Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

E communications.ssg@wur.nl

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

T +31 (0)70 335 83 30

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.

www.wur.nl/economic-research

Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 10.000 studenten behoort
Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende kennis­

Nota 2018-097

Risicobeheerinstrumenten in het GLB
Bouwstenen voor de Nederlandse positie

instellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de vraagstukken
en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart van de
unieke Wageningen aanpak.

Marcel van Asseldonk, Huib Silvis, Roel Jongeneel en Ron Bergevoet

Risicobeheerinstrumenten in het GLB

Bouwstenen voor de Nederlandse positie

Marcel van Asseldonk, Huib Silvis, Roel Jongeneel en Ron Bergevoet

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Economic Research in opdracht van en gefinancierd door het
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, in het kader van het Beleidsondersteunend
onderzoeksthema ‘Gemeenschappelijk landbouwbeleid’ (projectnummer BO-43-014.02-001)
Wageningen Economic Research
Wageningen, september 2018

NOTA
2018-097

Asseldonk, M.A.P.M. van, H.J. Silvis, R.A. Jongeneel en R.H.M. Bergevoet, 2018.
Risicobeheerinstrumenten in het GLB; Bouwstenen voor de Nederlandse positie. Wageningen,
Wageningen Economic Research, Nota 2018-097. 24 blz.; 0 fig.; 0 tab.; 10 ref.

Dit rapport analyseert op hoofdlijnen de belangrijkste bestaande en nieuwe risicobeheerinstrumenten
in het GLB op eventuele toepassing in Nederland. Voor het risicobeheer zijn allerlei opties beschikbaar
die vallen onder instrumenten in de eerste pijler of tweede pijler van het GLB dan wel als overige
instrumenten zijn benoemd. De verordeningen van het GLB zijn slechts voor een paar instrumenten
een knelpunt voor wat betreft vergroten draagvlak dan wel ontwikkelen van instrumenten. Overige
knelpunten vloeien voort uit een te gering draagvlak in de lidstaat. Met name om gevolgschade via
onderlinge fondsen te regelen, uitgevoerd door bijvoorbeeld Producentenorganisaties, is bereidheid
van de sector en overheid noodzakelijk. Ervaringen in het verleden hebben aangetoond dat dergelijke
onderlinge fondsen alleen toekomst hebben indien ze algemeen verbindend worden verklaard, dan wel
wettelijk worden geregeld.
Trefwoorden: GLB, interventie, verzekeringen, onderlinge fondsen, inkomensstabilisatie, voorzorgsparen, prijscontracten
Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/460537 of op www.wur.nl/economicresearch (onder Wageningen Economic Research publicaties).
© 2018 Wageningen Economic Research
Postbus 29703, 2502 LS Den Haag, T 070 335 83 30, E communications.ssg@wur.nl,
www.wur.nl/economic-research. Wageningen Economic Research is onderdeel van Wageningen
University & Research.

Wageningen Economic Research hanteert voor haar rapporten een Creative Commons
Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

© Wageningen Economic Research, onderdeel van Stichting Wageningen Research, 2018
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven en afgeleide werken maken. Materiaal
van derden waarvan in het werk gebruik is gemaakt en waarop intellectuele eigendomsrechten
berusten, mogen niet zonder voorafgaande toestemming van derden gebruikt worden. De gebruiker
dient bij het werk de door de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar niet
zodanig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee instemmen met het werk van de gebruiker of het
gebruik van het werk. De gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
Wageningen Economic Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Wageningen Economic Research is ISO 9001:2008 gecertificeerd.

Wageningen Economic Research Nota 2018-097 | Projectcode 2282200399
Foto omslag: Shutterstock

Inhoud

1

2

3

4

5

6

Inleiding

5

1.1

Aanleiding

5

1.2

Doel van deze studie

5

1.3

Vraagstelling

5

1.4

Instrumenten

6

1.5

Afbakening

6

1.6

Methode

6

Ontwikkeling van het EU-risicobeheerinstrumentarium

7

2.1

Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB)

7

2.2

Verzekeringen en onderlinge fondsen

7

2.3

Andere steunmaatregelen

8

2.4

Toekomst

8

Instrumenten in de eerste pijler van het GLB

9

3.1

Vangnet via interventiemaatregelen

9

3.2

Risicobeheer door Producentenorganisaties (PO’s)

10

Instrumenten in de tweede pijler van het GLB

13

4.1

Verzekeringen

13

4.2

Onderlinge fondsen

14

4.3

Inkomensstablisatie (IST)

16

Andere instrumenten

17

5.1

Voorzorgsparen

17

5.2

Prijscontracten/termijncontracten

18

Discussie en conclusies

19

Literatuur en websites

22

1

Inleiding

1.1

Aanleiding

Het huidige Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) bevat vangnetconstructies tegen lage
marktprijzen. Ook zijn subsidies op verzekeringen en onderlinge fondsen mogelijk en is er steun voor
producentenorganisaties die met contracten of product-pools kunnen werken. De verdere ontwikkeling
van dit instrumentarium ten behoeve van risicobeheer staat volop in de belangstelling. Zo heeft de
Agricultural Markets Task Force (hierna: AMTF) aanbevelingen gedaan om risicobeheer een
belangrijker rol te geven in het GLB (AMTF, 2016). De Europese Commissie heeft hiervoor steun
uitgesproken in een recente mededeling over de toekomst van het GLB na 2020 (Europese Commissie,
2017). De gedachte van meer risicobeheer in het GLB wordt door Nederland omarmd (zie kader).

Risicobeheer
Het is positief dat de Commissie wil inzetten op de verdere ontwikkeling van instrumenten voor
risicobeheer. Agrarisch ondernemers lopen individueel relatief grote risico’s qua prijzen en inkomen
vanwege onder andere geringe prijselasticiteit van hun producten, de gemaakte keuzes in de afgelopen
decennia om de prijsondersteuning in de EU af te schaffen, het ontstaan van schade door ziekten en
plagen, extreme weersomstandigheden en politiek gedreven marktinterventies van handelspartners. Het
bestaande risicobeheerinstrumentarium van het GLB sluit niet voldoende aan op deze ontwikkelingen.
Nederland steunt de ideeën in de mededeling om meer nadruk te leggen op voorlichting over beter
risicomanagement en het oprichten van een EU-breed platform voor de ontwikkeling en verspreiding van
kennis over risicomanagement. Ook is er steun voor ideeënvorming voor de ontwikkeling van nieuwe
financiële instrumenten die de instroom van particulier kapitaal moeten stimuleren en ideeën om te
komen tot herverzekering van onderlinge fondsen of stimulansen voor voorzorgsparen.
Fragment in de Fiche: Mededeling de toekomst van voeding en landbouw, in Kamerstuk 22 112:
Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie. Gepubliceerd op
24 januari 2018.

1.2

Doel van deze studie

Het ministerie van LNV wil zijn positie bepalen voor de herziening van het GLB, met inbegrip van de
inzet voor potentiële nieuwe risicobeheerinstrumenten. Gestreefd wordt naar een samenhangend
geheel van maatregelen dat aanvullend is op de marktwerking. Dit project levert bouwstenen voor de
positiebepaling.

1.3

Vraagstelling

Welke bestaande en nieuwe risicobeheerinstrumenten passen bij de Nederlandse situatie en hoe zou
het GLB aangepast moeten worden? Achterliggende vragen zijn:
• Wat is de relatie met de directe betalingen binnen de eerste pijler van het GLB? Kunnen alle
sectoren in aanmerking komen voor verzekeringen/fondsen, ook als ze niet in aanmerking komen
voor directe betalingen?
• Welke mogelijkheden bieden de gemeenschappelijke marktordening (GMO) en het
plattelandsontwikkelingsplan?
• Dienen verzekeringen en onderlinge fondsen privaat of publiek te zijn en is de deelname aan deze
verzekeringen/fondsen verplicht of vrijwillig?

Wageningen Economic Research Nota 2018-097

|5

1.4

Instrumenten

Dit onderzoek verkent op hoofdlijnen de belangrijkste bestaande en nieuwe instrumenten in het kader
van risicobeheer, waarbij aandacht is voor zowel de voordelen als de nadelen van toepassing in
Nederland. Hierbij wordt rekening gehouden met het bredere Europese perspectief. De volgende
instrumenten worden verkend:
• Instrumenten in de eerste pijler van het GLB:
­ Vangnetten via interventiemaatregelen
­ Risicobeheer door producentenorganisaties (PO’s).
• Instrumenten in de tweede pijler van het GLB:
­ Verzekeringen, waaronder brede weersverzekering
­ Onderlinge fondsen
­ Inkomensstabilisatie instrument (IST).
• Andere instrumenten:
­ Voorzorgsparen
­ Prijscontracten/termijnmarktcontracten.

1.5

Afbakening

De besproken instrumenten zijn gericht op het beheersen van ingrijpende prijs- en inkomensrisico’s
voor producenten in de primaire agrarische sector. Voor het beheer van deze risico’s wordt een
bedrijfsoverstijgende aanpak door middel van ondersteunend overheidsbeleid overwogen. In het
rapport wordt hier en daar ook gerefereerd aan crises, maar de beleidsinstrumenten blijven
grotendeels buiten beschouwing.

1.6

Methode

De genoemde instrumenten worden beoordeeld aan de hand van de volgende aspecten:
• relevantie voor risicobeheer (werking)
• coherentie met andere instrumenten (waaronder directe betalingen).
• effectiviteit:
­ doeltreffendheid van risicobeheer
­ bereik.
• efficiëntie:
­ doelmatigheid: kosten en baten voor sector en overheid;
­ kansen en belemmeringen van implementatie.
• geschiktheid van het instrument voor de Nederlandse context in EU-perspectief (GLB):
­ verantwoordelijkheidsverdeling bedrijven, sectoren en overheden.
De analyse wordt gebaseerd op een review van de literatuur en op expertopinie. Een belangrijke
nieuwe bron is de inventarisatie en evaluatie in 2017 van de toepassing van de huidige
risicomanagementinstrumenten (onderzoek in opdracht van DG Agri uitgevoerd door
WUR/Ecorys/INRA; te verschijnen).
Bij het onderzoek wordt de uitkomst van een eerdere workshop van LNV met LTO op 5 februari 2018
meegenomen. Daar kwam naar voren dat de brede weersverzekering op termijn mogelijk
transnationaal wordt (Nederland kan te klein zijn om bepaalde risico’s te spreiden), dat er voor
Nederland behoefte is aan een plantgezondheidsfonds in analogie van het diergezondheidsfonds en dat
er vooralsnog geen behoefte is aan de ontwikkeling van een Inkomensstabilisatie instrument.

6 | Wageningen Economic Research Nota 2018-097

2

Ontwikkeling van het EUrisicobeheerinstrumentarium

2.1

Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB)

Het tegengaan van de systemische instabiliteit van landbouwmarkten is een klassieke sleutelfactor in
het landbouwbeleid. Daarom is een van de doelstellingen van het GLB het stabiliseren van de
markten, zoals vastgelegd in het Verdrag van Rome. Traditioneel zijn twee benaderingen toegepast
tegen de volatiliteit van de landbouwprijzen:
• De eerste is gebaseerd op de stabilisatie van de prijzen, met name door interne marktmaatregelen
(vraagverruiming, aanbodbeheer en -beperking) en handelsmaatregelen (invoerbeperkingen en
exportsteun). In het recente GLB zijn interventiemaatregelen voornamelijk beperkt tot
crisismaatregelen. Zij worden alleen operationeel als er onvoorziene, zeldzame en ernstige
marktverstoringen zijn (vangnet).
• De tweede benadering is gericht op het verzachten van de effecten van volatiliteit voor boeren en
consumenten. Deze benadering geeft voorrang aan het gebruik van directe betalingen, vorming van
producentenorganisaties en instrumenten voor risicobeheer (met name verzekeringen en onderlinge
fondsen).

2.2

Verzekeringen en onderlinge fondsen

Met de maatregelen van Health Check van 2008 is in het GLB de mogelijkheid geopend om
verzekeringen en onderlinge fondsen te subsidiëren. Dit was mogelijk in de ‘operationele
programma’s’ voor de sector groenten en fruit en de sector wijn. Daarnaast mochten lidstaten
verzekeringen subsidiëren met behulp van hun directe betalingsenveloppen (tot maximaal 10% van de
waarde van de enveloppe).
In de GLB-hervorming van 2013 (2014-2020) is een meer omvattende aanpak inzake risicobeheer
ingevoerd in het plattelandsontwikkelingsbeleid (tweede pijler van het GLB). De gedecentraliseerde
aanpak geeft de lidstaten de flexibiliteit om passende instrumenten, budgetten en begunstigden te
kiezen, die aansluiten bij de behoeften van de landbouwsectoren en rurale gebieden. De financiering
bestaat uit middelen van de EU en de lidstaat/regio en bijdragen van de private sector. Het gaat om
de volgende instrumenten (Verordening 1305/2013):
• premiesubsidies voor oogst-, dieren- en plantenverzekering tegen economische verliezen voor
landbouwers als gevolg van ongunstige weersomstandigheden, dier- of plantenziekten,
plaagorganismen, of milieu-incidenten (artikel 37)
• steun voor onderlinge fondsen om vergoedingen aan landbouwers te betalen voor economische
verliezen veroorzaakt door ongunstige weersomstandigheden of door het uitbreken van een dier- of
plantenziekte of plaag of een milieu-incident (artikel 38)
• steun voor onderlinge fondsen die boeren compenseren voor een ernstige daling van hun inkomen,
de inkomstenstabilisatietool (IST, artikel 39).
Het bereik van deze GLB-instrumenten in de lidstaten is vooralsnog beperkt. Er wordt minder dan
0,5% van het GLB-budget voor gebruikt (AMTF, 2016).

Wageningen Economic Research Nota 2018-097

|7

2.3

Andere steunmaatregelen

Naast maatregelen zoals beschreven in het GLB worden de volgende risicobeheerinstrumenten in de
EU toegepast (AMTF, 2016):
• Bij calamiteiten verstrekken veel lidstaten ad-hocbetalingen die met staatssteun worden
gefinancierd (ex post). Omdat deze maatregelen het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig
kunnen beïnvloeden en de mededinging kunnen verstoren, behoeven ze goedkeuring van de
Europese Commissie (toetsing of voldaan wordt aan de staatssteunregels).
• Sommige lidstaten bieden mogelijkheden binnen regelingen op het gebied van de
inkomstenbelasting, zoals het middelen van winsten/verliezen over meerdere jaren (in de betrokken
lidstaten minimaal drie jaar).

2.4

Toekomst

De Europese Commissie (2017) streeft voor de landbouwsector naar een passend kader voor
risicobeheer, waarin steun op EU-niveau wordt gecombineerd met de instrumenten van de lidstaten
(inclusief instrumenten van de private sector). Volgens de Europese Commissie zou de mogelijkheid
om een sectorspecifiek inkomensstabiliseringsinstrument op te zetten, met lagere verliesdrempels
voor compensatie, zowel voor landbouwers als voor de overheid aantrekkelijk zijn. Tegelijk wordt
bepleit om na te gaan welke nieuwe instrumenten of soorten steun moeten worden ingevoerd. Een
voorbeeld van zo’n nieuw instrument is voorzorgsparen. Samenwerking tussen landbouwers en met
andere schakels van de voedselketen wordt aanbevolen als middel om risico’s te delen.
Per 1 januari 2018 zijn de landbouwonderdelen van de Omnibusverordening (Verordening (EU)
nr. 2017/2393) ingevoerd (aanvullingen op de verordeningen 1305/2013 tot en met 1308/2013 en
652/2014):
• Het instrument crisiskartel is nu ook toegankelijk voor agrariërs en groepen van agrariërs, naast de
erkende producenten- en brancheorganisaties. Bovendien kan de Europese Commissie crisiskartels
toestaan, zonder dat eerder andere crisismaatregelen zoals openbare interventie of particuliere
opslag zijn genomen (het crisiskartel is daarmee geen last resort meer). Er is overigens nog geen
ervaring met de werking van een crisiskartel.
• De schadedrempel van gesubsidieerde oogst, dier- en plantverzekeringen en onderlinge fondsen
(inclusief IST) is verlaagd van 30% naar 20%. De maximale subsidieomvang is verhoogd van 65%
tot 70%. Door de aanpassing verhuist de subsidie op de premie van de green box (toegestane
steun) van de Wereldhandelsorganisatie (World Trade Organization, WTO) naar de amber box (steun
die beneden het afgesproken plafond voor interne steun moet blijven).

8 | Wageningen Economic Research Nota 2018-097

3

Instrumenten in de eerste pijler van
het GLB

3.1

Vangnet via interventiemaatregelen

Instrument

Vangnet via interventiemaatregelen

Relevantie voor risicobeheer

Interventiemaatregelen zijn onderdeel van de eerste pijler van het GLB (artikel 219 tot

(werking)

222 van Gemeenschappelijke marktordening, verordening 1308/2013). Met
interventieaankopen kan de EU voorkomen dat de prijs van bepaalde landbouwproducten
onder een vooraf gekozen niveau zakt. Deze interventieprijzen zijn zo vastgesteld dat de
maatregelen alleen in extreme gevallen worden geactiveerd. Er gelden EUinterventieprijzen voor tarwe, durumtarwe, gerst, mais, rijst, rundvlees, kalfsvlees, boter
en magere-melkpoeder.
Interventie is nagenoeg het enig overgebleven instrument dat iets kan doen aan
prijsstabilisatie, een van de hoofddoelstellingen van het EU-landbouwbeleid. Het gaat om
een zekere stabilisering van de prijzen over de jaren heen, en met name om het afvlakken
van extreem lage prijzen (ten opzichte van wat normaal is in de markt).
Voor crisispreventie en -beheersing bij wijn en bij groente en fruit gelden specifieke
maatregelen door middel van producentenorganisaties (zie hierna).
Een variant van interventieaankopen is de vergoeding voor particuliere opslag. Particuliere
opslag heeft van origine vooral te maken met het spreiden van het aanbod binnen het
jaar: de oogst is vaak op een moment, terwijl het verbruik meer gelijkmatig door het jaar
heen plaatsvindt. Dit instrument wordt onder meer benut voor suiker, olijfolie, rundvlees,
varkensvlees, schapenvlees, geitenvlees en kaas. Bij verse producten is de duur van de
opslag veelal beperkt tot 90 dagen.
N.B. Het gaat hier om publieke interventie. De Europese Commissie heeft ook de
bevoegdheid andere crisismaatregelen te nemen. Hierbij valt te denken aan de
interventieregeling fruit en aan steunpakketten zoals die voor de zuivel en varkenssectoren
in recente jaren zijn vastgesteld. Ook kunnen middelen aan lidstaten worden gegeven
waarmee ze de nood kunnen ledigen en kan crisissteun worden gegeven voor
herstructurering.

Coherentie met andere

Voor grondgebonden sectoren zijn directe betalingen met milieuvoorwaarden, waaronder

instrumenten

vergroening, in de plaats gekomen van prijssteun en productiequota (melkproductiequota
zijn in 2015 en suikerquota 2017 afgeschaft). De interventieprijzen van
landbouwproducten zijn in de jaren negentig in enkele stappen verlaagd. De klassieke
interventie is zo omgevormd tot een complementair instrument.

Effectiviteit

Marktmaatregelen zijn een laatste redmiddel, wanneer de marktomstandigheden zo
ongunstig zijn dat de prijzen instorten. De normale prijsvariabiliteit die samenhangt met
de marktwerking onder normale omstandigheden wordt niet verstoord. Het lage
prijsniveau biedt geen garantie voor een redelijke beloning van de ingezette
productiefactoren en lokt dan ook geen productie uit. Het instrument legt een effectieve
ondergrens aan de marktprijs van het product. Alle aanbieders van het product hebben
hier voordeel van. Door de liberalisering (waaronder afschaffing van exportsubsidies) is het
instrument wel minder effectief en lastiger hanteerbaar geworden.

Wageningen Economic Research Nota 2018-097

|9

Instrument

Vangnet via interventiemaatregelen

Efficiëntie

In het verleden functioneerde de interventie als prijs ondersteunend instrument. In 1992
vertegenwoordigde marktbeheer meer dan 90% van de totale GLB-uitgaven, vooral
exportsubsidies en interventiekosten. Dit percentage is teruggebracht tot 5% in 2013:
marktinterventie is een vangnetinstrument geworden in tijden van crisis. Door interventie
op een laag prijsniveau vast te stellen, ontvangen de aanbieders van landbouwproducten
prijssignalen, blijft het concurrentievermogen (binnenlands en internationaal) behouden en
wordt voorkomen dat grote voorraden ontstaan of dat er kunstmatige afzetmogelijkheden
voor landbouwproducten moeten worden gevonden. Het is aannemelijk dat de gevormde
voorraden onder meer normale omstandigheden weer soepel afgezet kunnen worden.
Een tegenvoorbeeld hiervan is de recente problematiek van de grote voorraad mageremelkpoeder, die gevormd is terwijl de melkprijs af boerderij op een redelijk niveau lag
dankzij de hoge boterprijs. Dit specifieke probleem is te wijten aan weeffouten in het
bestel: het triggermechanisme bleek niet ingesteld op de bijzonder scheve relatie tussen
de prijzen van boter en magere-melkpoeder. Hierdoor was het interventieprijsniveau van
magere-melkpoeder te hoog vastgesteld. Dit probleem is oplosbaar.

Geschiktheid voor NL

De markt voor landbouwproducten heeft steeds meer het karakter van een wereldmarkt
gekregen. Marktinterventies worden steeds lastiger. Het ligt dan ook niet voor de hand om
terug te gaan naar de periode van intensieve overheidsbemoeienis met de werking van de
landbouwmarkten via hoge prijsgaranties (met productieoverschotten, budgettaire
overschrijdingen en handelspolitieke problemen). Om de marktwerking niet te verstoren,
verdient het de voorkeur dat de overheid de handel aan professionele marktpartijen
overlaat.
Voor de bestrijding van crisissituaties kan het instrument echter nuttig zijn, mits de
garantieniveaus zo laag zijn vastgesteld dat ze geen productie uitlokken.
Het instrument zou vernieuwd kunnen worden door interventie meer via particulier beheer
te laten verlopen; dit gaat verder dan de traditionele particuliere opslag gericht op het
gladstrijken van het prijsvormingsproces. Misschien moet er iets worden gedaan aan
bewaarbaarheid en toegestane afprijsmogelijkheden, eventueel in combinatie met het
vermijden van voedselverspilling. Een andere innovatie zou kunnen zijn om de informatieeconomieaspecten van het voorraadbeheer (stocking/destocking) onder de loep te nemen
om speculatie tegen te gaan.

3.2

Risicobeheer door Producentenorganisaties (PO’s)

Instrument

Risicobeheer door Producentenorganisaties (PO’s)

Relevantie voor risicobeheer

Sector groenten en fruit

(werking)

Een van de doelstellingen van de EU-regeling voor groenten en fruit (GMO groenten en
fruit) is het beperken van schommelingen in inkomens van telers door crises op de
afzetmarkt. De regeling ondersteunt operationele programma’s die worden uitgevoerd door
erkende producentenorganisaties (PO’s). De PO’s verzorgen onder meer de gezamenlijke
afzet van geproduceerde groenten en/of fruit van hun leden. Voor erkenning moet een PO
voldoen aan strenge criteria en voorwaarden. De PO beheert een actiefonds om het
operationele programma te financieren. Dit fonds bestaat uit bijdragen van de leden (of de
producentenorganisatie zelf) en EU-steun. Na afloop van een uitvoeringsjaar kan de PO
voor maximaal 50% van de uitgaven subsidie aanvragen. In enkele gevallen komt de PO in
aanmerking voor een subsidiepercentage van 60%. Er kan steun worden verleend voor
crisispreventie- /beheersmaatregelen, waaronder: productonttrekking, groen oogsten/niet
oogsten, oogstverzekering. Ook kunnen de administratieve kosten van het opzetten van
onderlinge fondsen worden gedekt en kan, op grond van de omnibusverordening
(Verordening (EU) nr. 2017/2393), een financiële bijdrage worden gegeven voor het
aanvullen van onderlinge fondsen na de compensatie van aangesloten producenten wier
inkomen ten gevolge van ongunstige marktomstandigheden ernstig is gedaald. Het stelsel
geldt niet voor olijfolie, tafelolijven en aardappelen.
Andere sectoren
In verordening 1308/2013 (Gemeenschappelijke marktordening) worden de verschillende
aspecten rond producentenorganisaties (PO’s) beschreven (artikelen 152-163). PO’s

10 | Wageningen Economic Research Nota 2018-097

Instrument

Risicobeheer door Producentenorganisaties (PO’s)
kunnen zich laten erkennen voor diverse doelen, waaronder risicobeheer - onderlinge
fondsen in het kader van de GMO groenten en fruit of POP en termijnmarkten. Er is een
groot verschil tussen de PO’s in de sector groenten en fruit en de andere PO’s. Buiten de
sector groenten en fruit kunnen PO’s alleen in het kader van POP eventueel in aanmerking
komen voor subsidie voor risicobeheer.
Met de landbouwonderdelen van de Omnibusverordening is een aantal voorrechten van
producentenorganisaties, waaronder productieplanning, optimalisatie van productiekosten,
op de markt brengen van producten en onderhandelen namens leden over contracten voor
de levering van landbouwproducten, naar alle sectoren uitgebreid voor een sterkere positie
van landbouwers in de toeleveringsketen. Deze bestaan al voor bepaalde sectoren, zoals
olijfolie, rundvlees en akkerbouwgewassen. In dit verband zijn aan het artikel over
producentenorganisaties enkele waarborgen toegevoegd om te voorkomen dat
mededinging wordt uitgesloten.

Coherentie met andere

De mogelijkheden van PO’s zijn een aanvulling op het bestaande instrumentarium. Directe

instrumenten

betalingen zijn met name van belang als middel van inkomenssteun, maar zijn minder
effectief met betrekking tot risicobeheersing. Zoals hierboven toegelicht is er een groot
verschil tussen de PO’s in de sector groenten en fruit en die in andere sectoren. In alle
sectoren kunnen PO’s gebruikmaken van de mogelijkheden voor risicobeheer onder het
POP (zie hoofdstuk 4). Door het verbod op dubbele financiering zijn de mogelijkheden wel
iets beperkter voor de PO’s in de G&F sector. In het kader van de GMO G&F hebben die
PO’s echter gelijkaardige instrumenten tot hun beschikking.

Effectiviteit

Groenten en fruit
Met de hervorming van 2007 is in de EU zowel het aantal als het percentage
producentenorganisaties dat een operationeel programma heeft uitgevoerd, gestegen.
Door middel van de nationale strategie wordt de implementatie van de GMO-regelgeving
zoveel mogelijk afgestemd op de nationale behoefte.
De crisispreventie- en crisisbeheersingsinstrumenten zijn echter maar zeer beperkt
toegepast. Volgens het verslag van de Europese Commissie (2014) had de (zeer beperkte)
inzet van deze instrumenten hoofdzakelijk betrekking op oogstverzekering (gemiddelde
jaarlijkse uitgaven van 13,9 miljoen euro in 67 operationele programma’s),
afzetbevordering en communicatie (11,9 miljoen euro in 60 operationele programma’s) en
het uit de markt nemen van producten (8,3 miljoen euro in 73 operationele programma’s).
Van groen oogsten, niet-oogsten, opleidingen en het opzetten van onderlinge fondsen
werd vrijwel geen gebruik gemaakt. Naast de complexiteit van de procedures kan het zeer
beperkte gebruik van de betreffende instrumenten volgens de Europese Commissie worden
geweten aan de kleine omvang van veel producentenorganisaties: vanwege de beperkte
hoeveelheden van de betreffende producten, de beperkte hoeveelheid steun voor het van
de markt nemen van producten en/of de beperkte financiële middelen waarover zij
beschikken, beschouwen kleine producentenorganisaties de huidige crisispreventie- en
crisisbeheersingsinstrumenten als ondoeltreffend of eenvoudigweg onaantrekkelijk.
Andere sectoren
In beginsel kunnen PO’s een effectief instrument zijn voor problemen waarvan de aanpak
een collectieve actie vergt. Empirische informatie over de effectiviteit van PO’s buiten de
sector groenten en fruit is niet beschikbaar.

Efficiëntie

Groeten en fruit
De administratieve lasten van de GMO groenten en fruit zijn niet gering, wat verband
houdt met de verantwoordingsplicht van de publieke middelen. De diverse doelen van de
programma’s met de verplichte bijdrage aan verduurzaming van het productieproces
maken het ook een complex instrument.
De totale financiële steun van de EU blijft onder het plafond van 4,1% van de waarde van
de afgezette productie van de betrokken producentenorganisaties en deze
vertegenwoordigt 1,1–1,3% van de totale waarde van de G&F-productie in de EU. Bij
crisismaatregelen kan het eerstgenoemde percentage worden verhoogd tot 4,6%.
Andere sectoren
Empirische informatie over de efficiëntie van PO’s buiten de sector groenten en fruit is niet
beschikbaar.

Wageningen Economic Research Nota 2018-097

| 11

Instrument
Geschiktheid voor NL

Risicobeheer door Producentenorganisaties (PO’s)
Groenten en fruit
In Nederland hebben aangesloten telers bij een PO in de sector groenten en fruit gebruik
gemaakt van een gesubsidieerde verzekering in het kader van de GMO G&F. De totale
subsidie-omvang via PO’s in de periode 2009-2011 bedroeg 7 miljoen euro (Stokkers
et al., 2009). In de periode 2009-2014 bedroeg de subsidie voor crisispreventie en -beheer
in Nederland gemiddeld circa 5% van het totale budget. Als gevolg van de incidentele
beheersmaatregelen tijdens de EHEC-crisis in 2011 liep dit op tot 9%. Er is ruimschoots
gebruik gemaakt van de oogstverzekering; 70% van de totale productiewaarde was
verzekerd. Ondanks de beperkte openstelling qua producten en periode werd in 2011 ruim
2% van het (geraamde) productievolume uit de markt genomen of groen/niet geoogst,
waardoor de gevolgen van de afzetproblemen zijn beperkt.
Volgens de nationale strategie zouden de uitgaven voor oogstverzekeringen alleen nog
subsidiabel zijn in het jaar 2017. Deze blokkade geldt voor 2018, maar is intussen
opgeheven: met ingang van 2019 zullen oogstverzekeringen weer subsidiabel zijn.
Financiering van crisismaatregelen door middel van leningen is niet (langer) toegestaan in
de nationale strategie. Steun voor de administratieve kosten van het opzetten van
onderlinge fondsen is niet van toepassing verklaard. Deze maatregel was onder de oude
Nationale Strategie wel mogelijk maar werd niet tot nauwelijks gebruikt.
Andere sectoren
Momenteel wordt in Nederland geen gebruik van gemaakt van verzekering en
stabilisatiefondsen via PO’s. Naar aanleiding van de Omnibus-verordening zijn de
steunmogelijkheden voor de onderlinge fondsen en IST onder het POP aanzienlijk
uitgebreid.
In het kader van het POP kunnen PO’s onderlinge fondsen beheren in de zin van artikel 38
en artikel 39. Maar buiten de G&F sector zijn er weinig erkende PO’s. Algemene
verbindendverklaringen (AVV’s) kunnen nodig zijn om ‘free rider’ gedrag tegen te gaan.
Om een AVV aan te kunnen vragen moet een PO echter niet alleen erkend zijn maar ook
voldoen aan een stevige representativiteitstoets (zie art 164 Vo 1308/2013). De vraag is
of dusdanig representatieve PO’s snel opgericht kunnen worden. Een AVV ligt eerder
binnen bereik van een brancheorganisatie (BO) maar die kunnen nu geen onderling fonds
beheren.

12 | Wageningen Economic Research Nota 2018-097

4

Instrumenten in de tweede pijler van
het GLB

4.1

Verzekeringen

Instrument

Verzekeringen

Relevantie voor risicobeheer

Onder het huidige GLB (2014-2020) is steun mogelijk voor verzekeringscontracten

(werking)

(artikel 37) ter dekking van verliezen door ongunstige weersomstandigheden, dier- of
plantenziekten, een plaag, of een milieuongeval. De steun wordt slechts verleend indien
meer dan 20% van de gemiddelde jaarproductie van de laatste drie jaar of van de
gemiddelde productie van drie van de laatste vijf jaar verloren is gegaan, de hoogste en de
laagste productie in laatstgenoemd geval niet meegerekend. Subsidieomvang bedraagt
maximaal 70%. Marktfalen geldt als centraal argument voor het rechtvaardigen van deze
directe overheidsbetrokkenheid.

Coherentie met andere

Ondernemers kunnen een groot deel van hun bedrijfsrisico’s met gerichte maatregelen

instrumenten

inperken (b.v. diversificatie van teelten, het telen van meerdere gewassen op meerdere
locaties). Dekking van de schade met een gesubsidieerde verzekering (of met een
onderling fonds) is een aanvulling op het bestaande instrumentarium. Directe betalingen
zijn met name van belang als middel van inkomenssteun, maar zijn minder effectief met
betrekking tot risicobeheersing.

Effectiviteit

Verzekeringen zijn bij uitstek het instrument ter afdekking van fysieke schade. Naarmate
de premiesubsidie toeneemt, stijgt de verzekeringsgraad. Negatieve neveneffecten worden
echter vaker geobserveerd bij substantiële overheidsinterventies. Potentiële negatieve
neveneffect is met name risicovoller gedrag van telers ten koste van het algemene belang
(in geval van ontwerpfouten).

Efficiëntie

De transactiekosten van verzekeringen zijn doorgaans aanzienlijk, wat verband houdt met
onder meer taxatiekosten, administratiekosten en herverzekeringskosten.

Geschiktheid voor NL

Private hagelverzekeringen (voor misoogsten en opstanden) en dierziekteverzekeringen
hebben een lange traditie in Nederland. Het afdekken van fytosanitaire risico’s in
Nederland is alleen mogelijk voor aardappelen (Bruinrot, Ringrot en PSTVd). PotatoPol
verzekert sinds 1997 op onderlinge grondslag, zonder winstoogmerk en zonder subsidie.
Daarnaast heeft Nederland een goed werkende gesubsidieerde brede weersverzekering. De
brede weersverzekering is op vrijwillige basis, terwijl in een beperkt aantal andere
lidstaten (zoals Polen) deelname verplicht is om in aanmerking te kunnen komen voor
directe betalingen. Zonder premiesubsidie is de brede weersverzekering in Nederland niet
levensvatbaar. Hierbij moet worden bedacht dat Nederland over de premie een algemene
assurantiebelasting heft van 21%.
Het doel van de brede weersverzekering om het aantal verzoeken tot schadevergoeding
aan de overheid te verminderen is gehaald, uitgezonderd de meest recente teeltschade in
juni 2016. Nederland kent een goede samenwerking met de aanbieders van een brede
weersverzekering. Door de regeling te laten meeliften met de Gecombineerde opgave zijn
de uitvoeringskosten laag. De lasten voor de overheid in geval er geen Regeling zou zijn
geweest in de periode 2010-2014, worden geschat op 46 miljoen euro. Dit is gebaseerd op
de vorstschade in de fruitteelt in 2012 waarbij in het verleden in soortgelijke gevallen
tegemoetkoming werd verleend. Ter vergelijking: de jaarlijkse premiesubsidie bedroeg
4,8 miljoen euro in 2012. De geschatte uit te betalen ad-hoc schadevergoeding is ook
aanzienlijk meer dan de verstrekte premiesubsidie van 23 miljoen euro in de periode
2010-2014 (Berkhout et al., 2016). Sinds invoering van de brede weersverzekering is een
duidelijke afname te zien van oogstverzekeringen onder GMO (onder GMO wordt
doorgaans een brede weersverzekering afgesloten maar via artikel 37 is het
subsidiepercentage hoger). In Nederland is er geen aanleiding om te veronderstellen dat
er sprake is van het risico van moraliteit (Berkhout et al., 2016). Wel is er sprake van een
verdringing (‘crowding out’) van bestaande private hagelverzekeringspolissen (een deel
wat eerst privaat tot stand kwam wordt nu gesubsidieerd). Er is geen verdringing van de
verzekeringsmaatschappijen omdat ze beide varianten aanbieden aan hun klanten.

Wageningen Economic Research Nota 2018-097

| 13

Instrument

Verzekeringen
De schadedrempel bedraagt 30%. Het aantal deelnemers is nog relatief beperkt, het
subsidieplafond is recentelijk verhoogd van 10 miljoen euro per jaar naar 20 miljoen euro
per jaar. Door de Omnibusverordening kan/moet de drempel mogelijk naar 20% en kan de
subsidiebijdrage naar 70%. Het ministerie van LNV wil de Regeling Brede
weersverzekering vanaf 2019 herzien, passend binnen de nieuwe, gewijzigde
bovengenoemde EU-kaders (Omnibusverordening). Door juristen wordt voorzien, dat in de
regeling de schadedrempel naar gewasniveau moet worden gelegd om de regeling EUconform uit te voeren en niet meer op perceelniveau (waarbij een perceel is gedefinieerd
als een aaneengesloten stuk grond waarop één enkel gewas wordt geteeld). Als de
schadedrempel omlaag gaat, zal er vaker en meer uitbetaald moeten worden.
Het effect op het draagvlak is moeilijk in te schatten: betere dekking maar hogere
gesubsidieerde premie; zolang telers de keuze hebben om per gewas of per perceel te
verzekeren, zal het positief zijn qua deelname. Telers geven de voorkeur aan een ruimere
dekking met een schadedrempel over perceelniveau. Deze mag echter niet ondersteund
worden in het GLB. Voor de meeste andere lidstaten is een dekking per gewas of bedrijf
minder een knelpunt omdat daar droogte het grootste risico is (met als gevolg schade in
een groot gebied zodat de drempel van 20%-30% niet zo afhankelijk is van
gebiedsgrootte). In Nederland zijn de belangrijkste risico’s extreme neerslag en hagel (die
vaak lokaal schade veroorzaken). Daarnaast worden in Nederland met name gewassen
geteeld met hoge opbrengsten en bijbehorende kosten (een schade van 30% verlies in
productie (kg) veroorzaakt een veel hogere inkomensderving).

4.2

Onderlinge fondsen

Instrument

Onderlinge fondsen

Relevantie voor risicobeheer

Onder het huidige GLB (2014-2020) is steun mogelijk voor geaccrediteerde onderlinge

(werking)

fondsen (1308/2013, artikel 38) voor ongunstige weersomstandigheden, dier- en
plantenziekten, plagen en milieuongevallen. Onderlinge fondsen zijn gebaseerd op de
vorming van financiële reserves, opgebouwd via bijdragen van deelnemers, die aan leden
kunnen worden uitgekeerd in geval van ernstige verliezen, volgens vooraf vastgestelde
regels. Het basisidee is om het risico te spreiden binnen een pool van leden met beperkte
risico-overdracht (in tegenstelling tot verzekeringen). Door langetermijnverplichtingen vast
te stellen, kunnen deze fondsen ook zorgen voor effectieve risicopooling in de tijd. Een
typisch voorbeeld is het Franse fonds FMSE (Fonds national agricole de Mutualisation du
risque Sanitaire et Environnemental). Dit betreft vergoeding gevolgschade dier- en
plantenziekten, plagen en milieuongevallen met nationale steun en EU-steun (via
artikel 38). Deelname aan FMSE is op basis van een opt-outregeling.
Volgens de Omnibusverordening kan steun worden verleend indien meer dan 20% van de
gemiddelde jaarproductie van de laatste drie jaar of van de gemiddelde productie van drie
van de laatste vijf jaar verloren is gegaan (de hoogste en de laagste productie in
laatstgenoemd geval niet meegerekend). De subsidie bedraagt maximaal 70%.
Recentelijk heeft de EU (DG Santé) de subsidiabele kosten geharmoniseerd (artikel 18
verordening 652/2014) waardoor EU-subsidie mogelijk is voor de kosten die een lidstaat
maakt voor compensatie van vernietigde gewassen bij een uitbraak van een
bestrijdingsplichtige plantenziekte.

Coherentie met andere

Dekking van de schade met gesubsidieerde onderlinge fondsen is een aanvulling op het

instrumenten

bestaande instrumentarium omdat ze specifiek gericht zijn op het compenseren van
fysieke schade (artikel 38), zoals ook mogelijk middels gesubsidieerde verzekeringen
(artikel 37), of inkomens stabiliseren (artikel 39). Directe betalingen zijn met name van
belang als middel van inkomenssteun, maar zijn minder effectief met betrekking tot
risicobeheersing.

Effectiviteit

Onderlinge fondsen (en verzekeringen) zijn bij uitstek het instrument ter afdekking van
gevolgschade (naast directe schade). Relatief een beperkt aantal bedrijven wordt
geconfronteerd met schade zodat het systeem van pooling goed werkt (veel bedrijven
betalen een relatief klein bedrag zodat enkele bedrijven met grote schade schadeloos

14 | Wageningen Economic Research Nota 2018-097

Instrument

Onderlinge fondsen
kunnen worden gesteld). Bij een verplicht fonds betalen alle bedrijven een heffing.
Vergoeding van directe en gevolg schade bespoedigt melding van verdachte gevallen (en
adequate bestrijding van besmettelijke dierziekten en plantenziekten).

Efficiëntie

Onderlinge fondsen berekenen doorgaans lage beheerskosten voor hun deelnemers (net
als onderlinge verzekeringsmaatschappijen). Bij verplichtstelling kunnen schaalvoordelen
benut worden.

Geschiktheid voor NL

Geaccrediteerde private onderlinge fondsen (bijvoorbeeld opgericht door PO’s) zouden in
principe gevolgschade kunnen afdekken met subsidie op grond van artikel 38 (zoals in
Frankrijk). Een onderling fonds kan ook gebruikt worden voor het afdekken van
milieuongevallen (contaminaties) in de dierlijke en plantaardige sectoren. Grootste
knelpunt is de bereidheid van sector en overheid om onderlinge fondsen op te richten en
niet zozeer de gestelde eisen in de EU-verordening (alleen Frankrijk heeft praktijkervaring:
een knelpunt is met name de hoge drempelwaarde).
Diergezondheidsfonds
Het Diergezondheidsfonds (DGF) is geen onderdeel is van de risicobeheerinstrumenten in
het GLB, maar relevant voor de coherentie van de instrumenten. Op verschillende
manieren probeert de overheid ziekten en plagen te voorkomen en te bestrijden. De
activiteiten zijn gericht op: bestrijding van de dierziektes die opgenomen zijn in de
Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (Gwwd); preventieve maatregelen die de kans op
een uitbraak van besmettelijke dierziektes verkleinen; overname en onderzoek van dieren
die worden verdacht van een besmettelijke dierziekte; eventuele schadeloosstelling na
ruiming van dieren op besmette bedrijven; monitoring en screening. De directe kosten in
de veehouderij van de bestrijding van uitbraken van bestrijdingsplichtige dierziekten
worden gedragen door het DGF. Deelname aan DGF is verplicht waarbij houders van
dieren een gezondheidsheffing krijgen opgelegd. DGF ontvangt ook middelen van het
ministerie van LNV en de EU. De heffing draagt bij aan de kosten van de overheid voor de
bestrijding van de in de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (Gwwd) aangewezen
dierziektes. De maatregelen van het DGF zijn effectief en worden gedragen door de sector.
Iedere vijf jaar wordt een nieuw convenant opgesteld. Een beleidsevaluatie van het DGF is
voorzien voor 2018. De tarieven voor de diergezondheidsheffing zijn gebaseerd op een
raming voor de verwachte kosten voor de komende 3 jaar. Hierbij is rekening gehouden
met de kosten van de afgelopen 2,5 jaar. De huidige manier van inning van de bijdrage
door veehouders verloopt via RVO.nl (in het verleden uitgevoerd door de
productschappen).
Plantaardige sector
Een systeem voor de financiering van directe kosten vergelijkbaar met het
Diergezondheidsfonds is (nog) niet overgenomen in de akker- en tuinbouw. Om in
aanmerking te komen voor 50% EU-vergoeding dient een lidstaat de overige 50% te
regelen (Verordening 652/2014). Voor de plantaardige sector is een financieringsstelsel als
het DGF niet voorhanden. Een Plantgezondheidsfonds naar voorbeeld van het DGF kan
worden ontwikkeld voor de directe schade van fytosanitaire risico’s, maar dan dient onder
meer de Plantenziektewet herzien te worden (met daarin mogelijkheid van instellen
heffingen). Ook de uitvoerbaarheid speelt een rol. Bij het DGF gaat het om een beperkt
aantal dieren en ziekten, bij een Plantgezondheidsfonds om circa
300 quarantaineorganismen en duizenden planten(soorten).
Een andere optie is de vrijwillige route te bewandelen via het oprichten van een brede
fytosanitaire verzekering met GLB-steun (artikel 37). Het verleden heeft laten zien dat het
draagvlak gering is (afgezien van eerder genoemde onderlinge verzekeraar PotatoPol).
Hetzelfde geldt voor het opstellen een dierziekteverzekering voor gevolgschade met GLB
steun: de huidige calamiteitendekking (bijvoorbeeld als rubriek van een
dierziektenverzekering) is beperkt met betrekking tot dekking en deelname, en bovendien
niet beschikbaar voor alle sectoren.
Garantiefondsen
Voor het afdekken van financieringsrisico’s kennen we in Nederland het instrument
garantiefonds. Met een op fondsen gebaseerde garantstelling van kredieten in het
algemeen of van innovaties, staat de overheid borg voor een deel van de
bedrijfsfinanciering van landbouwondernemingen.

Wageningen Economic Research Nota 2018-097

| 15

Instrument

Onderlinge fondsen
De Borgstelling MKB-landbouwkredieten in Nederland is bedoeld voor
landbouwondernemingen die bij het afsluiten van een lening de bank niet genoeg
zekerheid kunnen bieden (‘onderpand’, zoals grond, gebouwen of machines). Ervaring is
dat dit instrument effectief is omdat banken eerder een lening geven als de overheid voor
een deel borg staat. Uitvoeringskosten door RVO.nl zijn beperkt (circa 0,1% van het
uitstaande kapitaal). Aanvragers betalen eenmalig een (gedifferentieerde) provisie. De
Staat stort jaarlijks een bedrag onder artikel 2.5 van de Regeling Nationale EZ-subsidies
(Garantstelling Landbouw).
De Garantstelling Marktintroductie Innovaties (GMI) zou aanvankelijk onder POP3
uitgevoerd worden (Van der Meulen et al., 2014). In overleg met de banken is er
uiteindelijk voor gekozen om de GMI niet als aparte regeling te voeren, maar als
plusmodule voor landbouwinnovaties onder de vernieuwde Borgstelling MKBlandbouwkredieten. Knelpunt van de huidige regelgeving rond waarborgfondsen is de
complexiteit. De Borgstelling MKB-landbouwkredieten valt onder geoorloofde staatssteun.

4.3

Inkomensstablisatie (IST)

Instrument

Inkomensstabilisatie (IST)

Relevantie voor risicobeheer

Onder het huidige GLB (2014-2020) is een instrument voor inkomensstabilisatie mogelijk

(werking)

voor geaccrediteerde onderlinge fondsen (1308/2013, artikel 39). Het
inkomensstabiliseringsinstrument vormt de eerste maatregel van het GLB op het gebied
van inkomensverzekering, naar het model van het Amerikaanse landbouwbeleid. De steun
kan worden verleend indien het inkomen van een individuele landbouwer is gedaald met
meer dan 20% ten opzichte van het gemiddelde jaarinkomen van die landbouwer in de
laatste drie jaar (of het gemiddelde inkomen van drie jaren van de laatste vijf jaren, het
hoogste en het laagste inkomen niet meegerekend). De subsidie bedraagt maximaal 70%.

Coherentie met andere
instrumenten

Een inkomensstabiliseringsinstrument overlapt deels de eerdergenoemde afzonderlijke
risicobeheerinstrumenten onder artikel 37 en artikel 38. Fysieke schade door ongunstige
weersomstandigheden, dier- en plantenziekten, plagen en milieuongevallen zullen
doorgaans ook resulteren in inkomensdaling (als prijsstijgingen beperkt zijn).
Directe betalingen zijn met name van belang als middel van inkomenssteun, maar zijn
minder effectief met betrekking tot inkomensstabilisatie, terwijl een voorzorgspaarrekening
het hoge eigen risico van een inkomensstabiliseringsinstrument kan opvangen.

Effectiviteit

Een inkomensstabiliseringsinstrument is in beginsel effectiever (en efficiënter) dan een
afdekking van fysieke schade omdat het noodzakelijke bescherming biedt alleen wanneer
de inkomsten laag zijn. Ook een margeverzekering zoals het ‘Dairy Margin Protection
Program’ in Amerika biedt margebescherming en garandeert een basisinkomen (Van
Asseldonk en Meuwissen, 2017).

Efficiëntie

Een inkomensstabiliseringsinstrument op basis van fiscale jaarverslagen voldoet niet in de
praktijk omdat uitkeringen te laat zullen komen. Alleen een index-gebaseerd stelsel lijkt
mogelijk in de praktijk (hoeveelheden en prijzen op basis van geaggregeerde data en niet
bedrijfsspecifiek). Een indexverzekering introduceert echter een basisrisico: mogelijke
inkomensdaling maar geen vergoeding.

Geschiktheid voor NL

In Europa zijn er nog geen ervaringen met het inkomens-stabiliseringsinstrument.
Vooralsnog is het niet de verwachting dat de Nederlandse sectoren en onderlinge fondsen
voorlopers zullen zijn met invoering van een inkomensstabiliseringsinstrument. Gestelde
eisen in de EU-verordening lijken niet direct een knelpunt te vormen, maar er is geen
praktijkervaring met interpretatie van de verordening. Belanghebbenden zijn
terughoudend vanwege deze onbekendheid, onduidelijkheid en wellicht ook de potentiële
hoge transactiekosten.
In de Omnibus verordening zijn risicobeheersmaatregelen aantrekkelijker geworden,
dankzij een verlaging van bepaalde drempels en een verhoging van de steun. Verder is het
gebruik van financiële instrumenten vereenvoudigd doordat de Omnibus verordening
specifiek aangeeft dat indexproducten toegestaan zijn voor het berekenen van
inkomensdervingen.

16 | Wageningen Economic Research Nota 2018-097

5

Andere instrumenten

5.1

Voorzorgsparen

Instrument

Voorzorgsparen

Relevantie voor risicobeheer

Het Europees Parlement (EP) is van mening dat in het kader van het GLB een systeem van

(werking)

voorzorgsparen kan worden ontwikkeld en ondersteund om tijdelijke liquiditeitsproblemen
te voorkomen (COM, 2017). Kern van het instrument is belastingvrij sparen om een buffer
op te bouwen voor onvoorziene omstandigheden. Een concrete invulling en ex-ante
beleidsevaluatie ontbreken echter nog.
Mogelijk kunnen lidstaten voorzorgsparen invoeren door een deel van de directe betalingen
te her-alloceren. Bijvoorbeeld via een aanvulling van een eigen deposito met GLBmiddelen (‘matching’) in combinatie met fiscale voordelen.
Direct betalingen zijn grondgebonden, terwijl voorzorgsparen ingevoerd zou kunnen
worden voor alle agrarische sectoren. Het ligt voor de hand dat eisen worden gesteld aan
de voorwaarden van geldopname van de (geblokkeerde) spaarrekening. Zo is in het
Canadese ‘AgriInvest’-systeem geregeld dat onttrekking alleen mag plaatsvinden bij een
inkomstendaling vanaf een drempelwaarde.

Coherentie met andere

Directe betalingen zijn met name van belang als middel van inkomenssteun, maar zijn

instrumenten

minder effectief met betrekking tot risicobeheersing. Een voorzorgspaarrekening kan een
aanvulling zijn op andere bestaande financiële risicobeheerstrategieën, zoals verzekeringen
en prijscontracten. Met een reservering kan bijvoorbeeld het hoge eigen risico van de
brede weersverzekering worden opgevangen en worden bijgedragen aan eventueel
toekomstige GLB ondersteunde onderlinge fondsen voor gevolgschade of
inkomensondersteuning.

Effectiviteit

Afhankelijk van de invulling kan het instrument een kasstroom-ondersteuning zijn
waarmee tijdelijke liquiditeitsproblemen worden voorkomen. De aanvullende eisen aan de
voorwaarde van geldopname borgen dat de reservering ook daadwerkelijk wordt ingezet
voor risicomanagement. De bufferwerking van voorzorgsparen is echter beperkt. Voor een
substantiële schade (bijvoorbeeld misoogst) schiet het instrument tekort. Bij een
collectieve voorziening betaalt iedereen mee aan de schade, zodat de dotatie veel kleiner
kan blijven dan bij een individuele voorziening. Deelname en omvang van inleg zullen
toenemen als een deel van de directe betalingen verplicht wordt ingehouden voor
belastingvrij sparen.

Efficiëntie

Voorzorgsparen is een betrekkelijk eenvoudig instrument. De spaarrekeningen zullen
echter geblokkeerd zijn en bij een bank of verzekeraar dienen te worden ondergebracht.
De beschikbaarheid is minder dan vrij opneembaar spaargeld (zonder fiscale faciliteit). Qua
uitvoering zullen de kosten voor de overheid beperkt zijn.

Geschiktheid voor NL

De geschiktheid van het instrument hangt af van het fiscale stelsel. Het past niet binnen het
Nederlandse fiscale stelsel om rekening te houden met mogelijke toekomstige calamiteiten.
Uit de fiscale jaarwinstbepaling vloeit voort dat kosten en opbrengsten moeten worden
toegerekend aan de jaren dat ze opkomen en waarop ze betrekking hebben. Dit betekent dat
de kosten die samenhangen met een calamiteit ten laste van het jaar komen dat de
calamiteit zich voordoet. Voor sommige reële risico’s kan desalniettemin een voorziening
worden getroffen, bijvoorbeeld bij groot onderhoud, oninbare vorderingen en pensioen. Het is
onder de huidige wetgeving niet toegestaan om een fiscale reserve of voorziening te vormen
voor de gevolgen van natuurrampen, klimaat en marktschommelingen op de eigen balans.
Voorzorgsparen moet worden gezien als een vorm van belastinguitstel. De economische ratio
hiervan is beperkt. Tegenover de aftrekbare dotatie aan de reserve staat namelijk een claim
van de fiscus. In jaar 1 wordt een bedrag gereserveerd zodat de fiscale winst vermindert en
minder belasting wordt afgedragen. Als de reserve bij een calamiteit jaar 2 wordt
aangesproken, gebeurt het omgekeerde en dient alsnog belasting te worden betaald over de
onttrekking op een tijdstip dat dan zeer ongelegen is.

Wageningen Economic Research Nota 2018-097

| 17

Instrument

Voorzorgsparen
Het Nederlandse belastingstelsel kent twee algemene faciliteiten die het mogelijk maken een
inkomen van een bepaald jaar te verrekenen met het inkomen uit het verleden en met
toekomstige inkomens: verliesverrekening en middelingsregeling. Met verliesverrekening kan
het belastbaar inkomen, achteraf, verrekend worden met inkomen uit andere jaren. Is
verliesverrekening met de voorgaande 3 jaar niet meer mogelijk, dan mag het verlies
verrekend worden met toekomstig inkomen uit de daaropvolgende 9 jaren.
Verliesverrekening gaat voor middeling. Pas als de aanslag definitief is kan middeling worden
aangevraagd. Bij middeling worden de inkomens uit werk en woning van drie aaneengesloten
jaren opgeteld en door drie gedeeld. Over dit gemiddelde inkomen per jaar wordt de
belasting opnieuw berekend. Als de nieuwe belastingbedragen lager zijn dan de oude
belastingbedragen, kan onder bepaalde voorwaarden belastingteruggaaf worden gekregen.

5.2

Prijscontracten/termijncontracten

Instrument

Prijscontracten/termijnmarktcontracten

Relevantie voor risicobeheer

De AMTF (2016) wil de positie van de boer versterken en pleit voor meer aandacht voor

(werking)

inkomensstabilisatie en productieafspraken, een kredietfonds voor termijncontracten, meer
prijstransparantie en wetgeving tegen oneerlijke handelspraktijken.
Contractuele prijsarrangementen spreiden het risico in de hele voedselketen. Deze
contractuele prijsafspraken zijn termijncontracten (dat wil zeggen gestandaardiseerde
contracten) of afgeleide termijncontracten (dat wil zeggen op maat gemaakte ‘over-thecounter’-contracten, ontworpen tussen een verkoper en een koper gewoonlijk steunend op
termijncontracten). Wanneer er geen liquide termijnmarkten zijn, of wanneer
marktdeelnemers op zoek zijn naar meerjarige prijsafspraken, kunnen prijscontracten met
ketenpartners een optie zijn. Als zodanig kunnen landbouwers prijsrisico’s (van geleverde
producten aan afnemers, maar ook voor grondstoffen met leveranciers) overdragen of
delen met anderen in de keten. In Nederland is doorgaans de maximale afgedekte
tijdhorizon één jaar. Deze eenjarige horizon is gebruikelijk omdat producenten van
seizoensgebonden producten zich richten op de totale productie- en opslagperiode en
industriële afnemers hun inkoopstrategie daarop afstemmen. Kenmerk van een verticale
integratie (voorwaartse en/of achterwaartse integratie) is dat prijsrisico’s afgedekt zijn met
contracten (zie bijvoorbeeld de vergaande integratie in de Nederlandse kalversector).
In de Omnibus-verordening is vastgelegd dat producenten, en groepen van producenten,
met hun eerste afnemer waardeverdelingsclausules kunnen opstellen. Hierin wordt
vastgelegd hoe marktprijsstijgingen en dalingen doorwerken in de prijs die de producent
ontvangt. Brancheorganisaties kunnen hiervoor standaarden opstellen. Tot nu toe was dit
alleen voor de suikersector in de Europese verordening geregeld.

Coherentie met andere
instrumenten

Prijscontracten en het GLB-inkomensstabilisatieinstrument (via onderlinge fondsen)
dempen de effecten van (extreme) prijsdalingen.
In het verleden boden coöperaties een afzetgarantie. Nu hebben ze zich ontwikkeld tot
eenheden met marktmacht, die afspraken kunnen maken met andere schakels in de keten.
De onafhankelijke boer die zijn product na de oogst op de markt afzet zonder voorafgaand
contract raakt uit beeld voor meerdere sectoren.

Effectiviteit

Vaste prijsafspraken en bodemprijscontracten zijn effectief in het voorkomen van lage
prijzen. Dit geldt in mindere mate voor gepoolde prijscontracten.

Efficiëntie

Prijscontracten kunnen efficiënt tegengestelde risico’s uitwisselen tussen ketenpartners (in
tegenstelling tot een inkomensstabilisatie-instrument via onderlinge fonds of (opbrengst/marge)verzekeringen

Geschiktheid voor NL

Meer dan de helft van de akkerbouwers in Nederland sluit een contract af voor bijvoorbeeld
aardappelen en werkt daarbij met bijvoorbeeld gemiddelde prijzen of vaste prijzen.
Deelname is relatief ook hoog in de pluimveesector (met name vleeskuikens). In de
glastuinbouw is dit circa 10%, terwijl in de melkveehouderij en varkenshouderij dit
vooralsnog niet goed mogelijk is. Slechts een selecte groep van ondernemers maakt gebruik
van termijncontracten. Prijscontracten zijn bij uitstek een privaat domein waarbij met name
ketenpartners een rol hebben PO’s of andere belanghebbenden kunnen voorbeeldcontracten
opstellen of optreden bij bemiddeling zoals in de Franse melkveehouderij.

18 | Wageningen Economic Research Nota 2018-097

6

Discussie en conclusies

In de voorgaande hoofdstukken zijn de belangrijkste bestaande en nieuwe instrumenten in het kader
van risicobeheer op hoofdlijnen geanalyseerd. Welke instrumenten passen nu bij de Nederlandse
situatie en hoe zou het GLB aangepast moeten worden?
Voor het risicobeheer zijn allerlei opties beschikbaar die vallen onder instrumenten in de eerste pijler
of tweede pijler van het GLB dan wel als overige instrumenten zijn benoemd. De verordeningen van
het GLB zijn slechts voor een paar instrumenten een knelpunt voor wat betreft vergroten draagvlak
(subsidie verzekeringen via artikel 37) dan wel ontwikkelen instrumenten (voorzorgsparen). Overige
knelpunten vloeien voort uit een te gering draagvlak in de lidstaat. Met name om gevolgschade via
onderlinge fondsen (artikel 38) te regelen, uitgevoerd door bijvoorbeeld Producentenorganisaties, is
bereidheid van de sector en overheid noodzakelijk. Ervaringen in het verleden hebben aangetoond dat
dergelijke onderlinge fondsen alleen toekomst hebben indien ze algemeen verbindend worden
verklaard, dan wel wettelijk worden geregeld.

Instrument

Voordelen

Nadelen

NL perspectief

Vangnet via interventie-

Effectief instrument voor

Lastiger uitvoerbaar dan in

Aanpassing interventieregeling

maatregelen

prijsstabilisatie bij

verleden door open

magere-melkpoeder nodig

crisissituaties: bodem in de

wereldmarkt
Vernieuwing door ruimere

markt
Risico van moeilijk

particuliere opslag en oplossen

verkoopbare voorraden als

van informatieproblemen

interventieprijs-niveau te hoog (‘signalling’)
wordt gekozen
Risicobeheer door

Creëren van marktmacht in

Algemeen verbindend

Biedt kansen en zou kunnen

Producenten-organisaties

asymmetrische marktrelaties

verklaring (mogelijk

profiteren van een seed

onvoldoende draagvlak)

money-regeling

(PO’s)
Beheer van onderlinge fondsen

Zeer beperkt toegepast
GLB geen knelpunt
Samenhang en noodzakelijkheid voor onderlinge?
Verzekeringen

Schadevergoeding in geval van Hoge drempelwaarde

Toepassing groeit

fysieke schade
Beperkt ex-post

Drempelwaarde per gewas en

Knelpunt draagvlak door GLB-

niet per perceel

drempelwaarde (gewas /
perceel)

oogstschaderegeling

Grensoverschrijdend?
Onderlinge fondsen

Schadevergoeding in geval van Bij grootschalige crisis te
fysieke schade (of inkomen in

weinig middelen om uit te

geval van artikel 39)

kunnen keren

Lage beheerskosten

Uitvoering vereist expertise en

Biedt kansen
Alleen toegepast voor DGF
(geen GLB link)

draagvlak sector om fonds op

GLB geen knelpunt voor artikel

te richten en te laten draaien

38. Garantiefondsen wel
complex in relatie tot omvang
doelgroep

Wageningen Economic Research Nota 2018-097

| 19

Instrument

Voordelen

Nadelen

NL perspectief

Inkomens-stabilisatie

Anticyclisch

Bij grootschalige crisis te

Beperkt draagvlak

weinig middelen om uit te

instrument (IST)

kunnen keren

GLB geen knelpunt

Uitvoering vereist expertise en
draagvlak sector om fonds op
te richten en te laten draaien
Voorzorgsparen

Extra liquiditeit op het moment Ondernemers moeten toegang Ontbreken concrete invulling
van schade

tot inkomen beperken

Aanvullende eisen borgt inzet

Deels ter vervanging van

te houden met de wensen van

reserveringen voor

directe betalingen waarbij

overheid en sector

risicomanagement

meer randvoorwaarden

GLB belemmert invoering maar
biedt ook kansen om rekening

worden gesteld
Prijscontracten/

Sluit aan bij marktwerking

Afhankelijk van medewerking

Gebruik verschilt per sector

ketenpartijen (verwerkers en

Termijnmarkt-contracten
Voorkomt lage prijzen

retail)

Lage transactiekosten

Te dunne markt

GLB geen knelpunt

termijncontracten (risico op
marktmanipulatie)

Naast inzicht in de mogelijkheden en knelpunten van risicobeheerinstrumenten (zie tabel) is gevraagd
naar de relatie met directe betalingen, eventuele verplichtstelling en publieke ondersteuning.
Directe betalingen en GLB-ondersteunde risicomanagementinstrumenten hebben ieder een
verschillend doel (en doelgroep). Directe betalingen hebben een inkomensondersteuningsfunctie, maar
dekken risico’s slechts beperkt af: een vaste betaling per jaar is onvoldoende om de gevolgen van een
extreem jaar te compenseren. Daarentegen dekken risicomanagementinstrumenten (specifieke)
risico’s af, maar ondersteunen ze inkomens nauwelijks. Directe betalingen zijn grondgebonden terwijl
de GLB-risicomanagementinstrumenten opengesteld kunnen worden voor alle agrarische sectoren. Het
is een politieke keuze of bepaalde instrumenten voor alle sectoren beschikbaar zijn, of dat ze alleen
door een select aantal sectoren benut mogen worden.
Vrijwillige deelname werkt in Nederland voor de gesubsidieerde en privaat uitgevoerde brede
weersverzekering (artikel 37). De deelname is nog relatief beperkt, maar deze neemt toe. Het
draagvlak onder telers voor het afsluiten van een brede weersverzekering zal toenemen indien
Nederland invulling geeft aan de opties zoals opgenomen in de Omnibusverordening (verlaging van de
schadedrempel van 30% naar 20% en verhoging van het toegestane subsidiepercentage van 65%
naar 70%). Ook een vrijstelling van de assurantiebelasting voor de brede weersverzekering zal het
draagvlak vergroten. Het onthouden van noodsteun ten tijden van misoogsten (in aanvulling op
rampsituaties zoals vastgelegd in de Wet Tegemoetkoming Schade bij rampen, zal de bewustwording
over nut en noodzaak van een verzekering onder telers versterken. Onderlinge fondsen beheerd door
de overheid of geaccrediteerde private onderlinge fondsen (bijvoorbeeld opgericht door PO’s) zouden
in principe gevolgschade kunnen afdekken met subsidie op grond van artikel 38. Het grootste knelpunt
wordt niet zo zeer gevormd door de eisen in de EU verordening, maar door de beperkte bereidheid
van sector en overheid om onderlinge fondsen op te richten. Een verplichtstelling (voor het afsluiten
van de brede weersverzekering en/of deelname aan een onderling fonds) heeft als voordeel dat
iedereen zijn risico’s afdekt. Andere voordelen zijn onder meer een verlaging van de transactiekosten
per deelnemer en het voorkomen van antiselectie. Er is echter onvoldoende draagvlak voor
verplichtstelling in de sectoren. Bovendien worden problemen voorzien met betrekking tot onder meer
het draagvlak van premiedifferentiatie (zoals al ervaren bij het DGF). Voorzorgsparen kan uitgevoerd
worden door private banken met een aanvulling van een eigen deposito met GLB-middelen
(‘matching’), maar omdat de belastingclaim blijft bestaan is de functie van het instrument
twijfelachtig. Prijscontracten zijn bij uitstek een privaat domein waarbij met name ketenpartners een
rol hebben.

20 | Wageningen Economic Research Nota 2018-097

In beginsel zijn PO’s geschikte/potentiële instrumenten voor het oplossen van collective action
problemen. Die issues gaan verder dan risico (bargaining, product quality, investments in marketing
arrangements, overeenkomsten over levering en afname bij teeltcontracten met eventuele specifieke
voorwaarden over productkwaliteit), maar het betreft al snel zaken die ook iets met het risiso voor de
boer doen. Na het wegvallen van de Productschappen is er een verlies aan instrumenten die daarvoor
kunnen worden gebruikt. Ze zijn potentieel interessant, juist ook in een context waarin zelforganisatie
door de overheid wordt toegejuicht.
De centrale vraag in de rechtvaardiging van steun en andere vormen van interventie is: in hoeverre is
er sprake van marktfalen? In het verlengde daarvan speelt de vraag hoe overheidsbeleid voor dit
marktfalen compensatie kan bieden. Daarbij moet er dan op worden toegezien dat het middel niet
erger is dan de kwaal. Er zijn verscheidene oorzaken waarom marktpartijen niet tot een geschikt
risicoafdekkingsysteem komen, zowel aan de vraagzijde als aanbodzijde. Er is informatie-asymmetrie
tussen de partijen die een risico ‘poolen’ (verzekerde versus verzekeraar, deelnemer fonds versus
fondsbeheerder). Het strategische gedrag dat door asymmetrische informatie wordt gevoed, verstoort
de marktwerking. Onevenwichtigheid in informatie kan leiden tot ongewenste situaties (moraliteit en
antiselectie). Ook het catastrofale karakter van sommige agrarische risico’s belemmert private partijen
om ze af te dekken. Daarnaast is het risicobewustzijn vaak laag. Ondernemers onderschatten vaak
catastrofale risico’s en zijn daardoor niet bereid de benodigde risicopremie of heffing te betalen. Als
gevolg van een geringe vraag naar verzekeringsproducten is er een te smalle basis om geschikte
private producten en fondsen te ontwikkelen en te exploiteren. Voor veel ondernemers is subsidie een
belangrijke drijfveer voor deelname. Bij verplichtstelling kunnen schaalvoordelen benut worden (lagere
transactiekosten) en problemen van antiselectie worden voorkomen. Door de mogelijkheid van
algemeen verbindend verklaring, dan wel door wettelijke regeling, kan deelname verplicht worden
(indien gewenst). Ondernemers en hun organisaties zijn doorgaans geen voorstander van
verplichtstelling. Ook is deze aanpassing moeilijk wettelijk te regelen zonder grote inspanningen. De
beslissing om tot verplichtstelling over te gaan is uiteindelijk een zaak van politieke afweging en geen
uitkomst van wetenschappelijke analyse.

Wageningen Economic Research Nota 2018-097

| 21

Literatuur en websites

AMTF, 2016. Improving Market Outcomes - Enhancing the position of farmers in the supply chain.
Report of the Agricultural Markets Task Force. Brussels, November 2016
Berkhout, P., M. Van Asseldonk, R.W. van der Meer, H.A.B. van der Meulen en H.J. Silvis, 2016.
Evaluatie Regeling brede weersverzekering. Wageningen, Wageningen Economic Research,
Rapport 2016-070.
COM, 2017. Communication from the commission to the European Parliament, the council, the
European economic and social committee and the committee of the regions. The future of food
and farming. COM, 2017, 713 final, Brussels.
Europese Commissie, 2014. Verslag van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over
de tenuitvoerlegging van de bepalingen betreffende producentenorganisaties, actiefondsen en
operationele programma’s in de sector groenten en fruit sinds de hervorming van 2007 (‘Verslag
over de regeling voor groenten en fruit’) SDW (2014) 54 final.
Europese Commissie, 2017. De toekomst van voeding en landbouw – Mededeling over het
gemeenschappelijk landbouwbeleid na 2020 Brussel, 29 november 2017. Europese Commissie –
Informatieblad.
Fiche: Mededeling de toekomst van voeding en landbouw, in Kamerstuk 22 112: Nieuwe
Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie. Gepubliceerd op
24 januari 2018.
Ministerie van EZ. Nationale Strategie voor toepassing van de Gemeenschappelijke Marktordening
voor groenten en fruit in Nederland (Periode 2017 – 2020)
Van Asseldonk, Marcel, en Ruud van der Meer, 2016. Coping with price risks on Dutch farms.
Wageningen, LEI Wageningen UR (University & Research centre), LEI Report 2016-054.
Van Asseldonk, Marcel, en Miranda Meuwissen, 2017. Gross margin insurance on Dutch dairy and
fattening pig farms. Wageningen, Wageningen Economic Research, Report 2017-026.
Stokkers, R., G.D. Jukema, R.W. van der Meer, P.X. Smit en G.S. Venema, 2012. Evaluatie nationale
strategie voor duurzame programma’s in de groente- en fruitsector 2009-2011.
LEl-publicatie 12-112, LEI Wageningen UR, Den Haag.

22 | Wageningen Economic Research Nota 2018-097

Wageningen Economic Research Nota 2018-097

| 23

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de

E communications.ssg@wur.nl

oplossing van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en

www.wur.nl/economic-research

leefomgeving. Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 10.000
studenten behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de
aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering

Wageningen Economic Research

van de vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines

NOTA

vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.

2018-097

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

E communications.ssg@wur.nl

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

T +31 (0)70 335 83 30

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.

www.wur.nl/economic-research

Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 10.000 studenten behoort
Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende kennis­

Nota 2018-097

Risicobeheerinstrumenten in het GLB
Bouwstenen voor de Nederlandse positie

instellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de vraagstukken
en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart van de
unieke Wageningen aanpak.

Marcel van Asseldonk, Huib Silvis, Roel Jongeneel en Ron Bergevoet