Inhoudsopgave

De politie‐reprimande voor minderjarige
first offenders van lichte feiten
Evaluatie van de landelijke Pilot Reprimande

De politie‐reprimande voor minderjarige
first offenders van lichte feiten
Evaluatie van de landelijke Pilot Reprimande

Jolande uit Beijerse
Tamar Fischer
Chiara van Guldener
Liselotte Postma
Frank Weerman
m.m.v. Floor Gorter

Erasmus School of Law ( in opdracht van het WODC)
Rotterdam
2022

Dit onderzoek is verricht in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek‐ en
Documentatiecentrum (WODC), Ministerie van Justitie en Veiligheid.

Onderzoekers Erasmus School of Law, department of Law, Society and Crime:
Prof. mr. J. (Jolande) uit Beijerse (projectleider)
Dr. T. F. C. (Tamar) Fischer
Drs. C.C.F. (Chiara) van Guldener
Mr. dr. L. (Liselotte) Postma
Prof. dr. F.M. (Frank) Weerman
m.m.v. Mw F.N. (Floor) Gorter

Begeleidingscommissie
Em. prof. dr. I. (Ido) Weijers – Universiteit Utrecht (voorzitter)
Dr. M. (Martina) Althoff ‐ Rijksuniversiteit Groningen
Mr. S.G.M. (Suzanne) Hakhverdian – Ministerie van Justitie en Veiligheid
Drs. L.F. (Lars) Heuts – WODC (projectbegeleider)
Mr. C.M. (Cindy) Koole – Vereniging van Nederlandse Jeugdrechtadvocaten*
* sinds 1 januari 2022 jeugdrechter

Illustraties omslag: Josje van Koppen

VOORWOORD
Voor u ligt een rapport over een schijnbaar ‘klein’ onderwerp dat in werkelijkheid belangrijke
gevolgen heeft, voor minderjarige verdachten en voor de politiepraktijk. De Pilot Reprimande
heeft immers tot doel een einde te maken aan onnodige overbrenging naar het politiebureau
van minderjarige verdachten van de lichtste categorie feiten. En vervolgens om deze te
vervangen door een betekenisvolle interventie door de politie, de politie‐reprimande met
betrokkenheid van de ouders.
Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek en
Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Bij deze
bedanken wij de opdrachtgever voor het in ons gestelde vertrouwen en de prettige en
constructieve samenwerking met de projectbegeleider tijdens de uitvoering van het
onderzoek, Lars Heuts. Naast hem willen wij ook de andere leden van de
begeleidingscommissie ‐ Martina Althoff, Suzanne Hakhverdian en Cindy Koole ‐ en de
voorzitter Ido Weijers bedanken voor hun zeer nuttige commentaar en enthousiasmerende
begeleiding gedurende het gehele onderzoeksproces.
De pilot was een initiatief van de politie, het openbaar ministerie (OM) en Halt. De problemen
die de aanleiding vormden voor de nieuwe werkwijze, werden door alle partijen
onderschreven en de betrokkenheid bij dit onderzoek was groot. Elk van de organisaties heeft
ons in diverse fasen van dit onderzoek van informatie voorzien en in contact gebracht met de
juiste gesprekspartners die steeds in alle openheid met ons hebben gesproken. Bij het OM
noemen we Rianne de Back, landelijk jeugdofficier van justitie en coördinerend jeugdofficier
van justitie bij het parket Amsterdam, die ons niet alleen van belangrijke informatie voorzag,
maar ons als voorzitter van het landelijk platform jeugd OM, ondersteund door Ava Fuchs,
tevens meermalen in de gelegenheid stelde om dit platform bij te wonen. Bij het OM noemen
we ook Carlo Dronkers, coördinerend jeugdofficier van justitie bij het parket Oost‐Nederland,
en Linda Dubbelman, portefeuillehouder jeugd bij het Parket‐Generaal, die altijd bereid waren
informatie te geven en mee te denken. Eenzelfde betrokkenheid was er bij Janet ten Hoope,
directeur‐bestuurder van Halt. Van Jaap van der Spek, strategisch adviseur bij Halt, kregen we
binnen korte tijd alle Halt‐cijfers die we nodig hadden.
Bij de politie moest het meeste onderzoek worden verricht en geregeld en dankzij de hulp van
Nina Bierman, onze contactpersoon bij de portefeuille Zorg & Veiligheid (Z&V) van de
Nationale Politie, is dat gelukt. Ze was altijd aanspreekbaar voor vragen en heeft ons van veel
waardevolle informatie voorzien. Dat gold ook voor haar collega Jolanda Boere, voorzitter van
het landelijk jeugdoverleg Politie die ons meermalen in de gelegenheid stelde om dit overleg
bij te wonen, en eenheidsadviseur Z&V van de politie‐eenheid Midden‐Nederland. Enno
Wuijts, informatiekundige bij het Bureau Managementinformatie van de Nationale Politie,
hielp ons gedurende de loop van het onderzoek op diverse momenten de benodigde
registratiegegevens uit de politiesystemen te halen.
Eenheidsadviseurs Z&V Mohammed Aamri van de politie‐eenheid Rotterdam en Rob Ouborg
van de politie‐eenheid Zeeland‐West‐Brabant fungeerden als contactpersonen voor het
nadere onderzoek in hun politie‐eenheid. Het regelen van interviews met agenten in de
incidentenafhandeling, die zelf reprimandes hadden gegeven, bleek gezien de

personeelskrapte1 geen eenvoudige taak, maar voor Midden‐Nederland werd dat toch nog
redelijk snel geregeld dankzij de inzet van Sandra Jongerius. In Rotterdam kregen we veel hulp
van Jan‐Tjeerd de Jong die regelde dat we zowel met de politie in ‘blauw’ op straat als in ‘grijs’
op het bureau konden meekijken, en die ons invoerde in alle rollen en functies van de
complexe politieorganisatie. Tot slot noemen we Nicole Olbertz en Jeannette de Vries, de
initiatiefnemers van de Pilot Reprimande in het district Twente. Hun gastvrije ontvangst en
inspirerende en informatieve betoog in het politiebureau in Hengelo, dat vrijwel de hele
middag in beslag nam, vormde een perfecte start van het onderzoek.
Wij zijn alle genoemde personen, maar ook alle niet met name genoemde personen die we
hebben geïnterviewd, bevraagd en bij wie we informatie hebben opgevraagd, zeer erkentelijk
voor hun bijdrage aan dit onderzoek. Wij hebben de openheid, zorgvuldigheid en aandacht in
deze contacten als een groot voorrecht ervaren en hopen daar recht aan te doen met dit
onderzoeksrapport. We hebben getracht alle lijntjes bij elkaar te brengen en op basis van de
empirische bevindingen gecombineerd met juridisch en criminologisch onderzoek een op de
praktijk gericht pad uit te zetten voor de toekomst. En omdat zeker in de drukke politiepraktijk
een beeld meer zegt dan duizend woorden, hebben we Josje van Koppen gevraagd de
bedoeling van de politie‐reprimande te verbeelden en op de omslag gezet. Wij hopen en
vertrouwen erop dat dit rapport zo nog beter zijn weg zal vinden in de praktijk.
Namens het onderzoeksteam,

Jolande uit Beijerse

Rotterdam, 8 april 2022

1

Politie gaat lastig jaar met personeelskrapte tegemoet, NOS Nieuws 13 januari 2022.

INHOUDSOPGAVE
VOORWOORD........................................................................................................................... 5
LIJST MET AFKORTINGEN........................................................................................................... i
AFKORTINGEN LANDENONDERZOEK ........................................................................................ ii
SAMENVATTING ...................................................................................................................... iii
1

2

Inleiding ............................................................................................................................ 1
1.1

De landelijke Pilot Reprimande .................................................................................. 1

1.2

Doel van het onderzoek en onderzoeksvragen .......................................................... 2

1.3

De methode van het onderzoek in hoofdlijnen.......................................................... 3

1.3.1

De planevaluatie ................................................................................................. 3

1.3.2

De procesevaluatie ............................................................................................. 4

1.3.3

De outputevaluatie ............................................................................................. 6

1.3.4

Aanvullend juridisch en criminologisch literatuuronderzoek .............................. 8

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze .............................. 10
2.1

Inleiding ................................................................................................................... 10

2.2

De met de pilot beoogde doelen.............................................................................. 10

2.2.1

De doelen zoals deze naar voren komen uit de basisdocumenten ................... 10

2.2.2 Het voorkomen van een nodeloos gejuridificeerd proces met insluiting op het
politiebureau .................................................................................................................. 11
2.2.3

Het bieden van een helder kader voor een landelijk eenduidige werkwijze ..... 13

2.2.4

Een proportionele en pedagogische afhandeling buiten het strafrecht............ 14

2.2.5

Een passende, effectieve reactie ter voorkoming van recidive ......................... 14

2.3

De beoogde doelgroep van de pilot ......................................................................... 15

2.3.1

Aangehouden minderjarige verdachten van 12 tot 18 jaar .............................. 15

2.3.2

Het criterium ‘first offender’ ............................................................................. 15

2.3.3

Het criterium ‘feit met een licht en eenvoudig karakter’ .................................. 16

2.3.4

Contra‐indicaties: zorgen over het gedrag, groepsdruk of de thuissituatie ...... 17

2.4

De beoogde werkwijze en rolverdeling .................................................................... 18

2.4.1

Overname van de burgeraanhouding en het checken van het bewijs .............. 19

2.4.2

Contact met de hulpofficier van justitie die informatie checkt bij ZSM ............ 19

2.4.3

Telefonische voorgeleiding voor de hulpofficier van justitie ............................ 20

2.4.4

Plaats en moment reprimandegesprek met betrokkenheid van ouders ........... 20

2.4.5

Inhoud van het reprimandegesprek.................................................................. 21

2.4.6

Bereidheid tot schadevergoeding ..................................................................... 21

2.5

Vooraf benoemde randvoorwaarden en verwachte neveneffecten ........................ 22

2.5.1

Vooraf benoemde randvoorwaarden ............................................................... 22

2.5.2

Verwachte neveneffecten................................................................................. 23

2.6
3

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers ........................................... 26
3.1

Inleiding ................................................................................................................... 26

3.2

Het tot stand komen van de registraties en het databestand .................................. 26

3.2.1

De registratie door de agenten ......................................................................... 26

3.2.2

Het landelijk databestand ................................................................................. 27

3.3

Doelbereik, aantal en aard van de reprimandezaken............................................... 27

3.3.1

Aantal reprimandes en ontwikkelingen over de tijd ......................................... 28

3.3.2

Aantal reprimandes naar type strafbaar feit ..................................................... 30

3.3.3

Aantal reprimandes naar geslacht, leeftijd en delict verleden .......................... 31

3.3.4

Verschillen tussen de politie‐eenheden in de toepassing van de reprimande .. 32

3.4

Vergelijking aantal en aard van de doelgroepzaken met en zonder reprimande ..... 37

3.4.1

Aandeel doelgroepzaken zonder reprimande naar politie‐eenheid.................. 38

3.4.2

Ontwikkeling in aandeel doelgroepzaken zonder reprimande tijdens de pilot . 39

3.4.3

Doelgroepzaken zonder reprimande naar type afhandeling en afdoening ....... 39

3.4.4

Strafbaar feit, leeftijd en geslacht bij doelgroepzaken zonder en met reprimande
40

3.5

Vergelijking van de afhandeling in doelgroepzaken zonder en met reprimande ..... 42

3.5.1

Aanhouding en duur tussen aanhouding en heenzending ................................ 42

3.5.2

Oudergesprek ................................................................................................... 44

3.5.3

VT‐melding........................................................................................................ 45

3.5.4

Schadevergoeding en civiele vordering winkeliers ........................................... 46

3.6
4

Samenvatting van de bevindingen ........................................................................... 24

Samenvatting van de bevindingen ........................................................................... 47

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden .................................. 49
4.1

Inleiding ................................................................................................................... 49

4.2

De introductie van de werkwijze en de context van de politiesetting ..................... 49

4.2.1

De landelijke introductie van de werkwijze in de politie‐eenheden ................. 49

4.2.2

De introductie binnen de drie politie‐eenheden bij de basisteams .................. 50

4.2.3

De nieuwe werkwijze in de context van de incidentafhandeling op straat ....... 51

4.3

Een inventarisatie van de mutaties en kanttekeningen bij de registratie ................ 53

4.3.1

Kanttekeningen bij de registratie van de reprimande in BVH ........................... 53

4.3.2

De betrokken jongeren en groepssamenstelling .............................................. 55

4.3.3

Mutaties waarin geen aanhouding is verricht................................................... 56

4.4

De uitvoering van de werkwijze en rolverdeling ...................................................... 58

4.4.1

Minderjarigen die zonder reprimande zijn ingesloten op het politiebureau .... 58

4.4.2

Een reprimande na insluiting en voorgeleiding op het politiebureau ............... 59

4.4.3

Het overleg met de hulpofficier van justitie over de reprimande ..................... 60

4.4.4

Telefonische voorgeleiding aan de hulpofficier van justitie .............................. 60

4.4.5

De check bij ZSM ............................................................................................... 61

4.5

4.5.1

De leeftijdsgroep van 12 tot 18 jaar .................................................................. 61

4.5.2

Het criterium ‘first offender’ ............................................................................. 62

4.5.3

Het criterium ‘feit met een licht en eenvoudig karakter’ .................................. 62

4.5.4

Contra‐indicatie: recalcitrant gedrag ................................................................ 63

4.5.5

Contra‐indicatie: groepsdruk ............................................................................ 64

4.5.6

Contra‐indicatie: zorgen rondom de minderjarige............................................ 65

4.5.7

Contra‐indicatie: angst voor de (fysieke) reactie van de ouders ....................... 67

4.6

De uitvoering van het reprimandegesprek en andere interventies.......................... 68

4.6.1

Verslagen van de reprimandegesprekken in de mutaties ................................. 68

4.6.2

Meldingen bij Veilig Thuis ................................................................................. 71

4.6.3

Winkelmaatregelen .......................................................................................... 72

4.7
5

De toepassing van de criteria en contra‐indicaties .................................................. 61

Samenvatting van de bevindingen ........................................................................... 74

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen ................................. 77
5.1

Inleiding ................................................................................................................... 77

5.2

Een landelijk eenduidige werkwijze ......................................................................... 78

5.2.1

Geen eenduidige presentatie naar de basisteams ............................................ 78

5.2.2

Onvoldoende bekendheid met de werkwijze ................................................... 81

5.2.3

Ruis door de reprimande meerderjarige first offenders met RAPP‐app ............ 82

5.2.4

Insluiting op het politiebureau nog niet in alle gevallen voorkomen ................ 83

5.2.5

Aanbevelingen voor een betere bekendmaking van de werkwijze ................... 84

5.3

Het bieden van een helder kader ............................................................................. 85

5.3.1

Twee parallel lopende werkwijzen reprimande bij winkeldiefstal .................... 85

5.3.2

De handhaving van het bestaande kader voor niet aangehouden verdachten. 86

5.3.3

Een feit met een licht en eenvoudig karakter bezien in de context .................. 86

5.3.4

Onhelderheid over het doel van de telefonische voorgeleiding ....................... 87

5.3.5

Onhelderheid over de meerwaarde van de check bij ZSM................................ 88

5.3.6

Problemen rond de registratie van de reprimande in BVH ............................... 89

5.4

Een proportionele en pedagogische afhandeling buiten het strafrecht ................... 90

5.4.1

De meerwaarde volgens de partijen ................................................................. 90

5.4.2

Het reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders .................................. 91

5.4.3

Het belang van versterking van het jeugdspecialisme bij de politie.................. 93

5.4.4

Waken voor een te veelvuldige toepassing van de VT‐melding ........................ 94

5.4.5

De samenloop met winkelmaatregelen ............................................................ 95

5.5

5.5.1

Ontwikkeling van het totaal aantal Halt‐verwijzingen ...................................... 97

5.5.2

Ontwikkeling van de instroom bij Halt voor een aantal strafbare feiten .......... 98

5.5.3

Ontwikkeling van de instroom in verschillende politie‐eenheden .................. 101

5.5.4

Verschuiving van Halt naar de reprimande? ................................................... 102

5.6
6

Effecten op de instroom bij Halt .............................................................................. 96

Samenvatting van de bevindingen ......................................................................... 103

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief ......................... 105
6.1

Inleiding ................................................................................................................. 105

6.2

De reprimande in een breder juridisch perspectief ............................................... 105

6.2.1

De oorsprong van de politie‐reprimande in Nederland .................................. 105

6.2.2

Buitengerechtelijke afdoening van jeugdstrafzaken en het IVRK.................... 106

6.2.3

De arresten Salduz en Panovits: ruimte voor uitzonderingen ......................... 107

6.2.4

Richtlijn 2016/800/EU: reikwijdte en proportionaliteitsclausule .................... 108

6.2.5

De Duitse wet: niet als naar verwachting wordt afgezien van strafvervolging 109

6.2.6

De Belgische Omzendbrief: een andere regeling voor ‘mineure’ feiten ......... 110

6.2.7

De Nederlandse regeling van de consultatiebijstand in perspectief ............... 112

6.2.8

De Nederlandse regeling van de burgeraanhouding in perspectief ................ 113

6.3

De reprimande en vergelijkbare reacties in andere landen ................................... 114

6.3.1

Buitengerechtelijke afdoening in andere landen ............................................ 115

6.3.2

Partijen die beslissen tot de reprimande en deze uitvoeren........................... 117

6.3.3

De leeftijdscategorie en het criterium ‘first offender’..................................... 122

6.3.4

De feiten waarvoor de reprimande mag worden toegepast ........................... 123

6.3.5

Verderstrekkende gedragsbeïnvloedende voorwaarden ................................ 125

6.3.6

Het registreren van de reprimande en de mogelijke gevolgen daarvan ......... 126

6.3.7

De Nederlandse nieuwe werkwijze reprimande in internationale context ..... 127

6.4

Verwachte effectiviteit op basis van eerder empirisch onderzoek ........................ 130

6.4.1

Overzichtsstudies naar recidive bij reprimande en vergelijkbare reacties ...... 130

6.4.2

Twee recente studies ...................................................................................... 132

6.4.3

Effecten op zelfgerapporteerde delinquentie ................................................. 132

6.4.4

Effecten op andere uitkomstmaten ................................................................ 133

6.4.5

Andere relevante bevindingen........................................................................ 134

6.4.6
6.5
7

Wat is nu de verwachte effectiviteit van de reprimande? .............................. 135

Samenvatting van de bevindingen ......................................................................... 136

Conclusies en aanbevelingen ........................................................................................ 139
7.1

Samenvattende conclusie ...................................................................................... 139

7.2

Aanbevelingen ....................................................................................................... 145

7.2.1

Algemene aanbevelingen................................................................................ 146

7.2.2

Aanbevelingen met betrekking tot het reprimandeproces ............................. 147

7.2.3

Aanbevelingen met betrekking tot de criteria en contra‐indicaties ................ 148

7.2.4

Aanbevelingen met betrekking tot het reprimandegesprek ........................... 149

Literatuurlijst ........................................................................................................................ 151
Literatuur landenonderzoek ................................................................................................. 154
Bijlagen ................................................................................................................................. 158
Bijlage I. Onderzoeksvragen van de opdrachtgever.......................................................... 158
Bijlage II. Topiclijst interviews sleutelinformanten ........................................................... 160
Bijlage III. Topiclijst interviews agenten die reprimande hebben gegeven ....................... 162
Bijlage IV. Uitgebreide omschrijving variabelen in registratiegegevens ........................... 164
Bijlage V. Gedetailleerde indeling typen strafbare feiten in registratiegegevens ............. 165
Bijlage VI. Overzichten van de mutaties in drie politie‐eenheden .................................... 167
Bijlage VII. Indeling drie nader onderzochte politie‐eenheden......................................... 170
Bijlage VIII. Werkdocument Reprimande jeugd Utrecht Centrum .................................... 171
Bijlage IX. Overzicht toepassing waarschuwingen in andere landen ................................ 172

LIJST MET AFKORTINGEN
JPT
LPJOM
MJenV
OM
OvJ
PV
RvdK
SODA
T(OM)
VNJA
VOG
VT
WODC
ZSM

Jeugdpreventieteam
Landelijk platform jeugdOM
Ministerie van Justitie en Veiligheid
Openbaar Ministerie
officier van justitie
proces‐verbaal
Raad voor de Kinderbescherming
Service Organisatie Directe Aansprakelijkstelling
Transactie Openbaar Ministerie
Vereniging van Nederlandse Jeugdrechtadvocaten
Verklaring Omtrent het Gedrag
Veilig Thuis
Wetenschappelijk Onderzoek‐ en Documentatiecentrum
Zorgvuldig, Snel en op Maat

Diensten, functies, rollen en portefeuilles bij de politie
GGP
Gebieds Gebonden Politie
hOvJ
hulpofficier van justitie (rol)
JCvD
Justitieel Coördinator van Dienst (rol)
OE
Operationeel Expert (functie)
OPCO
Operationeel coördinator (rol)
OSB
Operationeel Specialist B (functie)
OSE
Operationeel Specialist E (functie)
OVDP
Officier van dienst Politie (rol)
VVC
Veel Voorkomende Criminaliteit
Z&V
Zorg & Veiligheid (portefeuille)
Registratiesystemen
BVH
Basisvoorziening Handhaving
BVI‐IB
Basisvoorziening Informatie‐Integrale Bevraging
BOSZ
Beter Opsporen door Sturing op Zaken
RAPP
Registratie Applicatie Politie Processen
In dit rapport gebruikte afkortingen voor Politie‐Eenheden
MN
Midden‐Nederland
RD
Rotterdam
ZWB
Zeeland‐West‐Brabant
Wetgeving en rechtspraak
EHRM
Europees Hof voor de Rechten van de Mens
EVRM
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
IVRK
Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind
Sr
Wetboek van Strafrecht
Sv
Wetboek van Strafvordering
i

AFKORTINGEN LANDENONDERZOEK
Australië
JDU
JJT

Juvenile Diversion Units
Juvenile Justice Teams

België
WVH

Wet betreffende de voorlopige hechtenis

Canada
YCJA

Youth Criminal Justice Act

Duitsland
JGG
JWG

Jugendgerichtsgesetz
Gesetz für Jugendwohlfahrt

Engeland en Wales
YOT
Youth Offending Team
Ierland
GJDP

Garda Juvenile Diversion Programme

Schotland
JLO
PRS
SCRA
WSA

Juvenile Liaison Officer
Pre‐referral screening process
Scottish Children’s Reporters Administration
Whole System Approach

Zwitserland
JCC

Federal Juvenile Criminal Code

ii

Samenvatting

SAMENVATTING
Aanleiding
Op 1 oktober 2020 werd de landelijke Pilot Reprimande gestart, op initiatief van de politie,
het Openbaar Ministerie (OM) en Halt, en met betrokkenheid van het ministerie van Justitie
en Veiligheid (MJenV). Tijdens de pilot werd een nieuwe werkwijze gehanteerd voor op
heterdaad aangehouden minderjarige first offenders van een licht feit. Die nieuwe werkwijze
houdt in dat deze aangehouden minderjarigen niet langer worden overgebracht naar het
politiebureau om daar te worden voorgeleid aan de hulpofficier van justitie (hOvJ), maar dat
dit ter plaatse telefonisch gebeurt. Als de hOvj vindt dat de minderjarige in aanmerking komt
voor een reprimande, wordt deze in vrijheid gesteld en zal kort daarna een
reprimandegesprek plaatsvinden, waarbij ook de ouders worden betrokken. De Pilot zou
aanvankelijk een jaar duren, tot 1 oktober 2021, maar is tussentijds verlengd tot het moment
van besluitvorming op basis van de resultaten uit dit onderzoek. Het rapport waarvan dit de
samenvatting is, bevat de evaluatie van deze nieuwe werkwijze op basis waarvan zal worden
besloten over de voortzetting daarvan.

Methode van onderzoek
Het onderzoek bestaat uit drie deelevaluaties: een plan‐, proces‐ en outputevaluatie. De
planevaluatie staat in het teken van de vraag hoe de Pilot Reprimande in het licht van de
nagestreefde doelen is opgezet en wat de verwachte bijdrage was aan die doelen. Hiervoor
zijn de basisdocumenten van de pilot bestudeerd en interviews gehouden met een vijftiental
sleutelinformanten van de bij de opzet van de Pilot betrokken partijen, te weten de politie,
het OM en Halt, en andere betrokken professionals van het MJenV, de Raad voor de
Kinderbescherming en van de al eerder gestarte Pilot Reprimande in het district Twente van
de Politie‐Eenheid Oost Nederland.
De procesevaluatie staat in het teken van de vraag hoe de uitvoering van de Pilot Reprimande
verloopt en wat de ervaringen zijn van de betrokken partijen. Hiervoor zijn op verschillende
manieren gegevens verzameld. Om te beginnen is onderzoek gedaan naar de landelijke
registraties van de reprimande door de politie. Vervolgens is in drie politie‐eenheden nader
onderzoek gedaan door een uitvoerige inhoudsanalyse van een steekproef van 66 mutaties
uit de drie Politie‐Eenheden met betrekking tot 117 minderjarige verdachten. In deze politie‐
eenheden zijn ook interviews gehouden met zestien agenten over hun ervaringen met het
toepassen van de werkwijze waarbij uitvoerig is ingegaan op de gemaakte keuzes en de
daaraan ten grondslag liggende veronderstellingen.
De outputevaluatie staat in het teken van de vraag of de doelen van de Pilot worden bereikt
en wat de (ervaren) neveneffecten zijn. Hiervoor is voortgebouwd op de bevindingen en
informatie die naar voren komen uit de plan‐ en procesevaluatie, zijn extra analyses
uitgevoerd op de registratie‐data over het verloop van de afhandeling en is aanvullende
informatie verzameld door interviews te houden met bij het proces betrokken actoren, te
iii

Samenvatting
weten de politiefunctionarissen van de drie ZSM‐locaties van de onderzochte politie‐
eenheden, enkele hOvJ's in de Politie‐Eenheid Rotterdam en de directie van de Service
Organisatie Directe Aansprakelijkstelling (SODA) die namens de winkelier de civiele vordering
ofwel ‘winkelboete’ afhandelt. Verder is via de contactpersoon van het OM voor deze pilot
informatie verzameld over de Pilot reprimande meerderjarigen en de RAPP (Registratie
Applicatie Politie Processen)‐app,2 is een Stakeholderssessie gehouden met een selectie van
de belangrijkste sleutelinformanten van de politie, het OM en Halt, is een kwalitatieve
enquête uitgezet onder de jeugdrechtadvocaten en zijn registratiegegevens verzameld en
geanalyseerd met betrekking tot de ontwikkeling van de Halt‐verwijzingen.
Naast de hiervoor beschreven deelevaluaties van de pilot, is aanvullend juridisch en
criminologisch literatuuronderzoek verricht. Er is een juridische analyse verricht van de
problematiek die ten grondslag ligt aan de Pilot, de gevolgen van burgeraanhouding en de
verplichte consultatiebijstand door een advocaat bij minderjarige verdachten van lichte feiten
die zich lenen voor buitengerechtelijke afdoening. Verder is er criminologisch
literatuuronderzoek verricht naar de inzet van de reprimande en vergelijkbare reacties en
interventies in het buitenland alsmede naar de effecten van de reprimande en vergelijkbare
interventies, met name op de recidive.

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de pilot
Er kunnen vier beoogde doelstellingen worden onderscheiden waarvan de eerste twee meer
procesmatig van aard zijn en de laatste twee meer inhoudelijk. Het eerste doel dat met de
pilot moet worden bereikt is het voorkomen van een nodeloos gejuridificeerd proces met
insluiting op het politiebureau. Dat doel komt voort uit de situatie die de aanleiding vormde
tot het ontstaan van de pilot, te weten de in de praktijk gegroeide situatie waarin
minderjarigen onnodig lang op het politiebureau verbleven. Het tweede doel, het bieden van
een helder kader voor een landelijk eenduidige werkwijze, kwam daaruit voort omdat er op
verschillende plekken in het land initiatieven werden ontwikkeld om iets tegen het onnodige
verblijf in de politiecel te doen. Een derde doel is het voorzien in een proportionele en
pedagogische afhandeling buiten het strafrecht. Een vierde doel is het bieden van een
passende en effectieve reactie ter voorkoming van recidive.
De beoogde doelgroep van de pilot bestaat uit verdachten van 12 tot 18 jaar die op heterdaad
zijn aangehouden en die first offender zijn – dus nog niet eerder in aanmerking zijn gekomen
voor een reprimande, Halt‐afdoening, OM‐afdoening of een afdoening door de rechter. Ze
moeten worden verdacht van een feit met een licht en eenvoudig karakter, met name
eenvoudige winkeldiefstal van geringe waarde, vernieling waarbij er sprake is van geringe
schade en gebruik maken van een ID‐bewijs op naam van een ander of een simpel
gefalsificeerd ID‐bewijs in de horeca. De toevoeging ‘met name’ moet de ruimte geven om
ook andere feiten van een licht en eenvoudig karakter daaronder te brengen. Er zijn geen
bedragen genoemd omdat de context bepalend moet zijn. Contra‐indicaties zijn gelegen in
het gedrag van de minderjarige doordat hij zich recalcitrant opstelt, er groepsdruk van
buitenaf is, er zorgen zijn over de minderjarige of zijn of haar opvoedsituatie en angst bij de
2

Dit is een nieuw registratiesysteem voor de politie waarmee het werkproces volledig digitaal via een app op de
telefoon kan worden afgehandeld.

iv

Samenvatting
minderjarige voor de (fysieke) reactie van zijn of haar ouders. In geval van zorgen over de
thuissituatie moet altijd een melding bij Veilig Thuis (VT)3 worden gedaan. In geval van angst
voor de reactie van de ouders, zou het eerste contact met de ouders op het bureau plaats
moeten vinden.
De beoogde werkwijze en rolverdeling is dat de agent die ter plaatse de aanhouding op
heterdaad afhandelt of overneemt, het bewijs en de informatie checkt, telefonisch contact
opneemt met de dienstdoende hOvJ en de uitkomsten van de check met de hOvJ bespreekt.
De hOvJ checkt tijdens openingstijden van ZSM bij de politiefunctionaris aldaar of er nog
relevante persoonlijke informatie is en spreekt daarna met de minderjarige in het kader van
de telefonische voorgeleiding waarbij niet inhoudelijk wordt verhoord, maar alleen
procesvragen worden gesteld om de aanhouding te toetsen. Na het besluit tot reprimande
neemt de agent ter plaatse contact op met de ouders, informeert hen en voert waar mogelijk
direct het reprimandegesprek in hun telefonische aanwezigheid. Er worden afspraken
gemaakt over het vervoer van de minderjarige en als het gesprek niet direct kan plaatsvinden,
wordt afgesproken waar en wanneer het gesprek dan wel plaatsvindt, idealiter binnen 48 uur.
Tijdens het reprimandegesprek moet de agent met de minderjarige bespreken dat het gesprek
geen verhoor is en geen strafrechtelijk doel heeft, maar een pedagogisch doel om van de
situatie te leren en om in de toekomst geen strafbare feiten meer te plegen. Er is een Leidraad
reprimandegesprek met een aantal onderwerpen om met de minderjarige en ouders te
bespreken om te eindigen met de reprimande zelf waarbij aan de minderjarige wordt
uitgelegd waarom zijn gedrag wordt afgekeurd, wat de gevolgen zijn voor de winkelier of
gedupeerde, dat er een registratie komt in het politiesysteem en wat er gebeurt als deze
opnieuw wordt betrapt op een delict (inclusief het ‘strafblad’). Met de gedupeerde moeten er
afspraken worden gemaakt over teruggave van de gestolen goederen en vergoeding van de
(directe) schade.
Tot slot zijn de vooraf benoemde randvoorwaarden en verwachte neveneffecten
geïnventariseerd. De randvoorwaarden waren dat de pilot gedegen en onafhankelijk wordt
geëvalueerd en dat partijen mede op basis van de uitkomsten daarvan nader zullen besluiten
over het vervolg en dat er goed en eenduidig wordt geregistreerd in de Basis Voorziening
Handhaving (BVH), een incidentregistratiesysteem van de Nationale Politie. Genoemde
neveneffecten die worden verwacht zijn tijdsbesparing bij de politie, het toewerken naar een
geautomatiseerde verwerking van de reprimandes, het kunnen signaleren van zorgen tijdens
een reprimandegesprek bij de minderjarige thuis, en een mogelijk lagere instroom bij Halt en
bij de advocatuur.

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Met betrekking tot de omvang en het doelbereik zijn in de onderzochte periode in totaal 3.964
reprimandes geregistreerd. Dit houdt in dat ongeveer 15% van alle zaken tegen minderjarige
verdachten met een reprimande is afgehandeld. Van de 5024 zaken die binnen de criteria van
de pilot vielen (de doelgroepzaken) blijkt 56% te zijn afgedaan met een reprimande. Van de
overige 44% is niet bekend waarom er geen gebruik gemaakt is van de reprimande. Dit kan

3

Veilig Thuis is het advies‐ en meldpunt voor huiselijk geweld en kindermishandeling.

v

Samenvatting
zijn omdat het niet om ‘geringe schade’ ging, omdat andere contra‐indicaties aanwezig waren,
of omdat er niet gedacht is aan de pilot omdat deze nog niet voldoende was gecommuniceerd
in de politie‐eenheid. Een lichte stijging in het aandeel doelgroepzaken dat met een
reprimande is afgedaan gedurende het verloop van de pilotperiode ondersteunt dit laatste als
deelverklaring. Van de doelgroepzaken die niet met een reprimande worden afgehandeld,
wordt het grootste deel (55%) doorverwezen naar Halt. Een kleiner maar relevant deel van de
zaken (14%) wordt geseponeerd.
Wat betreft de aard van de zaken en de kenmerken van de jeugdigen laten de cijfers zien dat
de zaken die zijn afgehandeld met een reprimande, voor het overgrote deel betrekking
hebben op winkeldiefstal, op grote afstand gevolgd door andere categorieën van strafbare
feiten. Daaronder ook categorieën zoals geweld en zeden, of (vuur)wapenbezit die op het
eerste gezicht niet reprimande‐waardig zijn. De registraties geven echter te weinig inzicht in
de details van de zaken om te concluderen of wellicht toch sprake is van een feit met een licht
en eenvoudig karakter. Een klein maar relevant deel, namelijk 15 procent, van de
minderjarigen die een reprimande hebben gekregen, bleek geen first offender te zijn. De
grootste aantallen reprimandes zijn gegeven aan 14‐jarigen. Verder blijkt dat hoe lager de
leeftijd des te groter de kans op een reprimande in plaats van een andere wijze van
afhandeling. Bij 16‐ en 17‐jarigen wordt een meerderheid van de doelgroepzaken anders
afgehandeld dan met een reprimande. De kans op een reprimande is in de selectie
doelgroepzaken voor jongens en meisjes gelijk. In absolute aantallen zijn er wel bijna twee
keer zo veel reprimandes gegeven aan jongens als aan meisjes.
Wat betreft de kenmerken van de afhandeling blijkt dat er in een meerderheid van de zaken
volgens de registraties daadwerkelijk een reprimandegesprek is geweest en daarbij waren dan
ook meestal de ouders betrokken. Er is tegelijk ook nog een aanzienlijk deel van de zaken
waarbij in de registraties geen melding van zo’n gesprek wordt gemaakt. Overigens vinden
oudergesprekken ook plaats bij een derde van de zaken waarin geen reprimande werd
gegeven. Van de oudergesprekken bij niet‐reprimande zaken is echter niet duidelijk welke
inhoud ze hebben. Een belangrijk doel van de pilot was om ervoor te zorgen dat minderjarigen
niet meer worden opgehouden op het politiebureau. Uit de landelijke cijfers blijkt dat 11%
van de minderjarigen in reprimandezaken toch nog op het politiebureau is opgehouden. Van
die groep verbleef 18% er zelfs langer dan 5 uur (dit is 2% van alle reprimandezaken). Van de
groep minderjarigen uit een doelgroepzaak met een andere afhandeling dan een reprimande,
verbleef 28% langer dan 5 uur op het politiebureau.
Er blijken duidelijke verschillen tussen de politie‐eenheden in de aantallen reprimandes en de
ontwikkeling daarin. Binnen de selectie van doelgroepzaken, zijn er in de politie‐eenheid met
het grootste aandeel reprimandes bijna twee keer zoveel reprimandes gegeven als in de regio
met het kleinste aandeel reprimandes. Behalve in de oplegging verschillen de regio’s ook in
de wijze van afhandeling. Die verschillen betreffen vooral de plaats waar het reprimande
gesprek gehouden wordt en de mate waarin er in reprimandezaken sprake is van een civiele
vordering ofwel een ‘winkelboete’ van de winkelier. In een aantal politie‐eenheden was een
dergelijke vordering geregistreerd bij een groot aantal reprimandezaken (tot bijna 40%) terwijl
dit aandeel bij andere politie‐eenheden veel lager is of zelfs bijna niet voorkomt in de
registraties.

vi

Samenvatting
De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
Na de introductie van de werkwijze van het landelijke niveau naar het niveau van de politie‐
eenheden bleek dat niet alle politie‐eenheden op de pilot zaten te wachten en dat er erg
weinig tijd was om de pilot goed uit te zetten. Enkele politie‐eenheden waaronder de
onderzochte Politie‐Eenheid Rotterdam zijn twee maanden na de start van de landelijke pilot,
dus in december 2020, begonnen aan de pilot om de nodige tijd te kunnen nemen terwijl
andere politie‐eenheden zoals de onderzochte Politie‐Eenheid Zeeland‐West‐Brabant, alles
op alles hebben gezet om de werkwijze tijdig in te voeren. Uit de wijze waarop de pilot
vervolgens via de Eenheidsstaf en de districten is gecommuniceerd naar de basisteams blijkt
hoe verschillend de interne processen binnen de politie‐eenheden zijn georganiseerd. De
nieuwe werkwijze is in elk van de drie nader onderzochte politie‐eenheden via andere lijnen
uitgezet. Om de reprimandes en de wijze waarop ze worden geregistreerd, goed te kunnen
plaatsen, is de context van de politiesetting waarin ze tot stand komen, geobserveerd. Daaruit
bleek dat het geven van een waarschuwing de politie al niet vreemd was en voor de meest
uiteenlopende feiten wordt gebruikt, ook bij meerderjarige verdachten. Voorts bleek dat de
diensten van politieagenten zeer afwisselend en niet te plannen zijn en dat het registreren
van de reprimandes tussen de hectiek van het politiewerk door moet gebeuren, waardoor er
niet altijd voldoende tijd voor is. Er moet dus rekening mee worden gehouden dat uit de
registraties niet altijd een volledig beeld van de praktijk naar voren komt.
Uit de inventarisatie van de 66 mutaties kwam naar voren dat de feiten veelal in groepjes zijn
gepleegd, vaak duo’s van meisjes of jongens van dezelfde leeftijd. Uit de registraties bleek
tevens dat belangrijke gegevens die nodig zijn om te bezien of de werkwijze is gevolgd, niet
zijn genoteerd en volgens de werkwijze ook niet hoefden te worden genoteerd. Daaronder
valt het meest cruciale gegeven of er sprake was van een aanhouding (op heterdaad), wat de
voorwaarde is voor de nieuwe werkwijze. In minimaal 12 van de steekproef van 66
incidentmutaties (met in totaal 26 minderjarige verdachten) is er gezien de beschrijving
waarschijnlijk geen aanhouding verricht. Dat betrof vooral vernielingen met geringe schade
waarin geen sprake was van een burgeraanhouding en agenten het kennelijk niet
proportioneel achtten om de minderjarige verdachte aan te houden. In vrijwel al die mutaties
waarin geen aanhouding is verricht, zijn de ouders betrokken bij de reprimande. In enkele
incidenten was er een uitdrukkelijk verzoek van de gedupeerden (waaronder een school) voor
het voeren van een reprimandegesprek door de politie met de minderjarigen.
Bij 54 mutaties met in totaal 91 verdachten was er sprake van een (burger)aanhouding en
moest de nieuwe werkwijze dus ook daadwerkelijk worden gevolgd. In het merendeel van de
reprimandes is er overleg is geweest met de hOvj, maar slechts in enkele gevallen ging dat
overleg gepaard met een telefonische voorgeleiding. En als dat gebeurde, werd die
verschillend ingevuld. ZSM is in de minderheid van de zaken geconsulteerd en niet altijd op
de beoogde wijze. Alle 54 incidentmutaties, op twee na, hadden betrekking op winkeldiefstal
en de overige twee op vernieling. Op één na alle verdachten hadden de leeftijd van 12 tot en
met 17 jaar met uitsluiting van een 19‐jarige die samen met een 16‐jarige was. Zij kreeg een
reprimande voor meerderjarige first offenders. Drie van de 91 minderjarige verdachten waren
geen first offender meer, maar pleegden het feit samen met een minderjarige first offender.
In een van de drie incidenten werd alsnog besloten tot een reprimande en de andere twee
minderjarigen gingen het reguliere proces in. Aan drie verdachten die wel first offender waren,
vii

Samenvatting
werd pas een reprimande gegeven nadat ze op het politiebureau waren ingesloten. In twee
gevallen gebeurde dat omdat de agenten niet bekend waren met de nieuwe werkwijze. Aan
twee andere minderjarige verdachten werd geen reprimande gegeven vanwege recalcitrant
gedrag. Geen van de andere drie contra‐indicaties, groepsdruk, zorgen over de
opvoedingssituatie en angst voor de (fysieke) reactie van de ouders, hebben ertoe geleid dat
de reprimande werd geweigerd, maar in die gevallen werd wel een VT‐melding opgemaakt.
Met betrekking tot de uitvoering van het reprimandegesprek blijkt dat in het grootste deel van
de 54 incidentmutaties (namelijk 46) waarin is besloten tot een reprimande, melding wordt
gemaakt van contact met de ouders. In ruim de helft van die incidenten zijn de minderjarigen
naar de woning van de ouders of de zorginstelling waar deze verblijven, overgebracht. In de
overige incidenten zijn de ouders naar het politiebureau gekomen of is er ter plaatse of op
een niet vermelde locatie een reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders gevoerd.
Slechts in zes incidenten is het contact met de ouders alleen telefonisch verlopen. In het
overgrote deel van mutaties waarin verslag is gedaan van contact met de ouders, heeft de
politie de minderjarige dus thuisgebracht of een persoonlijk gesprek met de ouders op een
andere locatie gevoerd. Dat huisbezoek bleek in enkele gevallen een belangrijke meerwaarde
te hebben, vanwege de gesprekken tijdens de rit daar naartoe en omdat de situatie aldaar
soms een directe verklaring gaf voor de diefstal van tassen met boodschappen, simpelweg
omdat er thuis niets te eten in huis was. Wat tot slot opvalt is dat voor bijna de helft van de in
totaal 117 minderjarigen (van de steekproef van 66 mutaties), een VT‐melding staat
genoteerd terwijl bij een groot deel van deze minderjarigen geen sprake lijkt te zijn van
zorgen. Tevens valt op dat er in meer dan de helft van de winkeldiefstalincidenten een
winkelverbod is uitgevaardigd deels in combinatie met een civiele vordering ofwel
winkelboete.

De werkwijze in relatie tot de te realiseren doelen
De doelstelling van een landelijk eenduidige werkwijze is nog niet ten volle bereikt. Zo bleek
dat de presentatie van de werkwijze van de politie‐eenheden richting de basisteams in de
praktijk tot verschillende interpretaties leidde. De bekendheid met de pilot in de praktijk
varieert, ook binnen de politie‐eenheden. De onbekendheid met de werkwijze wordt geweten
aan de aanhoudende stroom van protocollen en werkwijzen waar de politieagenten op straat
mee worden geconfronteerd. Daarbij heeft de gelijktijdige invoering van de reprimande voor
meerderjarige first offenders die gepaard ging met veel voorlichtingsmateriaal en de
introductie van de RAPP‐app, voor ruis gezorgd. Dat de werkwijze nog niet alom bekend is,
blijkt ook daaruit dat er nog steeds minderjarigen die in aanmerking zouden kunnen komen
voor de reprimande, op het politiebureau worden ingesloten. Daarmee wordt ook de
doelstelling om onnodige insluiting te voorkomen, niet ten volle bereikt. Van diverse zijden
wordt de aanbeveling gedaan om de werkwijze beter bekend te maken op een wijze die
aansluit bij de politiepraktijk, vanuit de bedoeling van de nieuwe werkwijze en door het
bespreken van casuïstiek.
Ook de doelstelling van het bieden van een helder kader wordt nog niet ten volle gerealiseerd.
In de praktijk worden er verschillende interpretaties aan de nieuwe werkwijze gegeven. Bij
winkeldiefstal zijn er nu twee parallel lopende werkwijzen reprimande, voor meerderjarigen
viii

Samenvatting
en minderjarigen, met ieder een ander kader. Tevens is voor minderjarige verdachten ook de
bestaande werkwijze voor niet aangehouden verdachten gehandhaafd, waarvoor andere
criteria gelden. Dat de reprimande bij aangehouden verdachten ook voor andere feiten dan
winkeldiefstal kan worden toegepast, blijkt niet bij iedereen bekend. Dat het feit in de context
moet worden bezien, wordt wel onderschreven, maar om daar uitvoering aan te geven, is wel
wat meer richting nodig, wat zou kunnen door het bespreken van casuïstiek. Tot slot zorgt de
telefonische voorgeleiding waarin de hOvJ de rechtmatigheid van de aanhouding toetst voor
onduidelijkheid. Dit geldt ook voor het checken van informatie door de hOvJ bij ZSM. In beide
gevallen is in de praktijk niet helder wat het doel daarvan is. Tevens zijn de afspraken over wat
moet worden geregistreerd en op welke wijze, nog niet voor iedereen even helder.
Met betrekking tot de doelstelling van een proportionele en pedagogische afhandeling buiten
het strafrecht zien de bij de pilot betrokken partijen als belangrijke meerwaarde van de pilot
het creëren van ruimte buiten het strafproces waarbij zonder onnodige insluiting op het
politiebureau, aandacht kan zijn voor opgroeigedrag. De pilot zorgt er tevens voor dat de
reprimande als politie‐interventie een duidelijke basis krijgt. Het reprimandegesprek in
aanwezigheid van de ouders wordt gezien als het belangrijkste pedagogische moment, dat het
beste persoonlijk en in de thuissituatie kan worden gevoerd. Om daar goed invulling aan te
geven, zou dit wel gepaard moeten gaan met een herwaardering van het jeugdspecialisme bij
de politie. In het kader van de proportionaliteit komt uit het onderzoek naar voren dat er te
gemakkelijk bij VT‐melding wordt gedaan vanuit het idee dat er nog een toetsing plaatsvindt.
De wijze waarop wordt getoetst, is echter heel wisselend zodat er ook onterechte meldingen
worden gedaan. Tot slot speelt ook de samenloop met het winkelverbod en de winkelboete
een rol in de proportionaliteit van de afhandeling. Hoewel het om civielrechtelijke
maatregelen gaat, worden deze door de minderjarige verdachten en hun ouders wel als
onderdeel van de afdoening ervaren.
Tot slot kan met betrekking tot de effecten op de instroom bij Halt op basis van de analyse van
Halt‐cijfers geconcludeerd worden dat er, voor het delict diefstal en in enige mate voor het
delict vernieling, waarschijnlijk een lichte verschuiving is geweest van de Halt‐afdoening naar
de reprimande. Bij diefstal gaat het waarschijnlijk om enkele tientallen zaken gemiddeld per
maand. Dat is slechts een beperkt deel (zo’n 20%) van het totaal aantal Halt‐verwijzingen voor
dit type strafbaar feit.

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
Uit de analyse van de reprimande in een breder juridisch perspectief kwam naar voren dat de
politie‐reprimande in Nederland een lange geschiedenis kent en dat artikel 40 sub b van het
Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK) eist dat jeugdstrafzaken zoveel
mogelijk buitengerechtelijk worden afgedaan met inachtneming van een aantal wettelijke
garanties waarbij in de toelichting wordt benadrukt dat vrijheidsbeneming daarvan geen deel
mag uitmaken. Tevens kwam hieruit naar voren dat zowel het Salduz‐arrest4 als de EU‐
richtlijnen ruimte laten om uitzonderingen te maken op de verplichte rechtsbijstand bij lichte
4

EHRM 27 november 2008, NJ 2009/214 (Salduz v. Turkey). Dit arrest was door de uitleg van de Hoge Raad de
directe aanleiding was het uitvaardigen van de Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor (2010) die ervoor zorgde
dat een deel van de minderjarige verdachten geen afstand meer kon doen van consultatiebijstand.

ix

Samenvatting
feiten en dat de Nederlandse wetgever daar, anders dan de Duitse en Belgische wetgever,
geen gebruik van heeft gemaakt. Een belangrijke bevinding is dat het in de praktijk gegroeide
gejuridificeerde proces dat leidt tot een per saldo disproportionele afhandeling voor
reprimande‐waardige zaken, niet uitsluitend het gevolg is van de verplichte rechtsbijstand,
maar ook van een te lichtvaardige toepassing van de burgeraanhouding bij lichte
winkeldiefstallen die niet voldoet aan de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit.
Uit het literatuuronderzoek naar de toepassing van de reprimande en vergelijkbare
interventies in andere landen kwam naar voren dat de toepassing van de reprimande zeer
verschillend is georganiseerd. Als minderjarigen door de politie buiten het strafrecht worden
gehouden, wordt dit beschouwd als ‘true diversion’. In veel van de onderzochte landen
worden ouders betrokken wanneer de politie een waarschuwing aan een minderjarige geeft
en in enkele landen wordt van de politie verwacht dat zij ook nagaan of er zorgen zijn rondom
een minderjarige verdachte, om vervolgens tot een passende interventie te komen en
eventuele hulpverlening in te schakelen. In de meeste bestudeerde landen is er niet voor
gekozen om waarschuwingen of diversion in het algemeen formeel te beperken tot first
offenders of tot een selectief aantal type delicten. Diversion is wel vaak bedoeld voor first
offenders van lichte strafbare feiten, maar het blijft contextafhankelijk in hoeverre een
waarschuwing wordt gezien als passen. Dit hangt in veel landen van meer factoren af dan
alleen van de vraag of de minderjarige een first offender is van en de ernst van het strafbare
feit. Zo wordt in meerdere landen de additionele voorwaarde gehanteerd dat de minderjarige
verantwoordelijkheid moet nemen voor het gepleegde feit.
Tot slot is een criminologische literatuurstudie verricht naar de verwachte effectiviteit op basis
van eerder empirisch onderzoek van de reprimande en vergelijkbare interventies. Op basis
daarvan kan worden geconcludeerd dat er veel aanwijzingen zijn dat de toepassing van de
reprimande en vergelijkbare diversion reacties in het buitenland leidt tot minder
geregistreerde recidive dan traditionele afdoeningen via het (jeugd)strafrecht. Dit wordt
ondersteund door robuust onderzoek waarbij gebruik is gemaakt van experimentele of quasi‐
experimentele methoden. De meest recente literatuur schat in dat de kans dat jongeren na
een jaar weer in aanraking komen met de politie zo’n 16 procent lager is dan wanneer ze op
een traditionele manier de strafrechtsketen doorlopen. Interessant is dat het voor het effect
niet uit lijkt te maken of er nog iets extra’s wordt gedaan, zoals doorverwijzing naar een
programma of het voeren van herstelgesprekken. Opvallend is ook dat het voor het effect niet
blijkt uit te maken of een jongere al eerder delicten heeft gepleegd of first offender is.
Desondanks kunnen we wel concluderen dat er geen enkele aanwijzing is dat de reprimande
ongunstig uit zal vallen in het licht van de recidive, en dat de kans aanzienlijk is dat het een
gunstig effect zal hebben op de formele recidive. Tot slot zijn er nog twee andere mogelijke
gevolgen die in eerder onderzoek worden gerapporteerd. Ten eerste blijken reprimande‐
achtige reacties aanzienlijk goedkoper te kunnen zijn voor de overheid traditionele vervolging.
Een berekening komt uit op de helft tot een derde (bij winkeldiefstal) van de gebruikelijke
kosten. Ten tweede blijkt dat jongeren met bepaalde kenmerken, zoals jongens, werkende
jongeren en jongeren uit een arm huishouden, onbedoeld in het nadeel kunnen zijn bij de
beslissing om al dan niet te besluiten tot reprimande of diversion. Zij worden relatief vaak op
traditionele wijze vervolgd.

x

Samenvatting

Aanbevelingen
1) Geef de reprimande een vaste basis in het jeugdstrafrecht
Op basis van de bevindingen in deze evaluatie ligt het voor de hand om de reprimande als
afdoeningsmogelijkheid voor minderjarige verdachten van lichte feiten te behouden en net
als de Halt‐afdoening een vaste basis in het jeugdstrafrecht te geven.
2) Het reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders is de kern van de interventie
De reprimande bij minderjarige verdachten onderscheidt zich van de reprimande bij
meerderjarige verdachten door het reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders die de
zorg over de minderjarige hebben. Dit element zou in de communicatie veel meer kunnen
worden benadrukt om de werkwijze bij minderjarigen duidelijk af te bakenen ten opzichte van
die bij meerderjarigen.
3) Maak de reprimande beter bekend op een manier die aansluit bij de politiepraktijk
Om het doel van een landelijk eenduidige werkwijze te bereiken, is brede bekendheid een
noodzakelijke randvoorwaarde. Dit werkt het beste als de bedoeling van de nieuwe werkwijze
voorop wordt gesteld en van daaruit in de dagelijkse politiepraktijk ervaringen worden
uitgewisseld naar aanleiding van concrete zaken. Daarnaast verdient het aanbeveling om op
landelijk niveau een infographic te maken waarin de bedoeling en de werkwijze op een
aansprekende manier worden overgebracht.
4) Overweeg een herbezinning op de regeling van de burgeraanhouding
Een belangrijke bevinding in deze evaluatie is dat het nodeloos gejuridificeerde proces waarin
veel minderjarige verdachten van een licht feit terechtkomen, direct verband houdt met het
veelvuldige gebruik van de burgeraanhouding door de beveiligers van grote winkelbedrijven.
De toepassing daarvan bij minderjarige verdachten van lichte feiten verhoudt zich echter
slecht met de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit, zeker in het geval van een first
offender die zich direct schuldbewust en meewerkend opstelt. Het verdient dan ook
aanbeveling om de regeling van de burgeraanhouding, opnieuw te bezien en daarbij een
voorbeeld te nemen aan de Belgische regeling waarbij veel voorzichtiger met dit dwangmiddel
wordt omgegaan.
5) Inventariseer de met winkels gemaakte afspraken en creëer eenduidig beleid
Uit de evaluatie komt naar voren dat minderjarigen die worden betrapt op winkeldiefstal in
veel gevallen worden geconfronteerd met winkelverboden en winkelboetes die het effect van
de reprimande als eenmalige waarschuwing grotendeels overschaduwen of tenietdoen.
Omdat het om civielrechtelijke maatregelen gaat en de politie en het OM daar weinig invloed
op kunnen uitoefenen, zijn deze maatregelen buiten de werkwijze gehouden. Uit de evaluatie
blijkt echter dat de politie deze maatregelen door de samenloop met de reprimande, in het
gesprek niet kan negeren en er plaatselijk verschillende afspraken bestaan met winkels om te
assisteren bij de vaststelling van de identiteit en het opvolgen van overtredingen van
winkelverboden. Gezien de grote invloed die deze maatregelen hebben op het
reprimandeproces, verdient het aanbeveling om de door de politie gemaakte afspraken met
winkels te inventariseren en op basis daarvan een eenduidig beleid te ontwikkelen
voorminderjarige verdachten. Hierbij dient ook de huidige toepassing van de
burgeraanhouding te worden betrokken.
xi

Samenvatting

6) Hanteer één werkwijze voor de reprimande, onafhankelijk van de aanhouding
Tijdens deze evaluatie bleek dat de verschillende werkwijzen voor aangehouden en niet
aangehouden minderjarigen tot veel verwarring en onduidelijkheid leiden. De verschillen
tussen beide werkwijzen zijn niet algemeen bekend en het onderscheid laat zich ook niet
rechtvaardigen door de feiten en de betrokken minderjarigen. Het verdient dan ook
aanbeveling om dit onderscheid te schrappen en één werkwijze te hanteren voor de
reprimande. Met het hanteren van één werkwijze zou ook de registratie beter kunnen worden
gestroomlijnd.
7) Schrap de telefonische voorgeleiding voor de hOvJ met behoud van het overleg
Hoewel het overleg met de hOvJ over het algemeen als waardevol wordt beschouwd, blijkt
telefonische voorgeleiding in de vorm van het stellen van procesvragen aan de minderjarige
verdachte niet te worden begrepen en nauwelijks te worden toegepast. Het verdient dan ook
aanbeveling deze in de werkwijze te schrappen, om daarmee bij te dragen aan het doel van
een helder kader en om het proces te versnellen en te vereenvoudigen. Daarmee wordt de
werkwijze ook afgestemd op de werkwijze reprimande voor meerderjarige first offenders van
winkeldiefstal.
8) Maak de ‘check’ door de hOvJ bij ZSM facultatief
De hOvJ blijkt in de praktijk niet standaard bij ZSM te checken of er nog meer informatie is
omdat dit tot vertraging leidt en de politie zelf reeds veel informatie uit het politiesysteem
kan halen en in gesprek kan gaan om aanvullende informatie te achterhalen. Als navraag bij
ZSM nodig is of als er behoefte is aan overleg in geval van contra‐indicaties, blijkt dat in de
praktijk te gebeuren, ook zonder dat daartoe de verplichting bestaat. Om het proces te
vereenvoudigen en een helder kader te bieden, verdient het dan ook aanbeveling de check bij
ZSM facultatief te maken.
9) Overweeg het nemen van verantwoordelijkheid voor het feit als voorwaarde te stellen
Uit de evaluatie bleek dat de enige contra‐indicatie die in de praktijk heeft geleid tot afwijzing
van de reprimande, betrekking had op recalcitrant gedrag. Vanuit de politie is er in dit verband
op gewezen dat de reprimande alleen zinvol is en effect zou hebben als de minderjarige
verdachte ervoor openstaat om verantwoordelijkheid te nemen voor het gepleegde strafbare
feit. Deze voorwaarde sluit aan bij de door het VN‐Kinderrechtencomité in General Comment
nr.24 on children’s rights in the child justice system benadrukte waarborg voor een
buitengerechtelijke afdoening dat de minderjarige verdachte in volledige vrijheid en vrijwillig
heeft erkend daarvoor verantwoordelijk te zijn. Het verdient dan ook overweging om het
nemen van verantwoordelijkheid voor het feit als voorwaarde op te nemen.
10) Overweeg het criterium ‘first offender’ minder strikt en in de context te hanteren
Uit de evaluatie blijkt dat het criterium ‘first offender’ in de praktijk niet altijd strikt wordt
gehanteerd. Het zijn van first offender is ook geen criterium in de reeds bestaande regeling
van de reprimande voor niet aangehouden verdachten. Het verdient dan ook overweging om
gehoor te geven aan het pleidooi van de Vereniging van Nederlandse Jeugdrechtadvocaten
(VNJA) om deze eis minder hard te maken. Dat sluit ook aan bij de situatie in andere landen
waarin reprimande‐achtige afdoeningen ook mogelijk zijn voor jongeren die eerder met de

xii

Samenvatting
politie in aanraking zijn geweest omdat de context bepalender moet zijn. Uit criminologisch
onderzoek is er ook geen aanwijzing dat dit noodzakelijk is voor het effect op recidive.
11) Inventariseer situaties die zich gezien de context lenen voor een reprimande
Ondanks het ruime criterium ‘feit met een licht en eenvoudig karakter’ waarbij drie feiten met
name werden genoemd, blijkt dat de nieuwe werkwijze vrijwel uitsluitend is toegepast voor
winkeldiefstal. Dat hangt samen met de burgeraanhouding bij winkeldiefstallen, maar ook
met het feit dat in de praktijk het idee leeft dat de nieuwe werkwijze alleen bij winkeldiefstal
kan worden toegepast. Uit de literatuurstudie naar de andere landen komt naar voren dat
waarschuwingen en vergelijkbare reacties bij minderjarigen niet zijn beperkt tot een selectief
aantal strafbare feiten, maar dat net als in Nederland voor de meeste landen de context
bepalend is. Omdat die context niet alleen van het feit afhangt, verdient het aanbeveling om
bij de nadere vormgeving van de reprimande op basis van casuïstiek af te bakenen in welke
situaties de reprimande geschikt is en in welke gevallen een Halt‐afdoening meer aangewezen
is.
12) Schrap de aan de gezinsomstandigheden gerelateerde contra‐indicaties
Uit de evaluatie blijkt dat zorgen over de opvoedsituatie en angst voor de (fysieke) reactie van
ouders, die in de werkwijze als contra‐indicatie werden benoemd, niet in de weg hebben
gestaan aan het geven van een reprimande. Dat sloot ook aan bij de algemeen gedeelde
opvatting van de bij het proces betrokken actoren dat gezinsomstandigheden niet aan de
afdoening met een reprimande in de weg mogen staan. Het verdient dan ook aanbeveling om
de aan de gezinsomstandigheden gerelateerde contra‐indicaties te schrappen.
13) Voer het reprimandegesprek in beginsel in persoonlijke aanwezigheid van de ouders en
waar mogelijk in de thuissituatie
Uit de evaluatie komt naar voren dat het reprimandegesprek in persoonlijke aanwezigheid
van de ouders als het belangrijkste element van de reprimande wordt gezien en dat de
meerwaarde wordt gevonden in het feit dat dit mogelijk de eerste stap is in het contact met
de jeugd, ook met het oog op vroeg‐signalering. Een goed gesprek bij de ouders thuis biedt
een uitgelezen kans om zorgsignalen op te vangen. Hoewel de reprimande‐werkwijze
uitdrukkelijk voorziet in de mogelijkheid om dit gesprek ter plaatse in telefonische
aanwezigheid van de ouders te voeren, is er in de praktijk moeite gedaan om persoonlijk
contact te hebben met de ouders. Aansluitend bij deze in de praktijk gevoelde behoefte, maar
ook omdat dit gesprek de kern van de interventie uitmaakt, verdient het aanbeveling om in
de werkwijze op te nemen dat het gesprek in beginsel wordt gevoerd in persoonlijke
aanwezigheid van de ouders of anderen die de zorg over de minderjarige hebben. En dat dit
waar mogelijk plaatsvindt bij de minderjarige thuis of in de zorginstelling waar deze verblijft.
14) Maak een eventuele VT‐melding afhankelijk van overleg met de jeugdwijkagent
Uit de evaluatie komt naar voren dat er te gemakkelijk een melding bij Veilig Thuis wordt
gedaan vanuit de gedachte dat die melding nog getoetst wordt. De wijze waarop wordt
getoetst is echter heel wisselend terwijl de consequenties van een onterechte melding groot
kunnen zijn. Om te waarborgen dat de melding bij VT alleen wordt gedaan als dat echt
noodzakelijk is, verdient het aanbeveling deze afhankelijk te maken van overleg met de
jeugdwijkagent die indien nodig op huisbezoek kan gaan. Daarbij kan ook direct in
ogenschouw worden genomen of in het geval waarin zich een acute situatie voordoet, een
xiii

Samenvatting
melding wel voldoende is om die hulp tot stand te brengen. Doorverwijzingen naar
gemeentelijke interventies dienen los te staan van een VT‐melding en kunnen beter
rechtstreeks geschieden op basis van het reprimandegesprek waarin de ouders en
minderjarige aangeven daar behoefte aan te hebben. Dat zou in de praktijk ook meer effect
hebben dan een vrijblijvend aanbod via de VT‐melding na afloop van de reprimande.
15) Versterk het jeugdspecialisme bij de politie
Uit de evaluatie blijkt dat het voor een goede implementatie en uitvoering van de nieuwe
werkwijze van belang is dat de rol van hOvJ in dit reprimande‐proces wordt vervuld door
politieambtenaren met kennis van en affiniteit met jeugd. Die kennis en affiniteit moet er ook
zijn bij de agenten die de reprimandegesprekken voeren en als die er niet is, moeten er genoeg
jeugdwijkagenten zijn die kunnen worden geconsulteerd bij twijfels over de opvoedsituatie.
Het inrichten van gespecialiseerde jeugdunits bij de politie is overigens ook een eis die gezien
de toelichting voortvloeit uit artikel 40, lid 3, Internationaal Verdrag inzake de Rechten van
het Kind (IVRK). Daarnaast stelt de in Nederland geïmplementeerde EU‐Richtlijn 2016/800 als
eis dat personeel van Daarnaast stelt de in Nederland geïmplementeerde EU‐Richtlijn
2016/800 als eis dat personeel van rechtshandhavende instanties die met minderjarige
verdachten werken, een specifieke, op de omgang met kinderen afgestemde opleiding
moeten hebben gevolgd.

xiv

Inleiding

1 Inleiding
1.1 De landelijke Pilot Reprimande
Eind september 2020 formuleerden de Portefeuillehouder Zorg & Veiligheid (Z&V) namens de
Nationale Politie, de landelijke jeugdofficier van justitie namens het Openbaar Ministerie
(OM) en de directeur van Halt Nederland een gezamenlijk standpunt inzake minderjarige first
offenders van lichte feiten. In een document getiteld Standpunt politie, OM en Halt inzake
‘reprimande minderjarigen’ (hierna: Standpuntbrief) constateren de drie partijen dat er een
groeiende behoefte is om bij deze doelgroep tot een proportionele afhandeling te komen. De
behoefte daaraan kwam voort uit de op basis van wet‐ en regelgeving ontstane werkwijze
waardoor een gedeelte van de minderjarige first offenders die worden verdacht van een licht
feit, in een nodeloos gejuridificeerd proces terecht komt, met name in het geval van
aanhouding op heterdaad door de politie of een burger (bijvoorbeeld in een winkel). Na
aanhouding worden minderjarige verdachten overgebracht naar het politiebureau om te
worden voorgeleid aan de hulpofficier van justitie (hOvJ) en om, na een advocaat te hebben
geconsulteerd, in aanwezigheid van die advocaat te worden verhoord. Omdat de
voorgeleiding en vervolgens de komst van de advocaat op het politiebureau in een voorlopig
arrestantenverblijf of ophoudkamer moeten worden afgewacht, leidt dit proces ertoe dat de
minderjarige enkele uren van zijn of haar vrijheid is beroofd terwijl deze in aanmerking had
kunnen komen voor een reprimande.
Deze situatie had twee jaar eerder ‐ in juli 2018 – al geleid tot een pilot in district Twente van
de Politie‐Eenheid Oost‐Nederland, getiteld ‘Betrapt! Kind niet in de cel, maar wat dan wel?’.
Het initiatief daartoe kwam vanuit dit district zelf, waar men in de politiepraktijk geregeld
werd geconfronteerd met minderjarigen die urenlang in een ophoudkamer of cel zaten te
huilen, nadat ze waren betrapt op diefstal van bijvoorbeeld een blikje cola.5 Met verwijzing
naar het proportionaliteitsbeginsel en het beginsel dat insluiting bij minderjarigen alleen als
uiterste middel mag worden toegepast, werd daar een nieuwe werkwijze ontwikkeld voor
minderjarige first offenders die op heterdaad werden aangehouden door een burger voor een
‘licht vergrijp’. Als de hOvJ daar telefonisch mee instemde, werd de aanhouding in dat geval
niet overgenomen, maar in plaats daarvan direct telefonisch overlegd met de ouders of
verzorgers over het overdragen van de minderjarige. Zowel de ouders als de minderjarige
werden vervolgens mondeling en schriftelijk geïnformeerd dat ze binnen enkele dagen zouden
worden uitgenodigd voor een gesprek op het bureau. Dat gesprek, dat de mogelijkheid open
liet tot een andere afdoening, mondde in de meeste gevallen uit in een geregistreerde
reprimande.6
In de hiervoor genoemde Standpuntbrief doen de politie, OM en Halt, met betrokkenheid van
het ministerie van Justitie en Veiligheid (MJenV), een voorstel voor een landelijke Pilot
Reprimande met een nieuwe landelijke werkwijze voor op heterdaad aangehouden
minderjarige first offenders van een licht feit. Om te ontkomen aan het op basis van de
bestaande wet‐ en regelgeving ontstane nodeloos gejuridificeerde proces met insluiting op
5
6

Lindeman, Kind hoeft niet meer de cel in. Twentse proef met reprimandegesprekken, Tubantia 13 juli 2018.
Factsheet ‘Betrapt! Een kind niet in de cel maar wat dan wel? Een verkorte aanpak jeugdige first offenders.’

1

Inleiding
het politiebureau, worden deze verdachten niet langer naar het politiebureau overgebracht
om daar te worden voorgeleid aan de hOvJ. Anders dan in de Twentse pilot, waar de hOvJ er
telefonisch mee in kon stemmen om de aanhouding niet over te nemen, wordt de aanhouding
in de landelijke werkwijze wel overgenomen, maar wordt de aangehouden minderjarige
vervolgens ter plaatse telefonisch voorgeleid aan de hOvJ. Dit was zo geregeld om te voldoen
aan artikel 53, tweede en derde lid, Wetboek van Strafvordering (Sv) waarin wordt bepaald
dat de opsporingsambtenaar de aangehoudene ten spoedigste overbrengt naar de plaats voor
verhoor ter voorgeleiding aan de hOvJ of officier van justitie (OvJ). Tijdens die telefonische
voorgeleiding stelt deze procesvragen om te achterhalen of de minderjarige begrijpt waarom
hij of zij is aangehouden en of de aanhouding rechtmatig heeft plaatsgevonden. Er volgt geen
inhoudelijk verhoor over de betrokkenheid bij het strafbare feit waarvan de minderjarige als
verdachte is aangemerkt zodat er met het oog daarop ook geen advocaat hoeft te worden
geconsulteerd. Eveneens anders dan in de Twentse pilot checkt de hOvJ bij de
politiefunctionaris van het afdoeningsoverleg met de ketenpartners ofwel het ZSM‐overleg7
of er nog relevante informatie is over de persoonlijke omstandigheden van de minderjarige.
Als de hOvJ vervolgens besluit tot een reprimande, wordt de aangehouden minderjarige
verdachte in vrijheid gesteld en zal kort daarna in overleg met de ouders en met
betrokkenheid van de ouders een reprimandegesprek plaatsvinden.
De afspraken tussen de partijen zijn uitgewerkt in een Notitie Landelijke pilot reprimande
(hierna: Notitie) en de pilot is voor de uitvoering op operationeel niveau uitgewerkt in een
Handreiking reprimande (hierna: Handreiking) met een Leidraad reprimandegesprek (hierna:
Leidraad). Volgens de Standpuntbrief kan de nieuwe werkwijze door de politie en het OM op
lokaal niveau worden toegepast vanaf 1 oktober 2020. Tevens wordt daarin aangekondigd dat
de werkwijze zal worden geëvalueerd en op basis van de evaluatieresultaten zal worden
besloten over de voortzetting daarvan.

1.2 Doel van het onderzoek en onderzoeksvragen
Tegen de hierboven geschetste achtergrond heeft het MJenV het Wetenschappelijk
Onderzoek‐ en Documentatiecentrum (WODC) gevraagd om deze landelijke Pilot Reprimande
te evalueren. Het doel van deze evaluatie is het bieden van inzicht in de uitvoering van de
pilot, het verzamelen van de ervaringen van betrokkenen inclusief knelpunten en
verbetermogelijkheden, en het vaststellen van het doelbereik en de (ervaren) neveneffecten
van de pilot.
Het onderzoek is verricht in de periode van november 2020 tot en met maart 2022 en begeleid
door een wetenschappelijke Begeleidingscommissie, ingesteld door het WODC. Om het doel
van het onderzoek te bereiken, was vooraf de volgende algemene vraagstelling geformuleerd:
Wat kan gezegd worden over de uitvoering van de pilot, de ervaringen van
betrokkenen daarmee en het doelbereik en de (ervaren) neveneffecten van de pilot?
Deze vraagstelling was door de opdrachtgever uitgewerkt in een dertiental onderzoeksvragen
waarvan de meeste weer zijn onderverdeeld in deelvragen (bijlage I). Omdat een deel van de
vragen betrekking had op de situatie voorafgaand aan de pilot, een deel daarvan op het
verloop van de pilot en een ander deel op de situatie na afloop van de pilot, zijn deze
7

De afkorting ZSM staat voor Zorgvuldig, Snel en op Maat.

2

Inleiding
onderzoeksvragen en de daaronder vallende deelvragen verwerkt in drie deelevaluaties: een
planevaluatie, een procesevaluatie en een outputevaluatie. Elk van deze deelevaluaties heeft
een overkoepelende hoofdvraag:
I. Planevaluatie
Hoe is de Pilot Reprimande in het licht van de nagestreefde doelen opgezet en wat is
de verwachte bijdrage aan die doelen?
II. Procesevaluatie
Hoe verloopt de uitvoering van de Pilot Reprimande en wat zijn de ervaringen van de
betrokken partijen?
III. Outputevaluatie
Worden doelen van de Pilot Reprimande bereikt en wat zijn de (ervaren)
neveneffecten?
De drie deelevaluaties zijn in de genoemde volgorde uitgevoerd. Zo vormden de bevindingen
uit de planevaluatie de basis voor de procesevaluatie waarvan de bevindingen op hun beurt
weer zijn geconfronteerd met die uit de planevaluatie voor de outputvaluatie. Gezamenlijk
kon daarmee de hiervoor genoemde algemene onderzoeksvraag worden beantwoord. Met
andere woorden; met de drie deelevaluaties tezamen konden gefundeerde conclusies worden
getrokken omtrent de opzet, uitvoering, ervaringen, doelbereik en neveneffecten van de Pilot
Reprimande. Ook de hoofdvragen die pasten bij de drie deelevaluaties konden goed worden
beantwoord.
Omdat, zoals hierna nog wordt beschreven, het zeer lastig bleek om de uitvoering van de
reprimande in de praktijk te observeren en het veldwerk nog verder werd bemoeilijkt door de
situatie rondom de coronapandemie, was het niet mogelijk om op alle oorspronkelijk
geformuleerde – ruim veertig ‐ deelvragen een volledig antwoord te krijgen. In bijlage I wordt
nader toegelicht om welke vragen dat gaat. Daar staat tegenover dat er ook onderzoeksvragen
zijn beantwoord die niet waren opgenomen, maar wel relevant bleken voor de evaluatie van
het reprimande‐proces, waaronder de vraag hoe de reprimande zich verhoudt tot door de
winkels toegepaste civielrechtelijke maatregelen en of de wetsgeschiedenis ruimte biedt voor
een andere visie op de burgeraanhouding van minderjarige verdachten van lichte feiten die in
aanmerking komen voor een buitengerechtelijke afdoening. Daarbij is de reprimande tevens
in een breder juridisch en criminologisch perspectief geplaatst waarbij ook een
landenvergelijking is opgenomen. Ook deze vragen zijn betrokken om daarmee te komen tot
de meest relevante waarnemingen en inzichten voor beleid en praktijk.

1.3 De methode van het onderzoek in hoofdlijnen
1.3.1 De planevaluatie
De planevaluatie staat in het teken van de vraag hoe de pilot in het licht van de nagestreefde
doelen is opgezet en wat de verwachte bijdrage is aan die doelen. Deze evaluatie richt zich op
(clusters van) onderzoeksvragen met betrekking tot de beoogde doelstellingen van de Pilot
Reprimande, de opzet daarvan en de bijdrage van de opzet aan de realisatie van de doelen.
3

Inleiding
Daarvoor is informatie verzameld door middel van een documentanalyse van de
basisdocumenten die aan de pilot ten grondslag liggen. Om de daaraan ten grondslag liggende
ideeën en overwegingen te achterhalen en beter te kunnen duiden, zijn vervolgens interviews
afgenomen met sleutelinformanten die betrokken waren bij het opstellen van de pilot en deze
basisdocumenten.
Documentanalyse
Om de beoogde doelstellingen, doelgroep, werkwijze en rolverdeling, randvoorwaarden en
neveneffecten te onderzoeken, is een documentenanalyse uitgevoerd van de schriftelijke
stukken waarin de Pilot Reprimande is aangekondigd en uitgewerkt. Het gaat daarbij om de al
eerdergenoemde Standpuntbrief waarmee de drie betrokken partijen (politie, OM en Halt) de
pilot aankondigden, en de eveneens eerdergenoemde Notitie en Handreiking.
Interviews sleutelinformanten
In aanvulling op de documentanalyse zijn in de periode van januari tot en met maart 2021
gesprekken gevoerd met in totaal vijftien sleutelinformanten van de betrokken partijen. Bij de
politie is gesproken met de landelijk portefeuillehouder Z&V, de voormalig strategisch
beleidsadviseur en de twee betrokken beleidsadviseurs van deze portefeuille. Bij het OM is
gesproken met de huidige en voormalige landelijk jeugdofficier van justitie en de
portefeuillehouder Jeugd bij het Parket‐Generaal. Bij Halt is gesproken met de directeur‐
bestuurder en de betrokken beleidsadviseur en bij MJenV met senior‐beleidsadviseurs van de
twee betrokken directies. Daarnaast is gesproken met de landelijk beleidsadviseur van de
Raad voor de Kinderbescherming (hierna: RvdK) en met de betrokkenen bij de pilot in Oost‐
Nederland: de initiatiefnemers van de politie in het district Twente en de coördinerend
jeugdofficier van justitie. De interviews zijn vanwege de coronamaatregelen op één na via
Teams afgenomen, en met toestemming van de respondenten opgenomen. Om alle mogelijke
overwegingen en knelpunten goed in kaart te brengen, is gebruik gemaakt van een
semigestructureerde topiclijst over de doelstellingen, de opzet, en de verdeling van de
verantwoordelijkheden (zie bijlage II). Respondenten werd zoveel mogelijk ruimte gelaten in
het verstrekken van aanvullende informatie en overwegingen vanuit hun organisatie. De
interviews zijn zo zorgvuldig mogelijk letterlijk uitgewerkt, gecodeerd en geanalyseerd.
De resultaten van de planevaluatie zijn neergelegd in hoofdstuk 2.
1.3.2 De procesevaluatie
De procesevaluatie staat in het teken van de vraag hoe de uitvoering van de pilot verloopt en
wat de ervaringen zijn van de betrokken partijen. Deze evaluatie richt zich op (clusters van)
onderzoeksvragen met betrekking tot de uitvoering en werkwijze van de betrokken
organisaties, het doelbereik, de omvang en aard van de pilotdoelgroep, het verblijf van
minderjarigen in een politielocatie en de zaken waarin geen reprimande is gegeven. Het
monitoren van een proces dat landelijk is uitgerold, nog volop in ontwikkeling is en op diverse
niveaus en vanuit diverse organisaties wordt gevolgd en ondersteund, vergde een combinatie
van onderzoeksmethoden. Er is allereerst op landelijk niveau informatie verzameld over het
doelbereik, de omvang en aard van de pilotdoelgroep, maar ook naar de zaken waarin geen
reprimande is gegeven. Daarbij is gebruik gemaakt van landelijke registratiegegevens om de
toepassingen en ontwikkeling van de toepassing van reprimandes op diverse momenten te
inventariseren. Op basis van de eerste analyses van de landelijke cijfers zijn drie politie‐
4

Inleiding
eenheden aangewezen voor nader onderzoek naar de uitvoering en werkwijze van de
betrokken organisaties waar is begonnen met verkennende observaties en interviews en
vervolgens een steekproef van mutaties is bestudeerd, gevolgd door interviews met bij
reprimandes betrokken agenten. Tevens zijn op verschillende momenten landelijke
overleggen van het OM en de politie bijgewoond.
Analyse van de landelijke registratiegegevens
De landelijke registratiegegevens zijn verkregen via het Bureau Management Informatie (BMI)
van de Directie Strategie en Innovatie van de Nationale Politie. Er is vanuit de
registratiesystemen Basisvoorziening Handhaving (BVH) en BOSZ8 van de politie een bestand
opgeleverd met daarin alle tussen 1 oktober 2020 en 30 november 2021 in BVH geregistreerde
persoon‐incidentregistraties voor verdachten tot 18 jaar (inclusief 12‐minners). Een verdachte
kan voor meerdere incidenten geregistreerd staan in deze periode en bij een incident kunnen
verschillende verdachten betrokken zijn. Voor deze persoon‐incidentregistraties is informatie
aangeleverd over het al dan niet toepassen van de reprimande volgens de landelijke werkwijze
en over overige afhandelingen en de daaropvolgende afdoeningen. Daarnaast bevat het
bestand informatie over het proces van de afhandeling door de politie, kenmerken van het
strafbare feit en van de betreffende minderjarige.
Verkennende observaties en interviews in drie politie‐eenheden
Daar zijn om te beginnen interviews gehouden met de eenheidsadviseurs Z&V van de drie
geselecteerd politie‐eenheden. Dat waren:
1) de Eenheid Midden‐Nederland als voorbeeld van een eenheid waar de pilot blijkens de
eerste cijfers goed leek te zijn geïmplementeerd,
2) de Eenheid Rotterdam als voorbeeld van een stedelijke eenheid, en
3) de Eenheid Zeeland‐West‐Brabant als voorbeeld van een kleinere eenheid waar de eerste
signalen erop duidden dat de implementatie moeizaam zou verlopen.
Vervolgens zijn er verkennende observaties verricht bij een basisteam in de Eenheid
Rotterdam in juli 2021 van de incidentafhandeling van meldingen op straat. Deze gaven een
goed beeld van de praktijk waarin de reprimande moet worden toegepast en geregistreerd,
maar leidden ook tot de conclusie dat deze diensten niet het geschikte middel zijn om de
reprimandepraktijk in beeld te brengen. Daar kwam bij dat een van de te onderzoeken politie‐
eenheden het ook niet verantwoord vond om onderzoekers mee te nemen tijdens deze
diensten.
Het bijwonen van landelijke jeugdoverleggen van het OM en de politie
Om de bevindingen te kunnen toetsen aan het landelijke beeld, hebben onderzoekers
gedurende de procesevaluatie van de pilot op twee momenten – in maart en september 2021
– het landelijk platform jeugd van het OM (LPJOM) bijgewoond waar alle coördinerend
jeugdofficieren van justitie van de regioparketten en hun beleidsmedewerkers aan
deelnemen. Tevens is op twee momenten ‐ maart en oktober 2021 ‐ het landelijk jeugdoverleg
Politie bijgewoond waar alle eenheidsadviseurs Z&V van de politie‐eenheden aan deelnemen.
In deze overleggen werd onder andere besproken hoe de Pilot Reprimande in de praktijk
verliep en welke knelpunten zich daarbij voordeden.

8

De afkorting BOSZ staat voor: Beter Opsporen door Sturing op Zaken. Hierin zijn onder andere zowel de
afhandeling door de politie als de afdoening door het OM geregistreerd.

5

Inleiding
Steekproef van mutaties in drie politie‐eenheden
Omdat observaties van de incidentafhandeling om verschillende redenen niet de beste
methode bleek te zijn om een beeld te krijgen van de uitvoering van het reprimande‐proces,
is een steekproef van incidentmutaties getrokken uit een door de Nationale Politie ter
beschikking gesteld bestand met mutaties van reprimandes over de periode van 1 oktober
2020 tot en met 30 juni 2021, de eerste negen maanden van de pilot. Per politie‐eenheid is
een aselecte steekproef van ruim twintig mutaties getrokken, in totaal 66 met 117
verdachten, die uitvoerig zijn geanalyseerd.
Interviews met betrokken agenten
Vervolgens zijn in dezelfde politie‐eenheden interviews gehouden met diverse bij het proces
betrokken actoren om de mutaties in hun context te kunnen plaatsen. De selectie hiervan is
hoofdzakelijk willekeurig gebeurd, op enkele gevallen na die om inhoudelijke redenen
opvielen. Hierbij is ook rekening gehouden met een spreiding over stedelijke en meer
landelijke gebieden. Aan de hand van een topiclijst (zie bijlage III) zijn semigestructureerde
interviews gehouden met in totaal zestien hoofdzakelijk politieagenten, een operationeel
specialist jeugd en een senior wijkagent jeugd over de uitvoering van het reprimande‐proces
in de praktijk.
De resultaten van de procesevaluatie zijn neergelegd in de hoofdstukken 3 en 4.
1.3.3 De outputevaluatie
De outputevaluatie staat in het teken van de vraag of met de pilot de beoogde doelen worden
bereikt en wat de ervaren neveneffecten zijn. Deze evaluatie richtte zich op (clusters van)
onderzoeksvragen met betrekking tot de ervaringen van de betrokken organisaties en
aanbevelingen, ervaringen van de betrokken minderjarigen en hun ouders of voogd, de
realisatie van de doelstellingen en de (ervaren) neveneffecten van de pilot waaronder het
effect op de instroom bij Halt en tot slot de door diverse partijen ervaren meerwaarde van de
pilot.
Voor deze deelevaluatie kon worden voortgebouwd op bevindingen uit en informatie die
reeds was verzameld voor de plan‐ en procesevaluatie: de interviews met sleutelinformanten,
met de eenheidsadviseurs Z&V, met agenten in drie politie‐eenheden en de landelijke
registratiegegevens van reprimande‐ en overige zaken met minderjarigen. Hierbij zijn extra
analyses uitgevoerd op de registratie‐data over het verloop van de afhandeling. Tevens is
opnieuw deelgenomen aan het LPJOM en het landelijk jeugdoverleg Politie en zijn ditmaal ook
vragen voorgelegd aan de deelnemers daarvan. Daarnaast is aanvullende informatie
verzameld door interviews met bij het proces betrokken actoren, een enquête onder
jeugdrechtadvocaten en het organiseren van een stakeholderssessie. Tot slot is een analyse
verricht van de cijfers over de instroom bij Halt.
Het voorleggen van vragen aan de landelijke jeugdoverleggen van het OM en de politie
Na het bijwonen van eerdere overleggen hebben onderzoekers in december 2021 nogmaals
het LPJOM bijgewoond waar ditmaal vragen zijn voorgelegd aan de deelnemende
regioparketten. Datzelfde is in januari 2022 gedaan door het bijwonen van het landelijk
jeugdoverleg Politie waar vragen zijn voorgelegd aan de deelnemende politie‐eenheden.

6

Inleiding
Interviews met bij het proces betrokken actoren
In aanvulling op de reeds verzamelde informatie zijn er interviews gehouden met diverse bij
het proces betrokken actoren waaronder de politiefunctionarissen van de drie ZSM‐locaties
van de onderzochte politie‐eenheden. In Midden‐Nederland is een interview gehouden met
een politiefunctionaris op de ZSM‐locatie zelf, gevestigd in een Utrechts politiebureau. In
Rotterdam hebben zeven van de twaalf politiefunctionarissen van de ZSM‐locatie, gevestigd
in het Veiligheidshuis Rotterdam‐Rijnmond (VHRR), met elkaar onze vragen telefonisch en per
e‐mail beantwoord. Met een politiefunctionaris van de ZSM‐locatie in Zeeland‐West‐Brabant,
gevestigd in de rechtbank Breda, is een telefonisch interview gehouden. Tevens zijn ad hoc
interviews gehouden met twee hOvJ’s met een bijzondere interesse voor jeugd in de Politie‐
Eenheid Rotterdam, met de directie van Service Organisatie Directe Aansprakelijkstelling
(SODA), de grootste organisatie die namens de winkelier de civiele vordering ofwel
‘winkelboete’ afhandelt en is, om informatie te krijgen over de Pilot Reprimande
meerderjarigen en de RAPP‐app, telefonisch en aanvullend via e‐mail informatie opgevraagd
bij de landelijke contactpersoon van deze pilot van het OM.
Stakeholderssessie
Om de bevindingen terug te koppelen naar de plannenmakers is een jaar na de eerste
interviews met de sleutelinformanten, in januari 2022, een Stakeholderssessie gehouden met
een selectie van de belangrijkste sleutelinformanten van de politie, het OM en Halt. Daarbij
zijn de eerste resultaten van het onderzoek voorgelegd met de vraag te reflecteren op de
betekenis van deze bevindingen in het licht van de beoogde doelstellingen en mogelijke
neveneffecten van de Pilot Reprimande.
Kwalitatieve enquête onder jeugdrechtadvocaten
Met het oog op het verwachte neveneffect van de reprimande op de contacten met de
advocatuur van deze doelgroep, is een kwalitatieve enquête uitgezet onder de
jeugdrechtadvocaten. Die is via de Vereniging van Nederlandse Jeugdrechtadvocaten (VNJA)
gemaild naar alle aangesloten leden van deze vereniging. Voor het geval de advocaten niet
bekend zouden zijn met de pilot, was in de uitnodigingsmail toegelicht wat deze inhield en dat
de VNJA hierover is geïnformeerd en is vertegenwoordigd in de begeleidingscommissie van
deze evaluatie. De eerste oproep werd gedaan in november 2021 en in december 2021 werd
een reminder gestuurd. De enquête bestond uit zes open vragen. In totaal hebben er negen
advocaten uit acht plaatsen deelgenomen, verspreid over zes politie‐eenheden: Noord‐
Nederland (Assen), Amsterdam (Amsterdam), Noord‐Holland (Haarlem), Midden‐Nederland
(Almere, Utrecht), Rotterdam (Dordrecht, Rotterdam), Oost‐Brabant (’s‐Hertogenbosch).
Analyse van de cijfers over de instroom bij Halt
Met het oog op het verwachte neveneffect van de reprimande op de instroom bij Halt, zijn tot
slot aanvullende registratiegegevens verzameld en geanalyseerd met betrekking tot de
ontwikkeling van de Halt‐verwijzingen in Nederland vlak voor en tijdens de Pilot Reprimande.
Voor het achterhalen van de cijfers over het aantal Halt‐verwijzingen is contact gezocht met
het landelijk Halt‐bureau waar de registraties van Halt‐verwijzingen vanuit de verschillende
politie‐eenheden bijeen zijn gebracht en systematisch worden bijgehouden. De data die voor
dit onderzoek zijn gebruikt bevatten informatie over alle Halt‐registraties in de periode vanaf
januari 2019 tot 1 oktober 2021. Daarmee konden de ontwikkelingen van het aantal Halt‐
verwijzingen in kaart worden gebracht vóór de invoering van de Pilot Reprimande (toen alleen
7

Inleiding
in de Eenheid Twente de reprimande werd toegepast), en tijdens het eerste jaar van de pilot
(tussen 1 oktober 2020 en 1 oktober 2021). Voor elke maand in de onderzochte periode zijn
per politie‐eenheid de gegevens verkregen van het aantal Halt‐verwijzingen voor alle
verschillende onderscheiden strafbare feiten bij Halt. Er zijn geen indicaties bekend dat er in
deze periode problemen waren bij de registratie van Halt‐verwijzingen in een of meer politie‐
eenheden. Wel is in 2021 een kleine verandering opgetreden in de gedetailleerdheid van de
strafbare feiten die zijn onderscheiden, de categorie ‘overige strafbare feiten’ is toen nader
uitgesplitst in een aantal weinig frequent voorkomende categorieën van strafbare feiten. Deze
verandering heeft echter geen gevolgen voor de analyse omdat dit strafbare feiten waren
waarvoor niet of nauwelijks een reprimande wordt gegeven.
De resultaten van de outputevaluatie zijn neergelegd in hoofdstuk 5.
1.3.4 Aanvullend juridisch en criminologisch literatuuronderzoek
Naast de hiervoor beschreven deelevaluaties van de pilot, zijn aanvullend op de reprimande
en het reprimandeproces gerichte juridische en criminologische literatuurstudies verricht. De
juridische literatuurstudie richt zich op het gejuridificeerde proces dat de aanleiding vormde
voor de pilot en de wettelijke regelingen die daaraan ten grondslag liggen. De criminologische
literatuurstudie bouwt voort op de vraag in de planevaluatie of er in de wetenschappelijke
literatuur ondersteuning bestaat voor de gekozen opzet en of daarin (elementen van)
werkzame interventies voor de pilotdoelgroep zijn te identificeren, die op dit moment geen
deel uitmaken van de Pilot Reprimande, maar daar mogelijk wel in opgenomen kunnen
worden.
Juridische literatuuronderzoek
Het juridische literatuuronderzoek heeft betrekking op het gejuridificeerde proces dat de
aanleiding vormde voor de pilot, de regeling van de burgeraanhouding en verplichte
consultatiebijstand door een advocaat bij minderjarige verdachten van lichte feiten die zich
lenen voor een buitengerechtelijke afdoening. Hiertoe is op basis van de geschiedenis die ten
grondslag ligt aan dit proces, bezien of er ruimte bestaat voor een andere inrichting van dit
proces dan over het algemeen wordt aangenomen. Daarbij is tevens een vergelijking gemaakt
met regelingen in Duitsland en in België.
Criminologisch literatuuronderzoek
Het criminologische literatuuronderzoek bestaat uit twee delen. Het eerste deel betreft een
literatuurstudie naar het gebruik van en de voorwaarden voor de reprimande en vergelijkbare
reacties in verschillende landen, waaronder de buurlanden België, Duitsland en Engeland.
Aanvullend hieraan is ook via e‐mail contact gezocht met enkele internationale experts en
auteurs van boeken en hoofdstukken daarin. Dit resulteerde in nog een aantal belangrijke
aanvullingen bij de beschrijving van de situatie in een aantal landen.
Het tweede deel betreft een analyse van de criminologische literatuur over de mogelijke
effecten van de reprimande. Hiervoor is systematisch gezocht naar overzichten van empirisch
onderzoek over dit onderwerp in de criminologie en naar recent onderzoek dat nog niet in die
overzichten kon worden opgenomen. Daarbij werden drie relevante overzichtsstudies

8

Inleiding
gevonden die betrekking hadden op diversion9 bij minderjarigen die de wet hebben
overtreden, waaronder ook reacties die vergelijkbaar zijn met de reprimande. Daarnaast zijn
twee additionele recente studies gevonden waarin empirisch onderzoek is gedaan naar de
effecten van met de reprimande vergelijkbare reacties.
De resultaten van dit literatuuronderzoek zijn neergelegd in hoofdstuk 6.

9

Maatregelen die ervoor zorgen dat jeugdigen voorafgaand of tijdens het proces uit het strafrechtssysteem
worden geleid.

9

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze

2 De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze
2.1 Inleiding
Dit hoofdstuk maakt deel uit van de planevaluatie en richt zich op de vraag hoe de pilot in het
licht van de nagestreefde doelen is opgezet. Daarin komt de vraag aan de orde wat de
doelstellingen zijn van de pilot, wat de precieze doelgroep is en welke criteria daarbij worden
gehanteerd, welke rollen en verantwoordelijkheden voorafgaand aan de pilot zijn toebedeeld
aan de betrokken organisaties, welke randvoorwaarden voorafgaand aan de pilot zijn
benoemd en wat de verwachte neveneffecten waren. Deze vragen worden beantwoord aan
de hand van de bestudering van de basisdocumenten die ten grondslag liggen aan de pilot en
interviews met sleutelinformanten die betrokken zijn geweest bij de opzet van de nieuwe
werkwijze en deze documenten. In dit hoofdstuk zullen in paragraaf 2.2 eerst de beoogde
doelstellingen worden geïnventariseerd en vervolgens in paragraaf 2.3 de beoogde doelgroep
van de pilot. Daarna worden de beoogde werkwijze en rolverdeling in kaart gebracht
(paragraaf 2.4) en de vooraf benoemde randvoorwaarden en neveneffecten (paragraaf 2.5).
Het hoofdstuk sluit af met een samenvatting van de bevindingen waarin een antwoord wordt
gegeven op de hiervoor gestelde vragen (paragraaf 2.6).

2.2 De met de pilot beoogde doelen
In deze paragraaf wordt onderzocht wat de doelstellingen zijn van de pilot. Omdat de door de
partijen beoogde doelstellingen niet expliciet zijn benoemd in de basisdocumenten van de
pilot, maar daar alleen impliciet uit zijn af te leiden, zijn deze nader besproken in de interviews
met de betrokken sleutelinformanten.
2.2.1 De doelen zoals deze naar voren komen uit de basisdocumenten
Uit de interviews met de sleutelinformanten van de betrokken partijen, waarin de vraag werd
voorgelegd wat de status is van de drie basisdocumenten en hoe ze zich tot elkaar verhouden,
kwam naar voren dat de Standpuntbrief het visiedocument (‘waarom’), de Notitie het
beleidsdocument (‘wat’) en de Handreiking het uitvoeringsdocument (‘hoe’). Zoals hiervoor
al werd opgemerkt, zijn de doelstellingen daar niet expliciet in vermeld, maar zijn ze daar wel
impliciet uit af te leiden. Zo wordt in de toelichting op de aanleiding in de Standpuntbrief de
behoefte aan een proportionele afhandeling genoemd die pedagogisch van aard is en onnodig
lang verblijf in de cel voorkomt:
Politie, OM en Halt constateren dat er een groeiende behoefte is om tot een proportionele afhandeling
te komen bij minderjarige first offenders (12 tot 18 jaar) van lichte feiten. Dit primair gelet op het
belang van de jongere (pedagogisch effect van een interventie staat centraal, niet onnodig lang in de
cel).

Vervolgens wordt benoemd dat er maatschappelijk en politiek gezien behoefte is om
gedifferentieerd en effectief te handelen en dat het OM, politie en Halt het nodig vinden om
een gezamenlijk standpunt formuleren in de aanpak van first offenders, die verdacht worden
van lichte feiten om tot een helder landelijk kader te komen voor een effectieve en efficiënte
aanpak die tevens tegemoet komt aan de wens tot een proportionele afhandeling:
Middels een dergelijk standpunt kunnen een helder landelijk kader en handvatten geboden worden
voor een effectieve en efficiënte aanpak en wordt tegemoetgekomen aan de gedeelde wens om tot
een proportionele afhandeling te komen.

10

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze
De partijen zijn het eens dat een deel van deze minderjarige first offenders als gevolg van de
werkwijze die is ingericht op basis van wet‐ en regelgeving momenteel in een nodeloos
gejuridificeerd proces terecht komen, met name bij aanhouding op heterdaad of bij overname
van een burgeraanhouding. Hiermee wordt verdere vrijheidsbeneming op het politiebureau
in afwachting van een raadsman voorkomen terwijl kort daarna een reprimandegesprek
plaatsvindt. Dit zou recht doen aan een passende, effectieve reactie ter voorkoming van
recidive:
Deze procedure heeft tot voordeel dat verdere vrijheidsbeneming op het politiebureau in afwachting
van een raadsman niet noodzakelijk is en kort daarna een reprimandegesprek kan plaatsvinden. Dit
doet recht aan een passende, effectieve reactie voor de jongere ter voorkoming van recidive.

Daarnaast vermelden zowel de Notitie als de Handreiking in de inleiding expliciet het doel van
het buiten het strafrecht houden van deze minderjarigen:
De pilot reprimande betreft een landelijke pilot waarbij jeugdigen van 12 tot 18 jaar (…), buiten het
strafrecht worden gehouden.(…) De reprimande heeft een pedagogisch doel.(…) Daarmee worden het
feit en de minderjarige verdachte buiten het justitiële circuit gehouden.

De doelen die uit deze basisdocumenten kunnen worden afgeleid, kunnen worden
teruggebracht tot grofweg een viertal doelen:
1) Het voorkomen van een nodeloos gejuridificeerd proces met insluiting op het
politiebureau;
2) Het bieden van een helder kader voor een landelijk eenduidige werkwijze;
3) Een proportionele en pedagogische afhandeling buiten het strafrecht;
4) Een passende, effectieve reactie ter voorkoming van recidive.
In deze doelen zijn zowel inhoudelijke doelen te onderscheiden als doelen die te maken
hebben met de inrichting van het proces. Dat komt doordat blijkens de documenten, maar
ook blijkens de interviews met de sleutelinformanten, de behoefte aan het bieden van een
proportionele en pedagogische afhandeling niet los kan worden gezien van de wijze waarop
het proces is ingericht, wat de aanzet gaf voor het ontstaan van de pilot. Omdat er naar
aanleiding van dat proces verschillende initiatieven in het land ontstonden, leidde dat tot de
wens om een helder kader te bieden voor een landelijk eenduidige werkwijze. Dit zal
hieronder dan ook als eerste doel worden besproken.
2.2.2 Het voorkomen van een nodeloos gejuridificeerd proces met insluiting op het
politiebureau
Het eerstgenoemde doel van de pilot is het voorkomen van een nodeloos gejuridificeerd
proces, met verblijf op het politiebureau. Diverse sleutelinformanten van de politie en het OM
schetsen uit eigen ervaring hoe dit gejuridificeerde proces in de loop der jaren is gegroeid.
Diverse sleutelinformanten benoemen de invoering van de verplichte consultatiebijstand
door de in 2010 uitgevaardigde Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor.10 Als gevolg daarvan
werden aangehouden minderjarigen verdachten van 12 tot 15 jaar van een feit waarvoor
voorlopige hechtenis is toegelaten (waaronder winkeldiefstal en vernieling) verplicht een
advocaat te consulteren voordat ze konden worden verhoord. Een van de sleutelinformanten
van het OM gaf aan destijds in de praktijk te hebben gezien hoe daardoor de

10

Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor (Stcrt. 2010, 4003).

11

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze
afhandelingsperiode op het politiebureau voor deze categorie jonge verdachten toenam van
een afhandeling binnen drie uur naar meer dan zes uur, met name in de avonduren. Ze is
namens het OM bezig geweest met het zoeken naar oplossingen, maar meent dat daar geen
goed antwoord op is gevonden. Sinds 2017 is de verplichte consultatiebijstand in de wet
geregeld en uitgebreid naar alle jeugdige verdachten tot 18 jaar.
Behalve de verplichte consultatiebijstand benoemen enkele sleutelinformanten de invoering
van het ZSM‐overleg met de ketenpartners in 2012 als belangrijke factor. Hoewel dit
ketenoverleg was bedoeld om de afhandeling te bespoedigen, zou deze in de praktijk bij dit
soort lichte feiten tot onnodige vertraging kunnen leiden omdat de ketenpartners worden
betrokken, alle systemen moeten worden gecheckt en de minderjarige aangehouden
verdachte in die tijd op het politiebureau zit ingesloten totdat het ZSM‐overleg een beslissing
heeft genomen. Een van de sleutelinformanten weet nog hoe ze als een van de eerste ZSM‐
officieren van justitie de monitor met alle aangehouden verdachten van die dag bekeek en
toen zag dat minderjarigen voor kleine winkeldiefstallen, bijvoorbeeld van een flesje nagellak
van een paar euro, zeven tot acht uur in een ophoudkamer zaten te wachten.
De sleutelinformanten die namens de politie betrokken waren bij de Pilot Twente, wezen
behalve op het ZSM‐overleg op de reorganisaties van de parketten en de politie waardoor de
Politie‐Eenheid Oost‐Nederland nog maar één centraal cellencomplex had met een centrale
afhandeling voor een gebied dat twee provincies bestreek. Dat betekende dat een
politieagent die een aangehouden minderjarige winkeldief overnam, de minderjarige over een
lange afstand moest overbrengen naar dit arrestantencomplex waar vervolgens het
onderzoek werd verricht. Dat kon leiden tot een urenlange insluiting om onderzoek te doen
naar het bewijs voor diefstal van snoep of een blikje fris. Daarbij gebeurde het dat een ZSM‐
officier van justitie bepaalde camerabeelden opvroeg die ook door de politieagenten ter
plaatse hadden kunnen worden bekeken. De beide sleutelinformanten die de opdracht
hadden om samen de kwaliteit van de processen‐verbaal van de centrale afhandeling te
verbeteren, werden naar eigen zeggen in het cellencomplex geconfronteerd met kinderen die
daar vaak zaten te huilen, alleen in een hokje, zonder de ouders te hebben gesproken en
werden behandeld als elke andere arrestant; fouilleren, riem af, veters uit de schoenen, foto
maken en vingerafdrukken nemen. In de Twentse pilot stond het doel van het voorkomen van
opsluiting in de politiecel dan ook voorop wat ook bleek uit de naam: “Betrapt! Een kind niet
in de cel, maar wat dan wel?”.
De Twentse pilot ging bij toeval van start op het moment dat er een discussie ontstond over
een column in de Volkskrant waarin de columnist verhaalde hoe zijn 13‐jarige zoon die als first
offender werd verdacht van diefstal van koekjes en twee drankjes uit een supermarkt, zeven
uur in een Amsterdamse politiecel had moeten doorbrengen. Dat dit gebeurde om zijn zoon
te voorzien van rechtsbijstand, bleek deze vader niet als waarborg te zien, maar als een teken
dat de koekjesdiefstal als een zware zaak werd opgepakt:
“Iemand kondigt een advocaat aan. We weten niets van een advocaat. Maar hij is er:
(…), een goede, ervaren strafpleiter gespecialiseerd in georganiseerde criminaliteit,
vrouwenhandel, mensensmokkel, drugshandel, moord, doodslag, vermogensdelicten
en jeugd. Hij heeft piket en geeft mijn zoon een ‘spoedcursus strafrecht’ – dat is
wettelijk verplicht. Dit is bloedserieus, dringt tot me door. (…) legt kalm uit dat het
12

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze
opsluiten van kinderen normaal is geworden. Het is de werkelijkheid waarin hij werkt.
En mijn zoon is verdachte.”
Ook het verhoor door twee rechercheurs met standaardvragen over verslaving, seks en
psychische aandoeningen vond hij niet passend en contraproductief. Door de onmenselijke
wijze waarop zijn zoon tegemoet was getreden, kostte het hem moeite om als vader de
aangewezen boosheid te tonen over de diefstal. Hij stoorde zich aan de onverschilligheid en
het feit dat niemand zich verantwoordelijk leek te voelen:
“Iedereen onverschillig. Behalve de manager van de supermarkt waar mijn zoon de
koekjes stal. Die belde de politie in de hoop op een donderpreek. Niet op een
strafproces.” 11
Volgens de sleutelinformant van de politie was er zeker geen sprake van onverschilligheid. Uit
de reacties op de column bleek dat korps‐breed het sentiment leefde dat de ontstane
werkwijze absurd is en er sprake zou zijn van doorgeschoten rechtsbescherming die verkeerd
is uitgepakt.
2.2.3 Het bieden van een helder kader voor een landelijk eenduidige werkwijze
Het tweede doel van de pilot is het bieden van een helder kader voor een landelijk eenduidige
werkwijze. De behoefte daaraan kwam voort uit het feit dat rechtsongelijkheid dreigde nu
overal in het land in diverse politie‐eenheden initiatieven werden ontwikkeld om aan het
hiervoor genoemde nodeloos gejuridificeerde proces met insluiting op het politiebureau te
ontkomen. Een sleutelinformant van de politie benoemde dat er meer van dat soort ‘vonkjes
en vuurtjes’ waren, maar dat de pilot in Twente voor algehele bewustwording zou hebben
gezorgd, voor de zuurstof bij dat smeulende vuurtje. De Twentse pilot werd na een periode
van drie maanden in oktober 2018 voor onbepaalde tijd verlengd.12 Halverwege 2019
kondigde een tweede district in de Eenheid Oost‐Nederland, het district IJsselland, aan de
werkwijze in te voeren. In de mediaberichten daarover werd erop gewezen dat ook andere
eenheden in het land interesse hadden getoond. Zo zou er al telefonisch contact zijn gezocht
door de Eenheden Limburg en Amsterdam.13
Volgens de betrokken partijen gaven deze berichten in de media in de zomer van 2019 de
doorslag om te besluiten tot het ontwikkelen van een landelijke eenduidige werkwijze. De
toenmalige landelijke jeugdofficier van justitie zegt er door deze ontwikkelingen voor te
hebben gekozen om met de politie en Halt om tafel te gaan zitten. Halt was betrokken omdat
deze partij als eerste aandacht had gevraagd voor het belang van een objectieve evaluatie van
de Pilot Twente en vanwege de raakvlakken met de eigen doelgroep. Van de zijde van Halt
wordt erop gewezen dat rechtsgelijkheid, rechtszekerheid en uniformiteit van belang zijn,
maar ook maatwerk. De reprimande mocht niet breder worden toegepast dan bedoeld en
niet alleen kinderen in Oost‐Nederland moesten het geluk hebben om niet in de cel te komen,
maar het zou landelijk op dezelfde manier moeten worden ingericht, ook omdat sommige
politie‐eenheden daar minder actief in zouden zijn dan andere.

11
Heijmans, ‘Waarom het opsluiten van kinderen door de politie normaal is geworden’, De Volkskrant 25 juni
2018.
12
“Betrapt! Kind niet in de cel maar wat dan wel?”, Evaluatie 24 oktober 2018.
13
Ook politie IJsselland is om: "Als je een huilend kind opsluit, voel je dat het niet klopt", RTV OOST 26 mei 2019.

13

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze
2.2.4 Een proportionele en pedagogische afhandeling buiten het strafrecht
Het derde te onderscheiden doel, dat meer inhoudelijk van aard is, is dat met de nieuwe
werkwijze een proportionele en pedagogische afhandeling wordt geboden buiten het
strafrecht om. Ook dit doel wordt door veel sleutelinformanten benoemd. Er is een wens om
proportioneel en buiten het strafrecht om te kunnen reageren op feiten van een eenvoudig
en licht karakter. Het belang om proportioneel te reageren, werd zowel van de zijde van de
politie als van de zijde van het OM benoemd als doorslaggevende reden om aan de pilot mee
te werken. Beide partijen noemen het spanningsveld tussen enerzijds het onthouden van
rechtsbijstand bij een licht feit en anderzijds het insluiten in afwachting van die rechtsbijstand
bij een licht feit waarmee het proportionaliteitbeginsel in het geding is.
Van de zijde van de politie werd opgemerkt dat tot diep in de operationele politieorganisatie
zou worden ervaren dat de gegroeide afhandeling niet meer in verhouding staat tot de ernst
van het feit, bij feiten die samengaan met het gedrag van een opgroeiende puber. Daarbij
wordt een directe relatie gelegd met de pedagogische afhandeling, want een proportionele
afhandeling zou bij dit pubergedrag inhouden dat er pedagogisch wordt opgetreden en een
grens aan wordt aangegeven, ook gericht op de ouders, om duidelijk te maken dat het er een
volgende keer anders aan toe zal gaan.
De reprimande wordt ook meer als een pedagogische reactie dan als een sanctie gezien. Het
gaat erom dat de zorgen dat de minderjarige een strafbaar feit heeft gepleegd, met de ouders
worden gedeeld. Politieagenten zouden in de praktijk moeten kunnen inschatten wanneer er
sprake is van een proportionele reactie. Van de zijde van het OM wordt gewezen op de
meerwaarde van de pilot door de aandacht die zal ontstaan voor opgroeigedrag en het besef
dat dit soms leidt tot strafbare feiten, maar niet altijd betekent dat een minderjarige
ontspoort. Op dit opgroeigedrag moet zo snel mogelijk worden gereageerd buiten het
strafrecht om, mede in verband met het principiële uitgangspunt ‘licht waar het kan’. Er moet
serieus aandacht aan worden besteed met een pedagogische insteek, maar de reprimande
moet ook niet groter worden gemaakt dan bedoeld: “Een standje geven en dat is het.”
2.2.5 Een passende, effectieve reactie ter voorkoming van recidive
Het vierde doel, een passende, effectieve reactie ter voorkoming van recidive, heeft niet
zozeer betrekking op de werkwijze, maar op het reprimandegesprek zelf. Van de zijde van
MJenV wordt opgemerkt dat de reactie op een strafbaar feit altijd gericht moet zijn op re‐
integratie van een minderjarige in de samenleving en het voorkomen van strafbare feiten.
Wat lastig is, is dat het in dit geval ‐ althans dat is de veronderstelling ‐ een doelgroep betreft
met een zeer licht risicoprofiel. Dat zou een effect op recidive moeilijk meetbaar maken omdat
veel van de betreffende minderjarigen toch al niet zo snel zouden recidiveren. Ook door
andere sleutelinformanten wordt erop gewezen dat hoewel de effectiviteit lastig meetbaar
zal zijn, de reprimande past in het beleid van ‘betekenisvol afdoen’ door het klein te houden
zodat minderjarigen daar ‐ met betrokkenheid van de ouders ‐ wat van leren. Het idee achter
de reprimande is dat een eenmalige waarschuwing passend en voldoende effectief is in het
voorkomen van recidive, zeker waar een aantal van deze minderjarigen waarschijnlijk toch al
niet zou recidiveren. De reprimande wordt wel geregistreerd, wat het voordeel heeft dat
minderjarigen kunnen worden gevolgd om te bezien of het delict een eenmalige vergissing is
geweest of het begin van een patroon. En dat ook kan worden bezien of dat wellicht al had
kunnen worden voorspeld dat de reprimande niet effectief zou zijn.
14

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze

Van de zijde van de politie wordt opgemerkt dat de nieuwe werkwijze in de eerste plaats
bedoeld is om onnodige insluiting op het politiebureau te voorkomen, maar in de tweede
plaats om er zoveel mogelijk voor te zorgen dat met de waarschuwing recidive wordt
voorkomen. Het uitgangspunt daarbij is dat het goedwillende minderjarigen zijn die door zo’n
gesprek met een politieman of ‐vrouw inzien dat het niet klopt wat ze doen. De meest ideale
reprimande wordt tijdens een diploma‐uitreiking of bij een huwelijksfeest in de sketch als
herinnering aangehaald, want dan heeft die indruk gemaakt, is het een mooi verhaal van
twintig jaar geleden. Het voorkomen van recidive is altijd het doel van het jeugdstrafrecht.
Om het gewenste pedagogische effect te bereiken, zou de reactie ook in balans moeten zijn
met het feit. Als een minderjarige onnodig wordt gecriminaliseerd of er sprake is van een
overreactie, zou dat volgens sommige sleutelinformanten recidive juist in de hand kunnen
werken. Verder wordt opgemerkt dat er juridisch gezien niet kan worden gesproken over het
voorkomen van ‘recidive’ aangezien de reprimande wordt toegepast op verdachten en er dus
strikt genomen geen sprake is van een bewezen strafbaar feit.

2.3 De beoogde doelgroep van de pilot
Na deze inventarisatie van de beoogde doelen wordt in deze paragraaf ‐ opnieuw aan de hand
van de aan de pilot ten grondslag liggende basisdocumenten en de interviews met de
betrokken sleutelinformanten ‐ de beoogde doelgroep van de pilot nader onderzocht.
Achtereenvolgens wordt daarbij aandacht besteed aan het feit dat het moet gaan om een
aangehouden minderjarige verdachte, een first offender, een feit met een licht en eenvoudig
karakter en de contra‐indicaties.
2.3.1 Aangehouden minderjarige verdachten van 12 tot 18 jaar
De nieuwe werkwijze geldt alleen in situaties waarin een minderjarige verdachte op heterdaad
is aangehouden. Dat het moet gaan om een aangehouden verdachte, heeft volgens de
sleutelinformanten te maken met de achtergrond van de pilot, het feit dat de aanhouding
door de bestaande regelingen kan leiden tot een onnodige insluiting op het politiebureau. De
pilot heeft betrekking op minderjarige verdachten van 12 tot 18 jaar, de primaire doelgroep
van het jeugdstrafrecht. Daar is volgens de sleutelinformanten geen discussie over geweest.
Kinderen jonger dan 12 jaar kunnen niet strafrechtelijk worden vervolgd. Bij jongvolwassenen
doet het probleem dat er geen afstand kan worden gedaan van consultatiebijstand, zich niet
voor en zou minder snel sprake zijn van opgroeigedrag.
2.3.2 Het criterium ‘first offender’
Behalve dat het moet gaan om een op heterdaad aangehouden minderjarige verdachte, moet
het ook gaan om een first offender. In de Notitie wordt toegelicht wat daaronder wordt
verstaan, namelijk dat de minderjarige nog niet eerder in aanmerking is gekomen voor een
reprimande, Halt‐afdoening, OM‐afdoening of een afdoening door de rechter. De voorwaarde
wordt in combinatie genoemd met het betuigen van spijt. Volgens de Handreiking moet de
politie ter plaatse via het systeem Basisvoorziening Informatie‐Integrale Bevraging (BVI‐IB),
een software‐applicatie waarmee met één bevraging informatie uit verschillende (inter‐)
nationale en regionale bronregisters kan worden gegenereerd, checken of de minderjarige
een first offender is en daarnaast nagaan of deze medewerkend is en spijt heeft betuigd. Als
niet is voldaan aan het criterium first offender, moet de verdachte volgens de werkwijze
worden overgebracht naar het politiebureau:
15

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze

Als de verdachte geen first offender is (…) of als het delict niet in aanmerking komt voor een
reprimande, wordt de aangehouden verdachte overgenomen door de politie en overgebracht naar
het politiebureau, waar de verdachte wordt voorgeleid bij de hOvJ.

Of de verdachte meewerkend is en spijt heeft betuigd zijn omstandigheden die een rol kunnen
spelen bij de hierna nog te bespreken contra‐indicaties.
Volgens de sleutelinformanten is de eis van first offender gesteld omdat het moet gaan om
opgroeigedrag en het verkennen van grenzen wat grenst aan baldadigheid. Bij een eerste keer
kan daar nog sprake zijn, maar bij een tweede keer zijn er mogelijk meer zorgen, neemt het
risico op recidive toe en is dat een signaal dat er mogelijk sprake kan zijn van achterliggende
problematiek. Als een waarschuwing kennelijk niet heeft gewerkt, is een Halt‐verwijzing op
zijn plaats. In dat geval zou het ook belangrijk zijn om met de minderjarige te spreken over de
achtergrond van het plegen van het feit. Bij een reprimande kan dat niet omdat er geen
inhoudelijk verhoor wordt afgenomen. Voorts zou het volgens de sleutelinformanten
maatschappelijk gezien niet wenselijk en niet effectief zijn om een minderjarige opnieuw een
reprimande te geven tenzij er bijzondere redenen voor zijn. Er zijn ook twijfels of de
waarschuwing voor een minderjarige die in herhaling valt nog wel een pedagogisch effect kan
hebben. Als het om een heel ander delict gaat of het vermoeden bestaat dat er pedagogisch
nog wel iets te winnen valt, dan ligt dat anders, maar dat zou dan wel moeten worden
besproken en niet aan de discretie van de lokale politie moeten worden overgelaten.
2.3.3 Het criterium ‘feit met een licht en eenvoudig karakter’
Behalve het criterium van first offender moet het gaan om een strafbaar feit met een ‘licht en
eenvoudig karakter’, dezelfde term als in de bestaande regeling van de reprimande.14 In zowel
de Notitie alsmede in de Handreiking wordt vermeld dat het een strafbaar feit met een
eenvoudig en licht karakter moet betreffen, met name:
 Eenvoudige winkeldiefstal van geringe waarde.
 Vernieling waarbij er sprake is van geringe schade.
 Gebruik maken van een ID‐bewijs op naam van een ander/ simpel gefalsificeerd ID in
de horeca.
Volgens de sleutelinformanten van alle betrokken partijen zou aanvankelijk zijn nagedacht
over de vraag welk type strafbare feiten zou moeten worden uitgesloten omdat ze zich in
beginsel niet voor de reprimande zouden lenen vanwege twijfels over de pedagogische
werking bij die strafbare feiten. Vervolgens is er een lijst met feiten opgesteld waarvoor de
reprimande zich wel zou lenen, maar die lijst is uiteindelijk beperkt tot de drie genoemde
voorbeelden om klein te beginnen. De drie genoemde feiten worden voorafgegaan door de
woorden ‘met name’ om de politie bepaalde professionele ruimte te laten. Door die
toevoeging moeten de drie daarna genoemde feiten dan als voorbeelden worden gezien en
niet als een limitatieve opsomming. Volgens een sleutelinformant van de politie zou voor deze
drie voorbeelden zijn gekozen omdat er bij die drie feiten vaak sprake zou zijn van een
burgeraanhouding. Bij winkeldiefstal kan deze door het beveiligingspersoneel van de winkel
14

Richtlijn en kader voor strafvordering jeugd en adolescenten, inclusief strafmaten halt (Stcrt.2020, 62180)
par.4.1.

16

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze
of de winkelier zelf zijn verricht, bij vernieling door de conciërge van een school en bij het
gebruik van een vals ID‐bewijs in de horeca de portier of het horecapersoneel. Bij die feiten is
er vaak de grootste spanning met de proportionaliteit omdat de politie niet zelf de afweging
heeft gemaakt, maar deze aanhouding wel zou moeten overnemen.
Om de politie ruimte te laten om rekening te houden met de context van het delict en de
minderjarige verdachte, is er bij de feiten geen bovengrens gesteld aan het schadebedrag. Zo
kan de diefstal van een blikje fris van een paar euro in een bepaalde context ertoe leiden dat
er geen reprimande wordt gegeven en een diefstal van een duur product in een andere
context wel. De Notitie vermeldt dat de contextinformatie van belang is bij de
oordeelsvorming en noemt als voorbeelden van een context waarin een reprimande niet
gepast is, het gebruik maken van een geprepareerde tas, een minderjarige die verward is of
mobiel banditisme. In de Handreiking wordt de context met betrekking tot het delict en de
minderjarige verdachte als aanvullend genoemd op de check door de politieagenten ter
plaatse. Het is aan de hOvJ om een besluit te nemen of een reprimande van toepassing kan
zijn. De politieagent ter plaatse moet bij twijfel altijd contact opnemen met de hOvJ. Als
duidelijk is dat het delict niet in aanmerking komt voor een reprimande, moet de minderjarige
verdachte, net als bij het criterium ‘first offender’, worden overgebracht naar het
politiebureau waar de verdachte wordt voorgeleid bij de hOvJ.

2.3.4 Contra‐indicaties: zorgen over het gedrag, groepsdruk of de thuissituatie
Behalve de hiervoor behandelde criteria om in aanmerking te komen voor een reprimande,
worden er contra‐indicaties benoemd die ertoe kunnen leiden dat deze niet moet worden
toegepast. De al eerder in de Notitie genoemde voorwaarde van een meewerkende verdachte
komt in de Handreiking terug onder een van de vier contra‐indicaties voor het toepassen van
de reprimande, namelijk het gedrag van de minderjarige. Er worden nog drie situaties
genoemd, te weten groepsdruk, zorgen over de opvoedsituatie of verwardheid (wat in de
Notitie werd genoemd als voorbeeld van een context) en angst voor de ouders:
 Het gedrag van de minderjarige. Bijvoorbeeld: de verdachte heeft een grote mond/is
recalcitrant of heeft verzet gepleegd bij zijn aanhouding.
 De minderjarige heeft in opdracht of onder druk van of met andere(n) het delict
gepleegd.
 Er zijn zorgen rondom de minderjarige, bijv. in de opvoedsituatie, (ernstige)
verwardheid etc.
 Wanneer de minderjarige aangeeft heel erg bang te zijn voor een (fysieke) reactie van
de ouders.
In het geval van een contra‐indicatie moet de hOvJ met ZSM overleggen welke afhandeling
passend is. In zowel de Notitie als de Handreiking staat dat in geval van zorgen over de
thuissituatie altijd (minimaal) een melding bij Veilig Thuis (VT) wordt gedaan. VT is het advies‐
en meldpunt voor huiselijk geweld en kindermishandeling. Behalve het strafbare feit, wat op
zichzelf onvoldoende reden is om die melding te doen, moeten er zorgen zijn over de
minderjarige en een context die aanleiding geeft tot deze melding. Omdat er vanuit wordt
gegaan dat de agent op straat niet voldoende kennis en expertise heeft om te beoordelen of
een situatie verband houdt met huiselijk geweld of kindermishandeling of sprake is van
opvoedproblematiek, is er een landelijke afspraak met VT dat de politie altijd een melding kan
17

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze
doen over minderjarigen als er sprake is van duidelijk omschreven zorgen en
contextinformatie. Die kan zijn dat ouders heel afwijkend reageren door het gedrag van hun
kind te bagatelliseren of goed te praten of te gaan slaan of schelden naar het kind. Een reden
kan ook zijn dat de politie vaker met de minderjarige in contact is geweest, de minderjarige
overlast veroorzaakt of een grote mond naar de wijkagent opzet of dat er al eerdere VT‐
meldingen zijn gedaan. Al die achtergrondinformatie zou dan in de VT‐melding moeten
worden vermeld naar aanleiding van het strafbare feit.15
In de situatie waarin de minderjarige aangeeft heel erg bang te zijn voor de reactie van de
ouders, zou het eerste contact met de ouders op het bureau plaats moeten vinden. Na het
borgen van de veiligheid en zorg zou dan alsnog een regulier reprimandegesprek kunnen
worden gevoerd, bij voorkeur door een jeugdagent. Volgens de sleutelinformanten van de
betrokken partijen zou het in geval van zorgen over de thuissituatie belangrijk zijn om de zaken
eruit te filteren waar er sprake is van signaalgedrag van een groter probleem. Dat betekent
niet dat een reprimande daar niet mogelijk is, maar dat er goed moet worden overlegd. Het
zou dan kunnen zijn dat er wel een reprimande wordt gegeven, maar dat er ook een
zorgmelding wordt gedaan. Of dat er toch voor een strafproces wordt gekozen om meer
onderzoek te doen naar de persoonlijke omstandigheden.
Volgens de sleutelinformanten is de reprimande niet uitgesloten bij een contra‐indicatie, maar
moet het aanwezig zijn daarvan als een indicatie worden gezien dat de reprimande mogelijk
niet geschikt is. In de situatie waarbij in opdracht of onder druk van of met andere(n) een
delict is gepleegd zou volgens de sleutelinformanten moeten worden bezien in hoeverre er
eventuele groepsculturen een rol spelen of dat er georganiseerde verbanden aanwezig zijn.
De reprimande zou minder geschikt kunnen zijn, omdat er dan veel meer problematiek achter
zit. Maar ook in geval van groepsdruk zou een reprimande zinvol kunnen zijn omdat dit tijdens
het reprimandegesprek met de ouders naar voren zou kunnen komen en besproken zou
kunnen worden als de minderjarige daar gevoelig voor is. Mogelijk kunnen de ouders hun kind
daar vervolgens bij helpen. De sleutelinformanten van de betrokken partijen melden dat
wanneer er sprake is van recalcitrant gedrag, het nodig zal zijn de minderjarige over te
brengen naar het politiebureau. Daar kan dan in gesprek worden gegaan om te bezien of er
een andere reactie nodig is. Omdat er in dit gedrag gradaties zijn, zou het afhankelijk zijn van
de omstandigheden van het geval hoe daarmee om moet worden gegaan. Het zou een groot
verschil maken of een minderjarige ontkent dat hij het feit heeft gepleegd of spuugt naar een
ambtenaar. Het gedrag bij aanhouding kan ook voortkomen uit een bepaalde (sub)cultuur
onder jongeren.

2.4 De beoogde werkwijze en rolverdeling
Nu duidelijk is op welke doelgroep de pilot het oog heeft, wordt in deze paragraaf ‐ opnieuw
aan de hand van de aan de pilot ten grondslag liggende basisdocumenten en de toelichting
daarop van de bij de opstelling daarvan betrokken sleutelinformanten – de beoogde
werkwijze en rolverdeling onderzocht. Het gaat dan om de besluitvorming over de
reprimande, het reprimandegesprek, de zorgmelding en de vooraf benoemde
randvoorwaarden voor de uitvoering van de nieuwe werkwijze.
15

Boere & Jansen, Delictplegende jongere: melden en afhandelen, november 2020, intern document van de
Nationale Politie.

18

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze
2.4.1 Overname van de burgeraanhouding en het checken van het bewijs
Volgens de nieuwe werkwijze worden de minderjarige op heterdaad aangehouden
verdachten die voor een reprimande in aanmerking komen, niet meer overgebracht naar het
politiebureau. Om te waarborgen dat het proces rondom de reprimande zorgvuldig verloopt,
wordt voorgesteld dat de politie na de aanhouding op heterdaad of de overname van de
aanhouding ter plaatse het eerste onderzoek naar de feiten en omstandigheden doet. Dat
sluit ook aan bij de in de Notitie genoemde voorwaarde dat de zaak bewijsbaar moet zijn.
Volgens de Handreiking checkt de politie ter plaatse wat er aan informatie en bewijs is. In
geval van burgeraanhouding is dat de informatie van de winkelier of beveiliger of burger.
Daarnaast worden de personalia van de verdachte en het bewijs zoals camerabeelden,
getuigenverklaring(en) en aangetroffen goederen gecheckt. Het gaat dus om informatie van
de burger, in geval van winkeldiefstal meestal de winkelier of beveiliger, over wat er gebeurd
is, hoe dat geconstateerd is en wat er is aangetroffen. Als blijkt uit de informatie van de
winkelier dat de aanhouding juridisch niet juist is geweest of er geen bewijsbare zaak is, volgt
er geen verdere reactie naar de minderjarige. Ouders worden dan wel door politie
geïnformeerd over het incident.
2.4.2 Contact met de hulpofficier van justitie die informatie checkt bij ZSM
Volgens de Handreiking neemt de politieagent ter plaatse telefonisch contact op met de
dienstdoende hOvJ en bespreekt de uitkomsten van de check. Als de minderjarige direct en
ongevraagd aangeeft onschuldig te zijn, moet dat worden medegedeeld aan de hOvJ. In de
situatie waarin een reprimande wordt overwogen, moet de hOvJ tijdens openingstijden van
ZSM (van 8:00 tot 22:00 uur) met de politiefunctionaris bij ZSM bellen en de personalia en
informatie doorgeven zodat deze bij de ZSM‐partners kan checken of er nog relevante
informatie is die de voorgenomen reprimande niet wenselijk maakt. Als dergelijke informatie
beschikbaar is, wordt dat direct doorgegeven aan de hOvJ. Buiten de openingstijden van ZSM
neemt de hOvJ een besluit op basis van de beschikbare informatie. Het blijft dus wel de hOvJ
die beslist en niet ZSM. Er zijn ook situaties waarin de minderjarige volgens de Handreiking
moet worden overgebracht naar het politiebureau om daar persoonlijk te worden voorgeleid
voor de hOvJ met het oog op een inhoudelijk verhoor door de politie. Dat zijn de eerder
vermelde situaties waarin er geen sprake is van een first offender of het strafbare feit niet in
aanmerking komt voor de reprimande, maar ook als er twijfel is over de identiteit. De vier
genoemde situaties waarin er sprake is van een contra‐indicatie, hoeven blijkens de
Handreiking niet dwingend te leiden tot overbrenging naar het politiebureau. Deze moeten
door de hOvJ met ZSM worden besproken om te overleggen welke afhandeling passend.
Volgens de bij de opzet betrokken partijen is ZSM betrokken als toetssteen, omdat die
veertien uur per dag bereikbaar is, als waarborg om geen zorgsignalen te missen. Vanuit het
OM wordt erop gewezen dat deze tussenstap is ingebouwd omdat de Raad voor de
Kinderbescherming (RvdK) en Halt bij dit afdoeningsoverleg aan tafel zitten en daar dus nog
kunnen checken of er contextinformatie is of zorgen zijn. Het voordeel van de consultatie zou
volgens een van de sleutelinformanten ook zijn dat de zaak daarmee ook meteen is
geregistreerd bij ZSM. Omdat alle partijen in dit overleg zitten zou het ook een logische plek
zijn. Het is geen harde toets, want ZSM hoeft alleen te worden geconsulteerd tijdens de
openingstijden, zo blijkt ook uit de Handreiking. Volgens de sleutelinformanten hoeft er ook
niet op die informatie te worden gewacht als het heel druk is of er geen contact kan worden
gelegd met ZSM waardoor het te lang gaat duren.
19

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze

2.4.3 Telefonische voorgeleiding voor de hulpofficier van justitie
Volgens de nieuwe werkwijze worden de aangehouden verdachten niet meer overgebracht
naar het politiebureau, maar ter plaatse telefonisch voorgeleid aan de hOvJ. Dit gebeurt nadat
deze eerst is gebeld door de politieagent ter plaatse en de check bij ZSM heeft gedaan, en
vervolgens de politieagent ter plaatse heeft gebeld over zijn beslissing. Tijdens de telefonische
voorgeleiding van de minderjarige worden er geen vragen gesteld over het strafbare feit, maar
alleen procesvragen en procesmededelingen. Er vindt dus geen inhoudelijk verhoor plaats. De
hOvJ toetst daarbij de rechtmatigheid van de aanhouding. Zo moet hij vragen of de verdachte
weet waarvoor hij is aangehouden, hoe de aanhouding is verlopen, of er bijzonderheden zijn
en hoe de verdachte staat tegenover een reprimandegesprek waarbij de ouders worden
betrokken om verdere strafrechtelijke afhandeling te voorkomen. Daarbij moet de hOvJ
aangeven dat het feit wel wordt geregistreerd in de politiesystemen, zodat bekend is dat de
verdachte geen first offender meer is. Tot slot moet de hOvJ hem wijzen op de mogelijkheid
om het reguliere strafproces te volgen, inclusief het verblijf op het politiebureau, waarbij de
verdachte van overheidswege rechtsbijstand kan krijgen van een advocaat. Dat zou in ieder
geval van belang zijn bij de verdachten die zelf hebben aangegeven onschuldig te zijn. Als de
hOvJ vervolgens definitief tot een reprimande besluit, deelt hij de verdachte mee dat hij is
heengezonden.
2.4.4 Plaats en moment reprimandegesprek met betrokkenheid van ouders
Een belangrijk aspect in de nieuwe werkwijze is het betrekken van de ouders. In de Notitie
staat dat de reprimande bij voorkeur in aanwezigheid van de ouders of voogd wordt gegeven
en dat deze in ieder geval in kennis worden gesteld en betrokken. De politieagent ter plaatse
neemt contact op met de ouders, vertelt wat er is gebeurd en besloten en voert waar mogelijk
direct het reprimandegesprek waar de ouders dan telefonisch bij aanwezig zijn:
Waar mogelijk wordt direct het reprimandegesprek gevoerd (met de ouder(s) is dus nog een
telefonische verbinding).

Met de ouders wordt vervolgens afgesproken of hun zoon of dochter zelfstandig naar huis of
school kan, of de ouders hun kind komen ophalen of dat de politieagent de minderjarige
thuisbrengt. Als het reprimandegesprek niet direct kan plaatsvinden, wordt met de
minderjarige en ouders afgesproken waar en wanneer het gesprek dan wel plaatsvindt,
idealiter binnen 48 uur. De hOvJ bepaalt wie het reprimandegesprek gaat voeren, de
politieagenten die het incident hebben afgehandeld of de jeugdagent, en er wordt een datum,
tijdstip en locatie afgesproken, op het politiebureau, bij de minderjarige en zijn ouders thuis
of elders waarbij rekening moet worden gehouden met de schooltijden. De reprimande kan
ook op het bureau worden gegeven door de Operationeel coördinator (OPCO) of de senior
Jeugd. Omdat die rollen per basisteam verschillend zijn ingevuld, is het aan het basisteam
overgelaten om te bezien wat het beste en meest effectieve is.
Diverse sleutelinformanten wijzen erop dat voor een reprimandegesprek met betrokkenheid
van de ouders is gekozen omdat ouders een belangrijke rol hebben in de opvoeding. Het
betrekken van de ouders is bedoeld als pedagogische reactie, om met elkaar de zorgen te
delen over het strafbare feit. Het is belangrijk dat ouders weten dat hun kind, dat onder hun
zorg valt, met de politie in aanraking is gekomen en dat zij daar de verantwoordelijkheid voor
nemen. Het is een belangrijke pijler in de pilot dat de ouders in positie worden gezet, om ze
20

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze
zelf hun kind te laten aanspreken. Het zou het meest effectief zijn als een politieagent in
uniform de minderjarige aan de ouders overdraagt met een indringende waarschuwing voor
het vervolg, en de ouders dan met de minderjarige in gesprek gaan. Vanwege het effect zou
het gesprek volgens de sleutelinformanten snel moeten volgen op de overtreding. Dat zou
nog wel de volgende dag kunnen plaatsvinden, maar als er langer mee zou worden gewacht,
zou het veel minder effect hebben. Vanuit de politie wordt opgemerkt dat hier een beroep
wordt gedaan op de professionaliteit van de politieagent ter plaatse die de ouders moet bellen
om ze te informeren en de inschatting te maken of het beter is om dat gesprek bij de ouders
thuis te voeren om zo tevens een beeld te krijgen van de opvoedingssituatie. Als dat niet
meteen lukt, kan er ook een afspraak worden gemaakt voor de volgende dag zodat dat
gesprek alsnog bij de ouders thuis kan worden gevoerd.
2.4.5 Inhoud van het reprimandegesprek
Hiervoor werd al opgemerkt dat de werkwijze niet gepaard gaat met vragen over het strafbare
feit, maar daarvoor in de plaats moet er wel een inhoudsvol reprimandegesprek worden
gevoerd. In de Notitie wordt melding gemaakt van de Leidraad reprimandegesprek die is
opgenomen achter de Handreiking om “voldoende het pedagogisch effect dat beoogd wordt
te stimuleren en te borgen”. Volgens de leidraad moet worden besproken dat het gesprek
geen verhoor is en geen strafrechtelijk doel heeft, maar een pedagogisch doel. Het gaat om
de vraag wat de minderjarige van de situatie kan leren zodat deze geen strafbare feiten meer
pleegt die (grotere) gevolgen kunnen hebben. Verder moet met de minderjarige worden
besproken wat hij heeft gedaan, hoe hij daartoe is gekomen en waarom en wat hij of zij daar
nu van vindt. De politie moet ook de ‘leefgebieden uitvragen’, zoals dat in de praktijk wordt
genoemd, dus vragen of de minderjarige naar school gaat, wat deze in zijn vrije tijd doet en
hoe de thuissituatie is. Ook aan de ouders moet worden gevraagd wat ze ervan vinden, wat
het met ze doet en hoe ze gaan reageren richting hun kind.
Vervolgens staat er een aanwijzing voor de politieagent die ziet op de inhoud van de
reprimande zelf:
Leg de jongere uit waarom zijn gedrag afgekeurd wordt.
Leg uit wat de gevolgen zijn voor de winkelier of gedupeerde.
Vertel wat er gaat gebeuren als hij/zij opnieuw betrapt wordt op een delict (incl. ‘strafblad’).
Vertel dat de minderjarige in het politiesysteem geregistreerd staat.

Volgens de sleutelinformanten is er bij de vormgeving van de pilot veel gesproken over een
pedagogische invulling en uitvoering van het reprimandegesprek. Die moet bestaan uit het
bespreken van de gedraging van de minderjarige en een waarschuwing om dit gedrag niet nog
eens te vertonen. Voor het bereiken van het pedagogische effect zou het belangrijk zijn een
grens aan te geven alsmede de minderjarige ervan te doordringen dat een andere, meer
ingrijpende reactie mogelijk was geweest en dit dus een tweede kans is. Ook het betrekken
van de ouders zou bijdragen aan het pedagogische gehalte van de reactie.
2.4.6 Bereidheid tot schadevergoeding
Volgens de Handreiking moet, als er schade is ontstaan aan het gestolen of vernielde goed,
aan de minderjarige worden gevraagd of deze bereid is de schade te vergoeden. Daarbij zal
21

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze
het naar verwachting om een luttel bedrag gaan omdat er anders geen sprake zou zijn van
een reprimande. De schadevergoeding dient onderling geregeld te worden. De politie kan
hierin bemiddelen, maar kan dit niet ‘afdwingen’ en speelt in de verdere afhandeling geen rol.
De politie moet tijdens het reprimandegesprek met de minderjarige en ouders bespreken dat
het gestolen goed wordt teruggegeven aan de winkelier en eventuele schade aan het goed
wordt vergoed. De schadevergoeding maakt geen deel uit van de pilot omdat er geen
inhoudelijk verhoor wordt afgenomen. De partijen moeten dit onderling regelen en als
duidelijk blijkt dat een minderjarige weigert te betalen, zou dit nog wel onder het kopje
‘recalcitrant’ kunnen vallen wat een contra‐indicatie is voor de reprimande.
De Handreiking meldt over de mogelijkheden van winkeliers om een winkelverbod uit te
vaardigen of via een civiele vordering (ofwel ‘winkelboete’) de indirecte schade voor de
administratieve kosten die met de afhandeling van een winkeldiefstal gepaard gaat te
verhalen, dat dit wordt overgelaten aan de winkelier of ze hier gebruik van maken en de politie
daar geen bemoeienis mee heeft. Wel wordt nog genoemd dat winkeliers voor de afhandeling
van dit soort civiele winkelmaatregelen vaak gebruik maken van gespecialiseerde organisaties
zoals SODA, Afrekenen met winkeldieven of Overlastregistratie Nederland.

2.5 Vooraf benoemde randvoorwaarden en verwachte neveneffecten
Nu de beoogde doelen, doelgroep en werkwijze zijn onderzocht, zal in de laatste paragraaf
van dit hoofdstuk nog worden bezien wat de vooraf benoemde randvoorwaarden waren en
welke neveneffecten werden verwacht.
2.5.1 Vooraf benoemde randvoorwaarden
De belangrijkste vooraf benoemde randvoorwaarden zijn terug te vinden in de Notitie, te
weten een onafhankelijke evaluatie en een goede en eenduidige registratie. Over de evaluatie
is opgenomen dat om de pilot verder kwalitatief te ontwikkelen en de effecten die
samenhangen met de reprimande goed in kaart te brengen, een gedegen onafhankelijke
evaluatie zal worden uitgevoerd en dat de partijen, mede op basis van de uitkomsten van het
evaluatieonderzoek, nader zullen besluiten over de ontwikkelde werkwijze.
Een tweede randvoorwaarde die in de Notitie wordt genoemd is een goede en eenduidige
registratie in BVH. Wat er in de mutatie over de reprimande moet worden vermeld, is
opgenomen in de Handreiking. Daarin staat dat in BVH een mutatie moet worden gemaakt
waarin de minderjarige als verdachte wordt ingevoerd en waar in de vrije tekst een aantal
gegevens moet worden vermeld. Het gaat om een journaalachtige aantekening waarin staat
wat er is gebeurd, hoe de persoonsgegevens zijn vastgesteld, waarom voor een reprimande is
gekozen, wat het contact met ZSM heeft opgeleverd, wanneer en door wie het
reprimandegesprek is gevoerd, wanneer er contact is geweest met de ouders en wat daarmee
is afgesproken. Ook moet er een kort verslag van het reprimandegesprek worden opgenomen
met de afspraken. Door de minderjarige in BVH als verdachte van een misdrijf te registreren,
wordt bereikt dat deze een volgende keer niet meer als first offender wordt aangemerkt.
Alle partijen benoemen een goede registratie als belangrijke randvoorwaarde. Het OM zegt
alleen met de pilot te hebben kunnen instemmen op voorwaarde dat de registratie op orde
zou zijn. Er zouden in de praktijk nog geregeld minderjarigen met een waarschuwing naar huis
worden gestuurd zonder dat te registreren. Halt vindt het belangrijk dat voor iedereen
22

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze
duidelijk is hoe vaak de reprimande is toegepast, voor welke feiten en of is voldaan aan de
kwalitatieve eisen zoals het betrekken van de ouders. Het MJenV ziet het als belangrijk
instrument om op basis daarvan data te verzamelen in het kader van de pilot en om te weten
of een jongere eerder in beeld is geweest. Het zou nu wel gebeuren dat minderjarigen ‘ineens
uit het niets’, zonder dat er een voorgeschiedenis bekend is, zware strafbare feiten plegen.
Vanuit de politie wordt opgemerkt dat het goed is dat de politie zich verantwoordt en laat
zien wat er is gebeurd, ook al betekent dat dat de politieagenten op straat nu meer moeten
registreren dan wanneer ze een minderjarige aanhouden en overbrengen naar het
politiebureau. In het laatste geval wordt die taak namelijk overgenomen door de recherche
die de processen‐verbaal opmaakt.
Uit de interviews kwam tevens naar voren dat het OM naast deze evaluatie ook een monitor
on the job wenste door de coördinerend jeugdofficieren van justitie die verantwoordelijk zijn
voor het lokale beleid. Het OM wilde daarmee bereiken dat tussentijds wordt gecheckt hoe
de reprimande wordt toegepast. Dit leidde tot de afspraak dat er elke zes tot acht weken
regionale overleggen zouden worden gehouden tussen de politie, OM en Halt op regionaal
niveau waar op basis van lokale informatie wordt bezien hoe de pilot verloopt.
2.5.2 Verwachte neveneffecten
Wat de vooraf verwachte neveneffecten waren, berust voornamelijk op de interviews met de
sleutelinformanten van de betrokken partijen. De vraag welke neveneffecten, zowel positief
als negatief, werden verwacht bij het opzetten van de pilot is heel divers beantwoord. Van
diverse kanten wordt gewezen op de administratieve lastenverlichting en tijdbesparing, al
wordt daarbij aangetekend dat er daarbij ook sprake zal zijn van een gedeeltelijke verschuiving
van de lasten van de recherche naar de politieagenten die de incidentafhandeling op straat
doen en meer moeten registreren. Een daarmee samenhangend en vanuit de politie benoemd
en verwacht positief neveneffect is dat de registraties van reprimandes, wat een
randvoorwaarde is, door hun eenduidigheid op de langere termijn gedeeltelijk
geautomatiseerd kunnen worden.
Als derde mogelijk positief neveneffect wordt benoemd dat een politieagent bepaalde
zorgsignalen kan opvangen als deze het reprimandegesprek bij de minderjarige thuis voert.
Mogelijk zou de politieagent in het gesprek kunnen nagaan of de ouders zelf erkennen dat
hun kind de grens is overgegaan en of ze inzien dat er problemen zijn. Sommige ouders zouden
niet uit zichzelf hulp vragen. Indien blijkt dat die hulp wel nodig is, zou de wijkagent kunnen
worden ingeschakeld die ze zou kunnen doorwijzen naar hulpverleningsinstanties zoals het
Sociale Wijkteam.
Twee andere neveneffecten die meer als negatief worden gekwalificeerd zijn de mogelijk
lagere instroom bij Halt aangezien de reprimande wordt toegepast voor feiten als vernieling
en winkeldiefstal die ook door Halt kunnen worden afgedaan en dat de advocatuur minder
snel met deze doelgroep in aanraking komt.

23

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze

2.6 Samenvatting van de bevindingen
Beoogde doelstellingen
In dit hoofdstuk is allereerst onderzocht wat de beoogde doelstellingen zijn van de pilot.
Hoewel de doelstellingen deels overlappen, kunnen er vier worden onderscheiden waarvan
enkele meer processueel en andere meer inhoudelijk van aard zijn. Het eerste doel is het
voorkomen van een nodeloos gejuridificeerd proces met insluiting op het politiebureau. Het
komt voort uit de situatie die de aanleiding vormde tot het ontstaan van de pilot, te weten
het in de praktijk ontwikkelde proces waarin minderjarigen onnodig lang op het politiebureau
verbleven. Het tweede doel is het bieden van een helder kader voor een landelijk eenduidige
werkwijze. De behoefte daaraan hangt nauw samen met het eerste doel omdat het
voortkwam uit de vele verschillende initiatieven in het land die beoogden om dit proces met
de insluiting op het politiebureau te voorkomen. De laatste twee meer inhoudelijke doelen
zijn het bieden van een proportionele en pedagogische afhandeling buiten het strafrecht om
en een passende, effectieve reactie ter voorkoming van recidive. Deze doelen zijn meer
inhoudelijk van aard en hebben betrekking op de reprimande en het reprimandegesprek zelf.
Beoogde doelgroep
Ten tweede is onderzocht wat de beoogde doelgroep is van de pilot en welke criteria en
contra‐indicaties daarbij worden gehanteerd. De pilot is bedoeld voor verdachten van 12 tot
18 jaar die op heterdaad zijn aangehouden die first offender zijn en dus nog niet eerder in
aanmerking zijn gekomen voor een reprimande, Halt‐afdoening, OM‐afdoening of een
afdoening door de rechter. Ze moeten worden verdacht van een feit met een licht en
eenvoudig karakter, met name eenvoudige winkeldiefstal van geringe waarde, vernieling
waarbij er sprake is van geringe schade en gebruik maken van een ID‐bewijs op naam van een
ander of simpel gefalsificeerd ID‐bewijs in de horeca. De toevoeging ‘met name’ moet de
ruimte geven om ook andere feiten van een licht en eenvoudig karakter daaronder te
brengen. Er zijn bewust geen schadebedragen genoemd omdat de context bepalend moet
zijn. Contra‐indicaties zijn gelegen in het gedrag van de minderjarige doordat hij zich
recalcitrant opstelt, er sprake is van groepsdruk van buitenaf, er zorgen zijn over de
minderjarige of zijn of haar opvoedsituatie en dat de minderjarige angst heeft voor de
(fysieke) reactie van zijn of haar ouders. In geval van zorgen over de thuissituatie moet altijd
een VT‐melding worden gedaan. In geval van angst voor de reactie van de ouders, zou het
eerste contact met de ouders op het bureau plaats moeten vinden.
Beoogde rolverdeling en werkwijze
In de derde plaats is onderzocht hoe de beoogde rolverdeling en werkwijze eruitzien. De
rolverdeling ziet er zo uit dat de politieagent die ter plaatse de aanhouding overneemt en het
bewijs en de informatie checkt. Deze neemt vervolgens telefonisch contact op met de
dienstdoende hOvJ en bespreekt de uitkomsten van de check waarbij hij er melding van maakt
als een minderjarige direct en ongevraagd zegt onschuldig te zijn. Vervolgens moet de hOvJ
tijdens openingstijden van ZSM bij de politiefunctionaris aldaar checken of er nog relevante
informatie is die een reprimande niet wenselijk maakt. Vervolgens spreekt de hOvJ telefonisch
met de minderjarige in het kader van de voorgeleiding waarbij alleen procesvragen worden
gesteld om de rechtmatigheid van de aanhouding te toetsen. Als de hOvJ daarna tot een
reprimande besluit en dat aan de politieagent ter plaatse mededeelt, wordt de minderjarige
aangehouden verdachte formeel heengezonden.
24

De beoogde doelen, doelgroep en opzet van de nieuwe werkwijze

De werkwijze met betrekking tot de reprimande zelf is dat de politieagent ter plaatse contact
opneemt met de ouders, ze informeert en waar mogelijk direct het reprimandegesprek voert
in hun telefonische aanwezigheid. Er worden tevens afspraken gemaakt over waar de
minderjarige naartoe gaat en op welke wijze. Als het reprimandegesprek niet direct kan
plaatsvinden, wordt met de minderjarige en ouders afgesproken waar en wanneer het
gesprek dan wel plaatsvindt, idealiter binnen 48 uur. Tijdens het reprimandegesprek
bespreekt de politieagent met de minderjarige dat het gesprek geen verhoor is en geen
strafrechtelijk doel heeft, maar een pedagogisch doel, om van de situatie te leren zodat het
niet nog eens gebeurt. Er is een Leidraad waarin staat welke onderwerpen wel besproken
worden met zowel de minderjarige als de ouders, welk gesprek gevolgd wordt door de
reprimande zelf waarin de minderjarige worden uitgelegd waarom zijn gedrag wordt
afgekeurd, wat de gevolgen zijn voor de winkelier of gedupeerde, dat er een registratie komt
in het politiesysteem en wat er gebeurt als deze opnieuw wordt betrapt op een delict. Er
worden afspraken gemaakt over de vergoeding van de directe schade waarbij het uitvaardigen
van een winkelverbod of vorderen van indirecte schade in de vorm van een winkelboete geen
deel uitmaakt van de werkwijze.
Vooraf benoemde randvoorwaarden en verwachte neveneffecten
Tot slot zijn de vooraf benoemde (rand)voorwaarden en verwachte neveneffecten
geïnventariseerd. De eerste randvoorwaarde is dat de pilot gedegen en onafhankelijk wordt
geëvalueerd en dat de partijen mede op basis van de uitkomsten daarvan nader zullen
besluiten over het vervolg. De tweede randvoorwaarde is een goede en eenduidige registratie
in BVH. De verwachte neveneffecten zijn wat minder duidelijk en heel divers. Daarbij wordt
gedacht aan het meer systematisch registreren van de reprimandes, administratieve
lastenverlichting en het opvangen van zorgsignalen tijdens het reprimandegesprek bij de
minderjarige thuis. Tot slot worden als verwachte negatieve neveneffecten genoemd dat er
een lagere instroom is bij Halt en dat de advocatuur minder snel met deze doelgroep in
aanraking komt.

25

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers

3 Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
3.1 Inleiding
Dit hoofdstuk maakt samen met hoofdstuk 4 deel uit van de procesevaluatie. Daarbij heeft
hoofdstuk 3 als doel om op basis van landelijke cijfers een algemeen en representatief
landelijk beeld te geven van het doelbereik, de aantallen en aard van de uitgedeelde
reprimandes en van de vergelijkbare zaken waarin geen reprimande is opgelegd. Ter
verdieping en duiding van de in dit hoofdstuk gepresenteerde landelijke cijfers worden in het
hierop volgende hoofdstuk 4 een meer kwalitatieve analyse verricht op een steekproef van
mutaties uit de drie Politie‐Eenheden Midden‐Nederland, Rotterdam en Zeeland‐West‐
Brabant, naar de uitvoering van de nieuwe werkwijze. De informatie die in hoofdstuk 3 en 4
wordt gebruikt komt grotendeels voort uit de informatie die door agenten in BVH wordt
geregistreerd.
In paragraaf 3.2 zal worden stilgestaan bij de wijze waarop het gebruikte databestand tot
stand is gekomen. Het doelbereik, de omvang en aard van de met de pilot bereikte groep
minderjarigen wordt in dit hoofdstuk in beeld gebracht door middel van een cijfermatige
analyse van de registraties van de reprimande door de politie in BVH (paragraaf 3.3). Die
analyse geeft inzicht in het landelijk aantal minderjarigen dat een reprimande opgelegd heeft
gekregen en hun persoonlijke kenmerken, het strafbare feit waarvoor de reprimande is
opgelegd en de manier waarop de afhandeling van de reprimande vorm heeft gekregen.
Vervolgens worden in paragraaf 3.4 de aard van de reprimandezaken (i.e. strafbaar feit en
kenmerken van de minderjarigen) vergeleken met zaken die volgens de pilot in aanmerking
zouden kunnen komen voor de reprimande, maar die op een andere wijze zijn afgehandeld.
In paragraaf 3.5 is vergeleken hoe de wijze van afhandeling ‐ reprimande versus andere
afhandeling – samenhangt met kenmerken van het afhandelingsproces, zoals het al dan niet
aanhouden van de minderjarige, de duur tussen de aanhouding en heenzending en het
contact met de ouders. De informatie over de duur tussen aanhouden en heenzending geeft
inzicht in de mate waarin een van de doelen van de Pilot Reprimande wordt bereikt, namelijk
het terugdringen van onnodig oponthoud op het politiebureau onder minderjarige
verdachten van lichte strafbare feiten.

3.2 Het tot stand komen van de registraties en het databestand
3.2.1 De registratie door de agenten
In paragraaf 2.4 is de beoogde werkwijze beschreven bij het geven van een reprimande en in
paragraaf 2.5.1 is aangegeven welke afspraken er zijn over de registratie van
reprimandezaken. De mutaties in reprimandezaken zouden in ieder geval informatie moeten
bevatten over wat er is gebeurd, hoe de persoonsgegevens zijn vastgesteld, waarom voor een
reprimande is gekozen, wat het contact met ZSM heeft opgeleverd, wanneer en door wie het
reprimandegesprek is gevoerd, wanneer er contact is geweest met de ouders en wat met hen
is afgesproken. Ook moet er een kort verslag van het reprimandegesprek worden opgenomen
met de afspraken. In paragraaf 4.3 worden op basis van de bestudering van de mutaties in de
drie eenheden verschillende voorbehouden beschreven bij deze mutatieteksten. Er blijkt dat
de beschrijvingen in de mutatieteksten niet altijd compleet zijn. Er is dan bijvoorbeeld geen
reprimandegesprek beschreven terwijl er in werkelijkheid wel een gesprek geweest is. Ook
26

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
blijken incidenten soms ten onrechte als reprimande te worden weggeschreven omdat
daarvoor geen passende type afhandeling in het systeem bestond. Uit de mutatietekst wordt
dan duidelijk dat er in werkelijkheid geen reprimande gegeven is.
3.2.2 Het landelijk databestand
In hoofdstuk 1 is beschreven dat voor de analyses in dit hoofdstuk data zijn verkregen via het
Bureau Management Informatie van de Directie Strategie en Innovatie van de Nationale
Politie. Er is vanuit de registratiesystemen BVH en BOSZ van de politie een bestand opgeleverd
met daarin alle tussen 1 oktober 2020 en 30 november 2021 in BVH geregistreerde persoon‐
incidentregistraties voor verdachten tot 18 jaar (inclusief 12‐minners).
Het totaal aantal geregistreerde persoon‐incidentregistraties in het bestand is 27.160.
Sommige personen waren bij verschillende incidenten betrokken in de onderzochte periode
en komen dus vaker in de data voor. Het aantal reprimandes dat in het kader van de Pilot
Reprimande in de periode van 1 oktober 2020 tot en met 30 november 2021 aan
minderjarigen is gegeven, is 3.964 (een kleine 15% van alle persoon‐incidentregistraties).16 In
de paragraaf 3.3 worden eerst de kenmerken en toepassing van de reprimandes besproken.
Daarna wordt in paragraaf 3.4 nagegaan welke andere afdoeningen er hebben
plaatsgevonden bij zaken die een vergelijkbare aard hebben als de reprimandezaken.
Het geanalyseerde databestand, bevat zowel informatie uit geautomatiseerde velden in BVH
en BOSZ, als informatie die op basis van ‘tekst zoeken’ uit de mutatieteksten is gehaald. De
informatie uit de automatische velden betreft: de politie‐eenheid, geslacht, leeftijd,
pleegdatum, omschrijving van het strafbare feit en maatschappelijke kwalificatie van het
strafbare feit, of er een aanhouding gerapporteerd staat in het systeem, of er een reprimande
(jeugd) is gegeven, overige afhandelingen, afdoening OM, duur van aanhouding tot
heenzending, betrokkenheid ZSM, of er bij het incident voor de persoon een zorgmelding is
gedaan en of er eerdere strafbare feiten bekend zijn. Informatie die via ‘tekst zoeken’ is
verzameld, betreft of er in de mutatie een melding is gedaan van een reprimandegesprek, een
gesprek met de ouder, de locatie van het gesprek, een schadevergoeding of een civiele
vordering. Deze informatie is zoals hierboven aangegeven hoogstwaarschijnlijk onvolledig, het
is mogelijk dat er wel sprake was van één van de kenmerken, maar dat hierover niet
gerapporteerd is in de mutatie of niet in de exacte termen die gebruikt zijn bij het tekst
zoeken. In bijlage IV is een uitgebreidere toelichting op de kenmerken opgenomen.

3.3 Doelbereik, aantal en aard van de reprimandezaken
In deze paragraaf wordt beschreven hoeveel minderjarigen vanaf het begin van de pilot (per
1 oktober 2020) tot eind november 2021 een reprimande hebben gekregen en worden
kenmerken van de minderjarigen, de gepleegde strafbare feiten en het verloop van de
afhandeling beschreven voor zover deze uit de landelijke registraties van de politie konden
worden verkregen.

16

In dit hoofdstuk wordt de term ‘zaken’ gebruikt om de technische term persoon‐incident registraties te
vermijden.

27

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
3.3.1 Aantal reprimandes en ontwikkelingen over de tijd
Voor een eerste algemeen beeld presenteert figuur 3.1 de ontwikkeling van het totaal aantal
gegeven reprimandes over de onderzochte periode van oktober 2020 tot en met november
2021. Uit deze grafiek wordt duidelijk dat er aan het begin en het einde van de onderzochte
periode ongeveer evenveel reprimandes werden gegeven. Daartussen wordt een sterke
daling van november 2020 tot januari 2021 zichtbaar, hetgeen verklaard kan worden door de
lockdown maatregelen die toen van kracht waren.17 Vanaf februari 2021 is er weer een stijging
zichtbaar.
Figuur 3.1 Aantal reprimandes naar pleegdatum per maand oktober2020 t/m november 2021
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0

Figuren 3.2a en 3.2b geven de trends weer in de verschillende eenheden. Figuur 3.2a laat
daarbij de absolute aantallen volgens de landelijke werkwijze gegeven reprimandes zien,
terwijl figuur 3.2b de gegeven reprimandes laat zien als aandeel (proportie) van het totaal
aantal persoon‐incident registraties in de betreffende maand en politie‐eenheid. Dit laatste
figuur houdt dus rekening met verschillen tussen de eenheden in het totaal aantal mutaties
die over zaken met minderjarige verdachten gaan. In eenheden waar door externe factoren
zoals de bevolkingsomvang en opbouw en gelegenheidsstructuren meer incidenten met
minderjarigen zijn, zullen immers ook waarschijnlijk meer reprimandes gegeven worden.
Daarmee wordt op deze manier rekening gehouden.
Het totaalbeeld uit figuur 3.1 met de dalende trend tussen november 2020 en januari 2021 en
vanaf februari 2021 een stijging, komt in alle politie‐eenheden globaal terug. Uit deze figuren
blijkt bovendien dat in de Eenheid Midden‐Nederland in vrijwel de gehele periode (absoluut
en relatief) de meeste reprimandes werden gegeven. Ook in de Eenheid Oost‐Nederland
worden relatief veel reprimandes gegeven. De Eenheid Rotterdam heeft een laag aantal
reprimandes in het begin van de periode maar startte ook pas in december met de pilot. De
Eenheid Rotterdam laat vervolgens een gestage groei zien en eindigt in het midden als het om
17

Onder andere de sluiting van horeca en niet essentiële winkels en online onderwijs voor scholieren.

28

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
het aandeel mutaties met reprimandes gaat. In absolute zin worden in de politie‐eenheden
Rotterdam samen met Oost‐Nederland aan het einde van de periode de meeste reprimandes
toegepast. In de politie‐eenheden Noord‐Holland en Noord‐Nederland (die ook in december
startte met de pilot) werden in de eerste acht maanden van de pilot relatief weinig
reprimandes gegeven maar van juni t/m oktober 2021 is in deze eenheden een groei van het
aantal gegeven reprimandes zichtbaar waardoor zij aan het einde van de periode bij de vijf
eenheden behoren met de meeste reprimandes. Het aandeel van het totaal aantal mutaties
waarin een reprimande is gegeven is in deze eenheden aan het eind van de periode zelfs de
hoogste van alle eenheden. De politie‐eenheden Amsterdam en Den Haag laten een grillig
beeld zien maar bevinden zich over het algemeen in de middenmoot. In de politie‐eenheden
Limburg, Oost‐Brabant en Zeeland‐West‐Brabant worden over delen in vrijwel de gehele
periode de minste reprimandes toegepast. Enige uitzondering hierop is een opvallende
stijging in Zeeland‐West‐Brabant in figuur 3.2b aan het einde van de periode.

Figuur 3.2a Aantal reprimandes in verschillende eenheden per maand (n=3963)

29

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Figuur 3.2b Aandeel reprimandes van alle persoon‐incident registraties (n=27157)

3.3.2 Aantal reprimandes naar type strafbaar feit
Figuur 3.3 geeft aan voor welke strafbare feiten de reprimandes zijn gegeven. Hierbij zijn de
categorieën uit de aangeleverde omschrijvingen van de strafbare feiten samengevat aan de
hand van de CBS‐standaardkwalificatie misdrijven tot een overzichtelijk aantal categorieën.18
Voor vermogensdelicten is een extra specificatie aangebracht om eenvoudige winkeldiefstal
te kunnen onderscheiden. In bijlage V is de volledige tabel met alle maatschappelijke
kwalificaties weergegeven. Figuur 3.3 laat zien dat het overgrote deel van de reprimandes
(74%, n=2.950) eenvoudige winkeldiefstallen betreft. Een klein aantal strafbare feiten betreft
gekwalificeerde winkeldiefstal of winkeldiefstal met geweld (n=36). Dit kan een invoerfout
betreffen of er kan sprake zijn geweest van verzet bij de aanhouding, maar dat is op basis van
deze data niet duidelijk. De strafbare feiten die na eenvoudige winkeldiefstal het meest
voorkomen zijn overige vermogensdelicten (n=248), geweld en zeden (n=175), vernieling
(n=152),19 en wapenbezit (n=177).20 Er zijn vrijwel geen reprimandes gegeven voor ID‐fraude
(n=14) omdat dit aantal over de gehele periode gaat, kan dit niet verklaard worden door de
sluiting van de horeca als gevolg van de coronamaatregelen. Die waren immers niet het gehele
jaar van kracht. Voor vuurwerk is één reprimande gegeven.

18

Zie: https://www.cbs.nl/nl‐nl/onze‐diensten/methoden/classificaties/misdrijven/standaardclassificatie‐
misdrijven‐‐politie‐‐‐2010
19
Dit betreft vooral vernieling overige objecten n=112 en vernieling aan auto n=36.
20
Helaas kunnen we in deze data niet nagaan wat er bij de strafbare feiten in de categorieën geweld en zeden
en wapenbezit precies aan de hand was. Mogelijk gaat het om zeer lichte feiten zoals het hebben van een
naaktfoto op een telefoon waardoor te begrijpen is dat een reprimande is gegeven. Wel weten we dat het
wapenbezit 12x een vuurwapen betreft maar dit kan mogelijk om een betrokkene en niet hoofddader gaan.

30

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Figuur 3.3 Aantallen reprimandes naar delicttype (n=3964)
3500
3000
2500
2000
1500
1000
500
0

3.3.3 Aantal reprimandes naar geslacht, leeftijd en delict verleden
Van de 3964 gegeven reprimandes ging 66% (n=2617) naar een jongen en 34% (n=1347) naar
een meisje. In enkele politie‐eenheden wijkt deze verhouding iets af van het landelijk beeld.
In de politie‐eenheden Zeeland‐West‐Brabant en Oost‐Brabant is het aandeel jongens met
73% wat hoger en in de Eenheden Midden‐Nederland, Noord‐Holland en Amsterdam is het
aandeel jongens met 61‐63% wat lager. De leeftijdsverdeling van de reprimandes is afgebeeld
in figuur 3.4. Hieruit blijkt dat de meeste reprimandes zijn gegeven aan minderjarigen in de
leeftijd van 13 tot en met 16 jaar. In totaal gaat 71% van de reprimandes naar minderjarigen
in deze leeftijdsgroep. Van alle reprimandes blijken er 431 (ruim 10%) te zijn gegeven aan
minderjarigen jonger dan 12. Bij 65% van de reprimandes aan deze 12‐minners was er sprake
van een in groepsverband gepleegd feit. De 12‐minners die in de verdiepende analyse in
hoofdstuk 4 naar voren zullen komen, waren altijd samen met minderjarigen die wel tot de
doelgroep behoorden. In de landelijke data die hier worden besproken, blijken echter ook 153
reprimandes te zijn gegeven aan 12‐minners (35% van alle reprimandes aan deze
leeftijdsgroep) voor wie geen medeplegers in het systeem staan (met afhandeling reprimande
of een andere afhandeling). Deze kinderen hebben dus alleen gepleegd, of met meerderjarige
medeplegers21 of met medeplegers die uit handen van de politie zijn gebleven.

21

De steekproef omvat alleen minderjarigen, dus er kon niet worden gecontroleerd of er meerderjarigen bij
hetzelfde incident betrokken waren.

31

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Figuur 3.4 Aantallen reprimandes naar leeftijd (n=3964)
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0
4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

Van alle reprimandes gaat 85% naar een minderjarige die voor het eerst als verdachte is
geregistreerd ofwel een first offender. Bij 15% van de reprimandes (n=609) is er een datum
van een eerder strafbaar feit bekend en betreft het dus geen first offender. De duur sinds de
registratie van het voorgaande strafbare feit is bij ongeveer de helft (51%) van deze 609
reprimandezaken minder dan een half jaar. Bij ruim een derde (35%) is dat tussen een half en
twee jaar en bij 14% meer dan twee jaar. Dit is een opvallende bevinding omdat de
reprimande uitdrukkelijk bedoeld is voor first offenders. Bijna de helft (44%) van deze
reprimandes aan recidivisten betreft 16‐ en 17‐jarigen (n=269).22
3.3.4 Verschillen tussen de politie‐eenheden in de toepassing van de reprimande
In deze paragraaf is de informatie weergegeven over de toepassing van de reprimande in de
verschillende politie‐eenheden. Zoals aangegeven is een deel van deze informatie afkomstig
uit aparte velden die in BVH moesten worden ingevuld of aangevinkt terwijl andere informatie
via ‘tekst zoeken’ uit de mutatieteksten is gehaald. Bij de variabelen waar met ‘tekst zoeken’
is gewerkt, is het waarschijnlijk dat maar een deel van de werkelijk gebeurde activiteiten
wordt beschreven. Dit betreft de informatie over het reprimandegesprek (wel/niet
plaatsgevonden, met/zonder ouders, locatie van het gesprek) en over de schadevergoeding
en de civiele vordering of winkelboete. Daarmee moet rekening gehouden worden bij de
interpretatie van de gegevens. De verschillen tussen de politie‐eenheden zijn getoetst op
significantie middels een Chi‐kwadraat toets.23 De toets geeft aan dat de verschillen in alle
gevallen significant zijn met uitzondering van het aandeel reprimandes waarbij een gesprek
met de ouders is geweest.
Aanhoudingen en duur tussen aanhouding en heenzending bij gegeven reprimandes
Uit figuur 3.5 blijkt dat er bij 8‐15% van de reprimandes een aanhouding geregistreerd staat
in BVH (landelijk gemiddelde is 12%). Een registratie van een aanhouding zou betekenen dat
er een PV van aanhouding is opgemaakt, hetgeen bij reprimandezaken volgens de Handreiking
22
Mogelijk komt een deel hiervan doordat eerdere strafbare feiten nog niet als zodanig in het politiesysteem
geregistreerd staan. Dit zou verder onderzocht moeten worden.
23
Dit is een statistische toets die aangeeft of de bestudeerde verschillen significant zijn, wat inhoudt dat het
voldoende zeker is dat de gevonden verschillen in de steekproef niet op toeval berusten.

32

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
niet zou moeten gebeuren. Een andere vraag is in welk aandeel van de reprimandezaken de
burgeraanhouding is overgenomen maar er vervolgens geen PV van aanhouding is opgemaakt
omdat er een reprimande is gegeven. Om daarachter te komen, worden de mutatieteksten
zelf onderzocht. Daarover wordt in hoofdstuk 4 verslag gedaan. Wat hier geconcludeerd kan
worden, is dat er nog een aanzienlijk deel van de reprimandezaken is waar toch een PV van
aanhouding lijkt te zijn opgemaakt. Uit figuur 3.5 blijkt bovendien dat er hierin duidelijke
verschillen zijn tussen de politie‐eenheden. In de Politie‐Eenheden Oost‐Nederland en
Midden‐Nederland zijn de minste aanhoudingen geregistreerd, in de Politie‐Eenheden Den‐
Haag, Oost‐Brabant en Rotterdam zijn de meeste aanhoudingen geregistreerd.
Figuur 3.5 Percentage reprimandes waarbij aanhouding plaatsvond per politie‐eenheid
16%
14%
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%

Van de totaal 469 minderjarigen die een reprimande kregen en volgens de registratie daarbij
waren aangehouden zijn er 139 direct heengezonden (30%).24 Voor 242 minderjarigen (52%)
was de duur tussen aanhouding en heenzending korter dan 5 uur en voor 88 minderjarigen
(19% van de totaal 469 voor wie een aanhouding stond geregistreerd) was de tijd tussen
aanhouding en heenzending meer dan vijf uur. Bij 58 deze zaken waarin de minderjarige dus
waarschijnlijk een lange tijd op het politiebureau verbleef, betrof het strafbare feit een
winkeldiefstal, bij 11 vermogen overig, bij 8 geweld en zeden, bij 7 bezit van een (vuur)wapen,
bij 3 vernieling en bij 1 een openbare orde feit.
Meldingen bij VT
Landelijk is het gemiddelde percentage reprimandes waarbij geregistreerd staat dat een
melding bij VT is gedaan 31%. De verschillen tussen de politie‐eenheden zijn aanzienlijk (14‐
52%, zie figuur 3.6). De Eenheid Rotterdam scoort hier duidelijk het hoogst (52%) terwijl
Noord‐Holland en Limburg (14%) het laagst scoren. In paragraaf 3.3.1 en 3.4.6 wordt duidelijk
waar het hoge percentage in de Eenheid Rotterdam vandaan komt.

24

Ook de 3494 minderjarigen voor wie geen aanhouding geregistreerd staat, zijn direct heengezonden.

33

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Figuur 3.6 Percentage reprimandes met aanduiding zorgmelding (n=3963)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Het reprimandegesprek
In de mutatieteksten is (zie figuur 3.7) bij 39‐56% van de reprimandes teruggevonden dat er
daadwerkelijk een reprimandegesprek heeft plaatsgevonden (landelijk gemiddelde 54%). Er
zijn ook hier verschillen tussen de politie‐eenheden, al zijn die minder groot. Ditmaal hebben
de Politie‐Eenheden Noord‐Holland (44%) en Oost‐Brabant (49%) de laagste percentages en
Limburg (61%) en Oost‐Nederland (60%) de hoogste.
Figuur 3.7 Percentage reprimandes met aanduiding reprimandegesprek (n=3963)
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

34

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
De plaats van het reprimandegesprek wordt in veel gevallen niet duidelijk uit de
mutatieteksten (zie figuur 3.8). Dit zal ook blijken bij de bespreking van de mutaties in
hoofdstuk 4 maar hier wordt duidelijk dat dit dus voor alle politie‐eenheden geldt. Landelijk
geldt dat voor 55% van de reprimandezaken waar is aangegeven dat er wel een gesprek is
geweest, niet duidelijk is waar het gesprek heeft plaatsgevonden. Van de
reprimandegesprekken waarbij dit wel duidelijk is, blijken in de meeste politie‐eenheden de
gesprekken het vaakst bij de ouders thuis te worden gevoerd. In de Politie‐Eenheden
Amsterdam (23%), Limburg (33%) en Noord‐Nederland (23%) vinden de gesprekken het vaakst
op het politiebureau plaats. Overigens is het zeer waarschijnlijk dat juist over gesprekken die
‘ter plaatse’ plaatsvinden geen specifieke vermelding in de mutatietekst wordt gedaan. De
verwachting is dan ook dat bij een groot deel van de ‘onbekend’ categorie het gesprek ter
plaatse was.
Figuur 3.8 Percentages reprimandegesprekken naar plaats van uitvoering gesprek (n=2155)
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Politie Bureau

Ter plaatse

Woning

Onbekend

Bij 45‐61% van de reprimandes (landelijk gemiddelde 52%) is er informatie gevonden dat er
ook met de ouders is gesproken naar aanleiding van het incident waarvoor de reprimande is
gegeven (figuur 3.9). Het wordt uit de informatie niet duidelijk of dat in de setting van een
reprimandegesprek was. Er zijn hier geen significante verschillen tussen de politie‐eenheden.

35

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Figuur 3.9 Percentage reprimandes met aanduiding ouder betrokken bij gesprek (n=3963)
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

De civiele vordering door de winkelier
Tot slot wordt de mate waarin er melding wordt gedaan van schadevergoeding of een civiele
vordering, ook wel aangeduid met SODA naar de organisatie die deze vorderingen uitvoert, in
de mutatieteksten, besproken (figuren 3.10 en 3.11). Er blijkt dat maar in een heel klein deel
van de reprimandes informatie over schadevergoedingen te vinden is (1‐8%, met landelijk
gemiddelde van 5%) waarbij de Eenheid Amsterdam een bijzonder laag percentage laat zien
en Noord‐Nederland en Oost‐Brabant het hoogste percentage.
Figuur 3.10 Percentage reprimandes met aanduiding schadevergoeding (n=3963)
9%
8%
7%
6%
5%
4%
3%
2%
1%
0%

36

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Over de civiele vordering is wel veel vaker informatie teruggevonden in de mutaties, maar hier
zijn opvallend grote verschillen tussen de politie‐eenheden zichtbaar. De percentages variëren
tussen de 1% en 40% (landelijk gemiddelde 17%) waarbij in de Politie‐Eenheden Oost‐
Nederland, Rotterdam en Zeeland‐West‐Brabant de minste civiele vorderingen van winkeliers
worden vermeld in de mutaties en in Noord‐Nederland de meeste.
Figuur 3.11 Percentage reprimandes met aanduiding SODA (n=3963)
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

3.4 Vergelijking aantal en aard van de doelgroepzaken met en zonder reprimande
Naast de reprimandezaken komen in het bestand totaal 2.227 persoon‐incident combinaties25
voor behorende bij een minderjarige first offender die een eenvoudige winkeldiefstal,
vernieling of identiteitsfraude (een van de strafbare feiten uit de landelijke werkwijze) heeft
gepleegd maar waar een andere afhandeling door de politie is geregistreerd. Om een goede
vergelijking met de populatie reprimandezaken te kunnen maken, gebruiken we in de huidige
paragraaf 3.4 en in paragraaf 3.5 een selectie uit de reprimandezaken waarbij dezelfde
afbakening naar strafbaar feit en first offender status wordt gehanteerd. Dit betreft in totaal
2.792 reprimande zaken. Deze selectie van zaken (met en zonder reprimande) worden vanaf
hier benoemd als de selectie van doelgroepzaken. Het aantal reprimandezaken is in deze
selectie uiteraard lager dan het aantal in de paragraaf 3.3.1 t/m 3.3.4 omdat de reprimandes
die bij andere strafbare feiten zijn gegeven (zie figuur 3.3) en de reprimandes aan recidivisten
hier niet zijn meegenomen. Op basis van de beschikbare data was het helaas niet mogelijk na
te gaan of de zaken voldoen aan het criterium ‘geringe schade’. Er zullen dus in deze selectie
van doelgroepzaken ook zaken voorkomen waar sprake is van een aanzienlijke schade en een
reprimande dus mogelijk niet de gewenste reactie is. Een andere kanttekening bij de selectie
25

Hier wordt kort herhaald dat het feitelijk om persoon‐incident registraties gaat maar vanaf hier refereren we
hiernaar weer met de term ‘zaken’.

37

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
van zaken is dat niet te achterhalen is welk type ID‐fraude het betreft, waardoor ook andere
ID‐fraude dan het gebruik maken van een ID van iemand anders of het maken of vervalsen
van een ID om toegang tot de horeca te verkrijgen zijn meegenomen. Gezien het kleine aantal
(n=10) waar dit om gaat gaan we hier niet verder op in.
In de nu volgende sub‐paragrafen wordt allereerst het aandeel doelgroepzaken beschreven
waarin voor een andere afhandeling dan de reprimande is gekozen in de verschillende politie‐
eenheden (paragraaf 3.4.1) en de ontwikkelingen in het aandeel niet‐reprimandezaken
gedurende de pilot (paragraaf 3.4.2). Vervolgens beschrijven we welke afhandelingen en
afdoeningen er in de doelgroepzaken zonder reprimande volgen (paragraaf 3.4.3). In
paragraaf 3.4.4 beschrijven we kenmerken van de strafbare feiten en minderjarigen (leeftijd
en geslacht). Het verloop van de afhandeling van de doelgroepzaken is beschreven in
paragraaf 3.5.
3.4.1 Aandeel doelgroepzaken zonder reprimande naar politie‐eenheid
In figuur 3.12 is voor de verschillende politie‐eenheden het aandeel doelgroepzaken
weergegeven met een andere afhandeling dan een reprimande (in de onderzoeksperiode:
oktober 2020 t/m november 2021). Uit de figuur blijkt dat er behoorlijke verschillen zijn. In de
Politie‐Eenheden Midden‐Nederland (30%) en Amsterdam (32%) blijkt voor deze populatie
nog het minst vaak sprake te zijn van een andere afhandeling en wordt de reprimande dus het
meest uitvoerig toegepast. In de Politie‐Eenheden Limburg (58%), Zeeland‐West‐Brabant
(58%) Oost‐Brabant (57%) en Noord‐Nederland (55%) wordt er vergeleken met de andere
politie‐eenheden juist relatief vaak een andere afhandeling toegepast en wordt er dus minder
vaak voor een reprimande gekozen.
Figuur 3.12 Percentage doelgroepzaken met andere afhandeling dan reprimande (n=5024)
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

38

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
3.4.2 Ontwikkeling in aandeel doelgroepzaken zonder reprimande tijdens de pilot
In figuur 3.13 is de ontwikkeling weergegeven in het aandeel doelgroepzaken dat door de
politie anders wordt afgehandeld dan met een reprimande. We zien een grillig verloop in de
figuur waarbij het percentage van doelgroepzaken dat anders dan met een reprimande wordt
afgehandeld zich tussen de 30 en 55 procent beweegt. Gedurende het verloop van de pilot
neemt het aandeel heel licht af. Die afname is bovendien significant. Dit geeft aan dat er in de
loop van de pilot dus in licht toenemende mate voor de reprimande wordt gekozen.
Figuur 3.13 Ontwikkeling in aandeel doelgroepzaken zonder reprimande (n=5024)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

3.4.3 Doelgroepzaken zonder reprimande naar type afhandeling en afdoening
In figuur 3.14 is te zien welke afhandeling er volgens registratie in BOSZ door de politie heeft
plaatsgevonden bij de doelgroepzaken waar geen reprimande volgens de pilot is gegeven. Hier
blijkt iets meer dan de helft (53%) van de zaken te zijn ingezonden naar het OM. Ongeveer
een derde (32%) is ingezonden naar Halt. De overige afhandelingen die in tenminste 5% van
de zaken voorkwamen waren de reprimande jeugd en winkeldiefstal (5%), een
politiestrafbeschikking (5%).
Figuur 3.14 Afhandeling door politie in doelgroepzaken zonder reprimande (n=2227)
60
50
40
30
20
10
0

39

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers

Figuur 3.15 laat vervolgens zien welke afdoening door het OM er is geregistreerd in BOSZ voor
de selectie van zaken die zijn ingezonden naar het OM of retour zijn gegaan naar de OM‐
beoordelaar (n=1182). Uit deze figuur wordt duidelijk dat van deze zaken het grootste deel
(43%) alsnog een Halt‐afdoening krijgt. Ongeveer een derde eindigt bovendien in een
(voorwaardelijk)sepot (27% + 3%). Bij een veel kleiner aandeel van de zaken volgt er een
dagvaarding (9%), een transactievoorstel (7%) of een T(OM)‐zitting26 (3%). Wanneer de
informatie uit de figuren 3.14 en 3.15 combineren dan concluderen we dat van de zaken die
anders dan met een reprimande worden afgehandeld door de politie uiteindelijk 55% (32%+
53%*43%) dus meer dan de helft bij Halt uitkomt en 14% (i.e. 53%*27%) in een sepot eindigt.
Figuur 3.15 Percentage afdoening in BOSZ in doelgroepzaken zonder reprimande (n=1182)
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

3.4.4 Strafbaar feit, leeftijd en geslacht bij doelgroepzaken zonder en met reprimande
Strafbare feiten
Van de 2.227 zaken van minderjarige first offenders die een eenvoudige winkeldiefstal,
vernieling of ID‐fraude hadden gepleegd en van wie de zaak op een andere manier dan met
een reprimande is afgehandeld door de politie betrof het in 1418 zaken winkeldiefstallen
(63,7%), in 799 zaken vernielingen (35,9%) en in 10 zaken ID‐fraudes (0,4%). Zoals uit figuur
3.16 blijkt, worden in de zaken met een andere afhandeling dus aanzienlijk (en significant)
meer vernielingen gezien dan in de groep waar een reprimande volgens de pilot is gegeven
(n=2797). Dat er bij de niet‐reprimandezaken in verhouding meer andere afhandelingen
voorkomen zal deels komen doordat er hier sprake is van grotere schadebedragen.

26

Een T(OM)‐ of TOMMIE‐zitting is een zitting onder leiding van een officier van justitie of parketsecretaris waarin
een minderjarige, in aanwezigheid van zijn ouders en soms een advocaat, een transactie door het OM wordt
aangeboden, die gepaard gaat met voorwaarden.

40

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Figuur 3.16 Verhouding wel/geen reprimande naar strafbaar feit
100%
80%
60%
40%
20%
0%
winkeldiefstal

vernieling
geen reprimande

id fraude

wel reprimande

Chi‐kwadraat=794,2 (p<,00); N geen reprimande= 2227; N reprimande =2797
Leeftijd van minderjarigen bij plegen delict
In figuur 3.17 zijn de verhoudingen weergegeven tussen zaken met en zonder reprimande
naar leeftijd van de betrokken minderjarigen in doelgroepzaken. Uit deze figuur blijkt dat bij
de lagere leeftijden de reprimande veruit de meest voorkomende wijze van afhandeling is. Bij
16‐ en 17‐jarigen blijken andere vormen van afhandeling oververtegenwoordigd. Belangrijk is
hier nogmaals te benoemen dat het hier gaat om een selectie van first offenders en dit dus
geen gevolg kan zijn van een eventuele criminele voorgeschiedenis.
Figuur 3.17 Verhouding geen/wel reprimande naar leeftijd
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
5

6

7

8

9

10

11

geen reprimande

12

13

14

15

wel reprimande

Chi‐kwadraat=244,8 (p<,00); N geen reprimande= 2227; N reprimande =2797

41

16

17

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Geslacht jeugdige
Er zijn geen verschillen tussen jongens en meisjes in de verhouding waarin de reprimande of
een andere afhandeling voorkomt. Bij beide groepen wordt een iets groter deel van de zaken
afgehandeld met een reprimande dan op een andere wijze (figuur 3.18).
Figuur 3.18 Verhouding geen/wel reprimande bij zaken van jongens en meisjes
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
jongen

meisje

geen reprimande

wel reprimande

Chi‐kwadraat=3,5 (p=0,06=ns); N geen reprimande= 2227; N reprimande =2797

3.5 Vergelijking van de afhandeling in doelgroepzaken zonder en met reprimande
In deze paragraaf worden kenmerken van de afhandeling van doelgroepzaken met en zonder
reprimande naast elkaar gezet. Uit de data kan niet worden opgemaakt of minderjarigen
feitelijk in voorlopige arrestantenverblijven op het politiebureau hebben verbleven. Maar
informatie over aanhouding en duur tussen aanhouding en heenzending geeft wel een indruk
van de ervaringen van de minderjarigen in de betreffende zaken (paragraaf 3.5.1). Vervolgens
wordt in paragraaf 3.5.2 t/m 3.5.4 beschreven welke andere kenmerken er aanwezig zijn in
de afhandeling van de zaken zonder reprimande. Ook daarbij maken we weer de vergelijking
met de doelgroepzaken met reprimande.
3.5.1 Aanhouding en duur tussen aanhouding en heenzending
Uit figuur 3.19 blijkt dat er bij een minderheid van de zaken zonder reprimande (42%) een
aanhouding geregistreerd staat. Het aandeel met aanhouding is weliswaar veel hoger dan bij
de reprimandezaken (11%), maar tegelijk blijkt dus ook zonder het gebruik van de reprimande
in een minderheid van de zaken sprake te zijn van een (geregistreerde) aanhouding. In figuur
3.20 is dezelfde analyse uitgevoerd op de selectie van zaken waarbij het strafbare feit een
winkeldiefstal was omdat hier de burgeraanhouding een belangrijke rol speelt. In deze selectie
is het percentage zaken met (geregistreerde) aanhouding bij de niet‐reprimandezaken
inderdaad iets hoger (53%) terwijl het percentage zaken met (geregistreerde) aanhoudingen
in reprimande zaken wederom ‘slechts’ 11% is.

42

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Figuur 3.19 percentage wel/geen reprimande bij doelgroepzaken met en zonder aanhouding
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Wel aanhouding geregistreerd

Geen aanhouding geregistreerd

geen reprimande

wel reprimande

Chi‐kwadraat =651,0 (p<,00); N geen reprimande= 2227; N reprimande =2797

Figuur 3.20 Percentage wel/geen reprimande bij doelgroepzaken met en zonder aanhouding
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Wel aanhouding geregistreerd

Geen aanhouding geregistreerd

geen reprimande

wel reprimande

bij winkeldiefstallen
Chi‐kwadraat=845,4 (p<,00); N geen reprimande= 1418; N reprimande =2653
In figuur 3.21 is voor een selectie van zaken waarbij een aanhouding was geregistreerd
(n=1240) weergegeven wat de duur was tussen aanhouding en heenzending. Hieruit kan de
conclusie worden getrokken dat bij de zaken waar geen reprimande is gegeven, een
aanzienlijk aandeel (67%, n=629) meer dan vijf uur heeft moeten wachten op heenzending.
Van de hele groep minderjarigen van wie de zaak anders werd afgehandeld dan met een
reprimande heeft dus 28% (42%*67%) langer dan vijf uur gewacht tussen aanhouding en
heenzending. Dit percentage laat zien dat wanneer er sprake is van een aanhouding en er
geen gebruik gemaakt wordt van de reprimande, een groot aandeel van de minderjarigen een
43

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
lange tijd op het bureau doorbrengt. Overigens blijkt ook binnen de groep minderjarigen
waarbij de politie de zaak wel met een reprimande heeft afgehandeld, maar de minderjarige
eerst heeft voorgeleid op het politiebureau, nog bijna een vijfde daarvan (18%, n=55) meer
dan vijf uur heeft moeten wachten op heenzending. Dat betreft dus 2% namelijk (18%*11%)
van de totale de groep minderjarigen aan wie een reprimande is gegeven. In de onderzochte
periode hebben in absolute aantallen dus 684 minderjarigen vijf uur of langer moeten
wachten op heenzending. Het is waarschijnlijk dat deze minderjarigen in die tijd in voorlopige
arrestantenverblijven op het politiebureau hebben gezeten.
Figuur 3.21 Duur tussen aanhouding en heenzending bij zaken waar aanhouding is
geregistreerd
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
direct
heengezonden

tot 1 uur

1 tot 2 uur

2 tot 3 uur

geen reprimande

3 tot 4 uur

4 tot 5 uur

meer dan 5 uur

wel reprimande

Chi‐kwadraat=1000,7 (p<,00); N geen reprimande=937; N reprimande=303
Aanvullende analyses laten zien dat de kans om meer dan vijf uur te moeten wachten tussen
aanhouding en heenzending groter is voor meisjes (17% van alle meisjes in de steekproef) dan
voor jongens (11% van alle jongens in de steekproef) en dat de kans continu toeneemt met
het stijgen van de leeftijd. Van de 12‐jaren heeft 8% en van de 17‐jarigen heeft 24% langer
dan vijf uur moeten wachten op heenzending. Er zijn geen verschillen in wachtduur tussen de
strafbare feiten winkeldiefstal en vernieling. De verschillen tussen jongens en meisjes en naar
leeftijd kunnen mogelijk deels verklaard worden door de ernst van het strafbare feit dat
gepleegd is maar er kunnen binnen de categorieën eenvoudige winkeldiefstal, vernieling en
ID‐fraude zoals eerder aangegeven kan er verder geen onderscheid gemaakt worden naar
ernst van het delict.
3.5.2 Oudergesprek
Bij ongeveer een derde (31%) van de doelgroepzaken zonder reprimande is een registratie van
een oudergesprek gevonden. Bij zaken waar een reprimande is gegeven is dat aandeel hoger
namelijk iets meer dan de helft (54%). Het verschil in het aandeel zaken met een oudergesprek
44

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
tussen de doelgroepzaken met en zonder reprimande is dus weliswaar significant, maar het
oudergesprek (en mogelijk pedagogische karakter daarvan) wordt dus ook bij een aanzienlijk
deel van de zaken waar geen reprimande wordt gegeven ingezet. Hier moet worden
benadrukt dat deze conclusie getrokken wordt op basis van informatie in de tekstvelden die
erop duidt dat er (mogelijk) een gesprek met de ouders is geweest. Hoe dat gesprek is
verlopen en wat er besproken is, is op basis van de informatie niet duidelijk. Het kan dus zijn
dat de gesprekken bij de doelgroepzaken zonder reprimande niet hetzelfde pedagogisch
karakter hebben als de echte ‘reprimandegesprekken’. Daar kunnen op basis van de
informatie echter geen definitieve conclusies getrokken worden.
Figuur 3.22 Percentage oudergesprekken bij doelgroepzaken zonder en met reprimande
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
geen oudergesprek

wel oudergesprek

geen reprimande

wel reprimande

Chi‐kwadraat=264,1 (p<,00); N geen reprimande= 2227; N reprimande =2797
3.5.3 VT‐melding
Het aandeel zaken waarin informatie over een VT‐melding27 naar voren is gekomen in de
mutaties (figuur 3.23) is iets kleiner in de groep zonder reprimande (21%) dan in de groep met
een reprimande (33%). Zoals in paragraaf 3.2 al werd beschreven, is deze informatie
waarschijnlijk onvolledig omdat hier geen geautomatiseerde velden over waren en er dus
gebruik moest worden gemaakt van ‘tekst zoeken’. Uiteraard is nader onderzoek nodig om uit
te zoeken waar die zorgmelding dan toe leidt en of bij de minderjarigen die geen reprimande
krijgen de zorg mogelijk later alsnog opgestart wordt.

27

In de documentatie bij het bestand wordt gesproken over een zorgmelding maar formeel heet dat nu een VT‐
melding. Deze term wordt hier gebruikt.

45

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Figuur 3.23 Percentage zorgmelding bij doelgroepzaken zonder en met reprimande
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
geen zorgmelding

wel zorgmelding

geen reprimande

wel reprimande

Chi‐kwadraat=82,9 (p<,00); N geen reprimande= 2227; N reprimande =2797
3.5.4 Schadevergoeding en civiele vordering winkeliers
Tot slot wordt getoond in welke mate er sprake is van informatie over schadevergoeding
(figuur 3.24) en de civiele vordering van winkeliers (bij winkeldiefstallen) bij zaken met en
zonder reprimande (figuur 3.25). Er blijkt dat er in 21% van de niet‐reprimandezaken sprake
is van een schadevergoeding terwijl dit bij de reprimandezaken maar bij 4% het geval is. Het
verschil komt deels voort uit het gegeven dat bij de niet‐reprimandezaken vaker sprake is van
een strafbaar feit in de categorie ‘vernieling’ dan in de reprimandezaken. In die categorie blijkt
in 41% (niet‐reprimandezaken) respectievelijk 36% (reprimandezaken) sprake te zijn van een
schadevergoeding en dit is duidelijk meer dan bij de winkeldiefstallen.
Figuur 3.24 Percentage schadevergoeding bij doelgroepzaken zonder en met reprimande
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
geen schadevergoeding

wel schadevergoeding

geen reprimande

wel reprimande

Chi‐kwadraat=337,0 (p<,00); N geen reprimande= 2227; N reprimande =2797

46

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
Een registratie van een civiele vordering van een winkelier komt ongeveer evenveel voor in
de zaken met en zonder reprimande (20% respectievelijk 23% van de zaken in deze
deelgroepen). Dit verschil is wel significant maar zeer klein.
Figuur 3.25 Percentage civiele vordering bij winkeldiefstallen in doelgroepzaken zonder en met
reprimande
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
geen Soda

wel Soda

geen reprimande

wel reprimande

Chi‐kwadraat=5,8 (p=,02); N geen reprimande= 1418; N reprimande =2653

3.6 Samenvatting van de bevindingen
Doelbereik, aantal en aard van de reprimandezaken
In dit hoofdstuk is op basis van landelijke politiecijfers een beeld geschetst van het bereik en
verloop van de Pilot Reprimande. In de onderzochte periode zijn in totaal 3.964 reprimandes
geregistreerd. Dit houdt in dat ongeveer 15% van alle zaken tegen minderjarige verdachten
met een reprimande is afgehandeld. Van alle zaken die binnen de criteria van de pilot vielen
(de doelgroepzaken) blijkt 56% te zijn afgedaan met een reprimande. Van de overige 44% is
niet bekend waarom er geen gebruik gemaakt is van de reprimande. Dit kan zijn omdat het
niet om ‘geringe schade’ ging, omdat andere contra‐indicaties aanwezig waren, of omdat er
niet gedacht is aan de pilot omdat deze nog niet voldoende was gecommuniceerd in de politie‐
eenheid. Een lichte daling in het aandeel doelgroepzaken dat niet met een reprimande is
afgedaan gedurende het verloop van de pilotperiode ondersteunt dit laatste als
deelverklaring. Van de zaken die niet met een reprimande worden afgehandeld, wordt het
grootste deel doorverwezen naar Halt. Een kleiner maar relevant deel van de zaken wordt
geseponeerd. De zaken die zijn afgehandeld met een reprimande betreffen voor het overgrote
deel winkeldiefstal, op grote afstand gevolgd door andere categorieën van strafbare feiten.
Daarbij zitten enkele categorieën zoals geweld en zeden, of (vuur)wapenbezit waarvan het op
het eerste gezicht zeer onwenselijk lijkt dat een reprimande is gegeven. De registraties geven
echter te weinig inzicht in de details van de zaak om te concluderen of dit daadwerkelijk zo is
of dat er toch sprake is van een licht feit dat binnen de geest van de Pilot Reprimande valt.
Vergelijking van de aard van doelgroepzaken met en zonder reprimande in de politie‐eenheden
Wat in de eerste plaats opvalt als het om kenmerken van de minderjarigen gaat is het kleine
maar relevante aandeel van de minderjarigen dat een reprimande heeft gekregen maar geen
47

Het doelbereik van de nieuwe werkwijze: landelijke cijfers
first offender bleek te zijn. Wat betreft de leeftijd blijken de grootste aantallen reprimandes
te zijn gegeven aan 14‐jarigen. Verder blijkt dat hoe lager de leeftijd des te groter de kans dat
een minderjarige een reprimande krijgt in plaats van een andere wijze van afhandeling. Bij 16‐
en 17‐jarigen wordt een meerderheid van de doelgroepzaken anders afgehandeld dan met
een reprimande. De kans om een reprimande te krijgen is in de selectie doelgroepzaken voor
jongens en meisjes gelijk. In absolute aantallen zijn er wel bijna twee keer zo veel reprimandes
opgelegd aan jongens als aan meisjes. Er blijken duidelijke verschillen tussen de politie‐
eenheden in de aantallen reprimandes en de ontwikkeling daarin. Bezien binnen de selectie
van doelgroepzaken zijn er in de politie‐eenheid met het grootste aandeel reprimandes bijna
twee keer zoveel reprimandes gegeven als in de regio met het kleinste aandeel reprimandes.
Behalve in de mate waarin reprimandes worden opgelegd, verschillen de regio’s ook in de
wijze van afhandeling, deze verschillen worden hieronder besproken.
Vergelijking van de afhandeling van doelgroepzaken en verschillen tussen de politie‐eenheden
Er blijkt dat er in een meerderheid van de zaken volgens de registraties daadwerkelijk een
reprimandegesprek is geweest en daarbij waren dan ook meestal de ouders betrokken. De
registraties over waar deze gesprekken plaatsvonden is vrij onvolledig maar de informatie die
beschikbaar is laat zien dat in sommige politie‐eenheden de gesprekken als zij niet ter plaatse
werden gehouden vooral bij de woning waren terwijl dit in andere politie‐eenheden in dat
geval vooral op het bureau plaatsvond. Er is ook nog een duidelijk aandeel zaken waarbij in de
registraties geen melding van zo’n gesprek wordt gemaakt. Overigens vinden deze
oudergesprekken ook bij een derde van de zaken waarin geen reprimande werd gegeven
plaats. Een andere opvallende bevinding is dat er in een aantal politie‐eenheden bij een groot
aantal reprimandezaken (tot bijna 40%!) sprake is van een civiele vordering van de winkelier
terwijl dit aandeel bij andere politie‐eenheden veel lager is of het zelfs bijna niet voorkomt in
de registraties. De cijfers geven geen inzicht in het feitelijk verblijf van minderjarigen in de
politielocatie maar wel in de mate waarin aanhoudingen plaatsvinden en de duur tussen
aanhouding en heenzending. In de eerste plaats kan worden geconcludeerd dat ook bij de
doelgroepzaken die afgehandeld zijn met een reprimande, een formele aanhouding is
geregistreerd met een PV van aanhouding wat betekent dat de verdachte is overgebracht naar
het politiebureau en daar is voorgeleid. In sommige gevallen is er ook sprake van aanzienlijke
duur tussen de aanhouding en de heenzending. Bij de zaken die anders zijn afgehandeld, zijn
er echter veel meer aanhoudingen en veel meer minderjarigen die lange tijd moesten wachten
tussen aanhouding en heenzending. In totaal hebben in de onderzochte periode 684
minderjarigen meer dan vijf uur moeten wachten op heenzending. Daaronder waren 55
minderjarigen waarvan de zaak is afgehandeld met een reprimande.

48

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden

4 De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
4.1 Inleiding
Dit hoofdstuk maakt deel uit van de procesevaluatie die in het teken staat van een analyse
van de uitvoeringspraktijk in de drie geselecteerde politie‐eenheden. Daarbij staat de vraag
centraal of de werkwijze zoals beschreven in de Handreiking wordt nageleefd en wat de
redenen zijn om daarvan af te wijken, met speciale aandacht voor de organisatie en uitvoering
van de reprimandegesprekken. Daarbij wordt onderzocht wat de verschillen zijn tussen de
drie politie‐eenheden bij de uitvoering van de werkwijze en wat de mogelijke redenen
daarvoor zijn. Dit is gebeurd op basis van een uitvoerige analyse van een steekproef van 66
mutaties uit de drie politie‐eenheden met betrekking tot 117 minderjarige verdachten
waarmee in beeld is gebracht wat er in die reprimandezaken volgens de mutaties is gebeurd.
Daaraan voorafgaand zijn enkele verkennende observaties op straat en bij de hulpofficier van
justitie (hOvJ) verricht in de Eenheid Rotterdam. De praktijkvoorbeelden uit de mutaties zullen
zoveel mogelijk op casusniveau de revue passeren bij het onderwerp waarbij ze als voorbeeld
dienen. Ze worden benoemd met een afkorting van de politie‐eenheid, Midden‐Nederland
(MN), Rotterdam (RD) en Zeeland‐West‐Brabant (ZWB) met volgnummer. De drie overzichten
zijn opgenomen als bijlage VI. De informatie uit de mutaties zal soms worden aangevuld op
basis van informatie uit de interviews met de betrokken politieagenten waarbij uitvoerig is
ingegaan op de gevolgde werkwijze, de gemaakte keuzes en de daaraan ten grondslag
liggende veronderstellingen.
In paragraaf 4.2 zal eerst worden onderzocht hoe de nieuwe werkwijze in de politie‐eenheden
en de basisteams is geïntroduceerd en hoe de politiesetting eruitziet waarin de werkwijze
wordt toegepast en geregistreerd. Vervolgens zal in paragraaf 4.3 worden bezien welk beeld
uit de mutaties naar voren komt en welke kanttekeningen daarbij moeten worden geplaatst.
De paragrafen daarna staan in het teken van de uitvoering van de nieuwe werkwijze zoals die,
met de daarbij geplaatste kanttekeningen, uit de mutaties naar voren komt. Het gaat dan om
de toepassing van de werkwijze en rolverdeling (paragraaf 4.4), de toepassing van de criteria
en contra‐indicaties (paragraaf 4.5), de uitvoering van het reprimandegesprek en andere
interventies zoals meldingen bij VT en winkelmaatregelen (paragraaf 4.6). Het hoofdstuk sluit
af met een samenvatting van de bevindingen (paragraaf 4.7).

4.2 De introductie van de werkwijze en de context van de politiesetting
4.2.1 De landelijke introductie van de werkwijze in de politie‐eenheden
De werkwijze is binnen de politie bekend gemaakt door een op 1 oktober 2020 gepubliceerd.
Dit bericht bevatte maar zeer beperkte informatie over de reprimande. Die hield in dat
minderjarige first offenders van een strafbaar feit met een licht en eenvoudig karakter zoals
winkeldiefstal, die op heterdaad zijn aangehouden, buiten het strafrecht worden gehouden,
dat ze wel als verdachte worden geregistreerd, maar als afdoening een mondelinge
waarschuwing krijgen, en dat de hOvJ erover besluit en per situatie bekijkt wat de beste
werkwijze is om herhaling van het feit te voorkomen. Vervolgens werd ter onderbouwing van
de pilot verwezen naar onderzoek waaruit blijkt dat aanhouding en insluiting een grote impact
hebben op zowel de minderjarige als de ouders, dat die als buitenproportioneel wordt ervaren
en dat die de beeldvorming van de minderjarige over de politie ongunstig zou beïnvloeden. Er
49

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
werd tevens verwezen naar de pilot in de Eenheid Oost‐Nederland, het belang van het kind
en het eerder en intensiever betrekken van de ouders bij het ongewenste gedrag van hun
kind. Een goed landelijk kader moest rechtsongelijkheid voorkomen.28
Behalve dit persbericht en de drie basisdocumenten is geen informatiemateriaal op landelijk
niveau gemaakt dat binnen de politie‐eenheden kon worden verspreid. De voorlichting en
communicatie daarover werd overgelaten aan de politie‐eenheden zelf. Het zou de
verantwoordelijkheid van de eenheidsadviseurs Z&V zijn om de pilot goed te laten landen in
hun politie‐eenheid. Elke politie‐eenheid heeft zo’n eenheidsadviseur bij het team
politieprofessie van de Eenheidsstaf in de functie van operationeel specialist B (OSB),
beleidsmakers met een operationele insteek. Deze tien eenheidsadviseurs Z&V komen
maandelijks samen in het landelijk jeugdoverleg Politie. Tijdens het bijgewoonde overleg in
maart 2021, dus ruim vijf maanden na de start van de pilot, bleek dat deze eenheidsadviseurs
die de verantwoordelijkheid hadden de pilot te laten landen in hun politie‐eenheid, daar niet
allemaal goed op voorbereid waren. De toezending van de stukken zou voor een aantal van
hen als een verrassing zijn gekomen en deze eenheidsadviseurs begrepen ook niet helemaal
wat de bedoeling was, misten de uitleg en stelden er nooit om te hebben gevraagd. Sommigen
merkten op dat er intern vragen kwamen over de feiten en het bedrag, omdat men dat
gewend was bij de Halt‐feiten. Andere eenheidsadviseurs Z&V, zagen dit probleem minder en
meenden dat de reprimande niet groter moest worden gemaakt dan deze is.
Omdat de reprimande al bestond, is er niet voor gekozen om de implementatie via de formele
implementatie‐route te laten verlopen die veel tijd in beslag zou nemen. Het argument dat
het slechts een vernieuwde werkwijze is met betrekking tot een bestaande interventie, werd
echter niet door alle eenheidsadviseurs Z&V gedeeld. Sommigen zagen het wel als iets nieuws
waarvoor het beter was geweest de implementatieroute te doorlopen. In de Eenheid Noord‐
Nederland is om die reden twee maanden later, in december 2020, met de pilot gestart. De
opzet was wel helder, maar niet hoe de werkwijze binnen de interne processen moest worden
vormgegeven. Ook de Eenheid Rotterdam is in december 2020 gestart. Hier werd het
belangrijk gevonden om helder te krijgen wat het doel is en door communicatie daarover,
draagvlak te creëren binnen de politie‐eenheid. Er was tijd nodig voor de voorbereiding en
het informeren van de mensen op de werkvloer over de uitvoering van de reprimande.
4.2.2 De introductie binnen de drie politie‐eenheden bij de basisteams
De politie‐eenheden zijn onderverdeeld in districten die weer zijn onderverdeeld in
basisteams. De indeling van de drie te onderzoeken politie‐eenheden is opgenomen in bijlage
VI. Ondanks deze overeenkomsten zijn de interne processen heel verschillend en is de nieuwe
werkwijze in elk van de drie te onderzoeken politie‐eenheden via andere lijnen uitgezet. In de
Eenheid Midden‐Nederland zijn de stukken verstuurd naar de OSB’s Z&V van de vijf districten.
Die vijf OSB’s hebben de stukken weer verspreid via de OE’s (operationeel experts) Z&V van
hun basisteams, achttien in totaal. In elk van de achttien basisteams heeft de OE‐er dat op
een eigen manier gedaan, tijdens de briefing of teamoverleg, naar inschatting van wat het
beste werkt. Daarbij is nog de suggestie gedaan dat samen te doen met Halt, want in deze
eenheid heeft Halt per district een contactpersoon die rechtstreeks contact heeft met de OE‐
ers. Daarnaast zijn alle ca. honderd hOvJ's geïnformeerd over de pilot. Daaronder ook de
28

Pilot Reprimande minderjarige verdachten van start, 1 oktober 2020, www.politie.nl.

50

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
hOvJ's bij de bijzondere diensten, bijvoorbeeld de afdeling verkeer, die eveneens kunnen
worden ingezet in de districten. Ook ZSM is geïnformeerd met de toelichting dat er alleen zal
worden gebeld om te checken of de first offender bekend is bij de ketenpartners vanwege
eerdere contacten, wat meestal niet het geval zal zijn.
In de Eenheid Rotterdam is de pilot uitgezet via de twaalf doelgroepencoördinatoren van de
zes districten. Anders dan in Midden‐Nederland zijn dat geen OSB’s, maar OE’s GGP (Gebieds
Gebonden Politie). De pilot is hier, zoals al beschreven, twee maanden later van start gegaan,
op 1 december 2020. Die tijd is gebruikt om de werkwijze te bespreken en af te stemmen in
het gezamenlijk overleg van de doelgroepencoördinatoren. Deze experts met kennis van de
dagelijkse politiepraktijk zagen het niet als een vernieuwing van een bestaande interventie,
maar als iets nieuws en hebben met elkaar gezocht naar een meer eenduidige, heldere
definitie en een helder werkproces met betrekking tot de registratie. Dat heeft geleid tot een
gezamenlijke presentatie die is verspreid in de zeventien basisteams, twee tot vier per district.
In die presentatie is de check bij ZSM geschrapt en er is een richtbedrag van ca. 50 euro
genoemd bij diefstal om het daarmee tastbaar te maken. Wel wordt daarbij gecommuniceerd
dat het bedrag een indicatie is en niet leidend moet zijn, dat de agenten op straat moeten
blijven nadenken en dat het gaat om de context van de hele situatie.
In de Eenheid Zeeland‐West‐Brabant is de pilot uitgezet langs de lijn van de OSE’s
(operationeel specialist E) (voorheen de plaatsvervangend districtschef) van de vier districten.
In deze politie‐eenheid is het gebruik dat een nieuwe werkwijze door de OSE van de
portefeuille in een regionaal OSE‐overleg wordt ingebracht en daarna wordt uitgewerkt in de
districten waar ook de voortgang wordt bewaakt. Volgens de betrokken eenheidsadviseur
Z&V had deze eenheid zich al in 2018 aangemeld om net als in Twente te experimenteren met
de werkwijze, maar stuitte dat af op bezwaren bij het landelijke OM. Juist omdat deze eenheid
positief was over de pilot, vindt de betrokken eenheidsadviseur Z&V het een gemiste kans dat
deze zo kort van tevoren werd aangekondigd en met ‘stoom en kokend water’ in vijf dagen de
Eenheid in moest. Dat leidde ertoe dat hoewel de inhoud en het idee erachter goed is, het
proces moest worden verdedigd en weerstand moest worden doorbroken. De stukken
moesten versneld in het OSE‐overleg worden ingebracht maar omdat dat na 1 oktober 2020
plaatsvond, moest er ‘achteruit’ worden gewerkt, uitgelegd en toegelicht. Er is voor gekozen
om toch 1 oktober 2020 te starten en dat via de OSB’s te laten verlopen. De pilot is
gepresenteerd via briefings, op jeugdoverleggen en netwerkoverleggen van
politiefunctionarissen in de basisteams met het taakaccent jeugd. Het was volgens deze
eenheidsadviseur Z&V echter beter geweest als er een of twee maanden waren geweest voor
de implementatie en er op landelijk niveau een presentatie van een paar dia’s was gemaakt
en rondgestuurd.
4.2.3 De nieuwe werkwijze in de context van de incidentafhandeling op straat
De belangrijkste actoren in het reprimandeproces, die het eerst in contact komen met op
heterdaad aangehouden minderjarige first offenders, zijn de agenten in ‘blauw’ die de
incidentafhandeling op straat voor hun rekening nemen. Hun directe aanspreekpunt is de
OPCO die functioneel een OE is, maar niet altijd een hOvJ. Er is daarnaast nog een OVDP
(officier van dienst politie) die de leiding heeft en het aanspreekpunt tijdens de incident‐
afhandeling op straat. Omdat de diensten een beeld geven van de context waarin zo’n
reprimande‐zaak, als die zich voordoet, heeft de hoofdonderzoeker in het kader van het
51

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
verkennende onderzoek in juli 2021 twee avonddiensten van de incidentafhandeling op straat
bijgewoond in het basisteam Rotterdam Centrum. Deze diensten startten met een briefing
van alle agenten die dienst hebben waar de eerdergenoemde OPCO relevante informatie
doorgaf om op te letten bij de surveillance, zoals mensen met een wijkverbod of plekken die
extra in de gaten moeten worden gehouden vanwege dreigingen.
In een dergelijke briefing is ook de Pilot Reprimande gepresenteerd, maar tijdens beide
bijgewoonde diensten bleek dat de aanwezige agenten zich daar weinig van konden
herinneren en ook niet bekend waren met de nieuwe werkwijze. De agenten waren wel
bekend met de RAPP (Registratie Applicatie Politie Processen)‐app die dat jaar in gebruik was
genomen voor de Pilot Reprimande voor meerderjarige verdachten van winkeldiefstal. Men
was zelfs in veronderstelling dat de onderzoekers daarvoor kwamen. Er werd meegereden
met de politiebus die is aangewezen om de meldingen van winkeldiefstal af te handelen en er
was gekozen voor een basisteam dat is gevestigd in de buurt van het winkelcentrum van de
Lijnbaan en avonddiensten tijdens de koopavond. Hoewel dus alle omstandigheden aanwezig
leken om meldingen van reprimande‐waardige feiten te kunnen bijwonen, was er tijdens de
twee bijgewoonde diensten geen enkele melding van een minderjarige first offender van een
licht feit. Tijdens beide avonddiensten hadden de aanwezige agenten daar ook al voor
gewaarschuwd. De meeste winkeldiefstallen zouden in dit basisteam betrekking hebben op
Oost‐Europeanen zonder werk of woning die een fles drank stelen.
Hoewel er geen meldingen werden gedaan van reprimande‐waardige feiten, gaven de
observaties wel een duidelijk beeld van de setting op straat waarin de reprimande moet
worden afgehandeld. Tijdens de eerste dienst werd meegereden met twee jonge agenten die
op een paar korte pauzes na, zeer alert door de stad reden en af en toe stopten om mensen
aan te spreken. Ondertussen pakten ze meldingen op die direct aan hen gericht waren of
algemene verzoeken voor het hele basisteam als dat gezien de locatie haalbaar was. Daarbij
werd duidelijk dat het geven van waarschuwingen tot de dagelijkse praktijk van de politie op
straat behoort. Dat liep uiteen van een indringend waarschuwend gesprek met een jonge man
die zijn ex‐vriendin lastigviel omdat de vrouw afzag van aangifte tot een Roemeense dakloze
man die langs de singel in het gras zijn roes lag uit te slapen en waarschuwing kreeg omdat de
agenten wisten dat een boete niet zinvol was omdat de man die niet zou kunnen betalen.
Voorts werd een dronken man die agressief had gereageerd omdat hij was geweigerd bij de
supermarkt waar hij een winkelverbod had gekregen, na tot bedaren te zijn gebracht, met een
uitdrukkelijk laatste waarschuwing weggestuurd.
Tussen de waarschuwingen door werden ook twee aanhoudingen verricht en die illustreerden
goed hoeveel werk daarmee gepaard kan gaan. Voor de eerste aanhouding werd een
minderjarige jongen op een scooter achtervolgd en klemgereden, in het busje gezet en
overgebracht naar het politiebureau waar hij met zijn handen tegen de muur werd
gefouilleerd en overgedragen aan de recherche. Voor de tweede aanhouding, vlak voor het
eind van de dienst werden, omdat het een vermoedelijk vuurwapengevaarlijke verdachte
betrof, kogelvrije vesten aangedaan en werd er hard gereden om tijdig de tunneluitgang te
bereiken waar de bewuste auto uit zou komen. Vervolgens werd de auto met bestuurder die
aan het signalement voldeed, onder spanning gevolgd en was er continue contact met de
meldkamer en kwamen andere politiebusjes in zicht die dekking gaven. Midden in een
woonbuurt kon de auto tot staan worden gebracht en werd onder publieke belangstelling de
52

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
procedure voor het aanhouden van een vuurwapengevaarlijke verdachte gevolgd. De
verdachte werd overgebracht naar het dichtstbijzijnde politiebureau waar de aanwezige
OVDP uitgebreid met de zes agenten doorsprak of de juiste afwegingen waren gemaakt.
Hoewel de dienst tot 22:00 uur duurde, reden de agenten pas ruim na 23:00 uur terug naar
het eigen bureau waar ze nog administratief werk moesten doen, mutaties moesten
bijwerken en de dienst moesten overdragen.
Deze dienst gaf een duidelijk beeld van de setting op straat waarin de reprimande moet
worden afgehandeld, als onderdeel van een soms stressvolle dienst, en van de tijdsdruk
waaronder de mutaties soms moeten worden verwerkt. Dat het beeld dat van de dienst is
verkregen, redelijk representatief is, blijkt daaruit dat de ervaringen naadloos aansluiten bij
de ervaringen met de incidentafhandeling door de politie op straat in de Politie‐Eenheid Den
Haag. Ook uit die ervaringen komt een beeld naar voren van onvoorspelbare en afwisselende
diensten met de meest uiteenlopende en soms heftige incidenten. En ook daaruit blijkt dat
het geven van waarschuwingen, maar ook het inschatten van signalen, tot het dagelijkse werk
van een politieagent behoort. Er wordt een voorbeeld gegeven van een minderjarige first
offender die zonder rijbewijs en zonder toestemming de auto van zijn ouders uit de garage
van het flatgebouw waar ze woonden, had proberen te rijden. Omdat hij per ongeluk
achteruitreed in plaats van vooruit, reed hij de auto dwars door de muur van de parkeergarage
en heeft hij deze daar in paniek laten hangen zonder iets tegen zijn ouders te zeggen. Deze
vernieling is in overleg met de ouders afgedaan met een reprimande wat voor de invoering
van de pilot mogelijk was omdat er geen aanhouding was verricht. De vader, die aanvankelijk
aangifte had gedaan, niet wetende dat zijn zoon de dader was, trok die na het gesprek met de
agenten in. De politieagent meldt daarover:
“Hij ziet ervan af. Wij gaan het regelen. De zoon komt ook nog ten tonele op bevel
van de vader. Hij moet zijn excuus maken tegenover ons, omdat hij ons zoveel werk
heeft bezorgd. Volgens mij heeft hij vreselijk op zijn falie gekregen. Hij is zo mak als
een lam.” 29
Ook deze Haagse politieagent schetst het beeld dat het bijwerken van de mutaties tussen de
meldingen door gebeurt en bij heftige incidenten – net als bij de geobserveerde dienst in
Rotterdam ‐ vaak ter afsluiting van een dienst, om tot rust te komen. Zo concludeert hij na
een achtervolging en aanhouding in een drugspand, dat wordt omringd door een menigte
mensen en waarbij ook een hond moet worden ingezet en de verdachte een paar
verdiepingen naar beneden springt:
“De avond moet nog ‘op papier’ en we zijn wel toe aan een slok rust na die adrenaline
verhogende werkzaamheden van daarnet.”30

4.3 Een inventarisatie van de mutaties en kanttekeningen bij de registratie
4.3.1 Kanttekeningen bij de registratie van de reprimande in BVH
Het hiervoor beschreven beeld van de politiesetting waarin de reprimandes worden gegeven
en de mutaties worden ingevoerd en bijgewerkt, is belangrijk voor de context die nodig is om
29
30

De Bruin 2021, p.110‐115.
De Bruin 2021, p.39.

53

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
de mutaties goed te kunnen duiden. Een belangrijke kanttekening bij de mutaties is dat deze
tussen de incidentafhandeling door of na afloop van een drukke dienst of soms zelfs de
volgende dag worden bijgewerkt. Gezien de hectiek van de diensten op straat kan er niet altijd
uitgebreid de tijd voor worden genomen. Het kan ook zijn dat de politieagent er door een
drukke dienst niet aan toe komt en de mutatie pas de volgende dag bijwerkt. Er moet dan ook
rekening mee worden gehouden dat de mutaties niet altijd het volledige beeld schetsen. Er
kunnen fouten zijn gemaakt en in werkelijkheid kan er meer zijn gebeurd dan in de mutaties
is opgeschreven. Uit de bestudering van de mutaties bleek dat er mutaties zijn waar uitvoerig
verslag wordt gedaan van alle verrichte handelingen, maar ook mutaties waar alleen het feit
en de minderjarigen uit kunnen worden afgeleid.
Alle geïnterviewde agenten zeggen een mutatie in het BVH‐systeem te hebben opgemaakt. In
het open tekstveld worden behalve de gegevens die volgens de Handreiking in BVH moeten
worden ingevuld (zie paragraaf 2.5.1), ook andere gegevens vermeld zoals dat de verdachte
first offender is, hoe de minderjarige verklaarde of reageerde na het incident (zeker als dat in
negatieve zin opvallend was) of dat er overleg met de hOvJ is geweest. Het systeem zou echter
nog wel ruimte laten voor interpretatie. Zo zouden agenten de minderjarige in geval van een
reprimande als betrokkene of getuige hebben geregistreerd in plaats van als verdachte en in
de vrije tekst wel hebben beschreven dat de minderjarige een verdachte was. Er is ook
onduidelijkheid over hoe de ouders in het systeem moeten worden gezet. Soms is er bewust
voor gekozen om ze als ‘betrokkenen’ te koppelen zodat het voor een eventueel vervolg
gemakkelijker is om met ze in contact te treden. Er zijn ook politieagenten die het verslag van
het reprimandegesprek in het tekstveld “contactmoment wijkagent” noteren. Tot slot zou het
winkelverbod behalve in de mutatie ook in een ander onderdeel van het systeem moeten
worden verwerkt om ervoor te zorgen dat de minderjarige een ‘aandachtsvestiging’ op zijn of
haar naam krijgt voor het geval dat het verbod wordt overtreden.
Er worden soms ook incidenten als reprimande geregistreerd omdat ze nergens anders
kunnen worden geplaatst. Onder de mutaties is zo’n incident met twee uit een zorginstelling
weggelopen meisjes van 15 en 13 jaar, die werden betrapt op diefstal van goederen bij een
filiaal van AH in Hoek van Holland, zich verzetten tegen hun aanhouding en in de ruimte waar
ze op de politie moesten wachten, vernielingen aanbrachten. (RD 9) Ze zijn overgebracht naar
het politiebureau waar de betrokken agenten met ze in gesprek zijn geraakt waardoor ze zich
langzamerhand open stelden en vertelden waarom ze zich zo opstelden. De agenten hebben
ook de ouders gesproken en ingelicht over wat er was voorgevallen. De meisjes werden
overgebracht naar instellingen en voor een van de twee werd met spoed een voorlopige
machtiging van de kinderrechter gevraagd en verkregen om haar gesloten te plaatsen. Omdat
daarvoor geen passende type afhandeling in het systeem bestond, is dit incident als
‘reprimande’ geregistreerd.
Tot slot bleek bij de bestudering van de mutaties dat enkele belangrijke gegevens die nodig
zijn om te bezien of de werkwijze is gevolgd, niet hoeven te worden vermeld, zoals de waarde
van de gestolen goederen ofwel de schade en of er contact is geweest met de hOvJ. Er wordt
evenmin voorgeschreven dat in de mutatie moet worden vermeld of er sprake was van een
aanhouding (op heterdaad). Dit is echter een cruciaal gegeven, want als er geen aanhouding
is geweest, hoeft die werkwijze met de telefonische voorgeleiding door de hOvJ niet te
worden toegepast.
54

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden

4.3.2 De betrokken jongeren en groepssamenstelling
De steekproef van incidentmutaties geeft een zeer gevarieerd beeld van de
reprimandepraktijk en van de soorten feiten en betrokken minderjarigen. Het gaat om 66
mutaties, verdeeld over de politie‐eenheden Midden‐Nederland (24), Rotterdam (21) en
Zeeland‐West‐Brabant (21). Deze mutaties hebben redelijk verspreid over de politie‐
eenheden plaatsgevonden, met de meeste mutaties in de steden. De incidentmutaties van de
Eenheid Midden‐Nederland hebben zich voorgedaan in elf verschillende plaatsen, de
incidentmutaties van de Eenheid Rotterdam in negen verschillende plaatsen en de
incidentmutaties van de Eenheid Zeeland‐West‐Brabant in tien verschillende plaatsen.
Van de 66 incidenten hebben er 55 betrekking op winkeldiefstal, 10 op vernieling en 1 op ID‐
fraude. De 66 incidentmutaties hebben betrekking op in totaal 117 jongeren, waarvan 67
jongens en 50 meisjes: in Midden‐Nederland 16 jongens en 23 meisjes, in Rotterdam 24
jongens en 16 meisjes en in Zeeland‐West‐Brabant 27 jongens en 11 meisjes. De feiten zijn in
39 van de 66 incidenten in groepjes gepleegd: in Midden‐Nederland in 13 incidenten, in
Rotterdam in 16 incidenten en in Zeeland‐West‐Brabant in 10 incidenten. Het gaat dan om
twee‐ of drietallen en soms nog grotere groepjes, vrijwel altijd leeftijdgenoten van hetzelfde
geslacht. In Midden‐Nederland betrof het drie jongens‐ en acht meisjes‐duo’s, een jongens‐
en een meisjes‐trio. In Rotterdam betrof het vijf jongens‐ en zeven meisjes‐duo’s, een
gemengd duo en drie jongens‐trio’s. In Zeeland‐West‐Brabant betrof het vier jongens‐ en drie
meisjes‐duo’s, een gemengd trio, een jongens‐kwartet en een jongens‐sextet.
Slechts 27 van de 117 jongeren, dus nog geen kwart, pleegden het feit alleen. In Midden‐
Nederland waren dat zeven jongens en vier meisjes, in Rotterdam vier jongens en een meisje
en in Zeeland‐West‐Brabant zeven jongens en vier meisjes. Enkelen daarvan blijken bij nadere
bestudering wel samen met andere leeftijdgenoten te zijn geweest. Die waren op het moment
van aanhouding weggelopen of werden als getuigen aangemerkt omdat ze alleen hadden
toegekeken. Zo kwam een jongen van 13 die twee pakjes ‘luchthuilers’ had gestolen bij de Big
Bazar in Vlaardingen met een groepje binnen, maar was hij de enige die werd aangehouden.
(RD 2) De rest van het groepje was weggerend. Een ander voorbeeld betreft een 14‐jarig
meisje dat een fles likeur stal bij de supermarkt Jumbo in Middelburg (ZWB 14) en samen was
met twee vriendinnen, die als getuigen werden aangemerkt. Twee andere jongens waarvoor
aparte mutaties zijn opgemaakt, bleken bij elkaar te horen en deel uit te maken van een
groepje van vier dat in de Jumbo in Vlissingen was. Een van hen, een jongen van 14, werd
aangehouden omdat hij frikandelbroodjes in zijn tas had gestopt. (ZWB 6) Drie dagen later
blijkt dat een jongen van 15 voor een bedrag van 40 eurocent had afgerekend en andere
producten, nadat de 14‐jarige jongen uit zijn groepje wordt aangesproken, verstopt onder een
verkooptafel met bloemen. (ZWB 7)
Omdat de minderjarige verdachte in de laatste zaak niet wordt aangehouden, maar door de
politie thuis wordt opgezocht, hoeft deze zaak niet volgens de nieuwe werkwijze te worden
afgehandeld. Die werkwijze geldt alleen in situaties waarin een minderjarige verdachte op
heterdaad is aangehouden. Behalve uit de hiervoor genoemde mutatie bleek uit de
bestudering van de mutaties dat er in nog minimaal elf andere incidentmutaties met 25
minderjarigen geen sprake lijkt te zijn geweest van een aanhouding, maar mogelijk zijn het er

55

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
meer. In het hiervoor genoemde incident en de elf andere incidenten was wel sprake was van
een reprimande en werd een enkele keer zelfs naar de pilot verwezen.
4.3.3 Mutaties waarin geen aanhouding is verricht
In twaalf incidenten is geen aanhouding verricht en hoefde de werkwijze met de hOvJ dus niet
te worden gevolgd. Het gaat om acht van de tien vernielingsincidenten, de ene ID‐fraudezaak
en drie winkeldiefstal‐incidenten. Dat het daarbij relatief veel om vernielingen gaat, acht van
de tien, is omdat daar geen burgeraanhouding is verricht, maar de politie gebeld is. Die maakt
zelf de afweging of een minderjarige moet worden aangehouden en kijkt of dat gezien het feit
proportioneel en gezien de situatie noodzakelijk is. In drie vernielingszaken is de politie er dan
ook direct na de ontdekking op heterdaad bij geroepen zonder tot een aanhouding over te
gaan. In het eerste incident betrof het twee jonge jongens van 12 en 13 jaar die tegen een
voordeur van een woning hadden getrapt:
Twee jongens van 12 en 13 jaar geven drie harde trappen tegen een voordeur van een woning in de wijk
Feijenoord in Rotterdam. Toen de bewoonster de deur opentrok, stond de 12‐jarige vlak voor de deur.
Hij rende weg, maar liet daarbij zijn jas vallen en kwam terug om die te halen. Beide jongens hebben
hun excuses aangeboden en de politie is met de 13‐jarige naar zijn moeder gegaan, die in de buurt
woonde en heeft daar een gesprek gevoerd. (RD 5)

De moeder van de 12‐jarige werd tijdens het reprimandegesprek bij de 13‐jarige in Rotterdam
telefonisch benaderd omdat zij in Vlaardingen woonde. Ze was erg boos en zei dat er al veel
hulp was. In de mutatie staat ook dat er eerdere politiecontacten waren, maar omdat niet
wordt vermeld van wanneer die dateren, kan het ook gaan om contacten voor zijn 12e jaar.
Zijn reprimande werd om die reden gecombineerd met een VT‐melding. Hier is geen
aanhouding verricht waardoor de werkwijze en de daarbij behorende contra‐indicaties niet
van toepassing zijn. In de mutatie staat wel dat er overleg is geweest met de hOvJ “in het kader
van de Pilot Reprimande”. In twee andere incidenten waar de politie erbij werd geroepen,
gooiden jongens met stenen naar auto’s. In een incident in Almere waarin een jongen van 13,
die samen was met twee andere jongens die als getuigen zijn aangemerkt, met een steen een
deuk in een auto had veroorzaakt, heeft de politie ter plaatse het verhaal aangehoord en de
ouders gebeld. Die ouders zijn ter plaatse gekomen en hebben samen met melder een
schadeformulier ingevuld. (MN 10) De zaak is geregistreerd als reprimande, maar het wordt
uit de mutatie niet duidelijk of er een reprimandegesprek is gevoerd. In de andere zaak waren
twee jongens samen stenen aan het gooien en werd bij een van de twee melding gemaakt van
een reprimandegesprek bij de ouders thuis:
Twee jongens van 13 en 14 jaar gooien met stenen naar auto’s op een parkeerplaats. De vader van de
14‐jarige kwam ter plaatse om zijn zoon toe te spreken en mee naar huis te nemen en de 13‐jarige werd
thuis afgezet door de politie alwaar een reprimandegesprek is gevoerd. Zijn moeder gaf hem ter plekke
straf door zijn PlayStation in te nemen. De jeugdbrigadier zou de zaak verder oppakken. (ZWB 15)

In drie incidenten is de politie achteraf ingeschakeld en op basis van camerabeelden met de
minderjarige verdachten in gesprek gegaan zonder ze aan te houden. Daaronder de
eerdergenoemde winkeldiefstal bij Jumbo in Vlissingen waarbij – nadat een 14‐jarige was
aangehouden ‐ drie dagen later een bij datzelfde incident betrokken 15‐jarige jongen werd
aangehouden op basis van camerabeelden.

56

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
Met betrekking tot een 15‐jarige jongen die werd verdacht van winkeldiefstal bij supermarkt Jumbo in
Vlissingen is de politie met een foto van de camerabeelden van de winkel naar een school in de buurt
gegaan waar de jongen werd herkend in het door de conciërge ter inzage gegeven smoelenboek. Deze
verdachte is, na overleg met de hOvJ, thuis opgezocht en uitgelegd dat hij nu niet is aangehouden omdat
hij een first offender is, maar dat de volgende keer anders is. De jongen reageerde opgelucht en zei
ervan geleerd te hebben. Zijn moeder, die gebeld werd, schrok, maar was blij met de kans die hij kreeg
en zou met haar zoon in gesprek te gaan en hem minimaal 2 maanden zijn PlayStation en telefoon
afnemen. (ZWB 7)

In een vernielingsincident waarin een groepje van vijf jongens de noodvoorziening voor een
eerder vernielde ruit van een gebouw in Woudenberg had ingetrapt, herkende de wijkagent
twee 17‐jarige jongens op camerabeelden. (MN 13) Volgens de mutatie schrokken de jongens
dat ze erop aangesproken werden en zou ze in duidelijke bewoordingen zijn verteld dat dit
gedrag ‘absoluut’ niet kan en dat ze ‘groot geluk’ hebben gehad dat het dit keer bij een
reprimande is gebleven. Drie jongere jongens, van 11, 12 en 13 jaar die een brandblusser
hadden leeggespoten in een berging, werden eveneens op basis van camerabeelden herkend.
(RD 6) Met deze drie jongens werden reprimandegesprekken gevoerd met hun ouders erbij
en werd afgesproken dat elke jongen een derde van de totale schade van 122,15 euro zou
betalen. Voor de 11‐jarige is vanwege zijn leeftijd geen aparte mutatie opgemaakt.
Drie andere incidenten werden afgehandeld op school. In het eerste geval gebeurde het direct
na het incident, het vernielen van het glas van een straatlamp in Vleuten door een 16‐jarige
jongen. (MN 20) De jongen, die daarbij ook nog zijn hand had verwond, werd op school
gesproken en zou zichtbaar zijn aangedaan, spijt hebben en de schade willen vergoeden. Hij
weet zijn gedrag aan examenstress. De politie ging tevens in gesprek met zijn moeder die een
passende straf zou verzinnen. In het tweede incident, waarin twee jongens van 15 en 16 jaar
de fietsbel, het zadel en de verlichting van de mountainbike van een schoolgenoot hadden
beschadigd, (ZWB 4) waren de jongens herkend op camerabeelden. Een jeugdagent heeft de
zaak opgepakt via de school en gesproken met de vaders van de jongens inclusief de vader
van het slachtoffer. Er is een schadevergoeding van 5 euro per persoon betaald door de
jongens en alle vaders waren het eens dat de zaak hiermee was afgedaan. In de derde zaak,
de enige ID‐fraudezaak uit de steekproef, had een meisje van 15 een fake‐account
aangemaakt onder de naam van haar mentor om moeder te doen geloven dat het goed ging
op school. (ZWB 8) In deze zaak had de school de politie zelf benaderd om een
reprimandegesprek te voeren met het meisje en haar mentor omdat het niet was gelukt een
zinvol reprimandegesprek met de ouders erbij te voeren. In het reprimandegesprek werd het
meisje duidelijk gemaakt dat het aanmaken van een account op naam van een ander een
strafbaar feit is en aangifte kon worden gedaan. Het meisje zou zich schuldbewust hebben
getoond, maar geen andere uitweg te hebben gezien vanwege problemen met haar ouders.
Er is een VT‐melding gedaan vanwege haar zorgelijke gedrag en haar moeizame relatie met
haar ouders.
Ook in de laatste drie incidenten was de politie in een klein Zeeuws dorp gevraagd om een
reprimandegesprek te voeren. In het eerste incident kwam dat verzoek van de pleegouders
van twee pleegbroers van 13 en 14 die met twee andere broers van 11 en 13 vernielingen
hadden aangericht in de tuin van deze pleegouders. (ZWB 13) De politieagent, die dat verzoek
in privétijd kreeg, heeft dit gesprek in overleg met de wijkagent gevoerd. In de andere twee
incidenten werd geen aanhouding verricht omdat de betreffende winkelmanagers vonden dat
57

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
de zaken anders moesten worden afgehandeld. In het eerste incident waarin zes jongens in
de leeftijd van 10, 11 en 12 en 13 jaar vier zakjes chips hadden gestolen, (ZWB 11) verzocht
de winkelmanager de politie om de jongens een waarschuwing te geven. Volgens de mutatie
maakte de waarschuwing indruk en moesten de meeste jongetjes huilen. Ze werden
overgedragen aan hun ouders die boos waren en beloofden ze passend te zullen straffen. In
het tweede winkeldiefstalincident waarin een jongen van 14 blikjes en snoepgoed bij een
filiaal van de Jumbo in Utrecht had gestolen (MN 6) vond de manager van de supermarkt
aangifte niet ‘de goede manier’ en had hij contact opgenomen met jongerenwerk en de
huismeester van de school. De politie had de jongen thuisgebracht waar aan de ouders werd
uitgelegd wat er was gebeurd. Die zouden emotioneel en teleurgesteld hebben gereageerd.
Uit deze twaalf incidenten blijkt dat het voeren van reprimandegesprekken de politie niet
vreemd is en dat ook de burger het niet vreemd vindt en daar soms zelf om verzoekt omdat
dat zinvoller wordt geacht dan een strafrechtelijke afhandeling. Tevens blijkt dat de zaken
waarin wel en geen aanhouding is verricht niet zoveel verschillen. Zo werd naar aanleiding van
hetzelfde incident voor de ene minderjarige wel een aanhouding verricht en voor de andere
niet omdat die pas later werd herkend op camerabeelden. Dat zou betekenen dat voor die
laatste jongen de werkwijze niet geldt. Anderzijds blijkt uit de interviews met de agenten dat
het ook wel gebeurt dat bij een wijkagent bij een vernieling waarvoor te weinig bewijs is om
de minderjarigen als verdachten aan te merken, in gesprek wordt gegaan met de ouders en
de kinderen. Een dergelijk incident wordt dan formeel afgedaan met een ‘bemiddeling’.

4.4 De uitvoering van de werkwijze en rolverdeling
4.4.1 Minderjarigen die zonder reprimande zijn ingesloten op het politiebureau
Afgezien van de hiervoor beschreven mutaties waarin geen aanhouding heeft plaatsgevonden
zijn er nog 54 incidentmutaties met 91 verdachten die wel voor de nieuwe werkwijze in
aanmerking komen. In drie mutaties werden vier minderjarigen alsnog overgebracht naar het
politiebureau en daar ook zonder reprimande ingesloten. In het eerste incident werden twee
van een groepje van drie jongens van 14 die snoep hadden gestolen, om verschillende reden
ingesloten. De eerste omdat hij geen first offender meer was en eerder een Halt‐afdoening
had voltooid voor diefstal en de tweede omdat hij zich recalcitrant opstelde naar de politie.
Het ging om een klein bedrag aan snoep, maar de jongens waren wel al langer in beeld bij de
bedrijfsleider:
Drie jongens van 14 stelen voor 8,25 euro snoep bij supermarkt Deen in Dronten. De bedrijfsleider het
groepje al eerder had gezien en de politie heeft ze op basis van camerabeelden uit de klas had gehaald.
(MN 5)

In het tweede incident werd de reprimande geweigerd omdat de betreffende 16‐jarige
jongen, die voor 7,95 euro bij de Jumbo in Utrecht had gestolen, niets wilde vertellen en
volgens de politie een nonchalante houding toonde. Hij had geen ID‐bewijs bij zich en wilde
het nummer van zijn ouders niet geven omdat ze volgens hem geen Nederlands zouden
spreken, maar wel het nummer van zijn zus. Bij de insluitingsfouillering werd een mes bij hem
aangetroffen waarvan hij afstand deed. Voor hem werd een VT‐melding gedaan. (MN 19) In
het derde incident kreeg een jongen van 16 die samen met een jongen van 13 was betrapt op
diefstal van blikjes drank en broodjes bij een filiaal van AH in Rotterdam evenmin een
58

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
reprimande. (RD 8) In de mutatie staat niet waarom niet, maar uit het feit dat hij om zijn een
eigen advocaat had verzocht, kan worden opgemaakt dat hij geen first offender meer was. De
jongen van 13, waar hij mee samen was, werd heengezonden en thuis gebracht en omdat zijn
moeder niet thuis was, is de politie ’s avonds nog een keer langs gegaan om met zijn moeder
te spreken. Voor hem werd een VT‐melding gedaan ”vanwege banden met oudere jongens uit
de drillrapscene” met een doorverwijzing naar Pak je Kans om zijn weerbaarheid te vergroten.
(RD 8)
4.4.2 Een reprimande na insluiting en voorgeleiding op het politiebureau
Uit nadere bestudering van de mutaties blijkt dat aangehouden minderjarige first offenders in
drie incidenten naar het politiebureau zijn overgebracht om daar te worden voorgeleid aan
de hOvJ, waarna ze alsnog een reprimande is gegeven. Vermoedelijk zijn ze dan ook ingesloten
geweest, maar uit de mutatie wordt niet duidelijk hoe lang dat heeft geduurd. In het eerste
incident betrof het een 13‐jarig meisje dat graffiti had aangebracht:
Een meisje van 13 brengt graffiti aan op o.a. een paal van een AH in een winkelcentrumcomplex in
Middelburg. Ze is samen met vriendin. Dezelfde tekens zijn aangebracht op diverse plaatsen in het
winkelcentrum, inclusief de namen van beide meisjes. De vriendin wordt als getuige aangemerkt en
vertelt dat haar vriendin al twee dagen bezig was. (ZWB 12)

Volgens de mutatie vroeg de politie beide meisjes naar de ID en was dit meisje erg brutaal en
is ze vervolgens aangehouden voor vernieling en meegenomen naar het politiebureau. De
hOvJ heeft op het bureau na overleg met de officier van justitie (OvJ) besloten de
reprimanderegeling toe te passen. De hOvJ heeft zelf het reprimandegesprek gevoerd op het
bureau met de moeder erbij. In de mutatie wordt vermeld dat het meisje mogelijk deel
uitmaakt van een overlast‐gevende groep.
In het tweede incident had een 17‐jarige jongen voor een bedrag van 5,39 euro gestolen bij
een filiaal van AH in Middelburg. Na overleg met de hOvJ en ZSM is besloten tot een
reprimande vanwege het geringe bedrag en het feit dat het de eerste keer was. Met de ouders
is afgesproken dat de jongen buiten de poort kon blijven wachten op de komst van zijn vader.
(ZWB 16) In het derde incident is een jongen van 14 overgebracht naar het politiebureau
omdat de politieagent ervan uitging dat hij zou worden doorverwezen naar Halt:
Een 14‐jarige jongen steelt voor een bedrag van 25 euro aan goederen bij een filiaal van AH in Etten‐
Leur. De aanhouding is door de politie overgenomen en hij is overgebracht naar het politiebureau en
daar voorgeleid aan de hOvJ (ZWB 10)

De hOvJ meende dat de nieuwe werkwijze kon worden toegepast en zond hem heen met een
reprimande. Hij werd overgedragen aan zijn vader en volgens de mutatie zou hem zijn
medegedeeld dat hij bij een volgende aanhouding voor winkeldiefstal de straf voor deze zaak
ook nog zou krijgen, wat niet zo is, want met een reprimande is de zaak afgedaan. Wat ook
opvalt in de mutatie is dat daar wordt vermeld dat er meermalen contact is geweest met ZSM
en dat ZSM na heenzending belde dat de minderjarige verdachte toch naar Halt had moeten
worden verwezen. Hier lijkt ZSM dus een rol te hebben ingenomen in de beslissing terwijl de
rol van ZSM uitsluitend beperkt is tot het checken van informatie.

59

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
4.4.3 Het overleg met de hulpofficier van justitie over de reprimande
Een belangrijk element in de nieuwe werkwijze is het overleg met de hOvJ. Zoals al eerder
werd opgemerkt, wordt in de Handreiking echter niet voorgeschreven dat het contact met de
hOvJ in de mutatie moet worden vermeld. Het kan dus zijn dat er in werkelijkheid wel overleg
is geweest met de hOvJ, maar dat dit niet is vermeld. Desondanks wordt in het merendeel van
de mutaties expliciet melding gemaakt van het overleg met de hOvJ. Alle geïnterviewde
politieagenten, die een reprimande hebben gegeven, bleken ook scherp voor ogen te hebben
dat het de procedure is om de hOvJ te betrekken bij de beslissing tot een reprimande. Volgens
de politieagenten is er in alle incidenten waarin een reprimande is gegeven, telefonisch
overleg geweest met de hOvJ. Daarbij worden er verschillende termen gebruikt om deze hOvJ
aan te duiden.
De politieagenten hebben verschillende ervaringen met hoe de hOvJ betrokken is geweest bij
de beslissing tot en de uitvoering van de reprimande. In de praktijk hadden de politieagenten
vaak al het idee om het incident af te handelen met een reprimande, omdat ze eerst zelf de
voorwaarden voor de reprimande waren nagegaan. Dit voorstel legden zij tijdens het
telefoongesprek aan de hOvJ voor. Vervolgens controleerde de hOvJ samen met de
politieagent(en) of er voldoende bewijs in de zaak was en in hoeverre de verdachte aan de
voorwaarden voor de reprimande voldeed. In sommige gevallen werd er ook overlegd over
het gedrag van de verdachten. Dit gebeurde met name bij niet‐meewerkend gedrag. Agenten
geven aan dat het efficiënt en prettig werkt om op telefonische wijze contact te hebben met
de hOvJ. Een voorbeeld daarvan is een politieagent die het als prettig ervaart dat er iemand
meedenkt “die nog wat objectiever kan kijken”. Een andere politieagent ziet de hOvJ als
sparringpartner “voor als er dingen ontbreken of niet duidelijk zijn”.
4.4.4 Telefonische voorgeleiding aan de hulpofficier van justitie
Een belangrijk onderdeel van de nieuwe werkwijze is dat aangehouden verdachten ter plaatse
telefonisch worden voorgeleid aan de hOvJ. In de mutaties wordt slechts in één geval melding
gemaakt van zo’n telefonische voorgeleiding. Dat was in een incident waarin twee meisjes van
15 kleding ter waarde van 70 euro bij Zara in Utrecht hadden gestolen. (MN 2) In deze mutatie
staat expliciet vermeld dat beide meisjes, die overigens de kleding na aanhouding alsnog
hebben betaald, “telefonisch zijn voorgeleid en heengezonden”. Daarbij is echter niet de
volgorde van de werkwijze aangehouden en het was ook meer een reprimandegesprek dan
een voorgeleiding met procesvragen. De betrokken politieagent vertelt dat ze na de check of
de meisjes first offender zijn, de ouders heeft gebeld om die toestemming te vragen.
Vervolgens heeft ze de hOvJ gebeld, overlegd en haar telefoon aan een van die meisjes
gegeven waarop de hOvJ haar “vaderlijk” heeft toegesproken en vervolgens de ander. Het
waren volgens deze politieagent meisjes waarmee niets aan de hand was en waarvan ook de
ouders op een goede manier reageerden. De voorgeleiding aan de hOvJ werd hier
gecombineerd met het geven van een reprimande:
“Wij hebben met de hOvJ gebeld, want ze waren technisch gezien aangehouden, dus
dan moet je ook voorgeleid worden, maar dat kan ook telefonisch. De hOvJ heeft ze
goed stevig aangesproken. Ze moesten ook huilen, dus ze waren behoorlijk onder de
indruk.”
Omdat het overleg met de hOvJ niet in BVH hoeft te worden vermeld, hoeft het niet
vermelden van de telefonische voorgeleiding in de mutatie niet te betekenen dat die er niet
60

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
is geweest. Zo bleek uit de interviews met de politieagenten dat de minderjarigen in minimaal
nog twee incidenten waarbij dat niet uit de mutaties bleek, telefonisch zijn voorgeleid. Bij de
twee meisjes van 15 die kleding hadden gestolen bij de Bijenkorf in Rotterdam, had dit ook de
vorm van een reprimandegesprek. De hOvJ zou de meisjes erop hebben gewezen welke
gevolgen hun vertoonde gedrag kan hebben en dat ze voor deze keer een waarschuwing
krijgen, maar ervoor moeten zorgen om nooit meer in een situatie als deze terecht te komen.
(RD 20) Bij het derde incident waarin twee meisjes van 13 en 14 make‐up hadden gestolen bij
het Kruidvat in Breda, heeft de hOvJ de verdachten volgens de politieagent telefonisch
voorgeleid, bevraagd en ter plekke in vrijheid gesteld. (ZWB 9)
4.4.5 De check bij ZSM
Anders dan het contact met de hOvJ wordt in de Handreiking wel voorgeschreven dat in de
mutatie in BVH moet worden aangetekend wat het contact met ZSM heeft opgeleverd. ZSM
wordt slechts 12 van de 54 bestudeerde mutaties in reprimandezaken genoemd. In Midden‐
Nederland wordt er drie keer melding van gemaakt, in Rotterdam vijf keer en in Zeeland‐West‐
Brabant vier keer. In Rotterdam lijkt in vier van de vijf gevallen te zijn gedoeld op het
districtelijke ZSM van de politie zelf en is lijkt er één keer sprake te zijn geweest van contact
met ZSM in een bijzondere zaak met twee uit een zorginstelling weggelopen meisjes (RD 9).
In Zeeland‐West‐Brabant gaat het om de twee eerdergenoemde incidenten waarin de
minderjarige was ingesloten (ZWB 10, ZWB 16) en ZSM meebesliste, één keer in een
twijfelgeval om te overleggen of reprimande geschikt was (ZWB 19) en slechts één keer om
de check van de persoonlijke omstandigheden bij twee meisjes die in een woongroep
verbleven. (ZWB 9) Volgens de bij die zaak betrokken agent kwamen daar geen opmerkelijke
signalen uit voort.
Dit duidt erop dat de check bij ZSM tijdens de openingstijden niet standaard wordt gedaan, of
dat het niet wordt gemuteerd omdat de politieagenten niet weten dat dit moet of omdat de
politieagenten niet weten of de deze check is gedaan. Het is immers een check die buiten de
politieagent om door de hOvJ wordt gedaan en de politieagenten zijn niet in de positie om de
hOvJ hierop te controleren. Uit de interviews met de politieagenten bleek dat slechts één
agent (betrokken bij ZWB 9) wist dat het een standaard protocol is voor de hOvJ om informatie
bij ZSM te checken en mee te nemen in het besluit. Bij de overige politieagenten bleek daar
weinig bekend over te zijn en een aantal daarvan zei ook niet te weten of de hOvJ die check
had gedaan. Een aantal denkt dat dat niet is gebeurd. Een OE jeugd, die de werkwijze in zijn
basisteam onder de aandacht heeft gebracht, meent dat de ZSM‐ketenpartners alleen
betrokken hoefden te worden als er sprake is van een aanhouding en eventuele zorgelijke
signalen bij een minderjarige. Wanneer de hOvJ wil overgaan tot een reprimande, zou hij of
zij wel altijd grondig moeten doorvragen welke signalen van de minderjarige de politieagent
ter plekke oppikt.

4.5 De toepassing van de criteria en contra‐indicaties
4.5.1 De leeftijdsgroep van 12 tot 18 jaar
De pilot richt zich op de leeftijdscategorie van 12 tot 18 jaar; de primaire doelgroep van het
jeugdstrafrecht. Van de in totaal 117 jongeren vallen er zes buiten die leeftijdscategorie. Dat
ze in de mutaties zijn opgenomen en een reprimande hebben gekregen is omdat ze het feit
samen pleegden met 12‐ tot 18‐jarigen. Vier jongens van 11 jaar en een jongen van 10 jaar
61

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
vallen buiten de leeftijdsgroep, maar deze jongens waren betrokken bij de hiervoor
beschreven incidenten waarin er geen sprake was van een aanhouding. Eén verdachte was 18
jaar of ouder, te weten een vrouw van 19 jaar. Deze 19‐jarige werd samen met een 16‐jarige
betrapt op diefstal van o.a. sushi bij de AH in Tilburg. (ZWB 5) Volgens de mutatie heeft de 19‐
jarige een ‘meerderjarigen reprimande’ gekregen en de 16‐jarige een ‘minderjarigen
reprimande’. Ten aanzien van de 16‐jarige wordt nog in de mutatie vermeld dat haar vader in
kennis is gesteld en dat er een VT‐melding voor haar is gedaan.
4.5.2 Het criterium ‘first offender’
De voorwaarde dat de minderjarige verdachte first offender moet zijn, moet volgens de
werkwijze in de Handreiking ter plaatse worden gecheckt in BVI‐IB. Of daaraan is voldaan,
hoeft echter niet in de mutatie in BVH te worden vermeld. In de meeste mutaties wordt daar
ook niet expliciet melding van gemaakt. Omdat de pilot op deze doelgroep is gericht en de
politie dat ter plekke kan checken, is het aannemelijk dat niet nodig wordt gevonden om dat
nog een keer expliciet in de mutatie te vermelden. In de meeste incidenten blijkt wel impliciet
uit de reacties van de minderjarigen en hun ouders dat het om first offenders gaat en dat de
verdachten willen meewerken en spijt betuigen. Alle geïnterviewde politieagenten gaven
inderdaad aan te weten dat een minderjarige alleen voor een reprimande in aanmerking komt
als diegene een first offender is. Daarom controleerden zij dat ter plaatse vrijwel onmiddellijk
via de betreffende applicatie op hun diensttelefoon.
Bij drie van deze 91 verdachten wordt melding gemaakt van een eerdere strafrechtelijke
afdoening. In elk van die gevallen pleegden ze het feit samen met een minderjarige verdachte
die wel first offender was. In een van de drie incidenten leidde dat ertoe dat voor een jongen
van 14 ondanks een eerdere voltooide Halt‐afdoening voor winkeldiefstal en een sepot voor
heling van een scooter, na overleg met de hOvJ en de OvJ alsnog werd besloten tot een
reprimande. Het ging hierbij om twee halfbroers die noodles hadden gestolen. (RD 13) Er werd
een gesprek gevoerd met de vader van beide jongens en de moeder van een van hen. Tevens
is een VT‐melding gedaan met doorverwijzing naar Pak je Kans. In twee andere zaken, die
eerder zijn besproken (MN 5 en RD 8) werden de minderjarigen die eerder met de politie in
aanraking waren gekomen, wel overgebracht naar het politiebureau.
4.5.3 Het criterium ‘feit met een licht en eenvoudig karakter’
De pilot richt zich op feiten met een licht en eenvoudig karakter, ‘met name’ eenvoudige
winkeldiefstal van geringe waarde, vernieling met geringe schade, gebruik maken van een ID‐
bewijs op naam van een ander of een simpel gemaakt gefalsificeerd ID‐bewijs voor toegang
tot de horeca, waarbij de context bepalend is. Los van de incidenten waarin geen aanhouding
is verricht, zijn het 54 incidenten, waarvan 52 winkeldiefstalincidenten en 2 vernielingen. Bij
de winkeldiefstallen gaat het in de overgrote meerderheid van de incidenten om diefstal van
snoep en etenswaren in de supermarkt, in de meeste gevallen ter waarde van enkele euro’s
tot hooguit 15 euro. Een keer of zes gaat het om grotere bedragen, goederen ter waarde van
ca. 25 euro, van bijna 40 euro en een uitschieter van bijna 70 euro. Daarnaast is er variëteit
aan goederen gestolen in filialen van drogisterijketens: een telefoonhoesje, lip‐oil,
nepwimpers met lijm en make‐up, maar ook een morning after‐pil, bruistabletten en een
pakje luchthuilers.

62

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
Zes mutaties hebben betrekking op diefstal uit kledingwinkels, gepleegd door meisjes in
tweetallen en vaak twee of meer kledingstukken. De bedragen, voor zover ze zijn genoemd,
liggen daar hoger, ca. 56 euro, ca. 62 euro, ca. 70 euro en – het hoogste bedrag ‐ 292 euro. De
kledingdiefstal ter waarde van 292 euro was gepleegd door twee meisjes van 15 die ieder
twee kledingstukken hadden gestolen in de Bijenkorf in Rotterdam. (RD 20) De betrokken
politieagent bij dit incident gaf aan getwijfeld te hebben of de reprimande passend was in
deze situatie vanwege de hoogte van het bedrag. Hij heeft hierover overleg gehad met de
hOvJ van ZSM van het district. De hOvJ’s liet hem mee oordelen en in dit geval speelde mee
dat het first offenders waren, dat een van de meisjes erg passief was en de andere erg
geschrokken. Omdat ze minderjarig waren, verdienden ze het voordeel van de twijfel en
belangrijk was ook dat de ouders meewerkend waren en het goed oppakten. In een andere
zaak waarin twee meisjes van 15 kleding ter waarde van 70 euro hadden gestolen bij Zara in
Utrecht, (MN 2) wees de betrokken politieagent erop dat de waarde van kleding hoger ligt
dan producten uit de supermarkt en het om twee verdachten ging die ieder een kledingstuk
hadden gestolen. Deze politieagent dacht dat 150 euro de grens was.
In twee incidenten leek er sprake van een vooropgezet plan bij de diefstal. In het eerste
incident maken drie meisjes gebruik van een lege koekjesdoos om make‐up te stelen:
Een meisje van 16 en een meisje van 15 worden betrapt op diefstal van make‐up ter waarde van 35.55
in bij het Kruidvat in Rotterdam Prins Alexander met gebruikmaking van lege doos Prince koekjes. Er zijn
camerabeelden. Er was nog een derde meisje bij dat is weggerend. (RD 19)

Na overleg met de hOvJ is desondanks besloten tot een reprimande. Dat is ook het geval in
het tweede incident waarin gebruik is gemaakt van een ontlabelaar:
Twee meisjes van 16 worden betrapt op diefstal in een filiaal van H&M in Utrecht waarbij ieder van hen
een kledingstuk heeft, voor 32,95 euro respectievelijk 22,95 euro. Een van de twee had een ontlabelaar
bij zich die niet is gebruikt en waar afstand van is gedaan. De goederen zijn onbeschadigd
achtergebleven in de winkel. De winkel heeft geen aangifte gedaan. (MN 22)

In de mutatie wordt opgemerkt dat ondanks dat die de ontlabelaar niet was gebruikt, ze
daarmee wel met voorbedachten rade op pad was gegaan. Het meisje vertelde dat ze de
ontlabelaar op straat had gevonden en gaf later toe dat ze hem van iemand had gekocht.
Beide meisjes waren tijdens het gesprek in aanwezigheid van de ouders erg emotioneel en
het meisje met de ontlabelaar zat te hyperventileren. Volgens het verslag van het
reprimandegesprek heeft de politieagent hen verteld dat dit in de toekomst echt niet meer
moet gebeuren en dat ze nu geluk hebben gehad dat er geen aangifte werd gedaan. Dit zou
goed zijn binnengekomen bij de verdachten en de ouders. Er is tevens een VT‐melding gedaan.
4.5.4 Contra‐indicatie: recalcitrant gedrag
Een contra‐indicatie voor de reprimande is als de minderjarige die een grote mond heeft,
recalcitrant is of verzet heeft gepleegd bij zijn aanhouding. In twee gevallen was recalcitrant
gedrag om geen reprimande te geven. In het al eerdergenoemde incident waarin drie jongens
van 14 snoep bij supermarkt Deen in Dronten hadden gestolen, had één van hen zich
recalcitrant opgesteld en beledigende en denigrerende opmerkingen gemaakt naar de politie.
(MN 5) Het tweede geval betrof de jongen van 16 die niets wilde vertellen en een nonchalante
houding toonde. (MN 19) In beide gevallen leidde de recalcitrante houding er dus toe dat de
63

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
weg naar de reprimande werd afgesloten en de minderjarige naar het politiebureau werd
overgebracht voor verhoor en insluiting, ook al ging het om een first offender van een licht
feit.
In een enkel incident vertoonden de minderjarigen na het geven van de reprimande gedrag
dat, als ze dat eerder hadden vertoond, aanleiding had kunnen zijn voor een contra‐indicatie.
Zo vertoonden twee meisjes van 17 die waren betrapt op diefstal van twee bakjes sushi bij AH
in Utrecht (MN 21) bij het eerste contact met de politie spijt, maar namen ze een andere
houding aan toen ze hoorden dat het bij een waarschuwing zou blijven:
‘(…) toen ze te horen kregen dat ze een waarschuwing kregen en niet mee hoefden
naar het politiebureau ging hun houding naar standje ‘lekker boeiend wat je mij nu
zegt’ Verbalisant heeft spijt dat ze slechts een waarschuwing hebben gekregen.”
Uit de mutatie blijkt niet dat hier ouders waren betrokken wat mogelijk ook een verklaring
kan zijn voor het feit dat de reprimande weinig indruk maakte.
4.5.5 Contra‐indicatie: groepsdruk
Een contra‐indicatie is ook als een minderjarige het feit in opdracht of onder druk van anderen
of met anderen heeft gepleegd. Wat betreft groepsdruk is het goed te bedenken dat slechts
een kwart van de minderjarigen die bij de mutaties waren betrokken, het feit alleen pleegden.
Dat de feiten in groepjes worden gepleegd, hoort bij het experimenteergedrag waar de pilot
zich op richt. Het is moeilijk vast te stellen in hoeverre daarbij sprake is van een eigen keuze,
of van groepsdruk. In enkele mutaties wordt daar expliciet melding van gemaakt. Zo bleken
twee jongens van 12 die een chocoladereep hadden gestolen, daartoe te zijn aangezet door
klasgenootjes. Voor beide jongens werd een VT‐melding gedaan:
Twee jongens van 12 stelen een chocoladereep van 1 euro bij de AH in Houten. Een van hen pakte de
reep en de ander stond erbij. Daarna liepen ze langs de zelfscan zonder te betalen. De medewerker
wilde in eerste instantie alleen met ouders overleggen en een winkelverbod. Omdat de jongens niets
wilden zeggen en geen ID bij zich hadden, is de politie in kennis gesteld. De jongens waren door drie
klasgenootjes aangespoord om de reep als challenge te stelen (MN 15)

Twee andere feiten waar groepsdruk een rol speelde, werden gepleegd tijdens de schooluren
waaronder de eerdergenoemde 13‐jarige die als enige van het groepje waarmee hij
binnenkwam, werd aangehouden:
Bij een groepje jongeren dat samen de Big Bazar in Vlaardingen binnenkomt, gaat bij het verlaten van
de winkel het alarm af. Een jongen van 13 gooit een pakje luchthuilers op de grond en bleek ook nog
een pakje in zijn zak te hebben. (RD 2)

Tijdens het reprimandegesprek in aanwezigheid van zijn moeder bleek dat zij erg geschrokken
was omdat ze dacht dat haar zoon op school zat. Het was maandagochtend 11 uur. Zij zou
daarover ook contact opnemen met school. Volgens de betrokken agenten had de jongen
verklaard dat hij door de anderen werd aangemoedigd om te stelen omdat ze dachten dat hij
dat niet zou durven. Eveneens op een maandagochtend tijdens schooltijd, vertelde de 12‐
jarige jongen dat hij het blikje moest stelen van de jongen die erbij was, maar niet is
aangehouden:
64

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
Een jongen van 12 steelt een blikje Bacardi cola ter waarde van 1.99 bij AH Rotterdam Oosterflank. Op
de camera is te zien dat hij dat in zijn zak deed en samen was met een andere jongen. (RD 11)

De jongen is naar zijn ouders gebracht en uit het gesprek met de ouders erbij bleek dat die
zich al langer zorgen maakten omdat hun zoon moeilijk te doorgronden en beïnvloedbaar zou
zijn. De week ervoor had hij ook zwartgereden en ze waren al op zoek naar hulp. Deze ouders
gaven expliciet aan blij te zijn met de reprimande en de VT‐melding met doorverwijzing naar
de interventie Pak je Kans. Dit is een gemeentelijk hulpverleningsproject in Rotterdam‐
Rijnmond waar gedurende drie maanden op vrijwillige basis aan kan worden deelgenomen
om hulp te krijgen bij problemen op school, verkeerde vrienden, ruzie thuis, somberheid of
boosheid, grenzen stellen, omgaan met geld, een bijbaantje of werk.31
In twee andere incidenten vertelde de minderjarige tijdens de rit in de politieauto over
groepsdruk. Een meisje van 13 dat samen met een ander meisje van 13 in de Primark in
Hilversum was aangehouden omdat ze nepwimpers en lijm in haar jaszak had gestopt, deed
dat volgens haar op aandringen van een derde meisje dat niet was aangehouden. Er werd een
VT‐melding gedaan. (MN 23) Ook een jongen van 15, die snoep had gestolen gaf tijdens de rit
naar zijn woning toe dat het een stomme actie was, dat hij eigenlijk niet wist waarom hij het
had gedaan, dat er op school over winkeldiefstal werd gesproken en hij het ook een keer wilde
proberen. Er kon niet echt worden gesproken van groepsdruk omdat hij alleen had gehandeld,
maar er was wel op school besproken dat diefstal in de betreffende supermarkt makkelijk is.
Ook hier werd een VT‐melding gedaan. (ZWB 19)
Uit het voorgaande blijkt dat de groepsdruk niet in de weg stond aan het toepassen van een
reprimande, maar wel een reden was om de reprimande te combineren met een VT‐melding,
in de Eenheid Rotterdam vaak gecombineerd met de verwijzing naar het vrijwillige
hulpverleningstraject Pak je Kans.
4.5.6 Contra‐indicatie: zorgen rondom de minderjarige
Een contra‐indicatie is dat er zorgen zijn rondom de minderjarige. In geval van zorgen over de
opvoedsituatie moet minimaal een zorgformulier aan VT worden opgemaakt. Zoals in
hoofdstuk 2 al werd vermeld, zijn de landelijke afspraken dat de politie zo’n melding kan doen
in geval van duidelijk omschreven zorgen en contextinformatie doordat ouders heel afwijkend
reageren door bijvoorbeeld het gedrag van hun kind te bagatelliseren of goed te praten of
gaan slaan of schelden naar het kind. In de Eenheid Rotterdam waren er twee incidenten met
zusjes die directe aanleiding gaven tot zorgen over de opvoedsituatie. In het eerste incident
waren de zusjes van 13 en 15 jaar:
Twee zusjes van 13 en 15 jaar worden betrapt op diefstal van ieder een kledingstuk ter waarde van
respectievelijk 37.95 en 25 euro bij H&M in Hellevoetsluis. De meisjes zaten te huilen toen de politie
kwam. De 15‐jarige had de beveiliger verteld dat ze zelfmoordneigingen heeft omdat ze maar een
vriendin heeft op school en die blijft zitten. (RD 12)

Het feit dat zusjes samen gaan stelen, is op zich al zorgelijk en in dit geval waren de meisjes
ook aan het huilen en uitte de oudste haar problemen en zelfmoordneigingen. Dat het contact
met de ouders een belangrijke factor is om die zorgen in te schatten, werd hier bevestigd.
31

Enver Enver, Pak Je Kans, te vinden op: www.enver.nl

65

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
Volgens het verslag verliep het reprimandegesprek met de moeder erbij niet goed omdat de
moeder de problemen van haar dochter bagatelliseerde en een slechte invloed had op de
meisjes en ging het gesprek beter toen ze er nog niet bij was. Er werd een VT‐melding gedaan
met verwijzing naar Pak je Kans.
Het tweede incident betrof twee zusjes van 14 en 15 jaar, die voor bijna 70 euro
boodschappen hadden gestolen bij Dirk van der Broek in Schiedam. De houding van de zusjes
en de moeder waren het spiegelbeeld van het hiervoor beschreven incident. (RD 16) In de
mutatie wordt beschreven dat de zusjes zich ongeïnteresseerd en nonchalant toonden en de
politieagent die deze mutatie heeft opgemaakt, herinnert zich dat de meisjes op het moment
dat ze werden opgehouden in een kantoortje van de winkel, brutaal waren naar de beveiliger
en zich niet bepaald timide opstelden. Tijdens het reprimandegesprek in de kantine van de
winkel, dat zonder betrokkenheid van de ouders werd gevoerd, reageerden ze onverschillig.
Toen de agent ze daarna thuis bracht, bleek de moeder niet thuis te zijn en toen die werd
gebeld, toonde die zich gevoelig en teleurgesteld omdat ze dit niet had verwacht. Uit het
gesprek, maar ook uit het huisbezoek, bleek dat het gezin in de schulden zat en waarschijnlijk
was gebrek aan geld om eten te kopen dan ook de reden voor het stelen van de grote
hoeveelheid boodschappen. Beide meisjes hadden een rugzak vol gestolen:
“Moeder was wel erg teleurgesteld en het bleek dan uiteindelijk ook nog dat ze bij de
schuldsanering zaten, dus weinig geld. Dat legt misschien ook wel weer een beetje uit
waarom ze dan stelen, geen geld en ze willen toch wat lekkers hebben. In hun huis
zagen we ook dat het er heel leeg uitzag. Er stond alleen een bank, niet eens een tv,
echt heel armoedig.”
Ook in deze zaak is een VT‐melding opgemaakt met verwijzing naar Pak je Kans.
In beide incidenten waren de zorgen over de opvoedsituatie dus geen reden om de
reprimande niet te geven, maar wel om een VT‐melding te doen.
Er zijn meer mutaties waaruit zorgen over de opvoedsituatie naar voren komen. Zo werd in
de mutatie van de diefstal van een pakje sushi bij de AH in Almere door een 14‐jarig meisje
(MN 1) opgemerkt dat een VT‐melding is gedaan omdat ze foute beslissingen neemt en een
paar maanden eerder al eens was weggelopen van huis. Daarnaast zijn er vijf mutaties met
acht minderjarigen, waarin deze minderjarigen in een zorginstelling of crisisopvang verbleven
en dus niet thuis woonden. Het gaat behalve om het al eerdergenoemde incident van twee
meisjes bij in Hoek van Holland (RD 9) om een incident met twee meisjes van 15 die werden
betrapt toen ze zich in een parkeergarage in Almere aan het omkleden waren met de gestolen
kleding en door de politie zijn teruggebracht naar de zorginstelling waar ze verbleven. (MN 4)
Het derde incident betreft een 16‐jarig meisje dat een sixpack bier had gestolen. Ze liet zich
zonder protest terugbrengen naar de instelling. Volgens de begeleiders was het meisje met
ruzie vertrokken en hadden ze de supermarkt al gewaarschuwd dat ze daar mogelijk naar op
weg was om alcohol te kopen. (ZWB 2) Het vierde incident betreft een 14‐jarige jongen die
een aantal Turkse broodjes niet had afgerekend. Hij is afgezet in de crisisopvang waar hij
verbleef waar een reprimandegesprek is gevoerd in aanwezigheid van zijn begeleiders die ook
zijn ouders zouden informeren. (MN 17) Het vijfde incident betreft twee meisjes van 13 en 14
die make‐up hadden gestolen en waarmee in aanwezigheid van hun begeleider in de

66

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
woongroep een reprimandegesprek is gevoerd. Een van de meisjes zei bang te zijn voor de
reactie van haar ouders die nog zouden worden geïnformeerd. (ZWB 9)
4.5.7 Contra‐indicatie: angst voor de (fysieke) reactie van de ouders
De contra‐indicatie dat de minderjarige heel erg bang is voor een (fysieke) reactie van de
ouders ligt dicht bij de hiervoor besproken contra‐indicatie van zorgen rond de
opvoedsituatie. Uit meerdere mutaties bleek dat minderjarige verdachten ‘bang’ waren voor
de reactie van ouders, omdat ze boosheid of teleurstelling verwachtten, maar in twee
incidenten wordt in de mutatie melding gemaakt van reële angst voor fysiek geweld. Het
eerste incident betrof een 12‐jarig meisje dat was betrapt op het stelen van eten en drinken:
Een meisje van 12 wordt betrapt op het stelen van eten en drinken ter waarde van 5.50 bij een AH in
Rotterdam. De mutatie vermeldt dat ze bang is voor haar vader in verband met huiselijk geweld. (RD
21)

Mogelijk omdat abusievelijk gebruik is gemaakt van de RAPP‐app en het verslag daarna alsnog
in BVH moest worden opgenomen, is de tekst in mutatie zeer summier. Er staat niet meer in
dan dat na overleg met de hOvJ is besloten tot een reprimande waarna de moeder is ingelicht
en een VT‐melding is gedaan. Uit het interview met de betrokken politieagent blijkt dat er veel
meer is gebeurd. Zo heeft de politieagent de eerdere meldingen van huiselijk geweld in het
systeem opgezocht. Ze heeft het meisje naar huis gebracht, maar toen de vader niet thuis
bleek, daar met het meisje en de moeder een gesprek gevoerd, en het aan de moeder
overgelaten om dit richting de vader te communiceren:
“Toen ze betrapt werd was ze nog wel gewoon rustig en toen wij aankwamen werd
ze emotioneel omdat ze bang was dat we het tegen haar vader zouden zeggen. Ik zei
‘Ja we gaan het toch naar je ouders toe.’. Maar ze was bang dat haar vader haar zou
slaan, omdat ze blijkbaar eerder mishandeld was. Dus dat hebben we ook opgezocht
in het systeem en daar bleek ook wel eerdere meldingen van huiselijk geweld. Toen
we aankwamen en de vader niet thuis was, zijn we een gesprek aangegaan met
moeder. Maar die zei ‘Je vader gaat het toch te horen krijgen’, en uiteindelijk moet ze
dat zelf beslissen.”
Volgens de Handreiking had in deze situatie het eerste contact met de ouders op het bureau
plaats moeten vinden. Dat was niet realiseerbaar nu de vader niet thuis was. Vanwege een
reële angst voor escalatie werd een dergelijke voorzorgsmaatregel wel getroffen door de
gezinsvoogd van een van de twee meisjes van 16 die een telefoonhoesje hadden gestolen:
Twee meisjes van 16 worden betrapt op de diefstal van een telefoonhoesje bij het Kruidvat in Utrecht.
Een van de twee had de verpakking geopend, het hoesje om haar telefoon gedaan en in haar zak
gestopt. Het meisje dat het hoesje heeft gepakt, had achteraf spijt en heeft betaald voor het hoesje.
Het andere meisje had een nonchalante houding. (MN 11)

Het meisje dat het hoesje had gepakt, stond onder toezicht van een gezinsvoogd en werd door
hem opgehaald van het politiebureau omdat hij een conflictsituatie met de moeder voorzag
als de politie aan de deur zou komen. De gezinsvoogd had al gesprekken met de moeder
gepland staan en zou het met de moeder bespreken. Uit de mutatie bleek dat het meisje dat
erbij stond, vrees had voor een heftige reactie van haar vader. Ze had aan de politie het adres
67

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
van haar moeder gegeven, maar die vertelde, toen ze daar aankwamen, dat ze bij haar vader
woonde en dat die moest worden ingelicht. Voor beide meisjes is een VT‐melding gedaan.
In beide incidenten is de angst voor de ouders geen contra‐indicatie geweest voor het geven
van een reprimande, maar is er voor alle betrokken meisjes wel een VT‐melding gedaan. In
geen van de situaties is opvolging gegeven aan het voorschrift in de Handreiking dat in dit
soort situaties van angst voor de ouders, het eerste contact met de ouders op het bureau
plaats zou moeten vinden waarna er, na het borgen van de veiligheid en zorg, alsnog een
regulier reprimandegesprek zou kunnen worden gevoerd, bij voorkeur door een jeugdagent.

4.6 De uitvoering van het reprimandegesprek en andere interventies
4.6.1 Verslagen van de reprimandegesprekken in de mutaties
Met uitzondering van de mutatie waarin een jongen werd ingesloten (MN 19) blijven er 53
incidentmutaties over waarin is besloten tot een reprimande en vanwege de aanhouding de
nieuwe werkwijze moet worden gevolgd. In 46 daarvan wordt er melding gemaakt van een
contact of reprimandegesprek met betrokkenheid van de ouders, in 7 niet. Het betreft drie
mutaties uit Midden‐Nederland (MN 5, 18, 21) en vier uit Zeeland‐West‐Brabant (ZWB 3, 17,
18, 21). In de Eenheid Rotterdam is in alle mutaties melding gemaakt van een contact of
reprimandegesprek met betrokkenheid van de ouders. Van de 46 mutaties waarin een verslag
of melding is gemaakt van een gesprek met betrokkenheid van de ouders, zijn de
minderjarigen in 24 incidenten naar de woning van de ouders overgebracht of naar de
zorginstelling waar de minderjarige verblijft. In de mutaties van de Eenheid Rotterdam
gebeurde dat in tweederde van de incidenten (12 van 19), in de andere twee politie‐eenheden
in ongeveer een derde van de incidenten (MN: 6 van 19 en ZWB: 6 van 15). In negen incidenten
zijn de ouders naar het politiebureau gekomen en in zeven incidenten is er ter plaatse of op
een niet vermelde locatie een reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders gevoerd.
Slechts in zes indicenten is het contact met de ouders uitsluitend telefonisch verlopen. In de
grote meerderheid van de mutaties waarin melding wordt gemaakt van contact met de
ouders, in 40 van de 46 incidenten, heeft de politie dus moeite gedaan om de minderjarige
naar huis te brengen of een persoonlijk gesprek met de ouders op een andere locatie te
voeren.
Minderjarigen naar huis gebracht
In 24 incidenten werd één of meer van de betrokken minderjarigen naar huis of de
zorginstelling waar de minderjarige verbleef, gebracht. Een enkele keer is het gesprek met
twee minderjarigen bij één van de twee moeders gevoerd terwijl de andere moeder, die aan
het werk was, werd gebeld. (RD 1) Er zijn incidenten waarin enkel wordt vermeld dat de
minderjarigen thuis zijn afgezet (ZWB 14) of zijn overgedragen aan de zorginstelling (MN 4,
RD 9, ZWB 2), dat de minderjarige naar huis is gebracht waar een reprimandegesprek is
gevoerd in het bijzijn van de ouders (MN 8) of dat de ouders zo boos zijn dat de kinderen nadat
ze thuis zijn afgezet, aan de ouders zijn overgelaten. (RD 18)
In de meeste gevallen is er ook een verslag van een reprimandegesprek in aanwezigheid van
de ouders. De meeste verslagen vermelden kort dat er een gesprek is gevoerd en wat de
reacties van de ouders waren. De vader van een 14‐jarige en de moeder van een 17‐jarige
jongen die zijn betrapt op diefstal bij een filiaal van AH in Rotterdam, toonden zich beiden
68

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
geschrokken, zeiden dat het thuis goed ging en dat de jongens straf zouden krijgen. (RD 15)
De ouders van een jongen van 17 die levensmiddelen heeft gestolen bij een filiaal van AH in
Tilburg, toonden zich “niet blij” met de handelingen van hun zoon. (ZWB 1) De ouders van een
jongen van 15 die een reep kinderchocolade heeft gestolen bij een filiaal van de Jumbo in
Vinkeveen, toonden zich zeer teleurgesteld in hun zoon waarop de 15‐jarige puberaal zou
hebben gereageerd naar zijn ouders. (MN 14)
In paragraaf 4.4.5 werden al enkele incidenten besproken waarin minderjarigen tijdens de rit
in de politieauto naar hun huis hadden verteld dat groepsdruk een rol speelde. Bij een meisje
van 13 sprak de politieagent met haar ouders over de mogelijkheid van sport of een hobby
om haar zelfvertrouwen en weerbaarheid te verbeteren. (MN 23) Een jongen van 15 moest
thuis het verhaal aan zijn ouders vertellen die boos, teleurgesteld en emotioneel reageerden.
De politieagent legde de jongen uit dat hij geluk had met de reprimande, maar dat dit een
volgende keer niet meer het geval is en dit soort acties gevolgen kunnen hebben voor zijn
verdere toekomst. Zijn moeder vroeg advies over een passende straf die zij als ouder op kan
leggen en hoe hij afstand kan nemen van zijn verkeerde vrienden. De politieagent heeft haar
geadviseerd om deze vraag bij de wijkagent jeugd neer te leggen met het verzoek haar te
bellen. (ZWB 19) Een jongen van 14 die frikandelbroodjes had gestolen, vertelde in de
politieauto dat hij bang was buiten school niet meer naar buiten te mogen en dat zijn telefoon
zou worden afgepakt. Bij zijn ouders thuis vertelde de politieagent de jongen en zijn moeder
over de pilot en over de consequenties bij een volgende keer zijn. De jongen schrok daarvan
en ook de moeder zag de ernst van de situatie in en zou nog met haar zoon in gesprek te gaan.
(ZWB 6)
In enkele mutaties wordt gemeld dat ouders niet thuis zijn en welke stappen ondernomen
worden om ze alsnog te spreken. Met 15‐jarige jongen die voor 18 euro aan producten heeft
gestolen bij een filiaal van Jumbo in Utrecht is zijn moeder, omdat ze niet thuis was,
telefonisch op de hoogte gebracht. Omdat de jongen niet in het werkgebied van de
politieagenten woont, is de wijkagent gevraagd om in gesprek te gaan met moeder en zoon.
Er is tevens een VT‐melding gedaan. (MN 7)
In de Eenheid Rotterdam zijn enkele reprimandegesprekken bij de ouders thuis gevoerd door
het jeugdpreventieteam (hierna: JPT). Bij een jongen en een meisje, beiden 14, die een fles
apfelkorn hadden gestolen, gebeurde dat doordat via een VT‐melding regionaal maatwerk is
ingezet. Uit deze gesprekken bleek dat het meisje niet wist dat de fles zou worden gestolen
en dat het een idee van de jongen was. Hij betuigde spijt en had ook een excuusbrief aan zijn
moeder geschreven. Hulp bij het bieden van weerstand aan groepsdruk werd door hem en
zijn moeder echter afgeslagen. (RD 7) Het JPT legde ook huisbezoeken af aan de ouders van
twee jongens van 13 die etenswaren hadden gestolen in een filiaal van Jumbo in Dordrecht,
waarbij ze zich nogal recalcitrant hadden opgesteld bij de aanhouding en één van de twee ten
onrechte had beweerd dat hij 9 jaar oud was. Beide jongens waren nog maar een jaar in
Nederland uit Jemen en Syrië. Het JPT sprak bij de ene jongen met de moeder met een tolk
erbij en bij de ander met de vader met een tolk erbij. De moeder, die in eerste instantie niet
wilde geloven dat haar zoon had gestolen, bood later excuses aan toen ze inzag dat dit wel
het geval was geweest. De vader van de andere jongen toonde zich teleurgesteld. Zijn zoon
zei zich door de ander te hebben laten meeslepen en spijt te hebben. Het gezin kreeg al hulp.
(RD 14)
69

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
Reprimandegesprek op het politiebureau
In negen mutaties werd de ouders gevraagd de minderjarige op te halen op het politiebureau.
In twee gevallen had er een insluiting plaatsgevonden en werd de minderjarige alleen
overgedragen aan zijn ouders (ZWB 10, ZWB 16), maar in de overige negen incidenten ging
het om een reprimandegesprek op het politiebureau. In een incident was de mutatie summier.
Er staat niet meer vermeld dan dat de meisjes hun moeders moesten bellen, dat die moeders
ze kwamen ophalen en dat er een reprimandegesprek is gevoerd en de gevolgen zijn
uitgelegd. (MN 24) Enkele gesprekken zijn eerder genoemd, zoals het gesprek met de meisjes
met de ontlabelaar die erg emotioneel waren (MN 22), het gesprek met het 13‐jarige meisje
dat graffiti had gespoten (ZWB 12). Tijdens het gesprek met twee 12‐jarigen die als challenge
een chocoladereep hadden gestolen in aanwezigheid van hun moeders op het politiebureau
gekomen, bleek dat deze moeders zich erg geschrokken toonden en één van hen expliciet om
advies en ondersteuning vroeg in de opvoeding. (MN 15) Met twee jongens van 13 en 14 die
snoep en kauwgom hadden gestolen en door hun ouders werden opgehaald op het
politiebureau, is samen met de ouders “een goed gesprek” gevoerd. (RD 10) Een meisje van
16 dat voor 2,80 euro had gestolen bij een supermarkt had een reprimandegesprek op het
politiebureau in aanwezigheid van haar vader. Volgens het verslag had ze eerst zelf moeten
uitleggen waarvoor ze op het bureau zat. (MN 16).
Een van de twee meisjes die kleding bij de Bijenkorf hadden gestolen, is op verzoek van de
ouders zelf naar het politiebureau overgebracht. Volgens de betrokken politieagent gebeurde
dat omdat de ouders zorgen hadden over het gedrag van hun dochter en het niet zeker was
dat ze naar huis zou komen:
“Omdat ze veel van huis was, op school spijbelde, aan het liegen was tegen haar
ouders, zeiden ze: ‘We komen haar zelf ophalen, want anders gaat ze alsnog mee met
die vriendin naar huis en dan duurt het weer twee dagen voor we haar zien’.”
Het was de politieagent al opgevallen dat het meisje erg nonchalant reageerde op de politie
en dat ze pas toen haar ouders werden gebeld, van houding veranderde en wat gevoeliger
werd. De vader kwam naar het politiebureau om samen een gesprek te voeren en daaruit
kwam naar voren dat het meisje persoonlijke problemen had die te maken hadden met haar
verleden. Er werd een VT‐melding gedaan. (RD 20)
Een reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders op een niet genoemde locatie
In zeven mutaties van de reprimandegesprekken wordt niet duidelijk aangegeven waar ze zijn
gevoerd, maar wel dat dat in bijzijn van de ouders gebeurde en dus niet telefonisch. Met een
meisje van 12 dat een doosje make‐up en oorbellen ter waarde van 36 euro had gestolen bij
een filiaal van Kruidvat in Nieuwegein is een reprimandegesprek gevoerd in bijzijn van de
ouders. Die vertelden de politie dat het precies een half jaar geleden was dat de opa van het
meisje was overleden en dat dit de reden zou zijn dat zij spullen had gestolen. Vader gaf aan
dat hij niet te spreken was over het gedrag van zijn dochter en dat zij voldoende straf van hem
zou krijgen. Zo zou ze voorlopig niet alleen meer naar de winkels mogen. (MN 3) Met drie
jongens van 14 die levensmiddelen hadden gestolen bij de Jumbo in Gorinchem is een
reprimandegesprek gevoerd van een uur in aanwezigheid van hun ouders. Eén van de drie
kreeg de schuld van de andere twee, maar nadat de jongens haperend het verhaal hadden
verteld en die jongen als laatste het woord kreeg, bleek volgens de politie dat hij
compensatiegedrag vertoonde om erbij te horen. De ouders waren volgens het verslag erg blij
70

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
met deze aanpak. Voor elk van de drie jongens is een VT‐melding gedaan. (RD 4) In een ander
incident met twee meisjes van 13 die vernielingen hadden aangericht, zijn de moeders ter
plaatse gekomen om camerabeelden te bekijken en de schade te regelen. De moeders waren
“not amused” en na een opvoedkundig gesprek zijn de meisjes aan ze meegegeven. (MN 12)
Ouders telefonisch geïnformeerd
Van de mogelijkheid om de ouders telefonisch te spreken, is slechts in zes mutaties gebruik
gemaakt. Dit gebeurde meestal bij de kledingdiefstallen die verder van huis hebben
plaatsgevonden. Van twee meisjes van 17 die in een filiaal van H&M in Amersfoort in de
paskamer een trui onder het shirt van één van hen hadden verstopt, werden de ouders
telefonisch in kennis gesteld. Dit maakte niet minder indruk, want blijkens de mutatie was het
meisje dat de trui onder haar shirt had verstopt, hard aan het huilen. (MN 9) Dat was ook het
geval bij één van de meisjes van 15 die kleding hadden gestolen in de Bijenkorf. Tijdens het
telefoongesprek toonde de vader zich teleurgesteld, juist omdat het meisje nog maar kort bij
hem woonde en het goed ging. Het meisje schrok blijkens de mutatie van zijn reactie. (RD 20)
4.6.2 Meldingen bij Veilig Thuis
Uit de steekproef van de mutaties in drie politie‐eenheden kwam naar voren dat voor 52 van
de 117 minderjarigen een VT‐melding is gedaan terwijl bij een groot deel van deze
minderjarigen geen sprake lijkt te zijn van zorgen. De Eenheid Rotterdam heeft relatief het
grootste aantal meldingen, in 15 van de 21 incidentmutaties voor 27 van de 40 minderjarigen.
In ruim de helft van meldingen gebeurde dat met verwijzing naar de interventie Pak je Kans
waar in een geval naar werd verwezen vanwege beïnvloedbaarheid (RD 11) en in een ander
geval met het argument dat Halt geen optie is door de reprimande en de minderjarige zo
alsnog Pak je Kans kan volgen (RD 3). De meeste andere VT‐meldingen worden niet in de
mutatie zelf onderbouwd. In een mutatie met drie jongens van 14 jaar wordt niet meer
vermeld dan dat de melding voor elk van de drie jongens is gedaan “in verband met pilot
reprimande” (RD 4). De bij dit laatste incident betrokken agent zegt dat het een VT‐melding
wordt genoemd, maar dat hij het ziet als een rapport voor de doelgroepencoördinatoren. Die
kunnen op basis daarvan als tussenpersoon bezien of er lokale hulpverlening nodig is of lokale
politieagenten met de ouders in gesprek moeten gaan. Hij dacht dat de meldingen in dit
incident ook niet waren doorgezet naar VT. De melding wordt gedaan omdat de politieagent
er dan geen aandacht aan hoeft te besteden en er zo niets gemist wordt. Dat zou bij
minderjarigen vrij standaard gebeuren:
“Bij een minderjarige maken we die vrijwel altijd op. Zeker als het een misdrijf betreft,
wordt er een VT‐melding opgemaakt.”
In de Eenheid Midden‐Nederland zijn VT‐meldingen gedaan in 12 van de 24 incidentmutaties
voor 20 van de 39 minderjarigen. Bij acht incidenten is de aanleiding nog enigszins uit de
omstandigheden af te leiden, zoals bij de twee jongens van 12 die als challenge een
chocoladereep hadden gestolen (MN 15), een 14‐jarige jongen in de crisisopvang (MN 17),
een niet aangehouden 14‐jarige jongen waarvoor de winkelmanager jongerenwerk en de
huismeester van de school had ingeschakeld (MN 6), een 16‐jarige jongen die niet wilde
meewerken (MN 19) en drie 14‐jarige jongens waarvan er twee om verschillende redenen
werden ingesloten (MN 5). Bij vier andere incidenten wordt niet duidelijk waarom de de VT‐
melding is gedaan. Bij een incident waarin drie meisjes van 14 jaar waren betrapt op
winkeldiefstal (MN 24) vertelde de betrokken agent dat zijn collega had gezegd dat er een VT‐
71

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
melding moest worden opgemaakt omdat het om minderjarigen ging, maar hij zijn twijfels
had:
“Ik had daar zo mijn twijfels over, dus ik zei ‘ja we hebben daar eigenlijk niet echt
reden voor’. Maar uiteindelijk hebben we het toch voor de zekerheid gedaan en dan
wachten we af tot de beoordelaar er wat van vindt. En die vond het niet nodig, dus
dat is uiteindelijk gewoon afgeschaald.”
Volgens hem zouden er over het algemeen veel VT‐meldingen worden opgemaakt, ook omdat
collega’s dat adviseren. Overwegingen die volgens hem een rol kunnen spelen, zijn dat een
minderjarige onder druk wordt gezet door een meerderjarige, eerdere politiecontacten, een
minderjarige die voedsel steelt omdat hij te weinig eten krijgt.
In de Eenheid Zeeland‐West‐Brabant is in 4 van de 21 incidentmutaties voor 5 van de 38
minderjarigen een VT‐melding gedaan Het gaat daarbij om de niet aangehouden minderjarige
van identiteitsfraude (ZWB 8) waarin er sprake was van een gespannen situatie met de ouders
en drie andere incidenten waarin alleen maar naar de reden voor de VT‐melding kan worden
gegist, een jongen van 15 die snoep heeft gestolen (ZWB 19), een meisje van 16 dat sushi
heeft gestolen (ZWB 5) en twee jongens van 14 die drinken en snoep hadden gestolen (ZWB
20). Volgens een bij een van deze incidenten betrokken politieagent zou het opmaken van een
VT‐melding een voorwaarde zijn voor het geven van een reprimande volgens de nieuwe
werkwijze:
“De bedoeling is in ieder geval wel dat er altijd een Veilig Thuis melding opgemaakt
wordt als een minderjarige met de reprimande in aanraking komt.”
Dat zou gebeuren middels het politiesysteem waar een bepaald formulier wordt opgemaakt
wat rechtstreeks via dat systeem wordt verstuurd. Volgens hem zouden alle politieagenten
een hand‐out hebben gekregen met betrekking tot de werkwijze van de reprimande zodat er
een eenduidige werkwijze is en daar zou in staan dan er een zorgmelding moet worden
opgemaakt.
4.6.3 Winkelmaatregelen
Uit de mutaties blijkt dat in grofweg de helft, te weten 30 mutaties een winkelverbod is
uitgevaardigd voor 53 minderjarigen: in Midden‐Nederland in 10 mutaties (21 minderjarigen),
in Rotterdam in 9 mutaties (15 minderjarigen) en in Zeeland‐West‐Brabant in 11 mutaties (17
minderjarigen). Ze worden meestal voor 1 jaar opgelegd, maar soms ook voor 2 jaar of 3 jaar.
Deze verboden lijken vrij willekeurig te worden toegepast en gelden soms voor het filiaal waar
gestolen is, en soms voor alle filialen in het land van de supermarktketen, drogisterijketen of
kledingwinkelketen waar is gestolen. De verboden worden ook opgelegd als het om hele
kleine diefstallen gaat, van een paar euro, en in zaken waar het overduidelijk is dat het om
een eenmalige actie gaat zoals in het incident waarin een jongen van 17 een morning after‐pil
had gestolen bij een filiaal van het Kruidvat in Rotterdam om te voorkomen dat zijn vriendin
zwanger zou worden. (RD 17) Hier lijkt sprake te zijn geweest van een noodsituatie die zich,
zeker nu de politie zijn moeder belde, waarschijnlijk niet geregeld zal voordoen. Desondanks
kreeg hij een winkelverbod voor 1 jaar.
Daarnaast is in twee vernielingsincidenten een toegangsverbod voor een heel winkelcentrum
of winkelcomplex afgegeven. Het betrof het al eerder besproken incident met een 13‐jarig
72

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
meisje dat vanwege graffiti een verbod kreeg voor het winkelcomplex voor 4 jaar (ZWB 12).
Het tweede verbod voor vernieling betrof twee meisjes van 13 die een toegangsverbod kregen
voor een winkelcentrum van 1 jaar omdat ze reclameborden en de muur van een filiaal van
Dirk van der Broek in een winkelcentrum in Hilversum hadden vernield. Volgens de mutatie
waren de meisjes al de hele week ‘vervelend’ rondom het winkelcentrum en is in overleg met
ZSM gekozen de zaak met een reprimande af te doen. (MN 12)
In diverse zaken blijkt uit de mutatie dat de politie vooral of misschien zelfs wel uitsluitend is
ingeschakeld omdat de supermarkt een winkelverbod wilde opleggen en de jongens geen ID
konden tonen. Eerder werd het incident genoemd met twee 12‐jarige jongens die als
challenge een chocoladereep hadden gestolen waarin de winkelmanager zich in overleg met
de ouders had willen beperken tot een winkelverbod, maar werd de politie ingeschakeld
omdat de jongens geen ID‐bewijs bij zich hadden. (MN 15) Het reprimandegesprek op het
politiebureau bleek echter een belangrijke meerwaarde te hebben gezien de zorgen van hun
moeders. Ook in een tweede incident waarin een jongen van 16 die voor 23,70 euro aan
goederen niet had gescand bij een filiaal van AH in Tilburg, had de winkelier zich tot een
winkelverbod willen beperken, maar omdat de verdachte geen ID bij zich had, is het ter
plaatse afgehandeld ‘conform protocol winkeldiefstal’ zonder dat verder wordt benoemd wat
dat inhoudt. (ZWB 17) In het derde incident waar twee jongens van 13, eveneens in een filiaal
van AH in Tilburg, een blikje energydrank hebben gestolen, is geen aangifte gedaan. Aan beide
jongens is wel een winkelverbod van 1 jaar meegegeven. In de mutatie staat dat de politie
erbij is geroepen omdat de jongens zich niet konden legitimeren en ze een reprimande is
gegeven. (ZWB 18)
In een aantal zaken lijkt de politie het winkelverbod als onderdeel van de afdoening te zien of
presenteren. In een eerder besproken incident waarin de politie de ouders had verzocht om
naar de winkel te komen met de officiële documentatie (ZWB 20) staat in het
reprimandeverslag dat de vader van de ene jongen en de moeder van de andere jongen het
eens zijn met “het gekregen winkelverbod”. In de mutatie van een incident waarin een meisje
van 15, een jongen van 16 en een jongen van 17 drie repen chocolade bij een filiaal van Jumbo
in Bergen op Zoom hebben gestolen, staat dat in overleg met de coördinator VVC (Veel
Voorkomende Criminaliteit) is besloten “het bij een winkelverbod en reprimande te laten”.
(ZWB 3)
In 14 mutaties is het winkelverbod gecombineerd met een civiele vordering of winkelboete
voor 22 minderjarigen: in Midden‐Nederland in zes incidenten met tien minderjarigen, in
Rotterdam in vijf incidenten met negen minderjarigen en in Zeeland‐West‐Brabant in drie
incidenten met drie minderjarigen. In een aantal gevallen wordt een bedrag genoemd van 181
euro en in diverse mutaties wordt ook gesproken over de SODA‐boete, winkeliersboete of
civiele boete wat, als het zo ook aan de minderjarige wordt gepresenteerd, de indruk wekt dat
het om een straf gaat. Ook deze winkelboete lijkt soms te worden gepresenteerd als
onderdeel van de reprimande. Tijdens een reprimandegesprek met drie meisjes van 14, die
hadden gestolen bij SoLow in Hilversum, in aanwezigheid van hun moeder op het
politiebureau, werden de gevolgen uitgelegd, namelijk “de boete van 181 euro en VT‐
melding”. (MN 24) Zo legde de politie een meisje volgens de mutatie uit dat ze “een
winkelverbod heeft gekregen en dat er nog een boete vanuit de supermarkt naar haar adres
wordt opgestuurd”. (MN 16)
73

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden

Uit enkele mutaties komt naar voren dat de hoogte van bedrag bij sommige ouders tot veel
zorgen leidt. Aan de vader van een jongen van 13 die chips, snoep en een kaasbroodje niet
had gescand bij een filiaal van Spar in Schiedam werd telefonisch uitgelegd dat zijn zoon “een
reprimande kreeg, een winkelverbod en een SODA‐boete.” De vader reageerde teleurgesteld
te zijn in zijn zoon, maar ook dat zij kampen met geldzorgen en dat de boete een groot
probleem gaat worden omdat ze die niet kunnen betalen. (RD 3) Ook in een eerder besproken
mutatie van twee meisjes die met een lege doos Prince koekjes make‐up hadden gestolen,
reageert de moeder volgens de mutatie “de boete van 181 euro” veel te hoog te vinden. (RD
19) Ook in het eerdergenoemde incident van de twee zusjes uit een gezin met schulden die
boodschappen hadden gestolen, (RD 16) maakte de winkelboete, en dan ook nog twee keer,
de problemen voor hun moeder alleen nog maar groter. De betrokken politieagent vertelde
daarover:
“Die €181,‐ die ze moesten betalen.(…) Daar zat moeder wel heel erg mee, dat is voor
de bewindvoerder om dat uit te zoeken. Maar dan wordt haar stapeltje wel weer
hoger, twee keer €181,‐.”

4.7 Samenvatting van de bevindingen
In dit hoofdstuk is in aanvulling op de landelijke cijfers in het vorige hoofdstuk op basis van
verkennende observaties, een steekproef van 66 mutaties met betrekking tot 117 verdachten
en aanvullende interviews met een aantal bij die reprimandes betrokken politieagenten
onderzocht hoe de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden is uitgevoerd.
De introductie van de werkwijze en de politiesetting waarin deze moet worden toegepast
Allereerst is onderzocht hoe de nieuwe werkwijze vanuit de landelijke portefeuille Z&V is
gecommuniceerd naar de politie‐eenheden. Daaruit bleek ten eerste dat niet alle politie‐
eenheden op de pilot zaten te wachten en ten tweede dat er erg weinig tijd was om de pilot
goed uit te zetten. Enkele politie‐eenheden waaronder de onderzochte Politie‐Eenheid
Rotterdam zijn twee maanden later, in december 2020, begonnen om de nieuwe werkwijze
goed te doorgronden en helder te communiceren terwijl andere politie‐eenheden zoals de
onderzochte Politie‐Eenheid Zeeland‐West‐Brabant alles op alles hebben gezet om de
werkwijze tijdig in te voeren. Vervolgens bleek uit de wijze waarop de pilot via de Eenheidsstaf
en de districten is gecommuniceerd naar de basisteams hoe verschillend de politie‐eenheden
zijn georganiseerd. Tot slot is een beeld geschetst van de politiesetting waarin de reprimande
wordt gegeven en geregistreerd. Daaruit bleek dat het geven van een waarschuwing de politie
niet vreemd is en voor de meest uiteenlopende feiten wordt gebruikt, ook bij meerderjarige
verdachten. En dat de politiediensten zeer afwisselend en niet te plannen zijn, dat
aanhoudingen voor veel extra werk zorgen en dat het bijhouden van mutaties tussen de
bedrijven door gebeurt, soms zelfs om even bij te komen van stressvolle incidenten.
Een eerste inventarisatie van de mutaties en kanttekeningen bij de registratie
In vervolg op de hiervoor gemaakte opmerkingen over de setting waarin de registraties
worden verwerkt, zijn er, mede op basis van de eerste inventarisatie, meer kanttekeningen
geplaatst bij de registratie. Daaruit blijkt dat het systeem nog ruimte laat voor interpretatie,
en dat enkele belangrijke gegevens die nodig zijn om te bezien of de werkwijze is gevolgd, niet
zijn opgenomen onder de gegevens die moeten worden genoteerd. Zo mist de vermelding of
74

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
er sprake was van een aanhouding (op heterdaad) wat een cruciaal gegeven is, want als er
geen aanhouding is geweest, hoeft de nieuwe werkwijze met de telefonische voorgeleiding
door de hOvJ niet te worden gevolgd. Uit de mutaties komt naar voren dat de feiten meestal
in groepjes zijn gepleegd, vaak duo’s van meisjes of jongens van dezelfde leeftijd. In minimaal
twaalf incidentmutaties met 26 minderjarige verdachten leek er geen sprake te zijn geweest
van een aanhouding. Dat waren vooral vernielingen met geringe schade waarin er geen sprake
was van een burgeraanhouding en de politieagenten het kennelijk niet proportioneel achtten
om de minderjarige aan te houden. In vrijwel al die zaken zijn de ouders betrokken bij de
reprimande wat laat zien dat ook dit soort gesprekken niet nieuw zijn. In enkele incidenten
voerde de politie het reprimandegesprek met de minderjarigen zelfs op uitdrukkelijk verzoek
van de gedupeerden, waaronder een school.
De toepassing van de werkwijze en rolverdeling
Met uitsluiting van de mutaties waarin geen aanhouding heeft plaatsgevonden, zijn 54
incidentmutaties onderzocht met 91 verdachten waarop de nieuwe werkwijze moet worden
toegepast. Daarvan werden twee minderjarigen die geen first offender meer waren en twee
minderjarigen die zich recalcitrant opstelden, alsnog overgebracht naar het politiebureau en
zonder reprimande ingesloten. Daarnaast zijn minderjarige first offenders in drie incidenten
in Zeeland‐West‐Brabant naar het politiebureau overgebracht om daar te worden voorgeleid
aan de hOvJ, waarna ze alsnog een reprimande is gegeven. In één van die gevallen is dat te
verklaren door de brutale opstelling, maar in de andere gevallen lijkt er sprake te zijn van
onbekendheid met de nieuwe werkwijze. Uit het merendeel van de mutaties blijkt dat er
overleg is geweest met de hOvJ, maar dat ging maar in enkele gevallen gepaard met een
telefonische voorgeleiding. En waar er wel sprake was van een telefonische voorgeleiding had
die vaker de vorm van een reprimandegesprek dan van een rechtmatigheidstoets. Verder
komt uit de mutaties naar voren dat ZSM in nog geen vijfde deel van de zaken is
geconsulteerd. Waar dat wel is gebeurd, gebeurde dat niet altijd om de persoonlijke
omstandigheden te checken, maar ook om ZSM te laten meebeslissen.
De toepassing van de criteria en contra‐indicaties
Van de in totaal 117 jongeren die in de mutaties voorkwamen waren er vier jongens jonger
dan 12 jaar en een vrouw ouder dan 17 jaar, maar zij pleegden het feit samen met
minderjarigen van 12 tot 18 jaar. Bij drie van de 91 minderjarige verdachten waar een
aanhouding heeft plaatsgevonden, was er sprake van een eerdere strafrechtelijke afdoening
waarbij er in een van de drie incidenten alsnog werd besloten tot een reprimande terwijl de
andere twee minderjarigen het reguliere proces in gingen. Op twee na hebben alle 54
incidenten waarin een aanhouding is verricht en waarvoor de werkwijze dus geldt, betrekking
op winkeldiefstal. Recalcitrant gedrag is de enige contra‐indicatie die er in twee gevallen toe
leidde dat een minderjarige first offender niet meer in aanmerking kwam voor een
reprimande. In enkele mutaties wordt expliciet melding gemaakt van groepsdruk omdat een
minderjarige daar tijdens het reprimandegesprek of in de politieauto over vertelt. In geen van
die gevallen was dit een reden om geen reprimande te geven, maar wel om een VT‐melding
te doen. Ook de incidenten waarin er zorgen waren over de opvoedingssituatie, was dat geen
reden om de reprimande te weigeren, maar wel om een VT‐melding op te maken. Dat gold
ook voor de paar zaken waarin sprake was van angst voor de (fysieke) reactie van de ouders.
De uitvoering van het reprimandegesprek en andere interventies
75

De uitvoering van de nieuwe werkwijze in drie politie‐eenheden
In het grootste deel van de incidentmutaties waarin is besloten tot een reprimande en de
nieuwe werkwijze moest worden gevolgd, is er sprake van een persoonlijk contact met de
ouders. In de helft van die 46 incidenten zijn de minderjarigen naar de woning van de ouders
of de zorginstelling waar deze verblijft, overgebracht. In de andere helft van de gevallen zijn
de ouders naar het politiebureau gekomen, is er ter plaatse of op een niet vermelde locatie
een reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders gevoerd of is het contact met de
ouders alleen telefonisch verlopen. Dat laatste was slechts in 6 van de 46 incidenten het geval.
Het huisbezoek bleek in enkele gevallen een belangrijke meerwaarde te hebben, vanwege de
gesprekken tijdens de rit daar naartoe en omdat de situatie aldaar soms een directe verklaring
gaf voor de diefstal van tassen met boodschappen, simpelweg omdat bleek dat er thuis niets
was vanwege schulden.
Er is voor bijna de helft van de in totaal 117 minderjarigen een VT‐melding gedaan terwijl bij
een groot deel van deze minderjarigen geen sprake lijkt te zijn van zorgen. Hierbij moet wel
worden opgemerkt dat er in veel gevallen hoger in de politie‐eenheid vaak nog wordt gecheckt
of de melding wel moet worden doorgestuurd. Tevens is er ruim gebruik gemaakt van het
winkelverbod, voor zeker de helft van de minderjarigen die werden aangehouden op
verdenking van winkeldiefstal. In een deel daarvan is het winkelverbod gecombineerd met
een civiele vordering waarbij een standaard bedrag lijkt te worden gehanteerd van 181 euro
wat tot grote zorgen leidt bij de ouders. Omdat ze gelijktijdig en naar aanleiding van hetzelfde
feit worden gepresenteerd, worden de winkelverboden en winkelboetes, maar ook de VT‐
melding, door minderjarigen en hun ouders in aantal gevallen gezien hun reacties beschouwd
als een onderdeel van de reprimande.

76

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen

5 De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
5.1 Inleiding
Dit hoofdstuk bevat de outputevaluatie die in het teken staat van de vraag of de doelen van
de Pilot Reprimande worden bereikt en wat de ervaren neveneffecten zijn. De belangrijkste
vraag die moet worden beantwoord is in hoeverre de doelstellingen zijn gerealiseerd en wat,
in het geval dat niet of maar ten dele is gebeurd, de redenen daarvoor zijn en hoe de
doelstellingen alsnog gerealiseerd zouden kunnen worden. In het verlengde daarvan worden
ook de ervaringen van de betrokken organisaties geïnventariseerd en de aanbevelingen die ze
hebben voor de doorontwikkeling van de nieuwe werkwijze en wat de door de politie, OM,
Halt en de jeugdrechtadvocaten ervaren meerwaarde is van de nieuwe werkwijze. Tot slot
wordt onderzocht welke neveneffecten worden ervaren en wat het effect was op de instroom
bij Halt. Deze vragen worden beantwoord op basis van de al eerder gebruikte interviews met
de sleutelinformanten van de bij de pilot betrokken partijen en met de eenheidsadviseurs Z&V
en de politieagenten van de drie onderzochte politie‐eenheden. In aanvulling daarop zijn het
LPJOM en het landelijk jeugdoverleg Politie opnieuw bijgewoond waarbij ook vragen zijn
voorgelegd, is er enquête gehouden onder de bij de VNJA aangesloten jeugdrechtadvocaten
en zijn er vragen voorgelegd aan de politiefunctionarissen van de ZSM‐locaties van de
onderzochte politie‐eenheden en enkele ervaren en in jeugd gespecialiseerde hulpofficieren
van justitie in de Eenheid Rotterdam. Tevens is er een interview gehouden met de twee
directieleden van de organisatie SODA en is via de contactpersoon van het Parket‐Generaal
informatie verkregen over de werkwijze reprimande voor meerderjarige first offenders van
winkeldiefstal.
In dit hoofdstuk zal allereerst worden onderzocht hoe de doelstelling van het bieden van een
helder kader voor een landelijk eenduidige werkwijze is gerealiseerd. Daartoe zal met het oog
op de realisatie van een landelijk eenduidige werkwijze worden onderzocht hoe de nieuwe
werkwijze van het landelijke niveau naar dat van de basisteams van de politie‐eenheden is
gecommuniceerd, wat de bekendheid is met de werkwijze en welke aanbevelingen er zijn
gedaan voor een landelijk eenduidige werkwijze (paragraaf 5.2). Vervolgens zal op een aantal
onderdelen worden onderzocht of het kader helder is en welke aanbevelingen er zijn gedaan
om dit doel beter te realiseren (5.3). Vervolgens zal in paragraaf 5.4 worden ingezoomd op de
winkeliersinterventies en VT‐meldingen in relatie tot het doel van een proportionele
afhandeling (5.4). In paragraaf 5.5 wordt de door de politie en de jeugdrechtadvocaten
ervaren meerwaarde geïnventariseerd. In paragraaf 5.6 wordt tot slot een mogelijk
neveneffect van de reprimande op het aantal Halt‐verwijzingen geanalyseerd. Dit gebeurt aan
de hand van cijfers over de ontwikkeling en geografische verschillen in Halt‐afdoeningen
tijdens de pilotperiode en in het daaraan voorafgaande jaar. De cijfers geven inzicht in de
aantallen Halt‐verwijzingen in totaal en bovendien apart voor enkele strafbare feiten die in
aanmerking komen voor afdoening via de reprimande. Het hoofdstuk sluit af met een
conclusie (5.7).

77

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen

5.2 Een landelijk eenduidige werkwijze
5.2.1 Geen eenduidige presentatie naar de basisteams
Uit paragraaf 4.1 bleek dat er grote verschillen waren in de wijze waarop de pilot via de
Eenheidsstaf en de districten is gecommuniceerd naar de basisteams. Dat er verschillen
zouden optreden, kon worden verwacht omdat de portefeuillehouder Z&V bij de Nationale
Politie geen sturende, maar alleen een faciliterende rol heeft. De politie‐eenheden behouden
de eindverantwoordelijkheid om daarmee recht te kunnen doen aan de couleur locale. Het
belang van een nieuwe landelijke werkwijze zou vooral daarin gelegen zijn dat alle politie‐
eenheden dezelfde uitgangspunten hanteren en de reprimande wordt geautomatiseerd in de
systemen. Het is echter wel de vraag hoe duidelijk de uitgangspunten waren voor
eenheidsadviseurs Z&V die de pilot moesten implementeren aangezien na de introductie van
de pilot bleek dat deze voor een aantal van hen als een verrassing was gekomen en de
bedoeling niet direct duidelijk was. Binnen de politie‐eenheden rezen er vragen over de feiten
en het bedrag waarvoor de reprimande mogelijk was omdat men dat gewend was bij de Halt‐
feiten. Daarbij kwam dat er erg weinig tijd was om de pilot goed uit te zetten wat voor enkele
politie‐eenheden de reden was om twee maanden later te beginnen.
Bij gebrek aan voorlichtingsmateriaal op landelijk niveau heeft elke politie‐eenheid de pilot op
een andere manier gecommuniceerd naar de basisteams die deze werkwijze moeten
uitvoeren. Een vergelijking van twee willekeurige presentaties, die van de Politie‐Eenheid
Rotterdam en een werkdocument ‘Reprimande jeugd’ voor basisteam Utrecht Centrum
(bijlage VIII) laat zien dat die presentatie niet volstrekt eenduidig was en daarmee tot
verschillende werkwijzen kan leiden. Zo stelt de Rotterdamse presentatie in de eerste dia wat
de reprimande inhoudt, te weten een mondelinge waarschuwing met een pedagogisch doel
middels een reprimandegesprek in het bijzijn van ouders en wordt bij winkeldiefstal een
richtbedrag van 50 euro genoemd. In de Utrechtse dia wordt niet uitgelegd wat de reprimande
inhoudt, maar worden alleen de voorwaarden genoemd waaronder ook het zijn van een
meewerkende verdachte en het betuigen van spijt. Hier wordt, zoals ook landelijk is
afgesproken, geen richtbedrag genoemd.
Hoe dan? (Dia 1. Rotterdam)
‐ Landelijke pilot voor minderjarige van 12 tot 18 jaar.
‐ Gering feit. (winkeldiefstal (ongeveer 50 Euro),
vernieling, oneigenlijk gebruik ID)
‐ Verdachte is op heterdaad aangehouden.
‐ Wel registratie ‐> mondelinge waarschuwing met
pedagogisch doel.
‐ Reprimandegesprek al dan niet telefonisch in het bijzijn
van ouders.

Voorwaarden (Dia 1. Utrecht)
‐ 12 tot 18 jaar
‐ First‐ offender
‐ Geringe feiten (m.n. winkeldiefstal, vernieling, oneigenlijk
ID gebruik)
‐ Meewerkende verdachte
‐ Verdachte betuigt spijt.

Over de ter plaatse te verrichten handelingen door de agent staat in de Rotterdamse dia dat
de verdachte niet wordt verhoord, maar dat wel met de verdachte wordt gesproken en dat
het onderzoek bij twijfel over de personalia op het politiebureau moet worden voortgezet. De
Utrechtse dia vermeldt het aanhoren van de context over de aanhouding en de check van de
hOvJ bij ZSM voor nadere context‐info die in de Rotterdamse dia mist. Er staat wel dat door
de hOvJ ZSM wordt gebeld, maar daar wordt ZSM van het politiedistrict mee bedoeld dat al
bestond voor de landelijke invoering van het ZSM‐overleg met de ketenpartners.

78

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
Collega’s (Dia 2. Rotterdam)
Aanhouding heterdaad, waarbij de collega checkt:
1. Is het een bewijsbare zaak? (verklaringen/
camerabeelden),
2. Personalia verdachte. (Bij twijfel onderzoek aan het
bureau),
3. Is de verdachte first offender. (raadpleeg BVI‐IB),
4. Of het delict in aanmerking komt. Strafbaar feit met
licht karakter.
Belt ter plaatse de HOVJ ZSM met de context van
verdachte, strafbaar feit en omstandigheden.
Er wordt wel met de verdachte gesproken, maar de
verdachte wordt niet ter plaatse verhoord.

Wat doe je ter plaatse? (Dia 2 deel 1. Utrecht)
‐ Aanhouding door burger overnemen.
‐ Context aanhouding aanhoren.
‐ Toetsen bewijslast strafbare feit
‐ ID check
‐ Overleg met de hOvJ voor criteria reprimande.
‐ HOvJ laten checken bij ZSM voor nadere context‐info.
‐ Geen inhoudelijk verhoor.
‐ Geen insluiting.

Over de telefonische voorgeleiding voor de hOvJ staat in beide dia’s dat deze controlevragen
stelt. Volgens de Rotterdamse dia moet deze echter ook vragen hoe de minderjarige staat
tegenover het reprimandegesprek, uitleggen wat dat inhoudt en de mogelijkheid aanbieden
om het reguliere proces te volgen.
HOVJ ZSM (Dia 3.Rotterdam)
De HOVJ checkt of verdachte in aanmerking komt voor
reprimande.
Geleid de verdachte telefonisch voor. Vraagt:
1. Hoe de aanhouding is verlopen.
2. Hoe verdachte staat t.o.v. reprimandegesprek.
3. Mededeling registratie in politiesysteem zonder
strafvervolging.
4. Wijs de verdachte op feit om reguliere proces te volgen.
Bij besluit reprimandegesprek verdachte heenzenden en
collega’s zorg laten dragen voor voeren
reprimandegesprek.

Indien sprake van reprimande? (Dia 2 deel 2. Utrecht)
Telefonische voorgeleiding, hOvJ stelt controlevragen en
legt uit wat er gaat gebeuren.
Ouders informeren.
Reprimande gesprek in (telefonisch) bijzijn van ouders
wordt gevoerd.
Indien ouders niet bereikbaar, reprimandegesprek binnen
48 uur.

Over het reprimandegesprek staat in de Rotterdamse dia’s wat het doel is en de te stellen
vragen aan de jeugdige en de ouders en dat moet worden uitgelegd wat er bij herhaling
gebeurt. De Utrechtse dia’s missen deze uitleg en beperken zich tot de plaats van het gesprek
en het vervoer. In de Rotterdamse dia wordt daarover net als in de Utrechtse dia gemeld dat
dat gesprek telefonisch kan en dat de handelingen in principe op straat worden uitgevoerd en
dat als dat niet lukt, de minderjarige verdachte kan worden overgebracht naar het
politiebureau waar deze in de hal wordt geplaatst. De Utrechtse dia noemt in dit verband de
huiskamer van het politiebureau, maar ook het huisadres en de mogelijkheid om de
minderjarige thuis te brengen.
Het goede gesprek (mag telefonisch) (Dia 4. Rotterdam)
‐ Is geen verhoor en heeft een pedagogisch doel.
‐ Minderjarige:
1. vraag naar de sociale context waarin de verdachte leeft.
2. Vraag naar het hoe en waarom van de feiten en geef de
gevolgen van het feit voor anderen. (bijv. winkelier)
3. Leg uit dat de verdachte bij herhaling een strafblad
krijgt.
‐ Vraag of de ouders hulp nodig hebben of het kind hulp
nodig heeft.
‐ Bespreek wat de reactie van de ouders naar de
minderjarige is.
‐ Overleg of hun kind zelfstandig naar huis kan of
opgehaald wordt.

Plaats reprimandegesprek (Dia 3. Utrecht)
‐ Telefonisch
‐ Ter plaatse
‐ Huiskamer politiebureau
‐ Thuis bij verdachte.
Vervoer verdachte (Dia 6. Utrecht)
Samen met ouders wordt bepaald of de verdachte:
‐ Zelfstandig weg kan vervolgen.
‐ Opgehaald wordt door ouders.
‐ Door politie wordt thuisgebracht.

79

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
O ja…. (Dia 7 deel 1. Rotterdam)
Waar moet ik heen?
In principe worden alle handelingen op straat uitgevoerd.
Mocht dit niet lukken dan de verdachte overbrengen maar
niet insluiten. Plaats hem of haar in de hal, zodat je rustig
kan bellen of spreken met de minderjarige verdachte en
ouders.

Over de administratieve afhandeling in BVH meldt de Rotterdamse dia hoe de gegevens in het
systeem moeten worden gekoppeld en dat de naam van de hOvJ moet worden vermeld. De
Utrechtse dia vermeldt ook wat er moet worden vastgelegd. In beide dia’s mist dat er een
verslag moet worden gemaakt van het reprimandegesprek.
BVH (Dia 5. Rotterdam)
‐ Maak hoofdgebeurtenis aan van strafbare feit (widi A50).
‐ Koppel de persoonsgegevens van aangever, verdachte,
ouder of verzorger.
‐ Koppel verdachte aan strafbare feit met afdoening
reprimande.
‐ Zet in toelichting wie de HOVJ is geweest die beslissing
heeft genomen tot reprimande.
‐ Welke afspraken zijn gemaakt met verdachte en ouders.
‐ Of je al dan niet een zorgmelding hebt opgemaakt.
‐ Handel de verdachte af in BOS‐Z ‐> reprimande

Afhandeling (Dia 7. Utrecht)
In BVH wordt vastgelegd:
‐ Betrokken persoon als verdachte.
‐ Wat er is gebeurd.
‐ Op welke wijze ID vaststelling heeft plaatsgevonden.
‐ Waarom voor reprimande is gekozen.
‐ Wat het contact met ZSM heeft opgeleverd.
‐ Wanneer en door wie het reprimandegesprek wordt/is
gevoerd.
‐ Wanneer er contact is geweest met ouder(s).
‐ Verdere gemaakte afspraken.
‐ VT melding bij zorgen thuissituatie.

Over mogelijke afwijkingen in het proces noemt de Rotterdamse dia de overbrenging naar het
bureau als de identiteit niet kan worden vastgesteld. In het geval dat de ouders niet te
bereiken zijn, noemen beide dia’s een besluit binnen 48 uur over wie het gesprek voert, in
Rotterdam door de hOvJ, in Utrecht door de OPCO. Volgens de Rotterdamse dia kan
schadebemiddeling niet kan worden afgedwongen en kan er bij veel schade voor het reguliere
proces worden gekozen. Een dergelijke opmerking ontbreekt in de Utrechtse presentatie.
Wat als (Dia 6. Rotterdam)
‐ De verdachte geen first offender is? ‐> over naar regulier
proces.
‐ De identiteit niet kan worden vastgesteld? ‐> over naar
bureau als identiteit vastgesteld is kan daarna nog besluit
tot al dan niet reprimande volgen.
‐ Ouders niet te bereiken zijn? ‐> De HOVJ beslist wie
binnen 48 uur het gesprek voert, in principe de
aanhoudende collega. Lukt dit niet dan is de Senior Jeugd
een optie.
‐ Er schade is? ‐> Er wordt wel bemiddeld maar bij
reprimande kan dit niet afgedwongen worden. Bij veel
schade het reguliere proces kiezen.

Niet voldaan aan voorwaarde (Dia 5. Utrecht)
Indien een persoon niet voldoet aan de genoemde
voorwaarde, wordt de zaak contra verdachte regulier
opgepakt.
Geen direct reprimandegesprek (Dia 4. Utrecht)
Indien er niet direct een gesprek plaats kan vinden, wordt
dit gemeld bij de OPCO. Deze kan hem dan binnen 48 uur
opnieuw uitzetten.

De laatste Rotterdamse dia benadrukt nog het overleg en het er samen uit komen en wie de
contactpersoon is bij vragen.
O ja…. (Dia 7 deel 2. Rotterdam)
Samen komen we er uit!
In overleg met de HOVJ kom je er samen uit. Maak je je toch extra zorgen of wil je extra informatie delen, neem dan contact
op met je Senior Jeugd of de Doelgroepencoördinator van je District.

80

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
Uit deze vergelijking wordt duidelijk dat in presentaties eigen accenten worden gelegd in de
vertaling van de werkwijze. Zo is in de Rotterdamse presentatie de werkwijze vereenvoudigd
doordat de check bij ZSM is overgeslagen. Het accent lijkt ook iets meer te liggen op het
overbrengen van de bedoelingen dan op het enkel volgen van de beschreven stappen en er
zijn ook wat aansprekender kopjes gebruikt om de agent direct aan te spreken vanuit zijn rol.
Zo wordt de in politiekringen veel gehanteerde term ‘collega’ gebruikt in de dia waar het gaat
om wat de politieagenten op straat moeten doen. Maar er wordt ook meer context en
toelichting gegeven. Voor deze presentatie kon ook de tijd worden genomen en is ook
uitgebreid overlegd door de twaalf doelgroepen‐coördinatoren van de zes districten.
In Midden‐Nederland is de presentatie overgelaten aan de basisteams waardoor in elk van die
achttien basisteam een ander accent kan worden gelegd die soms een duidelijke afwijking zijn
van de werkwijze. Zo vertelde een OE Z&V van een basisteam van de Eenheid Midden‐
Nederland dat hij op heel korte termijn een presentatie moest maken voor zijn basisteam toen
de pilot al een paar dagen operationeel was. Omdat hij het niet wenselijk vond dat het
reprimandegesprek met de ouders ook telefonisch kon plaatsvinden omdat dat geen
meerwaarde zou hebben, paste hij de werkwijze op dat punt voor zijn basisteam aan:
“Ik zeg ‘dat gaan wij hier niet doen’, ik wil niet dat er met een telefoontje,
uitzonderingen daargelaten, zaken worden afgedaan, dat wordt wat te makkelijk. Je
moet bij die mensen thuis zijn en in ieder geval een gesprek met de ouders, mensen
in de ogen kijken, kijken naar de thuissituatie. En dat hoeft dan niet allemaal binnen
hetzelfde dienstverband, liefst wel natuurlijk, maar als het niet gaat dan de volgende
dag of de dag erna.”
5.2.2 Onvoldoende bekendheid met de werkwijze
Uit de evaluatie bleek dat de bekendheid met de pilot en de wijze waarop politieagenten
kennis hebben genomen van de nieuwe werkwijze, sterk varieerde, ook binnen de politie‐
eenheden. Daaronder was er zelfs een agent met taakaccent Z&V die op het moment van het
interview, ruim negen maanden na de start van de pilot, nog niet van de pilot bleek te hebben
gehoord. Een verklaring kan zijn dat de noodzaak daartoe niet werd gevoeld omdat in het
basisteam van deze politieagent een eigen werkwijze was ontwikkeld die inhield dat de
winkelier in het geval van een minderjarige first offender werd gevraagd om af te zien van de
voorgeleiding. Een agent uit een andere stad, waar minderjarigen nog wel werden
overgebracht naar het politiebureau, zei de pilot wel te kennen omdat deze het werk verlicht
en ze het erg druk hebben met winkeldiefstalincidenten. De meeste politieagenten zeggen via
e‐mail of via een presentatie tijdens de briefing te zijn geïnformeerd. De Handreiking zelf is bij
geen van de geïnterviewden politieagenten bekend behalve bij de in de vorige paragraaf
genoemde OE Z&V die de werkwijze heeft moeten vertalen in een presentatie voor het
basisteam. De politieagenten weten of vermoeden wel dat er een werkwijze op intranet te
vinden is, maar die zouden ze niet hoeven te kennen, maar alleen moeten weten te vinden als
het nodig is.
De politieagenten die over de werkwijze hebben gehoord, weten er inhoudelijk niet veel over
te vermelden en wat ze daarover opmerken, klopt vaak niet. Een wijkagent wijt dat aan de
langdurige reorganisatie van de politie en de constante stroom van werkwijzen, protocollen
en systemen terwijl het werk met steeds minder mensen moet worden gedaan:
81

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
“Als politieagent kom je in dienst en je hebt altijd 10 mailtjes met ‘verandering van
werkwijze’, dat gaat over digitaal, over verandering in bonnen indienen, ik kan het zo
gek niet verzinnen, onwijs veel. Je hebt het erover en ik denk ‘Oh ja, dat kan
inderdaad’. Maar die informatiestroom die blijft maar komen.”
Het leidt er volgens hem toe dat de 112‐meldingen worden gereden, maar het echte
politiewerk, het werken in de wijk met een wijkteam waarvan iedereen in dat team weet wat
er speelt, weg is. Hij waarschuwt er ook voor om teveel vast te leggen omdat juist het
speelveld van de politieagent op straat met al die collega’s die gescreend en getest zijn op het
profiel van een politieagent, het politiewerk waardevol maakt. Politiewerk is mensenwerk en
op het moment dat alles wordt vastgelegd, gaat dat tegen de politie werken. Soms is een
waarschuwing op zijn plaats en soms niet. Ook de initiatiefnemers van de Pilot Twente
signaleren het probleem:
“De politie wordt overspoeld door protocollen, het is gewoon niet meer te doen. Ze
moeten zoveel weten en sommige agenten zijn ook erg bang het fout te doen.”
Diverse politieagenten wijzen er op dat de kennis over de werkwijze niet blijft hangen als ze
die zaken zelden doen en deze eerst in de praktijk moet landen door de zaken te doen en daar
binnen het basisteam met elkaar over te ‘sparren’ om tot de beste werkwijze te komen. Men
zou elkaar ook onderling informeren in die zin dat als een agent een melding krijgt en zegt
‘Een minderjarige jongen van 14 bij de AH daar ga ik nu heen’, een andere agent reageert met:
‘Weet je dat er een nieuwe werkwijze is?’ Ook een agent uit de Politie‐Eenheid Rotterdam
beschrijft dat het tijd heeft gekost om de werkwijze te laten landen:
“Toen we net begonnen, was het nog afwachten van hoe zit het en toen werden er
constant telefoontjes gepleegd. Dat wordt nu steeds minder en gaat het eigenlijk van
een leien dakje. Het kost tijd om zoiets door te voeren”.
5.2.3 Ruis door de reprimande meerderjarige first offenders met RAPP‐app
Uit de procesevaluatie kwam naar voren dat het feit dat enkele maanden na de start van de
pilot, een tweede pilot reprimande is gestart voor meerderjarige first offenders van
winkeldiefstal, in de praktijk voor ruis heeft gezorgd bij het bekend raken met de nieuwe
werkwijze. De achtergrond en bedoeling van deze pilot is echter een geheel andere. Er was
hier geen sprake van een situatie die leidt tot insluiting op het politiebureau in afwachting van
de verplichte consultatiebijstand, maar wel van een burgeraanhouding die moest worden
overgenomen en dus gepaard ging met het overbrengen van de verdachte naar het
politiebureau. Het belangrijkste doel was om tegemoet te komen aan het probleem dat de
afhandeling van winkeldiefstal in verhouding tot de ernst van het strafbare feit veel tijd in
beslag neemt. In de politie‐eenheden waren al verschillende werkwijzen ontwikkeld om
hiermee om te gaan waaronder het geven van een eenmalige waarschuwing die werd
geregistreerd in het politiesysteem. Vanwege de ongewenste diversiteit was ook hier het doel
om te komen tot een landelijk, geharmoniseerd werkproces voor meerderjarige first
offenders.
Anders dan de Pilot Reprimande voor minderjarigen is de pilot voor meerderjarigen met veel
landelijk voorlichtingsmateriaal geïntroduceerd en niet alleen bij de politie, maar ook bij de
winkeliers. Zo zijn er bij de politie en winkeliers muismatjes verspreid met een beschrijving
82

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
van de werkwijze erop. Deze pilot is tevens gepaard gegaan met de introductie van de RAPP‐
app, een nieuw registratiesysteem voor de politie waarmee het werkproces volledig digitaal
via een app op de telefoon kan worden afgehandeld en als eerste beschikbaar is gesteld voor
de afhandeling van winkeldiefstal door meerderjarige first offenders. Door de samenloop van
beide pilots lijkt de pilot voor minderjarigen te zijn ondergesneeuwd en bestond in de praktijk
het idee dat het om dezelfde pilot ging en de RAPP‐app ook kan worden gebruikt voor
minderjarige verdachten. Een van de politieagenten liet de app ook tijdens het interview zien
en legde uit hoe deze werkt. Het verklaart ook waarom veel agenten denken dat ook de pilot
voor minderjarigen alleen betrekking heeft op winkeldiefstal.
In de Eenheid Rotterdam zou de pilot voor minderjarigen aan het eind van de looptijd
merkbaar zijn gaan lijden onder de RAPP‐app omdat politieagenten die meer zijn gaan
gebruiken. De RAPP‐app geeft bij minderjarige first offenders echter aan dat een reprimande
niet mogelijk is terwijl wel aan de voorwaarden daarvoor is voldaan. Omdat er veel nieuwe
jonge politieagenten in dienst zijn die geleid willen worden, zouden die zich geheel verlaten
op de hOvJ. Maar omdat veel hOvJ’s de werkwijze niet kennen, zeggen die tegen de agenten
dat ze de aanwijzingen in de RAPP‐app moeten volgen. Hierin speelt mee dat alle
politiefunctionarissen vanaf een bepaalde functieschaal als hOvJ zijn aangewezen en er bij
gebrek aan personeel hOvJ’s worden ingezet die geen kennis hebben van de werkwijzen voor
minderjarige verdachten. Zolang de RAPP‐app dus nog niet werkt zoals het zou moeten, zou
het dus heel belangrijk zijn dat de zaken door hOvJ’s worden afgedaan die goed zijn ingevoerd
in de werkwijze.
5.2.4 Insluiting op het politiebureau nog niet in alle gevallen voorkomen
Tijdens de stakeholderssessie stelden de belangrijkste sleutelinformanten van de drie
betrokken partijen (politie, OM en Halt) met elkaar vast dat met betrekking tot het doel van
het voorkomen van een nodeloos gejuridificeerd proces met insluiting op het politiebureau,
het voorkomen van de insluiting op het politiebureau het belangrijkste onderdeel is, maar dat
het ‘nodeloos gejuridificeerd proces’ ook andere verzwarende elementen kent zoals het
vervoer als aangehoudene in een politieauto, de insluitingsfouillering en de rechtsbijstand.
Dat dit doel nog niet ten volle wordt bereikt, blijkt daaruit dat er volgens de procesevaluatie
(paragraaf 3.5.1) een grote groep doelgroepzaken is waarin geen reprimande is gegeven en
dat 11% van de incidenten waarin wel een reprimande is gegeven, is vooraf gegaan door een
(geregistreerde) aanhouding met voorgeleiding en verblijf op het politiebureau waarbij de
minderjarige verdachte is opgehouden voor onderzoek. Een deel daarvan heeft zelfs langer
dan 5 uur op het politiebureau gezeten. Ook onder de bestudeerde mutaties werden enkele
van die zaken aangetroffen (paragraaf 4.4.3). In twee van die gevallen was de overbrenging
en voorgeleiding op het politiebureau het gevolg van onbekendheid van de agenten met de
nieuwe werkwijze. In al deze gevallen betrof het de Eenheid Zeeland‐West‐Brabant.
Deze bevindingen sluiten aan bij de informatie van de politiefunctionarissen bij de ZSM‐
locaties van de drie onderzochte politie‐eenheden. Volgens de politiefunctionarissen van
twee van drie ZSM‐locaties zouden er nog geregeld minderjarige first offenders van lichte
feiten op de monitor staan die zijn overgebracht naar het politiebureau. Een verklaring
hiervoor zou volgens de betrokken politiefunctionarissen zijn dat agenten op straat de
werkwijze niet altijd kennen. Beiden wijzen er los van elkaar op dat dit komt omdat
politieagenten worden overspoeld met protocollen en richtlijnen waardoor ze er weleens een
83

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
zouden kunnen missen. Er werd ook door deze functionarissen gewezen op de verwarring die
kan ontstaan met de regeling van de Halt‐feiten waar dezelfde feiten in staan. Alleen op de
ZSM‐locatie Rotterdam zou het nog maar weinig voorkomen dat minderjarige first offenders
van lichte feiten op de verdachtenmonitor staan. De politiefunctionarissen daar denken dat
dit het gevolg kan zijn van het goed functioneren van de pilot, maar dat ook de sluiting van
winkels door de coronamaatregelen een rol kan hebben gespeeld. Indien er incidenteel toch
een minderjarige op de monitor staat, wordt er alsnog een reprimande gegeven of
doorverwezen naar Halt.
Ook uit de interviews met de agenten bleek dat zij in de praktijk meemaakten dat een
minderjarige first offender door een agent is meegenomen naar het politiebureau terwijl die
in aanmerking had kunnen komen voor de reprimande. Hier wordt opnieuw gewezen op het
feit dat sommige hOvJ’s onvoldoende bekend zijn met deze nieuwe werkwijze, waardoor ze
de verdachte wel op het politiebureau laten komen of zelfs insluiten en vanuit daar een
reprimande opleggen. Een mogelijke verklaring voor de onbekendheid van de nieuwe
werkwijze onder hOvJ’s zou grote werklast, groot verloop en gebrek aan specifieke kennis met
deze werkwijze van de hOvJ‘s kunnen zijn. Bekendheid met de nieuwe werkwijze is dus van
groot belang voor zowel het doel om te voorkomen dat minderjarigen onnodig op het
politiebureau worden ingesloten als dat van het creëren van een landelijk eenduidige
werkwijze.
Tot slot bleek dat ook onder de jeugdrechtadvocaten die de enquête hebben ingevuld, de pilot
nauwelijks bekend was. En ook deze jeugdrechtadvocaten hadden jeugdpiketten gedaan waar
minderjarigen op het politiebureau werden aangetroffen die voor de nieuwe werkwijze in
aanmerking hadden kunnen komen. Anderzijds waren er ook advocaten die minder
jeugdpiketmeldingen hebben gehad dan normaal gesproken. Een van de advocaten,
werkzaam in de Politie‐Eenheid Rotterdam, zegt ook te weten dat minderjarige ‘first
offenders’ van bagatelfeiten (eenvoudige winkeldiefstal of vernieling met geringe schade) niet
meer worden ‘uitgemeld’ door de Raad voor Rechtsbijstand.
5.2.5 Aanbevelingen voor een betere bekendmaking van de werkwijze
Een aanbeveling voor de doorontwikkeling van de pilot die van diverse zijden werd gedaan,
door de agenten, de politiefunctionarissen bij ZSM en de advocaten, was om deze nieuwe
werkwijze veel meer bekendheid te geven, ook onder advocaten. De initiatiefnemers van de
Pilot Twente hebben veel aandacht besteed aan de bekendmaking van de nieuwe werkwijze,
zelfs in de landelijke media. Vanuit hun ervaring met de dagelijkse politiepraktijk wisten ze
ook dat het nodig was om de boodschap op een visuele manier duidelijk te maken omdat dat
beter overkomt bij politieagenten dan een ‘lap tekst’. In deze pilot werd het belangrijk
gevonden dat de politieagent goed helder heeft wat de bedoeling is zodat deze vanuit zijn
professionaliteit in elke situatie een eigen professionele afweging kan maken vanuit die
bedoeling. Wat men niet wilde, was dat deze met een lijstje met feiten op pad werd gestuurd.
Daarom is in de Pilot Twente veel tijd en aandacht besteed aan het uitleggen en bespreken
van de bedoeling van de nieuwe werkwijze, door persoonlijke voorlichting, het bezoeken van
briefings en bellen met collega’s aangezien er onderling heel verschillend naar werd gekeken.
Daarbij is gebruik gemaakt van casuïstiek om het verhaal te onderbouwen. Daarnaast is er een
stappenplan gemaakt, zijn brieven voor de ouders gemaakt en folders in het Nederlands en

84

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
Duits. De initiatiefnemers hebben ook een filmpje gemaakt waarin de coördinerend officier
van justitie de agenten rechtstreeks toespreekt over de bedoeling van de pilot.
Toen de landelijke pilot al bijna een jaar liep is er alsnog, naar voorbeeld van de Pilot Twente,
een filmpje gemaakt dat in alle basisteams getoond kan worden. Dat filmpje is in een korte en
een lange versie begin september 2021 via een interne mail verspreid met links naar BlueTube
en BlueOpStraat. Samen met de link naar de filmpjes werd opnieuw aandacht gevraagd voor
de pilot en aangekondigd dat de pilotperiode was verlengd tot 1 januari 2022 met de intentie
tot verdere verlenging tot in ieder geval april 2022.32 Aan geadresseerden werd verzocht om
de informatie breed te delen binnen het district of het basisteam en nadrukkelijk aandacht te
vragen voor een zorgvuldige naleving van de afgesproken werkwijze inclusief de registratie.
Daarbij werd verwezen naar het nieuwsbericht en de Handreiking met de Leidraad op
Intranet.
Een hOvJ met veel expertise op het terrein van communicatie, doet de aanbeveling om een
combinatie te maken van een filmpje met een handleiding op een app. Het zou daarbij
belangrijk zijn om de agent direct en op een motiverende wijze aan te spreken waarbij degene
die de werkwijze presenteert, zich in de situatie van de agent inleeft en duidelijk maakt
waarom het goed is om die werkwijze te volgen. De politiefunctionarissen op de ZSM‐locaties,
die net als de geïnterviewden politieagenten signaleerden dat de werkwijze weinig bekend
was omdat deze zou ondersneeuwen in de stroom van protocollen, deden vergelijkbare
aanbevelingen met betrekking tot praktijkgerichte voorlichting en om zaken met elkaar te
bespreken. Tevens zouden de regelingen helder en duidelijk moeten zijn en geen ruimte
moeten laten, bijvoorbeeld door een app met een duidelijke route voor minderjarigen.

5.3 Het bieden van een helder kader
5.3.1 Twee parallel lopende werkwijzen reprimande bij winkeldiefstal
Hiervoor is al melding gemaakt van de parallel lopende introductie van de reprimande voor
meerderjarige first offenders van winkeldiefstal. Die zorgde niet alleen voor ruis in de
bekendmaking, maar ook bij de uitvoering van de werkwijze. Voor de agenten op straat die
een melding krijgen van een aanhouding op heterdaad van een verdachte van winkeldiefstal
zijn er nu dus twee nieuwe werkwijzen voor de afhandeling, afhankelijk van de leeftijd van de
verdachte. In beide gevallen geldt de eis van first offender met dit verschil dat bij
meerderjarigen niet verder wordt teruggekeken dan over een periode van de afgelopen vijf
jaar. Waar bij minderjarigen geen beperkingen zijn gesteld aan het bedrag of het aantal
goederen omdat de context bepalend moet zijn, is de reprimande bij meerderjarigen beperkt
tot maximaal drie weggenomen goederen voor een bedrag van maximaal 50 euro. Net als bij
minderjarigen geldt hier dat er geen indicatie mag zijn dat de diefstal een professioneel
karakter heeft.33 Waar bij minderjarigen met de hOvJ moet worden overlegd, een telefonische
voorgeleiding bij de hOvJ moet plaatsvinden en een check moet worden gedaan bij ZSM,
wordt bij meerderjarigen volstaan met een telefonisch overleg met de hOvJ. Het argument
daarvoor is dat omdat wordt volstaan met een reprimande, het opmaken van een proces‐
32

De pilot werd ook verlengd tot april 2022 en vlak voor de afloop daarvan is de looptijd van de landelijke pilot
nog eenmaal verlengd tot het moment van besluitvorming op basis van de resultaten uit dit onderzoek.
33
Hier wordt, net als bij minderjarigen, het gebruik van de geprepareerde tas als voorbeeld gegeven.

85

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
verbaal van opsporing onder verantwoordelijkheid van het OM achterwege wordt gelaten,
gelet op artikel 152 lid 2 Sv. Dit omdat het niet de bedoeling is dat in deze zaken een
vervolgingsbeslissing door het OM wordt genomen. Dezelfde redenering zou echter opgaan
voor minderjarige verdachten die voor een reprimande in aanmerking komen, wat maakt dat
dit verschil niet begrijpelijk is en tot verwarring leidt.
5.3.2 De handhaving van het bestaande kader voor niet aangehouden verdachten
Wat tijdens deze pilot en ook in deze evaluatie voor veel verwarring heeft gezorgd is dat er al
een werkwijze voor de reprimande was die bleef bestaan, en dat de nieuwe werkwijze alleen
gold voor (op heterdaad) aangehouden verdachten. Al tijdens het bijgewoonde LPJOM met
de coördinerend jeugdofficieren van justitie van de tien parketten en hun beleidsadviseurs in
maart 2021, bleek dat een aantal coördinerend officieren van justitie van de politie op
Eenheidsniveau overzichten hadden gevraagd van de geregistreerde reprimandes. En dat
waar die gegevens werden verstrekt, daarin geen onderscheid werd gemaakt tussen de
reprimandes bij aangehouden en niet aangehouden jeugdige verdachten waarvoor de nieuwe
werkwijze niet geldt.
Er wordt evenmin voorgeschreven dat in de mutatie moet worden vermeld of er sprake was
van een aanhouding (op heterdaad). Dit is echter een cruciaal gegeven, want als er geen
aanhouding is geweest, hoeft de werkwijze met de telefonische voorgeleiding door de hOvJ
niet te worden toegepast. Het is overigens de vraag of dit onderscheid tussen de reprimande
bij aangehouden en niet aangehouden minderjarige verdachten nog op alle onderdelen te
rechtvaardigen is, want uit de mutaties bleek al dat de feiten waarin niet is aangehouden niet
anders zijn dan de feiten waarin wel is aangehouden. Er zijn zelfs zaken die hetzelfde incident
betreffen waarin een minderjarige wel is aangehouden omdat die op heterdaad werd betrapt
en de andere minderjarige, die pas drie dagen later op basis van camerabeelden werd
opgespoord, niet werd aangehouden.
5.3.3 Een feit met een licht en eenvoudig karakter bezien in de context
In het licht van het doel van een helder kader is het meest besproken onderdeel het feit
waarvoor de reprimande kan worden toegepast, te weten ‘een feit met een licht en eenvoudig
karakter, met name eenvoudige winkeldiefstal van geringe waarde, vernieling waarbij er
sprake is van geringe schade en gebruik maken van een ID‐bewijs op naam van een ander of
simpel gefalsificeerd ID‐bewijs in de horeca’. De toevoeging ‘met name’ moet de ruimte geven
om ook andere feiten van een licht en eenvoudig karakter daaronder te brengen. Er zijn geen
bedragen genoemd omdat de context bepalend moet zijn. Het zou bij de professionaliteit van
de politie horen om daar goed in te kunnen differentiëren, om uit te leggen waarom de ene
winkeldiefstal meer of minder streng zou moeten worden aangepakt dan een andere,
afhankelijk van de persoonlijke omstandigheden. De politie zou probleemloze zaken eruit
moeten kunnen filteren en snel en makkelijk met een reprimande af moeten kunnen doen,
maar ook moeten weten wanneer een Halt‐afdoening passend is. Daarbij zou het voor de
politieagenten op straat wel verwarrend zijn dat er wel een lijst met feiten is die met Halt
kunnen worden afgedaan en er geen duidelijke afbakening is wanneer die met een
reprimande kunnen worden afgedaan.
Uit de bestudering van de steekproef van mutaties bleek dat alle incidentmutaties op twee na
betrekking hadden op winkeldiefstal. Een verklaring daarvoor kan zijn dat juist bij dit feit vaak
86

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
gebruik wordt gemaakt van de burgeraanhouding, maar uit de interviews met de
politieagenten bleek dat de meesten dachten dat de reprimande alleen voor winkeldiefstal
was bedoeld. Hier zou sprake kunnen zijn van verwarring omdat de reprimande voor
meerderjarige first offenders alleen voor winkeldiefstal kan worden gebruikt. Toen de
politieagenten de andere met name genoemde feiten werd voorgelegd ‐ vernieling en vals ID‐
bewijs ‐ bleek dat ze vernieling ook nog wel geschikt achtten voor de reprimande, als de
schade beperkt zou zijn, maar dat men verdeeld was over het gebruik van een vals
identiteitsbewijs. Daarvoor was een praktische reden, omdat de identiteit in zo’n geval eerst
moet worden vastgesteld op het politiebureau, maar ook een contextuele vanwege het
geraffineerde handelen dat gepaard kan gaan met het vervalsen van een ID‐bewijs. Maar ook
daarbij zou het weer afhangen van de situatie waarbij er wel begrip was voor toepassing in
het geval er een vals ID‐bewijs wordt gebruikt voor toegang tot de horeca.
Over het algemeen komt sterk uit de interviews naar voren dat de politieagenten er belang
aan hechten om specifieke omstandigheden van het geval mee te kunnen blijven wegen in
hun beslissing welke afhandeling de beste past. Factoren als leeftijd, justitieel verleden, type
delict, de aard en de hoogte van de aangerichte schade, maar ook eventuele contra‐indicaties
maken welke afhandeling het meest geschikt is. Daarbij zou het bedrag op zich nog weinig
zeggen, maar gaat het ook om wat er gestolen is en dat weer in combinatie met de leeftijd.
De agenten die behoefte hebben aan het hanteren van een maximumbedrag van de waarde
van de gestolen goederen of aangerichte schade, zijn vaak de onervaren agenten die
zekerheid willen en geleid willen worden. In de Twentse pilot, waarin de term ‘licht vergrijp’
in het geheel niet was ingevuld om ruimte te laten voor de context en de professionaliteit van
de politieagent, werden juist voor die politieagenten die dat moeilijk vonden, veel zaken met
elkaar besproken om ze daar zelf meer over na te leren denken.
5.3.4 Onhelderheid over het doel van de telefonische voorgeleiding
Een belangrijk onderdeel van de nieuwe werkwijze waarvan het doel in de praktijk niet helder
blijkt te zijn, is dat aangehouden verdachten ter plaatse telefonisch worden voorgeleid aan de
hOvJ. Tijdens de interviews met de sleutelinformanten plaatsten de initiatiefnemers van de
Pilot Twente al kanttekeningen bij de werkbaarheid daarvan in de situatie waarin de
minderjarige aangehouden verdachte zich in de winkel of in het politiebusje bevindt. Ze
vroegen zich ook af hoe een telefonische ‘heenzending’ overkomt op een minderjarige
verdachte. Uit de procesevaluatie bleek dat er maar in een enkel geval melding is gemaakt
van zo’n telefonische voorgeleiding en dat waar dat het geval was, het in de meeste gevallen
meer op een reprimandegesprek leek dan een voorgeleiding met procesvragen.
Uit de interviews met de politieagenten bleek dat er verschillend over deze telefonische
voorgeleiding werd gedacht. De OE Z&V die de nieuwe werkwijze in zijn basisteam heeft
gepresenteerd, gaf aan de meerwaarde daarvan niet te zien. Maar er waren ook agenten die
in de veronderstelling waren dat een voorgeleiding in geval van een reprimande niet vereist
zou zijn omdat de aanhouding niet is voortgezet door de minderjarige mee te nemen naar het
politiebureau voor een verhoor. Zo zegt een van de agenten letterlijk:
“Die burger mag aanhouden, maar omdat je overgaat op reprimande heb je eigenlijk
geen officiële aanhouding.”

87

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
Een andere agent meent dat tijdens het telefonisch overleg met de hOvJ wordt bepaald dat
wordt afgezien van de voorgeleiding en de aanhouding daarmee wordt ingetrokken. Deze
opvattingen sluiten aan en zouden voort kunnen komen uit de werkwijze bij de reprimande
voor meerderjarige first offenders, waarvoor deze beweringen wel kloppen.
Ook vanuit de hOvJ’s zelf komt het geluid dat een telefonische voorgeleiding niet altijd nodig
wordt gevonden. In de praktijk zouden politieagenten vaak opbellen op het moment dat ze al
een reprimande hebben gegeven en hOvJ’s zouden daar dan vaak mee instemmen. Men zou
daar geen probleem mee hebben, ook niet als dat betekent dat er geen telefonische
voorgeleiding is. De agenten op straat zouden het verhaal goed kunnen overbrengen aan de
minderjarigen en ze kunnen uitleggen dat ze met een hOvJ hebben gesproken. Alleen als de
agenten nog jong en onervaren zijn, zouden hOvJ’s het gesprek soms wel zelf voeren.
5.3.5 Onhelderheid over de meerwaarde van de check bij ZSM
Tijdens de interviews met de sleutelinformanten bleek dat niet alle betrokken partijen de
meerwaarde zagen van de check bij ZSM. Er werd gevreesd dat dit tot verwarring kan leiden,
zeker als er geen specifieke jeugdtafel is en de ZSM‐officier van justitie normaal gesproken
volwassenenzaken behandelt en niet bekend is met de pilot. Daarmee zou ook weer een
schakel zijn ingebouwd die tijd kost terwijl de politie al die tijd op straat of in de winkel staat,
wat afbreuk doet aan het idee om het reprimande‐proces simpel te houden. Daarbij was het
de vraag welke informatie de consultatie van ZSM nog zou kunnen opleveren om niet tot een
reprimande te besluiten. Als de minderjarige bekend is bij Halt of de RvdK een strafadvies
schrijft, zou dat bekend zijn bij de politie omdat de minderjarige dan geen first offender meer
is. Verschillende sleutelinformanten wijzen erop dat een jeugdige zelf kan vertellen dat hij een
gezinsvoogd of pleegouder heeft, maar ook dat een beschermingsonderzoek niet altijd in de
weg hoeft te staan aan een reprimande voor een licht feit. Tot slot wordt er nog voor
gewaarschuwd, ook van de zijde van de RvdK zelf, dat er heel veel partijen bij de monitor
zitten en kattenkwaad daar niet thuishoort.
Tijdens het landelijk jeugdoverleg Politie van maart 2021 bleek dat de check van ZSM al tot
verwarring had geleid omdat een ZSM‐officier van justitie die werd gebeld, de beslissing had
overgenomen. Deze had de minderjarige verdachte, ondanks dat de zaak zich volgens de hOvJ
leende voor een reprimande, toch had laten aanhouden en overbrengen naar het
politiebureau. Het was in deze casus noch bij de ZSM‐officier van justitie noch bij de betrokken
politieambtenaren duidelijk dat het niet de ZSM‐officier van justitie is die beslist.
Interviews met de politiefunctionarissen van de ZSM‐locaties van de drie onderzochte politie‐
eenheden bevestigden het beeld dat zij zelden worden gebeld door de hOvJ’s uit het veld over
de reprimande, zeker niet als die daar zelf al toe heeft besloten. De politiefunctionaris van
ZSM Zeeland‐West‐Brabant zou zelden worden gebeld en de politiefunctionarissen van ZSM
Rotterdam zeggen nooit te worden gebeld, maar dat is niet verwonderlijk omdat deze politie‐
eenheid ervoor heeft gekozen om deze check bij ZSM niet verplicht op te nemen. De
toegevoegde waarde zou volgens de politiefunctionaris van ZSM Zeeland‐West‐Brabant
kunnen liggen in het inzien van de Justitiële Documentatie van het OM en van de RvdK. De
politiefunctionarissen van ZSM Rotterdam denken dat consultatie bij twijfel een toegevoegde
waarde kan hebben, maar waarschuwen dat de ervaring leert dat het ophalen van relevante
informatie uit de keten, waarbij diverse partners worden bevraagd, soms tot een uur kan
88

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
duren en dat ze zich kunnen voorstellen dat dit niet wenselijk is als de politie op straat een
beslissing moet nemen over meenemen naar het bureau voor voorgeleiding of direct een
reprimande te geven.
Om op een snelle manier informatie in te winnen zou in veel gevallen kunnen worden volstaan
met het raadplegen van de politiesystemen waarin niet alleen eerdere strafbare feiten staan
opgenomen, maar ook overlast gevend gedrag en mogelijke zorgen binnen het gezin. Een
illustratie daarvan wordt gegeven in een interview met een Rotterdamse hOvJ:
“Als ik zie dat een minderjarige drie keer is weggelopen en zes keer gecontroleerd is
in de nachtelijke uren met een jeugdgroep op straat, dan laat ik voorgeleiden om te
zien of het feit Halt‐waardig is.”
Hij zou dan alsnog kunnen besluiten tot een reprimande, maar heeft dan wel context
uitgezocht.
5.3.6 Problemen rond de registratie van de reprimande in BVH
Een goede registratie was een belangrijke randvoorwaarde van de pilot. Tijdens de interviews
met de sleutelinformanten bleek dat voor het OM en Halt een belangrijke voorwaarde te zijn,
om op deze wijze goed zicht te krijgen op de uitvoering. De portefeuillehouder Z&V van de
Nationale Politie stelde daar echter wel grenzen aan omdat het naar de organisatie toe niet
te verantwoorden zou zijn dat voor deze lichtste categorie feiten meer administratie zou
moeten worden verricht dan voor ernstiger vergrijpen. Maar het werd door de politie wel
belangrijk geacht om de reprimande apart te registreren en gedurende de looptijd is daar ook
een dashboard voor gebouwd dat inzicht geeft in het aantal reprimandes dat op landelijk
niveau binnen de pilotwerkwijze is geregistreerd. Sinds november 2021 wordt elke eerste
maandag van de maand een landelijke rapportage rondgestuurd aan de eenheidsadviseurs
Z&V en het landelijk jeugdoverleg Politie. De rapportage Reprimande is op Eenheidsniveau via
BlueSpotReview opvraagbaar met een detailblad dat inzicht geeft op casusniveau.
Uit de procesevaluatie bleek dat de registratie nog wel voor verbetering vatbaar is, ook
volgens de agenten die ermee werken. Niet zozeer omdat de agenten vinden dat ze teveel
moeten registreren, maar omdat het systeem te weinig gestroomlijnd is, te veel ruimte laat
voor interpretatie en niet altijd duidelijk is waar wat moet worden ingevoerd, waaronder de
ouders en de reprimandegesprekken. Omdat het om een vrije ruimte gaat, zijn de mutaties
ook zeer uiteenlopend, van zeer summier tot een redelijk uitgebreid verslag. In de Handreiking
staat welke gegevens moeten worden vermeld in de mutatie, maar uit de evaluatie bleek dat
vrijwel geen enkele politieagent deze heeft gelezen. Maar ook al zou dat gebeuren, dan
missen daarin enkele voor het onderzoek cruciale gegevens zoals of er overleg is geweest met
de hOvJ en of er daarbij sprake was van een telefonische voorgeleiding. Een van de
geënquêteerde advocaten deed nog de suggestie om de agent of hOvJ een intake‐lijst te geven
waarin kort moet worden aangegeven waarom wel of niet is gekozen voor de reprimande
zodat iedere keer een bewuste keuze wordt gemaakt.

89

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen

5.4 Een proportionele en pedagogische afhandeling buiten het strafrecht
5.4.1 De meerwaarde volgens de partijen
Eerder bleek al dat alle betrokken partijen hetzelfde doel voor ogen staat als het gaat om deze
categorie minderjarige verdachten en de wens delen dat de Pilot Reprimande het begin is van
een bredere overdenking van het probleem dat aan de basis ligt van het ontstaan van de pilot.
Die was dat er bij aangehouden minderjarige verdachten geen ruimte is voor een afdoening
van een licht feit buiten het strafproces om zonder insluiting op het politiebureau. Die
insluiting paste ook niet bij het naar aanleiding van de rapporten van de Kinderombudsman34
en Defence for Children35 ingezette landelijke beleid om kinderen niet in de politiecel te
plaatsen tenzij dat niet anders kan en dan voor een zo kort mogelijke duur. Over dit beleid
wordt onder het kopje ‘passende reactie’ gerapporteerd aan de Tweede Kamer.36 Een
belangrijke meerwaarde van de pilot zou tevens zijn dat er aandacht komt voor opgroeigedrag
en dat de politie zich bij de confrontatie met minderjarige verdachten steeds de vraag zou
moeten stellen of daar sprake van is.
Uit de interviews met de eenheidsadviseurs Z&V bij de drie onderzochte politie‐eenheden
kwam naar voren dat het als een belangrijke meerwaarde werd gezien dat hiermee wordt
benadrukt dat de reprimande een politie‐interventie is. Die bestond al en werd ook wel
gebruikt, maar dat was niet algemeen bekend en er was geen duidelijke basis voor zoals nu
met de nieuwe werkwijze. De reprimande wordt gezien als een zeer goede, pedagogische
interventie die de politie kan toepassen en die ook bij de politie zou horen, vanuit het gezag
en vanuit de plek in de samenleving. Dat zou zeker gelden bij de leeftijdscategorie waar het
om gaat, die nog opkijkt tegen de politie en andere hulpdiensten. Het is goed voor het welzijn
van de minderjarige en de politie laat daarmee ook zien oog te hebben voor de ontwikkeling
van kinderen en dat het maken van fouten daarbij hoort. Met de reprimande wordt een kans
geboden om van de ervaring te leren en de fout niet nogmaals te maken. De context en
situatie moeten daarbij leidend zijn. Kinderen moeten natuurlijk kunnen opgroeien en
grenzen verkennen hoort daarbij, maar er moeten ook grenzen worden gesteld. De
politieagenten die de reprimande zelf hebben toegepast, zeggen in de praktijk te hebben
ervaren dat daarmee een passende reactie kon worden gegeven richting de minderjarigen.
Wat ook belangrijk wordt gevonden is dat door de pilot een einde wordt gemaakt aan de, als
absurd ervaren, situatie dat twee agenten 20 minuten onderweg waren met een minderjarige
in een politieauto die daarna de hele aanhoudingsprocedure op het politiebureau moest
doorlopen vanwege diefstal van een blikje cola van €0,69. De impact daarvan op de
minderjarige was groot en het zou goed zijn dat er nu oog is voor het kind achter het strafbare
feit. Behalve dat de minderjarige niet hoeft te worden overgebracht naar het politiebureau,
zou de werkwijze ook tijd besparen. Die tijdswinst zou vooral bij de recherche worden ervaren
die tijd bespaart op het insluiten en verhoren op het politiebureau, het opmaken van
processen‐verbaal en het consulteren van ZSM. De tijdswinst voor de agent op straat is dat
deze de minderjarige niet hoeft over te brengen naar het politiebureau, maar deze moet daar
tegenover wel meer registreren dan voorheen en een reprimandegesprek organiseren en

34

De Kinderombudsman 2016 en De Kinderombudsman 2019.
Berger e.a., Defence for Children en Vereniging van Nederlandse Jeugdrecht Advocaten 2017.
36
Zie o.a.: Kamerstukken II 2019/20, 28741, 77, p.7.
35

90

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
uitvoeren in aanwezigheid van de ouders en daar een verslag van maken. Met name als de
ouders thuis worden bezocht, kan dat ook veel tijd kosten.
Hoewel de advocaten geen partij waren bij het opstellen van de pilot, is de VNJA wel
geïnformeerd en hebben ze de Leidraad doorgenomen om te waarborgen dat er bij het
reprimandegesprek geen sprake is van een inhoudelijk verhoor. Het vooraf benoemde
neveneffect dat de advocatuur minder vaak met de doelgroep in aanraking komt, bleken de
gespecialiseerde jeugdrechtadvocaten niet als negatief te zien. Ze zien het belang van de pilot
en pleitten er zelfs voor om de eis dat het moet gaan om een first offender, minder hard te
maken. Ook de jeugdrechtadvocaten die de enquête hebben ingevuld, vonden de reprimande
een geschikte afdoening voor minderjarige first offenders van winkeldiefstal, vernieling of
andere lichte strafbare feiten en vonden het ook te rechtvaardigen dat met het oog op de
proportionaliteit wordt afgezien van een inhoudelijk verhoor en daarmee van de
rechtsbijstand. Het zou tevens belangrijk zijn om ‘overreageren’ en onnodig criminaliseren te
voorkomen en met het verblijf in een politiecel zou ook een tegenovergesteld effect kunnen
worden bereikt, namelijk het gevoel te hard te zijn aangepakt. Slechts één advocaat had geen
moeite met een kort verblijf op het politiebureau omdat dit volgens deze advocaat meer
impact zou kunnen hebben ter voorkoming van verdere strafbare feiten dan een reprimande
op straat.
De meeste advocaten zagen de belangrijkste meerwaarde van de werkwijze daarin dat het
belang van kind hier voorop staat en dat direct een passend gevolg wordt gegeven aan een
relatief kleine misstap van een minderjarige op weg naar zijn ontwikkeling als volwassene. Dit
zou proportioneel zijn, effectief en met de minst nadelige gevolgen. De reprimande zou een
veel passender reactie zijn dan minderjarige verdachten het strafproces in leiden met alle
daarbij behorende consequenties. Minderjarigen zouden leren door te ervaren en vooraf vaak
niet goed nadenken over de gevolgen van hun actie op langere termijn. Over het algemeen
zouden ze al genoeg onder de indruk zijn van de aanhouding en het gesprek met de politie in
de winkel en dat zou bij zo’n jeugdzonde al voldoende recidivebeperkend werken, net als
schaamte en het aan de ouders moeten uitleggen wat er gebeurd is.
5.4.2 Het reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders
In het licht van de realisatie van een pedagogische afhandeling is het belangrijkste
pedagogische moment het reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders. In de
interviews met de sleutelinformanten werd dit door sommige respondenten zo belangrijk
gevonden dat ze vraagtekens plaatsten bij het feit dat het gesprek met de ouders ook
telefonisch kan worden gevoerd. Het zou dan ook lastig zijn om te verifiëren of je
daadwerkelijk met de ouder spreekt. Verder werd van diverse zijden de vrees uitgesproken
dat het reprimandegesprek in sommige gevallen achterwege zou worden gelaten, omdat het
de agenten te veel werk zou opleveren of omdat er politieagenten zijn die niet weten hoe ze
zo’n gesprek moeten voeren. De initiatiefnemers van de Twentse pilot hadden echter de
ervaring dat die gesprekken wel werden gevoerd en dat in het geval de ouders niet bereikbaar
zijn, er extra moeite wordt gedaan om ze alsnog te bereiken of de dag erna alsnog een gesprek
te voeren. De reprimandes komen weliswaar terecht bij jonge agenten in de
incidentafhandeling, maar ook die hebben een bepaalde leeftijd en levenservaring en blijken
het fijn te vinden als ze ‘in positie’ worden gebracht. Als het ze niet ligt om de reprimande te

91

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
geven, kunnen ze het ook door een collega laten doen die het professioneel leuk of uitdagend
vindt om met jeugd om te gaan.
Uit de interviews met de politieagenten bleek dat ook zij, ondanks dat het meer tijd kost, de
voorkeur gaven aan een persoonlijk gesprek in aanwezigheid van de ouders boven een
telefonisch gesprek en liefst bij de ouders thuis zodat ze konden zien en ervaren hoe de
minderjarige verdachte woont en hoe ouders reageren op het gedrag van hun kind. Een
huisbezoek zou niet per definitie de dag zelf gedaan hoeven te worden, maar zou eventueel
een paar dagen later kunnen plaatsvinden. Daarbij zou capaciteitsgebrek volgens hen geen
probleem mogen zijn. Met de reguliere aanhoudingsprocedure zijn agenten tijd kwijt aan het
overbrengen van de minderjarigen naar het politiebureau en de tijd die bespaard wordt, zou
kunnen worden besteed aan een huisbezoek. Uit de bestudering van de mutaties bleek dat er
weliswaar in een klein aantal gevallen geen melding is gemaakt van contact met de ouders,
maar dat in de gevallen waarin dit wel is gebeurd, de minderjarigen in de helft van de
incidenten naar huis of naar de zorginstelling zijn gebracht en dat er in de meeste overige
incidenten een persoonlijk gesprek in aanwezigheid van de ouders is gevoerd op het
politiebureau of een andere locatie.
Het belangrijkste doel van het reprimandegesprek is volgens de geïnterviewde politieagenten
om proportioneel te reageren op het gedrag van de minderjarige. Ondanks dat agenten zelf
invulling geven aan het reprimandegesprek, en hier dus enige variatie in zit, komen over het
algemeen dezelfde onderwerpen aan de orde. Zo wordt in het gesprek duidelijk gemaakt dat
het vertoonde gedrag afgekeurd wordt en dat een herhaling hiervan bepaalde consequenties
zal hebben. Een enkele agent noemt het aanzetten tot zelfreflectie als belangrijk doel van het
gesprek. Wanneer het reprimandegesprek in het bijzijn van ouders of verzorgers wordt
gevoerd, vertellen agenten ze eerst wat er is voorgevallen, waarna de genoemde
onderwerpen aan bod laten komen. Daarbij zou het volgens sommigen ook goed werken om
de minderjarige eerst de gelegenheid te geven om aan hun ouders te vertellen wat er is
voorgevallen voordat de agent dat doet. Onderwerpen die ter sprake worden gebracht zijn
dat het gepleegde feit strafbaar is en wat de gevolgen daarvan zijn, voor de winkelier (schade),
voor henzelf (justitiële documentatie die in de weg kan staan aan het vinden van een baan)
en voor de politie (niet naar een eventuele reanimatie kunnen). Vervolgens wordt ook
uitgelegd wat de reprimande inhoudt en welk doel deze heeft.
Het was de ervaring van de politieagenten dat de meeste minderjarigen schrikken en onder
de indruk zijn van de gegeven waarschuwing. In enkele gevallen reageerden ze ook verdrietig
en moesten zij huilen. Meerdere agenten geven aan de indruk te hebben gehad dat de
boodschap was overgekomen en de reprimande daarmee naar verwachting het beoogde
effect had bereikt. In enkele gevallen reageerden de verdachten nonchalant of recalcitrant en
hebben de agenten getwijfeld of de reprimande passend was. Desondanks zijn de
reprimandegesprekken voortgezet, omdat dit zo in overeenstemming met de hOvJ was
afgesproken. De meeste ouders reageerden in eerste instantie verbaasd en/of geschrokken
dat hun kind een delict had gepleegd. Daarna maakten deze emoties veelal plaats voor
teleurstelling, boosheid en/of onbegrip. Een enkele keer zijn ouders meer bezig met het
troosten van hun kinderen als die aangedaan zijn door wat er gebeurd is en huilen, waardoor
ze geen boosheid meer tonen. Een enkele keer reageert een moeder juist weer zo boos dat
ze aangeeft dat ze haar zoon “ook kunnen meenemen als het moet”. Veel ouders geven ook
92

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
aan hun verantwoordelijkheid te gaan nemen om te voorkomen dat hun kind nogmaals een
delict zou plegen. Al met al waren alle ouders erg tevreden over het handelen van de agenten
en over de afdoening, waarmee “hun kind een tweede kans krijgt”. Het thuisbrengen van hun
kind hebben enkele ouders in het bijzonder gewaardeerd.
5.4.3 Het belang van versterking van het jeugdspecialisme bij de politie
Uit de interviews met de politieagenten kwam naar voren dat enige training of aanwijzingen
over het voeren van een reprimandegesprek welkom zou zijn. Omdat het belang van de
reprimande is gelegen in de mogelijke eerste stap in het contact met de jeugd, ook met het
oog op vroeg‐signalering, wijzen ook diverse andere respondenten van de politie erop dat het
daarvoor noodzakelijk zou zijn het jeugdspecialisme te versterken. Bij de invoering van de
Nationale Politie is ‘jeugd’ een generieke taak geworden met als argument dat iedereen bij de
politie met jeugd om moet kunnen gaan. Er zou echter nauwelijks tot geen aandacht aan
worden besteed in de opleiding. Voorheen was ‘jeugd’ een thema met prioriteit in het beleid,
maar nu zou het door alle processen heen lopen met het risico dat niemand zich er
verantwoordelijk voor voelt en het afhangt van de individuele agenten die dit belangrijk
vinden. Dat zou er ook aan hebben bijgedragen dat de nieuwe werkwijze niet alom bekend is.
Het blijft even hangen bij een agent die dat een keer gedaan heeft, maar het is geen proces
zoals dat het geval was bij de voormalige jeugdpolitie die zaken zelfstandig en jeugdvriendelijk
afhandelden op grond van de reprimande oude stijl en ook de nodige zorg regelden.
Volgens het inrichtingsplan van de Nationale Politie kunnen basisteams jeugdwijkagenten
aanstellen, maar is het aan de basisteams zelf overgelaten of ze dat ook doen en in welke
functie die zijn aangesteld. Een inspecteur van politie die gespecialiseerd is in de aanpak van
jeugdcriminaliteit en jeugdcoördinator en lid van een wijkteam is geweest, vertelt dat er
voorheen jeugdrechercheurs waren die altijd gebeld konden worden, maar dat die zijn
verdwenen. Datzelfde zou gelden voor de jeugdcoördinatoren op het niveau van inspecteur.
De jeugdwijkagenten die er zijn, zijn van grote waarde omdat iedereen in de wijk ze kent, maar
het zouden er te weinig zijn. Ze maken geen onderdeel meer uit van een wijkteam en moeten
veel overleggen bijwonen waardoor ze in de praktijk nog maar 15% op straat zijn en voor het
overige op het bureau en in de auto zitten. Daarmee dreigen ze het eerste contact met de
jeugd en de informatiepositie in de wijken kwijt te raken. De voormalige wijkteams met
jeugdagenten die op straat zijn en contact maken met de ouders, konden in de praktijk heel
effectief werken omdat de minderjarigen daardoor niet alleen met de politie, maar ook met
hun ouders te maken kregen.
De versterking van het jeugdspecialisme zou ook nodig zijn om risicosignalen te herkennen en
de risico’s voldoende in te schatten en goed het gesprek met de ouders aan te gaan. De politie
moet ook alert zijn op een eventueel onderliggend probleem. Een winkeldiefstal kan in een
impuls worden gepleegd, maar kan ook voortkomen uit gepest of onder druk gezet worden
door leeftijdsgenoten. Als dat niet onderkend wordt, haakt een minderjarige af. Diefstal kan
dus een signaal zijn van een probleem waaraan gewerkt moet worden. Het is dan dus niet de
waarschuwing die recidive voorkomt, maar het tijdig op het spoor komen van problemen bij
jongeren. Dit soort signalen worden tijdens een inhoudelijk verhoor op het politiebureau
uitgevraagd via het invullen van het ‘proces‐verbaal verhoor minderjarige’ (PVM) waarin
sociale vragen worden gesteld om de persoonlijke omstandigheden van de minderjarige vast
te stellen, de zogenaamde ‘kind‐check’. Een voordeel boven dat verhoor is dat de politie nu
93

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
het persoonlijke gesprek kan aangaan in het bijzijn van de ouders en kan zien hoe die reageren
en die bevindingen zo nodig deelt met een wijkagent of, in die gevallen waarin dat nodig blijkt
te zijn, een zorgmelding maakt.
Vanuit Halt wordt opgemerkt dat de reprimande zo simpel zou moeten zijn dat deze door de
politie zelf kan worden afgedaan. Het overlaten van die gesprekken aan het JPT, dat vanuit de
gemeente wordt gefinancierd om preventief te werken vanuit zorgsignalen, zoals wel zou
gebeuren, zou daar niet bij passen. Tevens wordt er van die zijde op gewezen dat de politie
wel de ruimte en tijd moet hebben om goed het gesprek met de minderjarige en de ouders
aan te gaan. Dat zou zorgvuldigheid en verantwoording vergen en voor een goed pedagogisch
gesprek zou kennis en training nodig zijn in pedagogische en motiverende gespreksvoering.
5.4.4 Waken voor een te veelvuldige toepassing van de VT‐melding
Met het oog op de proportionele afhandeling kunnen kanttekeningen worden geplaatst bij
het feit dat in maar liefst bijna de helft van de onderzochte mutaties een VT‐melding is gedaan.
In de mutaties is daar maar zeer beperkt een motivering voor te vinden en in veel zaken waar
de melding is gedaan, lijkt er ook geen sprake te zijn van een zorgelijke situatie. Uit de
interviews met de agenten uit alle drie de onderzochte politie‐eenheden blijkt dat de VT‐
melding vaak standaard wordt gedaan of voor de zekerheid, in de wetenschap dat er nog een
tussenpersoon naar kijkt. De meldingen worden volgens landelijk beleid inderdaad nog wel
getoetst voordat ze worden doorgestuurd, maar in de praktijk zou het afhangen van de
werkdruk, capaciteit en opleiding van deze ‘kwaliteitstoetser’ of deze een echte
kwaliteitstoets doet of deze na een vluchtige check doorstuurt. Gezien het doel van de
melding bij de VT en de ingrijpende gevolgen die deze op een bepaald moment voor de
minderjarige kan hebben, zeker als die afkomstig is van de politie en gezien de lange
bewaartermijn, lijkt dat een onwenselijke situatie. Tijdens de interviews met de
sleutelinformanten werd er al gewaarschuwd dat een VT‐melding in het kader van de
reprimande ervoor kon zorgen dat een licht strafbaar feit als kapstok wordt gebruikt om
hulpverlening op te tuigen. Een reprimande is bedoeld als een waarschuwing naar aanleiding
van een licht vergrijp en daar past geen VT‐melding bij als er geen duidelijke zorgsignalen zijn.
Behalve dat onnodige VT‐melding in het kader van een reprimande disproportioneel is, gaat
er ook veel onnodig administratief werk mee gepaard omdat niet kan worden volstaan met
een aantekening in de mutatie, maar een formulier moet worden ingevuld waarvoor extra
gegevens moeten worden nagezocht. Het is de bedoeling dat VT terugkoppelt wat er met een
melding is gedaan en dat die terugkoppelberichten in de mutatie van het BVH‐proces worden
gezet, maar omdat ook dat weer diverse administratieve handelingen (en dus tijd) kost, wordt
dit niet overal gedaan. In veel gevallen krijgt de politie teruggekoppeld dat er door VT gebeld
is met een aanbod en dat dat door de ouders geweigerd is. Dat zou ook gelden voor de
doorverwijzing naar de interventie Pak Je Kans, wat in Rotterdam in veel gevallen de reden
was voor een VT‐melding. Een dergelijk aanbod is vrijblijvend en daarom zou het volgens
ervaren politieagenten effectiever zijn als de politie rechtstreeks doorverwijst naar Pak je Kans
op basis van een reprimandegesprek met de minderjarige en ouders dan via een VT‐melding.
Dan zou door de politieagent ook meer zeker kunnen worden gesteld dat daar naartoe wordt
verwezen als de minderjarigen en hun ouders het ermee eens zijn. Het zou volgens diverse
ervaren politiemensen ook beter zijn dat politieagenten, die een intensieve opleiding hebben
gehad en dagelijks in vele situaties terecht komen waarvoor ze mensenkennis nodig hebben,
94

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
zelf een inschatting maken of een VT‐melding nodig is. Hiermee kan worden voorkomen dat
onnodige VT‐meldingen op een grote stapel belanden en zorgen voor een onnodige
overbelasting van het systeem.
5.4.5 De samenloop met winkelmaatregelen
Met het oog op de proportionaliteit en effectiviteit van de reprimande als eenmalige
waarschuwing waarbij de minderjarige nog een kans krijgt, kunnen kritische kanttekeningen
worden geplaatst bij de samenloop van de reprimande met door de winkel getroffen
maatregelen als het winkelverbod of de winkelboete. In het kader van de werkwijze is het aan
de winkeliers overgelaten of ze daar gebruik van maken. Uit de procesevaluatie kwam naar
voren dat er veelvuldig gebruik wordt gemaakt van het winkelverbod. Het verbod is door de
winkel zelf uitgevaardigd en kan zijn opgemaakt op basis van één enkele betrapping op kleine
winkeldiefstal door een minderjarige first offender. De overtreder daarvan kan echter op
heterdaad worden aangehouden en overgebracht naar het politiebureau op overtreding van
het misdrijf huisvredebreuk.37 Hierbij kan de vraag worden gesteld of er niet veel meer
inhoudelijke en formele eisen aan zo’n civiel winkelverbod moeten worden gesteld om deze
strafrechtelijk te handhaven.38 Wat ook nog een kritiekpunt is, is dat persoonsgegevens
worden genoteerd en rondgestuurd en in multomappen in de winkels worden bewaard en dat
geldt nog meer als het verbod voor alle filialen wordt uitgevaardigd. Dat betekent dat NAW
(naam adres woonplaats)‐gegevens van een minderjarige worden opgeslagen in diverse
winkels terwijl die winkels er weinig mee kunnen omdat ze die minderjarige niet kennen en
waarschijnlijk ook nooit in de winkel krijgen, zeker niet als het een minderjarige first offender
betreft die voldoende is afgeschrikt door een reprimande.
Uit de interviews met de politieagenten kwam ook naar voren dat in de praktijk verschillende
werkwijzen zijn ontstaan in overleg met winkeliers. Zo hanteerde een van de agenten, die de
pilot niet kende, de werkwijze om na het vaststellen van de schade, met de winkelier of
beveiliger te overleggen om af te zien van voorgeleiding. Daarbij werd wel een winkelverbod
uitgevaardigd wat ‘genoeg zou afschrikken’. Uit de interviews bleek dat agenten begrip
kunnen opbrengen voor het winkelverbod, maar anderzijds wel erkennen dat zo’n verbod
ingrijpend kan zijn voor deze minderjarige first offenders. Als het om een winkel gaat waar de
minderjarige of zijn ouders vaak komen, bijvoorbeeld de supermarkt om de hoek, kan deze er
veel last van hebben als hij die een jaar lang niet mag bezoeken. Hetzelfde geldt voor meisjes
die een verbod krijgen voor hun favoriete kledingwinkel en dan aan vriendinnen waarmee ze
de stad in gaan, moeten uitleggen dat ze er niet in mogen.
De civiele vordering of winkelboete werd door sleutelinformanten benoemd als een
belemmerende factor voor een proportionele en pedagogische aanpak. Het idee is om het
klein te houden en alleen als het echt klein gehouden wordt, heeft het effect. Als er dan naast
het reprimandetraject een bedrag moet worden betaald dat de reprimande overschaduwt
doet dat afbreuk aan de proportionaliteit en aan de gedachte dat er maatwerk moet worden
geleverd. De geïnterviewde politieagenten hebben er over het algemeen wel begrip voor de
37
Art.138 lid 1 Wetboek van Strafrecht: Hij die in de woning of het besloten lokaal of erf, bij een ander in gebruik,
wederrechtelijk binnendringt of, wederrechtelijk aldaar vertoevende, zich niet op de vordering van of vanwege
de rechthebbende aanstonds verwijdert, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of
geldboete van de derde categorie.
38
Wesselink, Schuilenburg & Van Calster 2009.

95

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
civiele vordering omdat de winkelier schade lijdt door de tijd die gemoeid is met het afdoen
van de winkeldiefstal. Het zou ook goed zijn dat een minderjarige beseft dat zijn of haar gedrag
financiële consequenties heeft. Sommige agenten vertellen ter plekke aan de verdachte te
hebben uitgelegd waarom de civiele vordering is aangezegd. Andere agenten zien dat niet als
hun taak omdat de civiele vordering buiten de politie om loopt. Het bedrag van 181 euro
wordt wel hoog gevonden voor een minderjarige en betekent in de praktijk dat die door de
ouders wordt betaald die daardoor financieel getroffen worden. Wat niet bekend lijkt te zijn,
is dat de vordering bij personen die jonger zijn dan 18, wordt gehalveerd tot 90.50. Evenmin
lijkt bekend te zijn dat een minderjarige op verzoek gebruik kan maken van de
‘zakgeldregeling’ wat betekent dat het bedrag in tien termijnen kan worden betaald en twee
keer uitstel mag worden gevraagd waarvan maandelijks per sms een reminder en een
overzicht wordt verstuurd.39
De politieagenten doen de aanbeveling om winkeliers en beveiligers van winkels op de hoogte
te brengen van de nieuwe werkwijze. Dat bevordert een eenduidige werkwijze en dat politie
en winkeliers dezelfde boodschap aan de verdachte meegeven. Tevens zou het voor
winkeliers of private beveiligers belangrijk zijn om te weten dat ze geen aangifte hoeven op
te maken, want dit bespaart ze tijd. Bij de pilot voor meerderjarige first offenders lijkt er meer
informatie te zijn gegeven richting de winkeliers en ondersteunende organisaties van
winkeliers. Uit de evaluatie van die pilot blijkt dat die organisaties menen dat veruit de meeste
winkeldiefstallen door first offenders betekenisvol kunnen worden afgedaan zonder aangifte
en zonder verdachtenregistratie en voorrang moet worden gegeven aan civiele
maatregelen.40 Uit het onderzoek van de mutaties bleek al dat er winkeliers waren die bewust
geen aangifte deden, maar dat die eveneens afstand deden van civiele maatregelen, en in
sommige gevallen zelfs hulp zochten voor de minderjarigen die ze op heterdaad hadden
betrapt op winkeldiefstal (zie paragraaf 4.3.3). Er zijn ook supermarktmanagers die dat laatste
structureel doen omdat in het geval van winkeldiefstal uit geldnood, een civiele vordering de
problemen alleen maar zou vergroten.41

5.5 Effecten op de instroom bij Halt
In deze paragraaf wordt beschreven in hoeverre er aanwijzingen zijn dat de Pilot Reprimande
heeft geleid tot een lagere instroom bij Halt, een van de mogelijke neveneffecten van de
reprimande. De feiten waarvoor de reprimande wordt toegepast, met name winkeldiefstal,
maar ook bijvoorbeeld vernieling en lichte gevallen van mishandeling, zijn namelijk ook feiten
die in de praktijk in aanmerking komen voor de Halt‐afdoening.
Om na te gaan in hoeverre de Pilot Reprimande heeft geleid tot een lagere instroom bij Halt
voldoet het niet om simpelweg te kijken naar het totaal aantal Halt‐verwijzingen voor en na
de start van de pilot. Er kunnen immers allerlei andere ontwikkelingen zijn die ervoor hebben
gezorgd dat er veranderingen zijn opgetreden in de toepassing van Halt. Zo is het denkbaar
dat de verschillende maatregelen die in de afgelopen twee jaar zijn genomen in het kader van
de coronapandemie (met name de verschillende periodes van lockdowns) consequenties
hebben gehad voor de toepassing van de Halt‐verwijzingen. Verder is het belangrijk om niet
uit te gaan van het totaal aantal Halt‐verwijzingen, maar om precies te kijken naar de
39

Aldus de geïnterviewde directieleden van de stichting SODA.
Rauh & Wolters 2021, p.23‐24.
41
Subaçi 2021.
40

96

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
ontwikkeling bij strafbare feiten waarvoor in de praktijk reprimandes zijn gegeven.
Veranderingen daarin die samenvallen met de ontwikkelingen van de reprimande‐afdoening
zouden kunnen wijzen op een neveneffect op Halt. Veranderingen die op een ander moment
zijn opgetreden, of betrekking hebben op andersoortige strafbare feiten zijn niet relevant.
Voor elke maand in de onderzochte periode hebben we per politie‐eenheid de beschikking
over de gegevens van het aantal Halt‐verwijzingen voor alle verschillende onderscheiden
strafbare feiten bij Halt. Daarmee kunnen de ontwikkelingen in de afgelopen periode
gedetailleerd in kaart worden gebracht en vergeleken met de ontwikkelingen in de toepassing
van de reprimande in de verschillende politie‐eenheden.
5.5.1 Ontwikkeling van het totaal aantal Halt‐verwijzingen
In figuur 5.1 is de ontwikkeling van het landelijke totaal aantal geregistreerde Halt‐
verwijzingen weergegeven over de onderzochte periode tussen begin 2019 en oktober 2021.
Figuur 5.1: Totaal aantal Halt‐verwijzingen, per maand, januari 2019 t/m oktober 2021
2000
1800
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
jan 2019
feb 2019
mrt 2019
apr 2019
mei 2019
jun 2019
jul 2019
aug 2019
sep 2019
okt 2019
nov 2019
dec 2019
jan 2020
feb 2020
mrt 2020
apr 2020
mei 2020
jun 2020
jul 2020
aug 2020
sep 2020
okt 2020
nov 2020
dec 2020
jan 2021
feb 2021
mrt 2021
apr 2021
mei 2021
jun 2021
jul 2021
aug 2021
sep 2021
okt 2021

0

Uit de figuur wordt duidelijk dat er over de hele linie een flinke daling is geweest in het aantal
verwijzingen naar Halt. In heel 2019 werd er in totaal 16.087 keer naar Halt verwezen, in 2020
was dat al gedaald tot 13.481 verwijzingen, en in 2021 waren er tot en met oktober pas nog
maar 7.934 Halt‐verwijzingen geregistreerd (dat zou omgerekend over het hele jaar 9.521
zijn). Ook de lijn in de figuur laat met verschillende fluctuaties over de gehele periode een
duidelijke daling zien.
Nadere inspectie van de tabel leert echter dat het grootste deel van de daling al is ingezet
voordat de Pilot Reprimande van start ging. Na een tijdelijke piek in januari 2020 (die ongeveer
op dezelfde hoogte zit als het niveau van januari 2019) is er een gestage daling ingezet naar
een lager niveau dan in de maanden daarvoor (van 1.772 tot 871), en na een kleine opleving
dalen de aantallen Halt‐verwijzingen verder naar een minimum van 695 in augustus 2020.
Daarna stijgen de aantallen weer tot en met november 2020, waarna de aantallen weer even
97

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
sterk dalen tot februari 2021 en daarna met horten en stoten licht verder dalen tot een
minimum van 570 in augustus 2021.
Enkele opvallende dalingen in de aantallen Halt‐verwijzingen vonden gelijktijdig plaats met de
belangrijkste lockdown‐maatregelen in verband met de coronapandemie. De daling vanaf
maart 2020 valt samen met de eerste lockdown in verband met corona, met de meest strenge
maatregelen in april 2020, een maand waarin ook een relatief laag aantal Halt‐verwijzingen te
zien is. De daling na november 2020 valt deels samen met de tweede lockdown naar
aanleiding van de beta‐variant waarbij tussen januari en april ook een avondklok werd
ingesteld.
Verder is in januari 2019 en 2020 (voor corona) steeds een piek te zien gevolgd door een daling
in februari, wat wellicht te maken heeft met een relatief groot aantal Halt‐verwijzingen rond
de jaarwisseling. In de zomerperiodes (juli, augustus en september) is in alle jaren het aantal
Halt‐verwijzingen relatief laag.
Vanaf oktober 2020, bij de start van de Pilot Reprimande is eerst een stijging in de cijfers te
zien tot in december, waarna de aantallen dalen in begin 2021, weer even stijgen in maart en
april en daarna verder dalen in mei en later in de zomervakantie en bij het begin van de laatste
coronaperiode in oktober 2021. De stijging in november en december valt samen met een
daling van de toepassing van de reprimandes, terwijl de lage aantallen op het eind van de
onderzochte periode samenvallen met een relatief hoog niveau van reprimande afdoeningen
(zie paragraaf 3.2.1). Dit zijn aanwijzingen dat er mogelijk een klein deel van de Halt‐
verwijzingen in deze periodes zijn verschoven naar reprimandes. Op grond van het totaal
aantal Halt‐verwijzingen is dit echter nog niet precies te specificeren.
5.5.2 Ontwikkeling van de instroom bij Halt voor een aantal strafbare feiten
In de volgende figuren is de ontwikkeling van het aantal Halt‐verwijzingen over de tijd
weergegeven voor een aantal soorten strafbare feiten. Als de nieuwe werkwijze voor de
reprimande gevolgen heeft gehad voor de Halt‐afdoening zou dat vooral naar voren moeten
komen bij de soorten strafbare feiten waarvoor de reprimande het meest is toegepast. Uit
paragraaf 3.2.2 bleek dat winkeldiefstal verreweg de meest voorkomende delictsoort is
geweest bij de reprimande. In figuur 5.2 wordt daarom de ontwikkeling getoond van het
aantal Halt‐verwijzingen voor de iets bredere categorie ‘diefstal’ (in de registratie wordt
winkeldiefstal niet apart bijgehouden) in de afgelopen periode.

98

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
Figuur 5.2: Aantal Halt‐verwijzingen voor diefstal; landelijk, per maand, januari 2019 t/m
oktober 2021
450
400
350
300
250
200
150
100
50
jan 2019
feb 2019
mrt 2019
apr 2019
mei 2019
jun 2019
jul 2019
aug 2019
sep 2019
okt 2019
nov 2019
dec 2019
jan 2020
feb 2020
mrt 2020
apr 2020
mei 2020
jun 2020
jul 2020
aug 2020
sep 2020
okt 2020
nov 2020
dec 2020
jan 2021
feb 2021
mrt 2021
apr 2021
mei 2021
jun 2021
jul 2021
aug 2021
sep 2021
okt 2021

0

In de figuur wordt wederom een daling zichtbaar over de hele linie, van ruim 300 afdoeningen
in de meeste maanden van 2019 tot rond de 150 aan het eind van de onderzochte periode. Er
zijn overeenkomsten met het algemene beeld, maar ook wat verschillen en een aantal
ontwikkelingen komen nog duidelijker naar voren. In 2019 treedt eerst een piek op in april,
waarna de aantallen afdoeningen dalen tot een wat lager niveau rond de zomervakantie (met
een minimum in augustus, wanneer de meeste jongeren op vakantie zijn). Daarna stijgen de
aantallen weer tot februari, gevolgd door een scherpe en forse daling van maart tot mei. Dit
valt precies samen met de eerste lockdown in verband met corona. Opvallend genoeg vindt
er daarna een stijging van de aantallen Halt‐verwijzingen voor diefstal plaats in de
zomerperiode, met een piek in september 2020 op ongeveer hetzelfde niveau als een jaar
eerder. Dit is een periode waarin de coronamaatregelen vrijwel waren losgelaten, en dus
vergelijkbaar met een jaar eerder. Daarna vindt er weer een daling plaats tot zeer lage niveaus
in januari en februari 2021. De timing van deze daling komt weer overeen met de tweede
lockdown, inclusief avondklok aan het begin van 2021. Hierna stijgen de cijfers weer langzaam
tot aan de zomerperiode en daarna, in een periode waarin de coronamaatregelen weer
grotendeels waren losgelaten. Het aantal Halt‐verwijzingen in deze periode blijft echter
duidelijk lager dan een en twee jaar eerder, wat zou kunnen wijzen op een verschuiving naar
afdoeningen via de reprimande. Vergeleken met een jaar eerder (toen er ook nog relatief
weinig maatregelen waren) ligt het niveau vanaf juni 2021 steeds iets lager dan een jaar
ervoor, al zijn de verschillen meestal niet heel groot; enkele tientallen Halt‐verwijzingen
minder. Het meest opvallende verschil is te zien aan het eind van de periode in september
2021 waar geen piek te zien is en er 146 Halt‐verwijzingen waren voor diefstal terwijl dat een
jaar eerder nog 283 was.
In figuur 5.3 zijn de ontwikkelingen in de recente periode weergegeven van het aantal Halt‐
verwijzingen voor andere soorten strafbare feiten die vergelijkbaar zijn met strafbare feiten
waarvoor ook nog regelmatig reprimandes zijn gegeven (maar in veel mindere mate dan voor
winkeldiefstal, zie paragraaf 3.2.2). Het gaat om de strafbare feiten baldadigheid, vernieling,
99

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
mishandeling, drugsdelicten en wapendelicten (de laatste drie zijn alleen bijgehouden vanaf
2020). Deze categorieën uit de Halt‐registratie zijn vergelijkbaar met de reprimande‐
categorieën vernieling, geweld en zeden, drugsdelicten en het bezitten van een wapen.
Figuur 5.3: Aantal Halt‐afdoeningen voor vijf soorten strafbare feiten die ook in aanmerking
komen voor de reprimande; landelijk, per maand, januari 2019 t/m oktober 2021
180
160
140
120
100
80
60
40
20
0
jan mrt mei jul sep nov jan mrt mei jul sep nov jan mrt mei jul sep
2019 2019 2019 2019 2019 2019 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2021 2021 2021 2021 2021
Baldadigheid

Vernieling

Mishandeling

Drugs

Wapens

Uit de figuur komt naar voren dat voor zowel baldadigheid en vernieling het aantal
afdoeningen in 2019 aanmerkelijk hoger was dan in de jaren daarna, met name in het voorjaar
en najaar van 2019. De aantallen waren in heel 2020 al lager, dus ruim voordat met de nieuwe
werkwijze reprimande werd gestart. Hier is geen duidelijke link te zien met de verschillende
lockdown‐maatregelen. Ook is er na de start van de Pilot Reprimande geen duidelijk lager
niveau te zien in het aantal Halt‐afdoeningen voor baldadigheid en vernieling. Wel is zichtbaar
dat er vanaf april 2021 nog iets minder vaak Halt wordt gegeven voor vernieling (ongeveer 10
keer per maand minder).
Als we kijken naar de registraties van Halt‐ afdoeningen voor mishandeling (dat pas vanaf 2020
apart wordt bijgehouden), dan zien we weinig verandering over de hele periode. Er lijkt een
lichte daling te zijn bij de eerste lockdown vanaf maart tot en met mei 2020, maar daarna
herstelt het niveau zich weer. Het niveau van Halt‐ afdoeningen blijft na oktober 2020
ongeveer gelijk tijdens de hele periode waarin de Pilot Reprimande loopt. Voor drugsdelicten
is te zien dat hiervoor vanaf juni 2020 pas substantiële aantallen zijn geregistreerd. Bij de start
van de Pilot Reprimande blijft dit eerst op ongeveer hetzelfde niveau (ongeveer 20 keer per
maand), vanaf mei is er iets minder vaak sprake van een Halt‐afdoening voor drugs (ongeveer
10 keer per maand). Wat betreft het bezit van wapens wordt uit de figuur zichtbaar dat Halt‐
afdoeningen hiervoor pas vanaf oktober 2020 substantieel voorkomen in de Halt‐registratie,
gelijklopend met de start van een actieplan vanuit de overheid voor de messenproblematiek.42
Vanaf november 2020 is het aantal Halt‐afdoeningen voor wapens op een ongeveer gelijk
niveau gebleven, met iets lagere aantallen tussen juni en september 2021.

42

Actieplan wapens en jongeren, 2020.

100

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
5.5.3 Ontwikkeling van de instroom in verschillende politie‐eenheden
Voor een nog meer gedetailleerd inzicht in mogelijke verschuivingen van Halt‐afdoeningen
naar de reprimande is ook geanalyseerd in hoeverre de ontwikkelingen verschillen tussen de
politie‐eenheden. In paragraaf 3.2.1 was geconstateerd dat mate waarin de reprimande wordt
toegepast tijdens de pilot vanaf oktober 2020 duidelijk verschilt tussen de politie‐eenheden.
Als er sprake is van een substantiële verschuiving dan zouden die verschillen ook duidelijk
moeten worden in de een verschillende ontwikkeling van de Halt‐afdoening in de politie‐
eenheden na de start van de reprimande.
Om hier meer zicht op te krijgen hebben we in Tabel 3.1 een vergelijking gemaakt van het
gemiddeld aantal Halt‐verwijzingen per maand voor de verschillende politie‐eenheden tijdens
2019 (voorafgaand aan de coronaperiode); in de periode maart 2020 tot oktober 2020 (vlak
voorafgaand aan de start van de Pilot reprimande) en tussen oktober 2020 en eind oktober
2021 (tijdens de Pilot Reprimande). We geven deze cijfers voor alle Halt‐verwijzingen in totaal,
en voor Halt‐verwijzingen voor diefstal, het meest voorkomende delict bij de reprimande. Om
een vergelijking te maken met de mate waarin de verschillende politie‐eenheden actief
gebruik maken van de reprimande, is ook weergegeven wat het gemiddeld aantal
reprimandes per maand was in de verschillende politie‐eenheden.43
Tabel 5.1: Gemiddeld aantal Halt‐verwijzingen algemeen en voor diefstal voorafgaand en
tijdens de Pilot Reprimande; uitgesplitst naar politie‐eenheid

Politie‐eenheid
Amsterdam
Den Haag
Limburg
Midden‐Nederland
Noord‐Holland
Noord‐Nederland
Oost‐Brabant
Oost‐Nederland
Rotterdam
Zeeland‐West‐Brabant
TOTAAL
NEDERLAND

Halt‐verwijzingen diefstal
gemiddeld per maand
2019 voor 2020 tijdens
corona
corona
38.0
13.6
42.7
26.1
13.5
8.1
39.2
20.3
35.9
18.9
28.3
15.1
18.8
12.0
41.3
31.7
35.3
17.9
27.0
15.9

tijdens
reprimande
10.1
15.8
6.6
14.9
20.5
18.3
10.0
27.1
12.0
8.5

25.7 %
39.5 %
18.5 %
26.6 %
‐ 8.5 %
‐21.2%
16.7 %
14.5 %
33.0 %
46.5 %

320.1

143.8

19.9 %

179.6

% daling

Uit de tabel komt naar voren dat er in alle politie‐eenheden een sterke daling is geweest in
het aantal Halt‐verwijzingen voor het strafrechtelijk feit diefstal na de start van de
coronapandemie in maart 2022 en de bijbehorende maatregelen. In de meeste politie‐
eenheden is er daarna sprake van een relatief lichte verdere daling, maar de grootste afname
vond plaats begin 2020 (zoals we eerder al zagen in figuur 5.2). Tussen de regio’s zijn er verder
ook duidelijke verschillen in de ontwikkeling van het aantal Halt‐verwijzingen tijdens de Pilot
Reprimande. In sommige politie‐eenheden daalt het gemiddeld aantal per maand relatief
sterk, bijvoorbeeld Den Haag, Rotterdam en Zeeland‐West‐Brabant. In andere politie‐

43

Er wordt geen figuur gepresenteerd van de ontwikkelingen in Halt‐afdoeningen per politie‐eenheid, omdat dit
een zeer wisselend en moeilijk te interpreteren patroon geeft. In plaats daarvan is een nadere bewerking
uitgevoerd van de gegevens om een meer zinvolle vergelijking mogelijk te maken.

101

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
eenheden daalt het minder sterk, en in twee politie‐eenheden (Noord‐Holland en Noord‐
Nederland) is er zelfs sprake van een toename.
Deze verschillen passen deels bij de verschillen in het gemiddeld aantal reprimandes per
maand. De relatief geringe daling in Limburg, Oost‐Brabant, en de stijging in Noord‐Holland
en Noord‐Nederland komen wel overeen met de relatief lage aantallen reprimandes die in
deze politie‐eenheden zijn gegeven. Ook de relatief geringe daling in Oost‐Nederland is te
begrijpen vanuit het gegeven dat daar al voor oktober 2020 was begonnen met de reprimande
als afdoeningsmogelijkheid. De sterke dalingen in Zeeland‐West‐Brabant en Den Haag passen
minder goed bij de cijfers over de reprimande. Kortom, er is wel een samenhang tussen de
dalingen van Halt‐verwijzingen in de verschillende politie‐eenheden met de toepassing van de
reprimande daar, maar die is niet perfect. In een deel van de politie‐eenheden is de toepassing
van de reprimande geen duidelijke verklaring voor veranderingen in het aantal Halt‐
verwijzingen voor diefstal.
Wat verder opvalt is dat de totale daling in het aantal Halt‐verwijzingen voor diefstal in deze
periode (gemiddeld bijna 36 per maand) in het niet valt bij het gemiddeld aantal reprimandes
per maand voor winkeldiefstal, dat is namelijk ruim 283. Als er al sprake is van een
verschuiving van Halt‐afdoeningen voor dit delict naar de reprimande, dan geldt dat slechts
een klein deel van de reprimandes lijkt te leiden tot het achterwege laten van een Halt‐
afdoening.
5.5.4 Verschuiving van Halt naar de reprimande?
Uit het cijfermatige overzicht wordt duidelijk dat er aanwijzingen zijn dat er weliswaar sprake
is van een verschuiving van een deel van de Halt‐verwijzingen naar de afdoening via de
reprimande, maar dat deze verschuiving relatief klein is. Het grootste deel van daling van de
instroom bij Halt in de laatste twee jaar is te linken aan de landelijke coronamaatregelen die
in deze periode zijn getroffen.
In zijn algemeenheid is het aantal Halt‐verwijzingen vanaf maart 2020 sterk gedaald, met
verschillende fluctuaties en tijdelijke pieken en dalen. Deze daling zette al in voordat de Pilot
Reprimande werd gestart. Er zijn ook opvallende paralellen te zien tussen de aantallen Halt‐
verwijzingen en de verschillende coronamaatregelen in deze periode, naast toe‐ en afnames
die zijn te linken aan de jaarwisseling en de zomerperiode. De grootste dalingen vonden plaats
tijdens perioden met strenge lockdowns en het sluiten van winkels, met name in het begin
van 2020 en eind 2021. Dit suggereert dat de belangrijkste oorzaak van de daling van het
aantal afdoeningen sinds begin 2019 is te wijten aan de coronaperiode. Als gevolg van de
maatregelen is het waarschijnlijk dat jongeren minder tijd zijn gaan doorbrengen op straat en
ook minder gelegenheid hadden tot het plegen van strafbare feiten zoals winkeldiefstal.
De ontwikkeling van het aantal Halt‐verwijzingen voor het delict diefstal bevestigt deze
analyse, met een zeer sterke daling begin 2020 tijdens de eerste coronalockdown en weer een
stijging in de periode waarin de matregelen werden losgelaten. Tegelijkertijd laten de cijfers
zien dat bij dit delict nog een verdere daling plaatsvindt na de invoering van de Pilot
Reprimande. Met name in 2021 ligt het niveau iets lager dan een jaar dan eerder, ook in
periodes waarin er weinig coronamaatregelen waren. Dat suggereert dat in ieder geval een

102

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
deel van de (winkel‐)diefstallen die eerder met Halt werden afgedaan, nu via de reprimande
worden afgehandeld.
Voor de ontwikkeling van de Halt‐cijfers bij andere soorten strafbare feiten is er geen duidelijk
verband met de Pilot Reprimande. Het aantal Halt‐verwijzingen voor baldadigheid,
mishandeling, drugsdelicten en het bezit van wapens is na de start van de pilot niet lager dan
voorheen. Alleen het aantal Halt‐verwijzingen voor het delict vernieling lijkt vanaf april 2021,
toen het gebruik van de reprimande als afdoening op stoom begon te komen, iets omlaag te
zijn gegaan (met 10 à 20 per maand).
Uit een vergelijking van de Halt‐cijfers tussen de verschillende politieregio’s komt naar voren
dat er deels een verband is tussen een relatief sterke of zwakke daling in het aantal Halt‐
verwijzingen voor diefstal en de mate waarin in een eenheid gebruik is gemaakt van de
reprimande, hoewel dit zeker geen een op een relatie is. Desondanks ondersteunt deze
bevinding de indruk dat de Pilot Reprimande heeft geleid tot een lichte verschuiving van de
Halt‐afdoening naar de reprimande.

5.6 Samenvatting van de bevindingen
In dit hoofdstuk is de vraag beantwoord in hoeverre de doelstellingen van de pilot zijn
gerealiseerd en hoe ze alsnog gerealiseerd zouden kunnen worden, wat de ervaringen zijn van
de betrokken organisaties, en welke aanbevelingen ze hebben voor de doorontwikkeling.
Hiervoor zijn de bevindingen van de procesevaluatie gekoppeld aan de bevindingen van de
planevaluatie en aangevuld met nieuwe informatie. Tot slot wordt onderzocht welke
neveneffecten worden ervaren en wat het effect was op de instroom bij Halt.
Een landelijk eenduidige werkwijze
De doelstelling van een landelijk eenduidige werkwijze is nog niet ten volle bereikt. Zo bleek
dat de presentatie van de werkwijze van de politie‐eenheden richting de basisteams in de
praktijk tot verschillende interpretaties leidde. De bekendheid met de pilot in de praktijk
varieert, ook binnen de politie‐eenheden. De onbekendheid met de werkwijze wordt geweten
aan de aanhoudende stroom van protocollen en werkwijzen waar de politieagenten op straat
mee worden geconfronteerd. Daarbij heeft de gelijktijdige invoering van de reprimande
meerderjarige first offenders die gepaard ging met veel voorlichtingsmateriaal en de
introductie van de RAPP‐app, voor ruis gezorgd. Dat de werkwijze nog niet alom bekend is,
blijkt ook daaruit dat er nog steeds minderjarigen die in aanmerking zouden kunnen komen
voor de reprimande op het politiebureau worden ingesloten waarmee ook de doelstelling om
die onnodige insluiting te voorkomen, niet ten volle wordt bereikt. Van diverse zijden wordt
de aanbeveling gedaan om de werkwijze beter bekend te maken op een wijze die aansluit bij
de politiepraktijk, vanuit de bedoeling en door het bespreken van casuïstiek.
Het bieden van een helder kader
Ook aan de doelstelling van het bieden een helder kader die onderdeel uitmaakt van de
doelstelling van een landelijk eenduidige werkwijze, maar in dit hoofdstuk apart is behandeld,
wordt nog niet ten volle voldaan. In de praktijk worden er verschillende interpretaties aan
gegeven en bij winkeldiefstal zijn er nu twee parallel lopende werkwijzen reprimande, voor
meerderjarigen en minderjarigen, met ieder een ander kader. Tevens is voor minderjarige
verdachten ook de bestaande werkwijze voor niet aangehouden verdachten gehandhaafd
103

De uitvoering van de werkwijze in relatie tot de beoogde doelen
waardoor er ook op dit vlak onduidelijkheid bestaat. Zo blijkt dat de reprimande vooral wordt
toegepast bij winkeldiefstal omdat niet alom bekend is dat de nieuwe werkwijze ook bij
andere feiten met een licht en eenvoudig karakter kan worden toegepast. Dat het feit in de
context moet worden bezien, wordt wel onderschreven, maar daarvoor is wel ervaring nodig.
Tot slot zorgen de telefonische voorgeleiding waarin de hOvJ de rechtmatigheid van de
aanhouding toetst en het checken van informatie door de hOvJ bij ZSM voor onduidelijkheid
omdat in beide gevallen in de praktijk niet helder is wat het doel daarvan is. Tevens zijn de
afspraken over wat moet worden geregistreerd en op welke wijze, nog niet voor iedereen
even helder.
Een proportionele en pedagogische afhandeling buiten het strafrecht
Met betrekking tot de doelstelling van een proportionele en pedagogische afhandeling buiten
het strafrecht zien de bij de pilot betrokken partijen als belangrijke meerwaarde van de pilot
de bredere doordenking van het creëren van ruimte buiten het strafproces om zonder
onnodige insluiting op het politiebureau. Tevens de aandacht voor opgroeigedrag en het feit
dat de reprimande als politie‐interventie hiermee een duidelijke basis krijgt. Het belangrijkste
pedagogische moment wordt gezien in het reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders
dat het beste persoonlijk en in de thuissituatie kan worden gevoerd. Om daar goed invulling
aan te geven, zou die wel gepaard moeten gaan met een herwaardering voor het
jeugdspecialisme bij de politie. In het kader van de proportionaliteit komt uit het onderzoek
naar voren dat er te gemakkelijk bij VT melding wordt gedaan vanuit het idee dat er nog een
toetsing plaatsvindt. De wijze waarop wordt getoetst, is echter heel wisselend zodat er ook
onterechte meldingen worden gedaan. Tot slot speelt ook de samenloop met het
winkelverbod en de winkelboete een rol in de proportionaliteit van de afhandeling. Hoewel
het om civielrechtelijke maatregelen gaat, worden deze door de minderjarige verdachten en
hun ouders wel als onderdeel van de afdoening ervaren.
Effecten op de instroom bij Halt
Tot slot kan op basis van de analyse van Halt‐cijfers geconcludeerd worden dat, voor het delict
diefstal en in enige mate voor het delict vernieling, er waarschijnlijk een lichte verschuiving is
geweest van de Halt‐afdoening naar de reprimande. Bij diefstallen gaat het waarschijnlijk om
enkele tientallen zaken gemiddeld per maand (tijdens de reprimande waren er 36 minder
Halt‐verwijzingen voor diefstal dan een jaar daarvoor). Dat is slechts een beperkt deel van het
totaal aantal Halt‐verwijzingen voor dit type strafbaar feit.

104

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief

6 De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
6.1 Inleiding
Uit de planevaluatie bleek dat de ontwikkeling richting een nodeloos gejuridificeerd proces
die aanleiding vormde tot de nieuwe werkwijze, mede is beïnvloed door jurisprudentie van
het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) en de implementatie van diverse EU‐
richtlijnen. In paragraaf 6.2 zal worden onderzocht welke ruimte deze jurisprudentie van het
EHRM en de EU‐Richtlijnen waarop die regelgeving is gebaseerd, biedt als het gaat om een
reprimande. Daarbij zal tevens worden bezien hoe de buurlanden Duitsland en België met
deze Europese kinderrechtennormen zijn omgegaan. Vervolgens wordt in paragraaf 6.3 een
overzicht gegeven van de manier waarop in een aantal andere landen gebruik wordt gemaakt
van de reprimande of vergelijkbare interventies om te voorkomen dat minderjarige
verdachten verder in de strafrechtelijke procedure terechtkomen. Ook wordt de nieuwe
werkwijze in de huidige pilot in deze internationale context geplaatst, waarmee wordt
nagegaan in hoeverre mogelijke alternatieve werkwijzen of elementen in het buitenland ook
toepasbaar (kunnen) zijn in de Nederlandse situatie. Tot slot is om de mate waarin en wijze
waarop de pilot naar verwachting bijdraagt aan de realisatie van de gestelde doelen te
onderzoeken en in hoeverre er in de wetenschappelijke literatuur ondersteuning bestaat voor
de verwachte en beoogde uitkomsten van de reprimande, voor paragraaf 6.4 de
criminologische onderzoeksliteratuur over reprimandes en vergelijkbare interventies
geraadpleegd. Daar wordt beschreven wat we weten uit eerder empirisch onderzoek over de
effecten op recidive en zo mogelijk andere uitkomstmaten.

6.2 De reprimande in een breder juridisch perspectief
6.2.1 De oorsprong van de politie‐reprimande in Nederland
Een belangrijk verschil met de afdoening van strafzaken tegen volwassenen, is dat
jeugdstrafzaken, waar mogelijk, buitengerechtelijk worden afgedaan. Nederland kent daarin
een lange traditie die teruggaat tot 1897 toen bij Pro Juventute aangesloten advocaten met
OvJ’s afspraken maakten over afzien van vervolging als de minderjarige zich zou laten
begeleiden door een patroon van deze vereniging die toen nog uit vrijwilligers bestond. Vanaf
1922 werd de mogelijkheid van de OvJ om bij minderjarigen van vervolging af te zien, wettelijk
geregeld. Bij lichte feiten waarin geen begeleiding nodig was, gebeurde dat ook door een
zogenaamd ‘parketstandje’ waarbij de minderjarige naar het arrondissementsparket moest
komen en daar een waarschuwing kreeg. Het belang om dit soort lichte feiten buiten het
strafrecht te houden, werd sindsdien keer op keer door de regering benadrukt, ook middels
het uitsturen van circulaires.44
Vanaf 1948 kreeg de kinderpolitie een taak in de opsporing en deze deed zaken ook wel op
straat af zonder deze te registreren of maakte een proces‐verbaal op zonder deze door te
sturen naar het OM. Daarin traden verschillen op. Zo waren er gemeenten waar altijd proces‐
verbaal werd opgemaakt en gemeenten waar het gros van de jeugdzaken door de politie zelf
werd afgedaan. Zo hield de kinderpolitie van de gemeente Rotterdam ‘strafklasjes’ op de vrije
woensdag‐ of zaterdagmiddag waar kinderen na een toespraak door een politieambtenaar
een opstel of strafregels moesten schrijven. Deze ruimte die de politie decennialang had om
44

Uit Beijerse 2021, p. 84‐85.

105

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
lichte strafbare feiten zelf af te doen, leidde in 1979 in Rotterdam tot een experiment waaruit
later bureau Halt ontstond. Met financiële steun van de gemeente werden minderjarigen die
waren betrapt op vernieling of bekladding, door de politie verwezen naar een speciaal
daarvoor aangestelde maatschappelijk werker die er op toezag dat deze jongeren de
bekladdingen schoon maakten en de vernielingen repareerden. Deze Halt‐afdoening, die in
1995 als afdoening werd opgenomen in artikel 77e Sr, is jarenlang toegepast zonder dat
daarvoor een wettelijke regeling bestond, in het kader van een voorwaardelijk politiesepot
waarbij de politie een proces‐verbaal opmaakte, maar die niet doorzond naar de OvJ als werd
deelgenomen aan het Halt‐project.45
6.2.2 Buitengerechtelijke afdoening van jeugdstrafzaken en het IVRK
Dat jeugdstrafzaken buitengerechtelijk moeten worden afgedaan, is ook als belangrijk
beginsel opgenomen in artikel 40, derde lid, sub b van het in 1995 geratificeerde
Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK). Verdragsstaten moeten voor
de gevallen waarin dat passend en wenselijk is, zoveel mogelijk voorzien in een handelwijze
ten aanzien van jeugdige verdachten zonder over te gaan tot gerechtelijke stappen. Het VN‐
Kinderrechtencomité, dat toeziet op de naleving van het verdrag, licht in General Comment
nr.24 on children’s rights in the child justice system nader toe waarom het zo belangrijk is.
Hiermee wordt stigmatisering voorkomen en gezien de goede resultaten dient het ook de
samenleving en is het kosteneffectief. Verdragsstaten zouden het aantal feiten waarvoor dit
mogelijk is, steeds moeten uitbreiden, zelfs tot ernstige feiten, als dat passend is. De
mogelijkheden daartoe zouden zo vroeg mogelijk in het proces beschikbaar moeten zijn en
een integraal onderdeel moeten vormen van het jeugdstrafrecht. De maatregelen die ervoor
zorgen dat jeugdigen voorafgaand of tijdens het proces uit het strafrechtssysteem worden
geleid worden aangeduid met de term diversion. Een belangrijke voorwaarde is wel dat daarbij
de rechten van de mens en de wettelijke garanties volledig worden geëerbiedigd. Volgens het
VN‐Kinderrechtencomité betekent dit dat de wet specifiek moet aangeven in welke gevallen
een buitengerechtelijke afdoening mogelijk is, dat de beslissingen geregeld moeten zijn en dat
alle betrokken professionals getraind zijn en ondersteund worden. De afdoening mag alleen
worden ingezet als er overtuigend bewijs is van het strafbare feit en de minderjarige in
volledige vrijheid en vrijwillig heeft erkend daar verantwoordelijk voor te zijn. De minderjarige
moet ook instemmen met de buitengerechtelijke afdoening, in dit geval de reprimande, op
basis van verstrekte informatie over de inhoud en gevolgen als hij er niet aan meewerkt. Na
afronding moet de minderjarige er geen aantekening aan overhouden in de justitiële
documentatie. In dit verband is nog relevant dat wordt opgemerkt dat de afdoening niet
gepaard mag gaan met vrijheidsbeneming:
“Diversion measures should not include the deprivation of liberty”.46
Het overkoepelende artikel 40, derde lid, aanhef IVRK benadrukt daarbij het uitgangspunt dat
het streven van de verdragsstaten erop moet zijn gericht een apart jeugdstrafrecht tot stand
te brengen met in jeugd gespecialiseerde autoriteiten en instellingen. Volgens het VN‐
Kinderrechtencomité vereist dit onder andere de inrichting van gespecialiseerde jeugdunits
van de politie en dat alle betrokken professionals systematisch en voortdurend moeten

45
46

Uit Beijerse 2021, p.73‐74.
Committee on the Rights of the Child, General Comment No. 24 (2019), par. 13‐17.

106

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
worden getraind.47 Ook in de door de Europese Unie (EU) vastgestelde Richtlijn betreffende
procedurele waarborgen voor kinderen die verdachte of beklaagde zijn in een strafprocedure,
hierna aangeduid als Richtlijn 2016/800/EU, wordt benadrukt dat het personeel van
rechtshandhavingsinstanties dat te maken krijgt met zaken waarbij kinderen betrokken zijn,
een specifieke, op hun omgang met kinderen afgestemde opleiding hebben gevolgd inzake de
rechten van kinderen, kinderpsychologie, voor kinderen geschikte verhoortechnieken en aan
kinderen aangepast taalgebruik.48
6.2.3 De arresten Salduz en Panovits: ruimte voor uitzonderingen
Het arrest van het EHRM dat door de uitleg van de Hoge Raad de directe aanleiding was voor
het uitvaardigen van de Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor (2010) die ervoor zorgde dat
een deel van de minderjarige verdachten geen afstand meer kon doen van
consultatiebijstand, betrof de 17‐jarige Yusuf Salduz die in Turkije werd aangehouden op
verdenking van deelname aan een onwettige demonstratie ter ondersteuning van de PKK.
Gezien de politieke context ging het niet bepaald om een reprimande‐feit. Salduz klaagde dat
hij tijdens het verhoor door de Turkse politie onder druk was gezet en geslagen om een
bekentenis af te leggen. Het EHRM oordeelde dat het recht op een eerlijk proces ex art. 6
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) eist dat een verdachte gezien zijn
kwetsbare positie in een vroege fase toegang tot een advocaat moet hebben als waarborg dat
een verdachte er niet toe wordt gedwongen aan zijn eigen veroordeling mee te werken en als
waarborg tegen mishandeling. Dit zou vooral gelden bij verdenking van ernstige feiten:
“These principles are particularly called for in the case of serious charges, for it is in
the face of the heaviest penalties that respect for the right to a fair trial is to be
ensured to the highest possible degree by democratic societies.”
Er zouden uitzonderingen mogelijk zijn als ze helder zijn omschreven en de toepassing daarvan
strikt beperkt is in tijd. Er moet toegang zijn tot een advocaat vanaf het eerste verhoor als
verdachte door de politie, tenzij er in het licht van de omstandigheden van de zaak dwingende
redenen zijn om dit recht te beperken. Uitzonderingen zijn toegelaten op voorwaarde dat ze
het recht op een eerlijk proces van de verdachte niet onnodig schaden zoals in het geval dat
er belastende verklaringen zijn afgelegd zonder dat daar een advocaat bij aanwezig is.49
Het tweede arrest was dat van de 17‐jarige Andreas Panovits tegen Cyprus. Eveneens een
minderjarige verdachte, maar ook hier geen reprimande‐waardig feit, maar een verdenking
van moord. Ook Panovits legde onder druk een bekennende verklaring zonder vooraf een
advocaat te hebben kunnen consulteren. Het EHRM besteedde hier specifieke aandacht aan
de positie van minderjarigen en verbond het recht op rechtsbijstand aan het belang dat de
minderjarige vanaf het begin van de strafprocedure effectief kan participeren, waarbij
rekening wordt gehouden met zijn leeftijd, ontwikkelingsniveau en intellectuele en
emotionele capaciteiten. Er moet voor worden gezorgd dat hij de procedure begrijpt en dat
hij zich niet geïntimideerd voelt en geremd wordt om te spreken. Een minderjarige kan afstand
doen van het recht op rechtsbijstand, maar alleen als de wens daartoe op ondubbelzinnige
wijze is geuit, nadat de autoriteiten alle mogelijke maatregelen hebben genomen om ervoor
47

Committee on the Rights of the Child, General Comment No. 24 (2019), par. 106, 112.
Richtlijn 2016/800 van 11 mei 2016, PbEU 2016, L 132, artikel 20 en overweging 63.
49
EHRM 27 november 2008, NJ 2009/214 (Salduz v. Turkey), par. 54 en 55.
48

107

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
te zorgen dat hij op de hoogte is van zijn rechten en de gevolgen zijn van het doen van afstand
kan inschatten.50
Beide arresten hebben dus betrekking op zaken waar een reprimande in het geheel niet aan
de orde was en verdachten onder druk zijn gezet tijdens het politieverhoor. Rechtsbijstand
dient hier als een middel om de verdachte tegen die druk te beschermen. Het EHRM creëert
in beide zaken ruimte voor uitzonderingen zolang daarmee geen afbreuk wordt gedaan aan
het recht op een eerlijk proces. In het Panovits‐arrest wordt, ondanks dat dit arrest in het
teken staat van de specifieke situatie van minderjarige verdachten, ruimte gelaten om afstand
te doen van rechtsbijstand in het geval de verdachte op de hoogte is van zijn rechten en de
gevolgen van het doen van afstand kan inschatten.
6.2.4 Richtlijn 2016/800/EU: reikwijdte en proportionaliteitsclausule
De huidige wettelijke regeling van de verplichte consultatiebijstand is het directe gevolg van
de implementatie van de EU‐richtlijn betreffende het recht op toegang tot een advocaat in
strafprocedures, hierna aangeduid als Richtlijn 2013/48/EU.51 Daarin zijn nog wijzigingen
aangebracht bij de implementatie van de hiervoor genoemde Richtlijn 2016/800/EU die ziet
op minderjarige verdachten. Artikel 6 van die Richtlijn legt de verbinding tussen beide door te
bepalen dat kinderen die verdachte zijn in een strafprocedure, recht hebben op toegang tot
een advocaat in overeenstemming met Richtlijn 2013/48/EU. Dit is vanaf het moment dat
minderjarige ervan in kennis wordt gesteld dat deze verdachte is waarbij ze worden bijgestaan
door een advocaat voordat ze door de politie worden verhoord.52
Tijdens de onderhandelingen in Brussel over Richtlijn 2016/800/EU is namens Nederland
aandacht gevraagd om ruimte te laten voor de Halt‐afdoening gezien het belang van de
jeugdige.53 Als resultaat daarvan is aan artikel 2 over de reikwijdte van de richtlijn een nieuw
zesde lid toegevoegd:
Artikel 2 lid 6 Richtlijn 2016/800/EU
Onverminderd het recht op een eerlijk proces is deze richtlijn met betrekking tot lichte strafbare feiten:
a) waarvoor krachtens de wet van een lidstaat een sanctie door een andere autoriteit dan een in
strafzaken bevoegde rechtbank wordt opgelegd, en tegen het opleggen van deze sanctie beroep bij een
dergelijke rechtbank kan worden ingesteld, of kan worden verwezen naar een dergelijke rechtbank; of
b) waarvoor geen vrijheidsstraf kan worden opgelegd,
alleen van toepassing op de procedure voor een in strafzaken bevoegde rechtbank.
Deze richtlijn is in elk geval volledig van toepassing indien het kind zijn vrijheid is ontnomen, ongeacht
de fase van de strafprocedure.

Ook over artikel 6 is namens Nederland onderhandeld. Volgens artikel 6 lid 3 moeten lidstaten
ervoor zorgen dat minderjarigen zonder onnodige vertraging bijstand van een advocaat
krijgen vanaf het moment dat zij ervan in kennis worden gesteld dat zij verdachte zijn, in ieder
geval vanaf een van de in dat artikel genoemde vier situaties. Twee daarvan (bepaalde
onderzoekshandelingen en de oproeping voor de rechtbank) zijn niet van toepassing bij feiten
die voor een reprimande in aanmerking komen. De twee andere situaties zijn het moment
50

EHRM 11 maart 2009, NJ 2009/215 (Panovits v. Cyprus), par. 67 en 68.
Richtlijn 2013/48/EU van 22 oktober 2013, PbEU 2013, L 294.
52
Richtlijn 2016/800/EU, par. 25.
53
Kempen & Uit Beijerse, NtEr 2016/7, p.230‐236.
51

108

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
voorafgaand aan het verhoor door de politie en het moment na de vrijheidsbeneming.
Volgens artikel 6 lid 6 kan hiervan worden afgeweken in het geval dat dat niet evenredig is
gezien hef feit en de omstandigheden, de proportionaliteitsclausule:
Artikel 6 lid 6 Richtlijn 2016/800/EU
Op voorwaarde dat dit met het recht op een eerlijk proces strookt, mogen de lidstaten afwijken van lid
3 wanneer bijstand door een advocaat niet evenredig is in de omstandigheden van de zaak, met
inachtneming van de ernst van het ten laste gelegde strafbare feit, de complexiteit van de zaak en de
maatregelen die naar aanleiding van een dergelijk strafbaar feit zouden kunnen worden opgelegd,
waarbij geldt dat de belangen van het kind altijd de eerste overweging dienen te vormen.

Volgens de toelichting moeten lidstaten, op voorwaarde dat dit strookt met het recht op een
eerlijk proces, kunnen afwijken van de verplichte rechtsbijstand indien dit niet evenredig is in
het licht van de omstandigheden van de zaak, waarbij geldt dat de belangen van het kind altijd
de eerste overweging dienen te vormen. Uitzonderingen daarop zijn de situatie dat een kind
voor de rechtbank of rechter moet verschijnen met het oog op een besluit over detentie en
wanneer vrijheidsbeneming als straf in een strafprocedure wordt opgelegd.54 Daar is in het
geval van een reprimande echter geen sprake van.
6.2.5 De Duitse wet: niet als naar verwachting wordt afgezien van strafvervolging
In Duitsland is de jeugdwetgeving, anders dan in Nederland, geregeld in aparte
jeugdwetboeken, het Jugendgerichtsgesetz (JGG) en het jeugdbeschermingsrecht in het
Gesetz für Jugendwohlfahrt (JWG). Beide wetboeken zijn in verband met elkaar ingevoerd in
de jaren 1922 en 1923. Waarschijnlijk is het feit dat het jeugdstrafrecht in een apart wetboek
is geregeld, ook de reden dat bij de wijziging van de regeling van de rechtsbijstand de
implementatie van de Richtlijn 2016/800/EU centraal stond en niet die van Richtlijn
2013/48/EU. Het is goed om op te merken dat de ondergrens in Duitsland 14 jaar is wat
betekent dat 12‐ en 13‐jarigen buiten het strafrecht vallen en die zaken die voor kinderen van
die leeftijd in Nederland voor een reprimande in aanmerking komen, in Duitsland
waarschijnlijk ook met een waarschuwing worden afgedaan, maar dan informeel, zonder
voorgeschreven werkwijze of juridische procedure.
De in Richtlijn 2016/800/EU hiervoor genoemde proportionaliteitsclausule is hier ook terug te
vinden in de wet. In aansluiting op artikel 68, vijfde lid, JGG waarin wordt bepaald dat er sprake
is van noodzakelijke verdediging als “die Verhängung einer Jugendstrafe (…) zu erwarten ist”
ofwel het opleggen van een jeugdstraf te verwachten is, is in artikel 68a lid 1 JGG een
uitzondering gemaakt op de bepaling dat een advocaat in geval van noodzakelijke verdediging
ten spoedigste en nog voor het inhoudelijke verhoor moet worden geregeld. Die uitzondering
wordt als volgt omschreven:
Dies gilt nicht, wenn ein Fall der notwendigen Verteidigung allein deshalb vorliegt, weil dem
Jugendlichen ein Verbrechen zur Last gelegt wird, ein Absehen von der Strafverfolgung nach § 45
Absatz 2 oder 3 zu erwarten ist und die Bestellung eines Pflichtverteidigers zu dem in Satz 1 genannten
Zeitpunkt auch unter Berücksichtigung des Wohls des Jugendlichen und der Umstände des Einzelfalls
unverhältnismäßig wäre.

54

Richtlijn 2016/800/EU, par.30.

109

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
Dat betekent dus dat dit niet geldt als een jeugdige wordt verdacht van een feit waarbij naar
verwachting wordt afgezien van strafvervolging en toevoeging van een advocaat op dat
moment, ook met het oog op het welzijn van de jongere en de omstandigheden van het
individuele geval disproportioneel zou zijn. In Duitsland kan alleen de OvJ beslissen over een
buitengerechtelijke afdoening. Dat heeft historische redenen, om machtsmisbruik door de
politie voorkomen waar sprake van was onder het Naziregime. Omdat de politie door de
nieuwe regeling een essentiële filterfunctie heeft gekregen, riep deze in dat opzicht nog wel
wat discussie op.55
6.2.6 De Belgische Omzendbrief: een andere regeling voor ‘mineure’ feiten56
Minderjarigen die worden verdacht van een strafbaar feit vallen onder het
jeugdbeschermingsrecht. Sinds de zesde staatshervorming van 2014 is jeugddelinquentie een
bevoegdheid van de gemeenschappen, zodat er niet meer één Belgisch systeem is. Daarop
zijn er wel uitzonderingen, o.a. de procedureregels. Dat maakt dat de ‘Salduz’‐wetgeving nog
wél federaal is, en dus voor heel België geldt.57 Anders dan in Nederland, waar de Salduz‐
jurisprudentie in 2010 leidde tot een Aanwijzing van de Procureurs‐Generaal, leidde deze in
België al in 2011 tot een aanpassing van de wet,58 aangeduid als de Salduz‐wet. In 2016 werd
de wet nogmaals aangepast,59 aangeduid als de Salduz‐bis wet, om de eerdergenoemde EU‐
Richtlijnen te implementeren. Deze wetgeving leidde niet alleen tot aanpassing van het
Wetboek van Strafvordering, maar ook van de Wet betreffende de voorlopige hechtenis
(WVH). Daar is de met de aanhouding vergelijkbare ‘arrestatie’ bij een op heterdaad ontdekte
‘misdaad’ of op heterdaad ontdekt ‘wanbedrijf’ geregeld. Deze tweedeling tussen misdaden
en wanbedrijven komt uit de Code Pénal en is in het Nederlandse Wetboek van Strafrecht van
1886 samengegaan in de term ‘misdrijven’. Omdat alleen voor ‘misdaden’ voorlopige
hechtenis mogelijk was en, op enkele uitzonderingen na, niet voor ‘wanbedrijven’, is de term
‘misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten’ geïntroduceerd. Het hoofdcriterium
was dat het moest gaan om misdrijven waarop naar de wettelijke omschrijving een
gevangenisstraf van vier jaren of meer is gesteld.60
Sinds de Salduz‐wet heeft elke verdachte die van zijn vrijheid is beroofd, recht op
‘vertrouwelijk overleg’ met een advocaat. Dat moet binnen 2 uur plaatsvinden vanaf het
contact met de gekozen advocaat of de permanentiedienst (vergelijkbaar met de Nederlandse
piketcentrale). Zo niet, dan vindt er een telefonisch vertrouwelijk overleg plaats.
Meerderjarige verdachten mogen daarna vrijwillig en weloverwogen afstand doen van het
recht op vertrouwelijk overleg met een advocaat, minderjarigen niet (artikel 2bis WVH). In
een ‘omzendbrief’ (vergelijkbaar met een Richtlijn) van het OM is een afwijkende werkwijze
geregeld voor ‘mineure feiten’. Dit zijn feiten waarvoor geen verhoor of geen onmiddellijk
verhoor nodig of mogelijk is. Volgens de omzendbrief is er geen algemene verplichting om in
elke zaak tot een verhoor over te gaan en zijn veel misdrijven waar vrijheidsbenemende
straffen op zijn gesteld, eenvoudige en niet betwiste feiten waarvoor geen werkelijk verhoor
nodig is omdat ze voldoende vaststaan op grond van het bewijs dat er ligt. Zo zouden veel
55

Höynck & Ernst, ZJJ 2020/3, p.252.
Met dank aan prof.Johan Put, hoogleraar KU Leuven, voor het doornemen van de tekst.
57
Put 2021.
58
Belgisch Stb. 5 september 2011, 253.
59
Belgisch Stb. 24 november 2016, 308.
60
Uit Beijerse 1998, p.52, 60‐61.
56

110

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
winkeldiefstallen of gewone diefstallen nagenoeg onweerlegbaar worden bewezen op grond
van getuigenissen of beelden van camerabewaking en worden behandeld op grond van een
onmiddellijke minnelijke schikking.61
In de omzendbrief wordt verwezen naar de proportionaliteitsclausule in artikel 6 lid 6 van
Richtlijn 2016/800/EU, dat lidstaten op voorwaarde dat dit strookt met het recht op een eerlijk
proces, mogen afwijken van verplichte rechtsbijstand wanneer dat niet evenredig is in de
omstandigheden van de zaak, met inachtneming van de ernst van het strafbare feit, de
complexiteit van de zaak en de maatregelen die naar aanleiding van dergelijk strafbare feit
zouden kunnen worden opgelegd, waarbij de belangen van het kind de eerste overweging
moeten vormen. Er kan in dergelijke zaken worden gewerkt met een geschreven procedure
met een invulformulier. Uit dat formulier moet dan blijken dat het gaat om eenvoudige en
niet betwiste feiten waarvoor geen werkelijk verhoor nodig is en die voldoende vaststaan op
grond van de verzamelde bewijzen (heterdaad, door politie, een winkeldetective, of via
duidelijke vaststelling op camerabeelden). Verder moet uit het formulier blijken dat de
verdachte expliciet is geïnformeerd dat hij het recht heeft om te zwijgen of niet mee te werken
en dat hij is voorgelicht over de gevolgen daarvan. Tevens moet de verdachte de mogelijkheid
worden geboden om alsnog gehoord te worden als hij de feiten wil betwisten.62
In een aparte omzendbrief voor minderjarigen is dit verder uitgewerkt. Hierin staat dat het
moet gaan om een eenvoudig feit waarbij een verhoor niet nodig is omdat het feit voldoende
is aangetoond op basis van de bewijzen die zijn verzameld door de politie of winkel of op basis
van een duidelijke vaststelling en ze dus moeilijk betwistbaar lijken. De feiten die ervoor in
aanmerking komen zijn: gewone diefstal, bezit van cannabis, bezit van andere wapens dan
vuurwapens of explosieven, opzettelijke vernieling van een voertuig, vernieling van
monumenten of graven, vernieling of beschadiging van eetwaren of andere roerende
eigendommen, graffiti, beschadiging van andermans onroerende eigendommen, vernieling
van afsluitingen, beperkt tot 250 euro schade. De verdachte moet minimaal 14 jaar oud zijn.
Het formulier moet vermelden dat de minderjarige het recht heeft om zichzelf niet te
beschuldigen, om te zwijgen en dus te weigeren het formulier in te vullen, om het verzoek te
doen om gehoord te worden indien hij de feiten wenst te betwisten of een ander licht op het
verloop van de feiten wenst te werpen en om een advocaat te raadplegen.
Het formulier kan niet worden ingevuld op het politiebureau, maar moet thuis worden
ingevuld, al zou het in de praktijk wel gebeuren dat minderjarigen worden uitgenodigd om dit
op het politiebureau in te vullen.63 Het beperkt zich tot opmerkingen over de feiten en de
mogelijkheid te verzoeken om alsnog door de politie verhoord te worden en mag geen vragen
bevatten over de familie‐situatie, de situatie op school of de activiteiten van de minderjarige.
In principe wordt elk eenvoudig feit dat in de lijst is opgenomen, behandeld middels het
formulier of de vragenlijst tenzij de magistraat het opportuun acht om een verhoor te bevelen,
bijvoorbeeld wanneer tegen de minderjarige al eerder processen‐verbaal voor gewone
diefstal of bezit van cannabis zijn opgemaakt. Als het formulier is gebruikt in een situatie die
daar niet voor bedoeld is of als bijzondere omstandigheden een verhoor lijken te
rechtvaardigen, kan de parketmagistraat alsnog een verhoor van de minderjarige bevelen. Als
61

Omzendbrief COL.8/2011, herziene versie van 18 oktober 2018, p. 79, 82.
Omzendbrief COL.8/2011, herziene versie van 18 oktober 2018, p. 84‐86.
63
Informatie van Lynn Meeuwissen, jeugdrechtadvocaat in België.
62

111

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
het nodig wordt gevonden om de minderjarige te verhoren over zijn persoonlijke situatie
(persoonlijkheid en milieu), worden ook de personen die het ouderlijk gezag uitoefenen
verhoord. Of een formulier of vragenlijst in een arrondissement mag worden gebruikt, is
overgelaten aan de procureur des Konings.64
6.2.7 De Nederlandse regeling van de consultatiebijstand in perspectief
In Nederland werd in 2010 als gevolg van het Salduz‐arrest de Aanwijzing rechtsbijstand
politieverhoor65 ingevoerd. Op basis daarvan konden minderjarigen van 12 tot 15 jaar die
werden verdacht van een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis was toegelaten, geen
afstand doen van die consultatiebijstand. Omdat ook diefstal een misdrijf is waarvoor volgens
de wet voorlopige hechtenis is toegelaten, werden sinds die tijd geregeld minderjarige first
offenders van kleine winkeldiefstallen in de politiecel aangetroffen die daar zaten te wachten
op de komst van de advocaat. Ook vanuit de advocatuur zelf werd aandacht gevraagd voor dit
probleem. Zo schreef de Vereniging Jeugdrechtadvocaten Rotterdam (VJAR) in 2014 een
klachtbrief aan de Politie Rotterdam‐Rijnmond:
“Helaas zien wij regelmatig dat minderjarigen zelfs voor een klein vergrijp als
winkeldiefstal een nacht in de cel op het politiebureau moeten vertoeven.”
De advocaten pleitten voor kindvriendelijke cellen en verblijfsruimtes zoals in België, maar
ook om het verblijf van kinderen op het politiebureau te beperken tot die gevallen waarin er
geen enkele andere mogelijkheid is. In een TV‐uitzending werd dit standpunt nader toegelicht
en onderbouwd met voorbeelden en lieten ook advocaten uit Den Haag en Amsterdam met
voorbeelden zien dat daar dezelfde problemen speelden.66
De discussie werd ook breder gevoerd, maar daarin ging het al gauw over de situatie van
minderjarigen in politiecellen in het algemeen en niet over de minderjarigen die voor 2010
niet in de politiecel terecht kwamen, maar direct naar Halt werden doorverwezen. In de vele
rapporten die zijn verschenen, zijn er af en toe wel opmerkingen over gemaakt. Zo valt te
lezen dat jongeren die voor een Halt‐afdoening in aanmerking komen, langer dan voorheen in
een voorlopig arrestantenverblijf moesten doorbrengen, dat kattenkwaad daarmee wordt
gecriminaliseerd en dat er sprake is van een disproportionele reactie als een minderjarige die
een bal door een ruit heeft geschoten, drie tot vier uur in een politiecel moet doorbrengen.67
In maart 2017 is de verplichte consultatiebijstand als gevolg van de implementatie van de EU‐
richtlijn ‘betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures’ uitgebreid
naar alle aangehouden minderjarige verdachten.68 De verplichte consultatiebijstand voor
jeugdige verdachte is geregeld in artikel 489, eerste lid, Sv luidt:
Indien de verdachte is aangehouden, stelt de officier van justitie of de hulpofficier van
justitie die bij de voorgeleiding beveelt dat de verdachte wordt opgehouden voor

64

Omzendbrief nr. COL 11/2018, 16 augustus 2018, p. 11‐12. Zie over dit onderwerp ook: Gorter 2022.
Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor (Stcrt. 2010, 4003).
66
Klacht Vereniging Jeugdrechtadvocaten Rotterdam d.d. 25 november 2014 en TV‐uitzending ‘Altijd wat.
Jeugdigen in politiecellen', KRO 9 december 2014.
67
Valkeman 2015, p.44 en 65.
68
Stb. 2016, 476.
65

112

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
onderzoek, het bestuur van de raad voor rechtsbijstand direct van zijn aanhouding in
kennis, opdat het bestuur een raadsman aanwijst.
Verder vermeldt het tweede lid dat de bepaling waarin staat dat de verdachte vrijwillig en
ondubbelzinnig afstand doen van het recht op rechtsbijstand (art.28a Sv) waarna hij door de
opsporingsambtenaar wordt voorgelicht over de gevolgen daarvan en wordt medegedeeld
dat hij van zijn beslissing kan terugkomen, niet van toepassing is. Bij de implementatie van de
EU‐Richtlijn ‘betreffende procedurele waarborgen voor kinderen die verdachte of beklaagde
zijn in een strafprocedure’, in juni 2019, is er nog wel in voorzien dat de minderjarige
verdachte die ’s avonds wordt heengezonden omdat er geen advocaat beschikbaar en daarbij
wordt aangezegd om de volgende dag terug te komen voor verhoor, het recht op
rechtsbijstand behoudt.69 Maar dat laat onverlet dat het nog steeds zo is geregeld dat
aangehouden minderjarige verdachten geen afstand kunnen doen van rechtsbijstand, ook
niet als ze worden verdacht van een licht feit waarvoor buitengerechtelijke afdoening is
aangewezen.
6.2.8 De Nederlandse regeling van de burgeraanhouding in perspectief
Hoewel veel aandacht uitgaat naar de gevolgen van de verplichte rechtsbijstand, blijkt uit deze
evaluatie dat het probleem dat de aanleiding vormde voor de pilot, zich vooral voordoet bij
de burgeraanhouding door de winkelier. In vrijwel alle reprimandezaken waarin er geen
aanhouding is verricht, ging het om vernielingen waarin de politie geen aanhouding had
verricht, maar de betrokken minderjarige had aangesproken of op basis van camerabeelden
thuis had opgezocht of uitgenodigd voor een gesprek. In enkele winkeldiefstalincidenten koos
de winkelier er bewust voor om in het belang van de minderjarige geen aanhouding te
verrichten, maar over het algemeen wordt er bij winkeldiefstal vrij standaard gebruik gemaakt
van de aanhouding. Dat leidt tot de scheve situatie dat een winkeldiefstal van een reep
chocolade in de praktijk leidt tot een gejuridificeerd proces met insluiting op het politiebureau
en een daarmee qua ernst vergelijkbare lichte vernieling niet, omdat de politie daar anders
mee omgaat.
Deze bevoegdheid van elke burger om een verdachte bij ontdekking op heterdaad bij elk
strafbaar feit te kunnen aanhouden, staat al sinds 1838 in de wet. Omdat de omvang en
spreiding van het politieapparaat destijds nog zeer gering was en het, mede gezien de zeer
geringe mobiliteit, dus heel lang kon duren voordat de politie ter plaatse was, was het doel
daarvan dat de burger voorlopig, in afwachting van de komst van het gezag, kon voorkomen
dat een verdachte van een strafbaar feit zou ontsnappen.70 De aanhouding moet een
strafvorderlijk doel dienen71 en de burger of winkelier is daar niet toe verplicht, maar bevoegd.
Deze aanhoudingsbevoegdheid is geen zelfstandige bevoegdheid maar een afgeleide van de
aanhoudingsbevoegdheid van de politie), teneinde de verdachte naar een plaats van verhoor
over te brengen.. Het doel daarvan is om de verdachte over te dragen aan een
opsporingsambtenaar (art. 53 lid 4 Sv). 72 Het is een strafvorderlijk dwangmiddel en als de
burger daartoe overgaat, moeten de te verrichten handelingen om de verdachte onder

69

Stb. 2019, 180.
Uit Beijerse 1998, p.97‐98.
71
Kamerstukken II 1913/14, 286, 3, p. 77.
72
Moerman 2016, p. 89 en 94.
70

113

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
controle te krijgen, wel voldoen aan de ongeschreven beginselen van proportionaliteit en
subsidiariteit73 Dat betekent dat de aanhouding in verhouding moet staan tot de ernst van het
strafbare feit en dat er geen ander minder ingrijpend middel voorhanden moet zijn om
hetzelfde doel te bereiken. Vanwege de leeftijd en kwetsbaarheid van een minderjarige
verdachte is een aanhouding in geval van een licht feit eerder disproportioneel dan bij een
meerderjarige verdachte. Er zijn bij minderjarige verdachten ook meer alternatieven
voorhanden om het doel te bereiken dat met de aanhouding wordt beoogd doordat de ouders
of verzorgers kunnen worden betrokken74 Zo bezien voldoet de inzet van een
burgeraanhouding in gevallen waarin een minderjarige wordt betrapt op diefstal van een
blikje fris en direct meewerkt, niet aan de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit.
Om de Nederlandse regeling van de burgeraanhouding in perspectief te plaatsen, is het
interessant om de vergelijking te maken met de Belgische regeling. Die kent eveneens de
mogelijkheid van ‘een particulier’ om in geval van ontdekking op heterdaad iemand vast te
houden (art. 1 lid 3 Wet betreffende de voorlopige hechtenis), maar in de praktijk wordt wel
gesproken van ‘weerhouden door een particulier’ wat uitdrukt dat de particulier iemand
tegenhoudt om weg te lopen en dus niet zelf aanhoudt of arresteert. De ‘arrestatie’ is alleen
toegekend aan de officier van gerechtelijke politie. De particulier moet aangifte doen waarbij
in geval van winkeldiefstal tevens een formulier wordt ingevuld over de omstandigheden van
het feit om op basis daarvan te toetsen of het gestolen goed teruggenomen of vergoed kan
worden en of er camerabeelden zijn. De agent die ter plaatse komt, beslist op basis daarvan
of de burger vastgehouden blijft en ter beschikking wordt gesteld van een officier van
gerechtelijke politie. Als het om een reprimande‐feit gaat zoals diefstal van snoep of een blikje
cola, neemt de politie de minderjarige wel over, maar neemt deze een bewarende maatregel
waarbij de minderjarige in een jeugdkamer wordt geplaatst. De ouders worden gebeld en die
komen naar het bureau en moeten een formulier invullen waarin ze het verzoek kunnen doen
om hun kind alsnog te verhoren.75 De Belgische regeling is dus redelijk vergelijkbaar met de
Nederlandse regeling, maar kent een minder grote macht toe aan de burger doordat de politie
ter plaatse niet verplicht is de vasthouding voort te zetten, ofwel, vanuit het Nederlandse
proces bezien, de aanhouding over te nemen.

6.3 De reprimande en vergelijkbare reacties in andere landen
In deze paragraaf wordt geïnventariseerd hoe in een aantal andere landen gebruik wordt
gemaakt van de reprimande of vergelijkbare reacties die proberen te voorkomen dat jeugdige
verdachten verder in de strafrechtelijke procedure terechtkomen. Dit biedt informatie over
mogelijke alternatieve werkwijzen of elementen die ook toepasbaar kunnen zijn in de
Nederlandse situatie.
Om gegevens te vinden over de reprimande en vergelijkbare reacties in andere landen zijn
eerst internationale overzichten geraadpleegd over de sancties en maatregelen binnen het
jeugdstrafrecht in verschillende landen (Bailleau & Cartuyvels, 2010; Decker & Marteache,
2017; Junger‐Tas & Decker, 2006; Junger‐Tas & Dünkel, 2009; Zimring, Langer, & Tanenhaus,
2017). De meest recente bundel van Decker en Marteache uit 2017 over het jeugdstrafrecht
73

HR 5 maart 2019, ECLI:NL:HR:2019:304, NJ 2019/124, 'SR‐Updates.nl 2019‐0061, m.nt. J.H.J. Verbaan.
Uit Beijerse 2021, p. 101.
75
Interview met de commissaris van de interventiepolitie uit het arrondissement Antwerpen.
74

114

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
in 26 landen is voor de verdere analyse als uitgangspunt gebruikt. Hiermee kon een eerste
indruk worden verkregen van de landen waar relevante reacties voor jeugdigen worden
gehanteerd. Daarbij is niet alleen gekeken naar reprimandes in de vorm zoals die in de pilot
in Nederland wordt aangeboden, maar ook breder naar reacties en interventies die vallen
onder het ruimere begrip ‘diversion’. Aanvullende literatuur uit verschillende landen, waar
gebruik wordt gemaakt van dergelijke reacties, is vervolgens verzameld en bestudeerd. Ook
hebben we contact gezocht met een aantal internationale experts en met enkele auteurs van
bijdragen aan de overzichtsbundels.
In deze paragraaf zijn de landen beschreven waar in een of andere vorm gebruik wordt
gemaakt van reprimandes of waarschuwingen als reactiemogelijkheid voor jonge daders,
namelijk: België, Duitsland, Frankrijk, Zwitserland, Engeland, Wales, Schotland, Ierland,
Canada, Australië en de Verenigde Staten. Er zijn ook landen waarvan het
jeugdstrafrechtsysteem wel is beschreven in de literatuur maar waar in het geheel geen
sprake lijkt te zijn van een reprimandemogelijkheid, of waarvoor wij geen duidelijke
aanwijzingen vonden: Oostenrijk, Denemarken, Spanje, Mexico, Japan, Turkije, Palestina,
Ghana, Kenya en Oeganda. Over andere landen konden wij in de internationale literatuur geen
informatie vinden met betrekking tot de toepassing van reprimandes of andere vormen van
diversion in het jeugdstrafrecht.
De landen die we hieronder beschrijven komen op bepaalde aspecten overeen in de
mogelijkheden voor en toepassingen van reprimandes of waarschuwingen aan minderjarige
daders. Echter, er zijn tevens belangrijke verschillen tussen de landen te ontdekken. Dit is niet
alleen op hoofdlijnen het geval, maar ook op beleidsmatige en organisatie‐gerelateerde
details. Bovendien is in vrijwel alle bestudeerde landen de toepassing van de reprimande en
vergelijkbare justitiële reacties door de jaren heen aan veranderingen onderhevig geweest.
Hieronder wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste elementen met betrekking tot
de doelstellingen en de opzet van reprimandes, en diversion in het algemeen. Per element
wordt beschreven hoe de bestudeerde landen daar invulling aan hebben gegeven. Tot slot
wordt samenvattend beschreven op welke hoofdpunten de landen van elkaar verschillen in
de toepassing van reprimandes en vergelijkbare reacties. Het gaat hier vooral om de doelen
en inrichting van de reprimande en niet om het proces daar naartoe en het vraagstuk van de
burgeraanhouding, de voorgeleiding voor de hOvJ en de verplichte consultatiebijstand
voorafgaand aan het verhoor.
6.3.1 Buitengerechtelijke afdoening in andere landen
In de internationale literatuur is voor verschillende landen beschreven welke gedachten en
beweegredenen er achter de reprimande en vergelijkbare diversion‐interventies ten
grondslag hebben gelegen.
In buurland België heeft er een hervorming van de Wet Betreffende de Jeugdbescherming in
2006 plaatsgevonden, omdat er meer prioriteit uit moest gaan naar het principe van herstel
(Dumortier et al., 2017). Een gevolg hiervan was dat er diversion‐maatregelen in het leven
werden geroepen, waaronder waarschuwingen. Daarnaast is in het Duitse jeugdstrafrecht
vanaf de jaren ’80 een beweging ingezet richting meer diversion en educatieve, alternatieve
sancties (Dünkel, 2017). Men achtte dit een zinvolle strategie om met de toenemende
115

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
jeugdcriminaliteit om te gaan (Dünkel, 2009). Daarbij speelde een rol dat op die manier de
caseload van het jeugdstrafrechtsysteem beperkt kon blijven. Deze factor heeft mogelijk ook
in de ontwikkeling van diversion in Frankrijk een rol gespeeld. Bailleau (2010) en Mouhanna
en Vesentini (2016) kijken kritisch naar het gebruik van de rappel à la loi (een herinnering aan
de wet), oftewel de formele waarschuwing aan met name jongeren die een licht vergrijp
hebben gepleegd. Volgens hen valt de populariteit van de waarschuwing onder de
vervolgingsautoriteiten te verklaren doordat het een caseload‐vermindering met zich
meebrengt. Het doel van de “rappel à la loi” in Frankrijk is om de minderjarige erop te wijzen
dat deze de wet heeft overtreden en ervoor te zorgen dat de minderjarige niet nogmaals een
strafbaar feit begaat (Wyvekens, 2006). Daarmee lijkt het erop dat het beperken van recidive
één van de doelstellingen van deze waarschuwing is. Tevens komt dat overeen met de
Zwitserse vorm van de reprimande. Daar is de reprimande neergelegd in art. 22 van de
‘Federal Juvenile Criminal Code’ (JCC), die vanaf 2007 in werking is getreden (Pruin et al.,
2017). De doelstelling van de reprimande is om recidive te voorkomen, zoals blijkt uit de
wettekst: “in order to prevent the juvenile from committing further criminal acts.”
Bovendien blijkt voor enkele Angelsaksische landen dat het voornaamste doel van diversion,
en daarmee het waarschuwen van jonge verdachten, is om een proportionele reactie op het
gepleegde delict te geven en recidive te voorkomen. Uit het beleidsstuk van Ministry of Justice
(2013) van Engeland en Wales blijkt dat het waarschuwen van jongeren als doelstelling heeft
om een proportionele, passende reactie te geven en hen buiten het strafrecht te houden, en
met name wanneer er extra hulpverlening aan te pas komt, om recidive te beperken. In
Ierland kunnen jongeren een waarschuwing krijgen in het kader van de Garda Juvenile
Diversion Programme (GJDP), dat als doel heeft om hen niet verder de justitiële keten in te
sturen. De Ierse wet geeft daarentegen geen omschrijving van het doel van de waarschuwing,
maar uit onderzoek van Kilkelly (2014) blijkt dat het voornamelijk tot doel heeft om de
jeugdige te waarschuwen voor de gevolgen van het opnieuw plegen van een strafbaar feit en
daarmee het voorkomen van recidive. Voorts wordt in Schotland sinds 2011 gewerkt volgens
de ‘Whole System Approach’ (WSA): een landelijk beleidskader voor de strafrechtelijke aanpak
van jeugdcriminaliteit (Maglione et al., 2020). De centrale doelstelling van de WSA is “to
achieve positive outcomes for some of the most vulnerable young people in Scotland, helping
them to fulfil their potential and become valuable contributors to their communities”
(MacQueen & McVie, 2013). Om dit te bereiken zouden jongeren uit het strafrecht geweerd
moeten worden door vroeg en effectief in te grijpen, diversion‐maatregelen in te zetten en
gemeentelijke alternatieven te introduceren (Benbow, 2019; Gillon, 2018; Robertson, 2017).
Eén van de diversion‐mogelijkheden binnen dit kader is het geven van waarschuwingen.
Buiten Europa hebben landen als Canada, Australië en de Verenigde Staten ook een
ontwikkeling in diversion gekend. In Canada bevat de Youth Criminal Justice Act (YCJA)
bepalingen die als doel hebben om meer nadruk te leggen op het “rehabiliteren en re‐
integreren” van jongeren die een strafbaar feit plegen (Hutchinson & Smandych, 2005). Eén
van de manieren om dat te bereiken is met buitengerechtelijke maatregelen. Daarnaast is het
doel van politiewaarschuwingen in Australië om aan de dader uit te leggen wat de impact van
het delict is en de mogelijke gevolgen van toekomstig crimineel gedrag (Jordan & Farrell, 2013;
Shirley, 2017). Tot slot heeft de Commission on Law Enforcement and the Administration of
Justice, opgericht in 1965 door president L.B. Johnson, in de Verenigde Staten onderzocht in
hoeverre de toenmalige strafrechtsketen effectief was in het voorkomen en bestrijden van
116

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
(jeugd)criminaliteit (Farrell et al., 2018; Koch, 1985). Destijds heerste er ontevredenheid over
het toenmalige jeugdstrafrechtsysteem, dat niet bleek bij te dragen aan het ‘rehabiliteren’
van jonge daders, het terugdringen van delinquentie en het opleggen van rechtvaardige
interventies. Daarom introduceerde deze commissie diversion‐programma’s voor jeugdige
daders en werden speciale Youth Service Bureaus in het leven geroepen om deze uit te voeren
(Koch, 1985). De diversion‐programma’s zouden mede als doel hebben om stigmatiserende
effecten, die gepaard gaan met betrokkenheid in het formele strafrechtsysteem, te beperken
(Schwalbe et al., 2012). Vanaf de jaren ’00 worden steeds meer programma’s theoretisch
onderbouwd en empirisch geëvalueerd. Hierdoor heeft diversion voor jongeren een enorme
groei gekend en is het onderdeel geworden van het palet aan interventie‐ en
preventiestrategieën van de politie (Béchard et al., 2011). Het beperken van de werklast voor
de jeugdrechtbanken heeft hierbij ook een rol gespeeld (Farrell, et al., 2018): jongeren die
strafbare feiten van (zeer) lichte ernst hadden gepleegd, verschenen vaak voor de rechter.
Meerdere onderzoekers hebben echter wel gewaarschuwd voor een ‘net‐widening’ effect van
diversion‐programma’s, dat er juist voor kan zorgen dat de doelgroep die met politie en/of
justitie te maken krijgt groter wordt (Mears et al., 2016).
6.3.2 Partijen die beslissen tot de reprimande en deze uitvoeren
Uit de literatuur blijkt dat de onderzochte landen verschillen in welke instantie de
bevoegdheid heeft om een reprimande te geven of vergelijkbare interventie op te leggen. In
veel van de onderzochte landen is dit de politie, zoals in Engeland en Wales, Schotland,
Ierland, Australië en de Verenigde Staten. In andere landen heeft slechts de OvJ deze
bevoegdheid, zoals in Duitsland en Zwitserland. Zelfs de jeugdrechter heeft in sommige
landen nog een mogelijkheid om een reprimande op te leggen, zoals in Frankrijk en Canada.
Dit is vergelijkbaar met de ‘teruggave aan de ouders’ waarover ook de Nederlandse
kinderrechter van 1905 tot 1965 beschikte, een mogelijkheid die nu in algemene zin bestaat
in artikel 9a Sr, schuldigverklaring zonder oplegging van straf of maatregel in verband met de
geringe ernst van het feit, de persoonlijkheid van de dader of de omstandigheden waaronder
het feit is begaan.76 Daarnaast is gebleken dat de landen verschillen in wie of welke instantie(s)
betrokken is of zijn bij de uitvoering van de reprimande. In een aantal landen kan de politie
dit zelf doen, zoals in België en enkele deelstaten van Australië. In andere landen is er
daarentegen een aparte afdeling of organisatie belast met de advisering over en/of uitvoering
van waarschuwingen en andere vormen van diversion, zoals de Youth Offending Teams in
Engeland en Wales en Juvenile Liaison Officers in Schotland en Ierland. Hierna zal kort per land
beschreven worden welke partijen betrokken zijn bij het beslis‐ en uitvoeringsproces van de
reprimande.
In Duitsland, Frankrijk en Zwitserland is de bevoegdheid om te beslissen tot diversion en de
reprimande uitdrukkelijk voorbehouden aan het OM de jeugdrechter. De verantwoording die
de politie aan het OM af moet leggen kan in Duitsland, vergeleken met Nederland en andere
Europese landen, als strikter beschouwd worden. De politie kan onder geen enkele
voorwaarde autonoom besluiten tot diversion (Dünkel & Heinz, 2017). De onderliggende
reden hiervoor werd hiervoor al genoemd en is van historische aard; namelijk het voorkomen
van machtsmisbruik door de politie zoals gebeurd is onder het Naziregime. Zodoende is het
politieapparaat strikt gebonden aan het legaliteitsbeginsel en behoren politieambtenaren alle
76

Uit Beijerse 2021, p. 215.

117

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
strafbare feiten door te verwijzen naar het OM (Dünkel, 2009; 2017). Het OM en de
jeugdrechtbank zijn zodoende de aangewezen instanties om te besluiten tot een vorm van
diversion (Dünkel & Heinz, 2017). De wettelijke mogelijkheden voor diversion zijn in 1990 in
het Duitse Jugendgerichtsgesetz (JGG) uitgebreid. Vier niveaus van diversion worden
onderscheiden. De eerste drie worden door de OvJ toegepast en indien deze besluit de
minderjarige toch te dagvaarden, kan de jeugdrechter het vierde niveau toepassen (Dünkel,
2009):
1. Diversion zonder enige interventie: in het geval van een licht vergrijp wordt hier de
voorkeur aan gegeven. De zaak wordt dan geseponeerd zonder dat een straf of
maatregel wordt opgelegd;
2. Diversion met maatregelen door andere partijen: hierbij kunnen maatregelen met
bijvoorbeeld ouders of school afgestemd worden, eventueel in combinatie met een
bemiddelingsgesprek met en/of schadevergoeding aan het slachtoffer;
3. Diversion met interventie: in deze gevallen legt de OvJ de zaak voor aan de
jeugdrechtbank met het verzoek om de jonge dader bepaalde lichte sanctie(s) op te
leggen. Deze sancties kunnen het volgende inhouden: het aanbieden van excuses aan
het slachtoffer, een waarschuwing, bemiddeling, deelname aan een verkeerscursus,
schadevergoeding betalen, een geldboete of een taakstraf. Wanneer de jongere aan
deze verplichtingen heeft voldaan, doet de OvJ de zaak in samenspraak met de rechter
af.
4. Op dit niveau is de jongere gedagvaard om voor de jeugdrechter te verschijnen. De
jeugdrechter kan vervolgens de diversion van de voorgaande niveaus 1 tot en met 3
toepassen. In de praktijk komt het veel voor dat een jongere die voor de rechter
verschijnt al een of enkele diversion maatregel(en) heeft ondergaan. Het staat de
rechter dan vrij om de zaak te seponeren.
Een ander, dichtbijgelegen land met mogelijkheden tot het geven van een reprimande is
Frankrijk. In 1999 werd de daar de “penal composition” landelijk geïmplementeerd, wat
inhield dat de OvJ bij lichte vergrijpen mag beslissen om af te zien van vervolging door een
alternatieve sanctie aan de verdachte voor te leggen (Mouhanna & Vesentini, 2016; Roché,
2007). Deze beslissing van de OvJ wordt eerst aan de rechter voorgelegd, die het echter slechts
kan goed‐ of afkeuren. Een dergelijk alternatief houdt vaak het krijgen van een formele
waarschuwing en/of het betalen van een schadevergoeding in. Wetswijzigingen van begin
jaren ‘00 zorgden voor een uitbreiding van de mogelijkheden voor het OM om jongeren buiten
het strafrecht te houden, waaronder de “rappel à la loi” (Bailleau, 2010). De OvJ kan de
uitvoering van dit gesprek toewijzen aan de politie, die zelf geen discretionaire bevoegdheid
heeft om te besluiten tot een rappel à la loi (Wyvekens, 2006). De ouders van de minderjarige
verdachte worden voor dit gesprek uitgenodigd. Vervolgens schrijft de OvJ de waarschuwing
uit. Volgens criticus Bailleau (2010) zou er bij de waarschuwing niet of nauwelijks gekeken
worden naar het sociale netwerk, de familiesituatie of het mentaal welzijn van de jongeren,
die evengoed gerelateerd kunnen zijn aan het delinquente gedrag. Tot slot kan de
jeugdrechter in Frankrijk een jongere waarschuwen zonder strafoplegging (Herzog‐Evans,
2012).
Een volgend Europees land dat interessant is in dit kader, is Zwitserland. Hier is de reprimande
aan minderjarigen een op zichzelf staande interventie in het jeugdstrafrecht (Pruin et al.,
2017). De reprimande is neergelegd in art. 22 van de ‘Federal Juvenile Criminal Code’ (JCC),
118

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
die vanaf 2007 in werking is getreden. De OvJ en de rechtbank hebben deze bevoegdheid
toegekend gekregen en kunnen daarmee kiezen om te waarschuwen zonder strafoplegging
(Pruin et al., 2017).
In België kan de politie volgens Dumortier et al. (2017) formeel gezien niet autonoom beslissen
hoe zij op strafbare feiten, gepleegd door jonge daders, reageert. Echter, deze onderzoekers
beschrijven dat de Belgische politie in de praktijk redelijk vaak onofficiële waarschuwingen
geeft aan jeugdige daders. Mogelijk geldt dit ook voor de andere landen, maar is dit niet
beschreven in de bestudeerde literatuur. Daarnaast is het volgens Van Dijk et al. (2006)
gebruikelijk dat de politie een bemiddelingsgesprek initieert, alvorens zij de zaak doorverwijst
naar het OM. Door de hervorming van de Wet Betreffende de Jeugdbescherming in 2006 zijn
er bevoegdheden toegekend aan Officieren van Justitie voor verschillende diversion‐
interventies (Dumortier et al., 2017). Het waarschuwen van jeugdige daders en hun ouders
werd onder andere als interventie geïntroduceerd. Een OvJ kan ervoor kiezen om geen
vervolging in te stellen, de jongere naar jeugdzorg te sturen, de jongere een
bemiddelingsgesprek te laten voeren met het slachtoffer of hem/haar een (schriftelijke of
mondelinge) waarschuwing te geven (Put et al., 2012). De schriftelijke waarschuwing wordt in
het Franse gedeelte van het land ook wel “rappel à la loi” – een herinnering aan de wet –
genoemd (Cartuyvels et al., 2010). Bij dit waarschuwingsgesprek kunnen ouders betrokken
worden. Tot slot kan de jeugdrechter in België eveneens de jongere waarschuwen zonder
strafoplegging (Put et al., 2012).
Zoals hiervoor beschreven ligt de verantwoordelijkheid en bevoegdheid om een jongere
buiten het strafrecht te houden in Duitsland, Frankrijk, Zwitserland en België voornamelijk bij
de OvJ of de jeugdrechter. Dit betekent dat de jongere zich al verder in het strafproces
bevindt. Voor Engeland, Wales, Schotland, Canada en de Verenigde Staten geldt dat het
beslissen tot een reprimande een gedeelde verantwoordelijkheid is van de politie en het OM.
Vergelijkbaar met Nederland heeft de politie in Engeland en Wales de bevoegdheid om een
minderjarige verdachte te waarschuwen. Deze bevoegdheid is door de jaren heen aan veel
verandering onderhevig geweest. Voor 1998 had de politie een vrij grote discretionaire
bevoegdheid om informele of formele waarschuwingen te geven aan zowel minderjarige als
volwassen daders (Bateman, 2017). Door de implementatie van “The Crime and Disorder Act”
in 1998 trad een nieuw systeem van reprimandes aan minderjarigen in werking. Vanaf toen
gold dat een minderjarige twee waarschuwingen mocht krijgen, maar daarna moest hij/zij
voor het derde delict vervolgd worden (Bateman, 2002; Holdaway, 2003). Dit nieuwe systeem
werd geleidelijk ingevoerd door middel van een aantal regionale pilots in 1999. In vele regio’s
paste de politie de praktijk hierop aan om op deze nieuwe wetgeving te anticiperen. Vanaf
2000 trad dit systeem – ook wel “the final warning scheme” genoemd – landelijk in werking.
Echter, in 2012 werd “The Legal Aid and Sentencing of Offenders Act” ingevoerd, waardoor de
politie sindsdien vier opties van diversion heeft. Deze zijn: geen actie ondernemen, community
resolution (een bemiddeling tussen dader en slachtoffer), een waarschuwing geven en een
waarschuwing met voorwaarde(n) geven (Bateman, 2020; Hart, 2014). De laatste twee
genoemde opties ‐ de waarschuwingen – zijn in de praktijk hetzelfde als die van voor 1998,
maar sinds 2012 zijn ze wettelijk vastgelegd (Hart, 2012). Wanneer de politie besluit om een
waarschuwing te geven, al dan niet met bepaalde voorwaarden, licht zij Het Youth Offending
Team (YOT) in (Hart, 2014). Deze YOT’s zijn speciaal in het leven geroepen voor jeugdigen die
criminaliteit plegen. Het team kan jeugdige daders, ouders, maar in dit geval ook de politie
119

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
adviseren over eventuele achterliggende problematiek of passende voorwaarden die aan de
waarschuwing verbonden kunnen worden. Mochten er voorwaarden aan de waarschuwing
worden verbonden, dan controleert het YOT of de jongere daaraan voldoet. Wanneer dat niet
het geval blijkt te zijn, kan de jongere alsnog vervolgd worden. Het OM wordt bij het
beslissingsproces betrokken wanneer er waarschuwingen gegeven worden bij ernstigere
strafbare feiten (Hart, 2014). Het OM zou kunnen besluiten om, ook als vervolging al is ingezet,
de zaak te schorsen om vervolgens alsnog een waarschuwing met/zonder voorwaarden te
geven.
Ook in Schotland kan de politie tot verschillende diversion‐mogelijkheden besluiten voor
minderjarige verdachten, waaronder een vorm van waarschuwing. In dit land wordt er met de
Whole System Approach (WSA) gewerkt. Murray et al. (2015) hebben deze benadering in een
stroomschema samengevat (zie p. 28 van hun artikel). Wanneer een minderjarige door de
politie is aangehouden wordt de zaak doorverwezen naar een Juvenile Liaison Officer (JLO)
risk assessment team; een team van politieambtenaren gespecialiseerd in jeugd. Dit team
bekijkt de mogelijke achtergrondproblematiek van de minderjarige, mede op basis van
informatie verkregen van ketenpartners (ook wel pre‐referral screening proces (PRS)
genoemd). Daarbij wordt nagegaan in hoeverre de zaak geschikt is voor diversion, de zaak
doorverwezen moet worden naar de Scottish Children’s Reporters Administration (SCRA) –
vergelijkbaar met de Nederlandse RvdK – óf de zaak naar zowel SCRA als de OvJ doorverwezen
moet worden. Als er in deze fase wordt gekozen voor een diversion‐interventie, houdt dit vaak
in dat de behandelende politieambtenaar een formele waarschuwing aan de minderjarige
verdachte geeft (Children and Young People’s Centre for Justice, 2021). Het uitgangspunt is
hierbij dat een minderjarige in principe niet wordt doorverwezen naar de Children’s Reporter,
tenzij er naar verwachting verplichte zorg‐gerelateerde maatregelen nodig zullen zijn (Murray
et al., 2015). Als volgens het JLO‐team een diversion‐interventie niet op zijn plek is, wordt de
laatste optie aan de behandelende politieambtenaar voorgelegd. Later in het strafproces,
wanneer ervoor gekozen is om de zaak door te verwijzen naar het OM, kan de OvJ zelf tevens
besluiten om de minderjarige alsnog buiten het strafrecht te houden (The Scottish
Government, 2011). Eén van de mogelijkheden is om zelf een waarschuwing te geven.
In Canada heeft de implementatie van de Youth Criminal Justice Act (YCJA) in 2003 ervoor
gezorgd dat de (discretionaire) bevoegdheden van de politie, het OM en de rechter aanzienlijk
geherstructureerd werden (Bala & Carrington, 2017). Daarom werden er nieuwe
mogelijkheden voor politieambtenaren en Officieren van Justitie gecreëerd om plegers van
lichte feiten met buitengerechtelijke maatregelen af te doen. De wet vereist zelfs van
politieambtenaren dat zij eerst nagaan of een buitengerechtelijke afdoening geschikt is,
alvorens zij overgaan tot verdere strafrechtelijke procedures (Bala & Roberts, 2006).
Politieambtenaren en Officieren van Justitie kunnen aan minderjarige daders
buitengerechtelijke straffen en/of maatregelen opleggen. Buitengerechtelijke straffen
houden vaak het volgen van een community‐based programma en/of het betalen van een
schadevergoeding aan het slachtoffer in. Buitengerechtelijke maatregelen houden echter ook
vaak het geven van een waarschuwing in en/of het doorverwijzen van de jongere naar lokale
instanties in (Bala & Carrington, 2017). Daarnaast kunnen er ook conferences plaatsvinden;
herstelgesprekken in het bijzijn van slachtoffer en/of familie van de verdachte (Hutchinson &
Smandych, 2005). Wanneer politieambtenaren of Officieren van Justitie in Canada besluiten
om een buitengerechtelijke afdoening, waaronder een waarschuwing, aan de minderjarige op
120

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
te leggen, dan kunnen speciale jeugdrechtscommissies ingeschakeld worden om deze
maatregelen uit te voeren. Ook kunnen deze commissies de politie en het OM adviseren over
de keuze voor en het uitvoeren van bepaalde maatregelen. Ook de jeugdrechter kan een
reprimande geven (Bala & Carrington, 2017). Een dergelijke verbale waarschuwing wordt door
de rechter gegeven wanneer hij of zij van oordeel is dat de jongere (eerder in het proces) een
buitengerechtelijke afdoening had moeten krijgen (Bala & Roberts, 2006).
Vandaag de dag verschillen de keuzes aan en invulling van diversion‐programma’s in de
Verenigde Staten erg per staat en per stad (Farrell et al., 2018). Over het algemeen kunnen
politieambtenaren een waarschuwing geven aan minderjarige verdachten (Farrell et al. 2018)
of hen aan de ouders overdragen (Taylor, 2017). Op bepaalde plekken in dit land bestaan er
waarschuwingsprogramma’s (Caution and Warning Programs) waarbij jongeren een
informele of formele waarschuwing van de politie ontvangen (Farrell et al., 2018; Wilson &
Hoge, 2013). Jongeren kunnen naar dergelijke programma’s worden doorverwezen wanneer
ze in aanraking zijn gekomen met de politie, in de fase voorafgaand aan vervolging (ook wel
pre‐charge referral genoemd) (Wilson & Hoge, 2013). Bij het geven van een waarschuwing, in
het kader van ‘caution and warning programs’, zijn de jongere, de ouders en een
politieambtenaar betrokken. In dit gesprek geeft de politieambtenaar aan welke gevolgen het
zou hebben als de jongere nogmaals een delict zou plegen (Wilson et al., 2018). Ook de OvJ
en de jeugdrechter kunnen in de Verenigde Staten later in het strafproces, in de fase na
vervolging (post‐charge referral), besluiten om de jonge verdachte een diversion‐programma
aan te bieden (Wilson & Hoge, 2013; Wright & Levine, 2021).
Voorts is voor Ierland en Australië uit de literatuur gebleken dat vooral de politie
verantwoordelijk is voor het geven van waarschuwingen aan jonge verdachten. Dit betekent
dat de jonge verdachte zich in de fase voorafgaand aan vervolging bevindt.
Vergelijkbaar met Schotland bestaat er ook in Ierland een landelijk diversion‐programma voor
jeugd die in aanraking komt met de politie, namelijk het Garda Juvenile Diversion Programme
(GJDP) (Garda Youth Diversion Bureau, 2019). Sinds 2001 is het GJDP in de wet vastgelegd en
valt het programma organisatorisch gezien onder de politie. De directeur van het lokale Garda
Juvenile Diversion Program beslist of de jeugdige wordt toegelaten en zo ja, welk plan van
aanpak aan de jongere wordt voorgelegd. Bij beslissen welke interventie passend is, kan de
visie van het slachtoffer meegenomen worden. Het geven van een waarschuwing behoort tot
één van de diversion‐mogelijkheden, waaraan allerlei voorwaarden en benodigde activiteiten
voor de jongere aan verbonden kunnen worden. Politieambtenaren die speciaal op de jeugd
als doelgroep zijn aangewezen, de Juvenile Liaison Officers (JLO), voeren de waarschuwing uit
en houden toezicht op de eventuele voorwaarden waaraan de jongere moet voldoen.
Daarnaast heeft elke deelstaat in Australië zijn eigen wetgeving, beleid en praktijken, maar
het jeugdstrafrecht en de justitiële interventies zijn wel vergelijkbaar (Green et al., 2016).
Mogelijkheden om jongeren buiten het strafrecht te houden bestaan in alle deelstaten van
Australië. Volgens het meest recente rapport van de Australian Government Productivity
Commission (2021) zijn er verschillende diversion‐interventies in het land geïmplementeerd,
namelijk:


Community conference;
121

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief





Diversionary conference;
Formele waarschuwing door de politie;
Family conference;
Andere programma’s, zoals het volgen van een behandeling voor drugsmisbruik.

De derde optie, het geven van een formele waarschuwing aan een jeugdige verdachte, is in
geheel Australië voor de politie mogelijk (Australian Government Productivity Commission,
2021). In de deelstaten Queensland (Dennison et al., 2006), Zuid‐Australië (Snowball, 2008),
Nieuw‐Zuid‐Wales en Victoria (Green et al., 2016; Jordan & Farrell, 2013) kunnen ook
informele waarschuwingen gegeven worden. Daarnaast kan er in Victoria een drug diversion
caution gegeven worden voor het gebruik of in het bezit zijn van een kleine hoeveelheid van
illegale drugs, op cannabis na (Green et al., 2016; Jordan & Farrell, 2013). In deze deelstaat
(Jordan & Farrell, 2013; Shirley, 2017) en in West‐Australië (Fernandez et al., 2009) worden
de ouders betrokken wanneer hun kind een formele waarschuwing krijgt. In West‐Australië
zijn er Juvenile Justice Teams (JJT’s) in het leven geroepen om de buitengerechtelijke
afdoeningen uit te voeren (Fernandez et al., 2009). In bepaalde gevallen kan het JJT beslissen
dat in de plaats van de ouders aanwezig mag zijn of dat de jongere als onafhankelijk gezien
kan worden. Voorts worden warning en caution in Nieuw‐Zuid‐Wales als twee verschillende
interventies gezien (Martin et al., 2012). Een warning houdt een reprimande in die ter plekke
door de politieambtenaar wordt gegeven (Green et al., 2016; Martin et al., 2012). De
politieambtenaar kan de ouder(s) van de jongere een brief sturen of op een andere manier
contacteren om hen in te lichten. Een caution is een formele waarschuwing die wordt gevoerd
door de Youth Liaison Officer (YLO) (Green et al., 2016; Martin et al., 2012). Concreet voeren
deze officers het waarschuwingsgesprek op het politiebureau, waarbij de jonge verdachte en
een ouder/voogd aanwezig zijn (Green et al., 2016; Martin et al., 2012). In het Noordelijk
Territorium wordt het onderscheid gemaakt tussen een verbale of een schriftelijke
waarschuwing (Cunningham, 2007; Waite, 2003). De politieambtenaar reikt de geschreven
waarschuwing aan de jongere uit in bijzijn van de ouder(s). Op die manier worden ouders bij
de waarschuwing betrokken. Politieambtenaren in deze deelstaat kunnen bij de Juvenile
Diversion Units (JDU) terecht voor advies en ondersteuning bij het uitvoeren van diversion‐
interventies. Deze twee politie JDU’s coördineren de buitengerechtelijke afdoeningen voor
jongeren op deelstaatsniveau (Waite, 2003). Tot slot kan de jeugdrechter in de Australische
deelstaat Queensland de jongere waarschuwen zonder strafoplegging (Hutchinson &
Smandych, 2005).
6.3.3 De leeftijdscategorie en het criterium ‘first offender’
Landen verschillen ook in de voorwaarden om in aanmerking te komen voor een
waarschuwing of reprimande. Wat betreft de leeftijd, geldt voor de meeste landen dat de
waarschuwing gegeven kan worden aan jongeren van de 12 tot en met 17 jaar. De
jeugdrechter in België kan de reprimande zelfs aan kinderen onder de 12 jaar geven
(Cartuyvels et al., 2010).
Landen verschillen ook in de mate waarin een justitieel verleden de reprimande of
vergelijkbare interventies in de weg staat. In sommige landen is dat sterk het geval. Volgens
Pruin et al. (2017) wordt er niet door de Zwitserse wetgeving voorgeschreven of een justitieel
verleden in de weg staat aan de reprimande, maar wordt deze in de regel slechts overwogen
bij first offenders. Ook in Frankrijk legt de jeugdrechter voornamelijk een reprimande op bij
122

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
jonge verdachten die voor het eerst een delict hebben gepleegd van lichte aard (Herzog‐Evans,
2012). Daarbij wordt de jongere gewaarschuwd dat er geen tweede kans zal komen. Mocht
de jongere toch recidiveren, dan worden er sancties opgelegd. In de Verenigde Staten zijn
diversion‐programma’s ook hoofdzakelijk gericht op first offenders (Patrick et al., 2004; Patrick
& Marsh, 2005). In deze landen wordt dus wat betreft het justitieel verleden dezelfde
voorwaarde gehanteerd als in de huidige werkwijze van de Pilot Reprimande in Nederland.
Echter, in de meeste landen worden minderjarigen die recidiveren niet per definitie
uitgesloten van een waarschuwing of andere diversion‐interventies. Dit geldt bijvoorbeeld in
Engeland en Wales (Hart, 2014) en Ierland (Seymour, 2017), waar politie‐waarschuwingen bij
herhaald daderschap gegeven kunnen worden. Wel wordt het justitieel verleden van de
jongere door de politie in de overweging meegenomen. Ook in Schotland hoeft de
minderjarige geen first offender te zijn maar wordt de frequentie van het plegen van eerdere
feiten door de OvJ meegewogen in de beslissing om de jongere wel of niet buiten het
strafrecht te houden (Children and Young People’s Centre for Justice, 2021). In Canada wordt
het opleggen van buitengerechtelijke afdoeningen ook niet beperkt tot first offenders (Bala &
Roberts, 2006). De wetgever beoogt hiermee te voorkomen dat de opsporingsautoriteiten
gedwongen worden om bij herhaald daderschap over te gaan tot vervolging. Er kunnen zich
gevallen voordoen waarbij dat minder passend lijkt.
In de meeste Australische deelstaten worden politiewaarschuwingen ook niet beperkt tot first
offenders. Wel staat in de Young Offenders Act van West‐Australië dat politiewaarschuwingen
met name bedoeld zijn voor first offenders die een licht feit hebben gepleegd (Fernandez et
al., 2009). Echter, er wordt niet gespecificeerd bij hoeveel gepleegde strafbare feiten een
waarschuwing niet meer geschikt is. In de deelstaten Zuid‐Australië, West‐Australië en Nieuw‐
Zuid‐Wales wordt er nadruk gelegd op de volgende factoren bij de besluitvorming: het type
delict, het aantal vorige justitiecontacten, welke vorige straffen iemand heeft gekregen en of
de verdachte het delict bekent (Snowball, 2008). Tevens zou er in Nieuw‐Zuid‐Wales en
Victoria ook gekeken worden naar de mate van geweld, de aangerichte schade en eventuele
andere omstandigheden die volgens de politieambtenaar relevant zijn (Green et al., 2016;
Snowball, 2008). In Nieuw‐Zuid‐Wales kunnen niet meer dan drie cautions aan dezelfde
persoon gegeven worden (Green et al., 2016). In Victoria is daar geen limiet aan verbonden,
maar wordt het overgelaten aan de discretionaire bevoegdheid van de politie. De Victoriaanse
drug diversion cautions kunnen daarentegen maar twee keer aan dezelfde persoon gegeven
worden.
6.3.4 De feiten waarvoor de reprimande mag worden toegepast
Het wordt uit de literatuur niet voor alle landen duidelijk in hoeverre waarschuwingen bij
bepaalde type strafbare feiten gegeven kunnen worden. Er is ook nauwelijks geschreven over
bij welke type strafbare feiten de jongere wel of niet in aanmerking komt voor een
reprimande, op Engeland en Wales na. Daar wordt de ernst van het gepleegde feit ingeschat
aan de hand van de ACPO Youth Gravity Factor Matrix (Hart, 2014; Youth Justice Legal Centre,
2013). Daarbij wordt ook gekeken naar de omstandigheden van het geval. In deze matrix staan
verschillende typen strafbare feiten en verschillende omstandigheden genoemd met
bijbehorende scores om aan te geven hoe ernstig ze zijn (Youth Justice Legal Centre, 2013).
De politieambtenaar kan hiervan aflezen, door de scores op te tellen (van het type delict en

123

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
omstandigheden), welke interventie vervolgens passend is. Tot een totaalscore van 3 zou het
passend zijn om een waarschuwing met of zonder voorwaarden op te leggen.
Bij veel andere landen komt naar voren dat het moet gaan om een “licht strafbaar feit”, zoals
in Zwitserland, Ierland, Schotland en Australië. Volgens Pruin et al. (2017) kan uit de Zwitserse
wettelijke definitie van de reprimande afgeleid worden dat deze ongeacht de ernst van het
feit gegeven kan worden. Echter, in de praktijk wordt de reprimande alleen gegeven aan
jongeren die een licht strafbaar feit hebben gepleegd. Het uitgangspunt voor de OvJ in
Schotland is dat hoe ernstiger het strafbaar feit, hoe meer het in het publieke belang is om
toch te vervolgen (The Scottish Government, 2011). De OvJ weegt daar op basis van een aantal
factoren af of diversion in een bepaald geval op zijn plek is, waaronder de ernst van het
gepleegde feit.
In Australië kunnen jeugdigen geen buitengerechtelijke afdoening krijgen wanneer ze
verdacht worden van een ernstig delict of ander delict dat wegens specifieke wetgeving is
uitgesloten van diversion (Australian Government Productivity Commission, 2021). Echter,
politieambtenaren in Queensland zouden de discretionaire bevoegdheid hebben om ook bij
een ernstiger delict een waarschuwing te geven (Dennison et al., 2006). In het Noordelijk
Territorium zijn strafbare feiten opgedeeld in de categorieën licht, ernstig en uitgesloten om
in te schatten of en welke diversion‐interventie op zijn plek is (Waite, 2003). De precieze
indeling is tijdens dit literatuuronderzoek niet gevonden, maar strafbare feiten zoals moord,
doodslag en zware mishandeling vallen volgens Waite (2003) in de categorie “uitgesloten”.
Zoals eerder benoemd, bestaan er in Canada enerzijds de buitengerechtelijke maatregelen en
anderzijds de buitengerechtelijke straffen. De maatregelen zijn met name bedoeld voor
jongeren die een niet‐gewelddadig feit hebben gepleegd en nooit eerder veroordeeld zijn.
Buitengerechtelijke straffen worden in de regel opgelegd aan jongeren die een strafbaar feit
hebben gepleegd dat te ernstig is om enkel met een waarschuwing af te doen, maar niet
dermate ernstig is dat een gerechtelijke procedure nodig is, zoals eenvoudige mishandelingen
op school (Bala & Roberts, 2006). Ook in de Verenigde Staten geldt het uitgangspunt dat
diversion‐programma’s zijn bedoeld voor first offenders die een niet‐gewelddadig delict
hebben gepleegd (Patrick et al., 2004; Patrick & Marsh, 2005).
Enkele landen hebben als expliciete eis dat een jeugdige verdachte moet toegeven het
strafbare feit te hebben gepleegd, zoals in Engeland en Wales (Hart, 2014) en de Australische
deelstaten Zuid‐Australië (Snowball, 2008) en bij cautions in Nieuw‐Zuid‐Wales (Green et al.,
2016). Volgens Hart (2014) hebben alle jongeren in Engeland en Wales, die voor een
waarschuwing in aanmerking komen, recht op gratis juridisch advies en op de aanwezigheid
van een gezaghebbende volwassene (vaak ouders). Echter, de wens om het incident zo snel
en makkelijk mogelijk af te doen kan ertoe leiden dat jongeren toegeven bepaalde feiten
gepleegd te hebben zonder dat zij dit daadwerkelijk gedaan hebben. Daarom zouden
uitvoerders en de gezaghebbende volwassenen hier extra alert op moeten zijn (Hart, 2014).
In andere landen wordt dit iets genuanceerder verwoord als de verantwoordelijkheid voor de
daad nemen. Voorbeelden daarvan zijn Ierland en Canada waar de jongere tevens akkoord
dient te gaan met de waarschuwing (Hutchinson & Smandych, 2005; Seymour, 2017). Ook in
Zwitserland wordt er in beginsel van uit gegaan dat de jongere verantwoording moet nemen
voor het gepleegde feit (Pruin et al., 2017). In andere Australische deelstaten, zoals het
124

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
Noordelijk Territorium en West‐Australië, geldt ook dat de minderjarige verdachte niet
verplicht is het strafbare feit te bekennen om in aanmerking te komen voor diversion, maar
wel enige mate van verantwoordelijkheid hiervoor moet kunnen nemen (Snowball, 2008;
Waite, 2003). In de deelstaten het Noordelijk Territorium (Waite, 2003), Nieuw‐Zuid‐Wales
(Green et al., 2016) en West‐Australië (Snowball, 2008) is vereist dat de jongere en/of de
ouders instemmen met de waarschuwing. Indien zij weigeren wordt er doorgaans overgegaan
tot vervolging. In de diversion‐programma’s in de Verenigde Staten wordt benadrukt dat de
jongeren verantwoordelijk worden gehouden voor hun strafbare handelingen (Farrell et al.,
2018). Ook wanneer de OvJ of de jeugdrechter in de Verenigde Staten een diversion‐
programma aanbiedt aan de verdachte moet hij of zij de verantwoordelijkheid nemen voor de
gepleegde daad en instemmen met deelname aan het voorgestelde programma (Wilson &
Hoge, 2013). Indien de jongere het diversion‐programma succesvol afrondt, zal er geen
verdere vervolging meer plaatsvinden.
6.3.5 Verderstrekkende gedragsbeïnvloedende voorwaarden
Tot slot heeft de politie in bepaalde landen mogelijkheden tot het verbinden van aanvullende
voorwaarden aan een waarschuwing of reprimande. Zo kunnen politieambtenaren in België
van jongeren verlangen om aan een educatieve training mee te doen, zoals verkeerscursussen
of het vergoeden van de aangerichte schade van geringe omvang (Van Dijk et al., 2006).
Politieambtenaren in Engeland en Wales kunnen eveneens aanvullende voorwaarden
verbinden aan de waarschuwing, zoals het betalen van een schadevergoeding of het volgen
van een behandeling van middelenmisbruik (Bateman, 2017). Ook in de Verenigde Staten
bestaan er mogelijkheden voor de politie om naast de waarschuwing de jongere door te
verwijzen naar maatschappelijke dienstverlening of een bemiddelingsgesprek met de
verdachte, het slachtoffer en eventuele andere betrokkenen te voeren (Wilcox et al., 2004;
Wilson et al., 2018). Wanneer de minderjarige niet aan de voorwaarden voldoet, kan deze
alsnog vervolgd worden. Het gaat dan eigenlijk om een voorwaardelijk politiesepot, wat in
Nederland de basis was voor het ontstaan van de Halt‐afdoening.
Verder kunnen de OvJ of de rechter in diverse landen voorwaarden verbinden aan een
waarschuwing, zoals dat in Nederland ook kan bij de OM‐afdoening of bij het opleggen van
een voorwaardelijke sanctie door de rechter. In Zwitserland kan de OvJ voorwaarden met een
proeftijd aan de waarschuwing verbinden (Pruin et al., 2017). Indien de jongere niet aan deze
voorwaarden voldoet (of een nieuw delict pleegt), kan er alsnog vervolging plaatsvinden of
een straf opgelegd worden voor het oorspronkelijk gepleegde delict. Ook wanneer een OvJ in
Schotland besluit om over te gaan tot diversion, bepaalt hij aan welke voorwaarde(n) de
jongere moet voldoen. Eventuele additionele voorwaarden naast een waarschuwing zijn de
jongere een geldboete of schadevergoeding laten betalen of een programma laten volgen of
een interventie laten ondergaan, die afgestemd is op de criminogene behoeften – de
onderliggende factoren die samenhangen met het deviante gedrag. Voorbeelden van
dergelijke mogelijkheden zijn: verwijzing naar een sociaal wijkteam (‘social work diversion’),
bemiddeling met het slachtoffer (‘restorative justice programmes’), volgen van een cursus
voor rijden in gemotoriseerd voertuig (‘motoring offence diversion’) en verwijzing naar een
psychiater of psycholoog (‘psychiatric diversion’). Wanneer de OvJ oordeelt dat de jongere
niet voldoende aan de voorwaarde(n) heeft voldaan, kan vervolging alsnog plaatsvinden.

125

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
Wanneer een jongere een waarschuwing in Ierland krijgt, kan hij/zij tot twaalf maanden onder
toezicht worden gehouden met bepaalde voorwaarden (Seymour, 2017). Met deze
voorwaarden moet de jongere en zijn/haar ouders akkoord gaan. Een voorbeeld van een
voorwaarde is een bemiddelend gesprek met het slachtoffer. In zo’n gesprek komt het
gepleegde feit aan bod, betuigt de jongere spijt aan het slachtoffer en/of vergoedt de jongere
de aangerichte schade. Daarnaast zou er eveneens een ‘family conference’ voorgesteld
kunnen worden: een waarschuwingsgesprek waarbij ouders uitgenodigd worden. Kilkelly
(2014) heeft geconstateerd dat het slachtoffer in de praktijk vaak wordt uitgenodigd om bij
de family conference aan te sluiten en dat er dus bemiddeling tussen dader en slachtoffer
plaatsvindt in aanwezigheid van ouders. Volgens de auteur verschuift het doel van de family
conference steeds meer richting het bemiddelen tussen dader en slachtoffer in plaats van het
betrekken van de ouders. Ook in Australië, waar dit fenomeen is ontwikkeld, kan er van
jongeren verlangd worden dat zij meedoen aan een ‘family conference’. Dit is een door een
derde partij geleid verzoeningsgesprek, met slachtoffers en meestal ouders, en soms ook met
andere familieleden. Als er alleen ouders aanwezig zijn, dan lijkt het op de opzet van de
reprimande met aanwezige ouders zoals die nu in Nederland wordt uitgevoerd. Echter,
meestal gaat het nog wat verder, en wordt nagegaan wat nodig is voor ‘herstel’ na de
strafbare daad.
In een aantal landen wordt ook gekeken naar achterliggende problematiek en kunnen
waarschuwingen gepaard gaan met het aanbieden van hulpverlening of zorg en/of het
doorverwijzen naar interventieprogramma’s. In Engeland en Wales hebben de Youth
Offending Teams een adviserende rol naar de politie en kunnen zij ook informatie geven over
de achtergrondproblematiek van de dader. Het uitgangspunt voor de Schotse politie is dat
een minderjarige in principe niet wordt doorverwezen naar de Children’s Reporter, tenzij er
naar verwachting verplichte zorg‐gerelateerde maatregelen nodig zullen zijn (Murray et al.,
2015). Deze partner beoordeelt vervolgens of verdere interventie nodig is. De Schotse OvJ
moet wel altijd contact opnemen met zorgverlenende instanties, mede omdat eventuele
signalen voor gezondheids‐ of ontwikkelingsproblemen en/of kwetsbaarheid van de jongere
meegewogen dient te worden bij het bepalen van de diversion‐interventie (Children and
Young People’s Centre for Justice, 2021).
6.3.6 Het registreren van de reprimande en de mogelijke gevolgen daarvan
Landen verschillen in of zij waarschuwingen wel of niet formeel registreren. Voor België (Van
Dijk et al., 2006), Ierland (Seymour, 2017) en Australië (Jordan & Farrell, 2013) is uit de
bestudeerde literatuur gebleken dat de politie informele waarschuwingen geeft en zodoende
deze niet formeel registreert. In enkele andere landen worden waarschuwingen wel
geregistreerd, maar resulteren deze registraties niet in een aantekening op het strafblad. Dit
is bijvoorbeeld het geval voor de buitengerechtelijke maatregelen, waaronder de
waarschuwing valt, in Canada (Bala & Carrington, 2017; Hutchinson & Smandych, 2005). Als
de jongere twee jaar na het opleggen van een buitengerechtelijke straf voor een ander feit
wordt veroordeeld, kan de rechter deze eerdere afdoening meenemen bij het bepalen van de
strafmaat. Ook in de Verenigde Staten is het over het algemeen een belangrijke doelstelling
om negatieve stigmatiserende effecten van een strafblad te vermijden en daarom wordt er
geen aantekening op het strafblad gemaakt (Farrell et al., 2018; Taylor, 2017). Volgens Taylor
(2017) zijn er daarom in veel staten uitgebreide waarborgen met betrekking tot minderjarige
verdachten, die voorkomen dat de registraties van hun justitieel verleden openbaar worden
126

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
gemaakt. Bijvoorbeeld in de staten Washington, Colorado, Georgia, Pennsylvania, Missouri en
Nebraska wordt informatie met betrekking tot deelname aan een diversion‐programma, na
het volbrengen ervan, vernietigd (Shah et al., 2014). In Minnesota wordt dergelijke informatie
daarentegen wel bewaard; totdat de jongere 21 jaar wordt.
In andere landen resulteert een formele registratie van de waarschuwing ook daadwerkelijk
in een aantekening op het strafblad, zoals in Engeland en Wales (Ministry of Justice, 2013;
Wilson et al., 2018), waar ze ook kunnen worden meegewogen bij eventuele toekomstige
strafzaken maar ook bij het aanvragen van een VOG (Hart, 2014). Formele waarschuwingen
(cautions) worden formeel geregistreerd in Australië (Dennison et al., 2006; Green et al.,
2016). Ook voor jongeren in Australië geldt dat zij een aantekening van de caution op hun
strafblad krijgen (Wilson et al., 2018). Daarom plaatsen Wilson et al. (2018) de kanttekening
of er dan daadwerkelijk gesproken kan worden van diversion.
Wanneer er in Ierland gekozen wordt voor een formele waarschuwing (waarbij de jongere een
jaar onder toezicht staat) wordt deze formeel geregistreerd (Kilkelly, 2011). Uit de literatuur
wordt niet duidelijk of dit resulteert in een aantekening op het strafblad. Wel plaatst Kilkelly
(2011) de kanttekening dat er een mogelijkheid in de wet is opgenomen dat de deelname van
de jeugdige aan het programma gebruikt mag worden bij eventuele latere vervolgingen voor
andere strafbare feiten. Dan gaat het om informatie over het delict waarvoor de jongere aan
het programma heeft meegedaan, de geaccepteerde verantwoordelijkheid daarvoor en het
gedrag tijdens het programma.
In landen waar de politie geen bevoegdheid heeft, is er per definitie sprake van een formele
registratie van de reprimande, aangezien jeugdige daders dan al verder zijn voortgegaan in
het strafrechtelijke systeem. Dit is het geval in Duitsland (Dünkel, 2009), Frankrijk (Mouhanna
& Vesentini, 2016) en Zwitserland (Pruin et al., 2017).
6.3.7 De Nederlandse nieuwe werkwijze reprimande in internationale context
Uit de bestudeerde literatuur blijkt dat landen sterk van elkaar verschillen wat betreft de
toepassing van reprimandes/waarschuwingen en diversion‐maatregelen in het algemeen voor
jeugdige daders, maar hierin ook op meerdere vlakken met elkaar overeenkomen. In bijlage
IX worden de mogelijkheden van de diverse landen in een overzichtstabel samengevat.
Doelstellingen van de reprimande
De doelstellingen die zijn gesteld in de nieuwe Nederlandse werkwijze voor het geven van
reprimandes komen met veel landen deels overeen. Ook in andere landen gaat het namelijk
om het bieden van een mogelijkheid om op een proportionele wijze te reageren buiten het
justitiële circuit en om het bieden van een passende en effectieve reactie ter voorkoming van
recidive. Een bijkomend doel dat in sommige landen naar voren komt, is het bieden van de
mogelijkheid van herstel van de schade en de verhoudingen tussen dader, slachtoffer en
familie. Ook is voor enkele landen het bijkomende doel beschreven om de werklast in de
strafrechtsketen te beperken. Dit heeft bijvoorbeeld in Duitsland en Frankrijk een rol gespeeld
bij het vormgeven of uitbreiden van diversion‐mogelijkheden. In de literatuur over de
bestudeerde landen wordt niet gesproken over het voorkomen van een nodeloos
gejuridificeerd proces met insluiting op het politiebureau.

127

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
Beslissing tot het geven van de reprimande
De bevoegdheid om een waarschuwing te geven aan minderjarige verdachten ligt volgens de
nieuwe Nederlandse werkwijze bij de politieambtenaren. Wel is de hOvJ betrokken in het
beslissingsproces, die samen met de agent nagaat in hoeverre de minderjarige in aanmerking
komt voor een reprimande. In zeven van de elf beschreven landen, namelijk Engeland, Wales,
Schotland, Ierland, Canada, Australië en de Verenigde Staten, heeft de politie eveneens
formeel de bevoegdheid om een waarschuwing te geven aan minderjarige verdachten. In
Ierland en Australië is die bevoegdheid uitsluitend aan de politie toebedeeld en in Engeland
en Wales, Schotland, Canada en de VS heeft ook het OM die mogelijkheid. Op basis van eerder
onderzoek zou deze politiebevoegdheid beschouwd kunnen worden als ‘true diversion’,
omdat de jongeren zo veel als mogelijk buiten het traditionele strafrechtsysteem gehouden
worden (Wilson & Hoge, 2013).
Voorwaarde van first offender
Een strikte voorwaarde om in aanmerking te komen voor een reprimande binnen de nieuwe
Nederlandse werkwijze is dat de minderjarige verdachte een first offender moet zijn. Echter,
uit de procesevaluatie van de huidige pilot blijkt dat deze voorwaarde niet altijd zo strikt wordt
nageleefd. Deze bevindingen uit de praktijk sluiten meer aan bij het gegeven dat meerdere
van de bestudeerde landen er niet voor hebben gekozen om waarschuwingen of diversion in
het algemeen te beperken tot first offenders. De politie in Engeland, Wales, Ierland, Canada
en in de meeste Australische deelstaten kan ook bij herhaald daderschap een waarschuwing
aan de minderjarige verdachte geven. Wel wordt van de politie verwacht dat zij het justitieel
verleden van de jongere meeneemt in de overweging om een waarschuwing te geven of toch
voor een andere afhandeling te kiezen.
Typen delicten
Het uitgangspunt binnen de nieuwe Nederlandse werkwijze is dat een reprimande gegeven
kan worden bij een “feit met licht en eenvoudig karakter”. Ook in de literatuur over andere
landen wordt benadrukt dat het moet gaan om een “licht strafbaar feit”, zoals in Zwitserland,
Ierland, Schotland en Australië. Toch komt niet uit de literatuur naar voren dat
waarschuwingen en andere diversion‐interventies aan minderjarigen beperkt worden tot een
selectief aantal strafbare feiten. Voor de onderzochte landen is alleen voor Engeland en Wales
de ACPO Youth Gravity Factor Matrix gevonden, aan de hand waarvan de politieambtenaar
kan bepalen of een waarschuwing passend is. Voor de meeste landen is het contextafhankelijk
of een waarschuwing passend is en dit hangt van meer factoren af dan alleen het type delict.
Verantwoordelijkheid nemen voor gepleegde feit
In hoeverre de minderjarige verdachte verantwoordelijkheid voor het gepleegde feit neemt is
in de nieuwe Nederlandse werkwijze niet als vereiste vastgelegd. Wel kan deze voorwaarde
gerelateerd worden aan de contra‐indicatie dat een jongere met recalcitrant of niet‐
meewerkend gedrag niet geschikt zou zijn om een reprimande te geven. Ook is uit de
interviews met de agenten gebleken dat zij het als een contra‐indicatie zien als een jongere
niet of nauwelijks verantwoordelijkheid voor de daad neemt. Deze praktijkbevinding is in lijn
met hoe enkele bestudeerde landen het hebben georganiseerd. In Ierland, Canada,
Zwitserland, de Verenigde Staten en enkele Australische deelstaten, wordt namelijk de eis
gesteld dat de verdachte enige verantwoordelijkheid moet nemen voor het gepleegde feit. Zo
nee, dan zou de waarschuwing niet op zijn plek zijn.
128

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
Betrekken van de ouders
Volgens de nieuwe Nederlandse werkwijze voert de agent het reprimandegesprek met de
minderjarige verdachte en betrekt daar zijn/haar ouders bij. Uit de interviews met
politieagenten die een reprimande hebben gegeven en ouders daarbij hebben betrokken,
blijkt dat dit binnen Nederland op verschillende manieren gebeurt. Dit varieert namelijk van
telefonisch contact met de ouders tot aan een huisbezoek en een face‐to‐face gesprek met
ouders. Het betrekken van ouders wordt zodoende op verscheidene manieren ingevuld. Uit
de bestudeerde literatuur blijkt dat in veel van de onderzochte landen ouders ook betrokken
worden wanneer de politie of OvJ een waarschuwing aan de minderjarige geeft: Duitsland,
Frankrijk, België, de Verenigde Staten en vier Australische deelstaten. De manier waarop
ouders betrokken worden varieert van aanwezig zijn tijdens het waarschuwingsgesprek, zoals
in Frankrijk, België en de Verenigde Staten, of slechts geïnformeerd worden over de
interventie die hun kind krijgt, zoals wanneer politieambtenaren in Nieuw‐Zuid‐Wales een
warning ter plekke aan de jongere geven.
Jeugdspecialisme
Geen in jeugd gespecialiseerde instanties of afdelingen worden in de nieuwe Nederlandse
werkwijze betrokken bij de keuze voor of uitvoering van de reprimande. In enkele van de
bestudeerde landen worden andere afdelingen of instanties, die gespecialiseerd zijn in
jeugd(criminaliteit), betrokken bij de uitvoering van en advisering over reacties en
interventies. Zo bestaan er in Engeland en Wales de Youth Offending Teams, die moeten
worden ingelicht als een politieambtenaar een waarschuwing wil geven. Dergelijke teams
kunnen jeugdige daders, ouders, maar in dit geval ook de politie adviseren over eventuele
achterliggende problematiek of passende voorwaarden die aan de waarschuwing verbonden
kunnen worden. Ook wordt de zaak in Schotland doorverwezen naar een team van
politieambtenaren gespecialiseerd in jeugd (Juvenile Liaison Officer risk assessment team)
wanneer een minderjarige door de politie is aangehouden. Dit team bekijkt de mogelijke
achtergrondproblematiek van de minderjarige, mede op basis van informatie verkregen van
ketenpartners, om vervolgens te bepalen of de zaak geschikt is voor diversion. Voorts kunnen
speciale jeugdrechtscommissies in Canada de politie en het OM adviseren over de keuze voor
en het uitvoeren van bepaalde buitengerechtelijke afdoeningen, waaronder de
waarschuwing. Ook kunnen zij gevraagd worden deze afdoeningen uit te voeren, net als de
Juvenile Justice Teams (JJT’s) in West‐Australië.
Registreren van de reprimande
In de huidige nieuwe Nederlandse werkwijze wordt de reprimande als een mutatie in het BVH
systeem geregistreerd. Er is dus sprake van een formele registratie, maar deze zal niet in de
justitiële documentatie van de minderjarige vermeld worden. Dit komt overeen met hoe het
in Canada en (grote delen van) de Verenigde Staten is geregeld. De jongere zal daardoor in de
toekomst niet al te veel hinder ondervinden van deze politieregistratie. In andere landen,
waar politie deze bevoegdheid wel heeft, krijgen jongeren toch een aantekening op hun
strafblad (Engeland en Wales en formele waarschuwingen in Australië). In enkele landen waar
de politie geen diversion‐bevoegdheid heeft, is er per definitie sprake van een formele
registratie van de reprimande, aangezien jeugdige daders dan al verder zijn voortgegaan in
het strafrechtelijke systeem. Dit is het geval in Duitsland, Frankrijk en Zwitserland. Enkele
critici hebben hierbij kanttekeningen geplaatst of men dan werkelijk kan spreken over

129

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
diversion, omdat jongeren dan niet buiten het strafrecht gehouden worden en later alsnog
last kunnen ondervinden van negatieve stigmatiserende effecten.

6.4 Verwachte effectiviteit op basis van eerder empirisch onderzoek
In deze paragraaf wordt nagegaan in hoeverre er in de wetenschappelijke literatuur
ondersteuning bestaat voor de verwachte en beoogde uitkomsten van de reprimande, of dat
er juist aanwijzingen zijn dat deze niet of zelfs averechts werkt. Hiervoor is de criminologische
onderzoeksliteratuur over reprimandes en vergelijkbare reacties geraadpleegd. Daarbij is
nagegaan wat we weten uit eerder empirisch onderzoek over de effecten op recidive en zo
mogelijk andere uitkomstmaten.
Allereerst is gezocht naar overzichtsstudies van diversion voor jongeren die de wet hebben
overtreden. Diversion wordt ook wel omschreven als “the dismissal of the case when the
offence is of a minor gravity and if formal proceedings do not seem to be appropriate,” in lijn
met het opportuniteitsbeginsel binnen het strafrecht (Dünkel, 2009). De reprimande is te zien
als een vorm van diversion, omdat de reactie mede bedoeld is om jongeren buiten het
strafrecht te houden. Over diversion in het algemeen zijn drie bruikbare overzichtsstudies naar
voren gekomen uit de zoektocht in de literatuur (Petrosino, Turpin‐Petrosino, & Guckenburg,
2010; Wilson, Brennan, & Olaghere, 2018; Wilson & Hoge, 2013). Deze overzichtsstudies zijn
bestudeerd en vervolgens is nagegaan welke onderzoeken die worden genoemd in deze
overzichtsstudies specifiek gericht zijn op reprimandes en vergelijkbare reacties. Daarbij
kwamen verschillende termen naar voren die worden gebruikt om deze reactie aan te duiden,
zoals ‘(police) caution’, ‘warning’, ‘warn and release’. Deze termen zijn ook gebruikt in een
aanvullende literatuursearch, die resulteerde in twee additionele studies naar reacties die
vergelijkbaar zijn met de reprimande (Shirley, 2017; Wang & Weatherburn, 2019).
Het centrale selectiecriterium voor inclusie in de geraadpleegde overzichtsstudies was dat er
minimaal sprake moest zijn van een vergelijking van twee groepen. Bij de studies werd zoveel
mogelijk rekening gehouden met verstorende factoren via matchingsprocedures of
randomisatie. Bij matching wordt ervoor gezorgd dat de groepen die worden vergeleken,
zoveel mogelijk gelijk zijn samengesteld wat betreft kenmerken die de uitkomsten kunnen
beïnvloeden. Dat zijn bijvoorbeeld zaken als geslacht, leeftijd en criminele voorgeschiedenis,
en zo mogelijk ook persoonlijke en sociale kenmerken of iemands proceshouding. Bij
randomisatie wordt een strikt experimentele werkwijze gevolgd, waarbij willekeurig de ene
jongere de traditionele justitiële behandeling krijgt, terwijl bij de andere met een reprimande
of een andere diversion methodiek wordt gereageerd. Ook de gebruikte additionele studies
maken gebruik van matchingprocedures, waardoor er gecontroleerd is voor het justitieel
verleden of het recidiverisico van de jongeren.
6.4.1 Overzichtsstudies naar recidive bij reprimande en vergelijkbare reacties
De eerste gevonden overzichtsstudie is een meta‐analyse van Petrosino et al. (2010) van 29
onderzoeken naar de effecten van verschillende routes in het jeugdstrafrecht. Daarin werd
onderscheid gemaakt tussen formele berechting volgens de traditionele justitiële route,
diversion naar een interventie of interventieprogramma, en release – vrijlaten zonder verder
reactie of alleen een waarschuwing of vermaning. Dat laatste lijkt het meest op wat wij zouden
verstaan onder de reprimande. De centrale vraag van deze meta‐analyse was of het formeel
berechten volgens het jeugdstrafrecht leidt tot meer reductie in crimineel gedrag dan de twee
130

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
andere reactiewijzen. Dit werd onderzocht door het berekenen van gemiddelde effecten van
alle studies op recidive en waar beschikbaar ook zelfrapportage van delinquent gedrag. De
belangrijkste uitkomst was dat het formele jeugdstrafrecht niet zorgt voor meer reductie dan
alternatieve reactiewijzen, maar eerder andersom. Vooral het doorverwijzen naar
interventies of interventieprogramma’s lijkt een gunstig effect te hebben op recidive, maar
ook ‘alleen release’ bleek samen te gaan met een lagere kans op nieuwe politiecontacten. Het
overall effect van ‘alleen release’ was echter gemiddeld vrij zwak (cohen’s d=‐.04) en
statistisch niet significant. Verder viel in dit onderzoek op dat het effect op recidive van
‘diversion’ in het algemeen sterker was in relatief oudere studies (van voor 1990), in officieel
gepubliceerde studies en bij jongeren met relatief veel delinquentie. Of die sterkere effecten
ook golden voor alleen ‘release’ was niet apart bekeken.
Een tweede relevante overzichtsstudie is die van Wilson & Hoge (2013). Zij deden een meta‐
analyse van 54 studies naar ‘youth diversion programs’ en hun effect op recidive. Daarbij
wordt onderscheid gemaakt tussen twee verschillende soorten diversion: formele
interventieprogramma’s en caution or warning programs, een categorie die weer
vergelijkbaar is met de reprimande. Ook is gekeken naar het moment waarop diversion is
ingezet, met onderscheid tussen pre‐charge, dus voordat een formele aanklacht kon worden
gedaan (ofwel ‘true diversion’) en post‐charge (na de aanklacht). De elf caution or warning
programs die werden onderzocht, zijn in alle gevallen ingezet voordat er een aanklacht was,
en ze zijn daarom goed vergelijkbaar met de reprimande zoals die in de pilot wordt toegepast.
Het enige verschil is dat het ook kan gaan om formal cautions, waarbij er nog wel sprake is
van een politieregistratie. De berekeningen laten zien dat over het geheel genomen diversion
programma’s een gunstiger effect hebben op recidivereductie dan de gebruikelijke procedure
(vervolging en berechting/bestraffing) in het jeugdstrafrecht. Dit keer was er geen verschil in
gemiddeld effect tussen beide typen van diversion. Zowel de formal intervention programma’s
als de caution and warning programs geven een statistisch significant lagere kans op recidive,
met een Odds Ratio rond de 0.60 (met enige variatie tussen verschillende
berekeningsmethoden), wat geldt als een middelmatig sterk effect. Dat is anders dan in de
eerste overzichtsstudie, waar het effect zwak en niet‐significant was. Dit is mogelijk terug te
leiden tot een andere selectie van relevantie studies in dit overzicht, met name het toevoegen
van enkele meer recente en omvangrijkere studies. Interessant was verder dat uit deze studie
naar voren kwam, dat de effecten gelijk lijken te zijn voor verschillende niveaus van eerdere
criminaliteit. Voor zowel jongeren met weinig als jongeren met veel eerdere criminele
contacten lijkt er sprake te zijn van een gunstig effect van diversion, en ook van caution
programs. Daarbij bleken er geen verschillen te vinden in effecten voor jongeren met
verschillende risiconiveaus (ernst van de strafbare feiten en criminele voorgeschiedenis).
De derde bestudeerde overzichtsstudie is die van Wilson et al. (2018) die een meta‐analyse
verrichtten naar ‘police‐initiated diversion’ bij jongeren. Dit is een recent overzicht, dat bij
uitstek relevant lijkt voor de pilot reprimande omdat het specifiek is gericht op het wegleiden
van het jeugdstrafrecht in de voorfase. In deze meta‐analyse waren 19 afzonderlijke
onderzoeken meegenomen, zowel quasi‐experimentele vergelijkingen (met gematchte
groepen) als gerandomiseerd experimenteel onderzoek. Er werden verschillende typen police
diversion onderscheiden en afzonderlijk onderzocht: police diversion waarbij alleen een
waarschuwing of vermaning werd gegeven (dus zeer vergelijkbaar met onze reprimande),
police diversion met doorverwijzing naar een interventie/behandeling, police diversion met
131

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
‘restorative action’, zoals het herstellen van de schade of het voeren van een herstelgesprek,
en overige vormen van police diversion (niet verder beschreven). Uit het onderzoek komt naar
voren dat police diversion statistisch significant gerelateerd is aan minder recidive. Overall
wordt een reductie gevonden van 16% van het recidivepercentage (na een jaar) ten opzichte
van traditionele vervolging in het strafrecht, met een odds ratio van 0.77. De grootte van dat
effect is vergelijkbaar met het nog iets sterkere gemiddelde effect dat in de meta‐analyse uit
2013 naar voren kwam. Uit de specifieke meta‐analyse van 2018 komt ook naar voren dat het
voor de recidivereductie niet uitmaakt of er alleen een waarschuwing wordt gegeven of dat
er ook iets extra’s wordt gedaan. Ook werden geen aanwijzingen gevonden voor andere
verschillen tussen categorieën studies (zoals verschillen tussen landen of tussen academisch
gepubliceerde artikelen en grijze literatuur). De auteurs concluderen dat de veronderstelling
dat police diversion bij relatief licht criminele jeugdigen (beperkte ernst van de strafbare feiten
en criminele carrière) tot recidivebeperking zou leiden, wordt ondersteund door hun
resultaten. Deze auteurs zijn overigens niet nagegaan of er verschillen zijn tussen first
offenders en daders met eerdere delicten wat betreft de vastgestelde recidivereductie.
6.4.2 Twee recente studies
Sinds de laatste overzichtsstudie zijn er twee nieuwe relevante studies verschenen waarin met
behulp van goede methodologische designs onderzoek is gedaan naar reacties die
vergelijkbaar zijn met de reprimande. Beide studies vonden plaats in Australië. Shirley (2017)
vergeleek met behulp van propensity score matching bijna duizend jongeren die een caution
hadden gekregen met eenzelfde groep jongeren die verder werd vervolgd. Ook uit dit
onderzoek kwamen significant gunstigere cijfers naar voren voor de groep met alleen een
waarschuwing: 36% had na een jaar weer een politiecontact ten opzichte van 47% van de
groep die werd vervolgd. Ook de frequentie en snelheid van recidive was hoger bij de laatste
groep. Wang & Weatherburn (2019) onderzochten een grote groep jongeren die een caution
kreeg met een groep jongeren die moest voorkomen en ook nog niet met de politie in
aanraking waren geweest en hetzelfde type strafbare feiten hadden gepleegd. Ook uit dit
onderzoek kwam naar voren dat het geven van een waarschuwing de kans significant verlaagt
om opnieuw met de politie in aanraking te komen: 36% tegen 48% had na een jaar een nieuwe
registratie. In dit onderzoek werd een odds ratio gevonden van 0.77, gelijk aan het gemiddelde
effect in de meta‐analyse van Wilson e.a. (2018).
6.4.3 Effecten op zelfgerapporteerde delinquentie
Een kanttekening bij bovenstaande onderzoeken is dat hierin vrijwel alleen is gekeken naar
de geregistreerde recidive. Over de relatie met zelfgerapporteerde delinquentie is veel minder
duidelijk. Van de meta‐analyses vermeldt alleen die van Petrosino et al. (2010) een negatief
maar statistisch niet significant effect van diversion in het algemeen op zelfgerapporteerde
delinquentie. Deze schatting is gebaseerd op vijf studies waarvan er echter slechts één
betrekking heeft op een vorm van diversion die vergelijkbaar is met de reprimande. Het gaat
om een bescheiden (enkele honderden deelnemers), maar wel interessante studie van Klein
(1986), waarin jonge daders in drie verschillende condities met elkaar werden vergeleken:
release (alleen een waarschuwing), community treatment (waarbij een interventieprogramma
werd gevolgd), en court petitioning (voorkomen voor de rechtbank). In deze studie bleken
jongeren die alleen werden gewaarschuwd weliswaar minder vaak te worden gearresteerd na
ruim twee jaar dan jongeren die moesten voorkomen (49% tegen 73%), maar er was geen
statistisch significant verschil wat betreft zelfgerapporteerde delinquentie.
132

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief

In een andere studie (niet genoemd in die van Petrosino et al.) werd ook gekeken naar
zelfgerapporteerde delinquentie voor en na verschillende reacties van justitie (Dunford et al.,
1982). Deze onderzoekers voerden een uitgebreid evaluatieonderzoek uit over diversion
programs in vier grote steden in de Verenigde Staten, met in totaal bijna 2500 respondenten.
Ze vergeleken diversion programma’s met zowel traditionele vervolging als caution without
referral to services. Na afloop werd geen statistisch significant verschil tussen de drie groepen
gevonden in de ontwikkeling van zelfgerapporteerd delinquent gedrag.
Het weinig beschikbare onderzoek suggereert dus dat het geven van een waarschuwing vooral
samenhangt met minder formele recidive, het opnieuw in aanraking komen de politie en niet
zozeer op de zelfgerapporteerde, en vaak voor de politie onzichtbare criminaliteit. Misschien
zorgt traditionele vervolging er vooral voor dat jongeren een volgende keer eerder worden
ontdekt door de politie of sneller geregistreerd en weer vervolgd als verdachte. Het gaat hier
echterom twee relatief gedateerde onderzoeken waarin de mechanismen achter de
uitkomsten ook niet konden worden onderzocht. Om hier meer duidelijkheid over te krijgen
zou verder onderzoek nodig zijn.
6.4.4 Effecten op andere uitkomstmaten
Geen van de besproken overzichtsstudies geeft resultaten over uitkomstmaten anders dan
recidive. Wilson et al. (2018) melden dat ze wel van plan waren om ook andere uitkomsten
mee te nemen in hun meta‐analyse, zoals de mening en tevredenheid van de jongeren die te
maken hebben met diversion of traditionele afdoeningen in het jeugdstrafrecht, maar dat ze
te weinig informatie tegenkwamen om dit op een zinvolle manier te doen. Nauwkeurige
bestudering van de afzonderlijke onderzoeken die we konden vinden over vergelijkbare
reacties als reprimande leverden wel een aantal studies op met informatie over andere
uitkomsten dan recidive.
De meest uitgebreide studie waarin is gekeken naar andere uitkomstmaten dan recidive was
het rapport van Dunford et al. (1982). In hun onderzoek keken ze niet alleen naar formele
recidive maar werden ook twee vervolginterviews uitgevoerd met de deelnemende jongeren.
Daarbij werden meerdere vragenlijstinstrumenten ingezet voor labelling (de ervaring
bestempeld te worden als wetsovertreder) en de gevolgen daarvan, zoals het zichzelf zien als
slecht of ziek en het hebben van minder conventionele ambities en een lager niveau van social
adjustment (bijvoorbeeld beter of slechter functioneren op school, omgang met delinquente
vrienden). Over het algemeen bleken er geen statistisch significante verschillen te zijn tussen
de drie groepen jongeren. De verschillen die werden gevonden, hadden geen duidelijk
patroon: soms waren ze gunstig bij jongeren in programma’s en soms bij andere jongeren,
inclusief degenen die alleen een waarschuwing hadden gekregen.
In het onderzoek van Klein (1986) werden jongeren ook ondervraagd over de mate van
labelling als wetsovertreder. Met behulp van vragenlijstinstrumenten werden twee aspecten
onderzocht: label encapsulation, de mate waarin jongeren denken dat ze bij de politie bekend
zijn en worden bestempeld als delinquent, en label acceptance, de mate waarin jongeren
zichzelf ook zien als iemand die lastig is, zelf in de problemen komt of ongelukkig is. De
resultaten lieten zien dat jongeren die alleen gewaarschuwd werden, minder het gevoel
kregen dat ze bekenden van de politie waren dan jongeren die ook moesten voorkomen. Er
133

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
was echter geen verschil in de mate waarin jongeren zichzelf labelden als lastig persoon of
probleemgeval. Dit suggereert dat het justitiële proces vooral van belang is voor de labelling
door anderen, en minder voor het beeld dat jongeren van zichzelf hebben als delinquent of
niet‐delinquent.
Smith et al. (2004) onderzochten onder jonge daders in hoeverre de groep jongeren die door
de politie was gewaarschuwd (counsel and release) en twee andere groepen (jongeren die een
interventieprogramma gingen volgen en jongeren die verder werden vervolgd volgens het
traditionele jeugdstrafrecht) van elkaar verschilden. Interessant aan deze studie is dat de
auteurs een pad‐analyse hebben uitgevoerd om te achterhalen in hoeverre labelling‐
processen bijdragen aan delinquent gedrag en recidive binnen de verschillende groepen.
Hierbij werd onderscheid gemaakt tussen gepercipieerde labelling (in hoeverre jongeren
dachten dat zij een reputatie als wetsovertreder hadden bij anderen) en self‐labelling (in
hoeverre jongeren zichzelf beschouwden als delinquent). Ook waren vragen gesteld over de
gezinsrelaties, communicatie met gezinsleden, tijd doorgebracht met ouders en tevredenheid
met de verhoudingen binnen het gezin. Uit het pad‐model kwam naar voren dat
gepercipieerde labelling samenhangt met hogere self‐labelling en vervolgens ook met meer
zelfgerapporteerde delinquentie en hogere kansen op politieregistratie.
Het verband tussen labelling en zelfgerapporteerde delinquentie bleek ook onafhankelijk van
de kwaliteit van de gezinsrelaties. Echter, diversion bleek in dit onderzoek geen onafhankelijk
effect te hebben op zowel gepercipieerde labelling als self‐labelling. Interessant was ook dat
de labelling kenmerken wel samenhingen met eerder zelfgerapporteerd delinquent gedrag,
maar niet met officiële politiecontacten. Dit zou suggereren dat het zelfversterkende effect
van labelling vooral te maken heeft met daadwerkelijk delinquent gedrag en minder met de
reactie erop vanuit politie en justitie.
6.4.5 Andere relevante bevindingen
Lewis & O’Regan (1992) geven een beschouwing van de voor‐ en nadelen van police
cautioning, waarbij ze onder meer verwijzen naar een onderzoek van Potas et al. (1990) naar
de kosten van jeugdcriminaliteit en justitie. Een interessant onderdeel daaruit was een
vergelijking tussen de politiekosten voor alleen police cautioning voor first offenders en
verdere vervolging voor jongeren die al eerder in aanraking zijn gekomen met de politie. Dit
geeft een goede schatting van de kostenbesparing wanneer een waarschuwing wordt
toegepast in plaats van traditionele afdoeningen. Uit de berekening volgt dat alleen
waarschuwen ongeveer de helft kost van verdere vervolging voor de meeste strafbare feiten
en voor winkeldiefstal is dat zelfs slechts een derde.
Osgood et al. (1982) analyseerden of het voor de recidivecijfers voor de verschillende
afdoeningsmodaliteiten ook uitmaakt wat de criminele voorgeschiedenis is van een jeugdige
dader. Zij maakten gebruik van gegevens van een grote steekproef (bijna 1400 jongeren) in de
Verenigde Staten waarbij jongeren die waren aangehouden random waren ingedeeld in drie
groepen (gebruikelijke vervolging, een interventieprogramma, en alleen een informele
waarschuwing, release). Het blijkt dat criminele voorgeschiedenis weinig uitmaakt voor de
effecten van verschillende vormen van ‘diversion’, inclusief de waarschuwing, ten opzichte
van gebruikelijke vervolging. De kleine verschillen die werden gevonden, verschilden ook nog
eens per onderzoeks‐site, en per manier (eerdere arrestaties of zelfrapportage) om de
134

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
criminele voorgeschiedenis vast te stellen. Uiteindelijk concluderen de auteurs dat de
resultaten niet noemenswaardig afhangen van criminele voorgeschiedenis (dit is overigens in
lijn met de bevindingen uit de meta‐review van Wilson & Hoge, 2013). Osgood en anderen
(1982) leidden hieruit af dat er geen reden is om diversion te beperken tot first offenders.
Omdat de auteurs hebben gevonden dat zowel release als interventieprogramma’s gunstige
effecten hebben op de recidive, bevelen zij aan om de toepassing daarvan verder uit te
breiden.
Fisher & Mawby (1983), tot slot, deden een onderzoek dat op een andere manier relevant kan
zijn voor de reprimande. Zij onderzochten niet de gevolgen van, maar de invloeden op de
beslissing tot het geven van een caution dan wel de gebruikelijke afdoening. Zij hadden voor
209 jeugdzaken in Engeland de beschikking over het rapport van de daarvoor
verantwoordelijke officier van justitie. Daarin stond niet alleen de beslissing over de verdere
afhandeling, maar ook allerlei gegevens over de zaak zelf, de dader en andere factoren die
van invloed konden zijn op die beslissing. Interessant was dat niet alleen het soort zaak en de
criminele voorgeschiedenis van invloed waren op de beslissing om alleen een caution te
geven, maar ook een aantal andere zaken. Jongere daders, maar ook meisjes en jongeren die
nog op school zaten kregen sneller een waarschuwing. Ook hing de houding van de jongeren
samen met de beslissing, met name of de jongeren excuses had aangeboden of niet.
Bovendien hing de indruk die de officier had van de thuissituatie samen met de kans om alleen
gewaarschuwd te worden, in plaats van te moeten voorkomen. Wanneer jongeren volgens de
officier afkomstig waren van homes in good condition werd er vaker alleen gewaarschuwd, in
tegenstelling tot armere huishoudens. Helaas is in dit artikel niet precies geanalyseerd wat de
onafhankelijke bijdrage was van de verschillende factoren, waardoor over het bestaan van
een eventuele bias van de officieren nog onvoldoende zekerheid is.
6.4.6 Wat is nu de verwachte effectiviteit van de reprimande?
Uit die onderzoeksliteratuur komt vrij duidelijk naar voren dat de toepassing van de
reprimande of vergelijkbare reacties gepaard gaat met minder geregistreerde recidive dan
traditionele afdoening via het (jeugd‐)strafrecht. Recente overzichten en
onderzoeksbevindingen uit experimenteel en quasi‐experimenteel onderzoek wijzen erop dat
hier inmiddels sprake is van een robuuste, en statistisch significante bevinding. Het oudste
overzicht vindt geen significant effect, maar de twee recente overzichten en twee recente
studies duidelijk wel. Dat effect is bescheiden maar betekenisvol: de meest relevante
schatting (het recente overzicht van onderzoek naar police‐initiated diversion) is dat
reprimande‐achtige reacties leiden tot een recidivereductie na een jaar van 16 procent en
deze schatting wordt bevestigd in de twee meeste recente studies uit Australië. De
onderzoeksliteratuur is dus in lijn met de veronderstelling dat het geven van een reprimande
bij kan dragen aan het doel van minder recidive.
De meeste recente onderzoeken en overzichten laten zien dat het voor het effect van
reprimande‐achtige reacties niet uitmaakt of er nog wat extra’s wordt gedaan, zoals
herstelgesprekken of doorverwijzing naar een programma. Interessant is ook dat het
beschikbare onderzoek suggereert dat het voor het recidive verminderende effect van
reprimandes niet van belang is wat de criminele voorgeschiedenis is van de jonge verdachte.
Voor zowel first offenders als bekenden van de politie lijkt de reprimande gunstig te zijn in

135

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
termen van recidive. De voorwaarden voor de reprimande zoals die zijn geformuleerd in de
pilot sluiten niet aan bij dat inzicht.
Een belangrijke kanttekening is wel dat de recidivereductie meestal is onderzocht aan de hand
van politiecijfers. De resultaten over recidive aan de hand van zelfgerapporteerd delinquent
gedrag zijn veel minder duidelijk en de beschikbare studies wijzen op geen of een bescheiden
en statistisch niet significante recidivevermindering. Het zou dus goed kunnen dat de
reprimande vooral een effect heeft op formele recidive, de kans dat de politie een nieuw delict
opmerkt en registreert, en minder op de daadwerkelijke delinquentie van jongeren. Dat zou
minder goed passen bij het doel van een effectieve reactie op wetsovertredend gedrag, maar
des te meer bij het doel van een reactie buiten het justitiële circuit. Dat de reprimande
gepaard gaat met minder formele recidive (bij een gelijkblijvend niveau van zelfgerapporteerd
crimineel gedrag), suggereert dat het ook later de kans vermindert dat jongeren in het
justitiële circuit terechtkomen.
Verder suggereert het onderzoek naar labelling dat jongeren die moeten voorkomen of verder
in het justitiële systeem terechtkomen sneller het gevoel hebben dat anderen hen zien en
bestempelen als delinquent of afwijkend dan jongeren die alleen gewaarschuwd worden. Er
lijkt echter geen verschil te zijn wat betreft het zelfbeeld van jongeren als delinquent of lastig.
Desondanks laat deze bevinding zien dat het doel om jongeren buiten het justitiële circuit te
houden, soms ook lijkt te voorkomen dat jongeren zich bestempeld voelen als wetsovertreder
door anderen.
Verder zijn er aanwijzingen dat de kosten voor het geven van een reprimande aanmerkelijk
lager zijn dan bij verdergaande vervolging. Dit is geen doel dat is genoemd bij de
totstandkoming van de reprimande, maar wellicht wel een relevant voordeel ervan. Tot slot
suggereert onderzoek dat er ook subjectieve factoren een rol kunnen spelen bij de beslissing
om alleen te waarschuwen in plaats van te vervolgen, niet alleen de mate waarin verdachten
bekennen of meewerken maar ook het geslacht van de verdachte en de indruk die de politie
heeft van de thuissituatie. Jongens, verdachten die minder sociale vaardigheden hadden én
verdachten uit armere huishoudens leken daardoor in het nadeel te zijn. Dit betekent dat bij
de toepassing van de reprimande aandacht nodig kan zijn voor het optreden van eventuele
bias bij de beoordeling wie wel en wie niet in aanmerking komt voor deze afdoening.
Duidelijke en consistent gebruikte beslisregels zouden daarbij kunnen helpen.

6.5 Samenvatting van de bevindingen
In dit hoofdstuk is de evaluatie van de nieuwe werkwijze reprimande in een wat breder
internationaal perspectief beschouwd door middel van aanvullende juridische en
criminologische analyses.
De reprimande in het licht van internationale en Europese kinderrechtennormen
Het eerste onderdeel van dit hoofdstuk bevat een nadere juridische analyse van de eisen die
aan het reprimande‐proces worden gesteld in het licht van het IVRK en de Europese
kinderrechtennormen. Dit is gedaan omdat uit de evaluatie bleek dat de ontwikkeling richting
een nodeloos gejuridificeerd proces de directe aanleiding vormde voor de nieuwe werkwijze
en het Salduz‐arrest van het EHRM en de implementatie van verschillende EU‐Richtlijnen daar
een belangrijke rol in hebben gespeeld. Hierin is ook kort ingegaan op de manier waarop
136

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
Duitsland en België dit arrest en deze EU‐Richtlijnen in de jeugdwetgeving hebben
geïmplementeerd. Op basis van deze analyse kan worden geconcludeerd dat zowel het
Salduz‐arrest als de EU‐richtlijnen ruimte laten voor een aangepaste werkwijze en dat de
Nederlandse wetgever daar, anders dan de Duitse en Belgische wetgever, geen gebruik van
heeft gemaakt om te voorzien in een aparte regeling voor reprimande‐waardige feiten. Dat
heeft geleid tot de bestaande situatie met een gejuridificeerd proces met ingrijpende
gevolgen en een per saldo disproportionele afhandeling voor de doelgroep die voor een
buitengerechtelijke afhandeling in aanmerking komt. Dat staat op gespannen voet met het in
artikel 40 IVRK verankerde uitgangspunt dat jeugdstrafzaken, ook ernstiger feiten, waar
mogelijk, buitengerechtelijk moeten worden afgedaan. In de toelichting wordt bovendien
benadrukt dat vrijheidsbeneming daar geen deel van mag uitmaken.
De reprimande en vergelijkbare interventies in andere landen
In dit hoofdstuk is in de tweede plaats een literatuuronderzoek verricht naar de toepassing
van de reprimande en vergelijkbare interventies in andere landen. Op basis daarvan kan in de
eerste plaats worden geconcludeerd dat de toepassing van waarschuwingen (vergelijkbaar
met de reprimande) aan minderjarige verdachten, en van diversion‐maatregelen in het
algemeen, zeer verschillend is georganiseerd. Wanneer jongeren bij dit soort reacties door de
politie buiten het strafrecht worden gehouden, wordt dit beschouwd als ‘true diversion’, en
dit is in meerdere landen zo geregeld. In sommige andere landen kunnen jongeren toch een
aantekening op hun strafblad krijgen, ook al is het delict met een politiewaarschuwing
afgehandeld. In deze gevallen kan niet gesproken worden over daadwerkelijke diversion,
omdat de jongeren later in hun leven alsnog last kunnen ondervinden van negatieve
stigmatiserende effecten. Uit de literatuur blijkt voorts dat in veel van de onderzochte landen
ouders betrokken worden wanneer de politie of OvJ een waarschuwing aan een minderjarige
geeft. Daarnaast wordt van de politie of OvJ in enkele landen verwacht dat zij ook nagaan of
er zorgen zijn rondom een minderjarige verdachte, om vervolgens tot een passende
interventie te komen en eventuele hulpverlening in te schakelen. Ook zijn er in bepaalde
landen andere afdelingen of instanties, die gespecialiseerd zijn in jeugd(criminaliteit),
betrokken bij de uitvoering van en advisering over reacties en interventies. Verder is het
vermeldenswaard dat er in de meeste bestudeerde landen niet voor gekozen is om
waarschuwingen of diversion in het algemeen formeel te beperken tot first offenders of tot
een selectief aantal type delicten. Diversion is wel vaak bedoeld voor first offenders van lichte
strafbare feiten. Echter, het blijft contextafhankelijk in hoeverre een waarschuwing wordt
gezien als passend, en dit hangt in veel landen van meer factoren af dan alleen of de
minderjarige een first offender is en de ernst van het strafbare feit. Zo wordt in meerdere
landen de additionele voorwaarde gehanteerd dat de minderjarige verantwoordelijkheid
moet nemen voor het gepleegde feit. De nieuwe werkwijze waarmee in de huidige pilot
geëxperimenteerd wordt, kent dus meerdere overeenkomsten met de manier waarop
waarschuwingen in andere landen worden toegepast, maar zeker ook noemenswaardige
verschillen, waaronder de strikte eis dat een minderjarige een first offender zou moeten zijn.
Verwachte effectiviteit op basis van eerder empirisch onderzoek
Tot slot is criminologische onderzoeksliteratuur onderzocht naar mogelijke effecten van de
reprimande en vergelijkbare interventies. Op basis daarvan kan worden geconcludeerd dat er
veel aanwijzingen zijn dat de toepassing van de reprimande en vergelijkbare diversion reacties
in het buitenland heeft geleid tot minder geregistreerde recidive dan traditionele afdoeningen
137

De reprimande in een breder juridisch en criminologisch perspectief
via het (jeugd)strafrecht. Dit wordt ondersteund door robuust onderzoek waarbij gebruik is
gemaakt van experimentele of quasi‐experimentele methoden. De meest recente literatuur
schat dat de kans dat jongeren na een jaar weer in aanraking komen met de politie zo’n 16
procent lager is dan wanneer ze op een traditionele manier de strafrechtsketen doorlopen.
Interessant is dat het voor het effect niet uit lijkt te maken of er nog wat extra’s wordt gedaan,
en ook niet of een jongere al eerder delicten heeft gepleegd of first offender is. Dit betekent
niet meteen dat van de reprimande zoals die in de pilot in Nederland is uitgevoerd ook een
recidive‐verminderend effect kan worden verwacht. Om daar zekerheid over te krijgen, zou
daarnaar een goed apart effectonderzoek moeten worden gedaan (met bijvoorbeeld
experimentele of quasi‐experimentele methoden). Dat kon in het voorliggende onderzoek
niet worden gedaan en het heeft ook weinig zin om de huidige recidivecijfers van jongeren
die een reprimande hebben gekregen te vergelijken met vergelijkbare jongeren uit eerdere
jaren, vanwege de bijzondere omstandigheden (de coronapandemie met de bijbehorende
maatregelen) in deze periode. Desondanks kunnen we wel concluderen dat er geen enkele
aanwijzing is dat de reprimande ongunstig uit zal vallen in het licht van de recidive, en dat de
kans aanzienlijk is dat het een gunstig effect zal hebben op de formele recidive.
Belangrijke kanttekening is wel dat er uit eerder onderzoek weinig aanwijzingen zijn dat er
ook een substantieel effect is op de zelfgerapporteerde delinquentie. Het is mogelijk dat de
reprimande en vergelijkbare reacties vooral de kans verminderen dat de politie jongeren later
in de gaten houdt en als wetsovertreder registreert. Een andere bevinding uit het
internationale onderzoek past bij deze verklaring, namelijk dat jongeren die op een
traditionele manier worden vervolgd, vaker het gevoel hebben dat anderen hen bestempelen
als delinquent. Tot slot zijn er nog twee andere mogelijke gevolgen die in eerder onderzoek
worden gerapporteerd. Ten eerste blijken de kosten van reprimande‐achtige reacties
aanzienlijk lager te kunnen zijn dan de kosten van traditionele vervolging. Ten tweede blijkt
dat jongeren met een bepaalde achtergrond onbedoeld in het nadeel kunnen zijn bij de
beslissing om al dan niet te besluiten tot reprimande of diversion. Dat kan een aandachtspunt
zijn bij de verdere toepassing of aanpassing van de reprimande in Nederland.

138

Conclusies en aanbevelingen

7 Conclusies en aanbevelingen
7.1 Samenvattende conclusie
Op 1 oktober 2020 werd de landelijke Pilot Reprimande gestart, op initiatief van de politie,
het OM en Halt, en met betrokkenheid van het MJenV. Tijdens de pilot werd een nieuwe
werkwijze gehanteerd voor op heterdaad aangehouden minderjarige first offenders van een
licht feit. Die nieuwe werkwijze houdt in dat deze aangehouden minderjarigen niet langer
worden overgebracht naar het politiebureau om daar te worden voorgeleid aan de hOvJ, maar
dat dit ter plaatse telefonisch gebeurt. Als de hOvJ vindt dat de minderjarige in aanmerking
komt voor een reprimande, wordt deze in vrijheid gesteld en zal kort daarna een
reprimandegesprek plaatsvinden, waarbij ook de ouders worden betrokken. De Pilot zou
aanvankelijk een jaar duren, tot 1 oktober 2021, maar is tussentijds verlengd tot het moment
van besluitvorming op basis van de resultaten uit dit onderzoek. Dit rapport bevat de evaluatie
van deze nieuwe werkwijze op basis waarvan zal worden besloten over de voortzetting
daarvan.
Het onderzoek bestaat uit drie deelevaluaties: een plan‐, proces‐ en outputevaluatie. De
planevaluatie stond in het teken van de vraag hoe de Pilot Reprimande in het licht van de
nagestreefde doelen is opgezet en wat de verwachte bijdrage was aan die doelen. De
procesevaluatie stond in het teken van de vraag hoe de uitvoering van de Pilot Reprimande
verloopt en wat de ervaringen zijn van de betrokken partijen. De outputevaluatie stond in het
teken van de vraag of de doelen van de Pilot worden bereikt en wat de (ervaren)
neveneffecten zijn. Naast de hiervoor beschreven deelevaluaties van de pilot, is aanvullend
juridisch en criminologisch literatuuronderzoek verricht.
In hoofdstuk 2 is in het kader van de planevaluatie onderzocht wat de beoogde doelstellingen,
doelgroep en opzet waren van de pilot, waarbij ook de voorgestelde werkwijze en
rolverdeling, en de vooraf benoemde randvoorwaarden en verwachte neveneffecten zijn
betrokken. Hiervoor zijn de basisdocumenten van de pilot bestudeerd en interviews
gehouden met een vijftiental sleutelinformanten van de bij de opzet van de Pilot betrokken
partijen, te weten de politie, het OM en Halt, en andere betrokken professionals van het
MVenJ, de RvdK en van de al eerder gestarte Pilot Reprimande in het district Twente van de
Politie‐Eenheid Oost Nederland. Daaruit kwamen vier doelstellingen naar voren:
1) het voorkomen van een nodeloos gejuridificeerd proces met insluiting op het politiebureau,
2) het bieden van een helder kader voor een landelijk eenduidige werkwijze,
3) een proportionele en pedagogische afhandeling buiten het strafrecht, en
4) een passende en effectieve reactie ter voorkoming van recidive.
De beoogde doelgroep van de pilot bestaat uit op heterdaad aangehouden minderjarige first
offenders die worden verdacht van een feit met een licht en eenvoudig karakter waarbij
enkele feiten met name zijn genoemd zoals winkeldiefstal, vernieling en gebruik van een vals
ID‐bewijs voor de horeca. Er zijn geen bedragen genoemd omdat de context bepalend moet
zijn. Contra‐indicaties zijn gelegen in het gedrag van de minderjarige doordat hij zich
recalcitrant opstelt, er groepsdruk van buitenaf is, er zorgen zijn over de minderjarige of zijn
of haar opvoedsituatie en angst bij de minderjarige voor de (fysieke) reactie van zijn of haar
ouders. De werkwijze is dat de agent die ter plaatse de aanhouding op heterdaad afhandelt
of overneemt, het bewijs en de informatie checkt en telefonisch contact opneemt met de
139

Conclusies en aanbevelingen
dienstdoende hOvJ die vervolgens bij de politiefunctionaris van ZSM checkt of er nog
relevante persoonlijke informatie is en daarna in het kader van de telefonische voorgeleiding
telefonisch procesvragen stelt aan de minderjarigen om de aanhouding te toetsen. Daarna
wordt tot een reprimande besloten en belt de agent ter plaatse met de ouders, informeert ze
en voert waar mogelijk direct het reprimandegesprek in hun telefonische aanwezigheid. Er
worden afspraken gemaakt over het vervoer van de minderjarige en als het gesprek niet direct
kan plaatsvinden, wordt afgesproken waar en wanneer het gesprek dan wel plaatsvindt,
idealiter binnen 48 uur. Tijdens het reprimandegesprek moet de agent met de minderjarige
bespreken dat het gesprek geen verhoor is en geen strafrechtelijk doel heeft, maar een
pedagogisch doel. Er is een Leidraad reprimandegesprek met een aantal onderwerpen om met
de minderjarige en ouders te bespreken om te eindigen met de reprimande zelf waarbij aan
de minderjarige wordt uitgelegd waarom zijn gedrag wordt afgekeurd, wat de gevolgen zijn
voor de winkelier of gedupeerde, dat er een registratie komt in het politiesysteem en wat er
gebeurt als deze opnieuw wordt betrapt. Met de gedupeerde moeten er afspraken worden
gemaakt over teruggave van de gestolen goederen en vergoeding van de (directe) schade.
De randvoorwaarden van de pilot waren dat deze gedegen en onafhankelijk wordt
geëvalueerd en partijen mede op basis van de uitkomsten daarvan nader zullen besluiten over
het vervolg en dat er goed en eenduidig wordt geregistreerd in BVH. Genoemde
neveneffecten die worden verwacht zijn tijdsbesparing bij de politie, het toewerken naar een
geautomatiseerde verwerking van de reprimandes, het kunnen signaleren van zorgen tijdens
een reprimandegesprek bij de minderjarige thuis, een mogelijk lagere instroom bij Halt en bij
de advocatuur.
In hoofdstuk 3 is in het kader van de procesevaluatie op basis van landelijke politiecijfers een
algemeen en representatief landelijk beeld geschetst van het bereik en verloop van de Pilot
Reprimande. Met betrekking tot de omvang en doelbereik zijn in de onderzochte periode in
totaal 3.964 reprimandes geregistreerd. Dit houdt in dat ongeveer 15% van alle zaken tegen
minderjarige verdachten met een reprimande is afgehandeld. Van de 5024 zaken die binnen
de criteria van de pilot vielen (de doelgroepzaken) blijkt 56% te zijn afgedaan met een
reprimande. Van de overige 44% is niet bekend waarom er geen gebruik gemaakt is van de
reprimande. Dit kan zijn omdat het niet om ‘geringe schade’ ging, omdat andere contra‐
indicaties aanwezig waren, of omdat er niet gedacht is aan de pilot omdat deze nog niet
voldoende was gecommuniceerd in de politie‐eenheid. Een lichte stijging in het aandeel
doelgroepzaken dat met een reprimande is afgedaan gedurende het verloop van de
pilotperiode ondersteunt dit laatste als deelverklaring. Van de doelgroepzaken die niet met
een reprimande worden afgehandeld, wordt het grootste deel doorverwezen naar Halt. Een
kleiner maar relevant deel van de zaken wordt geseponeerd.
Wat betreft de aard van de zaken en de kenmerken van de jeugdigen laten de cijfers zien dat
de zaken die zijn afgehandeld met een reprimande, voor het overgrote deel betrekking
hebben op winkeldiefstal, op grote afstand gevolgd door andere categorieën van strafbare
feiten. Daaronder ook categorieën als geweld en zeden, of (vuur)wapenbezit die op het eerste
gezicht niet reprimande‐waardig zijn. De registraties geven echter te weinig inzicht in de
details van de zaken om te concluderen of er sprake is van een feit met een licht en eenvoudig
karakter. Een klein maar relevant deel van de minderjarigen dat een reprimande heeft
gekregen, bleek geen first offender te zijn. De grootste aantallen reprimandes zijn gegeven
140

Conclusies en aanbevelingen
aan 14‐jarigen. Verder blijkt dat hoe lager de leeftijd des te groter de kans op een reprimande
in plaats van een andere wijze van afhandeling. Bij 16‐ en 17‐jarigen wordt een meerderheid
van de doelgroepzaken anders afgehandeld dan met een reprimande. De kans op een
reprimande is in de selectie doelgroepzaken voor jongens en meisjes gelijk. In absolute
aantallen zijn er wel bijna twee keer zo veel reprimandes gegeven aan jongens als aan meisjes.
Wat betreft de kenmerken van de afhandeling blijkt dat er in een meerderheid van de zaken
volgens de registraties daadwerkelijk een reprimandegesprek is geweest en daarbij waren dan
ook meestal de ouders betrokken. Er is tegelijk ook nog een aanzienlijk deel van de zaken
waarbij in de registraties geen melding van zo’n gesprek wordt gemaakt. Een belangrijk doel
van de pilot was om ervoor te zorgen dat minderjarigen niet meer worden opgehouden op
het politiebureau. Uit de landelijke cijfers blijkt dat 11% van de minderjarigen in
reprimandezaken toch nog op het op het politiebureau zijn opgehouden. Van die groep
verbleef 18% er zelfs langer dan 5 uur.
Er blijken duidelijke verschillen tussen de politie‐eenheden in de aantallen reprimandes en de
ontwikkeling daarin. Binnen de selectie van doelgroepzaken, zijn er in de politie‐eenheid met
het grootste aandeel reprimandes bijna twee keer zoveel reprimandes gegeven als in de regio
met het kleinste aandeel reprimandes. Behalve in de oplegging verschillen de regio’s ook in
de wijze van afhandeling. Die verschillen betreffen vooral de plaats waar het reprimande
gesprek gehouden wordt en de mate waarin er in reprimandezaken sprake is van een civiele
vordering van de winkelier.
In hoofdstuk 4 is de uitvoeringspraktijk in de drie geselecteerde politie‐eenheden onderzocht.
Hiervoor is in nader onderzoek gedaan door een uitvoerige inhoudsanalyse van een
steekproef van 66 mutaties uit drie politie‐eenheden met betrekking tot 117 minderjarige
verdachten. In deze politie‐eenheden zijn ook interviews gehouden met zestien agenten over
hun ervaringen met het toepassen van de werkwijze waarbij uitvoerig is ingegaan op de
gemaakte keuzes en de daaraan ten grondslag liggende veronderstellingen. Daarbij staat de
vraag centraal in hoeverre de werkwijze zoals beschreven in de Handreiking in de praktijk
bruikbaar is en wordt nageleefd. Na de introductie van de werkwijze van het landelijke niveau
naar het niveau van de politie‐eenheden bleek dat niet alle politie‐eenheden op de pilot zaten
te wachten en dat er erg weinig tijd was om de pilot goed uit te zetten. Enkele politie‐
eenheden waaronder de onderzochte Politie‐Eenheid Rotterdam zijn twee maanden later, in
december 2020, begonnen om de nieuwe werkwijze goed te doorgronden en helder te
communiceren terwijl andere politie‐eenheden zoals de onderzochte Politie‐Eenheid
Zeeland‐West‐Brabant alles op alles hebben gezet om de werkwijze tijdig in te voeren. Uit de
wijze waarop de pilot vervolgens via de Eenheidsstaf en de districten is gecommuniceerd naar
de basisteams blijkt hoe verschillend de interne processen binnen de politie‐eenheden zijn
georganiseerd. De nieuwe werkwijze is in elk van de drie te onderzoeken politie‐eenheden via
andere lijnen uitgezet. Om de reprimandes en de wijze waarop ze worden geregistreerd, goed
te kunnen plaatsen, is de context van de politiesetting waarin ze tot stand komen,
geobserveerd waaruit bleek dat het geven van een waarschuwing de politie al niet vreemd
was en voor de meest uiteenlopende feiten wordt gebruikt, ook bij meerderjarige verdachten
Voorts bleek dat de diensten zeer afwisselend en niet te plannen zijn en dat het registreren
van de reprimandes tussen de hectiek van het politiewerk door moet gebeuren, waardoor er

141

Conclusies en aanbevelingen
niet altijd voldoende tijd voor is. Er moet dus rekening mee worden gehouden dat de
registraties niet altijd een volledig beeld van de praktijk geven.
Uit de inventarisatie van de in totaal 66 mutaties kwam naar voren dat de feiten veelal in
groepjes zijn gepleegd, vaak duo’s van meisjes of jongens van dezelfde leeftijd. Uit de
registraties bleek tevens dat belangrijke gegevens die nodig zijn om te bezien of de werkwijze
is gevolgd, niet zijn genoteerd en volgens de werkwijze ook niet hoefde te worden genoteerd.
Daaronder valt het meest cruciale gegeven of er sprake was van een aanhouding (op
heterdaad), wat de voorwaarde is voor de nieuwe werkwijze. In minimaal 12 van de
steekproef van 66 incidentmutaties (met in totaal 26 minderjarige verdachten) is er gezien de
beschrijving waarschijnlijk geen aanhouding verricht. Dat betrof vooral vernielingen met
geringe schade waarin geen sprake was van een burgeraanhouding en agenten het kennelijk
niet proportioneel achtten om de minderjarige verdachte aan te houden. In vrijwel al die
mutaties waarin geen aanhouding is verricht, zijn de ouders betrokken bij de reprimande. In
enkele incidenten was er een uitdrukkelijk verzoek van de gedupeerden (waaronder een
school) tot het voeren van een reprimandegesprek door de politie met de minderjarigen.
In 54 incidentmutaties met in totaal 91 verdachten was er sprake van een (burger)aanhouding
en moest de nieuwe werkwijze dus ook daadwerkelijk worden gevolgd. In het merendeel van
de reprimandes is er overleg geweest met de hOvJ, maar slechts in enkele gevallen ging dat
overleg gepaard met een telefonische voorgeleiding. En als dat gebeurde, werd die
verschillend ingevuld. ZSM is in de minderheid van de zaken geconsulteerd en niet altijd op
de beoogde wijze. Alle 54 incidentmutaties, op twee na, hadden betrekking op winkeldiefstal
en de overige twee op vernieling. Drie van de 91 minderjarige verdachten waren geen first
offender meer, maar pleegden het feit samen met een minderjarige first offender. In een van
de drie incidenten werd alsnog besloten tot een reprimande en de andere twee minderjarigen
gingen het reguliere proces in. Aan drie verdachten die wel first offender waren, werd pas een
reprimande gegeven nadat ze op het politiebureau waren ingesloten. In twee gevallen
gebeurde dat omdat de agenten niet bekend waren met de nieuwe werkwijze. Aan twee
andere minderjarige verdachten werd geen reprimande gegeven vanwege recalcitrant
gedrag. Geen van de andere drie contra‐indicaties, groepsdruk, zorgen over de
opvoedingssituatie en angst voor de (fysieke) reactie van de ouders, hebben ertoe geleid dat
de reprimande werd geweigerd, maar in die gevallen werd wel een VT‐melding opgemaakt.
Met betrekking tot de uitvoering van het reprimandegesprek blijkt dat in het grootste deel
van de 54 incidentmutaties (namelijk 46), melding wordt gemaakt van een contact met de
ouders, namelijk in 46 mutaties. In ruim de helft van die incidenten zijn de minderjarigen naar
de woning van de ouders of de zorginstelling waar deze verblijven, overgebracht. In de overige
incidenten zijn de ouders naar het politiebureau gekomen of is er ter plaatse of op een niet
vermelde locatie een reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders gevoerd. Slechts in
zes incidenten is het contact met de ouders alleen telefonisch verlopen. In het overgrote deel
van de mutaties waarin verslag is gedaan van contact met de ouders, heeft de politie de
minderjarige dus thuisgebracht of een persoonlijk gesprek met de ouders op een andere
locatie gevoerd. Dat huisbezoek bleek in enkele gevallen een belangrijke meerwaarde te
hebben, vanwege de gesprekken tijdens de rit daar naartoe en omdat de situatie aldaar soms
een directe verklaring gaf voor de diefstal van tassen met boodschappen, simpelweg omdat
er thuis niets te eten in huis was. Wat tot slot opvalt is dat voor bijna de helft van de in totaal
142

Conclusies en aanbevelingen
117 minderjarigen (van de steekproef van 66 mutaties), een VT‐melding staat genoteerd
terwijl bij een groot deel van deze minderjarigen geen sprake lijkt te zijn van zorgen. Tevens
valt op dat er in meer dan de helft van de winkeldiefstalincidenten een winkelverbod is
uitgevaardigd deels in combinatie met een civiele vordering ofwel winkelboete.
In hoofdstuk 5 is in het kader van de outputevaluatie onderzocht hoe de uitvoering van de
werkwijze zich verhoudt tot de beoogde doelen. Hiervoor is voortgebouwd op de bevindingen
en informatie die naar voren komen uit de plan‐ en procesevaluatie, zijn extra analyses
uitgevoerd op de registratie‐data over het verloop van de afhandeling en is aanvullende
informatie verzameld door interviews te houden met bij het proces betrokken actoren, te
weten de politiefunctionarissen van de drie ZSM‐locaties van de onderzochte politie‐
eenheden, enkele hOvJ's in de Politie‐Eenheid Rotterdam en de directie van de organisatie
SODA die namens de winkelier de civiele vordering ofwel ‘winkelboete’ afhandelt. Verder is
via de contactpersoon van het OM voor deze pilot informatie verzameld over de Pilot
reprimande meerderjarigen en de RAPP‐app, is een Stakeholderssessie gehouden met een
selectie van de belangrijkste sleutelinformanten van de politie, het OM en Halt, een
kwalitatieve enquête uitgezet onder de jeugdrechtadvocaten en zijn registratiegegevens
verzameld en geanalyseerd met betrekking tot de ontwikkeling van de Halt‐verwijzingen.
Hieruit bleek dat de doelstelling van een landelijk eenduidige werkwijze nog niet ten volle is
bereikt. Zo bleek dat de presentatie van de werkwijze van de politie‐eenheden richting de
basisteams in de praktijk tot verschillende interpretaties leidde. De bekendheid met de pilot
in de praktijk varieert, ook binnen de politie‐eenheden. De onbekendheid met de werkwijze
wordt geweten aan de aanhoudende stroom van protocollen en werkwijzen waar de
politieagenten op straat mee worden geconfronteerd. Daarbij heeft de gelijktijdige invoering
van de reprimande voor meerderjarige first offenders die gepaard ging met veel
voorlichtingsmateriaal en de introductie van de RAPP‐app, voor ruis gezorgd. Dat de
werkwijze nog niet alom bekend is, blijkt ook daaruit dat er nog steeds minderjarigen die in
aanmerking zouden kunnen komen voor de reprimande op het politiebureau worden
ingesloten. Daarmee wordt ook de doelstelling om die onnodige insluiting te voorkomen, niet
ten volle bereikt. Van diverse zijden wordt de aanbeveling gedaan om de werkwijze beter
bekend te maken op een wijze die aansluit bij de politiepraktijk, vanuit de bedoeling van de
nieuwe werkwijze en door het bespreken van casuïstiek.
Ook de doelstelling van het bieden van een helder kader wordt nog niet ten volle gerealiseerd.
In de praktijk worden er verschillende interpretaties aan de nieuwe werkwijze gegeven. Bij
winkeldiefstal zijn er nu twee parallel lopende werkwijzen reprimande, voor meerderjarigen
en minderjarigen, met ieder een ander kader. Tevens is voor minderjarige verdachten ook de
bestaande werkwijze voor niet aangehouden verdachten gehandhaafd, waarvoor andere
criteria gelden. Dat de reprimande bij aangehouden verdachten ook voor andere feiten dan
winkeldiefstal kan worden toegepast, blijkt niet bij iedereen bekend. Dat het feit in de context
moet worden bezien, wordt wel onderschreven, maar om daar uitvoering aan te geven, is wel
wat meer richting nodig, wat zou kunnen door het bespreken van casuïstiek. Tot slot zorgt de
telefonische voorgeleiding waarin de hOvJ de rechtmatigheid van de aanhouding toetst, voor
onduidelijkheid. Dat geldt ook voor het checken van informatie door de hOvJ bij ZSM. In beide
gevallen is in de praktijk niet helder wat het doel daarvan is. Tevens zijn de afspraken over wat
moet worden geregistreerd en op welke wijze, nog niet voor iedereen even helder.
143

Conclusies en aanbevelingen
Met betrekking tot de doelstelling van een proportionele en pedagogische afhandeling buiten
het strafrecht zien de bij de pilot betrokken partijen als belangrijke meerwaarde van de pilot
het creëren van ruimte buiten het strafproces waarbij zonder onnodige insluiting op het
politiebureau, aandacht kan zijn voor opgroeigedrag. De pilot zorgt er tevens voor dat de
reprimande als politie‐interventie een duidelijke basis krijgt. Het belangrijkste pedagogische
moment wordt gezien in het reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders wordt gezien
als het belangrijkste pedagogische moment, dat het beste persoonlijk en in de thuissituatie
kan worden gevoerd. Om daar goed invulling aan te geven, zou dit wel gepaard moeten gaan
met een herwaardering van het jeugdspecialisme bij de politie. In het kader van de
proportionaliteit komt uit het onderzoek naar voren dat er te gemakkelijk een VT‐melding
wordt gedaan vanuit het idee dat er nog een toetsing plaatsvindt. De wijze waarop wordt
getoetst, is echter heel wisselend zodat er ook onterechte meldingen worden gedaan. Tot slot
speelt ook de samenloop met het winkelverbod en de winkelboete een rol in de
proportionaliteit van de afhandeling. Hoewel het om civielrechtelijke maatregelen gaat,
worden deze door de minderjarige verdachten en hun ouders wel als onderdeel van de
afdoening ervaren.
Tot slot kan met betrekking tot de effecten op de instroom bij Halt op basis van de analyse
van Halt‐cijfers geconcludeerd worden dat, voor het delict diefstal en in enige mate voor het
delict vernieling, er waarschijnlijk een lichte verschuiving is geweest van de Halt‐afdoening
naar de reprimande. Bij diefstallen gaat het waarschijnlijk om enkele tientallen zaken
gemiddeld per maand. Dat is slechts een beperkt deel van het totaal aantal Halt‐verwijzingen
voor dit type strafbaar feit.
In hoofdstuk 6 is de evaluatie van de nieuwe werkwijze reprimande in een wat breder
internationaal perspectief beschouwd door middel van aanvullende juridische en
criminologische literatuurstudie en analyses. Er is een juridische analyse verricht van de
problematiek die ten grondslag ligt aan de Pilot, de gevolgen van burgeraanhouding en de
verplichte consultatiebijstand door een advocaat bij minderjarige verdachten van lichte feiten
die zich lenen voor buitengerechtelijke afdoening. Verder is er criminologisch
literatuuronderzoek verricht naar de inzet van de reprimande en vergelijkbare reacties en
interventies in het buitenland alsmede naar de effecten van de reprimande en vergelijkbare
interventies, met name op de recidive. Uit de analyse van de reprimande in een breder
juridisch perspectief kwam naar voren dat de politie‐reprimande in Nederland een lange
geschiedenis kent en dat artikel 40 sub b IVRK eist dat jeugdstrafzaken zoveel mogelijk
buitengerechtelijk worden afgedaan met inachtneming van een aantal wettelijke garanties
waarbij in de toelichting wordt benadrukt dat vrijheidsbeneming daarvan geen deel mag
uitmaken. Tevens kwam hieruit naar voren dat zowel het Salduz‐arrest als de EU‐richtlijnen
ruimte laten om uitzonderingen te maken op de verplichte rechtsbijstand bij lichte feiten en
dat de Nederlandse wetgever daar, anders dan de Duitse en Belgische wetgever, geen gebruik
van heeft gemaakt. Een belangrijke bevinding is dat het in de praktijk gegroeide
gejuridificeerde proces dat leidt tot een per saldo disproportionele afhandeling voor
reprimande‐waardige zaken, niet uitsluitend het gevolg is van de verplichte rechtsbijstand,
maar ook van een te lichtvaardige toepassing van de burgeraanhouding bij lichte
winkeldiefstallen die niet voldoet aan de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit.

144

Conclusies en aanbevelingen
Uit het literatuuronderzoek naar de toepassing van de reprimande en vergelijkbare
interventies in andere landen kwam naar voren dat de toepassing van de reprimande zeer
verschillend is georganiseerd. Als minderjarigen door de politie buiten het strafrecht worden
gehouden, wordt dit beschouwd als ‘true diversion’. In veel van de onderzochte landen
worden ouders betrokken wanneer de politie een waarschuwing aan een minderjarige geeft
en in enkele landen wordt van de politie verwacht dat zij ook nagaan of er zorgen zijn rondom
een minderjarige verdachte, om vervolgens tot een passende interventie te komen en
eventuele hulpverlening in te schakelen. In de meeste bestudeerde landen is er niet voor
gekozen om waarschuwingen of diversion in het algemeen formeel te beperken tot first
offenders of tot een selectief aantal type delicten. Diversion is wel vaak bedoeld voor first
offenders van lichte strafbare feiten, maar het blijft contextafhankelijk in hoeverre een
waarschuwing wordt gezien als passend. Dit hangt in veel landen van meer factoren af dan
alleen van de vraag of de minderjarige een first offender is van en de ernst van het strafbare
feit. Zo wordt in meerdere landen de additionele voorwaarde gehanteerd dat de minderjarige
verantwoordelijkheid moet nemen voor het gepleegde feit.
Tot slot is een criminologische literatuurstudie verricht naar de verwachte effectiviteit op
basis van eerder empirisch onderzoek van de reprimande en vergelijkbare interventies. Op
basis daarvan kan worden geconcludeerd dat er veel aanwijzingen zijn dat de toepassing van
de reprimande en vergelijkbare diversion reacties in het buitenland leidt tot minder
geregistreerde recidive dan traditionele afdoeningen via het (jeugd)strafrecht. Dit wordt
ondersteund door robuust onderzoek waarbij gebruik is gemaakt van experimentele of quasi‐
experimentele methoden. De meest recente literatuur schat dat de kans dat jongeren na een
jaar weer in aanraking komen met de politie zo’n 16 procent lager is dan wanneer ze op een
traditionele manier de strafrechtsketen doorlopen. Interessant is dat het voor het effect niet
uit lijkt te maken of er nog iets extra’s wordt gedaan, zoals doorverwijzing naar een
programma of het voeren van herstelgesprekken. Opvallend is ook dat het voor het effect niet
blijkt uit te maken of een jongere al eerder delicten heeft gepleegd of first offender is.
Desondanks kunnen we wel concluderen dat er geen enkele aanwijzing is dat de reprimande
ongunstig uit zal vallen in het licht van de recidive, en dat de kans aanzienlijk is dat het een
gunstig effect zal hebben op de formele recidive. Tot slot zijn er nog twee andere mogelijke
gevolgen die in eerder onderzoek worden gerapporteerd. Ten eerste blijken reprimande‐
achtige reacties aanzienlijk goedkoper te kunnen zijn voor de overheid traditionele vervolging.
Een berekening komt uit op de helft tot een derde (bij winkeldiefstal) van de gebruikelijke
kosten. Ten tweede blijkt dat jongeren met bepaalde kenmerken, zoals jongens, werkende
jongeren en jongeren uit een arm huishouden, onbedoeld in het nadeel kunnen zijn bij de
beslissing om al dan niet te besluiten tot reprimande of diversion. Zij worden relatief vaak op
traditionele wijze vervolgd.

7.2 Aanbevelingen
Op basis van het verrichte onderzoek worden de volgende aanbevelingen gedaan die zijn te
onderscheiden in algemene aanbevelingen, aanbevelingen met betrekking tot het
reprimandeproces, aanbevelingen met betrekking tot de criteria en contra‐indicaties, en
aanbevelingen met betrekking tot het reprimandegesprek.

145

Conclusies en aanbevelingen
7.2.1 Algemene aanbevelingen
1) Geef de reprimande een vaste basis in het jeugdstrafrecht
Op basis van de bevindingen in deze evaluatie ligt het voor de hand om de reprimande als
afdoeningsmogelijkheid voor minderjarige verdachten van lichte feiten te behouden en net
als de Halt‐afdoening een vaste basis in het jeugdstrafrecht te geven. Uit de evaluatie komt
naar voren dat alle betrokken partijen daar een belangrijke meerwaarde in zien en dat het
gerechtvaardigd wordt geacht om voor dit soort zaken met het oog op de proportionaliteit af
te zien van een inhoudelijk verhoor en daarmee van de rechtsbijstand. Met de reprimande
kan direct een gevolg worden gegeven aan een relatief kleine misstap van een minderjarige
die kan worden bestempeld als opgroeigedrag zonder deze direct het strafproces in te leiden
met alle daarbij behorende gevolgen en het verblijf op het politiebureau. Uit criminologisch
literatuuronderzoek blijkt dat er voor de reprimande als alternatief voor het formele
strafrecht geen negatieve effecten worden gevonden, maar wel dat de reprimande leidt tot
minder hernieuwd politiecontact (formele recidive) onder jongeren, minder stigmatisering en
lagere kosten.
2) Het reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders is de kern van de interventie
Uit de evaluatie komt naar voren dat de reprimande bij minderjarige verdachten zich op een
belangrijk punt onderscheidt van de reprimande bij meerderjarige verdachten, namelijk het
reprimandegesprek in aanwezigheid van de ouders die de zorg over de minderjarige hebben.
Dit element zou in de communicatie veel meer kunnen worden benadrukt om de werkwijze
bij minderjarigen duidelijk af te bakenen ten opzichte van die bij meerderjarigen. Overweeg
beide werkwijzen ook overigens goed ten opzichte van elkaar af te bakenen waarbij de
verschillen die zich niet laten rechtvaardigen door het verschil tussen beide doelgroepen,
worden geschrapt. Als in de RAPP‐app een route wordt opgenomen voor minderjarigen, zou
daarin veel meer ruimte moeten worden gelaten voor de context en maatwerk.
3) Maak de reprimande beter bekend op een manier die aansluit bij de politiepraktijk
Uit de evaluatie blijkt dat de werkwijze nog niet breed bekend is. Om het doel van een landelijk
eenduidige werkwijze te bereiken, is die brede bekendheid een noodzakelijke
randvoorwaarde. Uit de evaluatie komt naar voren dat dit het beste werkt als de bedoeling
van de nieuwe werkwijze voorop wordt gesteld en van daaruit in de dagelijkse politiepraktijk
ervaringen worden uitgewisseld naar aanleiding van concrete zaken. Aangezien de
Handreiking en de bijhorende Leidraad reprimandegesprek in de dagelijkse politiepraktijk
nauwelijks bekend zijn en er te weinig tijd is om die op te zoeken en te bestuderen, verdient
het aanbeveling om op landelijk niveau een infographic te maken waarin de bedoeling en de
werkwijze op een aansprekende manier worden overgebracht.
4) Overweeg een herbezinning op de regeling van de burgeraanhouding
Een belangrijke bevinding in deze evaluatie is dat het nodeloos gejuridificeerde proces waarin
veel minderjarige verdachten van een licht feit terecht komen en dat gepaard gaat met een
voorgeleiding op het politiebureau, direct verband houdt met het veelvuldige gebruik van de
burgeraanhouding door de beveiligers van grote winkelbedrijven. De toepassing van dit
ingrijpende strafvorderlijke dwangmiddel bij minderjarige verdachten van lichte feiten
verhoudt zich echter slecht met de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit, zeker in het
geval van een first offender die zich direct schuldbewust en meewerkend opstelt. Het verdient
dan ook aanbeveling om de regeling van de burgeraanhouding, die al bijna twee eeuwen oud
146

Conclusies en aanbevelingen
is (1838) en in een andere context tot stand is gekomen, opnieuw te bezien en daarbij een
voorbeeld te nemen aan de Belgische regeling waarbij veel voorzichtiger met dit dwangmiddel
wordt omgegaan.
5) Inventariseer de met winkels gemaakte afspraken en creëer eenduidig beleid
Uit de evaluatie komt naar voren dat minderjarigen die worden betrapt op winkeldiefstal in
veel gevallen worden geconfronteerd met winkelverboden en winkelboetes die het effect van
de reprimande als eenmalige waarschuwing grotendeels overschaduwen of teniet doen.
Omdat het om civielrechtelijke maatregelen gaat en de politie en het OM daar weinig invloed
op kunnen uitoefenen, zijn deze maatregelen buiten de werkwijze gehouden. Uit de evaluatie
blijkt echter dat de politie deze maatregelen door de samenloop met de reprimande, in het
gesprek niet kan negeren. Tevens blijkt daaruit dat er plaatselijk verschillende afspraken
bestaan met winkelbedrijven over assistentie bij de vaststelling van de identiteit met het oog
op de uitvaardiging van winkelverboden en de handhaving bij overtreding van die verboden.
Gezien de grote invloed die deze maatregelen hebben op het reprimandeproces, verdient het
aanbeveling om de door de politie gemaakte afspraken met winkels te inventariseren en op
basis daarvan een eenduidig beleid te ontwikkelen voor minderjarige verdachten. Hierbij dient
ook de huidige toepassing van de burgeraanhouding te worden betrokken.
7.2.2 Aanbevelingen met betrekking tot het reprimandeproces
6) Hanteer één werkwijze voor de reprimande, onafhankelijk van de aanhouding
Tijdens deze evaluatie bleek dat de verschillende werkwijzen voor aangehouden en niet
aangehouden minderjarigen tot veel verwarring en onduidelijkheid leiden. Het onderscheid
wordt niet gemaakt bij de registratie waardoor moeilijk te onderzoeken is welke werkwijze in
een bepaald geval had moeten worden gevolgd, maar het onderscheid lijkt ook niet bekend
te zijn bij de politieagenten die de verschillende werkwijzen moeten toepassen. De verschillen
tussen beide werkwijzen zijn niet algemeen bekend en het onderscheid laat zich ook niet
rechtvaardigen door de feiten en de betrokken minderjarigen. Het verdient dan ook
aanbeveling om dit onderscheid te schrappen en één werkwijze te hanteren voor de
reprimande. Met het hanteren van één werkwijze zou ook de registratie beter kunnen worden
gestroomlijnd.
7) Schrap de telefonische voorgeleiding voor de hOvJ met behoud van het overleg
Hoewel het overleg met de hOvJ over het algemeen als waardevol wordt beschouwd, blijkt de
telefonische voorgeleiding in de vorm van het stellen van procesvragen aan de minderjarige
verdachte niet te worden begrepen en nauwelijks te worden toegepast. Het verdient dan ook
aanbeveling deze in de werkwijze te schrappen, om daarmee bij te dragen aan het doel van
een helder kader en om het proces te versnellen en te vereenvoudigen. Daarmee wordt de
werkwijze ook afgestemd op de werkwijze reprimande voor meerderjarige first offenders van
winkeldiefstal waar deze voorgeleiding niet nodig wordt gevonden omdat er in het geval van
een reprimande onder verantwoordelijkheid van het OM geen PV van onderzoek wordt
opgemaakt en het niet de bedoeling is dat een vervolgingsbeslissing door het OM wordt
genomen.

147

Conclusies en aanbevelingen
8) Maak de ‘check’ door de hOvJ bij ZSM facultatief
Meer algemeen komt uit de evaluatie naar voren dat het aanbeveling verdient om de politie,
in overleg met de hOvJ, in de praktijk voldoende discretionaire ruimte te geven om te
beslissen wanneer lichte zaken met een reprimande kunnen worden afgedaan en of
vervolgacties richting ZSM nodig zijn. De hOvJ blijkt in de praktijk niet standaard bij ZSM te
checken of er nog meer informatie is omdat dit tot vertraging leidt en de politie zelf reeds veel
informatie uit het politiesysteem kan halen en in gesprek kan gaan om aanvullende informatie
te achterhalen. Als navraag bij ZSM nodig is of als er behoefte is aan overleg in geval van
contra‐indicaties, blijkt dat in de praktijk te gebeuren, ook zonder dat daartoe de verplichting
bestaat. Om het proces te vereenvoudigen en een helder kader te bieden, verdient het dan
ook aanbeveling de check bij ZSM facultatief te maken.
7.2.3 Aanbevelingen met betrekking tot de criteria en contra‐indicaties
9) Overweeg het nemen van verantwoordelijkheid voor het feit als voorwaarde te stellen
Uit de evaluatie bleek dat de enige contra‐indicatie die in de praktijk heeft geleid tot afwijzing
van de reprimande, betrekking had op recalcitrant gedrag. Vanuit de politie is er in dit verband
op gewezen dat de reprimande alleen zinvol is en effect zou hebben als de minderjarige
verdachte ervoor openstaat om verantwoordelijkheid te nemen voor het gepleegde strafbare
feit. Uit het landenonderzoek bleek ook dat in meerdere landen de additionele voorwaarde
wordt gehanteerd dat de minderjarige verantwoordelijkheid moet nemen voor het gepleegde
feit. Deze voorwaarde sluit aan bij de door het VN‐Kinderrechtencomité in General Comment
nr.24 on children’s rights in the child justice system benadrukte waarborg voor een
buitengerechtelijke afdoening dat de minderjarige verdachte in volledige vrijheid en vrijwillig
heeft erkend daarvoor verantwoordelijk te zijn (“freely and voluntarily admits responsibility,
without intimidation or pressure”). Het verdient dan ook overweging om het nemen van
verantwoordelijkheid voor het feit als voorwaarde op te nemen.
10) Overweeg het criterium ‘first offender’ minder strikt en in de context te hanteren
Uit de evaluatie blijkt dat het criterium ‘first offender’ in de praktijk niet altijd strikt wordt
gehanteerd. Het zijn van first offender is ook geen criterium in de reeds bestaande regeling
van de reprimande voor niet aangehouden verdachten. Het verdient dan ook overweging om
gehoor te geven aan het pleidooi van de VNJA om deze eis minder hard te maken. Dat sluit
ook aan bij de situatie in andere landen waarin reprimande‐achtige afdoeningen ook mogelijk
zijn voor jongeren die eerder met de politie in aanraking zijn geweest omdat de context
bepalender moet zijn. Uit criminologisch onderzoek is er ook geen aanwijzing dat dit
noodzakelijk is voor het effect op recidive.
11) Inventariseer situaties die zich gezien de context lenen voor een reprimande
Ondanks het ruime criterium ‘feit met een licht en eenvoudig karakter’ waarbij drie feiten met
name werden genoemd, blijkt uit de evaluatie dat de nieuwe werkwijze vrijwel uitsluitend is
toegepast voor winkeldiefstal. Dat hangt samen met de burgeraanhouding bij
winkeldiefstallen, maar ook met het feit dat in de praktijk het idee leeft dat de nieuwe
werkwijze alleen bij winkeldiefstal kan worden toegepast. Uit de literatuurstudie naar de
andere landen komt naar voren dat waarschuwingen en vergelijkbare reacties bij
minderjarigen niet zijn beperkt tot een selectief aantal strafbare feiten, maar dat net als in
Nederland de context bepalend is. Omdat die context niet alleen van het feit afhangt, verdient
het aanbeveling om bij de nadere vormgeving van de reprimande op basis van casuïstiek af te
148

Conclusies en aanbevelingen
bakenen in welke situaties de reprimande geschikt is en in welke gevallen een Halt‐afdoening
meer aangewezen is.
12) Schrap de aan de gezinsomstandigheden gerelateerde contra‐indicaties
Uit de evaluatie blijkt dat zorgen over de opvoedsituatie en angst voor de (fysieke) reactie van
ouders, die in de werkwijze als contra‐indicatie werden benoemd, in de praktijk geen reden
waren om de reprimande te weigeren. Dat sloot ook aan bij de algemeen gedeelde opvatting
van de bij het proces betrokken actoren dat gezinsomstandigheden niet aan de afdoening met
een reprimande in de weg mogen staan. Het verdient dan ook aanbeveling om de aan de
gezinsomstandigheden gerelateerde contra‐indicaties te schrappen.
7.2.4 Aanbevelingen met betrekking tot het reprimandegesprek
13) Voer het reprimandegesprek in beginsel in persoonlijke aanwezigheid van de ouders en
waar mogelijk in de thuissituatie
Uit de evaluatie komt naar voren dat het reprimandegesprek in persoonlijke aanwezigheid
van de ouders als het belangrijkste element van de reprimande wordt gezien en dat de
meerwaarde wordt gevonden in het feit dat dit mogelijk de eerste stap is in het contact met
de jeugd, ook met het oog op vroeg‐signalering. Een goed gesprek bij de ouders thuis biedt
een uitgelezen kans om zorgsignalen op te vangen. Hoewel de reprimande‐werkwijze
uitdrukkelijk voorziet in de mogelijkheid om dit gesprek ter plaatse in telefonische
aanwezigheid van de ouders uit te voeren, is er in de praktijk moeite gedaan om persoonlijk
contact te hebben met de ouders. Aansluitend bij deze in de praktijk gevoelde behoefte, maar
ook omdat dit gesprek de kern van de interventie uitmaakt, verdient het aanbeveling om in
de werkwijze op te nemen dat het gesprek in beginsel wordt gevoerd in persoonlijke
aanwezigheid van de ouders of anderen die de zorg over de minderjarige hebben. En dat dit
waar mogelijk plaatsvindt bij de minderjarige thuis of in de zorginstelling waar deze verblijft.
14) Maak een eventuele VT‐melding afhankelijk van overleg met de jeugdwijkagent
Uit de evaluatie komt naar voren dat er te gemakkelijk een melding bij Veilig Thuis wordt
gedaan vanuit de gedachte dat die melding nog getoetst wordt. De wijze waarop wordt
getoetst is echter heel wisselend terwijl de consequenties van een onterechte melding groot
kunnen zijn. Om te waarborgen dat deze melding alleen wordt gedaan als dat echt
noodzakelijk is, verdient het aanbeveling om deze afhankelijk te maken van overleg met de
jeugdwijkagent die indien nodig op huisbezoek kan gaan. Daarbij kan ook direct in
ogenschouw worden genomen of in het geval waarin zich een acute situatie voordoet, een
melding wel voldoende is om die hulp tot stand te brengen. Doorverwijzingen naar
gemeentelijke interventies dienen los te staan van een VT‐melding en kunnen beter
rechtstreeks geschieden op basis van het reprimandegesprek waarin de ouders en
minderjarige aangeven daar behoefte aan te hebben. Dat zou in de praktijk ook meer effect
hebben dan een vrijblijvend aanbod via de VT‐melding na afloop van de reprimande.
15) Versterk het jeugdspecialisme bij de politie
Uit de evaluatie blijkt dat het voor een goede implementatie en uitvoering van de nieuwe
werkwijze van belang is dat de rol van hOvJ in dit reprimande‐proces wordt vervuld door
politieambtenaren met kennis van en affiniteit met jeugd. Die kennis en affiniteit moet er ook
zijn bij de agenten die de reprimandegesprekken voeren en als die er niet is, moeten er genoeg
jeugdwijkagenten zijn die kunnen worden geconsulteerd bij twijfels over de opvoedsituatie.
149

Conclusies en aanbevelingen
Het inrichten van gespecialiseerde jeugdunits bij de politie is overigens ook een eis die gezien
de toelichting voortvloeit uit artikel 40, lid 3, IVRK. Daarnaast stelt de in Nederland
geïmplementeerde EU‐Richtlijn 2016/800 als eis dat personeel van rechtshandhavende
instanties die met minderjarige verdachten werken, een specifieke, op de omgang met
kinderen afgestemde opleiding moeten hebben gevolgd.

150

Literatuurlijst

Literatuurlijst
Uit Beijerse 1998

J. uit Beijerse, Op verdenking gevangengezet. Het voorarrest tussen beginselen en praktische
behoeften (diss. Rotterdam), Nijmegen: Ars Aequi Libri, 1998.
Uit Beijerse 2021

J. uit Beijerse, Jeugdstrafrecht. Beginselen, wetgeving en praktijk, Apeldoorn/Antwerpen:
Maklu, 2021.
Berger, Huls, Jeltes & Peterse 2017

M. Berger, E. Huls, M. Jeltes & C. Peterse, ‘De aanhouding en inverzekeringstelling van
minderjarige en jongvolwassen verdachten Een kindgerichte aanpak en alternatieven voor
de politiecel’, Defence for Children en Vereniging van Nederlandse Jeugdrecht Advocaten
2017.
Boere & Jansen 2020

J. Boere & N. Jansen, ‘Delictplegende jongere: melden en afhandelen’, november 2020,
intern document van de Nationale Politie.
De Bruin 2021

S. de Bruijn, Op ‘Aan’. Diender in het blauw, Boekenbent 2021.
Gorter 2022

F.N. Gorter, ‘De verplichte consultatiebijstand voor aangehouden minderjarigen die verdacht
worden van een licht feit: een onnodig gejuridificeerd proces?’, masterscriptie Erasmus
Universiteit Rotterdam, 2022.
Heijmans 2018

T. Heijmans, ‘Waarom het opsluiten van kinderen door de politie normaal is geworden’, De
Volkskrant 25 juni 2018.
Höynck & Ernst 2020

T. Höynck & S. Ernst, ‘Das Gesetz zur Stärkung der Verfahrensrechte von Beschuldigten im
Jugendstrafverfahren’, ZJJ 2020/3, p.252.
Kempen & Uit Beijerse 2016

M.A.H. Kempen & J. uit Beijerse, ‘De EU‐Richtlijn procedurele waarborgen minderjarige
verdachten en het Nederlandse jeugdstrafprocesrecht’, NtEr 2016/7, p.230‐236.
De Kinderombudsman 2016

De Kinderombudsman, 'Achter slot en grendel. Een onderzoek naar de inverzekeringstelling
van een minderjarige’, KOM2016/016, 1 september 2016
De Kinderombudsman 2019

De Kinderombudsman, ‘Hoeveel nachtjes nog?’, KOM004/2019, 18 april 2019.

151

Literatuurlijst
Lindeman 2018

P. Lindeman, ‘Kind hoeft niet meer de cel in. Twentse proef met reprimandegesprekken’,
Tubantia 13 juli 2018.
Moerman 2016

E.M. Moerman, Inburgeren in de opsporing (diss. Rotterdam), Enschede: Gildeprint 2016.
Put 2021

J. Put, Handboek Jeugdbeschermingsrecht, Brugge: die Keure, 2021.
Rauh & Wolters 2021

K. Rauh & R. Wolters, ‘Vervolgrapportage Evaluatie nieuw werkproces meerderjarige first‐
offenders winkeldiefstal’, 23 augustus 2021, p.12‐13.
Subaçi 2021

Iffet Subaçi, Winkelbaas biedt winkeldief luisterend oor, Algemeen Dagblad 24 december
2021.
Valkeman 2015

S. Valkeman, ‘Jeugdigen in politiecellen. Een onderzoek naar de ervaringen van betrokken
professionals met de toepassing van alternatieven, een kindvriendelijker verblijf en
beperking van de termijn in het licht van de Europese en internationale kinderrechten’,
masterscriptie Erasmus Universiteit Rotterdam, 2015.
Wesselink, Schuilenburg & Van Calster 2009

L. Wesselink, M. Schuilenburg & P. van Calster, ‘De Collectieve winkelontzegging’, Tijdschrift
voor Veiligheid 2009/8, afl. 1, p.6‐19.

REGELGEVING & ANDERSOORTIGE BRONNEN
General Comment No. 24

Committee on the Rights of the Child, General Comment No. 24 (2019) on children’s rights in
the child justice system.
Richtlijn 2013/48/EU

Richtlijn 2013/48/EU van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2013
betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter
uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te
laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en consulaire autoriteiten te
communiceren tijdens de vrijheidsbeneming, PbEU 2013, L 294.
Richtlijn 2016/800/EU

Richtlijn 2016/800/EU van het europees parlement en de raad van 11 mei 2016 betreffende
procedurele waarborgen voor kinderen die verdachte of beklaagde zijn in een
strafprocedure, PbEU 2016, L 132.

152

Literatuurlijst
Stcrt. 2005, 66

Aanwijzing effectieve afdoening strafzaken jeugdigen, 6 april 2005, Stcrt. 2005, 66.
Stcrt. 2010, 4003

Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor, 16 maart 2010, Stcrt. 2010, 4003.
Stcrt. 2020, 62180

Richtlijn en kader voor strafvordering jeugd en adolescenten, inclusief strafmaten halt, 1
december 2020, Stcrt.2020, 62180.
Stb. 2016, 476

Wet van 17 november 2016, houdende wijziging van het Wetboek van Strafvordering en
enig andere wetten in verband met aanvulling van bepalingen over de verdachte, de
raadsman en enkele dwangmiddelen, Stb. 2016, 476.
Stb. 2019, 180

Wet van 15 mei 2019 tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering en de
Overleveringswet ter implementatie van richtlijn nr. 2016/800/EU van het Europees
Parlement en de Raad van 11 mei 2016 betreffende procedurele waarborgen voor kinderen
die verdachte of beklaagde zijn in een strafprocedure (PbEU L 132), Stb. 2019, 180.
België
Belgisch Stb. 5 september 2011, 253

Wet tot wijziging van het Wetboek van strafvordering en van de wet van 20 juli 1990
betreffende de voorlopige hechtenis, om aan elkeen die wordt verhoord en aan elkeen
wiens vrijheid wordt benomen rechten te verlenen, waaronder het recht om een advocaat
te raadplegen en door hem te worden bijgestaan, Belgisch Stb. 5 september 2011, 253.
Belgisch Stb. 24 november 2016, 308

Wet van 21 november 2016 betreffende bepaalde rechten van personen die worden
verhoord, Belgisch Stb. 24 november 2016, 308.
Omzendbrief COL.11/2018

Omzendbrief nr. COL 11/2018 van het College van Procureurs‐Generaal bij de Hoven van
Beroep, ‘Addendum 2 aan de Omzendbrief COL 8/2011 betreffende de organisatie van recht
op toegang tot een advocaat – situatie van de minderjarigen en de personen die ervan
verdacht worden vóór de leeftijd van 18 jaar een als misdrijf omschreven feit gepleegd te
hebben’, 16 augustus 2018.
Omzendbrief COL.8/2011

Omzendbrief COL.8/2011, ‘Richtlijn inzake het recht op toegang tot een advocaat’, herziene
versie 18 oktober 2018.

153

Literatuur landenonderzoek

Literatuur landenonderzoek
Australian Government ‐ Productivity Commission (2021). Report on Government Services 2021: Part
C, Section 6 Police services interpretative material.
https://www.pc.gov.au/research/ongoing/report‐on‐government‐
services/2021/justice/police‐services/rogs‐202106‐partc‐section6‐police‐services‐
interpretative‐material.pdf
Bailleau, F. (2010). France: breaking with the European line of juvenile justice? The successive
reforms of the ordinance of 2 February 1945. In: F. Bailleau & Y. Cartuyvels. The criminalisation
of youth: Juvenile justice in Europe, Turkey and Canada. VUBPress Brussels University Press.
Bailleau, F., & Cartuyvels, Y. (2010). The criminalisation of youth: Juvenile justice in Europe, Turkey
and Canada. VUBPress Brussels University Press.
Bala, N., & Carrington, P. J. (2017). Canada. In S. H. Decker & N. Marteache (Eds.), International
handbook of juvenile justice. Springer International Publishing.
Bala, N., & Roberts, J. V. (2006). Canada’s juvenile justice system: Promoting community based
responses to youth crime. In: J. Junger‐Tas & S. Decker (Eds.), International handbook of
juvenile justice. Springer.
Bateman, T. (2002). Living with final warnings: making the best of a bad job? Youth Justice, 2(3), 131‐
140.
Bateman, T. (2017). England and Wales. In S. H. Decker & N. Marteache (Eds.), International
handbook of juvenile justice. Springer International Publishing.
Bateman, T. (2020). The state of youth justice 2020: an overview of trends and developments.
National Association for Youth Justice.
https://uobrep.openrepository.com/handle/10547/624525
Béchard, S., Ireland, C., Berg, B., & Vogel, B. (2011). Arbitrary arbitration: Diverting juveniles into the
justice system – a reexamination after 22 years. International Journal of Offender Therapy and
Comparative Criminology, 55(4), 605–625.
Cartuyvels, Y., Christiaens, J., De Fraene, D., & Dumortier, E. (2010). Juvenile justice in Belgium seen
through the sanctions looking‐glass. In: F. Bailleau & Y. Cartuyvels. The criminalisation of
youth: Juvenile justice in Europe, Turkey and Canada. VUBPress Brussels University Press.
Children and Young People’s Centre for Justice (2021). A Guide to Youth Justice in Scotland: policy,
practice and legislation. Section 4: Early and Effective Intervention & Diversion from
Prosecution. https://www.cycj.org.uk/wp‐content/uploads/2021/06/Section‐4.pdf
Cunningham, T. (2007). Pre‐court diversion in the Northern Territory: impact on juvenile
reoffending. Trends & Issues in Crime & Criminal Justice, No. 339. Australian Institute of
Criminology.
Decker, S. H., & Marteache, N. (2017). International handbook of juvenile justice. Springer
International Publishing.
Dennison, S., Stewart, A., & Hurren, E. (2006). Police cautioning in Queensland: the impact on
juvenile offending pathways. Trends & Issues in Crime & Criminal Justice, No. 306. Australian
Institute of Criminology.
Dumortier, E., Christiaens, J, & Nuytiens, A. (2017). Belgium. In S. H. Decker & N. Marteache (Eds.),
International handbook of juvenile justice. Springer International Publishing.
Dünkel, F. (2009). Chapter 9: Diversion: A meaningful and successful alternative to punishment in
European juvenile justice systems. In: J. Junger‐Tas & F. Dünkel (Eds.). Reforming juvenile
justice. Springer.
Dünkel, F. (2017). Juvenile justice and crime policy in Europe. In F. E. Zimring, M. Langer & D. S.
Tanenhaus (Eds.), Juvenile justice in global perspective. NYU Press.
Dünkel, F., & Heinz, W. (2017). Germany. In S. H. Decker & N. Marteache (Eds.), International
handbook of juvenile justice. Springer International Publishing.

154

Literatuur landenonderzoek

Dunford, F. W., Osgood, D. W., & Weichselbaum, H. F. (1982). National evaluation of diversion
projects: Final report. U.S. Department of Justice.
Farrell, J., Betsinger, A., & Hammond, P. (2018). Best practices in Youth Diversion: Literature review
for the Baltimore City Youth Diversion Committee. The Institute for Innovation &
Implementation, University of Maryland School of Social Work.
https://theinstitute.umaryland.edu/media/ssw/institute/md‐center‐documents/Youth‐
Diversion‐Literature‐Review.pdf
Garda Youth Diversion Bureau (2019). Annual Report of the Committee Appointed to Monitor the
Effectiveness of the Diversion Programme. An Garda Síochána.
https://www.garda.ie/en/crime‐prevention/community‐engagement/community‐
engagement‐offices/garda‐youth‐diversion‐bureau/2019‐annual‐report‐of‐the‐committee‐
appointed‐to‐monitor‐the‐effectiveness‐of‐the‐diversion‐programme‐english‐.pdf
Green, R., Bryant, J., Gray, R., Best, D., Rance, J., & MacLean, S. (2016). Policing and pathways to
diversion and care among vulnerable young people who use alcohol and other drugs. The
National Drug Law Enforcement Research Fund.
Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the management of spoiled identity. Prentice‐Hall.
Fernandez, F. A., Walsh, M. R. J., Maller, M. G., & Wrapson, W. (2009). Police Arrests and Juvenile
Cautions, Western Australia 2006: annual Statistical Report Series No. 2/2009. Crime Research
Centre, University of Western Australia.
https://www.law.uwa.edu.au/__data/assets/pdf_file/0003/169248/Crime_and_Justice_Statist
ics_for_WA‐2006‐Police_Arrests_and_Juvenile_Cautions.pdf
Fisher, C. J., & Mawby, R. I. (1982). Juvenile delinquency and police discretion in an innercity area.
British Journal of Criminology, 22, 63‐75.
Hart, D. (2012). Legal Aid Sentencing and Punishment of Offenders Act 2012: Implications for
children. National Association for Youth Justice.
Hart, D. (2014). Pre‐court arrangements for children who offend. National Association for Youth
Justice.
Herzog‐Evans, M. (2012). Non‐compliance in France: a human approach and a hair splitting legal
system. European Journal of Probation, 4(1), 46‐62.
Holdaway, S. (2003). The final warning: Appearance and reality. Criminal Justice, 3(4), 351‐367.
Hutchinson, T. C. & Smandych, R. (2005). Juvenile justice in Queensland and Canada: new legislation
reflecting new directions. Australasian Canadian Studies, 22(2), 101‐148.
Jordan, L., & Farrell, J. (2013). Juvenile justice diversion in Victoria: A blank canvas?. Current Issues in
Criminal Justice, 24(3), 419‐438.
Junger‐Tas, J., & Decker, S. (2006). International Handbook of Juvenile Justice. Springer.
Junger‐Tas, J., & Dünkel, F. (2009). Reforming Juvenile Justice. Springer.
Kilkelly, U. (2014). Diverging or emerging from law? The practice of youth justice in Ireland. Youth
Justice, 14(3), 212‐225.
Klein, M. W. (1986). Labeling theory and delinquency policy: An experimental test. Criminal Justice
and Behavior, 13(1), 47‐79.
Koch, J. R. (1985). Community service and outright release as alternatives to juvenile court: An
experimental evaluation (Unpublished doctoral dissertation). Michigan State University.
Lewis, A., & O’Regan, C. (1992). Police cautioning: effective diversion or expedience? In L. Atkinson &
S. Gerull (Eds.), National Conference on Juvenile Justice: proceedings of a conference.
Australian Institute of Criminology.
Martin, J. R., Zappavigna, M., & Dwyer, P. (2012). Beyond redemption: Choice and consequence in
youth justice conferencing. In: F. Yan & J. Webster (Eds.). Developing Systemic Functional
Linguistics: theory and application. Equinox.
Mears, D. P., Kuch, J. J., Lindsey, A. M., Siennick, S. E., Pesta, G. B., Greenwald, M. A., & Blomberg, T.
G. (2016). Juvenile court and contemporary diversion. Criminology & Public Policy, 15(3), 953‐
981.

155

Literatuur landenonderzoek

Ministry of Justice (2013). Code of practice for youth conditional cautions. Ministry of Justice, UK.
Mouhanna, C., & Vesentini, F. (2016). Indicators or Incentives? Some Thoughts on the Use of the
Penal Response Rate for Measuring the Activity of Public Prosecutors’ Offices in France (1999–
2010). In: A. Hondeghem et al. (eds.), Modernisation of the criminal justice chain and the
judicial system. Springer.
Osgood, D. W., Dunford, F. W., & Weichselbaum, H. F. (1982). Offense history and the effectiveness of
juvenile diversion programs. Michigan University.
Patrick, S., & Marsh, R. (2005). Juvenile diversion: Results from a 3 year experimental study. Criminal
Justice Policy Review, 16, 59‐73.
Patrick, S., Marsh, R., & Mimuta, S. (2004). Control group study of juvenile diversion programs: An
experiment in juvenile diversion. The comparison of 3 methods and a control group. Social
Science Journal, 41(1), 129‐135.
Petrosino, A., Turpin‐Petrosino, C., & Guckenburg, S. (2010). Formal system processing of juveniles:
Effects on delinquency. Campbell Systematic Reviews, 6(1), 1‐88.
Pruin, I., Aebersold, P., & Weber, J. (2017). Switzerland. In S. H. Decker & N. Marteache (Eds.),
International handbook of juvenile justice. Springer International Publishing.
Put, J., Vanfraechem, I., & Walgrave, L. (2012). Restorative dimensions in Belgian youth justice. Youth
Justice, 12(2), 83‐100.
Roché, S. (2007). Criminal justice policy in France: Illusions of severity. Crime and Justice, 36(1), 471‐
550.
Schwalbe, C. S., Gearing, R. E., MacKenzie, M. J., Brewer, K. B., & Ibrahim, R. (2012). A meta‐analysis
of experimental studies of diversion programs for juvenile offenders. Clinical Psychology
Review, 32(1), 26‐33.
Seymour, M. (2017). Ireland. In S. H. Decker & N. Marteache (Eds.), International handbook of
juvenile justice. Springer International Publishing.
Shah, R.S., Fine, L., & Gullen, J. (2014). Juvenile Records: A National Review of State Laws on
Confidentiality, Sealing and Expungement. Juvenile Law Center.
Shirley, K. (2017). The cautious approach: Police cautions and the impact on youth reoffending. Crime
Statistics Agency, 9, 1‐23.
Smith, E. P., Wolf, A. M., Cantillon, D. M., Thomas, O., & Davidson, W. S. (2004). The Adolescent
Diversion Project: 25 years of research on an ecological model of intervention. Journal of
Prevention & Intervention in the Community, 27(2), 29‐47.
Snowball, L. (2008). Diversion of indigenous juvenile offenders. Trends and Issues in Crime and
Criminal Justice, 355, 1‐6.
Taylor, M. (2017). USA. In S. H. Decker & N. Marteache (Eds.), International handbook of juvenile
justice. Springer International Publishing.
Van Dijk, C., Eliaerts, C., & Dumortier, E. (2006). Survival of the protection model? Competing goals in
Belgian juvenile justice. In J. Junger‐Tas & S. H. Decker (Eds.), International handbook of
juvenile justice (pp. 187–223). Springer.
Waite, G. (2003). Northern Territory Police Juvenile Pre‐Court Diversion Scheme: A preventative and
restorative approach to juvenile offending. Paper presented to Fourth National Conference on
Conferencing, Circles and other Restorative Practices, Veldhoeven, Netherlands, 29th August
2003. P. 96‐117. https://www.iirp.edu/pdf/nl03_waite.pdf
Wang, J. J., & Weatherburn, D. (2019). Are police cautions a soft option? Reoffending among
juveniles cautioned or referred to court. Australian & New Zealand Journal of
Criminology, 52(3), 334‐347.
Wilcox, A., Young, R., & Hoyle, C. (2004). Two‐year resanctioning study: a comparison of restorative
and traditional cautions. Home Office.
Wilson, H. A., & Hoge, R. D. (2013). The effect of youth diversion programs on recidivism: A meta‐
analytic review. Criminal justice and behavior, 40(5), 497‐518.

156

Literatuur landenonderzoek

Wilson, D. B., Brennan, I., & Olaghere, A. (2018). Police‐initiated diversion for youth to prevent future
delinquent behavior: a systematic review. Campbell Systematic Reviews, 14(1), 1‐88.
Wright, R.F., & Levine, K.L. (2021). Models of Prosecutor‐Led Diversion Programs in the United States
and Beyond. Annual Review of Criminology, 4, 331‐351.
Wyvekens, A. (2006). The French juvenile justice system. In: J. Junger‐Tas & S. Decker (Eds.).
International handbook of juvenile justice. Springer.
Youth Justice Legal Centre (2013). APCO Youth offender case disposal gravity factor matrix.
https://yjlc.uk/sites/default/files/ACPO%20Youth%20Gravity%20Matrix.pdf
Zimring, F. E., Langer, M., & Tanenhaus, D. S. (2017). Juvenile justice in global perspective (Vol. 1).
NYU Press.

157

Bijlagen

Bijlagen
Bijlage I. Onderzoeksvragen van de opdrachtgever
Algemene vraagstelling: Wat kan gezegd worden over de uitvoering van de pilot, de ervaringen
van betrokkenen daarmee, en het doelbereik en de (ervaren) neveneffecten van de pilot?
I. Planevaluatie: “Hoe is de Pilot reprimande in het licht van de nagestreefde doelen opgezet
en wat is de verwachte bijdrage aan die doelen?”
1. De doelstellingen van de Pilot reprimande
a) Wat zijn de doelstellingen van de Pilot?
b) In hoeverre zijn deze doelstellingen SMART geformuleerd?
c) Welke potentiële neveneffecten zijn voorafgaande aan de pilot benoemd?
2. De opzet van de Pilot reprimande
a) Wat is de precieze doelgroep en welke criteria worden daarbij gehanteerd?
b) Welke rollen en verantwoordelijkheden zijn voorafgaande aan de pilot toebedeeld aan de
betrokken organisaties?
c) Welke (rand)voorwaarden zijn voorafgaande aan de pilot benoemd om de pilot goed uit te
kunnen voeren?
3. De bijdrage van de opzet aan de realisatie van de doelen
a) Bestaat in de wetenschappelijke literatuur ondersteuning voor de gekozen opzet? Of zijn er juist
aanwijzingen dat deze niet of zelfs averechts werkt?
b) Zijn in de wetenschappelijke literatuur (elementen van) werkzame interventies voor de
pilotdoelgroep te identificeren, die op dit moment geen deel uitmaken van de pilot reprimande
maar daar mogelijk wel in opgenomen kunnen worden?

II. Procesevaluatie: “Hoe verloopt de uitvoering van de Pilot reprimande en wat zijn de
ervaringen van de betrokken partijen?”
4. Uitvoering en werkwijze van de betrokken organisaties
a) Was de opzet voorafgaande aan de pilot voor alle betrokken organisaties helder?
b) In welke mate is voldaan aan de vooraf benoemde (rand)voorwaarden om de pilot goed uit te
kunnen voeren?
c) Hoe worden de rollen en verantwoordelijkheden door de betrokken organisaties ingevuld?
d) Wat is de werkwijze van de betrokken organisaties? Wordt de werkwijze zoals beschreven in de
‘Handreiking reprimande’ nageleefd en wat zijn de redenen om daarvan af te wijken?
e) Wat is de tijd die verloopt tussen het strafbare feit en het reprimandegesprek en waar wordt dat
tijdsverloop door bepaald?
f) Op welke plaats wordt het reprimandegesprek gevoerd?
g) Hoe wordt het reprimandegesprek ingevuld? (onderdelen van het gesprek, gesprekstechnieken
en houding, zie ‘Leidraad reprimandegesprek’)
h) Wat zijn de lokale en regionale verschillen bij de uitvoering van de pilot en de redenen daarvoor?
5. Doelbereik, omvang en aard van de pilotdoelgroep
a) Hoeveel minderjarigen hebben een reprimande gekregen en wat is hun leeftijd, geslacht,
delictverleden, bereidheid tot het vergoeden van eventuele schade, zorgbehoefte?
b) Voor welk type delict hebben minderjarigen een reprimande gekregen?
c) Wat is de betrokkenheid van de ouders of voogd van de minderjarigen?
d) Is de gerealiseerde omvang en aard van de pilotdoelgroep volgens de betrokken organisaties zoals
beoogd en verwacht?

158

Bijlagen
e) Zo nee, waarom niet en waarin wijkt deze af?
f) Welke verschillen bestaan er tussen regio’s?
6. Zaken waarin geen reprimande is opgelegd
a) Hoe vaak hebben hOvJ’s er bij de pilotdoelgroep voor gekozen om de zaak anders af te doen dan
via een reprimande?
b) Wat waren de redenen daarvoor?
c) Voor welke andere afdoening hebben hOvJ’s gekozen?
d) Treden er hierbij verschillen op tussen de regio’s?

III. Outputevaluatie: “Worden de doelen van de Pilot reprimande bereikt en wat zijn de
(ervaren) neveneffecten?”
7. Ervaringen van de betrokken organisaties en aanbevelingen
a) Wat zijn de ervaringen van de betrokken actoren (politie, hOvJ’s en ZSM‐partners) met de Pilot
reprimande? Wat gaat volgens hen goed en wat minder goed?
b) Vinden ze de reprimande een geschikte afdoening voor de pilotdoelgroep?
c) Is er behoefte aan extra kennis en/of vaardigheden?
d) Welke aanbevelingen geven deze actoren ten aanzien van een eventuele doorontwikkeling van de
Pilot?
8. Ervaringen van de betrokken minderjarigen en hun ouders of voogd*
a) Wat zijn de ervaringen van de betrokken minderjarigen en hun ouders of voogd met de
reprimande? Wat vinden ze er goed aan en wat minder goed?
b) Vinden ze de reprimande passend gezien het delict?
*Het is helaas niet gelukt om deze ervaringen uit de eerste hand op te tekenen, maar alleen indirect via de
opmerkingen daarover in de mutaties en de interviews met de betrokken agenten.
9. Realisatie doelstellingen
a) In hoeverre zijn de doelstellingen van de pilot gerealiseerd?
b) Is doelrealisatie geheel te relateren aan de pilot of spelen andere factoren een rol hierbij?
c) In het geval dat doelen niet of niet volledig zijn gerealiseerd: wat zijn hiervan de redenen en hoe
zouden deze doelen alsnog gerealiseerd kunnen worden?
10. Welke (ervaren) neveneffecten heeft de pilot?
11. Effect op Halt
a) In hoeverre heeft de pilot effect op de instroom van zaken bij Halt?
b) Zo ja, hoe vaak en op welke wijze?
12. Wat is de door de politie, het OM, Halt en de jeugdrechtadvocaten ervaren meerwaarde van de pilot
(ten opzichte van de situatie vóór de pilot)?
13. Verblijf minderjarigen in politielocatie
a) Wat is het aantal minderjarigen dat tijdens de pilotperiode in een politielocatie is opgehouden en
wat is de duur van het verblijf?
b) Hoe verhoudt dit aantal zich ten opzichte van eerdere jaren?
c) Wat zijn de kenmerken van deze verdachten en van het door hen gepleegde delict?

159

Bijlagen

Bijlage II. Topiclijst interviews sleutelinformanten
Algemene introductie:
Voorstellen. Interview duurt ca. 1 uur. Toestemming om interview op te nemen? Opname
wordt vertrouwelijk behandeld en veilig opgeslagen bij de Erasmus Universiteit Rotterdam.
Onze evaluatie van de Pilot bestaat uit een Planevaluatie, een Procesevaluatie en een
Outputevaluatie. Dit interview is onderdeel van de Planevaluatie die in het teken staat van de
doelstellingen van de Pilot en de overwegingen bij de gemaakte keuzes bij de uitwerking van
de opzet daarvan. We spreken met ca. vijftien sleutelinformanten van de Politie, OM, MJenV,
Halt en de RvdK die betrokken zijn geweest bij het ontwerpen van de landelijke Pilot en bij de
Pilot in Twente.
Vragen vooraf
 Wat is uw functie en hoe lang bent u werkzaam in die functie. Heeft u eerder functies
vervuld die in het kader van de Pilot relevant zijn?
 Wat is uw betrokkenheid bij deze Pilot?
 In hoeverre bent u betrokken geweest bij een van de volgende documenten rond de
Pilot?
‐ de Handreiking reprimande en de Leidraad reprimandegesprek versie 1/10/2020
‐ de Notitie Landelijke pilot reprimande d.d. 1 juli 2020
‐ Standpunt politie, OM en Halt inzake ‘reprimande minderjarigen’
 Hoe belangrijk zijn deze documenten volgens u geweest bij de besluitvorming rond de
Pilot Reprimande?
 Kunt u wellicht toelichten wat de status is van de diverse documenten en hoe ze zich
tot elkaar verhouden?
I. De doelstellingen van de Pilot Reprimande
 Wanneer en hoe is uw organisatie betrokken geraakt bij de Pilot Reprimande?
 Wat was nu de belangrijkste aanleiding om daaraan mee te doen? (Speelde VN‐
Kinderrechtenverdrag een rol?)
 Wat zijn volgens u/uw organisatie de belangrijkste doelen van de Pilot Reprimande?
 Zijn die doelen meetbaar volgens u? Weet u of dat ook wordt bijgehouden en door
wie?
 Zijn er nog andere effecten die de Pilot Reprimande zouden kunnen hebben volgens
u, zogenaamde ‘neveneffecten’? Verwacht u dat het ook op andere zaken een
positieve uitwerking kan hebben. Verwacht u dat het ook negatieve gevolgen kan
hebben?
 Wat is volgens u de belangrijkste vernieuwing die de Pilot met zich mee zal brengen?
II. De opzet van de Pilot Reprimande
 Geen inhoudelijke sanctie. Hoe moet de sanctie dan worden gezien?
 Overwegingen achter de keuze voor jeugdige verdachten van 12 tot 18 jaar.
 Overwegingen achter de beperking tot first offenders.
 Overwegingen achter de beperking tot winkeldiefstal geringe waarde, vernieling
geringe schade en gebruik maken van vals ID bewijs. Ruimte voor toepassing bij andere
feiten?
 Overwegingen achter betrokkenheid ouders.
160

Bijlagen




Overwegingen achter contra‐indicaties (1. zorgen 2. Recalcitrant gedrag 3. Groepsdruk
4. bang voor ouders) en wat is alternatief?
Overwegingen achter de beperking tot aanhouding op heterdaad. Welke rol speelt de
burgeraanhouding in deze Pilot?
Overwegingen achter de registratie van de reprimande.

III. Verdeling van verantwoordelijkheden tussen de betrokken organisaties
 Overwegingen bij rolverdeling politie ter plaatse en hOvJ
 Overwegingen bij rolverdeling hOvJ en ZSM
 Randvoorwaarden om de Pilot Reprimande goed uit te kunnen voeren.
 Wat is rolverdeling tussen de Politie, het OM en het MJenV in deze Pilot?
 Welke rol is weggelegd voor bureau Halt in relatie tot de Pilot?
 Heeft de RvdK een rol in de Pilot?
 Heeft de advocatuur een rol in de Pilot?
Ter afsluiting
 Welke knelpunten verwacht u in de loop van de Pilot waar wij rekening mee moeten
houden?
 Zijn er nog onderwerpen die niet ter sprake zijn gekomen, maar die wel relevant zijn
om mee te nemen in het onderzoek naar de Pilot Reprimande?
 Bent u betrokken bij het verdere verloop van de Pilot en zo ja, op welke wijze? Kunnen
wij u zo nodig nog benaderen met het oog op de Procesevaluatie en Outputevaluatie?

161

Bijlagen

Bijlage III. Topiclijst interviews agenten die reprimande hebben gegeven
Introductie
Wat is uw functie en hoe lang bent u werkzaam in deze functie?
Feitelijke gegevens reprimande‐incident (vooraf uit mutaties te halen)
 Op welke datum en tijdstip vond het incident plaats?
 Waar vond het incident plaats? (soort locatie, bijvoorbeeld winkel, en stad/dorp)
 Hoeveel minderjarigen waren betrokken bij het incident? Hoe oud waren zij? Kwamen
zij voor het eerst met politie in aanraking (first offender)?
 Welke goederen waren gestolen? Van welke waarde? (schadebedrag)
 Hoe is de burgeraanhouding verlopen?
 Hoe zag de bewijslast van de zaak eruit? (camerabeelden, getuigenverklaring,
aantreffen goederen)
Procedurele gang van zaken na melding bij de politie
 Hoe kwam de melding bij u binnen?
 Hoe wist u dat de minderjarige mogelijk in aanmerking kwam voor reprimande?
 Heeft u telefonisch contact opgenomen met de hulpovj? Waarom wel/niet?
 Heeft hulpovj gesproken met de minderjarige? Waarom wel/niet?
 Heeft hulpovj contact opgenomen met ZSM/ andere ketenpartners? Waarom
wel/niet?
 Waren er contra‐indicaties voor het geven van de reprimande en zo ja welke?
Verloop van het reprimande‐gesprek
 Op welk moment en waar is het reprimandegesprek gevoerd?
 Wat was voor u het belangrijkste doel van het gesprek en hoe is het verlopen?
 Welke zaken zijn tijdens het gesprek besproken?
 Hoe reageerde de jeugdige verdachte op de waarschuwing?
 Hoe zijn de ouders bij de reprimande betrokken?
 Hoe reageerden de ouders op de waarschuwing?
Andere reacties naast de reprimande
 Was de jeugdige verdachte bereid om de schade van het slachtoffer te vergoeden?
 Heeft de winkelier een winkelverbod opgelegd?
 Heeft de winkelier een civiele vordering (via SODA) opgelegd?
 Hoe verhouden deze maatregelen van de winkelier zich volgens u tot de reprimande?
 Heeft u een zorgmelding bij Veilig Thuis gedaan en waarom?
Na het reprimande‐gesprek
 Hoe heeft u het reprimande‐gesprek geregistreerd?
 Welke informatie heeft u daarbij opgenomen en welke niet?
Werkbaarheid nieuwe werkwijze
 Hoe kijkt u aan tegen de reprimande als interventie voor jeugdige first offenders?

162

Bijlagen





Kent u de nieuwe werkwijze waarmee sinds 1 oktober 2020 als pilot wordt
geëxperimenteerd?
Welke doelstellingen zou deze nieuwe werkwijze hebben?
In hoeverre is die werkwijze op alle onderdelen haalbaar in de dagelijkse
politiepraktijk?
Welke (praktische) aanbevelingen kunt u meegeven om dit te verbeteren?

Afsluiting
 Zijn er volgens u nog belangrijke zaken die niet aan de orde zijn gekomen?
 Zouden wij weer contact met u mogen opnemen als wij aanvullende vragen hebben?

163

Bijlagen

Bijlage IV. Uitgebreide omschrijving variabelen in registratiegegevens
Jaar
Beginpleegdatum
Voorgaande pleegdatum

Jaar van pleegdatum
Datum van begin pleegdatum
Datum van begin pleegdatum voorgaand (ander) feit, is leeg
indien "Begin Pleegdatum" = "Eerste pleegdatum"
Eenheid (WGB)
Regionale eenheid (werkgebied)
Delict (MK)
Maatschappelijke klasse van pleging
Geslacht
M/V
Leeftijd ttv Inc
Leeftijd ten tijde van pleging
Delict Pers Inc
Delictsomschrijving
Eerste pleegdatum
Datum van begin pleegdatum eerste feit; kan gelijk zijn aan
"Beginpleeg datum"
Leeftijd ttv Eerste pleegdatum Leeftijd ten tijde van pleging eerste feit
Laatste pleegdatum
Datum van begin pleegdatum laatste feit; kan gelijk zijn aan
"Beginpleeg datum"
Leeftijd eerste delict
Berekende leeftijd ten tijde van eerste delict
Datum laatste delict
Berekende datum van laatste delict
Aangehouden ind
J./N
Duur aanhouding-heenzending Berekende periode tussen aanhouding en geregistreerde
heenzending
ZSM Betrokken
J/N (gestructureerd en tekstueel herleid)
BOSZ ind
J/N (herleid aan BOSZ onderzoeksnummer)
Reprimande BVH-BOSZ
Reprimande uit BVH of BOSZ
Afhandeling VD BVH
Afhandeling in BVH
Afhandeling VD BOSZ Pol
Afhandeling in Verdachte politie (BOSZ)
Afdoening VD BOSZ OM
Afdoening in Verdachte OM (BOSZ)
Zorgmelding in Incident
J/N
Reprimandegesprek
J (tekstzoek: mogelijke duiding op reprimandegesprek)
Gesprek ouder
J (tekstzoek: mogelijke duiding op gesprek met ouder)
Locatie gesprek
TP, PB, WO* (tekstzoek: mogelijke duiding op locatie
reprimandgesprek)
Schadevergoeding
J (tekstzoek: mogelijke duiding op een schadevergoeding)
Soda
J (tekstzoek: mogelijke duiding op SODA regeling)
* respectievelijk: Ter plaatse, Politiebureau en Woning

164

Bijlagen

Bijlage V. Gedetailleerde indeling typen strafbare feiten in registratiegegevens
Delict (Maatschappelijke Kwalificatie)

Aantal

Percentage

A10 ‐ DIEFSTAL UIT/VANAF PERSONENAUTO

4

0,1

A12 ‐ DIEFSTAL UIT/VANAF ANDERE VERVOERMIDDELEN

1

0,0

A20 ‐ GEKWAL. DIEFSTAL IN/UIT WONING

5

0,1

A21 ‐ GEKWAL. DIEFSTAL IN/UIT BOX/GARAGE/SCHUUR

1

0,0

A22 ‐ GEKWAL. DIEFSTAL IN/UIT WINKEL

35

0,9

A24 ‐ GEKWAL. DIEFSTAL IN/UIT SPORTCOMPLEX

3

0,1

A26 ‐ GEKWAL. DIEFSTAL IN/UIT SCHOOL

2

0,1

A27 ‐ GEKWAL. DIEFSTAL IN/UIT ANDERE GEBOUWEN

4

0,1

A30 ‐ DIEFSTAL IN/UIT WONING (NIET GEKWAL.)

2

0,1

A31 ‐ DIEFSTAL IN/UIT SCHOOL (NIET GEKWAL.)

5

0,1

A32 ‐ DIEFSTAL IN/UIT BEDRIJF/KANTOOR (NIET GEKWAL.)

1

0,0

A34 ‐ DIEFSTAL IN/UIT BOX/GARAGE/SCHUUR/ERF (NIET GEKWAL.)

9

0,2

A35 ‐ DIEFSTAL IN/UIT SPORTCOMPLEX (NIET GEKWAL.)

4

0,1

A36 ‐ DIEFSTAL IN/UIT ANDERE GEBOUWEN (NIET GEKWAL.)

1

0,0

A50 ‐ WINKELDIEFSTAL

2950

74,4

A72 ‐ DIEFSTAL FIETS

40

1,0

A73 ‐ DIEFSTAL BROMFIETS/SNORFIETS

9

0,2

A80 ‐ VERDUISTERING (EVT. IN DIENSTBETREKKING)

9

0,2

A81 ‐ HELING

11

0,3

A82 ‐ CHANTAGE / AFPERSING

3

0,1

A90 ‐ OVERIGE (EENVOUDIGE) DIEFSTAL

45

1,1

A95 ‐ OVERIGE GEKWAL. DIEFSTAL

9

0,2

B50 ‐ WINKELDIEFSTAL MET GEWELD

1

0,0

B70 ‐ STRAATROOF

3

0,1

B95 ‐ OVERIGE DIEFSTALLEN MET GEWELD

1

0,0

C10 ‐ VERNIELING VAN/AAN AUTO

31

0,8

C20 ‐ VERNIELING VAN/AAN OPENBAAR VERVOER/ABRI

1

0,0

C30 ‐ VERNIELING VAN/AAN OPENBAAR GEBOUW

8

0,2

C40 ‐ VERNIELING OVERIGE OBJECTEN

112

2,8

D13 ‐ VERLATEN PLAATS NA VERKEERSONGEVAL

1

0,0

D20 ‐ RIJDEN ONDER INVLOED DRUGS/GENEESMID AL DAN NIET ICM ALCOHOL

1

0,0

D21 ‐ RIJDEN ONDER INVLOED (UITSLUITEND ALCOHOL)

2

0,1

D50 ‐ JOYRIDING

11

0,3

D51 ‐ VALS KENTEKEN / VALSE KENTEKENPLATEN

2

0,1

E84 ‐ BIJTINCIDENT

1

0,0

F10 ‐ OVERIGE DELICTEN OPENBARE ORDE

6

0,2

F11 ‐ OPENLIJKE GEWELDPLEGING TEGEN GOEDEREN

15

0,4

F12 ‐ OPENLIJKE GEWELDPLEGING TEGEN PERSONEN

25

0,6

F13 ‐ BRANDSTICHTING

57

1,4

F15 ‐ HUISVREDEBREUK

10

0,3

F16 ‐ LOKAALVREDEBREUK

1

0,0

F17 ‐ WEDERSPANNIGHEID (VERZET)

1

0,0

165

Bijlagen
Delict (Maatschappelijke Kwalificatie)

Aantal

Percentage

F18 ‐ NIET VOLDOEN AAN BEVEL/VORDERING

6

0,2

F40 ‐ BEZIT HARDDRUGS (LIJST I)

7

0,2

F41 ‐ BEZIT SOFTDRUGS (LIJST II)

96

2,4

F43 ‐ HANDEL E.D. SOFTDRUGS (LIJST II)

4

0,1

F51 ‐ BELEDIGING

44

1,1

F520 ‐ OPENBARE SCHENNIS DER EERBAARHEID

1

0,0

F522 ‐ AANRANDING

4

0,1

F5295 ‐ SEXTING

10

0,3

F530 ‐ BEDREIGING

57

1,4

F532 ‐ GIJZELING/ONTVOERING

2

0,1

F533 ‐ STALKING

3

0,1

F550 ‐ EENVOUDIGE MISHANDELING

45

1,1

F551 ‐ ZWARE MISHANDELING

9

0,2

F610 ‐ VALS GELD AANMAKEN

1

0,0

F611 ‐ VALS GELD UITGEVEN

14

0,4

F614 ‐ FRAUDE MET BETAALPRODUCTEN

5

0,1

F617 ‐ IDENTITEITSFRAUDE

14

0,4

F620 ‐ OVERIGE HORIZONTALE FRAUDE

7

0,2

F636 ‐ FRAUDE MET ONLINE HANDEL

9

0,2

F70 ‐ BEZIT VUURWAPENS

11

0,3

F71 ‐ HANDEL VUURWAPENS

1

0,0

F72 ‐ BEZIT OVERIGE WAPENS

165

4,2

F90 ‐ CYBERCRIME

4

0,1

M071 ‐ TRANSPORT GEVAARLIJKE STOFFEN OVER DE WEG

1

0,0

M134 ‐ BEZITTEN/VERVAARDIGEN/VOORHANDEN HEBBEN/AFLEVEREN VUURWERK

1

0,0

Total

3964

100,0

166

Bijlagen

Bijlage VI. Overzichten van de mutaties in drie politie‐eenheden
MN

Geslacht en leeftijd

Feit

Winkelverbod (WV)
Winkelboete (WB)

1

Meisje 14

2

Twee meisjes 15

WV
(1
WB 181 euro
WV (1 jr Zara
(2 x)

3

Meisje 12

4

Twee meisjes 15

5

Drie jongens 14

6

Jongen 14

7

Jongen 15

8

Meisje 14

9

Twee meisjes 17

10

Jongen 13

11

Twee meisjes 16

12

Twee meisjes 13

13

Twee jongens 17

14

Jongen 15

15
16

Twee jongens 12
Meisje 16

17

Jongen 14

18

Twee jongens 16

19

Jongen 16

20

Jongen 16

21

Twee meisjes 17

22

Twee meisjes 16

23

Twee meisjes 13

24

Drie meisjes 14

Diefstal pakje sushi (€3,89)
AH Almere
Diefstal
kleding
(€70,‐)
Zara Utrecht
Diefstal make‐up, oorbellen (€36,‐)
Kruidvat Nieuwegein
Diefstal
kleding
New Yorker Almere
Diefstal snoep (€8,25)
Deen Dronten
Diefstal blikjes en snoep (€14,16)
Jumbo Utrecht
Diefstal
(€18,‐)
Jumbo Utrecht
Diefstal (€2,72)
Hoogvliet Zeist
Diefstal
1
kledingstuk
H&M Amersfoort
Vernieling auto
Almere
Diefstal telefoonhoesje
Kruidvat Utrecht
Vernieling reclameborden, muur
Dirk v.d. Broek Hilversum
Vernieling VVE gebouw
Woudenberg
Diefstal reep chocolade (€0,89)
Jumbo Vinkeveen
Diefstal chocoladereep (€1,‐)
Diefstal (€2,80)
Hoogvliet Zeist
Diefstal plastic tas Turkse broodjes
DEFNE supermarkt Amersfoort
Diefstal bruistabletten (€17,98)
Weernekers supermarkt Almere
Diefstal etenswaren (€7,95)
Jumbo Utrecht
Vernieling straatlamp
Vleuten
Diefstal twee bakjes sushi
AH Utrecht
Diefstal (€32,95 en €22,95)
H&M Utrecht
Diefstal nepwimpers, lijm (€11,50)
Primark Hilversum
Diefstal
Solow Hilversum

167

jr)
alle)

VT
(3x)
VT

WV (2 jr Jumbo alle)
WV
WB

WV (1 jr H&M)
WB 181 euro (2x)

Veilig
Thuis
(VT)
VT

VT

(2x)

WV (1 jr Kruidvat alle)
(2x)
Toegangsverbod
winkelcentrum (1 jr) (2x)

VT
(2x)

WV (1 jr, Jumbo)

VT
VT

WV (1 jr Hoogvliet alle)
WB
VT

VT

WV (2 jr AH, dit filiaal)
(2 x)
WV (1 jr H&M alle) (2x)
WB (2x)

WB 181 euro
(3x)

VT
(2x)
VT
(2x)
VT
(3x)

Bijlagen
RD

Geslacht en leeftijd

Feit

Winkelverbod (WV)
Winkelboete (WB)

1

Twee meisjes 13 en
14

WV (1 jr Jumbo)
WB

2

Jongen 13

3

Jongen 13

4

Drie jongens 14

5

Twee jongens 12 en
13
Drie jongens 11, 12,
13
Meisje 14 en jongen
14
Twee jongens 13 en
16

Diefstal Ben & Jerry ijs (€5,29), Oreo
Snowballs (€3,29) Milka Cookie
(€0,95)
Jumbo Spijkenisse
Diefstal pakje luchthuilers
Big Bazar Vlaardingen
Chips, snoep en een kaasbroodje
Spar Schiedam
Diefstal (€22,74)
Jumbo Piazza Center Gorinchem
Vernieling voordeur
Rotterdam
Brandblusser leeggespoten (€122,15)
Dordrecht
Diefstal fles apfelkorn (€7,85)
Coop Gorinchem
Diefstal twee blikjes energydrank en
twee frikandelbroodjes (€2,50)
AH Rotterdam
Diefstal
AH Hoek van Holland
Diefstal snoep en kauwgom (€13,‐)
Jumbo Vlaardingen
Diefstal blikje Bacardi cola (€1,99)
AH Rotterdam
Diefstal (€37,95 en €25,‐)
H&M Hellevoetsluis
Diefstal noedels (€2,30)
Kruidvat Rotterdam
Diefstal etenswaren (€7,72)
Jumbo Dordrecht
Diefstal
AH Rotterdam
Diefstal (€69,86)
Dirk v.d. Broek Schiedam
Diefstal morning after‐pil
Kruidvat Rotterdam
Diefstal twee blikjes drinken en snoep
(€5,86)
AH Barendrecht
Diefstal make‐up (€35,55)
Kruidvat Rotterdam
Diefstal kleding (€292,‐)
Bijenkorf Rotterdam
Diefstal eten en drinken (€5,50)
AH Rotterdam

6
7
8

9
10
11
12

Twee meisjes 13 en
15
Drie jongens 13 en
14
Jongen 12

13

Twee zusjes 13 en
15
Twee jongens 14

14

Twee jongens 13

15

Twee jongens 14 en
17
Twee zusjes 14 en
15
Jongen 17

16
17
18

Twee jongens 13 en
14

19
20

Twee meisjes 15 en
16
Twee meisjes 15

21

Meisje 12

168

Veilig
Thuis
(VT)

WV
WB
WV (2 jr bij Jumbo, AH) (3x)
WB 181 euro (3x)

VT

WV (2 jr)

VT
(2x)
VT
(2x)

VT
(3x)
VT

VT

WV

VT
VT
(2x)
VT
(2x)
VT
(2x)
VT
(2x)
VT
(2x)

WV (1 jr)
VT
(2x)
WV (2x)
WB 181 euro (2x)
WV (1 jr Bijenkorf)
WV (1 jr)
WB 181 euro

VT
(2x)
VT
(2x)
VT

Bijlagen
ZWB

Geslacht en leeftijd

Feit

Winkelverbod
Winkelboete (WB)

1

Jongen van 17

2

Meisje 16

WV (1 jr)
WB 181 euro
WB

3

6

Meisje van 15 en
twee jongens van
16 en 17
Twee jongens van
15 en 16
Meisje 16
Meisje 19
Jongen 14

Diefstal (€8,79)
AH Tilburg
Diefstal sixpack Heineken Bier
AH Hulst
Diefstal drie chocoladerepen (€3,99)
Jumbo Bergen op Zoom

7

Jongen 15

8

Meisje 15

9

Twee meisjes 13 en
14
Jongen 14

4
5

10
11
12

Zes jongens 10, 11,
12 en 13
Meisje 13

13

Vier jongens 11, 13
en 14

14

Meisje 14

15
16

Twee jongens 13 en
14
Jongen 17

17

Jongen 16

18

Twee jongens 13

19

Jongen van 15

20

Twee jongens van
14

21

Twee meisjes 14

Vernieling mountainbike
Oudenbosch
Diefstal sushi (€37,50 en €39,‐)
AH XL Tilburg
Diefstal frikandelbroodjes
Jumbo Vlissingen
Diefstal
Jumbo Vlissingen
Identiteitsfraude
Dongen
Diefstal make‐up (€36,64)
Kruidvat Breda
Diefstal (€25,‐)
AH Etten‐Leur
Diefstal vier zakjes chips
AH Tilburg
Vernieling graffiti op diverse plaatsen
Middelburg
Vernieling afbreken wieken van een
model molen, dakpan en het gebruik
van een tuinslang
Nieuw‐en Sint Joostland
Diefstal fles Safari likeur (€5,79)
Jumbo Middelburg
Vernieling auto
Diefstal (€5,39)
AH Middelburg
Diefstal Starbucks en Ben & Jerry
(€23,70)
AH Tilburg
Diefstal blikje energydrank
AH Tilburg
Diefstal twee zakjes snoep (€3,48)
AH Tilburg
Diefstal blikjes en snoep (€16,28 en
€12,91)
Jumbo Breda
Diefstal make‐up (€20,‐)
H&M Breda

169

(WV)

Veilig
Thuis
(VT)

WV (3x)

WV (1 jr AH XL)
(2x)
WV (1 jr Jumbo)
WB 181 euro

VT

VT
WV (6 mnd winkelcentrum)
(2x)
WV (1 jr AH)

WV (4 jr winkelcomplex)

WV (1 jr Jumbo)

WV (3 jr AH Middelburg en
Vlissingen)
WV

WV (1 jr AH) (2x)
VT
VT (2x)

Bijlagen

Bijlage VII. Indeling drie nader onderzochte politie‐eenheden
Eenheid Midden‐Nederland
Samengesteld uit de drie voormalige korpsen Utrecht, Gooi en Vechtstreek en Flevoland.
Deze Eenheid bestaat uit 5 districten en 18 basisteams:
A. Gooi en Vechtstreek 2 basisteams
(o.a. Blaricum, Bussum, Hilversum, Huizen, Laren, Muiden, Naarden, Weesp, Wijdemeren)
B. Flevoland
5 basisteams
(o.a. Almere, Dronten, Lelystad, Urk, Zeewolde)
C. Oost Utrecht
4 basisteams
(o.a. Amersfoort, Baarn, De Bilt, Bunnik, Bunschoten, Eemnes, Leusden, Renswoude, Rhenen, Soest,
Utrechtse Heuvelrug, Veenendaal, Wijk bij Duurstede Woudenberg, Zeist)
D. Stad Utrecht
4 basisteams
(Utrecht West, Utrecht Noord, Utrecht Centrum, Utrecht Noord)
E. West Utrecht
3 basisteams
(o.a. Houten, IJsselstein, Lopik, Montfoort, Nieuwegein, Oudewater, Ronde Venen, Vianen,
Woerden).
Eenheid Rotterdam
Samengesteld uit de twee voormalige korpsen Rotterdam Rijnmond en Zuid‐Holland‐Zuid.
Deze Eenheid bestaat (naast district Zeehaven) uit 6 districten en 17 basisteams:
A. Rijnmond Noord
3 basisteams
(o.a. Schiedam, Vlaardingen, Maassluis, Hoek van Holland, Rotterdam Noord, Overschie, Schiebroek)
B. Rotterdam Stad
2 basisteams
(Rotterdam Centrum/Delfshaven)
C. Rijnmond Oost
2 basisteams
(Rotterdam Kralingen/Noord/Crooswijk, Capelle a/d IJssel)
D. Rotterdam‐Zuid
3 basisteams
(Rotterdam Charlois/Feijenoord/IJsselmonde)
E. Rijnmond‐Zuidwest
3 basisteams
(o.a. Barendrecht, Brielle, Hellevoetsluis, Hoogvliet, Pernis, Ridderkerk, Rozenburg)
F. Zuid‐Holland‐Zuid
4 basisteams
(o.a. Hoeksche Waard, Dordrecht)
Eenheid Zeeland‐West‐Brabant
Samengesteld uit de twee voormalige korpsen Zeeland en Midden en West‐Brabant.
Deze Eenheid bestaat uit 4 districten en 12 basisteams:
A. Zeeland
3 basisteams
(o.a. Middelburg, Terneuzen, Veere, Vlissingen)
B. De Markiezaten
2 basisteams
(Bergen op Zoom, Roosendaal)
C. De Baronie
3 basisteams
(Breda, Oosterhout)
D. Hart van Brabant
4 basisteams
(o.a. Loon op Zand, Tilburg, Waalwijk)

170

Bijlagen

Bijlage VIII. Werkdocument Reprimande jeugd Utrecht Centrum

171

Bijlage IX. Overzicht toepassing waarschuwingen in andere landen
Land

Doelstellingen

Wie kan
beslissen tot
reprimande?

België

Meer prioriteit naar
het principe van
herstel.

Politie
(informeel)
OvJ
Jeugdrechter

Duitsland

 Toenemende
jeugdcriminaliteit
terugdringen;
 Caseload van
jeugdstrafrechtsyst
eem beperken.

OvJ (vaak na
afstemming
met rechter)
Jeugdrechter

Wie voeren uit? /
Wie worden
betrokken bij
uitvoering?
Politie
OvJ
Ouders

Doelgroep/voorwaarden
reprimande

Mogelijke aanvullende
voorwaarden/interventies

Formele
registratie?

 Jongeren van 12 t/m 17
jaar (politie, OvJ);
 Jongeren onder de 12 jaar
(jeugdrechter).

Politie:
 Educatieve training (bv.
verkeerscursus)
 Schadevergoeding betalen
 Bemiddelingsgesprek met
slachtoffer
OvJ:
 Naar jeugdzorg verwijzen
 Bemiddelingsgesprek met
slachtoffer, evt met
ouders

Politie: nee
OvJ: kan besluiten
tot informeel
(mondeling) of
formeel
(schriftelijk)
Jeugdrechter: ja

 Jongeren van 12 t/m 17
jaar;
 Licht strafbaar feit.

OvJ
Ouders

172

Ook jeugdrechter kan
aanvullende voorwaarden
stellen
 Bemiddelingsgesprek met
slachtoffer;
 Schadevergoeding
betalen;
 Aanbieden van excuses
aan slachtoffer;
 Deelname aan
verkeerscursus;
 Geldboete;
 Taakstraf.

Ja

Land

Doelstellingen

Wie kan
beslissen tot
reprimande?

Frankrijk

 Jongere wijzen op
wetsovertreding;
 Recidivebeperking;
 Mogelijk
caseloadverminderi
ng
Recidive voorkomen.

OvJ (na
goedkeuring
rechter)

 Proportionele,
passende reactie te
geven;
 Recidive beperken.

Zwitserland

Engeland
en Wales

Wie voeren uit? /
Wie worden
betrokken bij
uitvoering?
Politie
Ouders

Doelgroep/voorwaarden
reprimande

Mogelijke aanvullende
voorwaarden/interventies

Formele
registratie?

 Jongeren van 12 t/m 17
jaar;
 First offenders
(jeugdrechter);
 Licht strafbaar feit.

Kan gecombineerd worden
met:
 Bemiddelingsgesprek met
slachtoffer
 Schadevergoeding betalen

Ja, komt op
strafblad

OvJ
Jeugdrechter

OvJ
Jeugdrechter

OvJ en jeugdrechter kunnen
voorwaarden met proeftijd
aan waarschuwing verbinden
Niet voldaan  vervolging

Ja

Politie
OvJ

Politie
Youth Offending
Team
Lokale instanties
OvJ

 Jongeren van 12 t/m 17
jaar;
 First offenders;
 Licht strafbaar feit;
 In staat zijn gehoor te
geven aan waarschuwing;
 Verantwoording nemen
voor daad.
 Jongeren van 12 t/m 17
jaar;
 Herhaald daderschap
mogelijk;
 Geschiktheid type delict
en omstandigheden
ingeschat met ACPO Youth
Gravity Factor Matrix;
 Jongere bekent plegen
strafbare feit.

Bij politiewaarschuwing met
voorwaarden:
 Schadevergoeding
betalen
 Behandeling
middelenmisbruik
Niet voldaan  vervolging

Ja

173

Land

Doelstellingen

Wie kan
beslissen tot
reprimande?

Schotland

Om tot positieve
resultaten voor
kwetsbare jeugdigen te
komen.

Politie
OvJ

Ierland

 Waarschuwen over
gevolgen van
opnieuw plegen
strafbaar feit
 Recidive beperken

Politie:
directeur van
lokale Garda
Juvenile
Diversion
Programme

Wie voeren uit? /
Wie worden
betrokken bij
uitvoering?
Politie
Juvenile Liaison
Officers
Alléén zorgmelding
bij Children’s
Reporter indien
naar verwachting
maatregelen nodig
zijn.
OvJ

Doelgroep/voorwaarden
reprimande

Mogelijke aanvullende
voorwaarden/interventies

Formele
registratie?

 Jongeren van 12 t/m 17
jaar (politie);
 Jongeren van 16 en 17 jaar
(OvJ);
 Herhaald daderschap is
mogelijk;
 Licht strafbaar feit.

Ja

Juvenile Liaison
Officers
Visie slachtoffer
kan worden
meegenomen in
plan van aanpak

 Jongeren van 12 t/m 17
jaar;
 Herhaald daderschap
mogelijk;
 Licht strafbaar feit;
 Jongere neemt
verantwoordelijkheid voor
daad;
 Jongere gaat akkoord met
deelname aan GJDP

OvJ:
 Schadevergoeding betalen
 Geldboete
 Verwijzen naar sociaal
wijkteam
 Bemiddeling met
slachtoffer
 Cursus rijden in
gemotoriseerd voertuig
 Verwijzen naar
psycholoog/ psychiater
Niet voldaan  vervolging
Bij formele waarschuwing
wordt jongere tot 12 maanden
onder toezicht gehouden met
bepaalde voorwaarden:
 Bemiddelingsgesprek
met slachtoffer, evt met
ouders
 Family conference
 Schadevergoeding
Jongere moet akkoord gaan
met eventuele voorwaarden

174

Kan informeel
(geen registratie)
of formeel (wel
registratie)

Land

Doelstellingen

Wie kan
beslissen tot
reprimande?

Canada

Meer nadruk leggen op
rehabiliteren en re‐
integreren van
jongeren die strafbaar
feit plegen.

Politie
OvJ
Jeugdrechter

Australië*

 Uitleggen welke
impact strafbaar
feit heeft;
 Toelichten
mogelijke gevolgen
van recidiveren.

Politie

Wie voeren uit? /
Wie worden
betrokken bij
uitvoering?
Jeugdrechtcommiss
ies

Doelgroep/voorwaarden
reprimande

Mogelijke aanvullende
voorwaarden/interventies

Formele
registratie?

 Jongeren van 12 t/m 17
jaar;
 Herhaald daderschap
mogelijk;
 Licht, niet‐gewelddadig
strafbaar feit.

Buitengerechtelij
ke maatregelen
niet op strafblad;
Buitengerechtelij
ke straffen wel op
strafblad.

Politie
Ouders
Eventuele
instanties
gespecialiseerd in
jeugd(criminaliteit)

 Jongeren van 10 t/m 17
jaar;
 Meestal herhaald
daderschap mogelijk;
 Uitgangspunt is licht
strafbaar feit;
 Jongere bekent plegen
strafbare feit of jongere
neemt
verantwoordelijkheid voor
daad;
 Soms moeten jongere
en/of de ouders
instemmen met de
waarschuwing.

Buitengerechtelijke straffen:
 Volgen van community‐
based programma;
 Betalen
schadevergoeding aan
slachtoffer
Buitengerechtelijke
maatregelen:
 Doorverwijzen naar
lokale instanties
Ook herstelgesprekken met
slachtoffer en/of familie van
de verdachte mogelijk
 Allerlei vormen van
bemiddelingsgesprekken
(conferences);
 Behandeling
drugsmisbruik.

175

Kan informeel
(geen registratie)
of formeel (wel
registratie)

Land

Doelstellingen

Wie kan
beslissen tot
reprimande?

Verenigde
Staten

 Beperken
stigmatiserende
effecten van
formele
strafrechtsysteem;
 Beperken werklast
jeugdrechtbanken.

Politie

Wie voeren uit? /
Wie worden
betrokken bij
uitvoering?
Politie
Ouders

Doelgroep/voorwaarden
reprimande

Mogelijke aanvullende
voorwaarden/interventies

Formele
registratie?

 Jongeren van 12 t/m 17
jaar;
 Vooral gericht op first
offenders/ jeugdigen in
zorgelijke situatie;
 Lichte, niet‐gewelddadige
strafbare feiten;
 Jongere verantwoordelijk
gehouden voor strafbaar
feit

 Doorverwijzen naar
maatschappelijke
dienstverlening;
 Bemiddelingsgesprek
voeren.

Ja, maar geen
aantekening op
strafblad

* Het algemene beeld van Australië staat in deze tabel. De uitzonderingen die sommige deelstaten op dit algemene beeld vormen, staan
beschreven in paragraaf 6.3.

176