Actieplan sociale
veiligheid op school
PO-Raad, VO-raad

Utrecht, September 2014

Colofon

Tekst: Corine van Helvoirt (PO-Raad), Maartje Smeets (VO-raad), redactie:
Tekstbureau Elise Schouten, vormgeving: BUREAUBAS, fotografie: Inge Pont,
Ewouter Blokland, coördinatie: Rosenmullers Communicatie & Organisatie
Druk: Drukproef

Voorwoord
Een kind dat wordt gepest, kan dat zijn leven lang met zich meedragen. Het is daarom
van wezenlijk belang dat het kan opgroeien in een veilige omgeving.
Dat is een taak van de hele maatschappij. Een leerling, die een groot deel van zijn dag op school doorbrengt,
moet er dus op kunnen vertrouwen dat ook die er alles aan doet om ervoor te zorgen dat hij een
zorgeloze schooltijd heeft en zich ook buiten de muren van het schoolgebouw en online veilig voelt.
Pesten is nog altijd een ernstig probleem. De PO-Raad en VO-raad hebben daarom samen een plan van
aanpak opgesteld om op korte termijn pesten te verminderen en te voorkomen. Met dit plan zetten zij alles
op alles om de komende twee jaar samen met scholen en hun besturen, met leraren en het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap te zorgen voor de veilige omgeving die álle kinderen zo hard verdienen.

Rinda den Besten (PO-Raad)

Paul Rosenmöller (VO-raad)

3


4



Inhoudsopgave
1.

Inleiding

6

2.

Aandachtspunten voor een sociaal veilig schoolklimaat

7

2.1.

Een schoolbrede aanpak

7

2.2.

Duidelijke normen en waarden

7

2.3.

Pedagogisch vakmanschap

8

2.4

Brede interventies passend bij visie en context

8

3.

Activiteiten op weg naar een sociaal veilige school

10

3.1.

11

3.2.

Instrumenten ontwikkelen


Model veiligheidsplan

11



Monitoring via Vensters VO en PO

13



Database interventies sociale veiligheid

15

Kennisdeling en ambassadeurs

17



Regionale bijeenkomsten en landelijke conferentie



Nieuwsbrieven en digitale handreiking

17
19



Professionalisering in netwerken

21



Ambassadeurs Sociale Veiligheid

23

5

1.

Inleiding

belangrijke rol, samen met ouders, sportverenigingen en andere
maatschappelijke organisaties. Zo goed als alle scholen zetten

De staatssecretaris en de kinderombudsman presenteerden in

zich hiervoor al in. Maar gezien het feit dat ongeveer tien procent

maart 2013 een plan van aanpak om pesten op school tegen te

van de leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs nog

gaan. Eén van de aangekondigde maatregelen was de invoering

steeds wordt gepest, kan en moet dat nog beter.

van een wetsvoorstel sociale veiligheid waarin scholen onder
andere verplicht werden erkende anti-pestprogramma’s te

Met dit plan van aanpak geven de sectorraden gehoor aan de

gebruiken (per 1 augustus 2015). In overleg tussen het ministerie

motie van de Kamerleden Bergkamp en van der Burg (3 juli

van OCW en de sectorraden, die geen voorstander waren van

j.l.) die de raden oproept om samen met scholen een aanpak te

dit wetsvoorstel, presenteert de staatssecretaris nu een nieuw

ontwikkelen die de sociale veiligheid op scholen verbetert en

wetvoorstel dat de sectorraden ondersteunen.

pesten effectief bestrijdt.

De sectorraden zijn van mening dat wetgeving een belangrijk

Pesten is een ernstig maatschappelijk probleem, dat

instrument kan zijn om beleidsdoelen te verankeren en de

scholen pro-actief, in samenwerking met relevante partijen

uitvoering ervan te borgen (het ‘wat’), maar het is aan de scholen

moeten aanpakken. Dit is het meest effectief als de aanpak

‘hoe’ zij het sociaal veiligheidsbeleid vormgeven. Scholen

onderdeel is van een brede aanpak van de sociale veiligheid

bepalen zelf hoe zij methodes en programma’s inzetten, welke

in de school. Daar willen de sectorraden zich sterk voor

afspraken ze binnen de school maken, hoe ze die afspraken

maken, samen met scholen en met het ministerie van OCW.

borgen en op welke manier zij aantonen dat hun aanpak effect

De raden zullen zorgdragen voor een verantwoording van

heeft. Wetgeving gaat zo hand in hand met activiteiten in en met

de resultaten, zodat zowel zijzelf als de Inspectie kunnen

scholen om tot een effectieve aanpak te komen.

beoordelen of de aanpak het pesten effectief bestrijdt.

De PO-Raad en de VO-raad onderschrijven onvoorwaardelijk
de urgentie van een effectief anti-pestbeleid, In de aanpak
van dit brede maatschappelijke probleem spelen scholen een
6

2.	Aandachtspunten
voor een sociaal veilig
schoolklimaat

meestal niet op bij het verlaten van het schoolplein. Het kan
zich voortzetten op weg naar huis, bij de sportvereniging en op
internet. Pesten is een maatschappelijk probleem. Samenwerking
van alle betrokken partijen is dan ook noodzakelijk.
Maatregelen moeten zich niet alleen richten op de leerling

Leerlingen doen op school niet alleen vakkennis en -vaardigheden

die grensoverschrijdend gedrag vertoont, maar ook op de

op, het is ook de plek waar zij leeftijdsgenoten ontmoeten,

schoolomgeving, de thuisomgeving en op leeftijdsgenoten.

kennis maken met de samenleving, met normen, waarden

Herstelrecht – een specifieke aanpak om conflicten te

en omgangsvormen. Daar hoort bij dat zij leren, oefenen en

voorkomen en op te lossen – kan een goed alternatief zijn voor

soms ook grenzen overschrijden. Didactiek en pedagogiek

disciplinaire straffen. Herstelrecht is een systemische aanpak

begeleiden dit leer- en ontwikkelingsproces. In een veilig

waarbij met name de ouders een belangrijke rol spelen.

schoolklimaat zijn er grenzen en regels, wordt adequaat
opgetreden tegen grensoverschrijdend gedrag en worden

2.2.

Duidelijke normen en waarden

leerlingen aangemoedigd om positief gedrag te laten zien. Om
een sociaal veilig schoolklimaat gestalte te geven, zijn in de visie

De sociale veiligheid op school is gebaat bij een sfeer

van de sectorraden de volgende aandachtspunten belangrijk.

waarin harmonie en respect centraal staan en waarin
pesten en ander agressief gedrag niet worden getolereerd.

2.1.

Een schoolbrede aanpak

Een open en ondersteunende cultuur, waarin leerlingen
een eigen verantwoordelijkheid hebben, bevordert hun

Om een sociaal veilig klimaat te creëren, zet de school meerdere

welbevinden en vermindert problematisch gedrag. Het is

met elkaar samenhangende interventies, programma’s en

daarbij belangrijk dat leerlingen, personeel en ouders zich

methoden in op individueel niveau, op klassikaal niveau en op

bewust zijn van de kernwaarden en de daarvan afgeleide

schoolniveau. Ook betrekt de school de ouders en de omgeving

normen en regels die in de school gelden, dat zij deze

bij de aanpak. Grensoverschrijdend gedrag, zoals pesten, houdt

naleven en dat er sancties volgen als zij dat niet doen.
7

Pesten en ander ongewenst gedrag worden sneller gesignaleerd
en aangepakt als er in de school iemand is aangesteld die

2.4.	Brede interventies passend
bij visie en context

speciale aandacht heeft voor sociaal veiligheidsbeleid
en die monitort of de aanpak werkt. Het is belangrijk dat

Het is moeilijk om een eenduidig antwoord te geven op de

er voor leerlingen, ouders en personeel een duidelijk

vraag welke programma’s of interventies het meest effectief

aanspreekpunt is waar zij met (hulp)vragen op dit gebied

zijn om een sociaal veilig schoolklimaat te realiseren. Het is

terecht kunnen. De school kan hiervoor een aparte functionaris

van groot belang dat de school op basis van hun pedagogische

aanstellen of belegt deze taken bij een zorgcoördinator,

visie, de context en de doelen van de school, zich bij de keuze

intern begeleider of (interne) vertrouwenspersoon.

voor programma’s en interventies rekenschap geeft van de

Maar het is altijd duidelijk bij wie men terecht kan.

bewezen effectiviteit daarvan. Een belangrijk hulpmiddel voor
scholen bij het maken van een keuze is het onderzoek van de

2.3.

Pedagogisch vakmanschap

Commissie Anti-pestprogramma’s o.l.v. het NJI. Dit geeft een
indicatie welke programma’s en interventies effectief zijn bij

Leraren spelen een belangrijke rol bij het creëren van een

het voorkomen en tegengaan van pesten. Op basis daarvan

sociaal veilig klimaat. Zij kunnen grensoverschrijdend gedrag

kan de school een goede combinatie maken van programma’s

tijdig signaleren en adequaat ingrijpen. Ook dragen zij normen

of interventies die zich specifiek richten op het tegengaan van

en waarden uit en laten zij leerlingen voorbeeldgedrag zien. Dit

pesten en een schoolbrede aanpak van de sociale veiligheid.

alles vereist pedagogisch vakmanschap. Het is belangrijk dat

Daarbij zijn ook aspecten als seksuele diversiteit (LHBT)

de schoolleiding leraren hierin stuurt en coacht en dat leraren

en discriminatie onderdeel van de schoolbrede aanpak.

zich op dit terrein (verder) professionaliseren. Het begin van het

Scholen moeten kunnen aantonen met welke interventies of

schooljaar is cruciaal voor het realiseren van een sociaal veilig

programma’s zij een sociaal veilige omgeving waarborgen en

klimaat in een klas. Dan begint de groepsvorming. Als de leraar

inzichtelijk maken dat de gekozen aanpak effect sorteert.

in deze fase een positief stempel drukt op de sfeer en met de
leerlingen duidelijke regels afspreekt, creëert hij een positief
klimaat waarvan iedereen de rest van het jaar de vruchten plukt.
8


9

3.	Activiteiten op weg naar een
sociaal veilige school
De genoemde aandachtspunten laten zien dat sociale veiligheid veel van scholen vraagt.
Veel scholen zijn daar al volop mee bezig, maar ze staan voor de opdracht om hun beleid
schoolbreed verder te ontwikkelen, uit te voeren en te verantwoorden. De PO-Raad en de
VO-raad willen scholen hierbij ondersteunen, hen informeren, faciliteren en stimuleren. De
sectorraden willen dit doen door een aantal instrumenten te ontwikkelen en verschillende
vormen van kennisdeling te organiseren. Scholen kunnen immers veel van elkaar leren.
De raden vinden het van groot belang dat voor deze activiteiten draagvlak is in de scholen.
De activiteiten moeten immers uitvoerbaar en werkbaar zijn en aansluiten bij de werkwijze
van de school. De scholen moeten de activiteiten als ondersteunend ervaren.
Daarom zullen de sectorraden allereerst (in oktober en de eerste helft van november 2014)
onderzoeken welke wensen en behoeften hun leden hebben als het gaat om het realiseren van
een sociaal veilig schoolklimaat. De raden zullen daarvoor zoveel mogelijk gebruikmaken van de
bestaande netwerken. Deze behoeftepeiling kan leiden tot aanscherping en/of aanvulling van dit
eerste actieplan. Daarna wordt het plan verder geconcretiseerd en voorzien van een begroting.

10

3.1.

Instrumenten ontwikkelen

Model veiligheidsplan

DOEL



Het veiligheidsplan ‘leeft’ in de school en biedt alle betrokkenen
Scholen zijn wettelijk verplicht om een veiligheidsplan op

sturing en ondersteuning bij het creëren en vergroten van de

te stellen. Vaak beperkt het veiligheidsplan zich echter

sociale veiligheid in de school.

tot een verzameling van protocollen en verwordt het
tot een papieren tijger. De plannen gaan onvoldoende
in op de implementatie van veiligheidsbeleid in de

AMBITIE

school en op de vraag wat daarvoor nodig is.

Eind 2016 is dit doel bereikt op 80% van de scholen. In hoeverre
deze ambitie is gerealiseerd, wordt vastgesteld door de

De sectorraden ontwikkelen daarom een nieuw model

quickscan van het ECBO opnieuw uit te voeren.

veiligheidsplan. Dit model sluit aan bij wat er al is, zorgt
ervoor dat het veiligheidsplan een ‘levend’ document is en
dat het beleid werkelijk ‘landt’ in de organisatie. Het model

PLANNING

gaat onder meer in op de wijze waarop de school sociale

• Oplevering eerste opzet van het model: eind 2014

veiligheid gestalte geeft en borgt. De raden ontwikkelen

• Testfase: voorjaar 2015

een eerste opzet van het model, dat samen met een

• Resultaten: zomer 2015

aantal PO- en VO-scholen wordt uitgewerkt (testfase).
Het model en de bijbehorende afspraken, protocollen en
gedragscodes komen online beschikbaar voor alle scholen.

11

12

DOEL



Scholen meten op een valide, betrouwbare en transparante

wijze hoe leerlingen de sociale veiligheid in de school ervaren

en maken zichtbaar welke methodieken en/of programma’s zij
gebruiken.

Monitoring via Vensters VO en PO
In samenspraak met de Inspectie en de scholen in het

AMBITIE

PO en VO wordt de huidige indicator ‘Schoolklimaat

In Vensters VO zijn eind 2015 van 90% van de scholen

en Veiligheid’ in Vensters (VO en PO) aangescherpt,

betrouwbare en gestandaardiseerde gegevens zichtbaar over

zodat ouders, Inspectie en andere betrokkenen

de ervaren sociale veiligheid en het gebruik van methoden/

kunnen zien welke programma’s of methodieken de

programma’s. In de zomer van 2016 is dit het geval voor 100%

school gebruikt om een sociaal veilige omgeving te

van de scholen. In Vensters PO tonen in 2017 alle PO-scholen

creëren, of dat op een effectieve manier gebeurt en bij

hun gegevens.

wie ouders en leerlingen terecht kunnen met vragen
of klachten op het gebied van sociale veiligheid.
PLANNING
Daarnaast wordt de leerlingenenquête aangepast, zodat

PO: gedurende schooljaar 2014/2015 wordt in samenspraak

scholen op een valide en betrouwbare manier kunnen

tussen sector en Inspectie de indicator ‘Schoolklimaat

meten hoe leerlingen de sociale veiligheid op school

en Veiligheid’ vastgesteld, zodat deze bij de start van

ervaren. Ouders en andere betrokkenen kunnen via

schooljaar 2015/2016 beschikbaar is en door scholen

Vensters zien welke programma’s of methodieken de

kunnen worden ingevuld.

school gebruikt om een sociaal veilige omgeving te creëren

VO: gedurende schooljaar 2014/2015 wordt in samenspraak

en of dat op een effectieve manier gebeurt. Met het ITS en

tussen sector en Inspectie de indicator ‘Schoolklimaat

Schoolinfo wordt afgestemd hoe de resultaten van scholen

en Veiligheid’ aangescherpt, zodat deze bij de start van

die meedoen met de landelijke ITS-veiligheidsmonitor

schooljaar 2015/2016 beschikbaar is en door scholen kan

kunnen worden opgenomen in Vensters.

worden ingevuld.
13

14

Database interventies sociale veiligheid

DOEL



Scholen hebben een overzicht van effectieve aanpakken,
Samen met experts van onder andere het NJI, het

methoden en werkwijzen die bijdragen aan de sociale veiligheid.

Centrum School en Veiligheid en OCW zorgen de
sectorraden ervoor dat er een database komt met
(bewezen) effectieve interventies voor het realiseren

AMBITIE

van een sociaal veilige omgeving, zodat scholen kunnen

Scholen maken gebruik van effectieve programma’s en

kiezen voor een aanpak (programma/methodiek)

doelgerichte interventies op het gebied van sociale veiligheid en

waarvan de effectiviteit, voor zover mogelijk, bewezen

verantwoorden zich hierover in Vensters.

is en die past bij hun visie en context. Startpunt is de
inventarisatie van de Commissie Anti-pestprogramma.
Op termijn worden in de database ook aanpakken/

PLANNING

methodieken opgenomen op het gebied van sociale

Oplevering eerste versie database: augustus 2015

vaardigheid/weerbaarheid, seksuele vorming, seksuele
diversiteit (LHBT), discriminatie en racisme.

15

16

3.2.

Kennisdeling en ambassadeurs

Regionale bijeenkomsten en landelijke conferentie

DOEL



Scholen weten wat werkt, kennen good practices en weten hoe
De sectorraden organiseren drie regionale

ze hun aanpak kunnen verantwoorden.

themabijeenkomsten over het tegengaan van pesten.

De sectorraden kennen de vragen en knelpunten die in het veld

De deelnemers delen behoeften en kennis over:

leven en ondernemen daarop actie.

•

De werkzame aspecten van anti-pestmethodes;

•

Goede voorbeelden van een veiligheidsplan;

•

Goede voorbeelden van pestaanpakken (NJI);

AMBITIE

•

Valide monitormogelijkheden.

De sectorraden bereiken met de regionale bijeenkomsten en de
landelijke conferentie 60% van de PO- en VO-besturen.

De bijeenkomsten monden uit in een landelijke
conferentie over sociale veiligheid in april
2015. Deze conferentie wordt in samenwerking

PLANNING

georganiseerd door Rutgers WPF, School en

Uitvoering regionale bijeenkomsten en conferentie: november

Veiligheid, COC, EduDivers en de sectorraden.

2014 t/m voorjaar 2015

17

18

Nieuwsbrieven en digitale handreiking

DOEL



Scholen zijn goed geïnformeerd over de activiteiten rond sociale
Het thema sociale veiligheid en de inhoud van

veiligheid en de resultaten daarvan.

de themabijeenkomsten en van de conferentie
komen maandelijks aan bod in de nieuwsbrieven
van de sectorraden. Zo krijgt sociale veiligheid een

AMBITIE

schooljaar lang aandacht. Eind 2015 – in de week van

Alle PO- en VO-schoolbesturen worden met de nieuwsbrieven

het pesten 21-25 september – krijgen alle scholen

en de digitale handreiking bereikt.

via de websites van de sectorraden en het Centrum
voor School en Veiligheid toegang tot een digitale
handreiking pesten. De handreiking bevat onder meer

PLANNING

informatie over de effectiviteit van methodieken,

Uitvoering: maandelijks tot einde 2015

professionaliseringsmogelijkheden en tips van
schoolleiders, leraren en leerlingen om een sociaal veilige
omgeving te realiseren. De handreiking wordt regelmatig
geactualiseerd.

19

20

Professionalisering in netwerken

DOEL



Alle kernfunctionarissen sociale veiligheid in de school zijn
Als het gaat om de beleidsontwikkeling voor sociale

geprofessionaliseerd.

veiligheid, zijn vertrouwenspersonen één van de belangrijkste
‘aanjagers’ binnen de school. Via bestaande netwerken van
vertrouwenspersonen (Stichting School en Veiligheid / PPSI)

AMBITIE

dragen de sectorraden bij aan de professionalisering van

In 2015 worden 1.000 vertrouwenspersonen

vertrouwenspersonen. Hierin is onder meer aandacht voor

geprofessionaliseerd via de netwerken. Professionalisering

de onderzochte werkzame aspecten van anti-pestaanpakken,

van overige kernfunctionarissen wordt gemonitord via de

de schoolbrede aanpak en professionalisering van leraren.

nascholingsinstellingen.

Met aanbieders van nascholingsinstellingen worden
de mogelijkheden besproken om voor veiligheids-/

PLANNING

zorgcoördinatoren en mentoren soortgelijke netwerken

Uitvoering: vanaf januari 2015

op te zetten. In aansluiting op de initiatieven van pabo’s en
lerarenopleidingen om leraren te professionaliseren op het
gebied van sociale veiligheid, komen in samenwerking met
de Stichting School en Veiligheid inhoudelijke verdieping
en goede voorbeelden over dit thema beschikbaar, die
kunnen worden opgenomen in opleidingen en nascholing.
Op het gebied van professionalisering van personeel
wordt ook afstemming gezocht met de vakbonden.
21

22

Ambassadeurs Sociale Veiligheid

DOEL



Bestuurders en schoolleiders die willen/moeten werken aan
In navolging van de ambassadeurs Veilige Publieke Taak,

de sociale veiligheid op hun school hebben een deskundige

stellen de sectorraden voor om ambassadeurs Sociale

sparringpartner.

Veiligheid aan te stellen. Deze ambassadeurs gaan met
schoolleiders en besturen in gesprek over de manier
waarop scholen de sociale veiligheid kunnen vergroten

AMBITIE

en pesten kunnen aanpakken. Met name voor scholen

De ambassadeurs Sociale Veiligheid bereiken 80% van de

die op dit gebied achterblijven, spelen de ambassadeurs

besturen (PO, V(S)O) die ondersteuning willen/nodig hebben bij

een belangrijke rol. De school kan zelf contact opnemen

het op orde brengen van de sociale veiligheid in hun school.

of de Inspectie verwijst de school naar de ambassadeur.
De Stichting School en Veiligheid draagt, samen met de
sectorraden, zorg voor de inhoudelijke begeleiding en

PLANNING

coördinatie van de ambassadeurs.

Uitvoering: schooljaar 2015-2016

23

Actieplan sociale
veiligheid op school
Dit gezamenlijke actieplan van de PO-Raad en de VO-raad
beoogt scholen te ondersteunen bij de verbetering van de sociale
veiligheid in de school. Voorop staat dat scholen zélf aan zet
zijn. Zij bepalen hoe zij hun veiligheidsbeleid gestalte geven. De
activiteiten moeten uitvoerbaar en werkbaar zijn en aansluiten
bij de werkwijze van de school. Daarom vinden de sectorraden
het van groot belang dat scholen dit actieplan onderschrijven en
dat de activiteiten aansluiten bij de wensen en de behoeften van
scholen. De raden leggen het actieplan dan ook allereerst voor
aan hun achterban. Dit gebeurt via de bestaande netwerken.
Samen met scholen wordt dit plan vervolgens geconcretiseerd
en nader ingevuld.