Doden van
zorgbehoevende
dieren

Inhoudsopgave
Procedure3
Leeswijzer3
Samenvatting4
1. Inleiding

8

1.1 Achtergrond
1.2 Vragen van de minister
1.3 Relatie met eerdere zienswijzen

8
8
9

2. Achterliggende zorgen

11

2.1 Dodingspraktijk en dierhouderij
2.2 Het individuele dier binnen het bedrijf
2.3 Opvattingen van het publiek
2.4 Gewetensnood bij dierhouders

11
11
12
13

3. Afbakening

15

3.1 Wat verstaan we onder zorgbehoevend?
3.2 Hoe verhoudt dit begrip zich tot dierwaardige dierhouderij?
3.3 Wat valt onder euthanasie?
3.4 Welke dierpraktijken nemen we in beschouwing?

15
16
17
19

4. Afweging van waarden en belangen

20

4.1 Waarden en belangen
4.2 Waarden gerelateerd aan de mens
4.3 Waarden gerelateerd aan het dier
4.4 Overige waarden

21
21
22
23

5. Relevante criteria in het besluitvormingsproces

24

5.1 Categorie I: Het dier dient uit zijn lijden te worden verlost
5.2 Categorie II: Inspanningen en kosten zijn economisch niet haalbaar
5.3 Belangrijke vragen

24
25
26

6. Professionalisering en dialoog

27

6.1 Ondersteuning en ketenkwaliteitssystemen
6.2 Scholing en professionalisering
6.3 Communicatie en dialoog

27
28
29

7. Conclusies en aanbevelingen

30

Bronnen33
Samenstelling van de raad

34

Bijlage 1: Geraadpleegde praktijkdeskundigen

35

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 2

Procedure
Deze zienswijze van de Raad voor Dierenaangelegenheden is opgesteld op verzoek van de
minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en voorbereid door een forum bestaande uit
de raadsleden prof. dr. ir. L.A. den Hartog (voorzitter), dr. H.A.P. Urlings, drs. F. Verstappen, J. van
de Ven, drs. R.A. Tombrock, D.M. Eppink DVM, MSc. (jong RDA) en mr.drs. J. Staman. Om alle
leden van het forum optimaal inzicht te verschaffen in het doden van zorgbehoevende dieren, is
voor verschillende praktijken de thans bestaande toestand geschetst. Schetsen zijn gemaakt voor
de opvang van uitheemse en gezelschapsdieren, voor manegebedrijven, voor dierentuinen, voor
slachthuizen en voor melkvee-, melkgeiten-, varkens- en leghennenbedrijven. Voor het samenstellen
van deze schetsen is informatie ingewonnen bij 18 verschillende praktijkdeskundigen, teksten zijn
voor commentaar en aanvullingen teruggelegd. De schetsen zijn door het forum vooral gebruikt
om een beter beeld te krijgen van de praktijk van het doden van zorgbehoevende dieren en de
overwegingen die er spelen, zonder daarbij te streven naar volledigheid. Om de omvang van deze
zienswijze te beperken, is besloten om hierin alleen voorbeelden uit deze schetsen op te nemen.
Het forum werd bij haar werkzaamheden ondersteund door de commissiesecretarissen dr. K. van
Hees en dr. ing. H. Hopster van het RDA-team. De concepttekst van deze zienswijze is in delen
besproken in het forum waarna deze gesprekken hun weerslag kregen in een volledige concept
zienswijze. Dit concept is in een horizontale toets voorgelegd aan alle leden van de Raad, aan
de leden van jong-RDA en aan het RDA-team. Opmerkingen en aanvullingen van deze leden zijn
vervolgens verwerkt in de zienswijze zoals deze voor u ligt. Deze zienswijze is dan ook een product
van de gehele Raad.

Leeswijzer
Deze zienswijze gaat dieper in op de besluitvorming rond het doden van zorgbehoevende dieren
en de belangen, waarden en criteria die daarbij een rol spelen. Ook wordt aandacht besteed
aan hoe praktijken kunnen worden verbeterd en hoe dit lastige onderwerp beter bespreekbaar
kan worden gemaakt. In hoofdstuk 1 wordt het onderwerp ingeleid en de vraag van de minister
weergegeven. In hoofdstuk 2 zijn onderliggende zorgen over de huidige dodingspraktijk en de
maatschappelijke opvattingen over het doden van dieren beknopt weergegeven, vanuit het
perspectief van burgers en dierhouders. Voorbeelden geven situaties weer waar het schuurt. In
hoofdstuk 3 wordt het onderwerp ingekaderd tot de bedrijfsmatige houderij van dieren, wordt het
begrip ‘zorgbehoevend’ gedefinieerd en het begrip euthanasie nader geduid. Hoofdstuk 4 geeft de
verschillende waarden en belangen weer die een rol spelen bij het besluit om dieren eerder dan de
bedoeling was (voortijdig) te doden. Hoofdstuk 5 gaat in op de criteria die kunnen gelden bij het
besluit om dieren voortijdig te doden en eindigt met vragen die van nut kunnen zijn in het gesprek
over dit lastige onderwerp. In hoofdstuk 6 wordt ingegaan op professionalisering van praktijken
en op het beter bespreekbaar maken van het onderwerp. Hoofdstuk 7 sluit af met conclusies en
aanbevelingen.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 3

Samenvatting
Achtergrond en vragen
Dierhouders zijn wettelijk verplicht dieren de zorg te bieden die ze redelijkerwijs behoeven (artikel
1.3 Wet dieren). Daar hoort ook een verantwoord beleid bij voor dieren waarvan het leven eerder dan
voorzien moet worden beëindigd. Het besluit om dieren voortijdig te doden is een problematisch,
maar noodzakelijk onderdeel van onze zorg voor dieren.
De positie van dieren in onze samenleving verandert en het doden van dieren roept in toenemende
mate vragen op. De maatschappelijke kritiek spitst zich toe op de zorgvuldigheid waarmee wordt
besloten om dieren te doden en op een verantwoorde uitvoering van zo’n besluit.
De minister van LNV heeft de Raad voor Dierenaangelegenheden gevraagd zich in een zienswijze uit
te spreken over euthanasie van zorgbehoevende dieren. De kernvraag luidde hoe een verantwoord
euthanasiebeleid voor deze dieren er uit zou kunnen zien.
Bij de beantwoording heeft de Raad zich gebogen over enkele deelvragen:
• welke belangen en waarden spelen een rol bij een besluit om het leven van een dier voortijdig te
beëindigen?
• welke criteria moeten daarbij worden betrokken?
• en hoe kan de dierhouderij in het kader van het verantwoord ondernemen de transparantie
vergroten, met oog voor zowel dier als dierhouder?

Kaders
Zorgbehoevend
Bij mensen wordt gesproken van ‘zorgbehoevend’ als een persoon langdurig nauwelijks of niet
meer in staat is om voor zichzelf te zorgen. Voor dieren heeft het begrip zorgbehoevend een
andere betekenis. Gehouden dieren zijn per definitie beperkt zelfredzaam en behoeven levenslang
zorg van mensen. De Raad verstaat onder ‘zorgbehoevende dieren’: dieren waaraan binnen het
huidige economische model geen perspectief kan worden geboden op een leven dat minimaal
voldoet aan de geldende wettelijke normen voor dierenwelzijn.

Categorie I en II
Binnen die groep onderscheiden we grosso modo twee categorieën. Categorie I omvat dieren
waarbij ernstige pijn en onherstelbare welzijnsschade alleen kan worden beëindigd door hun leven
te beëindigen. Categorie II bestaat uit dieren waarvoor een leven dat minimaal voldoet aan de
geldende wettelijke normen niet mogelijk wordt geacht omdat dit inspanningen vraagt die verder
gaan dan hetgeen binnen het huidige economische model, redelijkerwijs van de individuele
dierhouder gevraagd kan worden. Het betreft vaak dieren die niet ondraaglijk lijden, maar die niet
of niet langer geschikt zijn voor het doel waarvoor ze bestemd zijn – ook niet na behandeling en
herstel - en waarvoor geen economisch haalbare alternatieve bestemming mogelijk is.
Met het doden van zorgbehoevende dieren bedoelen we in deze zienswijze de actieve, voortijdige
beëindiging van het leven van dieren uit de twee genoemde categorieën. Ook bij voortijdig doden
geldt als uitgangspunt dat de dieren elke vermijdbare vorm van pijn, spanning of lijden wordt
bespaard.

Nooddoding
De Raad pleit voor een zorgvuldig gebruik van begrippen en stelt voor om bij dieren, in plaats van
euthanasie, de term ‘nooddoding’ te hanteren. Nooddoding is een verbijzondering van voortijdig
doden, enkel en alleen in het belang van het dier, om het uit uitzichtloos lijden te verlossen.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 4

De Raad hanteert deze term liever dan euthanasie, omdat euthanasie zijn betekenis vooral aan
de toepassing bij mensen ontleent en staat voor actieve levensbeëindiging op verzoek van een
wilsbekwame patiënt. Bij dieren is geen sprake van zelfbeschikking of wilsbekwaamheid.

Bedrijfsmatige dierhouderij
In deze zienswijze beperken we ons tot de bedrijfsmatige dierhouderij. Die omvat bedrijven
met productiedieren, manegebedrijven, slachthuizen, dierentuinen, stads- en kinderboerderijen,
dierenasielen en dierenopvangcentra alsmede bedrijven waar gezelschapsdieren worden gefokt.
Op al die bedrijven doen zich gevallen voor waarin besloten moet worden over voortijdige
beëindiging van het leven van dieren.

Maatschappelijke opvattingen
In onze samenleving stemt meer dan tachtig procent van de mensen in met nooddoding van
dieren als dat op voornamelijk diergeneeskundige gronden gebeurt (categorie I). De acceptatie
lijkt aanzienlijk geringer als het gaat om het voortijdig doden van dieren om economische redenen
(categorie II).
Mensen die moeten besluiten tot het voortijdig doden van dieren, en meer nog zij die bij de
uitvoering zijn betrokken, ervaren verschillende vormen en gradaties van gewetensnood. Samen
met het taboe dat er rust op het doden van dieren, kan dit leiden tot uit- of afstel van een tijdig,
noodzakelijk besluit om een dier uit zijn lijden te verlossen.

Waarden en belangen
Het doden van zorgbehoevende dieren mag nooit vanzelfsprekend zijn. Bij de legitimatie spelen
verschillende waarden en belangen elk hun eigen rol. Ze hangen samen met het doel waarvoor
dieren door de mens worden gehouden (productie, recreatie, opvang), met het dier zelf (intrinsieke
waarde), met de relatie tussen dier en houder (affectieve waarde, instrumentele waarde) en met
overige waarden (beslag op grondstoffen en hulpbronnen, medicatie, arbeid of ruimte en de
gevolgen voor veiligheid en volksgezondheid).

Criteria
Voor dieren in categorie I worden andere criteria gehanteerd dan voor dieren in categorie II. Een
besluit om een dier uit zijn lijden te verlossen (cat. I) berust vrijwel altijd op diergeneeskundige
gronden. Maatgevende criteria om tot nooddoding te besluiten zijn onder andere: afwezigheid
van het vermogen om te voorzien in basislevensbehoeften (eten, drinken, ademhalen, ontlasten of
mobiliteit), ernstig mentaal of fysiek lijden en slechte of onzekere herstelprognose of onomkeerbare
gedragsproblemen waaronder het dier zelf lijdt. Bij dieren in categorie II wordt het in leven laten
van dieren economisch niet haalbaar geacht. Dit is bijvoorbeeld het geval bij pasgeboren dieren
met geringe overlevingskansen, dieren die een gevaar vormen voor de omgeving, of dieren die
ongeschikte eigenschappen hebben voor het doel van de houderij.
Voorkomen moet worden dat het voortijdig doden van dergelijke dieren een routine wordt. In
die situaties zal moeten worden nagegaan of er achterliggende structurele oorzaken zijn en hoe
deze zijn op te heffen. Er zijn dan bedrijfs- of systeemaanpassingen nodig om de noodzaak tot
het voortijdig doden van dieren terug te dringen. De RDA vindt dat dit nadrukkelijk een plek moet
krijgen in de besprekingen over het convenant Dierwaardige Veehouderij.

Professionalisering en dialoog
Binnen de bedrijfsmatige dierhouderij groeit de aandacht voor het voortijdig doden, de vereiste
zorgvuldigheid van de besluitvorming en de ermee samenhangende gevoeligheden in de praktijk
en in de samenleving. Er circuleren goede voorbeelden van beslisondersteuners, richtlijnen en

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 5

protocollen waarmee besluiten tot het doden van zorgbehoevende dieren op zorgvuldige en
controleerbare wijze tot stand kunnen komen. Er zijn ook benchmarken op basis waarvan eventuele
bedrijfsspecifieke of sectorgebonden oorzaken geïdentificeerd en aangepakt kunnen worden. Zo’n
instrumentarium is echter niet voor alle diercategorieën in alle sectoren beschikbaar. Ook blijft het
bespreekbaar maken van dit emotioneel en moreel beladen onderwerp voor velen lastig.

Conclusies
De belangrijkste conclusies van deze zienswijze zijn:
• De intrinsieke waarde van het dier en aandacht voor een goede omgeving, goede voeding, goede
gezondheid, ruimte voor natuurlijk gedrag en het bereiken van een positieve emotionele staat
voor het individu dienen in alle gevallen vertrekpunt voor onze omgang met dieren te zijn, ook
als het gaat om het voortijdig doden ervan;
• We onderscheiden voor het doden van zorgbehoevende dieren twee categorieën: dieren die
ondraaglijk lijden en in hun eigen belang voortijdig moeten worden gedood (cat. I) en dieren
waaraan, binnen de grenzen van het huidige economisch model, door de individuele houder
geen leven volgens minimaal de wettelijke normen geboden kan worden en waarvoor geen
economisch haalbare alternatieve bestemming mogelijk is (cat. II);
• Bij alle vormen van bedrijfsmatige dierhouderij doet de noodzaak om zorgbehoevende dieren
voortijdig te doden zich op enig moment en om enigerlei reden voor. Het is onacceptabel om
een dier dat ernstig lijdt en niet zal herstellen aan zijn lot over te laten en langzaam te laten
sterven;
• In onze samenleving stemt een grote meerderheid in met nooddoding (categorie I). De acceptatie
lijkt aanzienlijk geringer als het gaat om het voortijdig doden van dieren om economische
redenen (categorie II);
• Per dierpraktijk en per situatie verschillen de waarden en belangen die in het geding zijn
bij de afweging om dieren voortijdig te doden. In alle gevallen geldt dat het zou moeten
gaan om incidentele gevallen. Als sprake is van routinematig voortijdig doden, dan zijn
bedrijfsaanpassingen of systeemverandering noodzakelijk;
• Mensen die moeten besluiten tot het voortijdig doden van dieren en in sterkere mate degenen die
bij de uitvoering betrokken zijn, ervaren verschillende vormen en gradaties van gewetensnood.
Dat kan belemmerend werken op het tijdig nemen en uitvoeren van zo’n besluit;
• Beslisondersteuners, richtlijnen en protocollen kunnen bijdragen aan een zorgvuldiger en
controleerbare besluitvorming en uitvoering. Met benchmarksystemen kunnen bedrijfsspecifieke
of sectorgebonden oorzaken aangepakt worden. Zo’n instrumentarium is echter niet voor alle
diercategorieën in alle sectoren beschikbaar.
• Voortijdig doden van (veelal jonge) dieren is een emotioneel en moreel beladen onderwerp en
voor velen lastig bespreekbaar, waardoor verbeteringen worden belemmerd.

Aanbevelingen
De RDA bepleit een herijking van het kader waarbinnen tot het voortijdig doden van dieren wordt
besloten. Dit zou moeten gebeuren in gezamenlijkheid door de overheid, de dierpraktijken en de
Dierenbescherming. De Raad doet daarvoor de volgende aanbevelingen:

Doe meer aan preventie
De veranderende positie van het dier in de samenleving en het groeiende ongemak over het
doden van dieren vragen om preventie. Dat wil zeggen, het voorkomen van situaties waarin
zorgbehoevende dieren moeten worden gedood of tenminste maatregelen waardoor het aantal
gevallen wordt verminderd. De RDA doet sectorpartijen twee aanbevelingen.
• Zorg ervoor dat in alle vormen van bedrijfsmatige dierhouderij voldoende aandacht wordt

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 6

besteed aan het individuele dier. Zet sterk in op preventie en voorkom zo veel mogelijk dat er
zorgbehoevende dieren ‘ontstaan’.
• Overdenk waar de noodzaak tot het voortijdig doden van dieren structureel verankerd is geraakt
in houderijsystemen en ontwikkel alternatieven waarmee dit zoveel mogelijk kan worden
teruggedrongen, met als focus het individuele dier. Dit zal expliciet een plek moeten krijgen in
de discussie over Dierwaardige Veehouderij.

Begin bij een zorgvuldige afweging
De erkenning van de intrinsieke waarde van dieren maakt dat doden nooit vanzelfsprekend kan zijn.
Elke situatie vraagt om een zorgvuldige afweging, die expliciet maakt welke waarden en belangen
worden meegenomen en hoe het belang van de onderhavige dieren zich daarmee verhoudt.
• De RDA raadt sectorpartijen aan om richtlijnen en instrumenten te laten ontwikkelen voor
alle relevante diersoorten en vormen van bedrijfsmatige dierhouderij. Daarnaast adviseert
de Raad het voortijdig doden van zorgbehoevende dieren waar mogelijk op te nemen in
ketenkwaliteitssystemen.
• Overheid moet systemen ontwikkelen om gegevens van bedrijfsmatige dierhouders voor
een benchmark te verzamelen. In ruil voor hun deelname ontvangen dierhouders informatie,
begeleiding, scholing en training om tot verbeteringen te komen, waarmee het aantal
zorgbehoevende dieren kan worden teruggedrongen.

Zorg voor een verantwoorde uitvoering
In alle gevallen dient het doden tijdig en met de grootst mogelijke zorgvuldigheid te worden
uitgevoerd door vakbekwame mensen. De Raad adviseert de overheid het volgende:
• Leg de verantwoordelijkheid voor het voortijdig doden van zorgbehoevende dieren bij de
dierhouder, die daarvoor afstemt met deskundigen (bv. diergeneeskundigen, gedragsbiologen).
Zorg daarbij voor voldoende effectieve ondersteuning bij het nemen van het besluit en bij een
pijnloze en zachtzinnige uitvoering daarvan.

Maak het onderwerp beter bespreekbaar
Om het onderwerp beter bespreekbaar te maken zijn communicatie en opleiding belangrijk.
• De Raad adviseert sectorpartijen: zorg voor een goede communicatie over het voortijdig doden
van dieren; dat betreft zowel het delen van informatie binnen de bedrijfsmatige dierhouderij als
het organiseren van dialogen om het onderwerp bespreekbaar te maken.
• De Raad vindt dat de overheid het voortijdig doden van dieren expliciet een plek moet geven in
het curriculum van dier-gerelateerde (MBO, HBO en WO) opleidingen en trajecten voor bij- en
nascholing.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 7

1. Inleiding
1.1 Achtergrond
De zorg voor dieren krijgt politiek, maatschappelijk en in de verschillende dierpraktijken
tegenwoordig de nodige aandacht, met name als dieren jong en kwetsbaar zijn (Ouweltjes et
al., 2020; RDA 2021). Sterfte van jonge dieren leidt tot vragen in de samenleving omdat het om
jonge dieren gaat en het vrijwel altijd een voortijdige dood betreft. Dit wordt beschouwd als teken
dat de zorg voor de jonge dieren niet op orde is of door economische factoren onder druk staat
(RDA 2021). Het terugdringen van sterfte onder jonge dieren heeft daarom hoge prioriteit. En
zullen echter altijd (jonge) dieren zijn, die er door uiteenlopende oorzaken erg slecht aan toe zijn
en, binnen het huidige economische model, geen perspectief hebben op herstel, waardoor het
beëindigen van hun leven een noodzakelijke afweging wordt. Ook komt het voor dat (pasgeboren)
dieren met voor de dierhouder ongewenste eigenschappen weinig waarde hebben. Gehouden
dieren zijn voor hun welzijn volstrekt afhankelijk van degene die ze houdt. Dierhouders zijn
wettelijk verplicht dieren de zorg te bieden die ze redelijkerwijs behoeven (artikel 1.3 Wet dieren).
Daar hoort ook een verantwoord beleid bij ten aanzien van dieren waarvan om uiteenlopende
redenen het leven, eerder dan voorzien, moet worden beëindigd. Het besluit om dergelijke dieren
voortijdig te doden is een problematisch, maar noodzakelijk onderdeel van onze zorg voor dieren.
In de recent verschenen zienswijze over het doden van dieren (RDA 2022) concludeert de RDA
dat de vanzelfsprekendheid van het doden van dieren momenteel ter discussie staat, maar niet
in alle gevallen als problematisch of onwenselijk wordt beschouwd. Het is een handeling die om
meer aandacht en discussie vraagt, zowel met betrekking tot de handeling zelf als tot bestaande
houderijsystemen en praktijken die nopen tot het doden van dieren.

1.2 Vragen van de minister
De minister wil graag dat de Raad zich uitspreekt over de euthanasie van zorgbehoevende dieren
en hij heeft daarom de RDA om een zienswijze gevraagd.
De kernvraag die ons daarbij is voorgelegd, is hoe een verantwoord euthanasiebeleid voor
zorgbehoevende dieren er uit zou kunnen zien. Een verantwoord euthanasiebeleid geeft volgens
de minister weloverwogen en inzichtelijke antwoorden op de volgende vragen:
I. Wat zijn relevante criteria in het besluitvormingsproces rondom euthanasie van zorgbehoevende
dieren?
II. Welke belangen- en waardenoverwegingen spelen een rol in de afweging om tot euthanasie
over te gaan?
III. Hoe kan de praktijk de transparantie vergroten in het kader van verantwoord ondernemen, met
oog voor zowel dier als dierhouder?
In nauwe samenhang met bovenstaande vragen werkt Wageningen Livestock Research in het
kader van beleidsondersteunend (BO) onderzoek in opdracht van het ministerie van LNV aan de
volgende kennisvragen:
i) welke criteria zijn van belang om de afweging in het besluitvormingsproces rondom euthanasie
van zorgbehoevende dieren te onderbouwen, inclusief het ontwikkelen van beslisondersteuners
voor verschillende diersoorten;
ii) over welk kennis- en ervaringsniveau dient men te beschikken wanneer men een dier
euthanaseert;
iii) aan welke technische eisen dient een dodingsmethode te voldoen ter borging van het
beschermen van het dier bij het doden en ter borging van de veiligheid van de gebruiker.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 8

Alles bij elkaar heeft het ministerie van LNV behoefte aan een handreiking voor beleid voor een
weloverwogen en inzichtelijke besluitvorming ten aanzien van euthanasie van zorgbehoevende
dieren en voor de mogelijkheden en middelen waarover de dierhouder moet kunnen beschikken
voor een optimale uitvoering ervan.
Kort gezegd wordt de RDA gevraagd naar een meer overkoepelende, beleidsmatige insteek met
aandacht voor het communicatieve aspect en gaat het beleidsondersteunend onderzoek aan de
slag met de technische kant. Doel van deze zienswijze is dan ook om antwoorden te geven op de
vragen die de minister de RDA heeft gesteld. In de kern gaat het om duidelijke criteria voor het
besluit tot euthanasie, het coherent kunnen beoordelen van de noodzaak hiervan en een heldere
publieke verantwoording.

1.3 Relatie met eerdere zienswijzen
De vraag van de minister raakt aan onderwerpen die recent in drie eerdere zienswijzen door de
RDA aan de orde zijn gesteld. Als eerste noemen we de zienswijze ‘Zorg voor het jonge dier’ (RDA
2021). Daarin doet de RDA aanbevelingen om de sterfte van jonge dieren, zoveel als mogelijk
is, terug te dringen. Evenwel is ook gesteld dat zelfs bij de beste zorg, sterfte nooit helemaal is
te voorkomen. Met name wordt erop gewezen dat er bijvoorbeeld jonge dieren zijn die er door
genetische afwijkingen, verwonding of ziekte zo slecht aan toe zijn, zonder perspectief op herstel,
dat voortijdige beëindiging van hun leven onvermijdelijk is. Ook wordt gewezen op pasgeboren
dieren die voor de dierhouder niet de gewenste eigenschappen (geslacht, erfelijke aanleg, uiterlijk)
hebben waardoor ze van weinig of geen waarde zijn. Geconcludeerd wordt dat dit in allerlei
dierhouderijsystemen voor komt, bij allerlei dierhouders en bij alle diersoorten.
Eveneens relevant in dit verband is als tweede de zienswijze ‘Doden van dieren aan het licht’.
Daarin wordt onder andere geconcludeerd dat het doden van dieren morele vragen oproept en
dat dit steeds minder als vanzelfsprekend geaccepteerd wordt (RDA 2022). Het doden van dieren,
zo concludeert de RDA (RDA 2022), vraagt om meer aandacht en meer debat over zowel de
uitvoering van de handeling, als over systemen en praktijken die tot het doden van dieren leiden.
Dit debat wordt noodzakelijk geacht om het ongemak over het thema weg te nemen, inclusief
belemmeringen voor ontwikkelingen op het terrein van preventie, zorgvuldige afweging en
verantwoorde uitvoering. De wettelijke zorgplicht brengt immers niet alleen de zorg voor het leven
van dieren met zich mee, maar ook de verantwoordelijkheid voor het beperken van het doden van
dieren en het maken van een zorgvuldige afweging voor het besluit tot doden.
Om enigszins structuur aan te brengen in de uiteenlopende redenen om dieren te doden, ontwierp
de RDA (RDA 2022) de volgende indeling:
• Doden om lijden te beëindigen;
• Doden van dieren die niet aan het beoogde doel voldoen;
• Doden om overlast te voorkomen of te beheersen;
• Doden in het kader van ziektebestrijding;
• Doden voor menselijk nut.
Vanwege de breedte van het thema zijn in de zienswijze ‘Doden van dieren aan het licht’ (RDA 2022)
niet alle onderwerpen inhoudelijk behandeld. Ze dient als opmaat voor een breder debat over het
doden van dieren met als doel om tot zorgvuldige, transparante afwegingen te komen en het welzijn
van dieren bij het doden te verbeteren.
Een vergelijkbaar betoog geldt ook voor de zienswijze ‘Zorg voor het jonge dier’. Ook in die zienswijze
is voortijdige sterfte van jonge dieren in de breedte besproken, waardoor ook de zienswijze ‘Zorg
voor het jonge dier’ als onderliggend aan deze zienswijze over euthanasie moet worden beschouwd.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 9

Tenslotte, als derde, dient de zienswijze ‘Dierwaardige veehouderij’ te worden genoemd. In de
zienswijze ‘Dierwaardige veehouderij’ wordt een lans gebroken voor een transitie naar vormen
van veehouderij waarin dieren meer kwaliteit van leven ervaren (‘a life worth living’), waar grenzen
gesteld worden aan het aanpassen van het dier via fokkerij en er meer aandacht is voor de eigen
belangen van het dier. Relevant is ook de vraag welk niveau van sterfte acceptabel is, met name
daar waar het dierhouderijsysteem zelf het terugdringen van sterfte in de weg staat. Om het even
welke oorzaak hier precies aan ten grondslag ligt en ongeacht of het zieke, kwetsbare dieren betreft
die sterven of gezonde dieren die voortijdig worden gedood omdat er geen bestemming voor kan
worden gevonden. Fundamenteler nog is de vraag in hoeverre een bedrijfsvoering levensvatbaar
moet worden geacht als er structureel gezonde dieren worden geboren, waaraan om economische
redenen geen dierwaardig bestaan kan worden geboden. Of, als dieren ziek worden of niet meer
winstgevend zijn, niet in een dierwaardig bestaan kan worden voorzien. Dit roept zelfs de vraag
op in hoeverre de zorgplicht de zorg voor dergelijke dieren nu al niet voorschrijft. De transitie naar
een dierwaardige veehouderij zal volgens de RDA integraal, gezamenlijk met alle stakeholders en
met een heldere regie van de overheid in gang moeten worden gezet. Recent is daartoe de start
gemaakt1. In de systeemdiscussie over toekomstbestendige, dierwaardige veehouderij verdient de
kwestie van sterk gespecialiseerde rassen en foklijnen expliciet te worden besproken.
Wij beschouwen de zienswijzen ‘Doden van dieren aan het licht’ en ‘Zorg voor het jonge dier’ als
onderliggend aan de scherper afgebakende vragen die ons door de minister zijn gesteld betreffende
euthanasie van dieren die extra zorg behoeven. Deze vragen worden in deze zienswijze nader
uitgewerkt.
Tegelijkertijd lopen we ook tegen kwesties aan, die niet op korte termijn kunnen worden opgelost,
omdat deze gerelateerd zijn aan fundamentele keuzes, onlosmakelijk verbonden met gangbare
systemen voor dierlijke productie. Deze ‘systeemvragen’ dienen volgens de Raad expliciet een plek
te krijgen in de gesprekken over het convenant Dierwaardige Veehouderij, als opmaat voor een
vervolg over dierwaardige dierhouderij voor andere bedrijfsmatige praktijken.

1

Convenant voor een dierwaardige veehouderij | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 10

2. Achterliggende zorgen
In dit hoofdstuk wordt het doden van zorgbehoevende dieren kort toegelicht, te beginnen met de
maatschappelijke kritiek op de dodingspraktijk en situaties waarin dit schuurt. Vervolgens wordt het
voortijdig doden van dieren kort beschreven vanuit het perspectief van de burger en vanuit het perspectief
van de dierhouder.

2.1 Dodingspraktijk en dierhouderij
Dieren worden voor uiteenlopende doeleinden gehouden, in sterk van elkaar verschillende
praktijken en situaties. Ook worden zij om heel verschillende redenen gedood. Wel geldt algemeen
als uitgangspunt dat het doden, inclusief voorbereidingshandelingen zoals vervoer en het hanteren
van dieren, gepaard dient te gaan met zo weinig mogelijk pijn, spanning of lijden (EU-Verordening
1999/2009).
De maatschappelijke kritiek spitst zich veelal toe op de vraag of, gelet op het doel en de
omstandigheden van het geval, het doden van dieren wel noodzakelijk is. In vervolg daarop gaat
het erom of bij de dodingshandelingen voldoende zorgvuldigheid wordt betracht, of voldoende
kennis en vaardigheid aanwezig is en of gebruik wordt gemaakt van de beste, nieuwste methodes.
Belangrijke kritiek geldt dodingsmethoden, die onvoldoende zijn gebaseerd op de actuele stand
van kennis, techniek en vaardigheden en daardoor onnodige pijn, spanning of lijden opleveren. De
kritiek appelleert bovendien aan het voortbestaan van onvolkomenheden in de bedrijfsvoering en/
of het houderijsysteem, waardoor er te vaak incidenten optreden, aan economische druk op het
dodingsproces en aan incidenten bij dodingen. Tegelijkertijd kan een dodingsmethode negatieve
gevoelens bij mensen oproepen, terwijl de methode op zichzelf technisch gezien met zo weinig
mogelijk pijn, spanning of lijden gepaard gaat.
Nieuwe vormen van kritiek richten zich niet alleen op bestaande dodingspraktijken en de
verbetering daarvan, maar ook op de bestaande dierhouderijpraktijken zelf. De legitimatie daarvan
wordt geheel of op belangrijke onderdelen in twijfel getrokken. Die kritiek lijkt voort te komen uit
veranderende opvattingen over dieren en de morele status van het dier. Afhankelijk van het doel
waarvoor dieren gehouden worden en de voor- en nadelen die wij mensen van dieren ondervinden,
spelen bij de afweging om het leven van dieren actief te beëindigen telkens andere belangen en
waarden een rol. Dat betekent ook dat het belang van het dier met een wisselend complex van
belangen van mensen moet wedijveren.

2.2 Het individuele dier binnen het bedrijf
In deze zienswijze stellen we de zorg voor het individuele dier centraal. Dat houdt in dat dieren
onnodig pijn, spanning of lijden bespaard moet worden en er uitzicht dient te zijn op een leven
volgens wettelijke minimumnormen. Ondanks het streven naar een dierwaardige veehouderij is
dat op dit moment de absolute ondergrens. Moet een dier gedood worden, dan dient dat conform
het wettelijk kader te gebeuren, op verantwoorde wijze en met respect voor het dier. Het beëindigen
van een dierenleven is niet vanzelfsprekend maar ook geen taboe.
De RDA is van mening dat het besluit om een individueel dier voortijdig te doden weloverwogen
genomen dient te worden, op basis van heldere criteria en op inzichtelijke wijze. Elk geval
staat op zichzelf, elke situatie is weer anders en vraagt om een eigen afweging. Per geval zijn
er verschillende waarden in het geding, die onderling zorgvuldig moeten worden afgewogen.
Daarbij zijn de belangen van het dier niet automatisch ondergeschikt aan die van de mens. De
verantwoordelijkheid voor een zorgvuldige totstandkoming en correcte uitvoering van een besluit

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 11

tot voortijdige beëindiging van het leven van een individueel dier ligt volgens de RDA primair bij de
eigenaar. Deze wordt geacht daarvoor zo nodig deskundige hulp in te roepen. Degene die het dier
doodt, moet adequaat opgeleid en bekwaam zijn, en dient te beschikken over de juiste toegestane
middelen.
Bij bepaalde diersoorten heeft de dierenarts wettelijk gezien het monopolie op het gebruik van de
voor doding benodigde middelen. Het komt voor dat een dierenarts desgevraagd weigert om het
leven van een dier voortijdig te beëindigen. Ook het omgekeerde komt voor, een dierhouder die het
advies van de dierenarts om tot doding over te gaan niet wil opvolgen. We moeten ons afvragen
wie er in zo’n situatie uiteindelijk beslist en wat de gevolgen daarvan zijn voor het dier. De RDA
adviseert te overwegen of in dergelijke gevallen in het belang van het dier een verplichting tot een
‘second opinion’ een oplossing biedt. Hieronder volgt een aantal categorie II situaties die zich in
de praktijk voordoen, waarin zulke verschillen van inzicht kunnen optreden.
• Er zijn vormen van bedrijfsmatige dierhouderij waarbij de houder gezonde dieren, omdat
zij ongeschikt zijn voor het realiseren van het beoogde doel, wil (laten) doden, bijvoorbeeld
incidentele seksfouten en agressieve asielhonden met niet te corrigeren gedragskenmerken.
• In de gangbare vleesvarkenshouderij kan aangescherpt toezicht op transportwaardigheid ertoe
leiden dat biggen die voor het overige gezond zijn, maar bijvoorbeeld een navelbreuk hebben,
voortijdig worden gedood om te voorkomen dat ze later alsnog ongeschikt worden geacht
voor vervoer. Terwijl onder aangepaste omstandigheden dieren met een intacte navelbreuk wel
vervoerd en geslacht zouden kunnen worden.
• Er zijn vormen van bedrijfsmatige dierhouderij waarin de kosten van een adequate behandeling van
een dier en/of de benodigde inspanning dusdanig groot zijn dat de houder voortijdige beëindiging
van het leven van een dier uit oogpunt van een duurzame bedrijfsvoering overweegt. Voorbeelden
zijn te lichte, kwetsbare biggen, immobiele dieren en dieren met chronische aandoeningen.
• Er zijn vormen van bedrijfsmatige opvang van dieren die op enig moment kampen met een
tekort aan opvangcapaciteit en/of dieren in opvang hebben die niet herplaatsbaar blijken.
• Er zijn vormen van bedrijfsmatige dierhouderij waarbij voortplanting wordt beschouwd
als essentieel onderdeel van het natuurlijk gedrag van dieren en/of noodzakelijk is voor de
instandhouding van een gezonde dierpopulatie. Indien jongen niet nodig zijn voor vervanging,
qua genetische aanleg geen bijdrage kunnen leveren aan het fokprogramma en niet kunnen
worden uitgeplaatst, ontstaat er een overschot aan dieren dat op het moment dat de situatie
zich voordoet enkel kan worden beheerst door dieren te doden (in het Engels ‘population
management euthanasia’).

2.3 Opvattingen van het publiek
Er zijn verschillende redenen om dieren voortijdig op het bedrijf te doden en niet alle daarvan zijn
even controversieel. Het minst controversieel is het doden van een dier in zijn eigen belang, om het
bij gebrek aan vooruitzicht op herstel ernstig en/of langdurig (verder) lijden te besparen (categorie
I). In publieksonderzoek (De Cock Buning et al. 2012) is specifiek gevraagd naar de legitimatie om
dieren te doden. Het doen ophouden van lijden zag vrijwel iedereen (94%) als de belangrijkste
legitimatie. Een dier dat een gevaar voor de mens vormt mocht om die reden volgens ruim acht
van de tien (84%) respondenten gedood worden. Veel minder steun was er in dit onderzoek voor
het doden van dieren die hun functie niet meer kunnen vervullen (11%) of overtollig zijn (7,4%), of
als de kosten van de dierenarts te hoog oplopen (5,7%).
Deze bevindingen werden bevestigd in recenter publieksonderzoek in opdracht van de RDA. Uit dit
onderzoek (Kantar Public 2018) bleek dat meer dan 83% van de respondenten ernstig en uitzichtloos
lijden van een dier een legitieme reden vindt om dieren te doden. Nauwelijks instemming (8%)
daarentegen was er met het doden van een gezonde hond of kat ‘als je daar als eigenaar vanaf

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 12

zou willen’. Bijna de helft (47%) van de respondenten had bezwaar tegen het doden van (oudere)
productiedieren die niet langer van economisch nut zijn (Kantar Public 2018). Een vergelijkbaar
aandeel (51%) vond het niet aanvaardbaar om in een dierentuin, asiel of opvangcentrum dieren
te doden waarvoor geen plaats is en waarvoor binnen een half jaar geen goede bestemming is
gevonden. Overigens vond ongeveer de helft (48%) van de respondenten dat vlees eten een
basisbehoefte is die het slachten van dieren rechtvaardigt. Eén op de vijf Nederlanders was het
daarmee oneens.
De RDA concludeert uit bovenstaande publieksonderzoeken dat het voortijdig doden van dieren uit
economische overwegingen (categorie II) bij het publiek waarschijnlijk beduidend problematischer
ligt dan het doden om dieren lijden te besparen (categorie I).
In geval van ziekte of pijnlijke lichamelijke afwijkingen die het dier ernstig belemmeren zonder
reëel diergeneeskundig perspectief op herstel, is doden in het belang van het dier geboden. De
Europese regelgeving over het doden van dieren die gehouden worden voor de productie van
voedsel of andere dierlijke producten stelt aan de ethische plicht om dieren die pijn lijden te doden
als randvoorwaarde dat het verlichten van de pijn economisch onhaalbaar is (EU-Verordening
1099/2009). Daarmee lijkt niet zozeer het doden van dieren om ze uit hun lijden te verlossen een
punt van discussie, maar vooral wat economisch haalbaar is om de pijn te verlichten, ongeacht of
het productiedieren, gezelschapsdieren of dierentuindieren betreft. Een afweging tussen kosten en
baten speelt altijd mee wanneer besloten moet worden of een dier voortijdig moet worden gedood.
Wanneer lijden zonder reëel perspectief op herstel niet kan worden voorkomen en een
leven volgens minimaal de wettelijke normen niet kan worden geboden, is een adequaat
euthanasiebeleid van cruciaal belang. Ouweltjes et al. (2020) bijvoorbeeld, pleitten in hun analyse
van de aard en omvang van vroege sterfte bij biggen voor een goed euthanasieprotocol waarmee
onnodig lijden van pasgeboren, weinig levenskrachtige biggen kan worden voorkomen. Een
dergelijk dodingsbeleid mag er echter niet toe leiden dat voorbijgegaan wordt aan bedrijfs- of
systeemgebonden oorzaken die tot relatief veel voortijdig doden van dieren leiden. Te denken valt
hierbij aan factoren als het veel te jong spenen en of verplaatsen van dieren. In dit soort gevallen
zijn bedrijfs- of systeemaanpassingen nodig om de noodzaak tot het voortijdig doden van dieren
terug te dringen. Een vraagstuk dat, zoals eerder aangegeven, volgens de RDA in de besprekingen
over het convenant Dierwaardige Veehouderij nadrukkelijk een plek moet krijgen.

2.4 Gewetensnood bij dierhouders
Het voortijdig doden van bijvoorbeeld varkens blijkt voor dierverzorgers emotioneel belastend,
afhankelijk van de mate waarin kan worden vastgesteld dat het dier ziek is of pijn heeft en niet
zal herstellen (Matthis 2004). Eenzelfde spanning ervaren dierverzorgers op melkveebedrijven
indien besloten moet worden om het leven van een koe voortijdig te beëindigen (Román-Muñiz et
al. 2021). De verantwoordelijkheid om dieren zo goed mogelijk te verzorgen verhoudt zich in het
algemeen slecht met het moeten besluiten dieren voortijdig te doden. Reeve et al. (2005) noemen
dat de ‘caring-killing paradox’ waar dierverzorgers, in hun geval in centra waar dieren worden
opgevangen, op enig moment mee geconfronteerd kunnen worden.
Dat voortijdig doden als onderdeel van populatiemanagement ook in de dierentuinwereld bij
dierverzorgers tot verdeelde reacties kan leiden (Powell en Ardaiolo 2016) en dat er al jaren een
maatschappelijke discussie is over het doden van eendagshaantjes, onderstreept dat het doden van
dieren op niet-diergeneeskundige gronden een controversieel en vaak emotioneel en moreel beladen
onderwerp is. Ook de manier waarop het doden gebeurt doet ertoe. Vooral als het gepaard gaat met
geweld kan dit door dierverzorgers als bijzonder onaangenaam worden ervaren (Leary et al. 2020).

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 13

Uit de studie van Powell en Ardaiolo bleek ook dat mensen die de dieren dagelijks verzorgden,
meer moeite hadden met het voortijdig doden van dieren dan managers en programmaleiders die
niet dagelijks met dieren in contact kwamen. Programmaleiders gaven duidelijk prioriteit aan het
beheer van de populatie, waar dierverzorgers het individuele dier vooropstelden. Bewustwording
van het feit dat voortijdig doden als managementmaatregel in hun dierentuin werd toegepast
bleek de acceptatie hiervan te verhogen.
In de ‘Staat van het Dier’ (RDA, 2019) constateerde de RDA dat Nederlanders de afgelopen
decennia een andere houding ten opzichte van dieren zijn gaan aannemen. Ze ontwikkelden meer
respect voor dieren en inbreuken op dierenwelzijn worden tegenwoordig minder gemakkelijk
geaccepteerd. Steeds meer mensen beschouwen dieren als partners in de zin van deelgenoten
aan ons leven, medebewoners van onze planeet en onderdelen van eenzelfde ecosysteem. Deze
veranderende houding leidt ertoe dat er minder nadruk ligt op het voldoen aan basisbehoeften, en
meer op een ‘life worth living’ (kwaliteit van leven) voor het dier (RDA 2021a). Die veranderende
socio-culturele attitude vraagt een terughoudender opstelling bij het voortijdig doden van dieren, in
het bijzonder waar dit systematisch gebeurt en op niet-diergeneeskundige gronden. Dat betekent
primair dat er gezocht moet worden naar alternatieven en dat, als het niet anders kan, besluiten
tot het voortijdig doden van dieren steeds tijdig en zorgvuldig moeten worden genomen, op basis
van heldere criteria.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 14

3. Afbakening
Zoals in de eerdere zienswijze Doden van dieren aan het licht is geschetst, is het doden van dieren
een enorm breed thema. Het verzoek van de minister vergt dan ook nadere inkadering. De RDA
heeft zichzelf daarom de volgende vier vragen gesteld:
• Wat verstaan we onder zorgbehoevend?
• Hoe verhoudt dit begrip zich tot dierwaardige veehouderij?
• Wat bedoelen we precies met euthanasie?
• Welke dierpraktijken nemen we in beschouwing?
Hieronder wordt toegelicht hoe we gekomen zijn tot antwoorden op deze vragen. We krijgen
daarmee een scherper beeld van het eigenlijke probleem waarmee ook mogelijke handvatten
worden geboden om het daadwerkelijk aan te pakken.

3.1 Wat verstaan we onder zorgbehoevend?
Nergens in de Wet dieren staat aangegeven wat onder ‘zorgbehoevend’ moet worden verstaan.
Het is dan ook aan de Raad om deze term nader te duiden. Bij mensen wordt gesproken van
‘zorgbehoevend’ als een persoon nauwelijks of niet meer in staat is om voor zichzelf te zorgen,
waarbij dit substantieel gebrek aan zelfredzaamheid langdurig is. Gehouden dieren zijn echter
altijd beperkt zelfredzaam en behoeven per definitie levenslang zorg van mensen. Ze worden
door mensen gevoed, gedrenkt en van onderdak voorzien en beschermd tegen ziektes en
predatoren. De term ‘zorgbehoevend’ vergt in deze zienswijze daarom een andere duiding. In
deze zienswijze reserveert de RDA de term ‘zorgbehoevend’ voor dieren die van de individuele
dierhouder een dermate, extra inspanning vragen waardoor deze dieren, binnen het huidige
economische model, redelijkerwijs geen perspectief kan worden geboden op een bestaan dat
voldoet aan de wettelijke minimumeisen.
Er zijn grosso modo twee categorieën van omstandigheden waaronder het voortijdig (eerder dan
de bedoeling is) doden van zorgbehoevende dieren aan de orde is:
I. Het dier dient in zijn eigen belang onmiddellijk uit zijn lijden te worden verlost omdat:
• het is uitbehandeld en de situatie verslechtert;
• het ernstig letsel heeft opgelopen, verregaand is verzwakt of in een toestand verkeert van
hevige pijn, spanning of stress waardoor het zich niet langer zelfstandig kan verplaatsen en/
of in de eigen groep kan handhaven;
II. Het dier wordt om bedrijfseconomische redenen en bij gebrek aan een economisch haalbare
alternatieve bestemming voortijdig gedood omdat:
• de inspanningen, de kosten en/of de tijd benodigd voor herstel uitstijgen boven wat
redelijkerwijs nog van de individuele houder van het dier kan worden verlangd;
• het dier, al dan niet na behandeling en herstel, niet of niet langer geschikt is voor het doel
waarvoor het aanvankelijk werd gehouden en niet herplaatst kan worden, of ingezet voor een
andere bestemming.
Tot de categorie I behoren dieren waarbij naar de overtuiging van de dierhouder, al dan niet na
raadpleging van een deskundige, sprake is van ernstige welzijnsschade als gevolg van ondraaglijke
ziekte, verwondingen of beperkingen, zonder uitzicht op herstel. Dit houdt onder andere in dat
er naar de huidige diergeneeskundige maatstaven geen twijfel bestaat over de diagnose en een
daarop gebaseerde, voor het dier uiterst sombere prognose, dat voorts vaststaat dat behandeling
zinloos is en dat het staken van een eventueel lopende diergeneeskundige behandeling daarom

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 15

gerechtvaardigd is. Hieronder vallen bijvoorbeeld ook dieren die als gevolg van een stalbrand
door de inademing van hete rook en/of schadelijke gassen onherstelbare ademhalingsproblemen
hebben opgelopen of direct door het vuur ernstig zijn aangetast, net als dieren die door toedoen
van andere dieren, waaronder soortgenoten, dermate zijn toegetakeld dat herstel uitgesloten is.
Bij dat laatste valt bijvoorbeeld te denken aan een kip die door koppelgenoten tot bloedens toe en
onherstelbaar is verwond, een ranglage melkgeit die onder de sociale druk van haar soortgenoten
en de door hen veroorzaakte, onherstelbare verwondingen dreigt te bezwijken of een schaap in
de weide dat door een wolf onherstelbaar is verwond. In dit soort situaties blijft de dierhouder
maar één optie over: het leven van het betreffende dier zo snel en zo pijnloos mogelijk (laten)
beëindigen, om het uit zijn lijden te verlossen.
Naast dieren die op het bedrijf waar ze worden gehouden ziekte, verwondingen of beperkingen
oplopen, behoren ook dieren die dit onheil tijdens of na transport naar het slachthuis treft tot deze
categorie. Het gaat dan om dieren die bij aankomst op het slachthuis zulk ernstig letsel hebben, of
dusdanig zijn verzwakt of gestrest, dat zij niet langer zelfstandig en zonder ernstig lijden de route
kunnen afleggen van het losbordes via de wachtruimte naar de plek waar ze worden bedwelmd
en gedood. In dergelijke situaties mag bij aankomst op het slachthuis niet worden gedraald, maar
worden de dieren onmiddellijk onder toezicht gedood. Hetzelfde geldt voor dieren die verderop in
het traject door het slachthuis in zo’n toestand terechtkomen.
Niet beslist ‘zorgbehoevende’ dieren in de strikte definitie die de Raad hier hanteert, maar dieren
waarbij het besluit om ze voortijdig te doden geheel of gedeeltelijk op economische gronden
berust behoren tot categorie II. Dit betreft dieren waarbij behandelen, doorbehandelen of verder
voorzien in de benodigde (extra) verzorging, huisvesting of voeding dermate inspanningen vraagt,
dat de kosten die daarmee gemoeid zijn redelijkerwijs niet van de houder gevraagd kunnen
worden. Dit betreft onder andere (gezonde, jonge) dieren die niet ondraaglijk lijden, maar die
niet, of niet langer, over eigenschappen beschikken die essentieel zijn voor het doel waarvoor ze
door de houder bestemd zijn, al dan niet na behandeling en herstel. Denk hierbij aan asielhonden
met niet te corrigeren gevaarlijke gedragskenmerken die uiteindelijk niet herplaatsbaar zijn, of
aan bij geboorte te lichte en kwetsbare biggen, die vaak sterven, een structurele groeiachterstand
oplopen of ziek worden en anderen besmetten. Ook ééndagshaantjes, seksfouten en kwenen van
op eierproductie geselecteerde kippenlijnen zijn voorbeelden, net als dierentuindieren die vanwege
hun sekse of afstamming onbruikbaar zijn voor fokprogramma’s, en waar ter plaatse noch elders
ruimte voor gevonden kan worden.

3.2 Hoe verhoudt dit begrip zich tot dierwaardige dierhouderij?
Onder categorie II valt ook het routinematig doden van jonge dieren, zoals dat in de huidige
praktijk bij eendagshaantjes voorkomt. Dit staat op gespannen voet met de erkenning van de
intrinsieke waarde van het dier en roept in onze samenleving steeds meer vragen op. Over de
moraliteit van het doden van dergelijke dieren lopen de meningen sterk uiteen. Of mensen vinden
dat dieren gedood mogen worden, en onder welke voorwaarden, hangt onder andere samen met
hun fundamentele visie op de verhouding tussen mens en dier, in relatie tot het ecosysteem. De
Raad vindt het niet passen om, gelet op het lopende gesprek over een nadere concretisering van
dierwaardige veehouderij2, de ‘systeemproblematiek’ vanwege de complexiteit en de noodzaak
tot fundamentele veranderingen in deze zienswijze te behandelen. De ‘systeemproblematiek’
met voortijdige doding, zoals deze zich voor kan doen in de context van andere bedrijfsmatige
dierhouderijen, zoals dierentuinen, komt aan bod in specifiek op die praktijken toegesneden

2 Convenant voor een dierwaardige veehouderij | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 16

andere zienswijzen van de Raad (zoals de Zienswijze ‘Dierentuin van de toekomst’, die momenteel
wordt voorbereid). Niettemin hecht de Raad eraan om het voortijdig doden van gezonde, veelal
jonge dieren om economische redenen hier wel te benoemen, vanwege de noodzaak om hiervoor
werkbare oplossingen te zoeken. Primair zal alles erop gericht moeten zijn om te voorkomen dat
dergelijke dieren hoe dan ook ‘ontstaan’, ook al zal dat nooit helemaal lukken. Een goed voorbeeld
daarvan vindt de RDA de ontwikkeling van technieken waarmee het geslacht van een kuiken in
een vroeg stadium in het broedei kan worden vastgesteld. Broedeieren van legrassen waarin
mannelijke embryo’s in ontwikkeling zijn worden dan verder niet uitgebroed. Op deze wijze kan
worden voorkomen dat er haantjes worden geboren die niet geschikt zijn voor de vleesproductie
en daarom vrijwel standaard direct na uitkomst uit het ei worden gedood. Wereldwijd kan
geslachtsbepaling van het embryo in het ei het voortijdig doden van 6,5 miljard eendagshaantjes
voorkomen. Het kost uiteraard tijd om deze techniek te perfectioneren en overal in te voeren.
De RDA is van mening dat, waar systeemaanpassingen het ontstaan van relatief grote aantallen
‘ongeschikte’ dieren kunnen beperken, afspraken hierover thuis horen in het convenant2 over de
ontwikkeling naar een dierwaardige veehouderij. Het betreft hier immers veranderingen die diep
ingrijpen in de huidige houderijsystemen, de verantwoordelijkheid van individuele spelers in de
dierlijke productieketen overstijgen en een omslag vragen in het huidige efficiency denken. De
veranderingen die daarvoor nodig zijn, dienen zorgvuldig te worden overwogen en geleidelijk te
worden doorgevoerd. Daarmee valt deze discussie buiten de scope van deze zienswijze, ook al
raakt deze aan de vraag van de minister.
Waar het de veehouderij betreft, zullen de afspraken in het convenant over Dierwaardige Veehouderij
dus nadrukkelijk ruimte moeten bieden voor de vraag hoe in de toekomst kan worden voorkomen
dat de wijze waarop productiedieren worden gefokt en gehouden, onlosmakelijk verbonden raakt
met het voortijdig doden van gezonde, jonge dieren. Zonder deze systeemdiscussie uit de weg
te willen gaan, vindt de Raad deze, vanwege de implicaties voor toekomstige systemen, het best
passen in de nadere uitwerking van dierwaardige veehouderij. Daarmee zal de bespreking van
categorie II in deze zienswijze beperkt blijven tot incidentele gevallen van het voortijdig doden
van dieren die niet, of niet langer, geschikt zijn voor het doel waarvoor ze aanvankelijk werden
bedoeld. Overwegingen die daarbij spelen zijn hun negatieve effect op bijvoorbeeld de veiligheid,
de volksgezondheid, het efficiënt gebruik van hulpbronnen of een rendabele bedrijfsvoering.

3.3 Wat valt onder euthanasie?
Het woord euthanasie is afgeleid van de Griekse termen eu, dat goed betekent en thanatos, dat
dood betekent (AVMA 2020). Euthanasie betekent dus letterlijk het zorgdragen voor een goede
dood. In die zin is er in theorie nauwelijks verschil tussen euthanasie bij dieren en het doden van
dieren voor de bedrijfsmatige productie van dierlijke producten. Voor het laatste, en overigens ook
voor andere gehouden dieren, stelt het Besluit houders van dieren3, artikel 1.12, immers dat bij het
doden van dieren en daarmee verband houdende activiteiten de dieren elke vermijdbare vorm van
pijn, spanning of lijden moet worden bespaard. Zowel bij euthanasie als bij het doden van dieren
voor voedselproductie wordt dus gestreefd naar een ‘goede dood’.
In de uitvoeringspraktijk zijn er evenwel significante verschillen. Deze betreffen de mate waarin het
te doden dier pijn, lijden en spanning kan worden bespaard, de plaats waar het dier wordt gedood,
de minimale leeftijd waarop een dier van een bepaalde soort gedood wordt, de aard en schaal
van het dodingsproces, de eventuele noodzaak om het dier te verbloeden en de bestemming van

3 https://wetten.overheid.nl/BWBR0035217/2021-11-01

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 17

het dode dier. Om te worden geslacht moeten dieren als regel vanaf het primaire bedrijf vervoerd
worden naar een daarvoor ingericht slachthuis, waar na ontladen, verplaatsen, bedwelmen en
verbloeden van het dier de dood intreedt. Tijdens al deze handelingen worden dieren onvermijdelijk
tot op zekere hoogte blootgesteld aan pijn, spanning of lijden. Euthanasie vindt daarentegen veelal
plaats in de ‘thuisomgeving’ van het dier. Geslachte dieren – na hun dood karkas genoemd - zijn
bestemd voor menselijke consumptie, terwijl het via euthanasie gedode dier – kadaver genoemd
- wordt aangeboden voor destructie of, zoals met kadavers in dierentuinen kan gebeuren, als voer
voor carnivoren dient.
Een tussencategorie wordt gevormd door productiedieren die zijn verongelukt op het
veehouderijbedrijf en daardoor niet langer geschikt zijn voor transport naar het slachthuis
(NVWA 2021). Als het dier op dat moment gezond is, mag het op het veehouderijbedrijf
worden bedwelmd en verbloed (noodslachting), waarna het karkas, mits geschikt gebleken voor
menselijke consumptie, naar het slachthuis mag worden vervoerd. Ook dieren die bij aankomst
op het slachthuis onvoldoende mobiel blijken om op eigen kracht de slachtlijn te bereiken, kunnen
een vorm van noodslachting ondergaan. Ze worden dan direct bij uitladen bedwelmd en gedood,
waarna het karkas, indien slachtwaardig, in de slachtlijn wordt ingevoegd. Is het karkas niet
slachtwaardig, dan volgt destructie.
Euthanasie kan niet worden gedefinieerd als doden gericht op minimaal lijden, omdat dan ook het
doden van een dier in zijn slaap of het op snelle, pijnloze wijze doden van dieren voor voedsel als
euthanasie zou gelden (Yeates 2010). Deelen en Meijboom (2021) noemen vier centrale kenmerken
van euthanasie bij dieren:
1. Een bewust besluit om tot doden over te gaan;
2. Doden zonder vermijdbare pijn, spanning of lijden;
3. De intentie om in het belang van het dier te handelen door (verder) lijden te voorkomen;
4. Het vaste voornemen om bij een belangenconflict het belang van het dier te laten voorgaan.
De eerste twee punten zijn ook op slachten van toepassing, het verschil met euthanasie zit
daarmee in de laatste twee. Yeates (2010) vat deze kernachtig samen en definieert euthanasie als
‘doden, uitsluitend in het belang van het dier’. In deze zienswijze volgt de RDA deze definitie en
beschouwt uitsluitend het doden van zorgbehoevende dieren om ze uit hun lijden te verlossen
als euthanasie. Euthanasie wordt door de Raad gezien als een verbijzondering van het voortijdig
doden van dieren en betreft enkel en alleen de actieve levensbeëindiging bij dieren die behoren tot
de hiervoor gedefinieerde categorie I.
Het woord euthanasie ontleent zijn betekenis vooral aan de toepassing bij mensen en staat voor
actieve levensbeëindiging op verzoek van de patiënt zelf (zie Van Dale 14e druk). Maar anders dan bij
mensen, is er bij euthanasie van dieren geen enkele sprake van overwegingen van zelfbeschikking
of van wilsbekwaamheid. De Raad pleit daarom voor een zorgvuldiger taalgebruik en stelt voor om
bij dieren in plaats van euthanasie en naar analogie van noodslachting, de term ‘nooddoding’ te
hanteren. Nood, omdat er onder dwang van de omstandigheden geen andere oplossing mogelijk
is dan dieren uit hun lijden te verlossen. Bij dieren in categorie II spreken we niet van nooddoding,
maar van voortijdig doden.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 18

3.4 Welke dierpraktijken nemen we in beschouwing?
In deze zienswijze richten we ons uitsluitend op de bedrijfsmatige dierhouderij. Dit sluit aan
bij de aangenomen motie van Kerstens en Moorlag4 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2019 – 2020,
28973, Toekomst veehouderij nr. 229) die ervoor pleit dat “vanuit het oogpunt van dierenwelzijn
de best beschikbare, legale technieken als routinemethode op bedrijven worden gebruikt.” De
motie is gericht op het bereiken van een praktische vertaling van het wettelijk handelingskader, een
zorgvuldige en inzichtelijke afweging ter plekke wanneer op een bedrijf een dier voortijdig moet
worden gedood, en een pijnloze, zachtzinnige uitvoering van het proces.
Voor het doden van dieren die gefokt of gehouden worden voor de productie van levensmiddelen,
wol, huiden, pelzen of andere producten bestaan Europese regels (EU-Verordening 1099/2009).
Dat geldt ook voor het ruimen van groepen dieren. Maar deze tot productiedieren beperkte blik
voldoet niet, want de noodzaak om zorgbehoevende dieren voortijdig te doden doet zich ook
voor op bedrijven waar dieren niet voor productie worden gehouden. Een tweede argument
is dat juist in de bedrijfsmatige dierhouderij een besluit tot voortijdig doden veelal meer zal
worden beïnvloed door economische overwegingen dan door een hechte emotionele relatie
tussen houder en dier. Ook al is dat laatste ook niet helemaal uitgesloten. Ten derde ligt er voor
bedrijven een maatschappelijk belang om hun besluit inzichtelijk te maken en er helder over te
kunnen communiceren. Bovenstaande overwegingen zijn voor de Raad reden om te focussen op
bedrijfsmatig gehouden dieren.
De bedrijfsmatige dierhouderij omvat in elk geval de volgende dierpraktijken:
1. Het houden, vermeerderen en fokken van voor productie doeleinden gehouden dieren, inclusief
insecten en vissen;
2. Manegebedrijven;
3. Slachthuizen, inclusief het transport er naar toe;
4. Dierentuinen;
5. Stads- en kinderboerderijen;
6. Dierenasielen en andere opvangcentra voor dieren;
7. Bedrijven waar gezelschapsdieren worden gefokt.
Deze niet uitputtende opsomming laat goed zien hoe rijk geschakeerd het veld van dierpraktijken
en situaties is waarbinnen het voortijdig doden van dieren aan de orde komt. Ze vormt voldoende
achtergrond waartegen de vragen van de minister tegen het licht gehouden moeten worden. Om
het beeld nog verder te verhelderen sluiten we in deze zienswijze de volgende dierpraktijken en
situaties uit:
• Alle dieren die volgens wettelijke verplichtingen gedood moeten worden, zoals bijvoorbeeld het
geval is bij ruimingen bij aangifteplichtige infectieziekten. De verplichting geeft immers aan dat
de afweging op grond waarvan dieren voortijdig gedood zullen worden al is gemaakt;
• Particulier gehouden huis- en hobbydieren, omdat de afweging wordt gemaakt in een totaal
andere situatie. Een besluit tot voortijdig doden komt bij de particuliere houder incidenteel aan
de orde en wordt veelal meer beïnvloed door een sterke emotionele band tussen mens en dier;
• Niet gehouden dieren, omdat daar recent door de Minister expliciet aandacht aan is besteed5.
• Proefdieren, omdat deze onder het regime van de Wet op de Dierproeven vallen, waarbinnen een
lange traditie bestaat van het afwegen van het doden van proefdieren.

4 https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28973-229.html
5 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/06/21/kamerbrief-bij-rapport-dodingsmethoden-toepasbaarin-wildopvangen-door-niet-dierenartsen

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 19

4. Afweging van waarden en belangen
Vraag minister:
Welke belangen- en waardenoverwegingen spelen een rol in de afweging om tot euthanasie over te gaan?
Enige tijd geleden presenteerde de RDA een afwegingsmodel (figuur 1) voor morele vraagstukken
met betrekking tot dieren (RDA 2015). Daarin vormen vigerende maatschappelijke opvattingen,
gebaseerd op intuïties, principes en feiten, en de relevante, actuele wetenschappelijke kennis
de achtergrond waartegen waarden worden gespiegeld en belangen worden gewogen. In dit
hoofdstuk gaan wij nader in op de waarden en belangen die bij het besluit tot euthanasie bij dieren
een belangrijke rol spelen.
Figuur 1: Afwegingskader voor beleidsbeslissingen met Q-koorts als voorbeeld (uit RDA (2015) ‘One Health, een
afwegingskader voor beleidsbeslissingen’).

Afwegingskader

Fundamenteel morele vragen, zoals:

Concrete beleidsafweging voor verschillende
handelingsalternatieven

• Mag je dieren doden?

Wetenschappelijke kennis
(relevant en actueel)

• Hoe weeg je diergezondheid
af tegen humane gezondheid?
Fundamentele vooronderstellingen

Bijvoorbeeld over het vaccineren of doden van
dieren als middel om een uitbraak te stoppen
Levert een objectief en realistisch beeld van
handelingsalternatieven

Potentieel moreel dilemma

Maatschappelijke moraal
Breed gedragen en gebaseerd op:
• Intiuïties • Principes • Feiten

Hoe bepaal je het evenwicht tussen een
hoeveelheid preventief geruimde dieren en de
mate van gevaar voor de volksgezondheid?

Bijvoorbeeld ten aanzien van het doden van dieren
of het belang van de volksgezondheid

Dilemma’s die ondanks de afweging
blijven bestaan

Om handelingsalternatieven te beoordelen aan de
hand van maatschappelijke en ethische opvattingen
Volksgezondheid
Inherente waardigheid
Autonomie
Publieke opinie
Maatschappelijke impact

Welzijn

Dier

Mens

Economische waarde
Wettelijk kader
Relationele waarde
Culturele waarde

Relevante waarden
Relevante waarden uit de drie
domeinen die in de eindafweging
moeten worden meegenomen

Landschapsinrichting

Intrinsieke
waarde
Biodiversiteit
Instrumentele
waarde
Gezondheid
dierpopulatie

Verontreiniging

Ecosysteem

Als inspiratie gebruiken wij hiervoor de maatschappelijke opvattingen over het doden van dieren
en gesprekken met deskundigen uit uiteenlopende bedrijfsmatige dierhouderijpraktijken waarin
zorgbehoevende dieren voortijdig worden gedood. Deze lopen uiteen van veehouderij en slachthuis
tot manegebedrijven, dierentuinen en opvangasielen. De waarden en belangen die we aan deze

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 20

praktijken ontlenen, spiegelen we aan het afwegingsmodel voor morele vraagstukken zoals dat
door de RDA wordt gehanteerd (RDA 2015).

4.1 Waarden en belangen
Het doden van zorgbehoevende dieren is niet vanzelfsprekend en behoeft steeds legitimatie.
Hierbij zal een afweging gemaakt moeten worden tussen de belangen van het dier, de belangen
van de mens en andere gerechtvaardigde belangen als die van het ecosysteem (zie figuur 1). Naast
belangen spelen waarden een rol. Waarden geven weer wat een persoon, een organisatie of een
samenleving nastrevenswaardig vindt. Ze zeggen iets over wat op dat moment moreel juist of
wenselijk wordt geacht (ELI 2012). Veelal zijn dit immateriële zaken die we kunnen verwoorden in
kernachtige begrippen als respect, rechtvaardigheid, autonomie, dierenwelzijn of volksgezondheid.
Belangen zijn maatgevend voor het gewicht (het belang) dat aan bepaalde waarden wordt
toegekend. Bij belangen wordt eerder gedacht aan meetbare, van waarden afgeleide zaken
als winstgevendheid, marktpositie, belastingdruk of opleidingsmogelijkheden. Belangen zijn
verbonden met een individu, een groep of de maatschappij als geheel. Een belang is instrumenteel
gericht op een doel; mensen hebben ergens belang bij omdat het hen voordeel oplevert. Over
een waarde kan niet onderhandeld worden, over een belang wel. Een belang kun je opgeven, een
waarde niet (ELI 2012). Waarden kunnen in de loop der tijd echter wel opkomen of verdwijnen.
Op zoek naar meer inzicht in de rechtvaardiging voor het houden van dieren zijn waarden die
dit legitimeren breed geïnventariseerd door het toenmalige ministerie van Economische Zaken,
Landbouw & Innovatie, samen met het Ethiek Instituut van de Universiteit Utrecht (ELI 2012).
Inhoudelijk heeft dit werk onder andere zijn weerslag gekregen in het One Health afwegingskader
van de RDA (RDA 2015). Als eerste kwam de autonomie van de mens naar voren, de vrijheid om
onze eigen (morele) keuzes te maken en om zelf te bepalen hoe we met onszelf, anderen en de
wereld omgaan. Deze vrijheid van het individu wordt alleen ingeperkt als de uitoefening ervan
inbreuk maakt op de vrijheid van een ander. De RDA stelt vast dat het dier ook steeds vaker
als ‘een ander’ wordt gezien. Daarnaast is onderscheid aangebracht tussen waarden gerelateerd
aan het doel waarvoor de mens dieren houdt, waarden gerelateerd aan het dier en overige waarden
gerelateerd aan neveneffecten van het houden. Wij nemen dit onderscheid als startpunt voor het
bespreken van waarden en belangen die in het geding zijn bij het besluit om het leven van dieren
voortijdig te beëindigen.

4.2 Waarden gerelateerd aan de mens
Met het bedrijfsmatig houden van dieren hebben mensen als doel melk, vlees, eieren, wol of
huiden te produceren of diensten als recreatie en opvang te leveren. Hierbij speelt de balans
tussen kosten en baten, zowel in materiële als immateriële zin, een belangrijke rol. Zonder
een duurzaam positief bedrijfsresultaat en een ‘license to operate’6 wordt een bedrijf immers
in haar voortbestaan bedreigd. Ondernemers zullen zich daarom inspannen om de kosten zo
veel mogelijk te beperken en de opbrengsten waar mogelijk te verhogen. Daarbij pogen ze om
hun verankering in de samenleving, hun maatschappelijke legitimatie en hun verbinding met
stakeholders te behouden en te versterken. Een positief bedrijfsresultaat en een ‘license to
operate’ zijn belangen die samenhangen met uiteenlopende, belangrijke waarden van mensen als
geluk, welzijn en gezondheid, identiteit, voedselzekerheid, respect voor dieren en biodiversiteit.
Dat dieren ten behoeve van de productie van vlees soms jong worden gedood (vleeskuikens: 6-8

6

Goedkeuring van de samenleving om als bedrijf de beoogde activiteiten te (blijven) doen.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 21

weken; melkgeitenbokjes: 4-5 weken; vleesvarkens 6 maanden; vleeskalveren 6 tot 12 maanden),
is in ons land wettelijk toegestaan, mits het doden zonder onnodige pijn, opwinding of lijden
geschiedt. Die voorwaarde komt voort uit waarden die gerelateerd zijn aan het dier.

4.3 Waarden gerelateerd aan het dier
Al meer dan 40 jaar wordt in onze samenleving de intrinsieke waarde van het dier als voelend
wezen erkend en als uitgangspunt voor overheidsbeleid gehanteerd (CRM 1981). Dat betekent dat
het welzijn, de gezondheid en de integriteit van dieren als zodanig belangrijke waarden zijn (RDA
2017). Het tegengaan van pijn, spanning en lijden bij dieren en het bieden van adequate zorg vloeit
daaruit als een verplichting voort. Precies daarom zijn er wettelijke eisen gesteld aan het doden
van dieren: om hen onnodig leed te besparen.
In zijn reflectie op mogelijke oorzaken van onze verlegenheid met het doden van dieren stelt Haring
(RDA 2022) onder meer de vraag of het doden van dieren voor ons problematisch is omdat het
gepaard gaat met dierenleed. Niet per se, beredeneert hij, want ook het snel en pijnloos doden van
een dier is voor ons problematisch. Wel speelt dierenleed een rol. Niet voor niets wordt immers bij
euthanasie een gezelschapsdier in slaap gebracht alvorens een dodelijke injectie te ontvangen. En
niet voor niets is er forse maatschappelijke weerstand tegen het onbedwelmd slachten van dieren.
Onze verlegenheid met het doden van dieren houdt volgens Haring (RDA 2022) waarschijnlijk
in belangrijke mate verband met respect voor het leven als zodanig. Voor het leven van ons
mensen, maar ook voor dat van dieren. Het doden van dieren is voor ons volgens Haring vooral
problematisch omdat het onherroepelijk is, ons pijnlijk confronteert met de betrekkelijkheid van het
leven, ook dat van onszelf, en dit als zodanig vergaand relativeert. Dat spoort niet met de huidige
trend waarbij wij ons persoonlijk leven steeds belangrijker zijn gaan vinden, met zelfontplooiing,
de vrijheid om eigen keuzes te maken en zelfbeschikking als kernwaarden. Onze gewetensnood bij
het doden van dieren wordt nog versterkt als kwetsbare dieren in grote aantallen, nutteloos en op
gewelddadige wijze worden gedood. Het leven van dieren kunnen we niet lichtvaardig beëindigen;
dieren respectloos ‘afdanken’ als waardeloze materie stuit bij veel mensen gevoelsmatig op grote
bezwaren.
Zoals gezegd, naast een intrinsieke waarde die losstaat van het belang voor de mens, hebben
dieren voor de mens een instrumentele én een affectieve waarde (Serpell 2004). De laatste twee
zijn bepalend voor de relatie die mensen met dieren hebben, maar kunnen op gespannen voet
staan met de intrinsieke waarde van dieren. Waar het ene dier door de houder uit eigenbelang
in het hart wordt gesloten, wordt het andere vanuit datzelfde eigenbelang juist meer op afstand
geplaatst. Uit voorzorg, als bescherming, omdat wij mensen geen dieren kunnen eten waar
we van houden. Daar raakt ons geweten van in de war. Een konijn dat zich laat aaien op een
kinderboerderij vertegenwoordigt naast zijn intrinsieke waarde voor de bezoekers vooral een
affectieve waarde. Hoe anders ligt dat voor een konijn dat wordt gehouden voor de bedrijfsmatige
productie van konijnenvlees. Zo’n konijn heeft naast een intrinsieke waarde voor de houder
vooral een instrumentele waarde. Wanneer wij proberen de wereld door de ogen van het konijn te
bezien, voelen wij ons bij deze ongelijke behandeling bijzonder ongemakkelijk. Toch doet dezelfde
inconsequentie zich ook voor bij de relaties die wij als mensen onderling onderhouden. Voor
onze partner, onze kinderen of onze vrienden zijn wij immers bereid meer offers te brengen dan
voor willekeurige vreemden; de relatie is allesbepalend. Dat ontkennen lukt ons niet. Waarden
gerelateerd aan het dier worden daarmee in belangrijke mate gekleurd door de relatie die wij ermee
onderhouden.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 22

4.4 Overige waarden
Bij de afweging om dieren voortijdig te doden spelen niet alleen waarden die gerelateerd zijn aan
mens en dier een rol. Er zijn vaak ook andersoortige factoren in het spel. Gevaar, bijvoorbeeld. Het
komt voor dat een agressieve, gevaarlijke hond niet zo getraind kan worden dat de gevaarzetting
beheersbaar is, terwijl hij (landelijk) niet herplaatsbaar is. Zo’n hond zal voortijdig worden gedood
om de veiligheid van mensen en andere dieren niet in gevaar te brengen.
Een andere factor is overtolligheid. Soms ontstaat in een dierentuin onbedoeld een overschot aan
dieren. Of en welke dieren in zo’n geval gedood worden, hangt af van het geslacht van het dier, de
genetische waarde ervan voor de instandhouding van een gezonde, genetisch voldoende diverse
populatie, de mogelijkheden voor aanwending als voedseldier en de ruimte die de dierentuin heeft,
respectievelijk de mogelijkheden om het dier op een verantwoorde wijze op een locatie elders te
herplaatsen.
Een derde factor is het ontbreken van geschikte eigenschappen. Dat kennen we bijvoorbeeld van
biggen met knikruggen (kyfose), biggen en puppy’s die bij geboorte te licht en te kwetsbaar zijn
en kwenen, seksfouten en haankuikens in de legpluimveehouderij. Afgezien van het feit dat deze
dieren economisch gezien vaak een negatieve waarde vertegenwoordigen, nemen zij de plaats in
van dieren met een gunstiger toekomstperspectief en vragen ze minimaal dezelfde verzorging en
voeding. Uit oogpunt van een verantwoord gebruik van schaarse grondstoffen en hulpbronnen,
kan het aanhouden van deze dieren minder gewenst geacht worden. Kwetsbare dieren worden
bovendien eerder ziek, vragen dan meer medicatie en vergroten in geval van infecties de kans dat
ook andere dieren besmet raken.
Al deze factoren beïnvloeden in voorkomende gevallen een eventueel besluit tot doden van
zorgbehoevende dieren ten gunste van individuen die minder inbreuk maken op waarden
gerelateerd aan neveneffecten.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 23

5. Relevante criteria in het
besluitvormingsproces
Vraag minister:
Wat zijn relevante criteria in het besluitvormingsproces rondom euthanasie van zorgbehoeven
dieren?
In dit hoofdstuk bespreken we de maatstaven die relevant zijn bij de afweging om het leven
van dieren voortijdig, snel en pijnloos te beëindigen. We putten hiervoor uit het voorgaande
hoofdstuk en uit de contacten met praktijkdeskundigen. Mede gezien het verschil in
maatschappelijke acceptatie bespreken we gevallen waarin het belang van het dier overheerst
(categorie I) en die waarin andere belangen voor gaan (categorie II) apart.

5.1 Categorie I: Het dier dient uit zijn lijden te worden verlost
In elke praktijk waar dieren worden gehouden komt het voor dat besloten moet worden om een
zorgbehoevend dier door nooddoding uit zijn lijden te verlossen. Het is in het belang van het
dier om zijn leven snel en pijnloos te beëindigen. Zo’n besluit tot nooddoding komt aan de orde
bij ernstig lijden zonder uitzicht op herstel en wordt bijna altijd op diergeneeskundige gronden
genomen. Het gebeurt bij katten, konijnen en andere dieren in asielen, in opvangcentra, op
manegebedrijven en stads- en kinderboerderijen, in de veehouderij en zelfs bij slachtdieren op
weg naar hun eindbestemming.
Ondervindt een dier ernstig ongerief of beperkingen vanwege pijn, uitdroging, verzuring, ernstig
neurologische uitval, gevoelloosheid of bewusteloosheid en kunnen die niet op korte termijn
verholpen worden en biedt behandeling geen uitzicht op herstel, dan is een snelle en pijnloze
beëindiging van het leven de ultieme invulling van onze zorgplicht. Criteria die maatgevend zijn
om tot laten inslapen te besluiten zijn:
• Niet zelfstandig kunnen voorzien in basislevensbehoeften (eten, drinken, ademhalen, ontlasten,
mobiliteit);
• Ernstig mentaal of fysiek lijden, onvoldoende mobiliteit;
• Slechte of onzekere herstelprognose, geen verbetering binnen een redelijke termijn, geleidelijke
degradatie (ouderdom), behandeling niet (meer) mogelijk;
• Aanhoudende gedragsproblemen waar het dier zelf onder lijdt, verstoord sociaal gedrag,
automutilatie, apathie, buitensporige angstigheid;
• Pasgeboren zoogdierjong dat niet door de moeder wordt geaccepteerd en waarvoor geen
alternatief beschikbaar is.
In al deze situaties is het de plicht van de dierhouder om het leven van een dier zo snel en pijnloos
mogelijk te (laten) beëindigen. Dit is in het belang van het dier en daarover is in onze samenleving
vrijwel geen discussie. Een grote meerderheid (83%) vindt ernstig en uitzichtloos lijden een
legitieme reden om een dier te euthanaseren (Kantar Public 2018). Daarbij maakt het nauwelijks
iets uit om welke dierpraktijk het gaat; het belang van het dier geeft de doorslag.
Daar waar sprake is van ernstig en onherstelbaar lijden, is een snelle en pijnloze dood veruit te
verkiezen boven een pijnlijk en dieronwaardig bestaan. Dat laat onverlet dat het om een voor
de dierhouder soms erg lastig besluit gaat, bijvoorbeeld uit respect voor het leven van een
dier, of vanwege religieuze of emotionele bezwaren. Maar ook omdat men met het dier graag
het voorgenomen doel had willen realiseren, omdat de voor euthanasie benodigde hulpmiddelen

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 24

ontbreken, omdat men geen energie en nutriënten wil verspillen (‘alles voor niets geweest’), of
vanwege de kosten van een beroep op de dierenarts. Al deze tegenkrachten kunnen de onzekerheid
over het besluit vergroten en uitstel of zelfs afstel in de hand werken, waardoor het dier onnodig lijdt.

5.2 Categorie II: Inspanningen en kosten zijn economisch niet haalbaar
Soms kunnen dieren onder de heersende randvoorwaarden uitsluitend met bovenmatige
inspanning en/of tegen aanzienlijke kosten in leven worden gehouden. Dit geldt bijvoorbeeld voor
dieren met chronische aandoeningen die levenslang een zo intensieve behandeling vragen dat de
benodigde inspanningen en kosten door de eigenaar niet zijn op te brengen en/of een duurzaam
bedrijfsresultaat bedreigen. De RDA vindt dat in de eerste plaats het ‘ontstaan’ van dergelijke dieren
altijd zo veel mogelijk moet worden voorkomen. Waar in de huidige dierpraktijken desondanks toch
dit soort dieren ‘ontstaan’ sluit de vigerende wetgeving niet uit dat de kosten-baten analyse kan
prevaleren. Op termijn zal echter naar een duurzame oplossing moeten worden toegewerkt.
Los van de inbreuk op de intrinsieke waarde van het dier, wordt zo’n besluit mede bepaald door
de instrumentele en affectieve waarde voor de dierhouder en de maatschappelijke acceptatie van
het besluit als zodanig. Dat impliceert een per vorm van bedrijfsmatige dierhouderij verschillende
handelingsruimte, die met name afhangt van de aard en duur van de relatie met het dier en van
de mogelijkheid om het dier te vervangen (kosten, gelijkwaardigheid). Criteria die voor dieren uit
categorie II maatgevend zijn om tot voortijdig doden te besluiten zijn:
• Het dier is pasgeboren en te weinig levenskrachtig en/of de moeder kan niet alle jongen
grootbrengen, en er is geen economisch haalbaar alternatief;
• Het dier vormt een gevaar voor de omgeving, het is economisch niet haalbaar om de gevaarzetting
beheersbaar te houden en het dier is (landelijk) niet herplaatsbaar;
• Het dier heeft voor het doel ongeschikte eigenschappen, binnen een redelijke termijn is er geen
alternatief doel en plaatsing elders mogelijk, of alleen tegen economisch gezien zodanige kosten
dat dit redelijkerwijs niet van de eigenaar gevraagd kan worden.
Allereerst moet zo veel mogelijk voorkomen worden dat dergelijke dieren ‘ontstaan’, al zal dat niet
altijd lukken en kan het nodig zijn om daarvoor gangbare houderijsystemen kritisch tegen het licht
te houden. Seksfouten en kwenen bij opfokhennen zijn bijvoorbeeld niet altijd te voorkomen, net als
te lichte biggen uit grote tomen en mannelijke jongen in dierentuinen die niet in fokprogramma’s
bruikbaar zijn. In die situaties is het de plicht van de dierhouder om mogelijke alternatieven
(behandeling, extra inspanning, ander doel, andere locatie) te onderzoeken. De haalbaarheid
van zo’n ‘plan B’ moet binnen een gestelde, per geval verschillende termijn vaststaan. Bij een
pasgeboren, weinig levenskrachtige big bijvoorbeeld, zal in het belang van het dier immers sneller
gehandeld moeten worden dan bij een pasgeboren Chinese muntjakbok in een dierentuin die
door zijn moeder wordt gezoogd maar waarvoor binnen het fokprogramma geen ruimte is. En
als er sprake is van structureel veel voortijdig doden van jonge dieren dan moet aan die structuur
wat gedaan worden, bijvoorbeeld door de fokdoelen bij te stellen naar minder en robuustere
jongen, of door bijvoorbeeld de leeftijd van spenen en verplaatsing, te veranderen. Binnen deze
categorie passen ook de ongewenste eendagshaantjes van legpluimveerassen. In dit geval werkt
het bedrijfsleven aan alternatieven die voorkomen dat ze überhaupt geboren worden, dan wel dat
ze na geboorte een herbestemming in de productie van vlees krijgen.
Eenzelfde oplossingsrichting zien we bij melkgeiten die worden doorgemolken opdat niet elke geit
ieder jaar aflamt waardoor er minder boklammeren worden geboren. Een oplossing is ook om de
bokjes tot een leeftijd van 4-5 weken op het bedrijf groot te brengen en vervolgens te slachten. Omdat
het doden van dieren voor voedsel, ook al zijn ze jong, vooralsnog op redelijk wat maatschappelijk
draagvlak kan rekenen, is er daarmee een oplossing voor de op een melkgeitenbedrijf onbruikbare
boklammeren die toch worden geboren. Boklammeren zijn een onvermijdelijk onderdeel van de

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 25

melkgeitenhouderij, daarom dient een eventueel verlies op het grootbrengen van de bokjes in het
totale bedrijfsresultaat te worden verdisconteerd.
Stads- en kinderboerderijen met overtollige dieren van soorten die ook voor productie mogen
worden gehouden, zoals geiten, konijnen en kippen, kunnen deze afvoeren voor de slacht.
Daarmee vindt een eventueel overschot aan dieren een legitieme bestemming in de voedselketen
en doet het surplusdierenprobleem zich niet of in mindere mate voor.

5.3 Belangrijke vragen
De onderstaande vragen kunnen helpen om het gesprek over de noodzaak om dieren voortijdig
te doden enigszins gestructureerd te kunnen voeren. Ze betreffen het dier, de dierhouder en de
samenleving.
Vragen over het dier:
• Is het dier zelfredzaam met betrekking tot eten, drinken, ademen, uitscheiden en mobiliteit?
• Is er sprake van ernstige pijn, ondraaglijk lijden of degradatie (het verloren gaan van geestelijke
of lichamelijke functies)?
• Zijn er adequate behandelmogelijkheden?
• Is er binnen de vooraf gestelde redelijke behandeltermijn voldoende vooruitgang?
• Is er (kans op herstel met) uitzicht op een leven van dat minimaal voldoet aan de wettelijke eisen?
Vragen aan de dierhouder:
• Is behandeling volgens de aanwijzingen van de dierenarts uitvoerbaar en kan dit economisch
gezien redelijkerwijs van de eigenaar worden verlangd?
• Zijn er na herstel en/of in leven laten blijvend extra verzorging, controle, observatie of ondersteunende
maatregelen nodig en zo ja, kan dit economisch gezien redelijkerwijs van de eigenaar worden
verlangd?
• Kan het dier binnen de economische randvoorwaarden voor een bedrijfsmatige dierhouderij de
gewenste bijdrage leveren aan de gestelde doelen? Zo niet, is er een alternatieve bestemming
mogelijk?
• In welke mate is er sprake van gehechtheid aan het dier, is het vervangbaar door een gelijkwaardig
exemplaar?
• Is het probleem inherent aan de bedrijfsvoering of aan de structuur van de sector en wordt er op
het bedrijf of in de sector aan gewerkt om daaraan binnen een redelijke termijn een oplossing
voor te vinden?
Vragen vanuit de samenleving:
• Zijn alternatieve oplossingen voldoende overwogen?
• Wat voor dier betreft het, hoe uniek is het?
• Zijn de afwegingen die gemaakt zijn controleerbaar en inzichtelijk?
• Hoe had het voortijdig doden van het dier kunnen worden voorkomen?
• Moet het karkas worden vernietigd of dient het nog ergens voor?
• Is voortijdig doden gerechtvaardigd/aanvaardbaar? Zo ja, waarom?
• Kortom: Is het besluit tot voortijdige doding zorgvuldig genomen?
De antwoorden op bovenstaande vragen zijn eveneens van belang bij de communicatie over hoe
het besluit om een dier voortijdig te doden tot stand is gekomen.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 26

6. Professionalisering en dialoog
Vraag minister:
Hoe kan de praktijk de transparantie vergroten in het kader van verantwoord ondernemen, met
oog voor zowel dier als dierhouder?
Transparantie en communicatie zijn instrumenten voor democratische controle en maatschappelijke
verantwoording in het belang van de ‘license to operate’. Tegelijkertijd spelen transparantie en
communicatie binnen de verschillende vormen van bedrijfsmatige dierhouderij een belangrijke
rol bij het bespreekbaar maken van het lastige onderwerp van het voortijdig doden van dieren. We
onderscheiden drie lijnen waarlangs deze instrumenten verder ontwikkeld kunnen worden.

Procedurele rechtvaardigheid
Om te voorkomen dat patiënten en zorgverleners bij de verdeling van schaarse zorg zijn overgeleverd
aan willekeur en dat zorgverleners in de lastige positie komen dat zij ad-hoc beslissingen moeten
nemen is het van belang een eerlijke besluitvormingsprocedure voor te bereiden. Een eerlijke en goed
voorbereide procedure vergroot de kans op een eerlijke uitkomst en op de acceptatie van die uitkomst.
Richtlijnen voor procedurele rechtvaardigheid zijn consistentie in de toepassing van standaarden,
onpartijdigheid van besluitvormers, inspraak en akkoord van betrokkenen, waardige behandeling van
betrokkenen, argumenten op basis van accurate informatie, heldere en transparante communicatie,
mogelijkheden voor herziening of correcties en duurzaamheid en uitvoerbaarheid van procedures.
Uit: Code Rood; Verkenning van morele uitgangspunten bij langdurige schaarste in de zorg (Signalering
Ethiek en Gezondheid, 2023)

6.1 Ondersteuning en ketenkwaliteitssystemen
Heldere criteria en protocollen voor het voortijdig doden van dieren helpen dierhouder en
dierenarts zorgvuldig en tijdig tot een besluit te komen. Beslisondersteuners zijn van groot
belang in het kader van procedurele rechtvaardigheid (CEG, 2023; zie kader) en zijn bijvoorbeeld
ontwikkeld voor het voortijdig doden van zorgbehoevende biggen (Anonymous 2020) en varkens
ouder dan 2 maanden (Regiegroep, 2020). Dit zijn waardevolle instrumenten gebleken, net als de
door Stichting AAP opgestelde richtlijnen voor euthanasie. Wat ‘redelijkerwijs’ precies inhoudt, is
afhankelijk van de afweging van diverse waarden en in geval van (ook) economische afwegingen
altijd controversieel. Er zijn immers altijd mensen en/of dieren die nadeel van een bepaalde
keuze kunnen ondervinden. Wat voor een dierhouder ‘redelijkerwijs’ haalbaar is, is als zodanig
vanzelfsprekend het gevolg van politieke keuzes en implicaties daarvan voor de markt. De RDA
wil benadrukken dat de invulling van wat redelijk is, momenteel weliswaar grotendeels gedicteerd
wordt door het huidige economisch systeem, maar dat dat niet noodzakelijk altijd zo zou hoeven
zijn. De invulling van wat redelijkerwijs van de dierhouder gevraagd kan worden, is voor de RDA
een onmisbaar aandachtspunt bij de ontwikkeling van beslisondersteuners. Overeenkomstig de
kernaanbevelingen in ‘Doden van dieren aan het licht’ (RDA 2022), pleit de RDA ervoor om ook
ten behoeve van bedrijfsmatig gehouden dieren in andere diercategorieën en sectoren dergelijk
instrumentarium te ontwikkelen en het gebruik ervan, waar mogelijk, in ketenkwaliteitssystemen
te integreren. De beslisondersteuners, zoals die er nu zijn voor biggen en grotere varkens, gaan
alleen over gezondheid en het onder een bepaald gewicht constateren dat er geen levensperspectief
is. Waar bij het voortijdig doden van dieren ook het economisch argument een rol speelt, stelt de

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 27

RDA voor om aanvullend maatstaven te ontwikkelen voor wat economisch gezien in redelijkheid
van een dierhouder kan worden verlangd. Door dergelijke beslisondersteuners door onafhankelijke
deskundigen te laten ontwikkelen en regelmatig bij te laten stellen wordt de objectiviteit bevorderd en
kunnen deze bijdragen aan meer transparantie en verantwoording over voortijdig doden van dieren.
Het instrumentarium, dat bestaat uit beslisondersteuners, richtlijnen en protocollen, dient te
berusten op de wetenschappelijke actualiteit en moet desgevraagd het publiek inzicht verschaffen
in de overwegingen die leiden tot het besluit om een dier voortijdig te doden. Het bestaande
kader zal in gezamenlijkheid door stakeholders, overheid en NGO’s, moeten worden herijkt en
waar nodig nader bepaald. Daarbij wordt specifiek aandacht gevraagd voor het voorkomen dat
kwaliteitssystemen perverse prikkels introduceren. Voorkomen moet bijvoorbeeld worden dat
het percentage dieren dat per kwartaal sterft op een bedrijf beschouwd wordt als een belangrijke
indicator voor de kwaliteit van het bedrijfsmanagement. Dat kan er namelijk toe leiden dat dieren die
in aanmerking komen voor voortijdige levensbeëindiging worden ‘doorgeschoven’ naar een volgend
kwartaal of worden verplaatst naar een ander bedrijf, om ongunstige kwartaalcijfers te voorkomen.
In lijn met de kernaanbevelingen in ‘Doden van dieren aan het licht’ (RDA 2022), adviseert de RDA
om het voortijdig doden van dieren op te nemen in het bedrijfsgezondheidsplan, waarmee het
onderwerp vanzelfsprekend een plek krijgt in het gesprek tussen veehouder en dierenarts.
In de RDA zienswijze ‘Zorg voor het jonge dier’ is aanbevolen bedrijfsmatige dierhouders van elkaar
te laten leren door een benchmark op te zetten van relevante kengetallen. In ruil voor hun deelname
dienen ze informatie, begeleiding, scholing en training te kunnen ontvangen die hen helpt gericht
en planmatig aan verbetering te werken. Door dit door een onafhankelijke, ter zake deskundige
organisatie te laten opzetten en verzorgen wint de verantwoording van het voortijdig doden
van dieren aan geloofwaardigheid. Het aldus ontwikkelde instrumentarium zal stellig bijdragen
aan de gewenste vertaling van het wettelijk kader waarbinnen gehandeld moet worden naar een
zorgvuldige en inzichtelijke afweging op het primaire bedrijf en aan een pijnloze, zachtzinnige
uitvoering van een besluit tot voortijdige doding. Daarmee wordt tevens tegemoetgekomen aan
de in hoofdstuk 3 besproken motie van Kerstens en Moorlag.

6.2 Scholing en professionalisering
Het tijdig en op de juiste manier doden van dieren met een ongunstig toekomstperspectief is
een belangrijk onderdeel van goede zorg voor dieren. Uitgangspunten bij de besluitvorming
daaromtrent zijn dat de aandacht uitgaat naar het individuele dier en dat onnodig gedraal
voorkomen wordt. Vakbekwaamheid, kennis en vaardigheid van dierhouders en dierenartsen staan
daarbij natuurlijk centraal, maar een belangrijke uitdaging is om het voortijdig doden van dieren
op het bedrijf bespreekbaar te maken. Het komt voor dat dierenartsen en andere erfbetreders het
lastig vinden om het onderwerp aan te kaarten, uit angst de betreffende dierhouder onbedoeld
te diskwalificeren. Een oplossing voor de toekomst zou kunnen zijn om het voortijdig doden
van dieren expliciet een plek te geven in de curricula van de middelbare, hogere en universitaire
diergerelateerde opleidingen en in programma’s voor na- en bijscholing. Daarbij zou aandacht
besteed moeten worden aan wet- en regelgeving, toegestane methoden, correcte uitvoering en
‘soft skills’ (bijvoorbeeld: Hoe vindt iemand het om een dier te doden? Wat doet dat met iemand?).
Maar ook aan het kritisch bekijken van de huidige systemen en heersende randvoorwaarden, en
hoe deze aangepast zouden kunnen worden om het doden van zorgbehoevende dieren in de
toekomst zo veel als mogelijk is te kunnen voorkómen.
Op deze manier kunnen aankomende professionals in hun opleiding werken aan een eigen set
van normen en waarden, aansluitend op de huidige maatschappelijke ontwikkelingen omtrent de

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 28

omgang met dieren, en kunnen zij beter worden voorbereid op de omgang met zorgbehoevende
dieren, inclusief de voortijdige levensbeëindiging als onderdeel van zorg.
Specifiek voor de komende generaties dierhouders, fokkerij- en veevoeradviseurs e.d. (MBO, HBO)
en dierenartsen (Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht) dient het onderwijscurriculum
expliciet voldoende aandacht te besteden aan het voortijdig doden van dieren op het bedrijf,
aan het werken met beslisondersteuners, protocollen, richtlijnen en toegestane methoden en
middelen, en aan de communicatie over dit gevoelige onderwerp. Voor in de praktijk werkzame
leden van de relevante beroepsgroepen moet periodieke bijscholing overwogen worden, vergezeld
van een aantekening voor het voldoen aan vakbekwaamheidseisen in het bedrijfsgezondheidsplan.

6.3 Communicatie en dialoog
Het is belangrijk om bij alle communicatie de dierwaardige dierhouderij steeds als uitgangspunt
te gebruiken. Daarbinnen komt een specifiek onderwerp als het voortijdig doden van dieren een
eigen plek toe. Het is een beladen onderwerp dat mensen raakt en gepaard kan gaan met heftige
emoties en sterke morele oordelen, wat ertoe leidt dat bedrijfsmatige dierhouders er vaak enorm
terughoudend over zijn.
Onder mensen die zo’n besluit moeten nemen, maar meer nog bij hen die het moeten uitvoeren,
zien we allerlei vormen en gradaties van gewetensnood. Met name als mensen als gevolg van de
caring-killing paradox grote moeite hebben om dieren uit hun lijden te verlossen, kan uitstelgedrag
een adequate invulling van de zorgplicht frustreren. Zulke aarzelingen kunnen nog worden versterkt
doordat er in onze samenleving stromingen zijn die het doden (en voor productie houden) van
dieren hoe dan ook afwijzen. Sterfte en het voortijdig doden van dieren is echter onlosmakelijk
verbonden met de bedrijfsmatige dierhouderij, is tot op zekere hoogte onvermijdelijk en kan als
gevolg van een waterbedeffect zelfs toenemen7 bij beleid dat beoogt het welzijn van dieren te
verbeteren.
De samenleving wil kunnen vertrouwen op de zorgvuldigheid van het besluitvormingsproces en
de uitvoering ervan. De meesten wijzen het voortijdig doden van zorgbehoevende dieren niet per
definitie af, zolang het om verdedigbare redenen gebeurt. Om het onderwerp in de toekomst beter
bespreekbaar te maken is het van belang dat er meer feitelijke informatie wordt gedeeld, zowel
binnen de dierpraktijken als met het publiek. Zo ontstaat ook vertrouwen. Daarbij zullen niet alleen
de technische aspecten, maar ook de dilemma’s en emoties van het doden van dieren voldoende
aandacht moeten krijgen, net als de wijze waarop een besluit tot voortijdig doden of euthanasie
wordt genomen (Bergstra 2014, pag. 199). Velen vinden het voldoende als ze geïnformeerd worden
dat met protocollen etc. gewerkt wordt die opgesteld zijn door onafhankelijke deskundigen. Voor
hen die meer willen weten adviseren wij informatie via internet te ontsluiten. En voor hen die nog
meer willen weten adviseren wij om hiervoor dialogen te organiseren en open dagen waarop het
onderwerp in de context van de betreffende praktijk besproken wordt. En uiteraard verdient het
aanbeveling om het communicatietraject te integreren in een vergelijkbaar communicatietraject in
het kader van een dierwaardige veehouderij.

7 Als gevolg van aangescherpt toezicht op transportwaardigheid van varkens kunnen varkenshouders bijvoorbeeld
besluiten om biggen met kyfose (knikruggen) of navelbreuken uit voorzorg te doden.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 29

7. Conclusies en aanbevelingen
De ons door de minister gestelde vraag was hoe een verantwoord euthanasiebeleid voor
zorgbehoevende dieren er uit zou kunnen zien. Specifiek ging het over wat relevante criteria zijn in
het besluitvormingsproces rondom euthanasie, welke belangen- en waardenoverwegingen spelen
in de afweging om tot euthanasie over te gaan en hoe de praktijk de transparantie kan vergroten
met oog voor zowel het dier als de dierhouder.
De RDA verstaat onder zorgbehoevende dieren, bedrijfsmatig gehouden dieren die, binnen het
huidige economische model, geen perspectief kan worden geboden op een leven volgens wettelijke
minimumnormen. Dat kan zijn omdat de door het dier ervaren pijn en welzijnsschade niet anders
kunnen worden beëindigd dan door het leven van het dier te beëindigen, of omdat er voor de
individuele houder geen economisch haalbare manier geacht wordt te zijn om deze dieren een
leven te bieden dat voldoet aan de wettelijke minimumnormen. Op basis van het voorgaande
komen we dan tot de volgende conclusies:
• De intrinsieke waarde van het dier en aandacht voor een goede omgeving, goede voeding, goede
gezondheid, ruimte voor natuurlijk gedrag en het bereiken van een positieve emotionele staat,
dient in alle gevallen als vertrekpunt voor onze omgang met dieren, ook als het gaat om voortijdig
doden ervan. In afwachting van de verdere ontwikkeling van het maatschappelijk en politiek
debat over wat een duurzame veehouderij behelst, kunnen inbreuken op de bescherming van
het dier bij wet worden toegestaan, afhankelijk van andere belangen en mits voor een redelijk
doel. Op termijn zal echter naar een duurzame oplossing moeten worden toegewerkt;
• In situaties waarin voortijdig doden van dieren uitstijgt boven incidentele gevallen, zal moeten
worden nagegaan of er achterliggende structurele oorzaken zijn en hoe deze zijn op te heffen. Er
zijn dan bedrijfs- of systeemaanpassingen nodig om de noodzaak tot het voortijdig doden van
dieren terug te dringen;
• Er zijn ruwweg twee categorieën zorgbehoevende dieren: (I) Dieren die bij gebrek aan
mogelijkheden om hen op andere wijze uit hun lijden te verlossen, in hun eigen belang voortijdig
moeten worden gedood en (II) dieren waaraan binnen de grenzen van economische haalbaarheid
geen leven volgens minimaal de wettelijke normen geboden kan worden. Dit zijn dieren die
onder de heersende randvoorwaarden voortijdig worden gedood in het kader van een duurzame
bedrijfsvoering en bij gebrek aan een alternatieve bestemming (ander doel). Het voortijdig
doden van dieren in categorie I vatten we onder de term nooddoding. Categorie II behelst het
voortijdig doden van dieren om economische redenen. Nooddoding is een verbijzondering van
voortijdig doden, enkel en alleen in het belang van het dier.
• Bij alle vormen van bedrijfsmatige dierhouderij doet de noodzaak om zorgbehoevende dieren
voortijdig te doden zich op enig moment en om enigerlei reden voor. De RDA vindt het niet
acceptabel om een dier dat ernstig lijdt, en niet zal herstellen, aan zijn lot over te laten en
langzaam uit zichzelf te laten sterven.
• In onze samenleving stemt meer dan tachtig procent van de mensen in met nooddoding –
vaak euthanasie genoemd - van dieren, als dat op voornamelijk diergeneeskundige gronden
noodzakelijk gebeurt (categorie I). De acceptatie lijkt aanzienlijk geringer als het gaat om het
voortijdig doden van dieren om economische redenen (categorie II).
• Per dierpraktijk en per situatie verschillen de waarden en belangen die bij de afweging om dieren
voortijdig te doden in het geding zijn. Ze hangen samen met het doel waarvoor dieren door de
mens worden gehouden (productie, recreatie, opvang), met het dier zelf (intrinsieke waarde),
met de relatie tussen dier en houder (affectieve waarde, instrumentele waarde) en met overige
waarden (beslag op grondstoffen en hulpbronnen, medicatie, arbeid of ruimte en de gevolgen
voor veiligheid en volksgezondheid).

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 30

• Mensen die moeten besluiten tot het voortijdig doden van dieren, maar meer nog zij die bij
de uitvoering van zo’n besluit betrokken zijn, ervaren verschillende vormen en gradaties van
gewetensnood. Dat kan belemmerend werken op het tijdig nemen en uitvoeren van zo’n besluit.
• Binnen de bedrijfsmatige dierhouderij groeit de aandacht voor het voortijdig doden, de vereiste
zorgvuldigheid waarmee een besluit daartoe wordt genomen en de ermee samenhangende
gevoeligheden in de praktijk en in de samenleving. Er circuleren diverse goede voorbeelden van
beslisondersteuners, richtlijnen en protocollen met behulp waarvan besluiten tot het voortijdig
beëindigen van het leven van zorgbehoevende dieren op zorgvuldige en controleerbare wijze tot
stand kunnen komen en van benchmarken op basis waarvan eventuele bedrijfsmatige of sector
structurele oorzaken geïdentificeerd en aangepakt kunnen worden.
• Zo’n instrumentarium bestaat echter niet voor alle diercategorieën in alle sectoren, en voor zover
ze wel bestaan zijn ze niet altijd toegankelijk en bij iedereen bekend. Ook blijft het bespreekbaar
maken van dit emotioneel beladen onderwerp voor velen lastig.
Het is belangrijk dat het kader waarbinnen tot het voortijdig doden van dieren wordt besloten in
gezamenlijkheid door de overheid, de dierpraktijken en dierenbescherming wordt herijkt. Daartoe
doen wij aan overheid en sectorpartijen de volgende aanbevelingen, als nadere specificatie van
de algemene aanbevelingen in ‘Doden van dieren aan het licht’ (RDA 2022). Deze aanbevelingen
zijn gericht op de huidige dierhouderijsystemen, en op een zo groot mogelijke zorgvuldigheid
aangaande voortijdig doden van dieren daarbinnen.

Doe meer aan preventie
De veranderende positie van het dier in de samenleving en het groeiende ongemak over het doden
van dieren vragen om het voorkomen of tenminste door preventie in aantal verminderen van
besluiten tot doding.
• Sectorpartijen: Zorg in alle vormen van bedrijfsmatige dierhouderij voor voldoende aandacht voor
het individuele dier. Zet sterk in op preventie en voorkom zo veel mogelijk dat er zorgbehoevende
dieren ‘ontstaan’.
• Sectorpartijen: Overdenk waar het voortijdig doden van dieren uitstijgt boven incidentele
gevallen en de noodzaak tot het voortijdig doden van dieren structureel verankerd is geraakt in
houderijsystemen. Ontwikkel daarvoor alternatieven waarmee dit zoveel mogelijk kan worden
teruggedrongen, met als focus het individuele dier.

Begin bij een zorgvuldige afweging
De erkenning van de intrinsieke waarde van dieren maakt dat doden nooit vanzelfsprekend kan zijn.
Elke situatie vraagt om een zorgvuldige afweging, die expliciet maakt welke waarden en belangen
worden meegenomen en hoe het belang van de onderhavige dieren zich daarmee verhoudt.
• Sectorpartijen: Laat onafhankelijke deskundigen beslisondersteuners, richtlijnen en protocollen
ontwikkelen voor alle relevante diercategorieën en iedere vorm van bedrijfsmatige dierhouderij.
Dit niet alleen voor wat betreft het vaststellen of sprake is van ernstig en uitzichtloos lijden, maar
ook voor economische redenen om dieren voortijdig te doden.
• Overheid: Ontwikkel systemen om gegevens van bedrijfsmatige dierhouders voor een
benchmark te verzamelen, in ruil waarvoor zij informatie, begeleiding, scholing en training
kunnen ontvangen om tot verbeteringen te komen. Beleg dit bij een onafhankelijke deskundige
partij om de kwaliteit te borgen en de geloofwaardigheid van het dodingsbeleid te vergroten.
• Sectorpartijen: Zorg dat het voortijdig doden van zorgbehoevende dieren waar mogelijk
opgenomen wordt in ketenkwaliteitssystemen, maar waak ervoor dat daarbij perverse prikkels
ontstaan waardoor dieren onnodig lijden of waardoor te gemakkelijk om economische redenen
voorbij wordt gegaan aan de intrinsieke waarde van het dier.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 31

Zorg voor een verantwoorde uitvoering
In alle gevallen dient het doden tijdig en met de grootst mogelijke zorgvuldigheid te worden
uitgevoerd door vakbekwame mensen. Naast de implementatie van de resultaten van het eerder
vermelde beleidsondersteunend onderzoek, dat tot een stelsel van technische ‘best practices’
moet leiden, adviseren wij het volgende:
• Overheid: Leg de verantwoordelijkheid voor het voortijdig doden van zorgbehoevende dieren bij
de dierhouder die daarvoor afstemt met deskundigen (bv. diergeneeskundigen, gedragsbiologen)
en zorg voor voldoende effectieve ondersteuning bij het nemen van een besluit en bij een pijnloze
en zachtzinnige uitvoering daarvan.

Maak het onderwerp beter bespreekbaar
• Sectorpartijen: Zorg voor een goede communicatie over het voortijdig doden van dieren, deel
informatie hierover binnen de bedrijfsmatige dierhouderij. Organiseer dialogen en open dagen
waarop het onderwerp in de context van de betreffende dierpraktijk bespreekbaar wordt.
• Overheid: Geef het voortijdig doden van dieren expliciet een plek in de curricula van de middelbare,
hogere en universitaire diergerelateerde opleidingen en in na- en bijscholingstrajecten en besteed
daarbij aandacht aan wet- en regelgeving, preventie, zorgvuldige ethische afweging, toegestane
methoden, correcte uitvoering en ‘soft skills’.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 32

Bronnen
Anonymous. 2020. Beslisondersteuner Zorgbehoevende Biggen. Anoxia BV, Centre for Sustainable
Animal Stewardship en Faculteit Diergeneeskunde, Putten/Utrecht.
Bergstra, Tamara J. 2014. Pig Husbandry in a Changing Social and Economic Environment: Societal
Attitudes, Farm Economics and Animal Welfare. Wageningen: Wageningen University & Research.
CEG. 2023. Code Rood: Verkenning van Morele Uitgangspunten Bij Langdurige Schaarste in de Zorg.
Den Haag.
De Cock Buning, Tj., Pompe, V., Hopster, H. en C. de Brauw. 2012. Denken over Dieren: Dier En
Ding, Zegen En Zorg. Amsterdam. https://edepot.wur.nl/212210.
CRM. 1981. Rijksoverheid En Dierenbescherming. Den Haag.
Deelen, E., en F.L.B. Meijboom. 2021. “Killing in Plural? On Animal Life Assessments by
Veterinarians and the Role of Euthanasia.” : 255–60.
ELI. 2012. Eindverslag Project Rechtvaardiging Voor Het Houden van Dieren. Ministerie van
Economische zaken, Landbouw en Innovatie, Den Haag.
Kantar Public. 2018. In opdracht van de Raad voor Dierenaangelegenheden De Staat van Het Dier.
Amsterdam. https://mijn.govunited.nl/blg-221895.pdf.
Steven, L. et al. 2020. AVMA Guidelines for the Euthanasia of Animals: 2020 Edition.
Matthis, S. 2004. “The People Perspective of Euthanasia.” North Carolina Healthy Hogs Seminar.
NVWA. 2021. Regels over Noodslachtingen Voor Praktiserende Dierenartsen. Utrecht.
Ouweltjes, W., J.C. Verkaik, en H Hopster. 2020. Vroege Sterfte van Biggen, Kalveren En
Melkgeitenlammeren. Wageningen.
Powell, D. M. en M. Ardaiolo. 2016. “Survey of U.S. Zoo and Aquarium Animal Care Staff Attitudes
Regarding Humane Euthanasia for Population Management.” Zoo biology 35(3): 187–200.
Raad van de Europese Unie. 2009. VERORDENING (EG) Nr. 1099/2009 van de Raad van Europa
(24 September 2009) Inzake de Bescherming van Dieren Bij Het Doden. Brussel.
RDA. 2015. One Health , Een Afwegingskader Voor Beleidsbeslissingen. Raad voor Dierenaangelegenheden,
Den Haag.
RDA. 2017. Denkkader Dierenwelzijn. Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag.
RDA. 2021a. Dierwaardige Veehouderij. Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag.
RDA. 2021b. Zorg Voor Het Jonge Dier; Naar Meer Aandacht Voor Het Individuele Dier En Minder
Sterfte. Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag.
RDA. 2022. Doden van Dieren Aan Het Licht. Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag.
Reeve, C.L, S.G Rogelberg, C. Spitzmüller en N. DiGiacomo. 2005. “The Caring-Killing Paradox:
Euthanasia-Related Strain Among Animal-Shelter Workers’.” J. of Applied Social Psychology 35(1):
119–43.
Regiegroep Beslisondersteuner Varkens. 2020. Beslisondersteuner Zorgbehoevende Varkens. Centre
for Sustainable Animal Stewardship, Utrecht.
Román-Muñiz, I.N. et al. 2021. “Dairy Caretaker Perspectives on Performing Euthanasia as an
Essential Component of Their Job.” Animals 11(2): 1–15.
Schukken, Y.H., J.C.M. Van Trijp, en H. Hopster. 2019. Staat van Het Dier: Beschouwingen En Opinies
over de Verschuivende Relatie Tussen Mens En Dier in Nederland. Raad voor Dierenaangelegenheden,
Den Haag.
Serpell, J. A. 2004. “Factors Influencing Human Attitudes to Animals and Their Welfare.” Animal
Welfare 13(SUPPL.): 145–51.
Yeates, James. 2010. “Ethical Aspects of Euthanasia of Owned Animals.” In Practice 32(2): 70–73.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 33

Samenstelling van de raad
De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) is een onafhankelijke raad van deskundigen
die de staatssecretaris van Economische Zaken gevraagd en ongevraagd adviseert over
multidisciplinaire vraagstukken op het gebied van dierenwelzijn en diergezondheid. De RDA
bestaat uit wetenschappelijke experts en praktijkdeskundigen die op persoonlijke titel, zonder last
of ruggespraak, zitting hebben in de Raad.
Dit rapport kan geciteerd worden als: RDA, Raad voor Dierenaangelegenheden (2023). Doden van
zorgbehoevende dieren. Den Haag, Nederland. 46 pp.

De RDA bestond op 1 November 2022 uit de volgende leden:
Prof. dr. J.J.M. van Alphen					
Prof. dr. M.F.M. Langelaar
Dr. ir. G.B.C. Backus					
Dr. L.J.A. Lipman
J.P. van den Berg						
Drs. F.E. Rietkerk
W.T.A.A.G.M. van den Bergh				
Mr. C.W. Ripmeester
Dr. J.J.L. Candel MA					
Prof. dr. ir. T.B. Rodenburg
Drs. H.R. Chalmers Hoynck van Papendrecht		
Dr. M.C.Th. Scholten
Prof. dr. ir. G.M. van Dijk					
Prof. dr. Y.H. Schukken
Dr. N. Endenburg PhD					
Ir. G.C. Six
Prof. dr. R. Gehring					
Drs. M. Slob
Drs. D. van Gennep					
Prof. dr. G.R. de Snoo
Prof. dr. M.A.M. Groenen					
Mr. Drs. J. Staman (voorzitter)
Prof. dr. S. Haring					
Dr. ir. J.W.G.M. Swinkels
Prof. dr. ir. L.A. den Hartog				
Drs. R.A. Tombrock
A.L. ten Have-Mellema					
Prof. dr. ir. J.C.M. van Trijp
Prof. dr. ir. J.A.P. Heesterbeek				
Dr. H.A.P. Urlings
Drs. G. Hofstra						
Dr. J.B.F. van der Valk
J.A.M. Huijbers						J. van de Ven
Prof. dr. A. van Huis					
Drs. F.A.L.M. Verstappen
Prof. dr. ir. B. Kemp					
Mr. Dr. J. Vink
Secretaris-directeur van de Raad is Ir. M.H.W. Schakenraad

Meer informatie over de Raad voor Dierenaangelegenheden vindt u op onze website: www.RDA.nl.
Daar kunt u ook alle eerder uitgebrachte adviezen downloaden.

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 34

Bijlage 1: Geraadpleegde
praktijkdeskundigen
Vera Bavinck, praktiserend pluimveedierenarts Fair Poultry
Ernest Bokkers, beleidsadviseur pluimvee van LTO / NOP
Ellen Deelen, dierenarts/promovenda ‘euthanasie van dieren en de rol van de dierenarts’.
Yteke Elte, teamleider ambulante kliniek voor paarden, UU
Hans Fokkens, directeur Dieren Opvang Amsterdam
Floortje Herder, beleidsmedewerker bij Producenten Organisatie Varkenshouderij
Lieuwke Kranenburg, specialist universiteitskliniek Paard, Utrecht en auteur Europese richtlijn
FEEVA over euthanasie bij paarden.
Betsie Krattley, praktiserend rundveedierenarts bij de ULP Harmelen
Derk Oorburg, hoofd kwaliteitszorg bij Vion, Boxtel
Ibe Pelgrim, bestuurslid Vereniging Stads- en Kinderboerderijen Nederland
Paula Polman, bestuurslid Vereniging Stads- en Kinderboerderijen Nederland
Eva Schippers, hoofd Rescue & Rehabilitation, Stichting AAP
Arjan Schuttert, praktiserend varkensdierenarts DAP De Oosthof
Paul van den Oord, praktiserend melkgeitendierenarts DAP ’t Leijdal
Karin van der Toorn, programmaleider Duurzame GeitenZuivelKeten
Mona van Spijk, programmamanager duurzame melkproductie bij de Nederlandse Zuivel
Organisatie
Frank Verstappen, praktiserend dierentuindierenarts en lid van het forum
Talitha Visser, bedrijfsleider Natuurcentrum en kinderboerderij De Elzenhoek Oss

RDA.0223.021

DODEN VAN ZORGBEHOEVENDE DIEREN – 35