Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

32 761

Verwerking en bescherming persoonsgegevens

30 821

Nationale Veiligheid

Nr. 206

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID EN
VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 december 2021
In het commissiedebat van 24 november jl. (Kamerstuk 21 501-33, nr. 898)
over de aankomende EU TELECOM-Raad van 3 december 2021 zijn door
uw Kamer vragen gesteld over gezichtsherkenning in de openbare ruimte.
Dit betreft vragen van het lid van Ginneken (D66) over de inzet van
gezichtsherkenning door de politie en vragen van het lid Dassen (VOLT)
over wenselijke toepassingen van gezichtsherkenning in de publieke
ruimte. De Minister van Economische Zaken en Klimaat heeft uw Kamer
toegezegd dat hier schriftelijk op terug zou worden gekomen. Met deze
brief wordt deze toezegging gestand gedaan.
Wettelijke waarborgen bij gezichtsherkenningstechnologie
Aan het toepassen van gezichtsherkenningstechnologie kleven risico’s op
ongerechtvaardigde inbreuken op fundamentele rechten. Daarom zijn er
zowel in EU als nationaal verband strikte regels vastgesteld, die ertoe
nopen dat er zeer terughoudend en met inachtneming van de noodzakelijke waarborgen wordt omgegaan met de inzet van deze technologie.1 Dit
geldt zowel voor politie en justitie, als voor bedrijven en burgers. Het
kabinet is hier in de kabinetsreactie op het bericht in de Volkskrant over de
EDPB/EDPS Opinie betreffende de AI-verordening2 op ingegaan. Als
bijlage bij die kabinetsreactie is een juridisch kader opgenomen waarin
wordt toegelicht in welke gevallen gezichtsherkenningstechnologie zou
kunnen worden ingezet en met welke waarborgen.

1

Bij deze waarborgen kunt u denken aan het vooraf uitvoeren van een Data Protection Impact
Assessment (artikel 35 Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) respectievelijk
artikel 4c van de Wet politiegegevens (Wpg).
2
Kamerstukken 32 761 en 22 112, nr. 198

kst-32761-206
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 761, nr. 206

1

De toepassing van gezichtsherkenningstechnologie in het politiedomein
De Minister van Justitie en Veiligheid heeft uw Kamer in 2019 geïnformeerd over «Waarborgen en kaders bij gebruik gezichtsherkenningstechnologie».3 In die brief wordt uitgelegd hoe en waarvoor de politie
gezichtsherkenningstechnologie inzet en wordt nader ingegaan op het
juridisch kader daaromtrent. In de met deze brief gelijktijdig aan uw
Kamer verstuurde beantwoording van de Kamervragen van het lid Van
Ginneken (D66) wordt voorts toegelicht dat de politie alleen gebruik maakt
van het systeem CATCH (Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 1053).
Hiermee kan alleen achteraf – niet «realtime» – worden gekeken of de
onbekende mensen op beelden van misdaden al bij de politie bekend zijn
en dus in de CATCH-database staan.
De politie past geen real-time gezichtsherkenningstechnologie in de
openbare ruimte toe. De inzet van gezichtsherkenningstechnologie bij de
politie moet altijd een juridisch-ethische toets doorstaan. De politie
hanteert een interne beleidslijn dat daarna ook nog toestemming moet
worden gegeven door de portefeuillehouders »Ethiek en Privacy» en
»Digitalisering» van de politie. Het juridische aspect van voornoemde
toets ziet onder meer toe op of de inzet past binnen de bevoegdheden van
de politie en of er wordt voldaan aan de eisen die de wet Politiegegevens
stelt aan het verwerken van gegevens, zoals onder meer dat bijzondere
persoonsgegevens (waaronder biometrische gegevens) alleen mogen
worden verwerkt voor zover dit voor het doel van de verwerking noodzakelijk is en slechts in aanvulling gebeurt op de verwerking van andere
politiegegevens.4 Zoals ik uw Kamer eerder heb laten weten, heeft dit nog
niet geleid tot goedkeuring van een ander gebruik van biometrische
gezichtsherkenningstechnologie dan CATCH.5 Indien hier verandering in
zou komen wordt uw Kamer hierover geïnformeerd.
Hier komt bovenop dat de voorliggende concept AI-verordening real-time
gezichtsherkenningstechnologie in de openbare ruimte ten behoeve van
de rechtshandhaving in beginsel verbiedt. Hierop zijn een aantal uitzonderingssituaties geformuleerd, zoals bijvoorbeeld ten behoeve van het
voorkomen van terroristische aanslagen.6 Het kabinet heeft aangegeven
dat het deze uitzonderingsgronden in beginsel passend vindt.7 Dit
standpunt is mede bepaald door de belangrijke waarborgen die in artikel 5
verder worden geïntroduceerd.8 Zo regelt het tweede lid dat er
waarborgen moeten worden gesteld die het gebruik van real-time
gezichtsherkenningstechnologie beperken in tijd, ruimte en met
betrekking tot het aantal personen. Het derde lid stelt dat het gebruik van
real-time gezichtsherkenningstechnologie door een bevoegde autoriteit
vooraf moet worden getoetst. En als laatste schrijft het vierde lid voor dat
lidstaten in nationale wetgeving moeten vastleggen in welke gevallen en
onder geleide van welke waarborgen een bevoegde autoriteit het gebruik
van real-time gezichtsherkenningstechnologie toe mag staan. Hiermee
wordt uw Kamer dus in gelegenheid gebracht om te bepalen óf en zo ja
voor welke uitzonderingsgronden er in Nederland real-time gezichtsherkenningstechnologie zou mogen worden ingezet in het kader van de
rechtshandhaving. Als laatste is van belang op te merken dat de concept
3

Kamerstukken 32 761 en 30 821, nr. 152.
Artikel 5, Wet politiegegevens
5
Aanhangsel van de Handelingen II 2021/22, nr. 105 «Antwoord van Minister Dekker (Rechtsbescherming), mede namens de Minister van Justitie en Veiligheid, ontvangen op 28 september
2021»
6
Artikel 5, eerste lid, van het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de
Raad tot vaststelling van geharmoniseerde regels betreffende artificiële intelligentie (wet op
artificiële intelligentie) en tot wijziging van de bepaalde wetgevingshandelingen van de Unie
7
Beantwoording schriftelijk overleg BNC-Fiches AI en reactie brief Rathenau instituut
8
Artikel 5, concept AI-verordening, te raadplegen via https://eur-lex.europa.eu/
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 761, nr. 206

2

AI-verordening geen grondslag biedt om gezichtsherkenningstechnologie
wél toe te passen. De beperkingen en eisen uit de conceptverordening
zouden in aanvulling gelden op de reeds bestaande regels uit de Wpg en
deze niet vervangen.
De toepassing van gezichtsherkenningstechnologie in de openbare ruimte
anders dan door de politie
Op basis van het bestaand juridisch kader kan gezichtsherkenningstechnologie, in het bijzonder in openbare ruimten, alleen in een beperkt aantal
gevallen worden ingezet.9
Als dit overheidsorganisaties betreft zou dit doorgaans alleen kunnen op
grond van een expliciet wettelijk vastgelegde bevoegdheid. Dit vereist in
de regel een wet in formele zin, waarbij het parlementair proces uiteraard
doorlopen wordt. Hiermee voert de wetgever regie over in welke
uitzonderingssituaties een inbreuk op het recht op privéleven, bijvoorbeeld door de inzet van gezichtsherkenningstechnologie, noodzakelijk is
en aan de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit voldoet.10 Anderzijds zijn er situaties waarin onomwonden en vrijelijk toestemming is
verleend door alle betrokkenen. Hierbij kan worden gedacht aan het
verlenen van toegang tot bepaalde ruimten. In die gevallen, waarin de
verwerking berust op het geven van toestemming, moet mensen dus een
echte keuze worden geboden. Denk bijvoorbeeld aan de »poortjes» op
Schiphol.
De inzet van gezichtsherkenningstechnologie door burgers en bedrijven
kan in beginsel alleen in twee gevallen. Ten eerste op grond van artikel 29
UAVG, dat bepaalt dat biometrische gegevens mogen worden verwerkt
om redenen van zwaarwegend algemeen belang voor authenticatie of
beveiligingsdoeleinden. Daarbij kan gedacht worden aan de beveiliging
van vitale infrastructuur, zoals bijvoorbeeld om de toegang tot energiecentrales alleen voor bevoegden mogelijk te maken.
Ten tweede kan gezichtsherkenningstechnologie worden ingezet als daar
onomwonden toestemming is verleend door álle betrokkenen die daaraan
onderworpen zijn. Een voorbeeld is het ontgrendelen van eigen
apparaten, maar het kan ook gaan om het krijgen van toegang tot
bepaalde ruimten. De European Data Protection Board geeft dit laatste
tevens als voorbeeld: «Voorbeeld: Een verwerkingsverantwoordelijke
beheert de toegang tot zijn gebouw met behulp van gezichtsherkenningstechnologie. Mensen kunnen van deze manier van toegang alleen
gebruikmaken als zij daarvoor van tevoren uitdrukkelijk geïnformeerde
toestemming hebben gegeven (overeenkomstig artikel 9, lid 2, onder a)).
Om te voorkomen dat opnamen worden gemaakt van iemand die hiervoor
geen toestemming heeft gegeven, mag de gezichtsherkenning pas
worden toegepast wanneer de betrokkene deze zelf activeert, bijvoorbeeld
door op een knop te drukken. Om de rechtmatigheid van de verwerking te
waarborgen, moet de verwerkingsverantwoordelijke altijd een alternatieve
toegangswijze bieden om in het gebouw te komen waarbij geen biometrische gegevens worden verwerkt, bijvoorbeeld met badges of
sleutels.»11
Een ander voorbeeld is dat gezichtsherkenningstechnologie ingezet zou
kunnen worden in een «gecontroleerde omgeving», welke weliswaar
9

Zie bijlage 1 (juridisch kader) bij Kamerstukken 32 761 en 22 112, nr. 198, pp. 3–4
Kamerstukken 32 761 en 22 112, nr. 198, p. 3
11
EDPB Richtsnoeren 3/2019 inzake de verwerking van persoonsgegevens door midden van
videoapparatuur, p. 20.
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 761, nr. 206

3

behoort tot de openbare ruimte, maar waarbinnen alle betrokken
onomwonden en geïnformeerd toestemming hebben gegeven. Deze
toestemming moet natuurlijk wel »vrijelijk» zijn gegeven, wat betekent dat
mensen geen nadelige consequenties mogen ondervinden van het niet
verlenen van toestemming.12
Conclusie
Gezichtsherkenningstechnologie mag alleen in een zeer beperkt aantal
gevallen en onder geleide van strikte waarborgen in de openbare ruimte
worden ingezet. De concept AI-verordening breidt de bestaande mogelijkheden voor gezichtsherkenningstechnologie niet uit, maar stelt verdere
beperkingen aan de inzet van real-time gezichtsherkenningstechnologie in
het kader van rechtshandhaving en draagt eraan bij dat het beperkt aantal
biometrische systemen dat wél mag worden ingezet grondig wordt
gecontroleerd alvorens deze in gebruik worden genomen. Hiermee
voorkomen we dat er fouten worden gemaakt en stimuleren we een
rechtsstatelijke inzet van gezichtsherkenningstechnologie.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus
De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker

12

Zie voor meer voorbeelden van rechtmatige en onrechtmatige inzet van gezichtsherkenning
de EDPB Richtsnoeren 3/2019 inzake de verwerking van persoonsgegevensdoor middelen van
videoapparatuur, vanaf p. 18.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 761, nr. 206

4