Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

34 225

Toekomst van de Nederlandse onderzeedienst

Nr. 37

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 30 mei 2022
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Staatssecretaris van Defensie over de brief van 1 april 2022 inzake
de voortgangsrapportage vervanging onderzeebootcapaciteit 2022
(Kamerstuk 34 225, nr. 35).
De Staatssecretaris van Defensie heeft deze vragen beantwoord bij brief
van 24 mei 2022. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
De Roon
Adjunct-griffier van de commissie,
Mittendorff

kst-34225-37
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

1

1.
Wat wordt bedoeld met het woord «kunnen» inzake het
betrekken van de Nederlandse industrie en kennisinstellingen bij
de waarborging van wezenlijke belangen van nationale veiligheid
en Nederlandse strategische autonomie?
2.
Vormt betrokkenheid van Nederlandse strategische maritieme
toeleveranciers een harde eis is bij de gunning van de opdracht?
3.
Welke aspecten van wezenlijk nationaal veiligheidsbelang en
strategische autonomie worden, conform de gewijzigde motie
van het lid Van Wijngaarden c.s. (Kamerstuk 35 925 X, nr. 43) en
de motie van het lid Stoffer c.s. (Kamerstuk 35 570 X, nr. 30),
opgenomen in de offerteaanvraag?
11.
Worden de noties in de gewijzigde motie van het lid Van
Wijngaarden c.s. en motie van het lid Stoffer c.s. t.a.v. onder
meer Nederlandse strategische autonomie nadrukkelijk
betrokken bij het vaststellen van de primaire en secundaire
eisen?
31.
Is het mogelijk dat er geen enkele eis wordt gesteld over
deelname van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen aan
ontwerp en bouw van onderzeeboten in de nieuwe verwervingsprocedure?
32.
Welke garanties zijn er dat Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen optimaal kunnen meedoen aan onderhoud en instandhouding van de onderzeeboten als er geen eisen worden gesteld
aan hun deelname bij ontwerp en bouw? Is het niet veel lastiger
optimaal bij te dragen aan onderhoud en instandhouding als een
partij niet betrokken is geweest bij ontwerp en bouw?
46.
Hoe kan de focus op strategische autonomie, systeemsamenhang
en top-klasse capaciteiten op een eenvoudige en heldere manier
worden gewaarborgd zonder dat daarop door industriële participatie op wordt afgedongen?
62.
Hoe definieert u het behoud van bepaalde strategische autonomie
binnen de nationale defensie-industrie? Oftewel, kunt u concreet
aangeven hoe u zich inzet voor het behoud van een noodzakelijke
kennisbasis binnen de nationale defensie-industrie ten bate van
de gehele Europese strategische autonomie?
75.
Klopt het dat betrokkenheid van de Nederlandse strategische
maritieme toeleveranciers géén harde eis is bij de gunning van de
opdracht aan één van de kandidaat-werven?
76.
Wat zijn de aspecten van wezenlijk nationaal veiligheidsbelang en
strategische autonomie die u voornemens bent op te nemen in de
offerteaanvraag?
115.
Kunnen het nationaal veiligheidsbelang en de strategische
autonomie geborgd zijn zonder enige rol voor Nederlandse
bedrijven en kennisinstellingen, aangezien de voortgangsrapportage stelt dat eisen op dit gebied «kunnen leiden tot een
bepaalde vorm van samenwerking» tussen de werf en de Nederlandse Defensie Technologische en Industriële Basis?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

2

De verwervingsstrategie is erop gericht om door gebruikmaking van
artikel 346 VWEU vanuit een wezenlijk nationaal veiligheidsbelang, kennis
en capaciteit te waarborgen, ook met het oog op de instandhouding op
termijn. De kandidaat-werven dienen te voldoen aan eisen ter
waarborging van wezenlijke belangen van nationale veiligheid en
strategische autonomie, waarbij de Nederlandse industrie en kennisinstellingen betrokken kunnen worden. Defensie zal voor de gegarandeerde
toegang tot de daarmee samenhangende kennis, rechten en middelen
daarom in belangrijke mate afspraken moeten maken met partijen uit het
buitenland. In de hiervoor uitgewerkte maatregelen is de betrokkenheid
van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen bij de productie van
(componenten van) kritieke systemen expliciet gemaakt zoals verzocht in
de gewijzigde motie van het lid Van Wijngaarden c.s. (Kamerstuk 35 925
X, nr. 43) en de motie van het lid Stoffer c.s. (Kamerstuk 35 925 X, nr. 36),
zonder specifieke bedrijven of kennisinstellingen te noemen.
Defensie is voornemens om in het leveringscontract van de onderzeeboten duidelijke afspraken te maken over de strategische autonomie, de
toekomstige inrichting van de instandhouding en het daarvoor benodigde
toekomstige partnerschap. Na contracttekening van de leveringsovereenkomst wordt de instandhouding nader vastgelegd, mede op basis van
inzichten uit de fase waarin het gedetailleerde ontwerp voor de nieuwe
onderzeeboot wordt bepaald. Voordeel hiervan is dat het instandhoudingsdeel voor het planbare onderhoud robuuster kan worden
afgesproken, want na de gunning zijn meer werf-specifieke afspraken
mogelijk. Daarnaast kan maatwerk met de winnende werf worden
toegepast voor de uitwerking van de regierol van de Directie Materiële
Instandhouding (DMI) in Den Helder en de bijbehorende instandhoudingsfilosofie. Door gebruiksrechten te verkrijgen wordt DMI zo goed mogelijk
gepositioneerd om zelf Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen te
betrekken bij de instandhouding gedurende de hele levensduur.
Conform de motie van het lid Stoffer c.s., die vraagt om het nationaal
veiligheidsbelang en de strategische autonomie voor de onderzeebootcapaciteit te bestendigen en bevorderen (Kamerstuk 35 570 X, nr. 30 van
30 november 2020), zal Defensie in de D-fase eisen stellen ter borging van
het wezenlijk nationaal veiligheidsbelang en de strategische autonomie.
Deze eisen kunnen leiden tot een bepaalde mate van samenwerking
tussen de werf en de Nederlandse Defensie Technologische en Industriële
Basis (NLDTIB).
De beoogde maatregelen in dit kader zijn nog onderwerp van besluitvorming en dit betreft commercieel vertrouwelijke informatie. De
geselecteerde maatregelen zullen worden omgezet naar primaire eisen
(knock-out criteria) dan wel secundaire eisen (gunningscriteria) ten
behoeve van het tenderdossier. Hierover wordt de Kamer na de zomer
vertrouwelijk geïnformeerd, voorafgaand aan de offerteaanvraag.
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) werkt, zoals
gemeld in de B-brief (Kamerstuk 34 225, nr. 24), in een parallel traject met
de kandidaat-werven een industriële samenwerkingsovereenkomst uit.
Het Ministerie van EZK ziet betrokkenheid van de Nederlandse industrie
via drie soorten activiteiten:
1. Activiteiten tussen werven en Nederlandse industrie voortvloeiend uit
de maatregelen ter waarborging van het wezenlijk belang van
nationale veiligheid en strategische autonomie. Bij deze activiteiten is
er een directe link met de hoofdcontracten van Defensie;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

3

2. Activiteiten tussen werven en Nederlandse industrie die niet uit deze
maatregelen volgen maar wel gerelateerd zijn aan het wapensysteem
onderzeeboot en leiden tot een versterking van de gebieden van de
DIS;
3. Activiteiten tussen werven en Nederlandse industrie die niet uit deze
maatregelen volgen en niet gerelateerd zijn aan het wapensysteem
onderzeeboot, maar wel leiden tot een versterking van de gebieden uit
de DIS.
Deze overeenkomst heeft tot doel om, naast hetgeen voortvloeit uit de
eisen voor de gunning die worden gesteld om het wezenlijke nationale
veiligheidsbelang en de strategische autonomie te borgen, een zo groot
mogelijke Nederlandse betrokkenheid vast te leggen die bijdraagt aan een
versterking van de NLDTIB.
4.
Welke binnen de Nederlandse maritieme industrie aanwezige
kennis en kunde kan worden aangewend voor ontwerp, bouw en
instandhouding van onderzeeboten?
77.
Kunt u reageren op het statement van Dutch Underwater
Knowledge Center: «Als we nu niet meedoen in de ontwikkeling
van de toekomstige onderzeeboten komen we nauwelijks meer
aan bod bij de bouw en instandhouding. Daarmee wordt Defensie
in hoge mate afhankelijk van beschikbare kennis en kunde uit het
buitenland. Dit zal leiden tot een onnodige en ernstige aantasting
van de strategische autonomie»?
Defensie draagt zorg voor de inzetbaarheid en het voortzettingsvermogen
van de vervangende onderzeebootcapaciteit gedurende de levensduur,
ongeacht het soort operaties en de coalitie waarbinnen deze plaatsvinden.
Dat betekent niet dat Nederland binnen de eigen landsgrenzen onverkort
zelf over al deze zaken dient te kunnen beschikken. Voor strategische
autonomie is, zoals ook aangegeven in het Regeerakkoord, het hebben
van een vitale defensiesector belangrijk. De Defensie Industrie Strategie
(DIS) (Kamerstuk 31 125, nr. 92 van 2018) laat zien wat strategische
autonomie op het niveau van de Krijgsmacht betekent en geeft richting
aan waar Nederland al dan niet afhankelijk is. De DIS presenteert niet
alleen de ambitie van de NLDTIB in termen van technologie- en kennisgebieden en industriële capaciteiten, maar geeft ook aan waar Nederland
moet samenwerken en waar ons land afhankelijk is van andere landen. De
DIS stelt ook dat «nationale autonomie op grond van wezenlijke belangen
wellicht wenselijk is, maar praktisch onhaalbaar». Zoals demissionair
Minister Kamp in oktober 2021 al heeft benadrukt, beschikt Defensie niet
meer over de kennis en capaciteit om een centrale rol te vervullen in het
ontwerp en de productie van nieuwe onderzeeboten. Er is sinds de jaren
negentig geen Nederlandse werf meer die zelfstandig onderzeeboten kan
ontwerpen en bouwen. Verder is de onderzeebootvervanging niet te
vergelijken met vervangings-projecten voor bovenwaterschepen, waarbij
wel de benodigde kennis en capaciteit in Nederland aanwezig is (met een
belangrijke rol van Defensie).
Defensie is daarom in de D-fase gestart met de verwervingsvoorbereiding
met drie buitenlandse kandidaat-werven. Het bepalen van de benodigde
betrokkenheid van Defensie, Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven
wordt afgewogen in de driehoek product, tijd en geld.
Gedurende de aanbesteding maakt Defensie gebruik van kennisinstituten
zoals TNO en MARIN en enkele Nederlandse bedrijven die Defensie
ondersteunen bij de projectuitvoering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

4

In de beantwoording van de feitelijke vragen bij de basisrapportage
(Kamerstuk 34 225, nr. 32) heeft Defensie reeds een appreciatie gegeven
van de ambities van het Dutch Underwater Knowledge Center (DUKC).
Daarbij is ingegaan op de mogelijkheden om daarbij aangesloten
Nederlandse bedrijven te betrekken bij de verwerving en instandhouding
van de nieuwe onderzeeboten. Ook zijn de beperkingen benoemd,
gegeven de kaders van de B-brief en de in Nederland aanwezige kennis en
capaciteit op onderzeebootgebied.
De drie kandidaat-werven zijn ervan op de hoogte gesteld dat Nederlandse bedrijven, waaronder ook de DUKC-bedrijven, via de verschillende
sporen (zie het antwoord op vraag 1) een bijdrage kunnen leveren. Het is
de verantwoordelijkheid van de Nederlandse bedrijven om zichzelf
hiervoor optimaal te positioneren.
5.
Welke financiële risico’s zijn er verbonden aan het ontkoppelen
van de aanschaf en het onderhoud van de onderzeebootcapaciteit?
De twee belangrijkste consequenties zijn de vermindering van concurrentiedruk bij het sluiten van de nadere overeenkomsten en het niet langer
kunnen gunnen op Life Cycle Costs (LCC). Binnen de LCC had een
afweging gemaakt kunnen worden tussen kosten voor de levering en
kosten voor de instandhouding. Deze consequenties impliceren ook
financiële risico’s. Om deze risico’s te mitigeren worden in het leveringscontract afspraken gemaakt over de strategische autonomie, de toekomstige inrichting van de instandhouding en het daarvoor benodigde
toekomstige partnerschap. Maatwerk met de winnende werf kan worden
toegepast voor de uitwerking van de regierol van de Directie Materiële
Instandhouding (DMI) in Den Helder en de bijbehorende instandhoudingsfilosofie. Er komt voorts een nog grotere nadruk te liggen op vastlegging
van toegang tot de kostenopbouw / een kostenmodel van de werf om de
prijs-kwaliteit verhouding te kunnen beoordelen.
6.
Welke gevolgen heeft het loskoppelen van de aanschaf en het
onderhoud van de onderzeebootcapaciteit voor de betrokkenheid
van de Nederlandse industrie en voor de Nederlandse strategische autonomie op lange termijn?
Defensie is voornemens om in het leveringscontract van de onderzeeboten afspraken te maken over de strategische autonomie, de toekomstige inrichting van de instandhouding en het daarvoor benodigde
toekomstige partnerschap. Dit betekent dat, op basis van nog te selecteren maatregelen, eisen worden gesteld ten behoeve van het tenderdossier voor het leveringscontract. Door gebruiksrechten te verkrijgen
wordt DMI zo goed mogelijk gepositioneerd om zelf Nederlandse
bedrijven en kennisinstellingen te betrekken bij de instandhouding
gedurende de hele levensduur. Met de offerteaanvraag wordt concurrentie benut. De gunning leidt tot een keuze voor een werf en een product.
Na contracttekening van de leveringsovereenkomst wordt de instandhouding nader vastgelegd, mede op basis van inzichten uit de fase waarin
het gedetailleerde ontwerp voor de nieuwe onderzeeboot wordt bepaald.
Door het loskoppelen van de levering en instandhouding kunnen
Nederlandse bedrijven zich gerichter positioneren voor werkzaamheden in
de instandhouding. Afhankelijk van de afspraken over het toekomstige
partnerschap en de mate van overdracht van rechten zullen deze
werkzaamheden door Defensie dan wel door de buitenlandse hoofdaannemer of toeleveranciers worden uitgevraagd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

5

7.
Is de inzet dat met het verkrijgen van gebruiksrechten door de
Dienst Materiële Instandhouding (DMI) ook het intellectual
property (IP) wordt overgedragen aan Nederland?
Het overnemen van de intellectuele eigendomsrechten is onevenredig
kostbaar en bovendien inhoudelijk niet nodig. Defensie heeft in de eerste
plaats behoefte aan de gebruiksrechten. Daarmee kan Defensie (sub)systemen, met hulp van expertise van anderen, onderhouden en operationeel
relevant houden. Intellectuele eigendomsrechten zijn niet alleen
eigendom van de kandidaat-werven en/of hun overheden, maar ook in
handen van toeleveranciers van subsystemen uit de gehele toeleveranciersketen. Het is onmogelijk om met al deze partijen afspraken te maken
over het overdragen van het intellectuele eigendomsrecht. Daarnaast is
het onwaarschijnlijk dat leveranciers deze intellectuele eigendomsrechten
aan Defensie overdragen. Immers daarmee geven zij het recht uit handen
voor her-productie en doorverkoop, wat het einde van hun huidige
businessmodel zou kunnen betekenen.
8.
Waarom zal het na gunning (eind 2023) naar verwachting nog
zeker elf jaar duren voordat de eerste onderzeeboot wordt
geleverd (2034 – 2037)?
De in de aanbiedingsbrief bij de voortgangsrapportage genoemde
bandbreedte van 2034 – 2037 is mede tot stand gekomen met informatie
uit de dialoog met de kandidaat-werven, en is naar aanleiding van de
onderzoeken kritisch bezien door experts en defensiemedewerkers van
buiten het projectteam. De bandbreedte geldt voor het moment waarop
de eerste twee nieuwe onderzeeboten fully operational capable
beschikbaar zullen zijn. De werkelijke levering van de eerste onderzeeboot
is een aantal jaren eerder.
Na de gunning van het contract, voorzien voor eind 2023, volgen de
nadere overeenkomsten voor de instandhouding, het gedetailleerd
ontwerp, de start van de bouw, het ontwerpen en overdragen van
opleidingstools, de fabriekstesten, de tewaterlating van de eerste boot, de
Harbour Acceptance Trials en Sea Acceptance Trials (HAT/SAT), de
levering van logistieke onderdelen / integrated logistic support en de
overdracht aan Defensie. Daarna volgt een eerste opwerkperiode van de
boot en bemanning, inclusief de operationele evaluatie daarvan.
Vervolgens is de onderzeeboot volledig operationeel inzetbaar (fully
operational capable).
9.
Wat zijn de primaire en secundaire eisen?
10.
Op basis waarvan worden de primaire en secundaire eisen voor
de onderzeebootcapaciteit vastgesteld?
100.
Op basis waarvan wordt de afweging gemaakt tussen primaire en
secundaire eisen? Kunt u de Kamer vertrouwelijk meenemen in
die afweging?
Primaire eisen zijn eisen waaraan de kandidaat-werven moeten voldoen
om een geldige inschrijving te kunnen indienen. Primaire eisen worden
ook wel knock-out criteria genoemd. Secundaire eisen zijn eisen waarop
door kandidaat-werven in de gunning punten kunnen worden gescoord.
Werven kunnen zich op basis van hun invulling van secundaire eisen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

6

onderscheiden. De beoordeling van de secundaire eisen leidt tot een
gunningsvoorstel.
Eisen vloeien voort uit het Concept of Operations (CONOPS) en daaraan
gerelateerde documenten zijn nog onderwerp van besluitvorming. Dit
betreft commercieel vertrouwelijke informatie. Ik verwacht uw Kamer
hierover na de zomer, voorafgaand aan de offerteaanvraag, vertrouwelijk
te kunnen informeren. De vertrouwelijkheid is nodig omdat het om
informatie gaat uit het tenderdossier.
11.
Worden de noties in de gewijzigde motie van het lid Van
Wijngaarden c.s. en motie van het lid Stoffer c.s. t.a.v. onder
meer Nederlandse strategische autonomie nadrukkelijk
betrokken bij het vaststellen van de primaire en secundaire
eisen?
Zie het antwoord op vraag 1.
12.
Wat is de inzet om de operationele inzetbaarheid van de Walrusklasse richting 2034–2037 maximaal in stand te houden?
Ten behoeve van een optimale operationele inzetbaarheid van de
Walrusklasse tot midden jaren dertig heeft Defensie besloten twee
onderzeeboten stapsgewijs eerder uit dienst te nemen. Dit is enerzijds
bedoeld om de onderhoudsinspanning te richten op de twee langst
doorvarende onderzeeboten. Anderzijds komen hierdoor ook meer
reserve-onderdelen beschikbaar om de optimale inzet van de twee
overgebleven onderzeeboten te waarborgen. Defensie zal bovendien
blijven investeren in de twee langst doorvarende onderzeeboten door
(delen van) systemen vervangen die niet meer onderhoudbaar zijn.
13.
Deelt u onverkort de opvatting dat Nederland over alle krijgsmachtonderdelen moet blijven beschikken? Hoe beoordeelt u de
visie van defensiedeskundige Ko Colijn dat de marine het
expeditionair varend vermogen moet beëindigen en zich richten
op: «a) patrouillecapaciteit voor het Noordzeegebied en de
Middellandse Zee, b) bewaking van vitale onderzeese internetkabels, c) mijnenveegcapaciteit voor de Noordzee,» en dus niet
over moet gaan tot de aanschaf van vervangende onderzeebootcapaciteit?1
De krijgsmacht staat met haar drie hoofdtaken in dienst van Nederland
om onze vrijheid, veiligheid en welvaart te beschermen. De diversiteit en
complexiteit van de dreigingen waarmee we worden geconfronteerd,
maken duidelijk dat de krijgsmacht in uiteenlopende scenario’s snel en
daadkrachtig inzetbaar moet zijn, vaak op meerdere plekken tegelijk, als
onderdeel van internationale samenwerkingsverbanden en onder
wisselende omstandigheden. Defensie kan zich niet slechts op één
bepaalde dreiging of één bepaald soort optreden richten. Alle delen van
de krijgsmacht zijn nodig om de taken van Defensie uit te kunnen voeren.
Met het vergroten van de slagkracht van de marine kan Nederland in
internationaal verband een geloofwaardige bijdrage leveren aan de
gezamenlijke afschrikking en het optreden in het hoogste deel van het
geweldsspectrum. Onderzeeboten zijn hier een cruciaal onderdeel van.

1

Bron: https://onsleger.nl/wp-content/uploads/2021/06/GEREDIGEERD-Het-kan-en-moet-beterbeter-twee-dingen-goed-doen-dan-drie-dingen-half.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

7

Ook zijn onderzeeboten een onmisbare schakel in de inlichtingenketen en
van groot belang voor de ondersteuning van de special forces.
Dit kabinet investeert fors in Defensie. Tegelijk blijven keuzes nodig;
Nederland kan en hoeft niet alles zelf te doen. Deze keuzes, en de
gevolgen daarvan voor de krijgsmachtonderdelen, zullen worden
toegelicht in de Defensienota 2022. Deze zal op korte termijn verschijnen.
14.
Is er volledige duidelijkheid over het budget dat met de aanschaf
gemoeid is, nadat de Algemene Rekenkamer becijferde dat «het
budget tenminste € 730 miljoen hoger ligt dan in de vertrouwelijke bijlage van de B-brief staat vermeld.» Houdt u een onzekerheidspercentage aan? Zo ja, hoe groot is dat?2
Zoals opgenomen in de bestuurlijke reactie op het concept rapport «Vizier
op de vervanging van de onderzeeboten» wordt het door de Algemene
Rekenkamer genoemde bedrag verklaard door de gehanteerde prijspeilsystematiek, de keuze om voor bepaalde systemen alleen provisions for te
installeren en het budget voor exploitatie en correctief onderhoud.
In de aanbiedingsbrief bij de voortgangsrapportage heb ik uiteengezet dat
het eisenpakket zoals uitgevraagd in de dialoog niet heeft geleid tot
voorstellen van de werven die passen binnen de beoogde richtprijs en
plafondprijs. Daarnaast bevat de risicoreservering geen ruimte meer om
onvoorziene tegenvallers op te vangen. Derhalve zullen de kaders
product, tijd en geld opnieuw worden beschouwd en zo nodig bijgesteld.
Dit vormt de eerstvolgende mijlpaal (eisenpakket, beoordelingskader en
gunningsmodel) in de verwervingsvoorbereiding, waarover de Kamer na
de zomer vertrouwelijk zal worden geïnformeerd. Daarnaast zal ook de
businesscase worden geactualiseerd, waarbij (de gevolgen van) de
nieuwe uitgangspunten worden uitgewerkt, zoals het ontkoppelen van het
leveringscontract en de instandhouding.
15.
Waarom legt u de kritiek op de enorme kostenstijging, van
inmiddels ruim een miljard euro (om precies te zijn € 1,14 miljard)
naast zich neer, zoals defensiedeskundige Colijn constateert?3
Zoals opgenomen in de bestuurlijke reactie op het concept rapport «Vizier
op de vervanging van de onderzeeboten» wordt het grootste deel van de
budgettaire stijging verklaard door de extra middelen die het vorige
kabinet met het regeerakkoord beschikbaar heeft gesteld om de
vervanging van de onderzeeboten mogelijk te maken. Aanvullend is
gekozen voor vier boten van variant B, zoals toegelicht in de B-brief
(Kamerstuk 34 225, nr. 24).
16.
Deelt u de visie dat «Ontwikkelen in eigen beheer met behulp van
de eigen industrie, of het participeren hierin, ... in het verleden
enkele keren weinig goeds gebracht, denk bv. aan de Walrusaffaire en de NH90-helikopter.»? Zo ja, waarom schuift u toch de
eigen industrie prominent naar voren? Zo nee, welke garanties
hebt u dat het nu goed gaat?4

2

Bijlage bij Kamerstuk 34 225, nr. 27
Bron: https://onsleger.nl/wp-content/uploads/2021/06/GEREDIGEERD-Het-kan-en-moet-beterbeter-twee-dingen-goed-doen-dan-drie-dingen-half.pdf. Zie ook Bijlage bij Kamerstuk 34 225,
nr. 27 https://www.rekenkamer.nl/binaries/rekenkamer/documenten/publicaties/2020/10/12/
vizier-op-de-vervanging4
Bron: https://onsleger.nl/wp-content/uploads/2021/06/GEREDIGEERD-Het-kan-en-moet-beterbeter-twee-dingen-goed-doen-dan-drie-dingen-half.pdf
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

8

Nederland beschikt sinds de jaren negentig niet meer over een zelfscheppende onderzeebootindustrie. De nieuwe onderzeeboten worden daarom
aangeschaft bij een buitenlandse hoofdaannemer, zijnde één van de drie
kandidaat-werven. Zoals in reactie op eerdere schriftelijke vragen is
toegelicht (Kamerstuk 34 225, nrs. 25 en 32), vormen bestaande
ontwerpen van de drie buitenlandse kandidaat-werven het uitgangspunt.
Dit is een wezenlijk ander startpunt dan in het verleden bij de Walrusklasse, waarbij Defensie met de bouwers vanaf de tekentafel samen een
geheel nieuwe onderzeeboot heeft ontworpen, ontwikkeld en gebouwd.
De kandidaat-werven zijn voor de vervanging van de onderzeebootcapaciteit zelf verantwoordelijk voor het ontwerp en dienen daarbij te voldoen
aan de eisen die Defensie stelt. TNO, Marin en enkele Nederlandse
bedrijven ondersteunen Defensie in de D-fase bij het analyseren en
valideren van de voorstellen van de kandidaat-werven.
17.
Deelt u de opvatting dat het gezien de toenemende vertragingen
onder sterk veranderende geopolitieke verhoudingen (zowel op
het gebied van internationale relaties als technologische ontwikkelingen) zinnig is opnieuw te beoordelen of de keuze voor de
vervanging van de onderzeebootcapaciteit de beste besteding is
van de financiële middelen en dat het daarom noodzakelijk is een
stap terug te zetten in het materieelverwervingsproces? Zo nee,
waarom niet?
18.
Is het gezien de toegenomen spanningen in Europa nog steeds
zinnig een wereldwijd inzetbare onderzeeboot aan te schaffen,
een keuze die gepaard gaat met hoge kosten, in plaats van een
boot die ingezet kan worden in de (Noord-)Europese wateren? Zo
nee, kunt u aangeven waarom dat deze spanningen niet andere
conclusies leidt?
37.
Wat maakt de Nederlandse onderzeebootcapaciteit een niche ten
opzichte van onze NAVO-bondgenoten?
Het antwoord op vraag 17 is nee, de aanschaf van nieuwe onderzeeboten
is van rechtstreeks belang voor de nationale veiligheid van Nederland als
zeevarende natie en voor de bescherming van het Koninkrijk waaronder
de Caribische gebiedsdelen. Een onderzeeboot is een strategisch
wapensysteem, dat ook tactisch ingezet kan worden en vormt daarmee
een essentiële schakel in het maritieme optreden. Het belangrijkste
kenmerk van een onderzeeboot is dat deze onder water vrijwel
onvindbaar is. Dat maakt de onderzeeboot uitermate geschikt voor het
beschermen van de aanvoerlijnen over zee, het beschermen van de eigen
vlootverbanden, het opsporen en elimineren van vijandelijke onderzeeboten en oppervlakteschepen, het afzetten en oppikken van special forces,
het vergaren, analyseren en delen van inlichtingen en het bijdragen aan
operaties op en rond de zeebodem. De onderzeeboot kan dit lange tijd
ongezien en op grote afstand van de thuisbasis wereldwijd uitvoeren.
Deze maritieme slagkracht maakt de onderzeeboot tot één van onze
belangrijkste wapensystemen.
Met de huidige Walrusklasse onderzeeboten beschikt Nederland over een
expeditionaire, middelgrote, conventioneel (niet nucleair) voortgestuwde
onderzeeboot met aanzienlijke maritieme slagkracht. De combinatie van
deze vier eigenschappen maakt dat men over niche-capaciteit spreekt.
Expeditionair betekent dat het deel van de wereld waarin de Walrusklasse
kan opereren ver buiten de direct aan Nederland grenzende wateren
strekt, waarvoor een groot uithoudingsvermogen, actieradius en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

9

logistieke zelfstandigheid nodig zijn. Van deze eigenschap is over het
algemeen alleen sprake bij een nucleair voortgestuwde onderzeeboot. De
vaareigenschappen en tactische kenmerken van een conventionele
onderzeeboot maken dat de Walrusklasse – ten opzichte van een nucleaire
boot – in relatief ondiep en nauw vaarwater kan opereren. De grootte van
de Walrusklasse biedt de mogelijkheid om een grote bemanning,
specialisten en diverse wapens mee te nemen. Hiermee voert de
Nederlandse Onderzeedienst verschillende soorten missies uit waarvoor
zij wereldwijd hoog staat aangeschreven. Daarnaast dringt de NAVO bij
Nederland aan op vervanging. Onderzeeboten vormen een belangrijke en
veel gevraagde niche-capaciteit die Nederland kan bijdragen aan de NAVO
en aan de EU. Tenslotte heeft Defensie de grondwettelijke taak het
grondgebied van het gehele Koninkrijk te beschermen, waaronder het
Caribisch gebied. Daarin vervult de onderzeeboot een essentiële rol.
De toegenomen spanningen in Europa tonen aan hoe grillig geopolitieke
ontwikkelingen zijn. De huidige veiligheidssituatie onderstreept hoe
belangrijk het is dat de NAVO-partners blijven investeren in hun (niche)capaciteiten. Een wereldwijd inzetbare onderzeeboot zorgt ervoor dat
waar spanningen ook toenemen, Defensie een bijdrage kan leveren aan
de internationale veiligheid en het beschermen van de Nederlandse
belangen. De spanningen in Europa waar u aan refereert, onderstrepen
derhalve nut en noodzaak van het onderzeeboot wapen.
Een stap terugzetten in het verwervingsproces zou tot nog meer
vertraging leiden en daardoor de kans op een capability gap aanzienlijk
vergroten. Defensie is van mening dat de aangebrachte focus door het
stopzetten van de dialoog en het vervroegd overgaan tot offertaanvraag
moet leiden tot het zo veel mogelijk beperken van vertraging en daarmee
de kans verkleinen op een eventuele capability gap.
19.
Kunt u een tussentijdse appreciatie geven van het aanbod van de
werven, zowel qua kostenverwachting, snelheid van levering, als
capaciteit?
Nee, omdat het project op de basis van concurrentiestelling wordt
gerealiseerd waarbij het waarborgen van commerciële vertrouwelijkheid
en van een level playing field een belangrijke rol speelt, gaat Defensie
terughoudend om met het verstrekken van de informatie die gedeeld is
door de kandidaat-werven.
20.
Wat is de precieze taak van de landsadvocaat bij het beoordelen
van de risico’s van het afbreken van de dialoog in het licht van
ongeldige offertes en mogelijk hogere kosten?
De landsadvocaat is gevraagd te adviseren over het inrichten van de
aangepaste procedure. Dit betreft ook de voorgestelde beheersmaatregelen voor de risico’s die samenhangen met een offerteaanvraag in
concurrentie zonder verdere dialoog.
21.
Kunt u nader bepalen wat u bedoelt met «zoveel mogelijk
waarborgen» van de continuïteit teneinde twee Walrusklasseonderzeeboten in de vaart te houden? Wanneer kunt u bepalen of
dat het geval is?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

10

Planmatig is er tijdens de transitie naar de nieuwe onderzeebootcapaciteit
minimaal één onderzeeboot beschikbaar voor inzet. Dat betekent dat
Defensie in die periode planmatig minimaal twee boten bezit.
Het langer dan gepland doorvaren met de Walrusklasse is mogelijk, mits
de benodigde investeringen worden uitgevoerd om inzetbaar en
operationeel relevant te blijven. De Militaire Zeewaardigheid Autoriteit zal
continu blijven beoordelen of het veilig is om met de Walrusklasse te
blijven doorvaren. Ten aanzien van de nieuwe capaciteit wordt aan de
kandidaat-werven gevraagd een optimale productieplanning en bijbehorend leveringsschema op te stellen. De productieplanning van de
winnende werf wordt uiteindelijk contractueel vastgelegd.
22.
Waarom is het brede programma van eisen dat bij de dialoog is
gebruikt niet eerder teruggebracht tot de kaderstelling van de
B-brief van 13 december 2019 (Kamerstuk 34 225, nr. 24)?
23.
Leidt de geambieerde behoefte niet toch tot de zogenoemde
A-variant onderzeeboot, zoals in de B-brief omschreven? Waarom
wordt uitgegaan van specifiek maatwerk voor Nederland zonder
compromissen te sluiten?
66.
Waarom is het brede programma van eisen dat leidt tot een
A-variant onderzeeboot nog niet teruggebracht tot de kaderstelling van de B-brief (Kamerstuk 34 225, nr. 24)?
97.
Is er bij het unieke ontwerp waar nu op wordt aangestuurd en de
militaire behoefte zoals gesteld in het Concept of Operations nog
sprake van een bemande onderzeeboot variant B zoals gecommuniceerd in de B-brief (Kamerstuk 34 225, nr. 24)? Wat zijn hiervan
de gevolgen ten opzichte van de verwerving van een bestaand
ontwerp met beperkte aanpassingen (in de B-brief beschreven als
de «geambieerde behoefte»)?
Het concept programma van eisen dat is gebruikt bij de dialoog is
gebaseerd op de kaderstelling van de B-brief, waarbij de B-variant de
specifieke Nederlandse Defensie behoeftestelling weergeeft. Doelstelling
van de dialoog was om in dialoog met de kandidaat-werven het
programma van eisen te toetsen op haalbaarheid om te komen tot een
tenderdossier.
Onderzeeboten worden doorgaans niet van de plank gekocht. De keuzes
die gemaakt worden in de ontwerpfase van een onderzeeboot bepalen het
uiteindelijke integrale gebalanceerde ontwerp.
24.
Wat is de impact van een uniek ontwerp op het taakstellend
budget en het risicoprofiel? Is het taakstellende budget ontoereikend? Is interdepartementaal overeenstemming bereikt om het
budget, los van de gebruikelijke inflatiecorrectie, te verhogen?
34.
Betekent de constatering dat wat de werven aanbieden niet past
binnen de richtprijs en plafondprijs, en dat daarnaast door
schaarste en inflatie de prijzen op de defensiemarkt stijgen, dat
om binnen het projectbudget te blijven er afbreuk gedaan moet
worden aan de operationele wensen van de marine? Zou een
ophoging van het projectbudget een kwalitatief betere boot
opleveren?
35.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

11

Betekent de constatering dat wat de werven aanbieden niet past
binnen de richtprijs en plafondprijs, en dat daarnaast door
schaarste en inflatie de prijzen op de defensiemarkt stijgen, dat
om binnen het projectbudget te blijven er afbreuk gedaan moet
worden aan de operationele wensen van de marine? Zou een
ophoging van het projectbudget een kwalitatief betere boot
opleveren?
90.
Gelet op uw stelling dat datgene wat de werven aanbieden nog
niet in de richtprijs/plafondprijs past en dat er in de risicoreservering geen ruimte is voor onverwachte tegenvallers, welke
consequenties heeft dit voor de kwaliteit van de boot of de
plafondprijs?
94.
Wat voor impact heeft de mogelijke keuze van een uniek ontwerp
voor het taakstellend budget en het risicoprofiel ten opzichte van
de kaderstelling in de B-brief?
99.
Kunt u de Kamer vertrouwelijk informeren over de gevolgen van
de wijzigingen in de verwerving voor het taakstellend budget?
Zoals uiteengezet in de aanbiedingsbrief bij de voorgangsrapportage zal
Defensie in de komende periode een beoordelingskader en gunningsmodel opstellen. Dit is inclusief primaire en secundaire eisen met de
afwegingen ten aanzien van product, tijd en geld. Het uitgangspunt hierbij
blijft de beste boot voor de beste prijs. De genoemde brief vermeldt dat
het eisenpakket zoals uitgevraagd in de dialoog niet heeft geleid tot
voorstellen van de werven die passen binnen de beoogde richtprijs en
plafondprijs. Daarnaast bevat de risicoreservering geen ruimte meer om
onvoorziene tegenvallers op te vangen. Derhalve zullen de kaders
product, tijd en geld opnieuw worden beschouwd en zo nodig bijgesteld.
Dit vormt de eerstvolgende mijlpaal (eisenpakket, beoordelingskader en
gunningsmodel) in de verwervingsvoorbereiding, waarover de Kamer na
de zomer vertrouwelijk zal worden geïnformeerd. Daarnaast zal ook de
businesscase worden geactualiseerd, waarbij uitgangspunten worden
uitgewerkt zoals het ontkoppelen van het leveringscontract en de
instandhouding evenals het in balans brengen van de risicoreservering en
basisraming.
25.
Waarom wordt er geen prioriteit gegeven aan tijdige levering in
plaats van het creëren van een «capability gap» die ten koste
gaat van de Nederlandse bijdrage aan NAVO en bovendien de
continuïteit van de onderzeedienst in gevaar brengt?
Defensie heeft ervoor gekozen om de verwervingsvoorbereiding voort te
zetten volgens het snelst haalbare en verantwoorde tijdpad. Door het
besluit het proces aan te passen zoals gemeld in de voortgangsrapportage
en nog dit jaar een offerteaanvraag uit te sturen, beoogt Defensie het
risico op een capability gap zo beperkt mogelijk te houden. Zie ook het
antwoord op vraag 47.
26.
Bestaat de scherpere inhoudelijke afbakening van het programma
alleen uit het doorknippen van de belangrijke band tussen de
verwerving van de onderzeeboten en de instandhouding ervan?
Zo nee, wat zijn de andere afbakeningen?
De besluiten die in de brief en voortgangsrapportage van 1 april jl. zijn
vermeld, betreffen een scherpere inhoudelijke afbakening, langer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

12

doorvaren van de Walrusklasse en effectievere governance. De inhoudelijke afbakening bestaat uit de volgende onderdelen. Allereerst is dat het
loskoppelen van de levering en de instandhouding. Daarnaast betekent de
inhoudelijke afbakening dat de uitwerking van het eisenpakket binnen het
budget meer wordt gericht op de specifieke eisen die Nederland aan het
onderzeebootontwerp stelt om in NAVO-verband de komende decennia in
een niche-capaciteit te kunnen blijven voorzien. Dit betekent dat provisions for zijn voorzien om de boten toekomstbestendig te maken en dat
de boten ook geschikt zullen moeten zijn voor het lanceren van langeafstandsraketten. Tot slot, heeft Defensie ervoor gekozen om de verwervingsvoorbereiding voort te zetten volgens het snelst haalbare en
verantwoorde tijdpad. Een stap voorwaarts is nodig om gerichter toe te
werken naar de offerteaanvraag, gunning en werfkeuze.
27.
Bij hoeveel Walrus onderzeeboten is het instandhoudingsprogramma volledig afgerond?
Twee onderzeeboten zijn volledig voorzien van de aanpassingen die onder
het instandhoudingsprogramma vallen. Bij een derde onderzeeboot wordt
op dit moment het instandhoudingsprogramma uitgevoerd. De vierde
onderzeeboot is de eerste die uit de vaart genomen wordt, hierbij wordt
het instandhoudingsprogramma niet meer uitgevoerd.
28.
Hoe kan een Walrus onderzeeboot zonder het instandhoudingsprogramma te hebben doorlopen onderdelen leveren aan de twee
onderzeeboten die operationeel blijven en wel deze upgrade
hebben gehad?
Het instandhoudingsprogramma van de Walrusklasse had grotendeels
betrekking op de hardware en software van de sensor- en wapensystemen. Hierbij is niet alle hardware van deze installaties vervangen. Zo is
er bijvoorbeeld een periscoop vervangen door een optronische mast,
maar is één van de oorspronkelijke periscopen behouden. De onderzeeboot bestaat echter uit veel meer systemen. Juist de systemen die niet
zijn vervangen hebben onderdelen die niet, of steeds minder goed op de
markt te verkrijgen zijn. De enige onderzeeboot die geen instandhoudingsprogramma ondergaat heeft deze componenten ook. Het is derhalve goed
mogelijk om van deze boot componenten te hergebruiken.
29.
Wanneer moeten de eerste twee onderzeeboten worden geleverd
als deze in de periode 2034–2037 volledig operationeel inzetbaar
moeten zijn? Wanneer worden de overige twee nieuwe onderzeeboten geleverd?
De momenten van levering van de onderzeeboten verschillen per
kandidaat-werf. Zoals vermeld in het antwoord op vraag 8 beslaat de
periode tussen levering van de eerste onderzeeboot en het volledig
operationeel inzetbaar hebben van de eerste twee onderzeeboten een
aantal jaren. De indicatie van levering van de eerste onderzeeboot ligt
tussen 2031 en 2035. Het leveringsschema is afhankelijk van de te
selecteren kandidaat-werf. Aan de kandidaat-werven wordt gevraagd een
optimale productieplanning en bijbehorend leveringsschema op te stellen.
De productieplanning van de winnende werf wordt uiteindelijk contractueel vastgelegd. Schematisch is de transitieperiode weergeven in figuur
1 van de voortgangsrapportage.
30.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

13

Waarom is voor de levering van eerste twee onderzeeboten
slechts een indicatieve tijdsruimte tussen 2035–2038 uitgetrokken?
Waar ik met de focusaanpak indicatief vanuit ga, is dat het beoogde
moment waarop de eerste twee nieuwe onderzeeboten fully operational
capable beschikbaar zijn, naar verwachting valt in de jaren 2034 – 2037. De
werkelijke levering van de eerste onderzeeboot is een aantal jaren eerder.
Het rapport over de tijdsoverschrijdingen, zoals dat met uw Kamer is
gedeeld, adviseert voor verder liggende mijlpalen om een bandbreedte te
hanteren. Dit advies is overgenomen. Zoals gezegd, wordt de indicatieve
planning geactualiseerd bij het bereiken van een mijlpaal of zodra er
nieuwe informatie beschikbaar is die daartoe aanleiding geeft.
31.
Is het mogelijk dat er geen enkele eis wordt gesteld over
deelname van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen aan
ontwerp en bouw van onderzeeboten in de nieuwe verwervingsprocedure?
32.
Welke garanties zijn er dat Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen optimaal kunnen meedoen aan onderhoud en instandhouding van de onderzeeboten als er geen eisen worden gesteld
aan hun deelname bij ontwerp en bouw? Is het niet veel lastiger
optimaal bij te dragen aan onderhoud en instandhouding als een
partij niet betrokken is geweest bij ontwerp en bouw?
Zie het antwoord op vraag 1.
33.
Welke noodzakelijke aanpassingen zijn er bij het onderhoudsconcept van de Walrus nodig? Met welke beperkingen van
inzetbaarheid moet rekening worden gehouden? Is het in de
praktijk mogelijk dat slechts één onderzeeboot operationeel is?
Defensie verwacht dat er behalve het planmatige onderhoud (conceptueel
vergelijkbaar met een grote of kleine beurt, inclusief APK, bij een
personenauto) per boot meer incidenteel onderhoud aan de Walrusklasse
nodig zal zijn. Oudere systemen vertonen immers meer storingen. Om
aan die toenemende vraag naar incidenteel onderhoud te voldoen, faseert
Defensie de oudste twee boten getrapt uit waardoor meer reservedelen
beschikbaar komen en er in totaal minder vaak sprake is van onderhoudsmomenten. Hoe groot per boot de toenemende incidentele onderhoudsvraag exact wordt, valt echter niet te voorspellen. Daarnaast raken er
systemen obsoleet, wat wil zeggen dat ze niet meer onderhoudbaar zijn
door ouderdom, gebrek aan reservedelen of wegvallende ondersteuning
door de fabrikant. Systemen waarop dit van toepassing is, behoeven
modificaties om ze inzetbaar en relevant te houden. Deze modificaties zijn
inspanningen die ook meer vragen van de instandhouder.
Planmatig is er tijdens de transitie naar de nieuwe onderzeebootcapaciteit
minimaal één onderzeeboot beschikbaar voor inzet. Dat betekent dat
Defensie in die periode planmatig minimaal twee boten bezit.
34.
Betekent de constatering dat wat de werven aanbieden niet past
binnen de richtprijs en plafondprijs, en dat daarnaast door
schaarste en inflatie de prijzen op de defensiemarkt stijgen, dat
om binnen het projectbudget te blijven er afbreuk gedaan moet
worden aan de operationele wensen van de marine? Zou een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

14

ophoging van het projectbudget een kwalitatief betere boot
opleveren?
Zie het antwoord op vraag 24.
35.
Betekent de constatering dat wat de werven aanbieden niet past
binnen de richtprijs en plafondprijs, en dat daarnaast door
schaarste en inflatie de prijzen op de defensiemarkt stijgen, dat
om binnen het projectbudget te blijven er afbreuk gedaan moet
worden aan de operationele wensen van de marine? Zou een
ophoging van het projectbudget een kwalitatief betere boot
opleveren?
Zie het antwoord op vraag 24.
36.
Wat is de definitie van «tot op zekere hoogte» in de wens om
onderzeeboten door Defensie zelf te kunnen laten onderhouden
in de voortgangsrapportage? Hoe wordt deze hoogte gekwantificeerd? En hoe verhoudt zich dit tot de wens van de Kamer uit de
gewijzigde motie van het lid Van Wijngaarden c.s. (Kamerstuk 35
925 X, nr. 43) dat «Defensie, Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen onderhoud aan en upgrades van de boot gedurende de
gehele levensfase zo zelfstandig mogelijk kunnen uitvoeren»?
Wordt er hierbij naast onderhoud door Defensie zelf ook als
criterium meegenomen dat de Nederlandse Defensie Technologische en Industriële Basis onderhoud aan de onderzeeboten kan
uitvoeren in samenwerking met Defensie?
Defensie draagt zorg voor de inzetbaarheid en het voortzettingsvermogen
van de vervangende onderzeebootcapaciteit gedurende de levensduur,
ongeacht het soort operaties en de coalitie waarbinnen deze plaatsvinden.
Dat betekent niet dat Nederland binnen de eigen landsgrenzen onverkort
over al deze zaken zelf dient te kunnen beschikken. De DIS stelt dat
«nationale autonomie op grond van wezenlijke belangen wellicht
wenselijk is, maar praktisch onhaalbaar». Dit geldt ook voor de onderzeeboten. Nederland beschikt immers sinds de jaren negentig niet meer over
een zelfscheppende onderzeebootindustrie. Defensie is daarom in de
D-fase gestart met de verwervingsvoorbereiding met drie buitenlandse
kandidaat-werven. Het bepalen van de benodigde betrokkenheid van
Defensie, Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven wordt afgewogen
in de driehoek product, tijd en geld.
37.
Wat maakt de Nederlandse onderzeebootcapaciteit een niche ten
opzichte van onze NAVO-bondgenoten?
Zie het antwoord op vraag 17.
38.
In welk opzicht wijkt de 212 CD E van Thyssen Krupp Marine
Systems (TKMS) af van de verlangde niche capaciteit?
40.
In welk opzicht wijkt de door Israël bestelde speciale 212-versie
van TKMS af van de verlangde niche capaciteit?
41.
In welk opzicht wijkt de A26-klasse van SAAB af van de
verlangde niche capaciteit?
42.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

15

In welk opzicht wijkt de Scorpène van Naval af van de verlangde
niche capaciteit?
Het programma wordt op basis van concurrentiestelling gerealiseerd
waarbij het waarborgen van commerciële vertrouwelijkheid een belangrijke rol speelt, net zoals de borging van het level playing field. Om die
reden gaat Defensie terughoudend om met het verstrekken van informatie
over de specifieke ontwerpen van de kandidaat-werven.
Genoemde ontwerpen hebben als gemene deler dat deze zijn gemaakt
voor en/of verkocht aan landen die zich concentreren op het verdedigen
van hun eigen territoriale wateren en daarmee dichtbij huis opereren. Het
expeditionaire karakter van de Nederlandse onderzeebootcapaciteit vraagt
om onderzeeboten die lange periodes op afstand van hun thuisbasis of
een forward operating base (FOB) zelfvoorzienend moeten kunnen
opereren. Zie ook antwoord op de vragen 18 en 37 betreffende nichecapaciteiten.
39.
Waarom stelt Defensie het belang van instandhouding boven een
top-klasse ontwerp en bouw, nu duidelijk is geworden en
besloten dat deze twee losgekoppeld moeten worden?
Defensie heeft de ambitie om de beste boot voor de beste prijs te hebben,
maar ook de beste boot gedurende de levensduur te houden. Bij het
loskoppelen van de levering en de instandhouding blijft deze ambitie
gehandhaafd.
40.
In welk opzicht wijkt de door Israël bestelde speciale 212-versie
van TKMS af van de verlangde niche capaciteit?
Zie het antwoord op vraag 38.
41.
In welk opzicht wijkt de A26-klasse van SAAB af van de
verlangde niche capaciteit?
Zie het antwoord op vraag 38.
42.
In welk opzicht wijkt de Scorpène van Naval af van de verlangde
niche capaciteit?
Zie het antwoord op vraag 38.
43.
Wat is er de afgelopen 7 jaar (sinds het verschijnen van de
A-brief) aan mijlpalen bereikt bij het project vervanging
onderzeebootcapaciteit?
De A-brief (Kamerstuk 34 225, nr. 13 van 2016) kan worden gezien als de
eerste mijlpaal: het stellen van een formele behoefte en daarmee de start
van het Defensie Materieel Proces voor de vervanging van de onderzeebootcapaciteit. Vervolgens is met de B-brief de onderzoeksfase afgerond
waarbij is gekozen voor een variant onderzeeboot, het aantal te verwerven
boten, het gereserveerde budget, de shortlist van de kandidaat-werven en
de verwervingsstrategie. Vervolgens is de huidige verwervingsvoorbereidingsfase (D-fase) gestart. In de D-fase zijn allereerst de kaders voor de
dialoog bepaald. Vervolgens heeft in 2021 de dialoog plaatsgevonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

16

Defensie werkt nu aan de voorbereiding van een offerteaanvraag in
concurrentie op basis van een leveringscontract.
44.
Welke toekomstige mijlpalen heeft u gedefinieerd?
De eerstvolgende mijlpaal betreft het beoordelingskader, gunningsmodel
en eisenpakket. Hierbij zal ik uw Kamer vertrouwelijk informeren over de
afweging tussen primaire en secundaire eisen en de gevolgen voor
strategische autonomie, zoals gevraagd in de gewijzigde motie van het lid
Van Wijngaarden c.s. (Kamerstuk 35 925 X, nr. 43). Ik verwacht uw Kamer
hierover na de zomer, voorafgaand aan de offerteaanvraag, vertrouwelijk
te kunnen informeren. De vertrouwelijkheid is nodig omdat het om
informatie gaat uit het tenderdossier.
Defensie werkt vervolgens toe naar het uitsturen van een offerteaanvraag
voor het leveringscontract. Een volgende mijlpaal betreft het gunningsbesluit, waaronder de D-brief. Na de parlementaire behandeling van de
D-brief zal Defensie de overeenkomst met de werf bekrachtigen door het
contract met de werf, en daarnaast het Memorandum of Understanding
met de desbetreffende nationale overheid, te ondertekenen.
De volgende stappen betreffen onder meer de nadere overeenkomsten
voor de instandhouding, het gedetailleerd ontwerp, de start van de bouw,
het ontwerpen en overdragen van opleidingstools, de fabriekstesten, de te
waterlating van de eerste boot, de Harbour Acceptance Trials en Sea
Acceptance Trials (HAT/SAT), de levering van logistieke onderdelen /
integrated logistic support, de overdracht aan Defensie, het eerste
opwerktraject om boot en bemanning gereed te krijgen voor inzet,
inclusief de operationele evaluatie daarvan, het eerste planbare
onderhoud, enzovoorts.
Zoals gemeld in de aanbiedingsbrief bij de voortgangsrapportage is een
belangrijke les dat Defensie in de planning en bij aannames over
doorlooptijden rekening moet houden met onzekerheden en met buffers
om onvoorziene tegenvallers op te kunnen vangen. Bij het bereiken van
de eerste mijlpaal, of zodra er nieuwe informatie beschikbaar is die
daartoe aanleiding geeft, wordt de indicatieve planning geactualiseerd.
45.
Wat gaat u doen om de reële kans op een capability gap te
mitigeren?
Het vervangingstraject is een proces van de lange adem, maar met een
scherpere inhoudelijke afbakening, effectievere governance en geactualiseerde projectkaders, kan Defensie de komende periode gericht vervolgstappen zetten.
Door het besluit het proces aan te passen, zoals gemeld in de voortgangsrapportage, en nog dit jaar een offerteaanvraag uit te sturen, beoogt
Defensie het risico op een capability gap zo beperkt mogelijk te houden.
Daarnaast zal Defensie voor het langer doorvaren met de Walrusklasse
(delen van) systemen vervangen die niet meer onderhoudbaar zijn. Om de
komende jaren operationeel inzetbaar te blijven worden extra investeringen gedaan aan de twee overgebleven onderzeeboten.
46.
Hoe kan de focus op strategische autonomie, systeemsamenhang
en top-klasse capaciteiten op een eenvoudige en heldere manier

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

17

worden gewaarborgd zonder dat daarop door industriële participatie op wordt afgedongen?
Zie het antwoord op vraag 4.
47.
Ziet u mogelijkheden om bij een mogelijk capability gap de
kennis te behouden door bijvoorbeeld personeel bij bondgenoten
onder te brengen?
68.
In welke mate kan de substantieel uitgestelde planning leiden tot
een capability gap die niet alleen ten koste gaat van de noodzakelijke en urgente bijdrage aan NAVO, maar ook de continuïteit van
onze onderzeedienst ernstig in gevaar brengt?
96.
Is het nu in de praktijk zo dat er van de vier onderzeeboten altijd
twee in onderhoud zijn? Zo ja, betekent dit dat het bij de intentie
om twee onderzeeboten in de vaart te houden in de praktijk
neerkomt dat er enkel één boot tegelijk op missie kan en er
daarmee een aanzienlijk capability gap ontstaat?
104.
Wat zijn de directe gevolgen van de verloren capaciteit voor de
internationale veiligheid wanneer één en daarna twee onderzeeërs uit de vaart worden gehaald?
107.
Hoe wordt ervoor gezorgd dat de kennis en kunde van het
personeel niet verloren gaat bij een capability gap?
109.
Hoe reëel acht u de kans van een capability gap?
113.
Zijn er afspraken gemaakt met NAVO-partners om het gat wat in
de maritieme capaciteit valt gezamenlijk op te vangen?
Door de uitvoering van het instandhoudingsprogramma Walrusklasse
(IPW) is het de afgelopen jaren veelvuldig voorgekomen dat twee
onderzeeboten in onderhoud waren. Door het afronden van IPW zullen
beide onderzeeboten vaak tegelijkertijd beschikbaar zijn om naar zee te
gaan. Dit betekent niet dat beide boten altijd tegelijkertijd kunnen worden
ingezet voor missies. De gereedstellingscyclus leidt ertoe dat onderzeeboten planmatig tijd moeten besteden aan onderhoud en opwerken naar
gereedheid voor inzet. Hierdoor zal Defensie in staat zijn om alleen de
kortstondige inzet van een onderzeeboot te garanderen. De Aanwijzing
Gereedstelling Defensie (AGDEF) zal hierop worden aangepast. De NAVO
gebruikt het NATO Defence Planning Proces (NDPP) om de capaciteiten
van de NAVO zo efficiënt en effectief mogelijk te beheren. Hierin zal de
beperktere Nederlandse capaciteit worden verwerkt.
Planmatig is er minimaal één onderzeeboot beschikbaar (d.w.z. op een
bepaald aantal dagen notice to move of reeds op zee) voor nationale of
NAVO inzet.
De directe gevolgen voor de (inter-)nationale veiligheid van een verminderde beschikbaarheid van inzetbare onderzeeboten zijn niet meetbaar,
noch te voorspellen. Er zal minder flexibiliteit zijn. Hier zal bij geplande
operaties rekening mee worden gehouden, maar bij onvoorziene
omstandigheden kan het voorkomen dat de onderzeebootcapaciteit niet
beschikbaar is, omdat deze reeds is ingezet.
Het structureel onderbrengen van Nederlandse militairen bij internationale partners leidt niet per se tot kennisbehoud. Procedures zijn uniek
en sterk verbonden aan de specifieke onderzeeboot en de systemen aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

18

boord. Er zijn weinig landen die onderzeeboten op dezelfde manier
inzetten en het inzetten van onderzeeboten heeft een grote mate van
vertrouwelijkheid. Daarnaast is het trainen van een bemanning als geheel
met de Nederlandse procedures belangrijk voor een goed inzetbaar
wapensysteem. Dat is niet mogelijk is als een klein deel van de
bemanning of individuele militairen op een buitenlandse boot varen.
Voor kennisbehoud zullen bemanningen wisselen tussen de varende
onderzeeboten. Door veelvuldig te wisselen met bemanningen tussen de
varende onderzeeboten wordt borging van kennis en kunde zo veel
mogelijk gegarandeerd en worden de beschikbare vaardagen per boot zo
efficiënt mogelijk gebruikt door de operationele bemanningen.
48.
Waarom neemt u de voorgestelde maatregel om de afstand tot
uitvoering te verkleinen niet over?
Zoals toegelicht in bijlage 1 van de voortgangsrapportage zijn drie
maatregelen niet overgenomen. Deze maatregelen hebben als oogmerk
om de afstand tot de uitvoering te verkleinen en tegelijk het projectteam
te versterken. Deze maatregelen zouden er in de praktijk echter toe leiden
dat staffunctionarissen van de Bestuursstaf en liaisons worden ingezet in
de werkstromen van het projectteam en daardoor de facto deel gaan
uitmaken van de uitvoering. Ook het voeren van het secretariaat van de
stuurgroep vanuit het projectteam zou de rollenscheiding tussen beleid en
uitvoering diffuus maken.
Van het dertigtal maatregelen dat Defensie heeft omarmd, draagt aan
aantal maatregelen bij tot verkleining van de afstand tot de uitvoering. De
nieuw aangestelde programmadirecteur adviseert het bestuurlijke niveau
en geeft tegelijk leiding aan de uitvoering van het project. Ook is de
aanbeveling overgenomen om een programmaoverleg in het leven te
roepen met vertegenwoordigers van de Defensie Materieel Organisatie
(DMO), Bestuursstaf en het Commando Zeestrijdkrachten (CZSK). De
versterking van het projectteam komt in navolging van de maatregelen op
andere wijze tot stand (zie het antwoord op vraag 102).
49.
Wat is het verschil tussen het opgeheven program board en het
opgerichte programmaoverleg?
De program board betrof een vergadering op directeurenniveau,
voorgezeten door de voormalige programmamanager. De program board
kwam ongeveer één keer per maand bijeen. Deze program board is
opgeheven. Het opgerichte interne programmaoverleg is daarentegen op
subject matter expert niveau, komt in de huidige fase regelmatiger bijeen,
en wordt voorgezeten door de programmadirecteur. Hiermee wordt
beoogd de afstand tussen het bestuurlijk niveau en het projectteam te
verkleinen, wordt intensiever informatie uitgewisseld en gezamenlijk de
besluitvorming in de governance voorbereid.
50.
Op welke wijze wordt kennis en expertise van de actief dienende
onderzeebootbemanning betrokken bij de verwerving?
55.
Op welke wijze wordt de actief dienende onderzeebootbemanning betrokken bij het opstellen van het gunningsmodel?
CSZK is al sinds de start van het project betrokken. De kennis en expertise
van de actief dienende onderzeebootbemanningen worden betrokken bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

19

de verwerving via een introductiecommissie bij het CZSK. De groepscommandant van de onderzeedienst is voorzitter van de introductiecommissie. De commissie adviseert bij het opstellen van het programma van
eisen. Tevens zijn actief dienende militairen van de onderzeedienst
werkzaam als projectmedewerkers binnen de Bestuursstaf en de Defensie
Materieel Organisatie. Deze militairen rouleren regelmatig met de actief
dienende onderzeeboot bemanningen. Tot slot wordt bij de uitwerking
van het eisenpakket en het gunningsmodel en voor de beoordeling van
offertes kennis en expertise van (ex-)onderzeeboot opvarenden (Subject
Matter Experts) benut.
51.
Een van de aanpassingen in het proces dat in de Voortgangsrapportage wordt benoemd is de inhoudelijk afbakening waarbij er
een scheiding zal worden aangebracht tussen de aanschaf van de
onderzeeboten en het onderhoud gedurende de gehele
levensduur. Bent u bekend met het rapport «Lessen van de JSF»
van de Algemene Rekenkamer waar een van de getrokken lessen
(les 7) is om de exploitatie en life-cycle kosten mee te nemen in
de afweging bij de aanschaf? Kunt u onderbouwen waarom er
toch wordt gekozen voor het loskoppelen van het onderhoud in
plaats van single-source te gaan waarbij deze loskoppeling niet
nodig zou zijn?
Het is mede op basis van het genoemde rapport «Lessen van de JSF»
(Bijlage bij Kamerstuk 26 488, nr. 447) dat voor de dialoog is ingezet op
een aanbesteding gericht op de levensduurkosten. De kandidaat-werven
hebben alle drie (los van elkaar) aangegeven dat het doelgerichter is om
de aanschaf van de onderzeeboten los te knippen van het onderhoud. Het
voordeel is dan ook dat Defensie concretere afspraken kan maken over het
planbare onderhoud. Dit maakt het ook mogelijk afspraken te maken over
de instandhoudingsfilosofie en het langdurige partnerschap tussen de
DMI in Den Helder en de winnende werf, met betrokkenheid van het
Nederlandse bedrijfsleven. Alle drie de kandidaat-werven bleken niet
bereid om een prestatiecontract voor onderhoud af te sluiten bij de
contracttekening, vanwege het ontbreken van een gedetailleerd onderzeebootontwerp (dit wordt pas na contracttekening tijdens de engineering
fase in detail bekend) en onzekerheid over het exacte gebruiksprofiel.
Deze inzichten en de vaststelling dat voortzetting van de dialoog volgens
de aanvankelijk gekozen systematiek verdere vertraging van het
programma zou betekenen, hebben meegewogen in het besluit om de
gunning toe te spitsen op de leveringsovereenkomst. Na contracttekening
van de leveringsovereenkomst wordt de instandhouding nader
vastgelegd, mede op basis van inzichten uit de fase waarin het gedetailleerde ontwerp voor de nieuwe onderzeeboot wordt bepaald.
52.
Klopt het dat het «red team» eigenlijk net zoals een «red card
holder» de verwerving tijdelijk kan stoppen?
53.
Welke functionarissen, onderdelen en rangen moeten er in het
«red team» vertegenwoordigd zijn?
54.
Zullen in het red team ook actief dienende onderzeebootbemanningen worden betrokken?
Het «red team» heeft niet de bevoegdheid om de verwervingsprocedure
te stoppen. Het «red team» geeft, gevraagd en ongevraagd, advies en
tegenspraak aan het projectteam. Het «red team» bestaat uit deskundigen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

20

uit de Defensie Materieel Organisatie die geen deel uitmaken van het
projectteam en die op basis van hun kennis en ervaring opgedaan bij
andere materieelprojecten het projectteam kunnen adviseren en
challengen. Binnen het «red team» zijn geen actief dienende onderzeebootbemanningsleden betrokken.
55.
Op welke wijze wordt de actief dienende onderzeebootbemanning betrokken bij het opstellen van het gunningsmodel?
Zie het antwoord op vraag 50.
56.
Waarom wordt de beperkte onderhoudscapaciteit van de Directie
Materiële Instandhouding (DMI) niet versterkt door meer samen
te werken met de maritieme industrie?
63.
Op welke wijze zou een door CZSK begeleide uitbesteding van
onderhoudstaken aan de huidige Walrusklasse een oplossing zijn
om de boten meer en beter in de vaart te houden?
Onderzeeboten zijn unieke schepen, die zijn ontworpen om onder water te
worden ingezet tot op grote diepte en daarbij zeer stil moeten kunnen
opereren. Dat betekent dat een belangrijk gedeelte van het onderhoud van
de boot unieke kennis en ervaring vergt. Die kennis en ervaring zijn in het
geval van de Walrusklasse vaak alleen aanwezig bij de DMI van het CZSK
en soms (vaak op deelsysteem- of zelfs componentniveau) bij externe
bedrijven. DMI werkt reeds samen met civiele bedrijven en dat is
complementair.
57.
Wat wordt er bespaard met het uit de vaart nemen van het eerste
nog niet onderhouden platform?
Het niet uitvoeren van het Instandhoudingsprogramma Walrusklasse
(IPW) op de eerste onderzeeboot die uit de vaart wordt genomen levert
geen besparingen op wat betreft de aankoop van onderdelen. Deze
contracten zijn reeds lang geleden getekend en de aankopen zijn gedaan
en niet herroepbaar. De aangekochte onderdelen komen beschikbaar voor
de drie resterende boten. Wel wordt met het in stappen uit de vaart
nemen van twee onderzeeboten budget bespaard in de materiële
exploitatie van CZSK. Deze besparing wordt gebruikt om de extra kosten
van het langer doorvaren van de Walrusklasse te dempen. Hierover is de
Kamer in de vertrouwelijke bijlagen bij de voortgangsrapportage
geïnformeerd.
58.
Wat zou u anders doen indien u het project overnieuw mocht
doen?
Tegelijk met de voortgangsrapportage heeft de Kamer de onderzoeksrapporten ontvangen van Andersson Elffers Felix (AEF) en van de afdeling
managementinformatie van de Hoofddirectie Financiën en Control van
Defensie. AEF heeft ter aanvulling een overkoepelende reflectie opgesteld
van de onderzoeken in samenhang, met daarin de belangrijkste
aandachtspunten ter besluitvorming. Defensie heeft het overgrote deel
van de aanbevelingen overgenomen, wat resulteert in een dertigtal
maatregelen (het overzicht is toegevoegd in bijlage 1 bij de voortgangsrapportage). Uiteraard had Defensie liever in een eerder stadium deze
maatregelen op eigen initiatief getroffen. De maatregelen behelzen onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

21

meer effectievere governance en communicatie, verbeterde planning en
professionalisering van het risicomanagement.
59.
Hoe kan het dat een week voor het verschijnen van de Basisrapportage op 28 mei 2021, er een concept rapportage lag waar
duidelijk werd dat de haalbaarheid 0% was en dit uiteindelijk niet
in de basisrapportage terecht is gekomen?
De risicorapportage over het eerste kwartaal van 2021 is in de governance
voor het eerst besproken in de (ambtelijke) program board van 11 mei
2021. Daarbij is geconcludeerd dat de conceptrapportage nog veel vragen
opriep, mede vanwege onbekendheid met de daarin gehanteerde
(probabilistische) analysemethode. Besloten is om de leesbaarheid te
verbeteren alvorens het document vast te stellen. De risicorapportage
over het eerste kwartaal van 2021 leidde hierdoor niet meer tot
aanpassing van de passages over de planning in de basisrapportage
waaraan op dat moment de laatste hand werd gelegd. Op 22 juni 2022 is
de risicorapportage besproken in de stuurgroep. De informatie uit de
eerste dialoogronde, waarvan de resultaten zijn uitgewerkt gedurende de
zomermaanden, bevestigde het beeld dat de planning substantieel moest
worden aangepast. De toenmalige Minister van Defensie heeft de Kamer
hierover op 27 oktober 2021 geïnformeerd (Kamerstuk 34 225, nr. 34). De
bevindingen uit het onderzoek naar de tijdsoverschrijdingen hebben
onder meer geresulteerd in maatregelen om de systematiek van risicorapportages verder te professionaliseren en de communicatie te verbeteren.
60.
Op welk moment zijn de in 2015 door CZSK intern gemelde
risico’s op het in gedrang komen van de gereedheid met de
Kamer gedeeld?
De informatie waarnaar in het rapport naar de tijdsoverschrijdingen wordt
verwezen, heeft betrekking op zorgen die vanuit een deel van de organisatie zijn geuit bij de planning uit het interne DMP-A document voor de
vervanging van de onderzeebootcapaciteit. De Kamer is over de besluitvorming omtrent het DMP-A document geïnformeerd met de A-brief van
17 juni 2016 (Kamerstuk 34 225, nr. 13). Hierin is gemeld dat in de
planning rekening werd gehouden met de beschikbaarheid van de eerste
onderzeeboot in Nederland vanaf 2027. Dit was twee jaar later dan het
eerder, in 2015 aan de Kamer gemelde voornemen om de onderzeeboten
vanaf 2025 te vervangen (Kamerstuk 34 225, nr. 1).
61.
Op welke wijze wilt u het gebruiksrecht op intellectueel
eigendom inzetten als de oorspronkelijke ontwerper en bouwer
niet wil meewerken?
78.
Betekent het verkrijgen van gebruiksrechten door DMI ook dat
intellectual property (IP) wordt overgedragen aan Nederland?
79.
Kan gedetailleerd aangegeven worden of bij Defensie voldoende
kennis aanwezig is om gebruikersrechten van IP te benutten?
80.
Kan aangegeven worden hoe het verkrijgen van gebruiksrechten
door DMI vormgegeven zal worden?
81.
Wat betekent het verkrijgen van gebruiksrechten door DMI voor
de betrokkenheid van de Nederlandse industrie bij onderhoud van
de onderzeeboten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

22

Het leveringscontract voor de onderzeeboten richt zich in de eerste plaats
op het verkrijgen van (niet-exclusieve) gebruiksrechten waarmee Defensie
de instandhouding van de onderzeeboten zelfstandig kan en mag
organiseren. Dit betekent dat Defensie het recht heeft en beschikt over de
kennis om zelf de onderzeeboten in stand te houden. Het gaat in het
algemeen dus niet over de intellectuele eigendomsrechten. Deze blijven
eigendom van de betreffende leverancier.
Naast de reeds aanwezige kennis binnen DMI op het gebied van instandhouding van de Walrusklasse, wordt in het leveringscontract verdere
kennisoverdracht voor het benutten van de gebruiksrechten gewaarborgd
middels trainingen en aansluitende technische ondersteuning door de
werf. Zoals toegelicht in de voortgangsrapportage wordt DMI door het
verkrijgen van de gebruiksrechten zo goed mogelijk gepositioneerd om
zelfstandig en met (Nederlandse) bedrijven en kennisinstellingen de
instandhouding uit te voeren. DMI hoeft niet noodzakelijkerwijs alle kennis
en capaciteiten zelf in huis te hebben. Het leveringscontract voor de
onderzeeboten zal bindende bepalingen bevatten over het verkrijgen van
gebruiksrechten. Bij inschrijving dienen de kandidaat-werven deze
bepalingen zonder voorbehoud te accepteren. Het verkrijgen van
gebruiksrechten door Defensie betekent ook dat DMI (delen van) de
instandhouding bij derde partijen kan beleggen.
62.
Hoe definieert u het behoud van bepaalde strategische autonomie
binnen de nationale defensie-industrie? Oftewel, kunt u concreet
aangeven hoe u zich inzet voor het behoud van een noodzakelijke
kennisbasis binnen de nationale defensie-industrie ten bate van
de gehele Europese strategische autonomie?
Zie het antwoord op vraag 42.
63.
Op welke wijze zou een door CZSK begeleide uitbesteding van
onderhoudstaken aan de huidige Walrusklasse een oplossing zijn
om de boten meer en beter in de vaart te houden?
Zie het antwoord op vraag 56.
64.
Wat wordt verstaan onder een uniek ontwerp en hoe verhoudt
zich dat met het nu toe gehanteerde begrip gemodificeerde
Military Off The Shelf (MOTS)?
93.
Hoe verhoudt het «uniek ontwerp» zich tot de gemodificeerde
MOTS en het toetsingskader «verwerving van de plank» zoals
eerder gecommuniceerd met de Kamer in de B-brief (Kamerstuk
34 225, nr. 24)?
103.
In welke categorie van het beleid «van de plank, tenzij...» valt het
materieelproject vervanging onderzeeboten?
Zoals eerder toegelicht (onder meer Kamerstuk 34 225, nrs. 25 en 31)
vormen de bestaande ontwerpen van de kandidaat-werven het
uitgangspunt en is er geen sprake van de ontwikkeling van een geheel
nieuwe onderzeeboot «vanaf de tekentafel». De door Defensie beoogde
aanpassingen resulteren in een specifieke, op de Nederlandse behoefte
toegesneden unieke configuratie voor de toekomstige onderzeeboot. Deze
configuratie berust niet op een geheel nieuw ontwerp, maar bouwt voort
op bestaande configuraties en technische oplossingen die de kandidaat-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

23

werven al in gebruik of ontwikkeling hebben en die in onderlinge
samenhang leiden tot een uniek ontwerp dat invulling geeft aan de eisen
van Defensie. In het toetsingskader «Verwerving van de plank» uit 2011
((Kamerstuk 32 733, nr. 77) wordt dit getypeerd als «MOTS evolved»
(gemodificeerde MOTS). Hiermee wordt hetzelfde bedoeld als in
antwoord op vragen over de B-brief (Kamerstuk 34 225, nr. 25) met de
termen «bestaand gebalanceerd MOTS-ontwerp dat wordt aangepast aan
Nederlandse specifieke eisen».
65.
Kunt u aangeven of werven, zonder de inhoudelijke en
diepgaande gesprekken, wel voldoende informatie hebben om
hun offerte op te baseren?
Defensie en de werven hebben in de dialoog in 2021 uitvoerig gesproken
over de (concept) eisen van Defensie. De dialoog onderstreept het belang
van nader toespitsen van het eisenpakket. De offerteaanvraag zal dan ook
duidelijk omschrijven aan welke eisen (de levering van) de nieuwe
onderzeeboot zal moeten voldoen, zodat de werven voldoende informatie
ontvangen om een offerte te kunnen opstellen.
66.
Waarom is het brede programma van eisen dat leidt tot een
A-variant onderzeeboot nog niet teruggebracht tot de kaderstelling van de B-brief (Kamerstuk 34 225, nr. 24)?
Zie het antwoord op vraag 22.
67.
Klopt het dat unieke ontwerpen in de regel leiden tot substantiële
overschrijdingen van de kosten en aanzienlijke vertragingen in de
levering, zoals blijkt uit recente ervaringen in Spanje, Australië
en Zweden?
Het verwerven van onderzeeboten is complex en vergt meerdere jaren
van voorbereiding waarbij verschillende interne en externe factoren de
uiteindelijke levertijd en kosten bepalen. Dit is gebleken bij de invoering
van de Walrusklasse maar is ook de ervaring in andere landen die over
onderzeebootcapaciteit beschikken. Er is geen eenduidige relatie te leggen
tussen het gekozen onderzeebootontwerp en de ontwikkeling van de
levertijd en kosten.
68.
In welke mate kan de substantieel uitgestelde planning leiden tot
een capability gap die niet alleen ten koste gaat van de noodzakelijke en urgente bijdrage aan NAVO, maar ook de continuïteit van
onze onderzeedienst ernstig in gevaar brengt?
Zie het antwoord op vraag 47.
69.
Kunt u aangeven waarom in de nieuwe aanpak de focus alsnog
op de drie-eenheid tijd, geld en product gebaseerd is van het
COTS/MOTS-beleid, die volgens de Kamerbrief beleidsdoorlichting «Van de plank, tenzij.» achterhaald is, in plaats van meer
focus op de kwaliteit of de innovatie van het materieel dat
verworven is?
Het programma vervanging onderzeebootcapaciteit gaat uit van
bestaande ontwerpen van de kandidaat-werven die worden aangepast op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

24

basis van het programma van eisen van Defensie. In de te verwerven
niche- capaciteit is ruimte voor de kandidaat-werven voor innovatie
binnen de daarvoor vastgestelde kaders ten aanzien van product, tijd en
geld. Naar aanleiding van de beleidsdoorlichting Commercial / Military Off
The Shelf (COTS/MOTS) (Kamerstuk 31 516, nr. 34) wordt het toetsingskader «verwerving van de plank» geactualiseerd.
70.
Op welke wijze wordt er aandacht besteed aan de synergetische
mogelijkheden om internationaal samen te werken met strategische partners op het gebied van operaties, oefeningen, training,
onderhoud en logistiek, zoals bij de F35?
De Nederlandse onderzeeboot is een niche-capaciteit in bondgenootschappelijk verband. Alleen de onderzeebootcapaciteit van Canada is
hiermee vergelijkbaar. Canada is echter nog niet bezig met het vervangen
van de huidige Victoria-klasse.
De synergie bij de verwerving van de F35, waarbij meerdere bondgenoten
eenzelfde capaciteit bezitten, inzetten en instandhouden, kan dus niet
worden geëvenaard bij de vervanging van de onderzeebootcapaciteit.
Niettemin zal voor bepaalde items, waaronder Government Furnished
Equipment, waar mogelijk worden samengewerkt met strategische
partners voor instandhouding zoals upgrades. Daarnaast zal Defensie in
bondgenootschappelijk verband operaties, oefeningen en trainingen
blijven uitvoeren, zoals dat ook het geval is bij de Walrusklasse. Deze
gezamenlijke activiteiten blijven voor zowel Nederland als het
NAVO-bondgenootschap zeer relevant.
71.
Waarom wordt er niet gestreefd naar intensieve samenwerking
voor zowel verwerving als inzet met strategische partners, zoals
Noorwegen en Duitsland, die momenteel gezamenlijk een nieuwe
serie onderzeeboten aanschaffen op basis van vergelijkbare
Concept of Operations als Nederland (langdurige missies in alle
Europese NAVO wateren en ver daarbuiten)?
72.
In hoeverre is het Nederlandse nationale Concept of Operations
uniek in vergelijking met de NAVO en onze omringende landen,
met name Noorwegen en Duitsland die momenteel ook expeditionaire onderzeeboten aanschaffen?
73.
In hoeverre is het Nederlandse nationale Concept of Operations
uniek in vergelijking met de NAVO en onze omringende landen
zoals Frankrijk die momenteel ook expeditionaire onderzeeboten
bouwen?
Nederland onderscheidt zich ten opzichte van bondgenoten en partners
met een specifieke, wereldwijde wijze van opereren met conventionele
onderzeeboten, binnen de NAVO een niche capaciteit (zie het antwoord op
vraag 18). De behoefte voor de vervanger van de Walrusklasse berust op
de wens om te blijven beschikken over een dergelijke capaciteit, die zich
wat betreft de inzetmogelijkheden ergens zal bevinden op het spectrum
tussen grote nucleair aangedreven onderzeeboten en kleinere conventionele onderzeeboten die primair opereren in de wateren rond Europa.
Verschillende typen onderzeeboten – nucleair en conventioneel – vullen
elkaar aan in internationaal verband.
74.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

25

Waarom wordt er na gunning, nu voorzien eind 2023, nog
minimaal een jaar uitgetrokken om te komen tot een bouwcontract, terwijl bij de B-brief nog werd uitgegaan van ondertekening
van een bouwcontract direct na gunning?
Tussen het gunningsvoorstel van Defensie en de contractondertekening is
tijd ingepland voor de parlementaire behandeling, hierbij wordt indicatief
uitgegaan van zes maanden. Pas na de parlementaire behandeling kan er
overgegaan worden tot contractondertekening (leveringscontract).
75.
Klopt het dat betrokkenheid van de Nederlandse strategische
maritieme toeleveranciers géén harde eis is bij de gunning van de
opdracht aan één van de kandidaat-werven?
76.
Wat zijn de aspecten van wezenlijk nationaal veiligheidsbelang en
strategische autonomie die u voornemens bent op te nemen in de
offerteaanvraag?
Zie het antwoord op vraag 1.
77.
Kunt u reageren op het statement van Dutch Underwater
Knowledge Center: «Als we nu niet meedoen in de ontwikkeling
van de toekomstige onderzeeboten komen we nauwelijks meer
aan bod bij de bouw en instandhouding. Daarmee wordt Defensie
in hoge mate afhankelijk van beschikbare kennis en kunde uit het
buitenland. Dit zal leiden tot een onnodige en ernstige aantasting
van de strategische autonomie»?
Zie het antwoord op vraag 4.
78.
Betekent het verkrijgen van gebruiksrechten door DMI ook dat
intellectual property (IP) wordt overgedragen aan Nederland?
Zie het antwoord op vraag 61.
79.
Kan gedetailleerd aangegeven worden of bij Defensie voldoende
kennis aanwezig is om gebruikersrechten van IP te benutten?
Zie het antwoord op vraag 61.
80.
Kan aangegeven worden hoe het verkrijgen van gebruiksrechten
door DMI vormgegeven zal worden?
Zie het antwoord op vraag 61.
81.
Wat betekent het verkrijgen van gebruiksrechten door DMI voor
de betrokkenheid van de Nederlandse industrie bij onderhoud van
de onderzeeboten?
Zie het antwoord op vraag 61.
82.
Wat wordt er bedoeld met een industriële samenwerkingsovereenkomst? Betreft dit afspraken op het gebied van industriële

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

26

participatie? Welke afspraken worden er beoogd in deze samenwerkingsovereenkomst vast te leggen?
EZK werkt, zoals gemeld in de B-brief, in een parallel traject met de
kandidaat-werven een industriële samenwerkingsovereenkomst uit. Zie
ook het antwoord op vraag 1. EZK ziet betrokkenheid van de Nederlandse
industrie via drie soorten activiteiten:
1) Activiteiten tussen werven en Nederlandse industrie voortvloeiend uit
de maatregelen ter waarborging van het wezenlijk belang van
nationale veiligheid en strategische autonomie. Bij deze activiteiten is
er dus een directe link met de hoofdcontracten van Defensie;
2) Activiteiten tussen werven en Nederlandse industrie die niet uit deze
maatregelen volgen maar wel gerelateerd zijn aan het wapensysteem
onderzeeboot en leiden tot een versterking van de gebieden van de
DIS;
3) Activiteiten tussen werven en Nederlandse industrie die niet uit deze
maatregelen volgen en niet gerelateerd zijn aan het wapensysteem
onderzeeboot, maar wel leiden tot een versterking van de gebieden
uit de DIS.
Deze overeenkomst heeft tot doel om, naast hetgeen voortvloeit uit de
eisen voor de gunning die worden gesteld om het wezenlijke nationale
veiligheidsbelang en de strategische autonomie te borgen, een zo groot
mogelijke Nederlandse betrokkenheid vast te leggen die bijdraagt aan een
versterking van de NLDTIB.
83.
Kunt u ten behoeve van de leesbaarheid de informatie in de
volgende voortgangsrapportage inzichtelijker weergeven? De
heldere opbouw en visualisaties in de voortgangsrapportage
verwerving F-35 zijn hier een goed voorbeeld voor.
Bij de voortgangsrapportages over het grote project vervanging onderzeebootcapaciteit is de inzet om zo goed mogelijk tegemoet te komen aan de
informatiebehoefte van de Kamer volgens de uitgangspuntennotitie en de
Regeling Grote Projecten. Afhankelijk van de fase waarin het programma
verkeert, wordt gezocht naar een passende vorm en opbouw, waarbij
visualisaties behulpzaam kunnen zijn. Ik zal bezien of de voortgangsrapportage met meer visualisaties kan worden ondersteund.
84.
Kunt u de afwijkingen ten opzichte van de basisrapportage helder
inzichtelijk maken?
In deze voortgangsrapportage is conform de uitgangspuntennotitie en de
Regeling Grote Projecten allereerst informatie over ontwikkelingen en
wijzigingen sinds de vorige rapportage opgenomen. Dat betreft onder
meer informatie over de gevoerde dialoogrondes en de onderzoeken.
Daarnaast bevat (de aanbiedingsbrief bij) de voortgangsrapportage
informatie over de in maart jl. genomen besluiten over het vervolg van
het programma: een scherpere inhoudelijke afbakening, langer doorvaren
van de Walrusklasse, en effectievere governance.
85.
Kunt u conform de uitgangspuntennotitie de volgende informatie
verstrekken:
a) Een overzichtelijke en actuele planning van het project waarin
duidelijk wordt welke informatie de Kamer wanneer ontvangt
en welke mijlpalen er zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

27

b) Een risico paragraaf met daarin een beschrijving van de
risico’s. De risico’s dienen te worden gekwantificeerd en
systematisch in beeld worden gebracht.
c) Inzicht in de inpassing in het investeringsprogramma van
Defensie en mogelijke verdringingseffecten op andere
investeringsprojecten?
• Informatie over de planning (ad. a) is opgenomen in de aanbiedingsbrief bij de voortgangsrapportage van 1 april jl., pagina 7 en 8.
• Informatie over de geïdentificeerde top-10 risico’s (ad. b) is opgenomen in de vertrouwelijke bijlage bij de voortgangsrapportage van
1 april jl. genaamd «Top-risico’s van programma V-OZBT», pagina 4.
Hierbij is geen gekwantificeerde onderbouwing gegeven omdat dit ten
onrechte de indruk van nauwkeurigheid zou wekken en daarmee
schijnzekerheid zou bieden omdat naar aanleiding van de besluiten
over het vervolg van het programma de risicoraming opnieuw moet
worden geactualiseerd. De volgende voortgangsrapportage zal
gekwantificeerde risico-informatie bevatten.
• De financiële informatie (ad. c) is niet wezenlijk veranderd ten opzichte
van de informatie in de basisrapportage van 28 mei 2021 (Kamerstuk
34 225, nr. 31) en hierover is derhalve in de voortgangsrapportage
geen afwijking gerapporteerd. De beperkte aanpassingen in dit kader
zijn verwerkt in de vertrouwelijke bijlage bij de voortgangsrapportage
over het levensduurkostenbudget. Zie ook het antwoord op vraag 24.
86.
Waar wordt versneld, gelet op uw stelling dat u de besluiten
versnelt?
Defensie heeft ervoor gekozen om de verwervingsvoorbereiding voort te
zetten volgens het snelst haalbare en verantwoorde tijdspad. Het is nu
nodig een stap voorwaarts te zetten en de concurrentiegerichte offerteaanvraag zijn werk te laten doen. Er wordt op basis van alle tot dusver
verkregen informatie nu concreet toegewerkt naar een offerteaanvraag op
basis van een leveringscontract. In de planning wordt geen tijd meer
ingeruimd voor het resterende deel van de dialoog. Deze toegespitste
aanpak scheelt tijd ten opzichte van de eerder toegepaste dialoog-aanpak
en leidt ook tot meer focus bij de kandidaat-werven.
87.
Kunt u toelichten waardoor de uitloop in planning (D-fase: 2 jaar
en bouwfase: 3 jaar) wordt veroorzaakt?
De onderzoeken naar de oorzaken van tijdsoverschrijdingen en de
doorlichting van de programmaorganisatie maken duidelijk wat de
afgelopen jaren niet goed is gegaan in het vervangingsprogramma.
Gevolg daarvan was dat intern en extern werd vastgehouden aan een niet
realistische planning. In de gekozen focus aanpak die is beschreven in de
voortgangsrapportage zijn realistische doorlooptijden opgenomen. Deze
informatie is mede tot stand gekomen met informatie uit de dialoog met
de kandidaat-werven, en is naar aanleiding van de onderzoeken kritisch
bezien door experts en defensiemedewerkers van buiten het projectteam.
Dit heeft ook geleid tot de toepassing van bandbreedtes en buffers om
tegenvallers te kunnen opvangen. De bijgestelde planning laat een
verschuiving zien van meerdere jaren bij zowel het geschatte moment van
contracttekening, als het moment waarop de nieuwe boten instromen.
88.
Hoe stabiel is de huidige planning? Verwacht u nog meer uitloop?
De huidige planning tot aan het versturen van de offerteaanvraag is
stabiel. Mijlpalen verder in de toekomst zijn aangeduid met bandbreedtes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

28

en worden bij het bereiken van de eerstvolgende mijlpaal geactualiseerd
en in meer detail opgesteld. In de planning zijn buffers ingebouwd om
verdere uitloop te voorkomen. Daarbij is het belangrijk realistisch te zijn.
Tegenvallers kunnen altijd optreden, zoals vertraging in de bouw en
beproevingen, ongeldige biedingen, of ontwikkelingen in de geopolitieke
situatie waarop nu nog geen zicht is. Zie ook vraag 30 en 45.
89.
Zou de instemming van de Kamer die u nu vraagt, niet pas na de
afronding van deze onderzoeken moeten komen, Gelet op uw
stelling dat een aantal onderzoeken nog afgerond moet worden
zoals een juridisch advies over de aanbesteding, actualisatie van
de business case en herijking van het risicoprofiel en de
risicoreservering?
De Tweede Kamer zal ik op meerdere momenten in het proces betrekken.
Bij de eerstvolgende mijlpaal, zijnde het beoordelingskader, gunningsmodel en eisenpakket, zal ik uw Kamer vertrouwelijk informeren over de
afweging tussen primaire en secundaire eisen en de gevolgen voor
strategische autonomie die voortvloeien uit de daaraan gerelateerde
gemaakte keuzes, zoals gevraagd in de gewijzigde motie van het lid Van
Wijngaarden c.s. (Kamerstuk 35 925 X, nr. 43). Ik verwacht uw Kamer
hierover na de zomer, voorafgaand aan de offerteaanvraag vertrouwelijk
te kunnen informeren. De vertrouwelijkheid is nodig omdat het om
informatie gaat uit het tenderdossier.
Defensie werkt vervolgens toe naar het uitsturen van een offerteaanvraag
voor het leveringscontract, inclusief aspecten van wezenlijk nationaal
veiligheidsbelang en strategische autonomie waar de Kamer om heeft
verzocht in de gewijzigde motie van het lid Van Wijngaarden c.s.
(Kamerstuk 35 925 X, nr. 43) en de motie van het lid Stoffer c.s.
(Kamerstuk 35 925 X, nr. 36). In het leveringscontract zorgt Defensie voor
voldoende waarborgen om de instandhouding vanuit de regierol in Den
Helder duurzaam vorm te kunnen geven, bijvoorbeeld door te investeren
in gebruiksrechten en infrastructuur. Defensie gunt hierbij om inhoudelijke
redenen niet op levensduurkosten en contracteert instandhouding na de
keuze voor een werf en een product. Hierdoor zijn de instandhoudingsfilosofie en het langdurige partnerschap tussen de DMI in Den Helder en de
winnende werf, met betrokkenheid van het Nederlandse bedrijfsleven en
kennisinstellingen, beter op te zetten.
De planning wordt stap voor stap bezien en bijgesteld, waar nodig.
Defensie streeft ernaar de offerteaanvraag in het laatste kwartaal van 2022
te kunnen sturen naar de kandidaat-werven, gevolgd door een offertetraject van naar schatting een jaar tot het gunningsbesluit. Deze periode
van een jaar berust op de aanname dat Defensie ten minste één geldige
bieding ontvangt. Ik zal de Tweede Kamer vervolgens middels een D-brief
informeren over de keuze voor het product en de geselecteerde werf met
de daarbij vastgestelde oplevertermijn en prijs. Na parlementaire
behandeling van de D-brief zal Defensie de overeenkomst met de werf
bekrachtigen, door het contract met de werf, en daarnaast het
Memorandum of Understanding met de desbetreffende nationale
overheid, te ondertekenen.
90.
Gelet op uw stelling dat datgene wat de werven aanbieden nog
niet in de richtprijs/plafondprijs past en dat er in de risicoreservering geen ruimte is voor onverwachte tegenvallers, welke
consequenties heeft dit voor de kwaliteit van de boot of de
plafondprijs?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

29

Zie het antwoord op vraag 24.
91.
Waarom zijn de transitiekosten nu buiten het projectbudget
geplaatst? Deze maakten eerst wel onderdeel uit van het
projectbudget?
Zoals vermeld in de voortgangsrapportage op pagina 13 dienen eventuele
transitiekosten gedekt te worden binnen het taakstellend budget.
92.
Hoe gaat u in de gunningsfase borgen dat er voor de werf een
stimulans/prikkel is om de onderhouds- en exploitatiekosten zo
laag mogelijk te houden?
In het leveringscontract maakt Defensie afspraken over de strategisch
autonomie, de toekomstige inrichting van de instandhouding en het
daarvoor benodigde toekomstige partnerschap. Maatwerk met de
winnende werf kan worden toegepast voor de uitwerking van de regierol
van de Directie Materiële Instandhouding (DMI) in Den Helder en de
bijbehorende instandhoudingsfilosofie. Door gebruiksrechten te
verkrijgen wordt DMI zo goed mogelijk gepositioneerd om zelf Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen te betrekken voor de instandhouding gedurende de hele levensduur. Er komt voorts een nog grotere
nadruk te liggen op vastlegging van toegang tot de kostenopbouw / een
kostenmodel van de werf om de prijs-kwaliteit verhouding te kunnen
beoordelen.
93.
Hoe verhoudt het «uniek ontwerp» zich tot de gemodificeerde
MOTS en het toetsingskader «verwerving van de plank» zoals
eerder gecommuniceerd met de Kamer in de B-brief (Kamerstuk
34 225, nr. 24 )?
Zie het antwoord op vraag 64.
94.
Wat voor impact heeft de mogelijke keuze van een uniek ontwerp
voor het taakstellend budget en het risicoprofiel ten opzichte van
de kaderstelling in de B-brief?
Zie het antwoord op vraag 24.
95.
Hoe verschillen de werven in leveringstijd en welke invloed heeft
dat op de indicatieve planning?
Omdat het project op de basis van concurrentiestelling wordt gerealiseerd
waarbij het waarborgen van commerciële vertrouwelijkheid en van een
level playing field een belangrijke rol speelt, is Defensie terughoudend
met het verstrekken van de informatie die gedeeld is door de kandidaatwerven.
Bij inschrijving zullen de kandidaat-werven een bindende leveringsplanning moeten indienen, die mogelijk kan afwijken van de informatie
die verstrekt is tijdens de dialoog.
96.
Is het nu in de praktijk zo dat er van de vier onderzeeboten altijd
twee in onderhoud zijn? Zo ja, betekent dit dat het bij de intentie
om twee onderzeeboten in de vaart te houden in de praktijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

30

neerkomt dat er enkel één boot tegelijk op missie kan en er
daarmee een aanzienlijk capability gap ontstaat?
Zie het antwoord op vraag 47.
97.
Is er bij het unieke ontwerp waar nu op wordt aangestuurd en de
militaire behoefte zoals gesteld in het Concept of Operations nog
sprake van een bemande onderzeeboot variant B zoals gecommuniceerd in de B-brief (Kamerstuk 34 225, nr. 24 )? Wat zijn hiervan
de gevolgen ten opzichte van de verwerving van een bestaand
ontwerp met beperkte aanpassingen (in de B-brief beschreven als
de «geambieerde behoefte»)?
Zie het antwoord op vraag 23.
98.
Welke risico’s zijn er verbonden aan het kiezen voor een uniek
ontwerp op financieel gebied en qua tijd?
De top 10 risico’s op geld en tijd met peildatum 31 december 2021 zijn
opgenomen in vertrouwelijke bijlage 2 bij de voortgangsrapportage. De
risicoraming wordt periodiek geactualiseerd op basis van actuele
ontwikkelingen. Zo zullen in de eerstvolgende risicoraming de besluiten
over het vervolg van het programma zijn verwerkt. De volgende voortgangsrapportage zal gekwantificeerde risico-informatie bevatten. Zie ook
het antwoord op vraag 85.
99.
Kunt u de Kamer vertrouwelijk informeren over de gevolgen van
de wijzigingen in de verwerving voor het taakstellend budget?
Zie het antwoord op vraag 24.
100.
Op basis waarvan wordt de afweging gemaakt tussen primaire en
secundaire eisen? Kunt u de Kamer vertrouwelijk meenemen in
die afweging?
Zie het antwoord op vraag 9.
101.
Hoe gaat de verwervingsstrategie voor de instandhouding van de
onderzeeboten eruitzien?
Nadere contractuele afspraken over de instandhouding volgen op de
gunning en ondertekening van het leveringscontract met de winnende
werf. In het leveringscontract zorgt Defensie voor waarborgen om de
instandhouding vanuit de regierol in Den Helder vorm te kunnen geven,
bijvoorbeeld door te investeren in gebruiksrechten en infrastructuur.
Daarnaast waarborgt het leveringscontract randvoorwaarden voor het
instandhoudingscontract. Het doel hiervan is het risico op vendor lock-in,
een te grote afhankelijkheid van een werf, te mitigeren.
102.
Hoeveel FTE reserveert u in totaal voor de verwerving van het
materieelproject vervanging onderzeeboten? Is dit voldoende?
Mede naar aanleiding van het onderzoeksrapport over de tijdsoverschrijdingen is de capaciteit substantieel vergroot het afgelopen kwartaal. Op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

31

dit moment zijn bij de Defensie Materieel Organisatie (DMO) 39 FTE
gereserveerd voor het programma vervanging onderzeebootcapaciteit.
Naast deze 39 FTE wordt specialistisch personeel (op dit moment rond de
10 FTE) extern ingehuurd en werken personeelsleden vanuit andere
Defensieonderdelen parttime aan het project.
103.
In welke categorie van het beleid «van de plank, tenzij...» valt het
materieelproject vervanging onderzeeboten?
Zie het antwoord op vraag 64.
104.
Wat zijn de directe gevolgen van de verloren capaciteit voor de
internationale veiligheid wanneer één en daarna twee onderzeeërs uit de vaart worden gehaald?
Zie het antwoord op vraag 47.
105.
Wat betekent de extra eis voor het lanceren van de langeafstandsraketten voor de prijs van de onderzeeboten? Zal het ontwerp
hierdoor ook langer duren?
108.
Welk soort langeafstandsraketten overweegt u te gebruiken
teneinde de onderzeeboten geschikt te maken?
116.
Wat zijn de afwegingen geweest om een aanvullend wapensysteem zoals de genoemde langeafstandsraketten toe te voegen
aan de eisen van de onderzeeërs? Wanneer is deze beslissing
genomen?
De versterking van de maritieme slagkracht zal worden bezien in het licht
van de verslechterde veiligheidssituatie, waarover de Kamer in de
Defensienota 2022 nader zal worden geïnformeerd. Derhalve kan Defensie
ook nog niets zeggen over het soort langeafstandsraketten dat zou
worden overwogen voor de nieuwe onderzeeboten en het budget dat
daarvoor nodig is. In het Concept of Operations werd al rekening
gehouden met provisions for voor de mogelijke installatie van
langeafstandsraketten.
106.
Is er een mogelijkheid om in de geschatte 13 jaar dat onderzeeërs
van de Walrusklasse nog zullen varen de nodige onderdelen te
(laten) fabriceren in plaats van een deel van de onderzeeboten uit
de vaart te halen? Zo ja, wat zouden de kosten hiervan zijn?
110.
Welke graad van kannibalisering wordt nagestreefd?
Defensie zal een aantal (deel)systemen vervangen. De keuze om andere
systemen te onderhouden met behulp van reserveonderdelen uit de twee
oudste onderzeeboten is niet zozeer een keuze gebaseerd op financiële
overwegingen. Aangezien sinds de bouw van de Walrusklasse de
techniek, vooral op het gebied van elektronische componenten, verder is
geëvolueerd is het bestellen van dergelijke componenten «van de plank»
niet zonder meer mogelijk. Het technisch voorbereiden, uitwerken en
aanbesteden van de fabricage van dergelijke componenten vraagt veel
personele capaciteit en tijd. Het gebruiken van (reserve)onderdelen van de
twee oudste boten is daarmee besparend op meerdere vlakken. Er is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

32

derhalve geen specifieke graad van «kannibalisering». De beschikbaar
gekomen onderdelen worden zo efficiënt mogelijk benut bij het onderhouden en repareren van de operationele boten.
107.
Hoe wordt ervoor gezorgd dat de kennis en kunde van het
personeel niet verloren gaat bij een capability gap?
Zie het antwoord op vraag 47.
108.
Welk soort langeafstandsraketten overweegt u te gebruiken
teneinde de onderzeeboten geschikt te maken?
Zie het antwoord op vraag 105.
109.
Hoe reëel acht u de kans van een capability gap?
Zie het antwoord op vraag 47.
110.
Welke graad van kannibalisering wordt nagestreefd?
Zie het antwoord op vraag 106.
111.
Welke jaartallen horen volgens de voorgestelde nieuwe aanpak
bij de in de voortgangsrapportage aangegeven stappen? Waarom
zijn er in stap 3 tijdelijk géén oude onderzeeboten beschikbaar?
De planning wordt geactualiseerd bij het bereiken van een mijlpaal of
zodra er nieuwe informatie beschikbaar komt die daartoe aanleiding geeft.
Indicatief heb ik in de voortgangsrapportage gemeld dat, op basis van de
beschikbare informatie, bij de gewijzigde focus aanpak het beoogde
moment waarop de eerste twee nieuwe onderzeeboten fully operational
capable beschikbaar zijn, naar verwachting zal vallen in de bandbreedte
2034 – 2037.
De stappen zoals opgenomen op pagina 6 van de voortgangsrapportage,
zijn de Harbour Acceptance Trials en de Sea Acceptance Trials (HAT/SAT)
en het opwerktraject. De eerstgenoemde testen duren samen ongeveer
1,5 jaar per boot. Vanaf dat moment volgt het eerste traject om een boot
en bemanning op te werken voor inzet, inclusief een operationele
evaluatie daarvan. Voor deze periode moet 1 jaar worden gerekend tot het
moment dat een onderzeeboot volledig operationeel inzetbaar is.
De vraagstelling bevat de aanname dat tijdelijk geen Walrusklasse
onderzeeboot beschikbaar zou zijn op het moment dat twee nieuwe boten
operationeel zijn. Planmatig is er tijdens de transitie naar de nieuwe
onderzeebootcapaciteit minimaal één onderzeeboot beschikbaar voor
inzet. Dat betekent dat Defensie in die periode planmatig minimaal twee
boten bezit.
Indien de nieuwe onderzeeboten op termijn nog niet beschikbaar zijn
terwijl het einde van de levensduur van de Walrusklasse feitelijk zou
worden bereikt, ontstaat een capability gap. Dit zou grote consequenties
hebben voor het behoud van kennis en personeel en het streven van
Defensie is om dit zo mogelijk te voorkomen. Hoewel het risico op een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

33

capability gap reëel is in alle onderzochte planningsscenario’s, was de
kans daarop het grootst bij voortzetting van de dialoogaanpak.
112.
Worden er plannen gemaakt om de onderhoudscapaciteit voor de
onderzeeboten van Nederland op te schalen in de periode dat de
nieuwe onderzeeboten worden gebouwd, zodat Defensie zelf
weer zou kunnen voorzien in het onderhoud?
Defensie, namelijk DMI, heeft de regierol bij het onderhoud van de
Walrusklasse. Dat zal ook bij de vervanger zo zijn. Tot aan het moment dat
een vervangende onderzeeboot begint aan haar proefvaarten, valt zij nog
onder de verantwoordelijkheid van de bouwende werf. Het onderhoudswerk tot aan de werkelijke overdracht zal dan ook betrekking
hebben op de Walrusklasse, gevolgd door een fase waarin zowel
Walrusklasse boten als nieuwe boten beschikbaar zijn. De onderhoudscapaciteit dient te worden aangepast aan de nieuwe klasse. Een deel van het
personeel dat betrokken is bij het onderhoud van de Walrusklasse gaat
tussen 2025 en 2030 met pensioen. Aangezien het onderhoud om
specifieke kennis vraagt is een tijdelijke uitbreiding van het personeelsbestand onderdeel van het plan, zodat de ervaren generatie het vak kan
leren aan nieuw personeel.
113.
Zijn er afspraken gemaakt met NAVO-partners om het gat wat in
de maritieme capaciteit valt gezamenlijk op te vangen?
Zie het antwoord op vraag 47.
114.
Kunt u uitleggen wat met het woord «zuiverheid» wordt bedoeld
in AEF: «Behalve gevolgen voor het tijdspad, brengt het uitblijven
van een gunningsmodel risico’s met zich mee voor de zuiverheid
als basis voor een objectieve keuze voor een van de werven.»?
Defensie interpreteert deze bewoording van AEF als een beschrijving van
het spanningsveld van, aan de ene kant, het zo generiek en objectief
mogelijk opstellen van een gunningsmodel en, aan de andere kant, door
informatie uit de dialoog, voortschrijdende inzichten en analyses, steeds
subjectiever opstellen van het gunningsmodel.
115.
Kunnen het nationaal veiligheidsbelang en de strategische
autonomie geborgd zijn zonder enige rol voor Nederlandse
bedrijven en kennisinstellingen, aangezien de voortgangsrapportage stelt dat eisen op dit gebied «kunnen leiden tot een
bepaalde vorm van samenwerking» tussen de werf en de Nederlandse Defensie Technologische en Industriële Basis?
Zie het antwoord op vraag 1.
116.
Wat zijn de afwegingen geweest om een aanvullend wapensysteem zoals de genoemde langeafstandsraketten toe te voegen
aan de eisen van de onderzeeërs? Wanneer is deze beslissing
genomen?
Zie het antwoord op vraag 105.
117.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

34

Zijn torpedobuizen afdoende voor het lanceren van langeafstandsraketten of moeten hiervoor aparte schachten worden
ingebouwd in de onderzeeërs?
Defensie specificeert de eisen aan de onderzeeboot niet technisch maar
functioneel. De kandidaat-werven bepalen welke technische oplossingen
zij aanbieden om invulling te geven aan de functionele eisen.
118.
Deelt u de analyse dat Nederland een betere onderhandelingspositie heeft (financieel, materieel technisch) ten aanzien van de
Naval Group die als gevolg van de nieuwe realiteit in Australië
met nieuwe orders aan de status als bouwer van onderzeeboten
wil werken? Zo nee, waarom niet?
U schrijft immers dat AUKUS «op dit moment geen directe
gevolgen (heeft) voor het Nederlandse programma voor de
vervanging van de onderzeebootcapaciteit, onder andere omdat
de conventionele onderzeeboten in Australië zouden worden
gebouwd.»
Zoals gesteld in de voortgangsrapportage heeft AUKUS op dit moment
geen directe gevolgen voor het Nederlandse programma voor de
vervanging van de onderzeebootcapaciteit. Defensie doet geen uitspraken
over haar onderhandelingspositie, juist om die te beschermen en deze
niet onnodig negatief te beïnvloeden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 225, nr. 37

35