Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

29 544

Arbeidsmarktbeleid

Nr. 949

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 oktober 2019
In juni 2015 is de Gezondheidsraad gevraagd het kabinet te adviseren over
het vraagstuk langer doorwerken en gezondheid.
In het door de Gezondheidsraad uitgebrachte advies staat de volgende
hoofdvraag centraal: wat is er vanuit gezondheidsperspectief nodig voor
langer doorwerken? De Gezondheidsraad heeft hiertoe vervolgens twee
aspecten nader uitgewerkt: wat is de onderlinge wisselwerking tussen
gezondheid en inzetbaarheid en wat heeft opleidingsniveau hiermee te
maken? En wat zijn potentiele randvoorwaarden en mogelijke maatregelen om langer doorwerken mogelijk te maken? Hierbij bied ik u, mede
namens de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, het rapport
van de Gezondheidsraad aan1.
De vragen zijn onverminderd actueel voor werkgevers en werknemers,
maar ook voor de overheid. In het principeakkoord over de vernieuwing
van het pensioenstelsel dat op 5 juni jl. is gepresenteerd, zijn aanvullende
maatregelen aangekondigd. Het betreffen een minder snelle stijging van
de AOW-leeftijd, een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen en een pakket maatregelen dat het voor eenieder haalbaar maakt
om gezond werkend het pensioen te bereiken; ook voor degenen met
zwaar werk.
Conclusies Gezondheidsraad
De brede vraagstelling leidt tot een breed beeld aan uitkomsten. Zeer in
het algemeen concludeert de Gezondheidsraad dat een slechte
gezondheid uiteraard leidt tot verminderde inzetbaarheid. Omdat de
pensioengerechtigde leeftijd in Nederland pas recent is opgeschoven, is
er niet veel gelegenheid geweest om te onderzoeken wat de relatie
andersom is: de effecten van langer doorwerken op de gezondheid.
1

kst-29544-949
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 544, nr. 949

1

Daarom heeft de Gezondheidsraad haar advies gebaseerd op indirect
bewijs voor verminderde inzetbaarheid, namelijk indicatoren zoals
verhoogde herstelbehoefte en meer ziekteverzuim. Een van de belangrijkste aanbevelingen is dan ook te blijven inzetten op onderzoek en
monitoring op dit onderwerp.
Naast deze algemene conclusies omvat het rapport van de Gezondheidsraad een groot aantal deelconclusies voor diverse verschillende
groepen. De Gezondheidsraad heeft zich in het bijzonder gericht op lager
opgeleiden en concludeert dat het risico op het voortijdig verlaten van de
arbeidsmarkt via werkloosheid, arbeidsongeschiktheid en vroegpensioen
door een slechte gezondheid hoger blijkt naarmate het opleidingsniveau
lager is.
De Gezondheidsraad geeft aan dat het beperkt mogelijk is om iets te
zeggen over de effectiviteit van specifieke maatregelen ter bevordering
van duurzame inzetbaarheid. Volgens de Gezondheidsraad is qua type
maatregelen het meeste effect te verwachten van op maat geformuleerde
regelmogelijkheden op individueel of op organisatieniveau. De maatregelen die de gezondheidsraad bekeken heeft variëren van coaching door
een bedrijfsarts tot sporten op het werk.
Beleidsreactie
De Gezondheidsraad komt tot een aantal aanbevelingen die ik ter harte
neem ter ondersteuning van mijn beleid. Ik ga hieronder achtereenvolgens in op: maatwerk in maatregelen voor inzetbaarheid, jong
beginnen met duurzame inzetbaarheid, flexibele vormen van pensionering, inzet op arbeidsomstandigheden en kennisontwikkeling.
Maatwerk in maatregelen voor inzetbaarheid
De Gezondheidsraad heeft gekeken naar de randvoorwaarden en andere
factoren die samenhangen met de inzetbaarheid van oudere werkenden.
Naast gezondheid en inkomen onderscheidt de Gezondheidsraad een
drietal factoren die een rol spelen. Deze liggen op respectievelijk
individueel, organisatie- en beleidsmatig niveau. Bij individuele factoren
kan gedacht worden aan opleidingsniveau, vrije tijdbesteding en leefstijl.
Belangrijke organisatiefactoren zijn arbeidsomstandigheden, voldoende
regelmogelijkheden op het werk: zowel qua werkinhoud als qua individueel en levensfasebewust loopbaanbeleid. De Gezondheidsraad is ook
ingegaan op beleidsmatige factoren zoals (financiële) prikkels voor
arbeidsparticipatie of veranderingen in pensioenregelingen. Het gaat hier
om potentiële randvoorwaarden, die van invloed kunnen zijn. De
effectiviteit van elke maatregel afzonderlijk is volgens de Gezondheidsraad onduidelijk, echter wanneer alle maatregelen bij elkaar worden
genomen is een klein gunstig effect duidelijk zichtbaar. Volgens de
Gezondheidsraad zijn regelmogelijkheden (autonomie) op organisatieniveau de meest veelbelovende soort maatregelen die langer doorwerken
mogelijk kunnen maken. Dit onderstreept het belang van maatwerk:
maatregelen die aansluiten bij de individuele situatie van de werknemer
en mogelijkheden bij de betreffende organisatie. Een herkenbaar beeld.
Werkomstandigheden variëren immers tussen sector, organisatie en zelfs
individuele werknemer.
Afgelopen jaren heeft SZW verschillende initiatieven ontplooid als
onderdeel van het programma Duurzame Inzetbaarheid. Deze hebben
verschillende aanknopingspunten opgeleverd voor passende maatregelen
en het creëren van bewustwording en het bieden van handelingsperspectief door het delen van goede voorbeelden. Hierop zal worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 544, nr. 949

2

voortgebouwd bij het samen met werkgevers en werknemers uitwerken
van het eerder genoemde pakket aan maatregelen om gezond te kunnen
doorwerken aan het pensioen.
Een belangrijk doel van het programma was het vergroten van de
bewustwording over de noodzaak om te investeren in duurzame
inzetbaarheid in het Midden- en Kleinbedrijf, precies het organisatieniveau
waarop de Gezondheidsraad veelbelovende maatregelen voor langer
doorwerken ziet.
Een andere activiteit van het programma Duurzame inzetbaarheid was het
stimuleren van leren en ontwikkelen bij lager opgeleide werkenden: een
belangrijke manier om de positie van werkenden met een kwetsbare
arbeidsmarktpositie te verbeteren. Om werkgevers en O&O-fondsen
hierbij te ondersteunen heeft SZW bij zestien sectoren goede praktijkvoorbeelden in kaart gebracht.2 Daarnaast is in samenwerking met AWVN een
gedragsexperiment opgezet om te onderzoeken of managers hun
medewerkers kunnen motiveren om te investeren in hun duurzame
inzetbaarheid. De doelgroep betreft werknemers tot en met een MBO 4
niveau. Dit gedragsexperiment raakt het beleid inzake Leven Lang
Ontwikkelen, waarop ik hieronder kort inga.
Jong beginnen
De Gezondheidsraad adviseert vanaf het begin van de loopbaan te
beginnen met duurzame inzetbaarheid, bijvoorbeeld door loopbaanbeleid
of maatregelen gericht op bewustwording voor veilig en gezond werken.
Op die manier kan in een vroeg stadium rekening gehouden worden met
de eventuele achteruitgang in gezondheid en inzetbaarheid op hogere
leeftijd. Hoe eerder dit in het onderwijs wordt aangeleerd hoe beter dit in
de praktijk kan worden gebracht wanneer men toetreedt tot de arbeidsmarkt. Zo worden toekomstige werknemers zich op jonge leeftijd al
bewust van het belang van gezond en veilig werken en duurzame
inzetbaarheid. Voor het middelbaar beroepsonderwijs is daarom, met
ondersteuning van mijn departement, een keuzedeel ontwikkeld: «Blijvend
fit, veilig en gezond werken». Met dit keuzedeel kan de student zijn
vakmanschap ten aanzien van gezond en veilig werken verdiepen. In
afstemming met de MBO-raad verken ik de mogelijkheid voor scholen om
advies op maat te krijgen om dit keuzedeel specifiek te maken voor de
betreffende beroepsopleiding.
Door ook als de loopbaan eenmaal is begonnen tijdig te investeren in
scholing en ontwikkeling blijven mensen duurzaam inzetbaar op de
arbeidsmarkt. Het kabinet richt zich hierop onder de noemer Leven Lang
Ontwikkelen, zoals aangegeven in de kamerbrief van 27 september 2018.3
Focus ligt op het stimuleren van eigen regie van mensen op hun loopbaan
en hun leven, zodat zij zich kunnen ontwikkelen, hun eigen keuzes kunnen
maken en kunnen voorkomen dat zij hun baan verliezen. Het kabinet werkt
in aanvulling op wat sociale partners en O&O fondsen al doen aan een
uitgavenregeling voor individuele leer- en ontwikkelbudgetten.4 Om
samen met alle betrokken partijen tot een doorbraak te komen en een
sterke leercultuur te realiseren, verbetert het kabinet de randvoorwaarden

2

Zie het rapport «Investeren in leren en ontwikkelen. Inzichten in succesvolle initiatieven in 16
sectoren» februari 2016. Uitgevoerd en begeleid door Capgemini Consulting. Te vinden op
www.duurzameinzetbaarheid.nl.
3
Kamerstuk 30 012, nr. 92.
4
Het beschikbare budget voor deze uitgavenregeling is structureel ruim € 200 mln. De
verwachting is dat deze regeling dit jaar kan worden gepubliceerd. Voor implementatie moet
rekening worden gehouden met een tijdsbeslag van langer dan een jaar na publicatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 544, nr. 949

3

via een meerjarig actiegericht programma. Daarin is onder meer veel
aandacht voor het stimuleren van een leercultuur in het MKB5 en voor het
meer flexibel maken van het onderwijsaanbod voor volwassenen.
Flexibele vormen van pensionering
Het belang van maatwerk komt ook terug in de aanbeveling van de
Gezondheidsraad om te onderzoeken of flexibele vormen van pensionering beter passen bij de grote diversiteit in gezondheid op hogere
leeftijd en bij de grote gezondheidsverschillen tussen laag- en hoogopgeleiden. Er bestaan reeds verschillende mogelijkheden om het aanvullend
pensioen naar eigen wens in te richten. De ingangsdatum van het
aanvullend pensioen kan (binnen grenzen) zelf gekozen worden, de
hoogte van het aanvullend pensioen kan in de eerste jaren van pensionering hoger of lager worden vastgesteld (hoog-laag uitkering) en het
aanvullend pensioen kan in deeltijd worden opgenomen. Daarnaast heeft
de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid op 27 juni jl. een
hoofdlijnenbrief naar de Tweede Kamer gezonden inzake het mogelijk
maken van opname bedrag ineens op pensioeningangsdatum.6 Verbetering van de voorlichting van dergelijke mogelijkheden en inzicht in de
financiële gevolgen ervan zijn belangrijke eerste stappen. Zodra mensen
inzicht hebben in de mogelijkheden, kunnen zij hun pensioen naar eigen
wens inrichten. Het is hierbij belangrijk om op te merken dat het handelingsperspectief afneemt naarmate het aanvullend pensioen lager is. De
AOW-uitkering wordt dan een veel belangrijker inkomenscomponent.
Bij flexibele vormen van pensionering gaat het niet alleen over het
inkomen, maar ook over het actief blijven op de arbeidsmarkt tot
pensionering. Een geleidelijke afbouw van werk kan niet alleen voor de
gezondheid, zoals de Gezondheidsraad adviseert, maar ook voor het
arbeidsplezier verstandiger zijn dan pensionering in een keer. Generatiepacten, die door sociale partners afgesloten kunnen worden, kunnen hier
uitkomst in bieden. Oudere werknemers kunnen ervoor kiezen minder
uren te gaan werken, waarbij het salaris minder wordt verlaagd en de
pensioenopbouw volledig in stand blijft. Het voordeel is dat hun kennis en
kunde nog wel beschikbaar blijft voor de organisatie. Naast de afspraken
uit het principeakkoord over vernieuwing van het pensioenstelsel over
een minder snelle stijging van de AOW-leeftijd, arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen en een pakket maatregelen dat het voor
eenieder haalbaar maakt om gezond werkend het pensioen te bereiken, is
het kabinet bereid te onderzoeken of er belemmeringen worden ervaren
bij het afsluiten van generatiepacten of als mensen in deeltijd willen
pensioneren.
Inzet op arbeidsomstandigheden
De Gezondheidsraad vraagt in haar advies aandacht voor goede arbeidsomstandigheden als basisvoorwaarde voor langer doorwerken. Ik zet daar
stevig op in. Mijn arbeidsomstandighedenbeleid is gericht op voorkomen
van uitval door werk, waarbij werkenden tot hun pensioen vitaal
werkzaam en productief zijn en waarbij gezondheidsschade op korte en
lange termijn wordt voorkomen. Een aantal speerpunten en toekomstige
aandachtsgebieden binnen arbeidsomstandigheden heb ik geschetst in
mijn beleidsreactie op de Arbobalans 2018 van 14 februari dit jaar.7 Goede
arbeidsomstandigheden zijn primair de verantwoordelijkheid van
5

Naar aanleiding van motie Wiersma (Kamerstuk 35 074, nr. 45) is hiervoor vanaf 2020 structureel € 48 mln beschikbaar.
6
Kamerstuk 32 043, nr. 486.
7
Beleidsreactie op de Arbobalans 2018, 14 februari 2019. Kamerstuk 25 883, nr. 340.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 544, nr. 949

4

werkgevers in samenwerking met werknemers. Een van de rollen van de
overheid hierin is faciliteren en de samenwerking opzoeken, onder meer
met het programma Eerlijk, Gezond en Veilig, en het programma
Preventie Beroepsziekten met de campagne Veilig Werken met Gevaarlijke
Stoffen.
Kennisontwikkeling
De Gezondheidsraad concludeert – gegeven de relatieve prilheid van
aandacht voor duurzame inzetbaarheid – dat er weinig gegevens
beschikbaar zijn over de effectiviteit van maatregelen die de duurzame
inzetbaarheid stimuleren. De Gezondheidsraad adviseert daarom de
ontwikkeling van de gezondheid in relatie tot langer doorwerken te blijven
monitoren opdat op termijn beter zicht ontstaat op de effectiviteit van
maatregelen. Ik onderschrijf dit en in opdracht van mij worden dan ook
diverse onderzoeksprogramma’s uitgevoerd waarbinnen er specifieke
aandacht is voor duurzame inzetbaarheid. Daartoe werkt SZW samen met
verschillende kennispartners.8 TNO richt zich in de lopende meerjarenprogrammering Arbeid en Gezondheid 2018–2021 op een drietal hoofdlijnen
met het doel om kennis te ontwikkelen, te borgen en overzichtelijk
toegankelijk te maken. Een van de hoofdlijnen betreft de vraag: hoe
houden we mensen en organisaties langer gezond en productief aan het
werk?
In het kader van het thema «Interventies gezond en veilig werken &
gedragsbeïnvloeding» lopen verschillende projecten die gericht zijn op
het ontwikkelen en evalueren van interventies bij bedrijven.
Als onderdeel van het programma Monitoring van Arbeid voert TNO
longitudinaal onderzoek uit naar onder welke omstandigheden
werknemers met behoud van een goede productiviteit en een goede
gezondheid aan het werk kunnen en willen blijven en welke effecten dat
heeft op de duurzame inzetbaarheid. Daarnaast voert TNO dit jaar een
voorstudie uit naar de prioritaire risico’s en risicogroepen als het gaat om
fysiek zwaar werk. Waarin reeds gekeken wordt naar goede praktijken,
knelpunten en behoeften. Op basis daarvan zal vanaf 2020 beleid worden
ontwikkeld in het kader van het programma Preventie Beroepsziekten en
uitgerold samen met branches die te maken hebben met fysiek zwaar
werk en fysiek zware beroepen. Tegelijkertijd gaat er in 2020 een Europese
campagne van start gericht op het voorkomen van beroepsziekten door
fysiek zwaar werk.
Mede naar aanleiding van het pakket aan maatregelen om gezond te
kunnen doorwerken tot aan het pensioen, zoals afgesproken in het
principeakkoord, heb ik RIVM onlangs de opdracht gegeven om onderzoek
te doen naar hoe de gezondheid zich rond de AOW-leeftijd op lange
termijn zal ontwikkelen en waar nog kansen liggen voor verbetering van
de gezondheid en duurzame inzetbaarheid. De uitkomsten hiervan moeten
aanknopingspunten bieden voor preventief beleid gericht op duurzame
inzetbaarheid.
Tot slot
Het advies van de Gezondheidsraad schetst de contouren van wat er
nodig is om langer doorwerken mogelijk te maken. Alle partijen die
betrokken zijn bij de uitwerking daarvan: bedrijven, werknemers, de
overheid en vooral Nederland als geheel hebben hierin een gemeenschappelijk belang en een gezamenlijk doel. We kunnen niet zorgen dat
8

Een overzicht kunt u vinden in de kennisagenda SZW 2019/2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 544, nr. 949

5

niemand meer uitvalt. Maar we kunnen er wel alles aan doen om iedereen
in staat te stellen in goede gezondheid hun pensioen te halen en van hun
oude dag te genieten.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
T. van Ark

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 544, nr. 949

6