Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 448

Verantwoording over bilaterale
ontwikkelingssamenwerking

Nr. 2

RAPPORT
ACHTERGRONDSTUDIE NAAR SECTORALE BEGROTINGSSTEUN,
DE CASUS OEGANDA
Inhoud

kst-33448-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

1
1.1
1.2
1.3
1.4

Over dit onderzoek
Begrotingssteun
Mutual accountability
Probleemstelling en aanpak
Leeswijzer

3
3
3
4
4

2
2.1
2.2

Internationale afspraken
Afspraken uit 2005, 2008 en 2011
Handreiking voor gezamenlijke financieringsarrangementen

5
5
6

3
3.1
3.2
3.3

Nederlands beleid
Beleid t/m 2011
Beleid na 2011
Controle en verantwoording

7
7
8
9

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Oeganda
Begrotingssteun aan Oeganda
Donorenoverleg in Oeganda
Bilaterale overeenkomsten Nederland-Oeganda
Controle en verantwoording
Knelpunten in de praktijk

12
12
12
14
15
16

5
5.1
5.2

HOAP-initiatief van rekenkamers
Doelstelling en realisatie
Belemmerende factoren

18
18
18

6

Conclusie

19

7
7.1
7.2

Bestuurlijke reactie en nawoord Algemene Rekenkamer
Reactie staatssecretaris van Buitenlandse Zaken
Nawoord Algemene Rekenkamer

21
21
22

Bijlage 1
Bijlage 2

High Level Overview
Afkortingen
Literatuur

23
25
26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

2

1 OVER DIT ONDERZOEK
1.1 Begrotingssteun
Begrotingssteun is een van de instrumenten voor bilaterale ontwikkelingssamenwerking en kent twee modaliteiten:
• Algemene begrotingssteun (ABS): een ontvangend land dat voldoet
aan de voorwaarden van goed bestuur, goed beleid en dialoog,
ontvangt geld zonder specifieke oormerking van het geld. Het
donorland stelt wel randvoorwaarden voor de besteding van het geld.
• Sectorale begrotingssteun (SBS): de donor geeft geoormerkt geld aan
de overheid van het partnerland en stelt als voorwaarde dat zij het geld
besteedt in een bepaalde sector, bijvoorbeeld onderwijs. Ook bij dit
instrument stelt het donorland voorwaarden, bijvoorbeeld aan goed
bestuur.
In 2011 heeft het kabinet-Rutte/Verhagen bilateraal in totaal € 65,5 miljoen
besteed aan algemene begrotingssteun en € 61,8 miljoen aan sectorale
begrotingssteun (BuZa, 2011d).
Donoren hebben het instrument begrotingssteun ontwikkeld als antwoord
op de kritiek dat ze hun projectenhulp versnipperden en niet afstemden
(Wereldbank, 1998). De veronderstelling was dat het effectiever, efficiënter
en duurzamer zou zijn om in de partnerlanden overheidscapaciteit op te
bouwen zodat ze zelf verantwoordelijkheid zouden nemen. Begrotingssteun is één van de hulpvormen die een donor in een partnerland kan
inzetten, naast projecten en programma’s.
Een aantal donoren waaronder Nederland bouwt ABS inmiddels af. ABS
zou te zeer een blanco cheque zijn voor regeringen die te weinig
vordering maken met het invoeren van de principes van goed bestuur.
Voor andere donoren zoals de Wereldbank en de Europese Unie is ABS
een van de belangrijkste instrumenten.
1.2 Mutual accountability
De principes die Nederland bij begrotingssteun hanteert, zijn gebaseerd
op de Verklaring van Parijs/Accra. Een van de principes is mutual
accountability: wederzijdse verantwoording door het donorland en het
partnerland over geld en resultaten. Met dit principe wil de internationale
gemeenschap zowel in het ontvangende land als in het donorland meer
transparantie en betere verantwoording genereren over de besteding van
ontwikkelingsgelden.
Mutual accountability kent drie kernelementen (OECD, niet gedateerd):
• opstellen van een gezamenlijke agenda (gemeenschappelijke doelen
en voorwaarden voor de transfer van het donorgeld en nationale
ontwikkelingsstrategieën waarin is vastgelegd waarvoor het donorgeld
gebruikt wordt);
• gezamenlijk monitoren en evalueren van activiteiten, voorwaarden en
resultaten (o.a. door performance assessment frameworks);
• dialoog voeren en onderhandelen (o.a. door gemeenschappelijke
werk- en consultatiegroepen met vertegenwoordigers van donoren en
partnerlanden, parlementariërs en het maatschappelijke veld).
Daarnaast dient de overheid, zowel in het partner- als in het donorland,
zich in haar eigen land te verantwoorden (domestic accountability) over
ontvangen c.q. verleende steun. Daarbij spelen het parlement, de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

3

rekenkamer, maatschappelijke organisaties, politieke partijen en media
een rol.
Domestic en mutual accountability moeten in theorie complementair zijn
aan elkaar. Een sterkere mutual accountability leidt tot een sterkere
domestic accountability en omgekeerd. Samen bevorderen ze het
resultaat van de ontwikkelingssamenwerking (ODI, 2009b).

Donorland
domestic accountability

GOV

Partnerland
domestic accountability

mutual
accountability

GOV

1.3 Probleemstelling en aanpak
We hebben onderzocht hoe donor- en partnerlanden zich verantwoorden
over begrotingssteun. Onze casus daarbij is de Nederlandse begrotingssteun voor Oeganda.
We hebben eerst de internationale afspraken over en vervolgens het
Nederlands beleid voor ontwikkelingssamenwerking in kaart gebracht.
Tegen die achtergrond schetsen we de gang van zaken rond de Nederlandse steunverlening aan Oeganda en de wijze waarop het kabinet
daarover verantwoording aflegt. Daarbij komt ook de samenwerking met
andere donoren aan de orde, evenals de rol van de rekenkamers van de
donorlanden.
Voor alle landen die begrotingssteun krijgen gelden dezelfde
voorwaarden, de uitwerking daarvan kan per geval verschillen, op basis
van de concrete situatie in ontvangende landen. De casus Oeganda laat
zien dat de praktijk in een land nog ver af staat van wat de Parijse Agenda
ambieert met mutual accountability. Dat heeft onder meer te maken met
de spanning die in de praktijk blijkt te bestaan tussen mutual en domestic
accountability. Hiervoor vragen we aandacht van de Tweede Kamer.
Deze studie is niet gebaseerd op nieuw onderzoek, maar op inzichten
ontleend aan ons eerder onderzoek bij de Oegandese Rekenkamer
(Algemene Rekenkamer, 2011)1 en op evaluaties door anderen.
1.4 Leeswijzer

1

We hebben het desbetreffende onderzoek
uitgevoerd in samenwerking met de rekenkamers van Zweden en Noorwegen. Zie
bijlage 1 voor de samenvatting van het
onderzoek.

In hoofdstuk 2 beschrijven we de internationale afspraken over ontwikkelingssamenwerking. We gaan in op de idealen van de Parijse Agenda en
de daarop gebaseerde afspraken rondom donorcoördinatie. Het Nederlandse beleid voor begrotingssteun lichten we in hoofdstuk 3 toe. Onze
casus over Oeganda volgt in hoofdstuk 4. We beschrijven in hoofdstuk 5
de rol van de rekenkamers van de donorlanden die bij de casus horen. We
sluiten in hoofdstuk 7 af met onze waarnemingen op het gebied van
mutual accountability.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

4

2 INTERNATIONALE AFSPRAKEN
2.1 Afspraken uit 2005, 2008 en 2011
In 2005 committeerden de regeringen van 35 donorlanden waaronder
Nederland, 26 multilaterale organisaties en 56 partnerlanden zich aan de
Verklaring van Parijs, die gericht was op het vergroten van de effectiviteit
van ontwikkelingshulp. De Verklaring bevat vijf principes (OECD, 2005):
1. Ownership (eigenaarschap)
De partnerlanden ontwikkelen zelf hun ontwikkelingsbeleid en hun
plannen om armoede te bestrijden. De donoren aanvaarden dat het
partnerland de leiding neemt om zijn beleid tot uitvoering te brengen.
2. Alignment (aansluiting bij systemen van het partnerland)
Donoren stemmen hun ontwikkelingshulp af op de nationale
strategieën en systemen van het partnerland. Wanneer donoren de
systemen nog onvoldoende betrouwbaar achten, proberen zij daar
iets aan te doen in plaats van parallelle structuren te creëren.
3. Harmonisatie
De donoren harmoniseren hun interventies bij de partnerlanden om
de collectieve ontwikkelingshulp efficiënter te maken.
4. Resultaatgericht beheer
De hulp moet gericht zijn op de beoogde resultaten en de beschikbare verantwoordingsinformatie moet worden gebruikt om het
beslissingsproces over de steunverlening te verbeteren.
5. Mutual accountability (wederzijdse verantwoording)
De donorlanden en de partnerlanden analyseren samen de resultaten
van de inspanningen. Daarvoor gebruiken ze de bestaande mechanismen in het partnerland.
Mutual accountability
Omdat er geen algemeen aanvaarde praktische definitie van mutual
accountability beschikbaar was heeft de Duitse ontwikkelingsorganisatie GTZ het concept in 2009 uitgewerkt. In de traditionele accountability is sprake van eenzijdige macht en controle van de donor over
de partner, inclusief eenzijdige monitoring van de partner door de
donor. Bij wederkerigheid gaat het om een vrijwillige samenwerking,
met gedeelde waarden waarbij zowel partner- als donorland
effectiviteit van ontwikkelingsdoelen nastreeft. Zij zetten in op
positieve incentives, niet op harde sancties voor non-compliance
(ODI, 2009a).
Dat diverse donoren besloten meer hulp te kanaliseren via een sectorale
benadering en begrotingssteun was in lijn met de Verklaring van Parijs.
In vervolg op de Verklaring van Parijs werd in 2008 de Accra Agenda for
Action aanvaard (OECD, 2008). Donoren en partnerlanden waren het eens
over de noodzaak van versnelde implementatie van de Parijse Agenda en
van verdieping ervan op cruciale punten als voorspelbaarheid van
financiering, gebruik van lokale systemen, transparantie en accountability.
In 2011 werden de uitgangspunten van de Parijse Agenda bevestigd in
Busan. Er werd opnieuw aandacht gevraagd voor verdieping van het
democratische eigenaarschap en voor de voorspelbaarheid van de hulp
(OECD, 2011). Die twee punten vergen meer beheersing op resultaten,
monitoring en evaluatie en meer communicatie over de voortgang en
versterking van nationale capaciteiten, zo werd gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

5

In 2011 werd de stand van de implementatie van de Verklaring van Parijs
opgemaakt. Het beeld was gemengd (zie kader) en de minste resultaten
waren behaald bij het implementeren van mutual accountability (ODE,
2011). Nederland heeft – zo wordt vastgesteld – in het algemeen goede
voortgang geboekt bij het toepassen van de uitgangspunten van de
Verklaring van Parijs. Die voortgang betreft echter niet (onder meer) het
gebruikmaken van de systemen (zoals financiële procedures, dienstverleningsprocedures en administratieve systemen) in het partnerland en het
gezamenlijk optreden met andere donoren bij analytische activiteiten
(OECD, 2011b).
Voortgang implementatie van de Verklaring van Parijs
• Veel vooruitgang is te zien op het terrein van goed nationaal
ontwikkelingsbeleid: het percentage landen met een goede
nationale ontwikkelingsstrategie is in 2011 opgelopen tot 52%
(19% in 2005). Ook is sprake van een toename en hoge kwaliteit
van resultaat-georiënteerde meetinstrumenten en rapportages
om de voortgang vast te stellen.
• Gematigde resultaten zijn behaald bij het stimuleren van civil
society, capacity development (nog te veel aanbod gestuurd),
kwaliteit van public financial management systems en gebruik
van die systemen, ontbinding van hulp en vergroting van
transparantie van hulp.
• Weinig tot geen voortgang is te zien bij hulp voor de overheidssector, minder fragmentatie en meer voorspelbaarheid van hulp,
gemeenschappelijke arrangementen of procedures en gezamenlijke missies/analyses door de donoren. De meeste landen
moeten nog aan de slag met wederzijdse reviews op de performance (OECD, 2011a).
2.2 Handreiking voor gezamenlijke financieringsarrangementen
In 2007 heeft een aantal Europese donorlanden, de «Nordic+»2 genoemd,
een sjabloon met handreiking opgesteld voor gezamenlijke financieringsarrangementen die voortbouwt op de Verklaring van Parijs (Nordic+,
2007). De handreiking Joint Financing Arrangement (JFA) dient als
instrument om samenwerkingsarrangementen waarbij meer donoren zijn
betrokken te structureren.
In de handreiking stuurt de Nordic+-groep op harmonisation en alignment
van de arrangementen. De groep legt uit hoe donorlanden bepaalde
onderdelen kunnen regelen op basis van deze twee principes, maar ook
hoe te handelen wanneer dit niet mogelijk is. De handreiking gaat verder
in op de controle en verantwoording en geeft richtlijnen voor verantwoordingsproducten en -methodieken, zoals het gebruik van een performance
assessment framework. Ook staat in de handreiking hoe donorlanden via
gezamenlijke review, evaluatie en auditing de naleving van het arrangement kunnen controleren.

2

Bij de oprichting in 2000 bestond de
Nordic+-groep uit de ministers voor Ontwikkelingssamenwerking van Duitsland, Nederland,
Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk. Zij
besloten tot samenwerking gericht op
harmonisatie en coördinatie van hun
ontwikkelingshulp-programma’s. Al snel
traden ook Denemarken en Zweden toe, later
gevolgd door andere donoren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

6

3 NEDERLANDS BELEID
3.1 Beleid t/m 2011
Al vóór de Verklaring van Parijs heeft begrotingssteun in Nederland vorm
gekregen, aanvankelijk vooral in de vorm van ABS.
In 1998 koos de minister voor Ontwikkelingssamenwerking voor een
andere opzet van de bilaterale hulp. Volgens de minister was deze te
weinig effectief en versnipperd, was er gebrek aan goed bestuur bij de
ontvangende landen, was er sprake van ongecoördineerde projecthulp,
onvoldoende samenwerking tussen donoren en onvoldoende zeggenschap van partnerlanden. De minister koos ervoor om in het vervolg de
hulp te concentreren op een beperkt aantal landen en sectoren.3
Ambities van sectorale benadering
Beoogde veranderingen in het Nederlandse beleid waren concentratie van de hulp in sectoren, vraaggerichte keuze van sectoren,
minder geoormerkte hulpvormen, toenemende donorcoördinatie,
toenemende alignment en harmonisatie, langetermijnafspraken en
versterken van de nationale planning en implementatiecapaciteit.
Beoogde veranderingen in het partnerland waren het bevorderen
van ownership, het versterken van de implementatiecapaciteit in het
ontvangende land en meer efficiency (IOB, 2008). In deze ambities
zijn de latere uitgangspunten van de Parijse Agenda herkenbaar.
Met de sectorale benadering deed ook het instrument SBS zijn intrede in
de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking. De minister voor Ontwikkelingssamenwerking heeft in 2003 de uitgangspunten van de sectorale
begrotingssteun nog eens samengevat: begrotingssteun moest gekoppeld
zijn aan het armoedebeleid van het partnerland, moest gepaard gaan met
een beleidsdialoog en gebaseerd zijn op voortgangsindicatoren voor
institutionele hervormingen en beleidshervormingen (BuZa, 2003). Hij
handhaafde de principiële voorkeur voor ABS en benadrukte tegelijkertijd
het belang van een goede mix van hulpmodaliteiten.4

3
In 1998 ontvingen 119 landen Nederlandse
hulp, in 2002 nog 36, waaronder Oeganda.
Aansluitend bij de milleniumdoelen concentreerde de Nederlandse hulp zich op basisonderwijs, milieu, water, reproductieve
gezondheid en hiv/aids (IOB, 2008).
4
Het benadrukken van het belang van een
goede mix was mede gebaseerd op uiteenlopende visies van de posten (ambassades,
consulaten-generaal en permanente vertegenwoordiging). Sommige posten gaven aan dat
SBS in hun landen onvoldoende mogelijkheden bood om sectoroverstijgende
problemen aan te pakken; zij zagen meer
mogelijkheden in ABS, waarmee het
partnerland nadruk kon leggen op macroeconomische thema’s. Andere posten gaven
de voorkeur aan SBS omdat deze modaliteit
grotere technische betrokkenheid en een
effectievere dialoog tussen donorland en
partnerland mogelijk maakte.
5
Bij centrale overheden verbetert dit, maar
regionaal en lokaal niet.

In 2008 werd vastgesteld dat de sectorale benadering heeft bijgedragen
aan grotere donorcoördinatie, toewijzing van hulp op basis van plannen
van de overheid, betere afstemming op prioriteiten en procedures van het
ontvangende land en een geleidelijke vermindering van de beheerslast
aan donorzijde (IOB, 2008). Nederland scoort bovengemiddeld op
indicatoren zoals voorspelbaarheid van financiering, tijdige betaling,
afstemming op de begrotingscyclus van het partnerland, vermindering
van missies en gebruik van standaard-overheidsrapportages. Er werden
ook knelpunten vastgesteld.
• De mate waarin harmonisatie vorm krijgt en de bereidheid tot
gezamenlijke financiering blijven beperkt tot vooral Noord- en
West-Europese donoren. Grote donoren als de Wereldbank,
VN-organisaties, Japan en de VS doen hier nauwelijks aan mee.
• Resultaten inzake ownership hangen mede af van de hulpafhankelijkheid en de uitvoeringscapaciteit van de ondersteunende overheid van
het partnerland.5 Deze landen zien de toenemende donorcoördinatie
dikwijls als belemmering voor ownership.
• De verschuiving naar sectorsteun en begrotingssteun staat vaak op
gespannen voet met tekortkomingen in goed bestuur in de partnerlanden. Goed bestuur bleek – door de sterke samenhang met het
criterium armoede – geen geschikt criterium voor de selectie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

7

•

landen. Vanaf 2002 kijkt het donorland daarom bij de beoordeling van
goed bestuur meer naar de intentie om te verbeteren.
De sectorale benadering is sterk gericht geweest op de centrale
overheid van het partnerland. Donorlanden achten meer aandacht
nodig voor institutionele versterking van de lagere overheden in
partnerlanden.

In 2009 meldde de minister voor Ontwikkelingssamenwerking – naar
aanleiding van een toenemend aantal Kamervragen over de effectiviteit
van begrotingssteun – deze hulpmodaliteit in te willen blijven zetten
(BuZa, 2009). Hij maakte melding van twee «uitdagingen» daarbij:
• Overheden van partnerlanden hebben nog altijd moeite met het
opzetten en uitvoeren van een coherent en uitvoerbaar armoedebeleid
(onder meer doorvertaling naar begroting en actieplannen, professionaliteit van de overheid, functionerende controlemechanismen en
verantwoording op resultaten).
• Begrotingssteun vraagt een omslag in werkwijzen. Nederland moet het
uitvoeren van eigen bilaterale programma’s vervangen door «schakelen tussen interne standpuntbepaling, afstemming met donoren en
dialoog met het partnerland. [....] Een logische consequentie hiervan is
dat het Nederlandse standpunt niet per se doorslaggevend is en dat
een partnerland ook een door ons minder gewenste weg kan inslaan».
Partnerlanden moeten de eigen systemen gebruiken en verbeteren en
rekenschap afleggen tegenover rekenkamer en parlement (op basis
waarvan donoren hun rekenschap naar de thuisbasis afleggen).
In de jaren daarna nam de omvang van de Nederlandse begrotingssteun
verder af. De reductie vindt vooral plaats bij ABS; het aantal landen dat
ABS ontvangt is gehalveerd van tien naar vijf (zie kader).
Omvang Nederlandse algemene begrotingssteun in 2011
In 2011 had het kabinet-Rutte/Verhagen bij zijn aantreden de
uitgaven voor algemene begrotingssteun in 2011 verlaagd van € 128
miljoen (BuZa, 2011a) naar € 84 miljoen. Het aantal landen dat ABS
ontvangt is gehalveerd van tien naar vijf. Uiteindelijk is in 2011 in
totaal € 65,5 miljoen besteed aan ABS. Dat is minder dan driekwart
van de € 90,8 miljoen algemene begrotingssteun die Nederland
volgens opgave van het ministerie in 2007 gaf.
6

Leidraad voor deze herziening is het
WRR-rapport Minder pretentie, meer ambitie:
ontwikkelingshulp die verschil maakt (WRR,
2010).
7
In de Focusbrief benoemt de minister vier
beleidsspeerpunten (water, voedselzekerheid,
seksuele en reproductieve gezondheid en
rechten, en veiligheid en rechtsorde) en kiest
voor vijftien landen waarmee Nederland een
intensieve bilaterale ontwikkelingsrelatie
heeft.
8
Het ministerie geeft aan dat het nieuwe
beleid in feite al in november 2010 met het
nieuwe regeerakkoord bestond. Onderdeel
van het nieuwe beleid was dat Nederland een
betrouwbare donor wilde zijn. Daarom werden
de bestaande verplichtingen grotendeels
gerespecteerd, en werd het oorspronkelijke
beleid toegepast. Voor nieuwe verplichtingen
geldt echter wel het nieuwe strengere beleid.
Dit heeft er bijvoorbeeld toe geleid dat Zambia
in 2011 geen ABS meer kreeg.

3.2 Beleid na 2011
Vanaf 2011 streeft het kabinet naar een fundamentele herziening van het
ontwikkelingsbeleid.6 De aanzet voor die herziening geeft de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking in de Basisbrief Ontwikkelingssamenwerking
(BuZa, 2010c) en de Focusbrief ontwikkelingssamenwerking (BuZa,
2011b).7
Vanaf 2012 treden ook veranderingen voor begrotingssteun in.8 Door de
toenemende kritiek vanuit politiek en samenleving worden de criteria voor
begrotingssteun strenger. De verwachting is dat daardoor «aan de
achterkant» zich minder discussies zullen voordoen en het opschorten van
begrotingssteun minder vaak nodig zal zijn. ABS en SBS moeten voldoen
aan een politieke basistoets met betrekking tot corruptiebestrijding,
mensenrechten en goed bestuur. Daarnaast is er een aanvullende toets
over goed beleid (verhoging eigen inkomsten, economische stabiliteit,
groei en ontwikkeling ook voor de armen), kwaliteit van de dialoog en
vermijden van negatieve bijeffecten zoals hulpafhankelijkheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

8

De beoordeling van het public financial management in het partnerland
was tot 2012 sterk gericht op de rol van het Ministerie van Financiën en
het overkoepelde begrotingsproces. De kennis en capaciteit van de posten
op het gebied van belastingen en overheidsfinanciën zal worden
bevorderd door trainingen; ook het inzetten van een flexibele pool van
medewerkers is een optie (BuZa, 2011c).
Nieuwe procedure: de zeven stappen benadering
Met ingang van 2012 is ook een gewijzigde procedure ingevoerd
voor het opstellen van een strategie van posten in partnerlanden: de
zeven stappen benadering. De wijzigingen betreffen met name de
voorkant van het proces (besluitvorming). Het (Sector) Track Record
wordt vervangen door (1) een landenanalyse (algemene contextanalyse en een thematische analyse per speerpunt van het Nederlandse OS-beleid) en (2) een analyse van politieke risico’s voor
Nederland als donor. De onderbouwing van de keuze voor begrotingssteun grijpt terug op deze analyses.
De post monitort de risico’s, maakt jaarlijkse updates en rapporteert
essentiële zaken aan het Ministerie van Buitenlandse Zaken (BuZa).9
Besluiten over nieuwe verplichtingen en uitbetaling worden aan de
bewindspersoon voorgelegd voor akkoord (BuZa, 2011c).
De strengere voorwaarden leiden tot een beperkte toepasbaarheid van
ABS. SBS ten behoeve van de vier beleidsspeerpunten (veiligheid en
rechtsorde, voedselzekerheid, water en seksuele en reproductieve
gezondheid en rechten) blijft mogelijk mits goede sectorresultaten
aantoonbaar zijn.
In gesprekken met het ministerie werd erop gewezen dat de vier speerpunten aansluiten bij het Nederlandse beleid en mogelijk minder bij de
prioriteiten van het partnerland. Het risico bestaat dat daarmee wordt
ingeboet op internationale afspraken inzake alignment en ownership. Ook
werd gewezen op een mogelijke spanning tussen de toetsing en
monitoring enerzijds en de voorspelbare/meerjarige financieringswens
anderzijds
3.3 Controle en verantwoording
De minister van BuZa is verantwoordelijk voor de overdracht van
middelen voor ontwikkelingssamenwerking aan het partnerland (BuZa,
1998). Hoe het partnerland de begrotingssteun – algemeen of binnen een
bepaalde sector – besteedt, daar is de minister niet verantwoordelijk voor.
De minister is vervolgens wel verantwoordelijk voor het monitoren van de
uitvoering door het partnerland en het zo nodig interveniëren. Op basis
van informatie van het partnerland beoordeelt de minister achteraf of het
partnerland voldaan heeft aan de eisen die hij gesteld heeft.

9

Het oorspronkelijke idee van minstens eens
per jaar rapporteren door posten over
risicomonitoring aan het departement (BuZa,
2011c) is inmiddels verlaten en vervangen
door de genoemde werkwijze.
10
In de beschrijving staat de situatie centraal
die in de periode 2007 tot 2011 van kracht
was. Voor de beschrijving hebben we
gebruikgemaakt van BuZa, 2008a; BuZa, 2008b
en BuZa, 2010a.

De minister vult zijn verantwoordelijkheid in door toe te zien op de goede
werking van het proces van beoordelen/beslissen, contracteren,
monitoren en sanctioneren. Dit zijn de vier fasen die sinds 2004 te
onderscheiden zijn in de procedure rond de toekenning van ontwikkelingssamenwerkingsgelden.10 In dit proces spelen de posten een centrale
rol. Het budgethouderschap bij begrotingssteun is gedelegeerd aan de
posten.
De uitgangspunten van de Verklaring van Parijs, waaronder die van
mutual accountability, hebben hun neerslag gekregen in de
BuZa-procedures en -instrumenten (zie kader, p. 10). Naast een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

9

gezamenlijk Memorandum of Understanding sluit Nederland – net als
andere landen – een bilateraal arrangement af met het partnerland, als de
eigen «eisen» niet met alle donoren te harmoniseren zijn. In de praktijk
blijken de underlying principles (grondbeginselen) inzake mensenrechten
en goed bestuur, die Nederland hanteert als voorwaarden voor begrotingssteun, vaak moeilijk te harmoniseren.11
Mutual accountability in de BuZa-procedures voor begrotingssteun (situatie vóór 2012, invoering zevenstappenbenadering)
• Wanneer een aantal donoren begrotingssteun biedt, stellen zij zo
mogelijk een gezamenlijk Memorandum of Understanding op en
leggen de procedures en voorwaarden die zij gezamenlijk zullen
hanteren vast in een Joint Financing Arrangement (JFA).
• Op basis van een (Sector) Track Record nemen de donoren
beslissingen over het verlenen van begrotingssteun en monitoren
zij de voortgang. In het (Sector)Track Record is rekening
gehouden met de voortgangsindicatoren uit de Parijse Verklaring.
De monitoring gebeurt bij voorkeur aan de hand van door de
donoren en de overheid van het partnerland gezamenlijk
overeengekomen indicatoren, die zij hebben opgenomen in een
Performance Assessment Framework (PAF) en die de donoren via
een joint donor review meten. De uitkomst van de monitoring is
de input voor de dialoog tussen donoren en partnerland.
• Op basis van het Track Record adviseert de post over de mate van
alignment die mogelijk is. Voor de inzet van begrotingssteun is in
principe de beoordeling «volledige alignment» nodig. Dit
betekent dat de bijdragen volledig via de financiële systemen en
procedures van het partnerland lopen: breder dan budgettering
en monitoring/reporting alleen; ook interne en externe controle,
uitgaven, auditing. Bij sancties treden donoren in principe zo veel
mogelijk gezamenlijk op met gelijkgestemde donoren en maken
zij gebruik van een graduele benadering: donoren trachten zo
lang mogelijk via de dialoog het partnerland aan te zetten tot
verbetermaatregelen.
In 2008 stelde de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) vast dat de monitoring en evaluatie te weinig gericht waren op
het meten van de effectiviteit en impact op regionaal en lokaal niveau, in
het bijzonder voor armoedebestrijding. De argumentatie bij de monitoring
en evaluatie was veelal technisch, apolitiek en in sterke mate ingegeven
door de ratio van de donor; er zou meer oog moeten zijn voor politieke
oorzaken die uitvoering in het partnerland vergemakkelijken of bemoeilijken. Ook kwam naar voren dat de kwaliteit van de monitoring en
evaluaties door de posten wisselend is, door weinig tijd en verschil in
expertise (IOB, 2008).

11

De grondbeginselen die Nederland hanteert
zijn: respect voor het democratisch proces,
voor mensenrechten, goed bestuur
(waaronder corruptiebestrijding en goed
beheer van de openbare financiën), en
commitment voor armoedebestrijding en
macro-economische ontwikkeling (Bron:
interviews Ministerie van BuZa).

Financieel Economische Zaken (FEZ) van het Ministerie van BuZa besteedt
in een onderzoek naar de invulling van de ministeriële verantwoordelijkheid (BuZa, 2010a) ook aandacht aan monitoring. De conclusie van dit
onderzoek is dat de ministeriële verantwoordelijkheid op de meeste
onderdelen goed is afgedekt. De monitoring door budgethouders via JAF
is op zichzelf in orde, maar zij zetten de resultaten ervan niet altijd goed
om in het besluitvormingsinstrumentarium (Track Record). FEZ acht dit
Track Record niet toereikend om de minister een compleet beeld te geven
van de politieke, beleidsmatige en financiële risico’s van begrotingssteun
aan een land.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

10

Andere conclusies van het onderzoek gaan over het sanctiebeleid en de
politieke aandacht. Het sanctiebeleid is soms strenger toegepast dan
voorgeschreven. Sancties blijken veelal opgelegd vanwege corruptiezaken
en schending van de grondbeginselen. De politieke aandacht gaat vooral
naar de vraag of een land wel of geen begrotingssteun hoort te krijgen;
prestaties op het gebied van de armoedebestrijding lijken daarbij minder
relevant (BuZa, 2010a).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

11

4 OEGANDA
4.1 Begrotingssteun aan Oeganda
Oeganda is een van de zes partnerlanden die Nederlandse SBS heeft
ontvangen. De Nederlandse SBS aan Oeganda is sinds 2008 gericht op de
sectoren onderwijs (education) en JLOS (justice, law and order sector). In
2008 gaf Nederland volgens opgave van het Ministerie van BuZa aan
Oeganda € 11 miljoen aan SBS (€ 6 miljoen voor onderwijs en € 5
miljoen voor JLOS), in 2009 € 14 miljoen (€ 6 miljoen voor onderwijs en
€ 8 miljoen voor JLOS) en in 2010 € 18,8 miljoen (€ 14 miljoen voor
onderwijs en € 4,8 miljoen voor JLOS).
Tot en met 2008 gaf Nederland ook ABS aan Oeganda. Vanaf 2008 is de
Nederlandse ABS in Oeganda gefaseerd overgegaan in SBS. De
ambassade verwachtte met SBS betere mogelijkheden te hebben voor
een dialoog met de Oegandese overheid en meer resultaten te kunnen
boeken. Inmiddels heeft de Nederlandse overheid besloten om – vanwege
het steeds niet voldoen aan grondbeginselen van goed bestuur – vanaf
het Oegandese begrotingsjaar 2011–2012 geen SBS meer aan Oeganda te
verlenen (BuZa, 2011b).
Nederlandse begrotingssteun aan Oeganda in breder
perspectief
Oeganda ontving in de jaren 2008–2010 jaarlijks circa $ 1,7 miljard
aan bilaterale ontwikkelingshulp. De bijdrage van Nederland aan
Oeganda was in 2008 circa $ 83 miljoen, in 2009 $ 45 miljoen en in
2010 $ 36 miljoen. Dat is in 2010 0,75% van de totale ontwikkelingshulp die Nederland via het bilaterale kanaal verschaft.
4.2 Donorenoverleg in Oeganda
Joint Budget Support Framework
Een aantal donoren van Oeganda, waaronder Nederland, werkt sinds 2007
samen. Zij zijn verenigd in de werkgroep Joint Budget Support
Framework (JBSF), waarin ook de Oegandese overheid is vertegenwoordigd.12 De JBSF-partners delen de ambitie om de begrotingssteun
aan Oeganda te harmoniseren en in lijn te brengen met het overheidsbeleid en de budgetcyclus van Oeganda zelf.
Kenmerken JBSF

12

De JBSF omvat bij aanvang in 2007 zeven
donoren (Denemarken, Duitsland, Ierland,
Nederland, Noorwegen, Zweden en het
Verenigd Koninkrijk), de EU, de Wereldbank en
de Afrikaanse Ontwikkelingsbank. In 2009
gaven deze JBSF-partners gezamenlijk $ 1,1
miljard ontwikkelingshulp aan Oeganda. Het
aandeel van Nederland daarin ($ 45 miljoen) is
4%. Welk deel van de bijdrage van alle
partners begrotingssteun betreft hebben wij
niet kunnen achterhalen. In 2010 zijn België en
Oostenrijk aangeschoven.

De kenmerken van JBSF zijn (JBSF, niet gedateerd):
• Focus op resultaten.
• Joint (Performance) Assessment Framework (JAF): alle partners
gebruiken dit als basis voor het monitoren van de voortgang en
voor het vaststellen van de financiële bijdrage.
• Transparant besluitvormingsproces: partners leggen in hun
besluitvorming verbinding met het JAF. De besluitvorming zelf is
individueel. Zo mogelijk werken de partnerlanden toe naar
gezamenlijke voorschotprocedures.
• Tijdpad dat is afgestemd op de beleids- en budgetcyclus van het
ontvangende land (om alignment en voorspelbaarheid van de
financiering te bevorderen).
Nederland heeft jaarlijks met andere donoren binnen JBSF en met de
Oegandese overheid overlegd over de voorwaarden en het toezicht op de
uitvoering. Het streven van deze donorlanden was om de uitgangspunten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

12

en spelregels voor begrotingssteun een neerslag te geven in een
Memorandum of Understanding (MoU), getekend door de donorlanden
en de Oegandese overheid. Lange tijd konden de donorlanden echter
geen overeenstemming bereiken over de vraag welke grondbeginselen in
het MoU moesten staan. Nederland heeft zich steeds op het standpunt
gesteld dat politiek gerelateerde grondbeginselen als corruptiebestrijding,
mensenrechten en goed bestuur in het MoU moeten staan en onderdeel
moeten uitmaken van de politieke dialoog tussen de donoren en het
ontvangende land (BuZa, 2010b). Met name de Wereldbank en de EU zien
begrotingssteun echter primair als een technisch instrument waarmee
men geen politieke principes moet willen realiseren.
In de conceptversie van het MoU (JBSF, 2010) zijn als grondbeginselen
opgenomen: veiligheid en stabiliteit in de regio, democratie, mensenrechten en rechtsorde. Omdat de Nederlandse begrotingssteun inmiddels
is stopgezet heeft Nederland geen definitieve versie van het MoU
ondertekend.
Joint Assessment Framework (JAF)
De donoren in Oeganda zijn er in 2009 wel in geslaagd om een
gezamenlijk monitorraamwerk op te stellen: het Joint Assessment
Framework (JAF). Het JAF is gelinkt aan het Oegandese programma voor
armoedebestrijding (JBSF, 2009). Het JAF legt de onderwerpen vast die de
donorlanden hanteren bij het monitoren van de begrotingssteun en voor
het vaststellen van hun financiële bijdragen.
De eerste drie secties in het JAF (zie kader) betreffen de accountability van
het partnerland dat zich moet verantwoorden over de grondbeginselen en
over het bereiken van doelen in de sectoren. Van de twee sectoren waarin
Nederland actief is, maakt de sector onderwijs wel deel uit van het JAF, de
sector JLOS niet.
Sectie 4 (p. 14), de donorkant van accountability, omvat continuïteit en
zekerheid van hulp (voorspelbaarheid en tijdigheid van de betalingen).
Joint Assessment Framework: vier secties
Sectie 1: Voorwaarden voor effectieve en efficiënte implementatie
van overheidsbeleid
• Begrotingsvoorbereiding en -implementatie
• Hervormingsprogramma Public Financial Management
• Macro-economisch en fiscaal beleid
• Anticorruptiebeleid
• Commitment tot armoedeverlichting
• Government-donor dialoog

13

De JBSF-partners in Oeganda hebben de
keuze gemaakt om het JAF te focussen op een
beperkt aantal voor de Oegandese regering en
de donoren prioritaire sectoren; de
JBSF-partners beoordelen deze sectoren met
een beperkt aantal indicatoren. In andere
landen heeft de eerste versie van het JAF vaak
als nadeel dat het de volle breedte van het
Poverty Reduction Strategy Paper besloeg,
waardoor het monitorraamwerk lastig te
hanteren werd.

Sectie 2: Acties gericht op hervormingen in Public Financial
Management (PFM) en Public Service Management (PSM), het
voldoen aan regelgeving en het voorkomen van weglekken van geld
• Funding op het niveau van dienstverlening
• Vertrouwenwekkende begroting
• Rapportages op niveau van dienstverlening
• Compliance
• Procurementpraktijken
• Belastingheffingen en -ramingen
• Presteren van ambtenaren
• Maatregelen tegen corruptie (follow-up van auditrapporten)
Sectie 3: Resultaten in sectoren gezondheidszorg, onderwijs,
transport, en water en hygiëne13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

13

Sectie 4: Mutual accountability en voorspelbaarheid van de donoren
(JBSF, 2009)
Afspraken over controle en verantwoording (JBSF, 2010)
Uitgangspunt voor controle en verantwoording is dat de JBSF-partners
hun consultaties, evaluaties, besluitvorming en betalingen zoveel mogelijk
gezamenlijk uitvoeren op basis van indicatoren en doelen in het JAF. Voor
de afstemming op de Oegandese budgetcyclus is een tijdpad uitgezet.
De jaarlijkse beoordeling van de voortgang vindt plaats langs verschillende lijnen. Het Oegandese Office of the Prime Minister voert een Annual
Performance Review uit en maakt daarbij gebruik van Sector Performance
Reports die de betrokken lijnministeries hebben gemaakt. De donoren
valideren deze review, waarbij zij gebruik kunnen maken van reguliere
rapportages van de Oegandese overheid, zoals genoemd in een bijlage
van het MoU (zie kader p. 15). Donoren kunnen ook andere informatiebronnen (niet nader genoemd) benutten, overheidsvertegenwoordigers
en civil-societygroepen consulteren en zo nodig eigen analyses (laten)
uitvoeren. De donoren leggen hun bevindingen neer in een JAF Appraisal
Report.
Rol Oegandese Rekenkamer
De Annual Audit van de Oegandese Rekenkamer is een van de
reguliere rapportages die de Oegandese overheid aan de donorlanden ter beschikking stelt. De Annual Audit moet worden uitgevoerd volgens de internationale standaarden en moet de budgettaire
uitgaven en de BS-accounts van iedere JBSF-partner omvatten. Als
de Annual Audit niet voldoet aan de verwachtingen van de donorlanden kunnen zij verzoeken om aanvullend onderzoek door de
Oegandese Rekenkamer of – in verleg met de Oegandese Rekenkamer – zelf aanvullend onderzoek laten uitvoeren (JBSF, 2010).
Het JAF Appraisal Report is de input voor een jaarlijkse beleidsdialoog
tussen de donorlanden en de Oegandese overheid. Het rapport vormt
tevens de basis voor besluitvorming van individuele donoren over
toekomstige SBS. Naast de beleidsdialoog vindt ook een politieke dialoog
tussen de donorlanden en Oeganda plaats over de grondbeginselen. Deze
dialoog vindt plaats in verschillende fora, zoals het JAF (onder sectie 2)
(BuZa, 2010b).
De JLOS-instituties (minister van Justitie, hoofd van de politie, rechterlijke
macht) zijn belangrijke gesprekspartners bij het beoordelen van de
voortgang op de politiek gerelateerde grondbeginselen. Omdat JLOS
geen JAF-sector is, meten de SBS-donoren in de JLOS sector de
voortgang af aan de jaarlijkse JLOS voortgangsrapportages en aan de
Joint JLOS and DGP review. Tijdens deze review presenteren de JLOS
partners een gezamenlijk assessment van de geboekte vooruitgang (vanaf
2010/2011).
4.3 Bilaterale overeenkomsten Nederland-Oeganda
Omdat tot 2012 geen gezamenlijk MoU tot stand is gekomen, zijn door de
donoren jaarlijkse bilaterale afspraken met Oeganda gemaakt. In de
SBS-overeenkomsten tussen Nederland en het Oegandese Ministerie van
Financiën inzake onderwijs (BuZa, 2010d) en JLOS (BuZa, 2010e) zijn de
principes van de Verklaring van Parijs, waaronder mutual accountability,
herkenbaar (zie kader, p. 15).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

14

Mutual accountability in de BuZa-procedures voor begrotingssteun
• Het verlenen van SBS wordt in de overeenkomsten over
onderwijs en JLOS verbonden met beleidsplannen van de
Oegandese overheid (Education Sector Strategic Plan 2004–2015
en het JLOS Strategic Investment Plan 2006–2011).
• In beide overeenkomsten ligt vast dat de financiële administratie
van de SBS conform gebruikelijke regelgeving en procedures van
de Oegandese overheid zal plaatsvinden.
• Voor de monitoring wordt in beide overeenkomsten aansluiting
gezocht bij het JAF. In de afspraken over SBS in de onderwijssector ligt vast dat de JAF-indicatoren worden gebruikt voor de
monitoring en besluitvorming over verdere steunverlening. In de
afspraken over SBS in de JLOS-sector is vastgelegd dat een
beoordeling van de underlying principles in het JBSF (specifiek
de voortgang in de strijd tegen corruptie) onderdeel uitmaakt van
besluitvorming over verdere steunverlening.
In de SBS-overeenkomst inzake onderwijs is opgenomen dat het
Ministerie van BuZa (een deel van) het geld kan terugvorderen als
Oeganda niet aan verplichtingen voldoet of het geld niet volgens
afspraken heeft aangewend. Het Ministerie van BuZa zelf heeft vastgesteld
dat terugbetaling van SBS geen optie is en in strijd is met de voorschriften
van het ministerie, waarin het stelt dat «SBS niet afhankelijk is van
retrospectieve rapporten en bereikte resultaten» (BuZa, niet gedateerd).
4.4 Controle en verantwoording
In de SBS-overeenkomsten over onderwijs en JLOS hebben Nederland en
Oeganda ook afspraken gemaakt over de inrichting van controle en
verantwoording. Deze afspraken weerspiegelen de uitgangspunten van
alignment en mutual accountability:
• Het Ministerie van BuZa ontvangt ter informatie een aantal reguliere
rapportages van het Oegandese Ministerie van Onderwijs en van de
Justice, Law and Order Sector.
• Het Ministerie van BuZa ontvangt via het Oegandese Ministerie van
Financiën een kopie van het jaarlijkse Audit Report van de Oegandese
Rekenkamer.
• Het Ministerie van BuZa wordt in de gelegenheid gesteld om deel te
nemen aan reviews, monitoring en evaluaties van het Oegandese
Ministerie van Financiën.
Daarnaast is er echter de bepaling – in lijn met interne voorschriften – dat
het Ministerie van BuZa het recht behoudt om eigen financiële audits naar
de aanwending van de gelden uit te voeren.

14

Dat gebeurt op basis van financiële
kwartaalrapportages van het Oegandese
Ministerie van Financiën over ABS-betalingen
en de jaarlijkse audit van de Oegandese
Rekenkamer.

De Nederlandse ambassade in Oeganda is als budgethouder namens het
Ministerie van BuZa belast met het monitoren van de voortgang14 en het
JAF Appraisal Report, gemaakt door de donorlanden gezamenlijk in
JBSF-verband. Het ministerie krijgt via het jaarlijkse (Sector) Track Record
en via het berichtenverkeer informatie over de resultaten van de
monitoring, de beleidsdialoog en de politieke dialoog. Onderzoek van de
directie FEZ van het ministerie wijst uit dat de monitoring in het kader van
JAF de accountability van de minister van BuZa goed afdekt (BuZa,
2010b).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

15

4.5 Knelpunten in de praktijk
In de afspraken over donorcoördinatie en in het beleid van het Ministerie
van BuZa voor Oeganda is het streven herkenbaar om de Parijse Agenda
te realiseren. Uit evaluaties en uit interviews met medewerkers van het
Ministerie van BuZa komen echter ook de knelpunten naar voren die de
realisatie van de Parijse Agenda in de praktijk bemoeilijken. Donorlanden
van de JBSF hebben te maken met verwachtingen van eigen volksvertegenwoordigers en het maatschappelijk middenveld. De knelpunten zijn
mede te herleiden naar de eigen principes en regels die de
JBSF-donorlanden hanteren voor de verantwoording in nationale context
(domestic accountability).
• Donoren van de JBSF nemen in de praktijk verschillende posities in
waar het gaat om de underlying principles, hetgeen ertoe leidt dat zij
ook niet altijd gezamenlijk (in JBSF-verband) optreden. Bijvoorbeeld in
juni 2009 nam het Ministerie van BuZa de beslissing om de uitbetaling
van SBS op te schorten naar aanleiding van gemelde onregelmatigheden. Het ministerie heeft op dat moment niet geprobeerd om met de
andere JBSF-donoren overeenstemming over deze opschorting te
krijgen, met het oog op gezamenlijk optreden. De reden was dat men
het onderzoek naar de onrechtmatigheden niet in gevaar wilde
brengen door openbaarheid in een vroeg stadium (BuZa, 2010b).
• De instrumenten die het Ministerie van BuZa gebruikt voor besluitvorming over SBS (zoals het Track Record), leveren geen eenduidige
conclusies op. «Het is (...ook..) eigenlijk een illusie dat zoiets ingewikkelds als de beoordeling van de economische, politieke,
mensenrechten- en goed bestuur situatie in een land, dat in veel
opzichten veraf staat van het onze, op technische wijze valt te
beoordelen alsof het een optelsom is» (IOB, 2008). Bovendien kan de
staatssecretaris vanuit nationale politieke overwegingen tot een besluit
komen over begrotingssteun dat haaks staat op de analyse van de
ambassade (in het Track Record).
• De donoren hebben twijfel over de betrouwbaarheid van de informatie
waarop de JAF-indicatoren zijn gebaseerd en die afkomstig is van de
Oegandese instituties.15 Onder meer Nederland neemt in de bilaterale
overeenkomsten bepalingen op over mogelijk eigen audits. Dit is strikt
genomen niet in lijn met het principe van alignment en mutual
accountability (BuZa, 2010b; Algemene Rekenkamer, 2011).
• De donoren beschouwen de Oegandese Rekenkamer als een belangrijke schakel in het accountabilityproces, maar hebben nog onvoldoende zekerheid over de betrouwbaarheid van rapporten van de
Oegandese Rekenkamer waardoor zij voor het eigen werk nog niet op
deze rapporten kunnen steunen (Algemene Rekenkamer, 2011).

15

In JBSF-verband is hierop gewezen in het
kader van de tweede review op basis van
JAF-criteria (Algemene Rekenkamer, 2011).
Het punt kwam ook naar voren in de analyse
in het Track Record. De Accountantsdienst van
het Ministerie van BuZa (ACD) heeft regelmatig bij posten aandacht hiervoor gevraagd
(interview ACD). Naar aanleiding daarvan
heeft de ambassade geïnvesteerd in de
verbetering van de betrouwbaarheid van
statistische informatie die het Oegandese
Bureau voor de Statistiek genereert.

In de literatuur komen we ook kritische geluiden tegen over de wijze
waarop de plannen in partnerlanden tot stand komen en door donoren
worden beoordeeld. Doordat donoren en door donoren betaalde
consultants in verschillende landen zelf advies geven over het op te zetten
ontwikkelingsbeleid ontstaat een standaardaanpak die niet goed aansluit
bij de specifieke behoeften van het partnerland. Toch wordt dit beleid van
de partnerlanden door de donoren verwelkomd, zoals in Oeganda.
De Lange waarschuwt in dit verband voor een «facade-overheid»: een
overheid die er op het eerste gezicht goed uitziet en waar beleid voor
handen is (inclusief wetten, regelingen, budgetsystemen), maar waar nog
veel mis gaat in de uitvoering (weinig efficiency, corruptie en verspilling).
Donorlanden mogen niet verwachten dat in de arme landen waarop de
steun zich richt, géén fraude en corruptie zou bestaan. Zij moeten (vooraf)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

16

een goede inschatting maken van de mate waarin geld op deze wijze in
het partnerland wegvloeit. Voor een goede beoordeling zou informatie
beschikbaar moeten zijn over de mate waarmee het donorland met de
hulpgelden doelen bereikt (value for money), zoals op het terrein van
armoedebestrijding en het verbeteren van bestuur (De Lange, 2011).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

17

5 HOAP-INITIATIEF VAN REKENKAMERS
5.1 Doelstelling en realisatie
Een van de doelen van de donorlanden in de Nordic+-groep was om de
rapportagelast voor partnerlanden te verlichten. In samenhang hiermee
startten acht rekenkamers van deze landen in 2000 een werkgroep
Harmonisation of Overseas Audit Practices (HOAP) om te komen tot
harmonisatie van hun auditaanpak in situaties waarin zij begrotingssteun
verstrekken en er sprake was van geharmoniseerde donorafspraken.
In 2003 ontwikkelde de HOAP-groep een aanpak voor de uitvoering van
een joint review. Deze single-auditaanpak had tot doel om tot een oordeel
te komen over de (rechtmatige) besteding van de ontwikkelingsgelden die
de donorlanden geharmoniseerd hebben verstrekt. De HOAP-rekenkamers
gebruikten de resultaten van de uitgevoerde joint reviews om daarop hun
oordeel te baseren over de gelden die hun land ter beschikking had
gesteld. Daarmee zou de controlelast voor het partnerland worden
verlicht. De positieve grondhouding tegenover joint audits nam echter
niet weg dat ieder land het recht behield om daarnaast zelf aanvullende
informatie te verzamelen. Sinds de oprichting zijn in HOAP-verband drie
joint reviews uitgevoerd: in Zambia (2004), in Tanzania (2006) en in
Mozambique (2008).
De Algemene Rekenkamer is in 2011 benaderd door de Nederlandse
ambassadeur in Kampala met de vraag of (en zo ja, hoe) de Oegandese
Rekenkamer ondersteund zou kunnen worden (capacity building). Daarop
hebben wij contact gelegd met rekenkamers van de JBSF-landen om een
onderzoek uit te voeren bij de Oegandese Rekenkamer. Enkele reageerden
afwijzend, maar Zweden en Noorwegen reageerden positief. Nederland
zag hierin ook een kans om HOAP een nieuwe impuls te geven.
5.2 Belemmerende factoren
Al vanaf de eerste bijeenkomst in 2000 waren de deelnemende rekenkamers zich bewust van hun onderlinge verschillen qua auditaanpak,
bijvoorbeeld wat betreft de mate waarin men steunt op de interne
controles van hun Ministerie van Ontwikkelingssamenwerking. Ook
dachten de deelnemende rekenkamers verschillend over de mogelijke rol
van de rekenkamer van het ontvangende land. En de deelnemers waren
niet unaniem wat betreft het steunen op elkaars rapportages. Ook de
leden van de NORDIC+-groep reageerden kritisch op de auditaanpak van
HOAP. Volgens hen zou HOAP zich moeten beperken tot een toets op de
opzet van hun monitorsysteem; een review op de lokale rekenkamers ging
de donoren veel te ver.
HOAP concludeerde gaandeweg dat haar oorspronkelijke doelstelling
(controlelasten voor ontwikkelingslanden terugbrengen) niet was
gerealiseerd, doordat het aantal joint reviews beperkt was gebleven.
Daardoor zagen de afzonderlijke rekenkamers zich genoodzaakt eigen
onderzoeken te blijven uitvoeren.
Een situatie waarbij zowel de rekenkamers als de ministers voor Ontwikkelingssamenwerking van donorlanden zich baseren op één rapportage
van het partnerland bleek onhaalbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

18

6 CONCLUSIE
Mutual accountability is een belangrijk onderdeel van de Parijse Agenda.
Het houdt in dat donoren en ontvangende landen wederzijds verantwoording moeten afleggen over het ontwikkelingsgeld door middel van
een partnership met als doel eigenaarschap en verantwoordelijkheid bij
het ontvangend land te bevorderen.
In de praktijk blijkt sprake van een spanning tussen mutual en domestic
accountability, zowel bij donor- als partnerland. In donorlanden is de druk
om verantwoording af te leggen over hulpuitgaven de afgelopen jaren
gegroeid. Dat leidt tot spanning met het principe van mutual accountability, dat juist vraagt om terughoudendheid in het tussentijds vragen om
extra verantwoording. Om die druk te verminderen, heeft het Ministerie
van BuZa ervoor gekozen zwaardere eisen te stellen aan een land dat in
aanmerking wil komen voor steun. De idealen van mutual accountability
worden vooral op de proef gesteld als in het partnerland sprake is van een
moeilijke bestuurlijke context en zwakke instituties (ODE, 2011).
De spanning tussen mutual en domestic accountability is ook zichtbaar bij
de begrotingssteun in Oeganda. In dit onderzoek zagen we dat de
principes van de Parijse Agenda in internationaal verband zijn vertaald in
passende arrangementen, door de Nordic+- groep van donoren, in
JBSF-verband in Oeganda en in HOAP-verband door een aantal rekenkamers van donoren. Ook hebben we gezien dat de genoemde principes
door het Nederlandse Ministerie van BuZa zijn vervat in procedures voor
begrotingssteun.
De opzet van mutual accountability bevat lichtpunten, maar de uitvoering
blijkt echter weerbarstig.
• Vaak hebben afzonderlijke donorlanden behoefte aan het stellen van
eigen eisen aan partnerlanden, vaak om intern politieke redenen. Deze
eisen leggen zij vast in een bilaterale overeenkomst. Zo geeft Nederland in principe alleen begrotingssteun als het partnerland voldoet aan
principes van mensenrechten en goed bestuur. Andere donoren (zoals
de Wereldbank en de EU) stellen dergelijke eisen niet bij begrotingssteun.
• Nederland heeft begrotingssteun in Oeganda mede ingezet voor
armoedebestrijding, goed bestuur en om een beleidsdialoog te kunnen
voeren. Bij de besluitvorming rondom de voortzetting van de
begrotingssteun spelen ook steeds politieke argumenten een rol, zoals
de vraag of een land begrotingssteun hóórt te krijgen.
• De donoren en de Oegandese overheid hebben afspraken gemaakt op
basis van de principes van alignment en mutual accountability. In de
praktijk blijken de donoren toch behoefte te hebben aan eigen audits.
Dat heeft te maken met nationale verantwoordingseisen, maar ook met
andere beoordelings- en kwaliteitseisen dan die van de Oegandese
instituties. Zij hanteren beoordelings- en kwaliteitseisen die niet
vertaald kunnen worden naar de eisen van publieke verantwoording
van het donorland.
Ook de rekenkamergemeenschap realiseert zich de uitdagingen die komen
kijken bij mutual accountability. Een van de redenen waarom het werk
binnen HOAP aan een kader voor joint audits een moeizaam proces blijkt
te zijn, is omdat rekenkamers in hun eigen taakopdracht te maken hebben
met de regels van hun domestic accountability.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

19

Het instrument begrotingssteun is bedoeld om landen voor langere
periode steun te geven om zichzelf te kunnen ontwikkelen. Dit komt het
eigenaarschap en de voorspelbaarheid van de hulp ten goede. Hierbij past
een duidelijke en consequente aanpak van donoren zoals Nederland. Het
is nog zaak om die aanpak ook zoveel mogelijk te harmoniseren tussen de
verschillende donoren die actief zijn in een ontvangend land.
Het meest efficiënt en effectief is het als donoren gezamenlijk afspraken
maken over de hulp en de doelen die het partnerland moet bereiken. Dat
vereist dat donoren samenwerken aan een baseline-analyse, statement of
commitment, set van definities, implementatie- en verantwoordingsmechanismen en voortgangsindicatoren. Niet alleen ten opzichte van het
ontvangende land, maar ook voor de publieke verantwoording in elk van
de donorlanden. We kunnen pas spreken van een volwaardige mutual
accountability als de afspraken die donoren met het ontvangende land
hebben gemaakt over de hulp en de verantwoording ook kunnen dienen
voor de publieke verantwoording in het donorland.
Voor een goede samenhang tussen steunverlening en domestic accountability vinden wij het van belang dat het donorland vooraf besluit of en
wanneer het de begrotingssteun (eventueel in combinatie met capacity
building) inzet, opschort of stopzet. Het donorland moet het besluit en de
criteria daarvoor communiceren met het partnerland. Vervolgens dienen
beide concrete afspraken te maken over de accountability in het
partnerland en de vereisten in het donorland.
Het bovenstaande impliceert dat de Tweede Kamer en de staatssecretaris
van BuZa vooraf afspraken maken over de wijze en frequentie van
verantwoorden over de verleende steun. Hierbij dient de focus te liggen
op de verantwoording over de met het partnerland gemaakte afspraken,
over een langere periode. Gedurende die periode vraagt dit van het
donorland om een bepaalde mate van terughoudendheid als het gaat om
het afleggen van verantwoording, voor zover die verantwoording niet
vooraf is vastgelegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

20

7 BESTUURLIJKE REACTIE EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER
We hebben de conceptversie van ons rapport voor een reactie voorgelegd
aan de (demissionaire) staatssecretaris van Buitenlandse Zaken. De
staatssecretaris heeft op 1 oktober 2012 gereageerd op het conceptrapport. In §7.1 geven we zijn reactie integraal weer. In §7.2 geven wij een
kort nawoord.
7.1 Reactie staatssecretaris van Buitenlandse Zaken
«Uw studie onderstreept terecht het belang van het afleggen van
verantwoording over de effectiviteit van ontwikkelingshulp door zowel
donoren als ontvangende landen («mutual accountability»). Beide zijden
hebben verplichtingen ten aanzien van het effectief bereiken van
ontwikkelingsresultaten en moeten elkaar daarop aanspreken: donoren
voor de wijze waarop zij de hulp verlenen en ontvangende landen voor de
wijze waarop zij deze gebruiken. De wederzijdse aanspreekbaarheid
bevordert een stabiele en voorspelbare hulprelatie en daarmee de
resultaatgerichtheid van de inspanningen.
Ik onderschrijf uw constatering dat er spanning kan bestaan tussen het
belang van een stabiele financiering van ontwikkeling en de voorkeuren
en prioriteiten van donoren waarover zij verantwoording aan hun eigen
achterban afleggen («domestic accountability»). Ook bij begrotingssteun
is dat het geval, zoals u ten aanzien van Oeganda constateert. Uw studie
wijst daarbij op de uiteenlopende eisen die de verschillende donoren
stellen aan partnerlanden bij besluiten over het aangaan en voortzetten
van de steun, veelal op basis van intern politieke redenen.
U concludeert dat de meest efficiënte en effectieve wijze voor donoren om
deze spanning te managen is het gezamenlijk maken van afspraken over
hun hulp, de door ontvangers te bereiken doelen, de monitoring van de
voortgang en de verantwoording. Met deze afspraken kunnen donoren en
ontvangende landen zich dan zowel tegenover elkaar verantwoorden als
ieder tegenover zijn burgers.
Dit komt overeen met de huidige praktijk binnen de Nederlandse
begrotingssteun. Algemene en sectorale begrotingssteun gingen de
afgelopen jaren vergezeld van duidelijke meerjarige afspraken (vaak drie
of vier jaar) over te behalen armoedebestrijdingsdoelstellingen, het meten
van voortgang en de dialoog over de resultaten. Er was daarbij ook steeds
sprake van intensieve afstemming en gezamenlijk optreden met andere
begrotingssteundonoren. Nederland heeft zich steeds actief ingezet, ook
in Oeganda, voor harmonisatie tussen donoren. Deze met het partnerland
gemaakte afspraken waren tevens de basis van de verantwoording
tegenover de Tweede Kamer. Dat heeft naar behoren gewerkt: Nederland
heeft zijn begrotingssteun nooit opgeschort vanwege onvoldoende
ontwikkelingsresultaten.
Opschorting en beëindiging zijn wel voorgekomen waar sprake was van
schendingen van mensenrechten of democratische beginselen, of
gevallen van corruptie. De bilaterale relatie met een partnerland omvat
niet alleen het vraagstuk van armoedebestrijding en de effectiviteit
daarvan, ook bredere maatschappelijke overwegingen spelen daarin een
rol. Het geven van begrotingssteun impliceert steun voor het gehele
beleid van een partnerland. Om deze reden heeft Nederland bij de keuze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

21

van algemene of sectorale begrotingssteun als financieringsvorm steeds
als voorwaarde gesteld dat het partnerland in voldoende mate essentiële
basiswaarden waarborgt, zoals de bescherming van mensenrechten en
democratische beginselen, de bestrijding van corruptie en rechtsstaatbeginselen. In de afspraken over begrotingssteun zijn deze beginselen
steeds vastgelegd als grondslag van de hulprelatie («underlying
principles»).
Op deze grondslag is Nederland begrotingssteunovereenkomsten
aangegaan met een aantal landen. De expliciete afspraken over basisbeginselen hebben niet kunnen voorkomen dat in de loop der jaren
voortzetting van de begrotingssteun in verscheidene gevallen niet
mogelijk was.
Deze ervaringen met begrotingssteun hebben mij ertoe gebracht meer
terughoudend om te gaan met deze vorm van financiering. Begrotingssteun is vooral effectief wanneer het verstrekt kan worden over een
langere periode. Ik zet dit instrument daarom alleen in als ik ervan
overtuigd ben dat er ook op langere termijn sprake zal zijn van een met
het ontvangende land gedeelde visie op algemeen beleid en van
voldoende resultaten. Ook toets ik voorafgaande aan het verlenen van
begrotingssteun, zowel algemene als sectorale, of er sprake is van
corruptie, het naleven van mensenrechten en voldoende goed bestuur.
Ook in EU-kader draag ik deze visie uit. Dit heeft bijgedragen aan
EU-afspraken waardoor mensenrechten, democratie en rechtsstaat
nadrukkelijk worden betrokken in de overwegingen over toekenning van
algemene begrotingssteun van de EU. De Lidstaten maken gezamenlijk
een politieke afweging voorafgaand aan de beslissing over algemene
begrotingssteun.
Beslissingen over de voorwaarden voor de toekomstige inzet op het punt
van begrotingssteun laat ik over aan een nieuw kabinet.»
7.2 Nawoord Algemene Rekenkamer
De staatssecretaris onderschrijft onze constatering dat er spanning kan
bestaan tussen het belang van een stabiele financiering en de invulling
van domestic accountability. Naar zijn mening komt de huidige praktijk
binnen de Nederlandse begrotingssteun al tegemoet aan de wijze waarop
die spanning volgens onze conclusie gemanaged zou moeten worden.
Op enkele onderwerpen uit ons onderzoek gaat de staatssecretaris niet
nader in. Zo zijn op het gebied van de donorharmonisatie inderdaad
belangrijke stappen gezet, maar de casus Oeganda laat zien dat we er nog
niet zijn. Ook van een volwaardige mutual accountability is nog geen
sprake. Wij bepleiten terughoudendheid in het donorland bij het tussentijds afleggen van niet vooraf afgesproken verantwoording. Die terughoudendheid blijft in de reactie van de staatssecretaris eveneens
onbesproken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

22

BIJLAGE 1 HIGH LEVEL OVERVIEW
Executive Summary (Algemene Rekenkamer, 2011)
The Office of the Auditor General of Uganda (OAGU) gained functional
independence in October 2008 and has made considerable progress in
professionalising its audit activities. In the past, the OAGU had a problem
reporting on a timely basis to Parliament but this problem has been
solved and the OAGU now publishes its annual financial reports on time.
A clear procedure exists that enables the three Parliamentary Accounts
Committees of the Ugandan Parliament to organise hearings and debates
of the OAGU’s conclusions and recommendations. While these
committees have made progress in looking back and dealing with the
several years’ backlog, it is unfortunate that their work on the OAGU’s
audit reports is not logically brought to conclusion in the plenary of the
House as is the procedure, hence creating a backlog at that stage. This
backlog frustrates the issuance of Treasury Memoranda and thus makes
the OAGU’s reports to a large extent ineffective. The OAGU does not have
the power to solve this problem of the follow-up, which is a parliamentary
matter.
The functioning of the OAGU is greatly compromised by the sheer
number of audits (1,300) that has to be conducted each year. The main
challenge ahead for the OAGU is to find a solution to the legal obligation
to audit all the 1,300 accounts published each year. This is on top of other
audits such as Value for Money (VFM) and forensic audits and requires a
strategic choice that is linked to the OAGU’s role within the Ugandan
Public Financial Management (PFM) and its added value in the light of the
newly enacted Audit Act and its external communication with stakeholders. And the key issue for the embassy and several other donors in
view of this state of affairs is whether audit criteria should be based on
legal provision or risk mapping, which would necessitate amendment of
the law.
In relation to the primary process of auditing, there is room for improvement in a number of critical technical areas. Important challenges in
relation to improving the auditing work consist of a number of issues such
as better focus of the audit scope, risk management, audit standardisation and planning, proper documentation and archiving, quality
control and assurance, coordination with other control and audit bodies
and auditees. Particular attention should be paid to issuing a procedure
for dealing with indications of corruption found during the audit process.
For these improvements in the audit work to be effective and sustainable,
the organisation’s management must be professionalised by transforming
a number of strategic elements. There are internal and external challenges
ahead that also should be part of the OAGU’s new strategic period after
2011.
The internal challenge is that the OAGU must professionalise its
management procedures. In recent years, emphasis has been given to
training and increasing staff and this should now be complemented with
an internal process of management reforms. This professionalization
should take shape by integrating and connecting the eleven branch offices
and their 150 staff with the central office in Kampala. Additionally, the
organisation has to wean itself from the public service structure in which
it previously operated by reforming its corporate identity and professional
attitude. This includes a true staff assessment procedure with a carrot-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

23

and-stick approach that rewards those who excel and corrects those who
can do better. The substantial increase in staff salaries should allow senior
management to be more demanding and apply higher standards than
before.
The OAGU should also seek a certain degree of understanding on its
strategy through open communication among members of senior
management, auditors, and support staff to develop a shared understanding of the needs and challenges. Attention should be paid to
facilitate internal communication and sharing information horizontally,
especially between headquarters and branches.
Additional financial resources and extra staff may be considered easy
solutions but are no panacea for solving problems. It is not unthinkable
that a substantial increase in staff might exacerbate existing problems and
prevent the OAGU making fundamental changes at a strategic level.
The external challenge is that the OAGU should articulate its profiling with
its main stakeholders and strengthen its external communication. We
recommend that the OAGU considers its future position in the Ugandan
Public Financial Management (PFM) and accountability context and
analyse its strengths and weaknesses. Critical factors to consider include
the relationship with the Ministry of Finance, Planning, and Economic
Development (MoFPED) and with Parliament.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

24

BIJLAGE 2 AFKORTINGEN
ABS
ACD
BuZa
DEC
FEZ
HOAP
IOB
JAF
JBSF
JFA
JLOS
MoU
OAGU
PFM
PSM
SBS

Algemene Begrotingssteun
Accountantsdienst
(Ministerie van) Buitenlandse Zaken
Directie Effectiviteit en Coherentie
Financieel Economische Zaken
Harmonisation of Overseas Audit Practices
Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie
Joint Assessment Framework
Joint Budget Support Framework
Joint Financing Arrangement
Justice, Law and Order Sector
Memorandum of Understanding
Office of the Auditor General of Uganda
Public Financial Management
Public Service Management
Sectorale Begrotingssteun

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

25

LITERATUUR
Algemene Rekenkamer (2011). High Level Overview of the Office of the
Auditor General of Uganda.Den Haag: Algemene Rekenkamer.
BuZa (niet gedateerd). Handboek Bedrijfsvoering Buitenlandse Zaken.
BuZa (1998). Nota Beheer en toezicht. Tweede Kamer, vergaderjaar
1997–1998, 25 860, nr. 2. Den Haag: Sdu.
BuZa (2003). Beleidsnotitie Aan elkaar verplicht. Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, 29 234, nr. 1. Den Haag: Sdu.
BuZa (2008a). Begrotingssteun. Interne nota van BuZa/DEK/HI, d.d. 27 mei
2008. Den Haag: Ministerie van Buitenlandse Zaken.
BuZa (2008b). Sectorale Begrotingssteun. Interne nota van BuZa/DEK/HI,
d.d. 27 mei 2008. Den Haag: Ministerie van Buitenlandse Zaken.
BuZa (2009). Kamerbrief naar aanleiding van motie Ferrier over begrotingssteun, d.d. 3 juli 2009. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29
237, nr. 101. Den Haag: Sdu.
BuZa (2010a). Zijn we in control bij begrotingssteun? Eindrapport.
Ministerie van Buitenlandse Zaken (FEZ), maart 2010. Den Haag: Ministerie van Buitenlandse Zaken.
BuZa (2010b). Are we in control of budget support? The case of Uganda.
Ministerie van Buitenlandse Zaken (FEZ), maart 2010. Den Haag: Ministerie van Buitenlandse Zaken.
BuZa (2010c). Basisbrief Ontwikkelingssamenwerking, d.d. 26 november
2010. Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 V, nr.15. Den Haag:
Sdu.
BuZa (2010d). Arrangement between The Netherlands Minister for
Development Cooperation and The Minister of Finance, Planning and
Economic Development of the Republic of Uganda [inzake Universal
Primary Education], augustus 2010. Kampala: Ministerie van Buitenlandse
Zaken.
BuZa (2010e). Arrangement between The Netherlands Minister for
European Affairs and International Cooperation and The Minister of
Finance, Planning and Economic Development of the Republic of Uganda
[inzake Justice, Law and Order Sector], december 2010. Kampala:
Ministerie van Buitenlandse Zaken.
BuZa (2011a). Begroting Ministerie van BuZa 2011. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2011–2012, 32 500V, nr. 2. Den Haag: Sdu.
BuZa (2011b). Focusbrief ontwikkelingssamenwerking, d.d. 18 maart 2011.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 605, nr.2. Den Haag: Sdu.
BuZa (2011c). Vaststellen «nieuw» beleid t.a.v. begrotingssteun. Memo
van DEC aan de Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken d.d. 7 november
2011. Den Haag: Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

26

BuZa (2011d). Lijst van vragen en antwoorden naar aanleiding van de
Homogene Groep Internationale Samenwerking 2011, d.d. 11 juni 2011.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 503, nr. 6. Den Haag: Sdu.
De Lange (2011). Fixing the state in Africa; a critical analysis of the Paris
Declaration Paradigm. Jeroen de Lange, januari 2011.
IOB (2008). Het Nederlandse Afrikabeleid 1998–2006; evaluatie van de
bilaterale samenwerking. Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en
Beleidsevaluaties, no. 308, februari 2008. Den Haag: Ministerie van
Buitenlandse Zaken.
JBSF (niet gedateerd). Uganda: The Joint Budget Support Framework
(JBSF): Key features. Kampala: intern JBSF-document.
JBSF (2009). Endorsement of the Uganda Joint Assessment Framework.
JBSF, oktober 2009. Kampala: intern JBSF-document.
JBSF (2010). Draft MoU. JBSF, september 2010. Kampala: intern
JBSF-document.
Nordic+ (2007). Nordic+ Practical Guide to Joint Financing Arrangements
(2007), vastgesteld door Canada, Denemarken, Finland, Ierland, IJsland,
Nederland, Noorwegen, Zweden en het Verenigd Koninkrijk.
ODE (2011). Getting practical about mutual accountability. Australian
Government, Office of Development Effectiveness. ODE Briefs, November
2011. Retrieved from www.ode.ausaid.gov.au, 30 mei2012.
ODI (2009a). Mutual Accountability at country lever: ermerging good
practice. Liesbet Steer and Cecile Wathne, Overeas Development Institute,
Background Note, April 2009. Retrieved from www.odi.org.UK, 30 mei
2012.
ODI (2009b). Domestic and Mutual Accountability for Aid: Building
stronger synergies. Pilar Domingo, Leni Wild, Alan Hudson and Cecile
Wathne, Overseas Development Institute, September 2009. Retrieved from
www.odi.org.UK, 30 mei 2012.
OECD (niet gedateerd). Mutual accountability: emerging good practice.
OECD brochure. Retrieved from www.oecd.org/dac/effectiveness/results,
30 mei 2012.
OECD (2005). Paris Declaration on AID Effectiveness, Ownership,
Harmonisation, Alignment, Results and Mutual Accountability. OECD High
Level Forum on aid effectiveness, February 28-March 2, 2005. Paris:
OECD-publishing.
OECD (2008). Accra Agenda For Action. 3rd OECD High Lever Forum on
aid effectiveness, Accra Ghana, September 2–4, 2008. Paris:
OECD-publishing.
OECD (2011a). Aid effectiveness 2005–10: progress in implementing The
Paris Declaration, 2011. Parijs: OECD-publishing.
OECD (2011b). Peer review 2011; The Netherlands. OECD Development
Assistance Committee, Paris: OECD-publishing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

27

OECD (2011c). Busan partnership for effective development co-operation.
4th high level forum on aid effectiveness, Busan Republic of Korea, 29
November 29 – December 1, 2011. Paris: OECD-publishing.
Wereldbank (1998). Assessing Aid. What works, what doesn’t and why.
Washington, 1998. Washington: Policy Research Reports.
WRR (2010). Minder pretentie, meer ambitie; ontwikkelingshulp die
verschil maakt. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2010.
Den Haag/Amsterdam: Amsterdam University Press.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 448, 2

28