Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

24 724

Studiefinanciering

Nr. 591

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 juli 2017
In deze brief rapporteer ik u over een aantal moties en toezeggingen op
het gebied van hoger onderwijs en studiefinanciering.
Deze brief is opgedeeld in drie onderdelen. In het eerste deel reageer ik op
twee rapporten die ik u met deze brief toestuur. Hiermee behandel ik
toezeggingen over externe validering van toetsing in het hbo en het
kunstonderwijs. Vervolgens ga ik in het tweede onderdeel inhoudelijk in
op een motie en toezeggingen op het gebied van regionale samenwerking
tussen onderwijssectoren, flexibilisering van de studiefinanciering voor
het buitenland en publieke verantwoording in het middelbaar beroepsonderwijs en hoger onderwijs. Ten slotte zal ik overige moties en toezeggingen behandelen op het gebied van opleidingscommissies, aanwijzingsbevoegdheid, investeringen in huisvesting en het experiment Excellentie.
1. Reactie op rapporten ten behoeve van toezeggingen
(externe validering van toetsing in het hbo, kunstonderwijs)
Externe validering in het hbo (Vreemde ogen dwingen)
In mijn brief van 15 december 2015 heb ik toegezegd uw Kamer te
informeren over de evaluatie van de bestuurlijke afspraken die ik met de
Vereniging Hogescholen heb gemaakt door de Commissie Evaluatie
Vreemde ogen dwingen. Deze betreffen de uitwerking van het advies van
de Commissie Bruijn over externe validering van toetsing en examinering
in het hbo.1 Medio 2016 heeft de Vereniging Hogescholen de Commissie
Evaluatie Vreemde ogen dwingen onder leiding van de heer Paul
Rullmann ingesteld. Deze commissie kreeg de brede opdracht om de
stand van zaken van de verschillende uitvoeringslijnen te beschrijven, een
oordeel te geven over de bereikte resultaten en daarover te adviseren.
1

kst-31288-591
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Kamerstuk 31 288, nr. 498

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 591

1

Daarnaast is de commissie gevraagd om een advies te geven over de
meest wenselijke ontwikkelingen ten aanzien van externe validering van
toetsing. Tot slot heeft de commissie geadviseerd hoe kennisdeling tussen
de projecten die lopen in het kader van de implementatie van Vreemde
ogen dwingen kan worden gefaciliteerd.
In maart 2017 heb ik het rapport in ontvangst genomen en met deze brief
bied ik u het rapport van de Commissie Evaluatie Vreemde ogen dwingen
aan2. De bevindingen in de rapport stemmen mij zeer tevreden. De
bestuurlijke afspraak die ik met de Vereniging Hogescholen heb gemaakt –
alle hogescholen passen een vorm van externe validering toe – is
gerealiseerd. Hogescholen hebben belangrijke stappen gezet om de
externe validering van toetsing te versterken. Externe validering staat op
de agenda en binnen de hogeschool is daar aandacht voor. De commissie
merkt op dat hogescholen in staat zijn om het proces van externe
validering goed vorm te geven. Tegelijkertijd geeft de commissie aan dat
externe validering een proces van lange adem is en dat een aantal
producten – een handreiking voor gezamenlijk toetsen en format voor
verslaglegging – nog niet zijn gerealiseerd. Er zijn belangrijke stappen
gezet, maar de komende jaren is het nog wel nodig om blijvend in te
zetten op het versterken van externe validering. Met de Vereniging
Hogescholen ben ik in gesprek over de rol die het ministerie hierin kan
vervullen.
Kunstonderwijs
Met deze brief bied ik u de voortgangsrapportage «Vierde Voortgangsrapportage Sectorplan hbo kunstonderwijs, studiejaar 2015–2016»3 aan van
de Vereniging Hogescholen (2016). Hiermee rapporteer ik over de
toezegging die ik heb gedaan tijdens de begrotingsbehandeling voor
2014, om uw Kamer na afloop te informeren over het traject om het aantal
plaatsen aan de kunstopleidingen via strenge selectie te reduceren.4
Het is de vierde en tevens laatste voortgangsrapportage over de
uitvoering van het Sectorplan hbo kunstonderwijs 2012–2016 «Focus op
toptalent». In het Sectorplan staan de voornemens van de hogescholen
met kunstonderwijs voor de studiejaren 2012–2013 tot en met 2015–2016.
Het hbo kunstonderwijs maakte met elkaar afspraken over het versterken
van de kwaliteit van het kunstonderwijs om verdere stappen te zetten naar
een sterk en toekomstbestendig kunstonderwijs. Aan de totstandkoming
van het Sectorplan ging het door het kunstonderwijs gevraagde advies
van de commissie Dijkgraaf «Onderscheiden, verbinden, vernieuwen»
vooraf. Met het Sectorplan zijn goede resultaten bereikt. Zo is er een
nauwere samenwerking tussen de verschillende hogescholen met
kunstonderwijs ontstaan, is de profilering van de verschillende instellingen aangescherpt en zijn de gemaakte reductieafspraken over het
aantal studenten uitgevoerd.
De werkgelegenheid van afgestudeerden in het kunstonderwijs was al
relatief goed ten opzichte van andere hbo-sectoren en is zelfs verder
verbeterd. Volgens de recente hbo-monitor is de werkloosheid onder
kunstvakafgestudeerden anderhalf jaar na afstuderen slechts 3,1%, wat
betekent dat studenten uit het kunstonderwijs positieve vooruitzichten
hebben. Het hbo-gemiddelde is 4,6%.5
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
4
Kamerstuk 33 750 VIII, nr. 2
5
Factsheet HBO-Monitor 2016, juni 2017, Vereniging Hogescholen
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 591

2

In deze gegevens herkennen we de toenemende vraag op de arbeidsmarkt
naar creatieve denkers en doeners alsmede de inspanningen van het
kunstonderwijs om de aansluiting op de arbeidsmarkt te verbeteren door
voor bepaalde opleidingen nog minder studenten aan te nemen en
cultureel ondernemerschap in ieder curriculum te laten terugkomen.
Het kunstonderwijs is een kleine sector in het hbo. Het aandeel van de
bacheloropleidingen die onder het kunstonderwijs vallen is 4% binnen het
totale hbo. De belangstelling om op een opleiding te worden toegelaten is
aanhoudend hoog. Toch is het aantal ingeschreven studenten bij
kunstopleidingen al jaren tamelijk stabiel. Dat komt door de strenge
selectie in het kunstonderwijs.
Daarbovenop spraken de hogescholen in het Sectorplan af om het aantal
studenten terug te brengen bij bepaalde bacheloropleidingen om de
(kwantitatieve) aansluiting op de arbeidsmarkt te verbeteren.
Deze afspraken betroffen bacheloropleidingen in de disciplines Muziek,
Autonome Beeldende Kunst, Vormgeving, Dans en Theater. De
hogescholen zijn hier tot minder ingeschreven studenten gekomen door
de instroom te beperken.
Het doel was een totale reductie van in ieder geval 1.383 studenten in
studiejaar 2015–2016 voor de betreffende bacheloropleidingen samen. Het
meetmoment lag in oktober 2010.
De sector kunstonderwijs heeft die doelstelling voor volumereductie
ruimschoots gehaald met een resultaat van 1.599 minder ingeschreven
studenten.
In het eerste uitvoeringsjaar van het Sectorplan was reeds sprake van een
daling van het aantal ingeschreven studenten met 866 ten opzichte van
2010. Cumulatief was de reductie in het tweede uitvoeringsjaar reeds
1.095, in het derde uitvoeringsjaar 1.358 en in het laatste uitvoeringsjaar
dus nagenoeg 1.600 studenten. Ten opzichte van het meetmoment in 2010
toen er in de betreffende bacheloropleidingen 8.932 studenten begonnen
aan hun kunstvakopleiding, betekent dit een daling van bijna 18%.
Ik constateer dat de volumereductie is gerealiseerd. Dat kon alleen door
een intensieve samenwerking en afstemming binnen de sector. Een
resultaat van die samenwerking is verder ook dat in de KUO-NEXT agenda
2016–2020 door de sector is afgesproken dat het nu bereikte volumeniveau gemonitord en gehandhaafd zal blijven.
2. Inhoudelijke reacties op moties en toezegging
(regionale samenwerking tussen onderwijssectoren, flexibilisering van de
studiefinanciering voor het buitenland, publieke verantwoording)
Regionale samenwerking tussen onderwijssectoren (doorstroom)
In het Algemeen Overleg met uw Kamer over de effecten van het
studievoorschot op 1 juni 2016 heb ik toegezegd met een aantal regio’s in
gesprek te treden over het stimuleren van regionale samenwerking tussen
onderwijssectoren – voortgezet onderwijs, middelbaar beroepsonderwijs
en het hoger onderwijs – op het gebied van doorstroom en aansluiting.
Inmiddels heeft dit gesprek plaatsgevonden: In 2016 zijn tien regionale
samenwerkingsverbanden, verspreid over het land, bezocht als opmaat
voor de uitwerking van mijn ambitie om samenwerking tussen onderwijssectoren in de regio te versterken. Deze gesprekken hebben geresulteerd
in een brief aan instellingen, waarin ik ze informeer over de wijze waarop
ik samenwerking tussen onderwijssectoren in de regio versterk. Onlangs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 591

3

heb ik ook uw Kamer,6 geïnformeerd over de wijze waarop ik samenwerking tussen onderwijssectoren in de regio versterk. Voor deze ambitie
heb ik voor de periode van 2018 tot en met 2021 een totaalbedrag van
€ 32,1 miljoen gereserveerd.
Flexibilisering van de studiefinanciering voor het buitenland
De studentenorganisaties ISO, LSVb en NWS willen een meer flexibele
studiefinanciering om studenten een gelijke kans te bieden op een studie
in het buitenland. Op dit moment lopen studenten er tegenaan dat zij de
studiekosten in één keer moeten betalen, terwijl zij het collegegeldkrediet
in maandtermijnen ontvangen. Daarbij zijn de studiekosten in het
buitenland vaak aanmerkelijk hoger dan in Nederland. Zoals toegezegd
aan uw Kamer informeer ik u over de uitkomsten van de gezamenlijke
verkenning met studentenbonden en Nuffic hierover.7
Het past in het staande internationaliseringsbeleid om alle studenten een
gelijke kans te bieden op een opleiding in het buitenland. Uitgaande
diplomamobiliteit in Nederland blijft achter bij het Europese gemiddelde.
Tijdens het algemeen overleg over internationalisering op 14 december
2016 gaven de fracties van de VVD, D66 en PvdA aan dat zij de financiële
drempel voor studeren in het buitenland willen verlagen. Het is belangrijk
dat studenten de kans krijgen op de voor hen juiste plek terecht te komen,
zodat zij zich voluit kunnen ontwikkelen. Dit kan soms een relatief dure
studieplek buiten Nederland zijn. Ik begrijp dat meer flexibiliteit kan
helpen om de financiering van een volledige bachelor of master in de
Verenigde Staten, Engeland of Azië rond te krijgen. Aangezien bij
instellingen in deze landen betaling in termijnen vaak niet mogelijk is en
studiekosten aanmerkelijk hoger zijn, vragen de studenten om flexibele
uitbetaling van het collegegeldkrediet (in plaats van uitbetaling per
maand, een groter bedrag in één keer) en meer leenruimte (tot een
maximum van tien keer het wettelijke collegegeld in plaats van vijf keer).
Omdat studenten het grootste deel van de leningen terugbetalen, zijn de
kosten voor de overheid vanwege kwijtschelding en oninbaarheid relatief
beperkt. Een extra groot leenbedrag betekent wel een toename van het
risico op misbruik en oninbaarheid, zeker in combinatie met uitbetaling in
één keer. Om dit risico te beperken zijn extra controles door DUO en
(eenmalige) systeemaanpassingen nodig.
Het vereist wijziging van de wet om het leenmaximum te verhogen en om
studiefinanciering niet per maand uit te keren maar in sommige gevallen
een voorschot uit te betalen. Gelet de demissionaire status van dit kabinet
laat ik het aan mijn opvolg(st)er te beslissen een dergelijke wetswijziging
aan uw Kamer voor te leggen. Bovenstaande overwegingen zullen daarin
meegewogen moeten worden.
Publieke verantwoording (scholenopdekaart.nl)
Tijdens de begrotingsbehandeling voor het jaar 2015 is de motie Van
Meenen ingediend.8 De motie verzocht om een vergelijkbaar model voor
publieke verantwoording in het middelbaar beroepsonderwijs en het
hoger onderwijs in te voeren, als het model in het primair en voortgezet
onderwijs, namelijk «Scholen op de kaart». Voor de uitvoering van deze
motie informeer ik uw Kamer over de verschillende ontwikkelingen die in
het mbo en hoger onderwijs hebben plaatsgevonden.
6

Kamerstuk 24 724, nr. 164
Kamerstuk 22 452, nr. 50
8
Kamerstuk 34 000-VIII, nr. 46
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 591

4

Naar aanleiding van deze motie is in het middelbaar beroepsonderwijs in
2016 de website MBO Transparant (www.mbotransparant.nl) gelanceerd.
Deze website is geïnspireerd op het model van «Scholen op de kaart».
MBO Transparant geeft inzicht in de onderwijsresultaten van
mbo-instellingen. De site brengt in beeld hoe instellingen presteren op
een aantal belangrijke indicatoren, zoals voortijdig schoolverlaten,
diplomaresultaat en studenttevredenheid.
Voor het hoger onderwijs is er de website van Studiekeuze123, die veel
informatie biedt voor de studiekiezers en andere geïnteresseerden. De
VSNU, de Vereniging Hogescholen, de NRTO en de studentenbonden ISO
en LSVb maken deel uit van het bestuur en zijn samen verantwoordelijk
voor de inhoud van de website. De website wordt gevuld met informatie
uit onder andere de Nationale Studenten Enquête, 1cijferHO, ROA,
gegevens van hogescholen en universiteiten en de wo- en hbo-monitoren
(alumni-enquêtes).
Sinds 2014 is de informatie over de bekostigde bacheloropleidingen nog
aangevuld met de studiebijsluiter (Studie in cijfers). De opzet van de
website van Studiekeuze123 en van Studie in cijfers lijken heel erg op het
model van «Scholen op de kaart». Studie in cijfers bevat belangrijke
indicatoren over de opleiding, afgezet tegen het landelijk gemiddelde,
zoals de tevredenheid van studenten met de opleiding, contacttijd,
doorstroom naar het 2e jaar en bachelorrendement. Zo kunnen bacheloropleidingen onderling vergeleken worden. Daarnaast geeft het inzicht in
de landelijke arbeidsmarktsituatie 1,5 jaar na afstuderen.
3. Reactie op overige moties en toezeggingen
(opleidingscommissies, aanwijzingsbevoegdheid, investeringen in
huisvesting, experiment Excellentie)
Opleidingscommissies
De motie Duisenberg / Rog9 over de versterking van de positie van
opleidingscommissies behandel ik aan de hand van de Wet versterking
bestuurskracht en het wetsvoorstel Accreditatie op maat.
Met de Wet versterking bestuurskracht is de kerntaak van de opleidingscommissie wettelijk vastgelegd en zijn opleidingscommissies in het hoger
onderwijs een volwaardig medezeggenschapsorgaan geworden. De
positie van de opleidingscommissies is versterkt omdat in de wet is
geëxpliciteerd dat onder het recht van opleidingscommissies op de
voorzieningen en scholing die zij voor de invulling van hun taak redelijkerwijs nodig hebben, in ieder geval wordt verstaan: ambtelijke, financiële
en juridische ondersteuning en scholing.
De rol van de opleidingscommissie in de kwaliteitsborging van de
opleiding zal met het wetsvoorstel Accreditatie op maat verder worden
vergroot. Instellingen worden verplicht om na een visitatie het visitatierapport voor te leggen aan de desbetreffende opleidingscommissie. Dit
stelt de opleidingscommissie in de gelegenheid serieus te reflecteren op
de aanbevelingen voor de kwaliteit en ontwikkeling van de opleiding. Van
de studentleden van de opleidingscommissie wordt daarnaast een
coördinerende rol verwacht bij de totstandkoming van de bijdrage van
studenten aan de kritische reflectie van de opleiding.

9

Kamerstuk 31 288, nr. 458

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 591

5

Met de maatregelen in de Wet versterking bestuurskracht en de voorgenomen maatregelen in het wetsvoorstel Accreditatie op maat is de positie
en de rol van de opleidingscommissie in de kwaliteitsborging van de
opleiding versterkt.
Aanwijzingsbevoegdheid
Tijdens het wetgevingsoverleg van 30 september 2013 in het kader van
het wetsvoorstel Versterking kwaliteitswaarborgen hoger onderwijs,10 heb
ik uw Kamer toegezegd de artikelen die zien op de aanwijzingsbevoegdheid na drie jaar te evalueren. Ik ben verheugd u te kunnen melden
dat ik in de afgelopen drie jaar geen gebruik heb hoeven maken van deze
aanwijzingsbevoegdheid. Voordat de Minister gebruik mag maken van de
aanwijzingsbevoegdheid dient de onderwijsinspectie een onderzoek te
verrichten zoals bedoeld in artikel 12a van de Wet op het onderwijstoezicht. De Inspectie van het Onderwijs heeft in de afgelopen drie jaar ook
geen aanleiding gehad een dergelijk onderzoek te starten. Een concrete
evaluatie naar de werking van de aanwijzingsbevoegdheid is daarmee niet
mogelijk.
Investeringen in huisvesting
In de motie Van Meenen / Mohandis11, wordt verzocht in het wetsvoorstel
voor versterking van de medezeggenschap op te nemen dat majeure
investeringen in huisvesting, op voorspraak van de medezeggenschap,
vooraf getoetst kunnen worden door een deskundig en ongebonden
instituut, dat een uitspraak doet over de haalbaarheid van de voorgenomen investering.
Voor de uitvoering van deze motie verwijs ik uw Kamer naar mijn
beleidsreactie naar aanleiding van het onderzoek bij ROC Leiden12. Hierin
heb ik het advies van de onderzoekscommissie overgenomen om
instellingen niet te verplichten hun investeringen te laten toetsen door een
onafhankelijk instituut. Ook in het kader van het wetsvoorstel Versterking
bestuurskracht hebben de Kamerleden Van Meenen en Mohandis een
amendement13 met deze strekking ingediend. In de brief aan uw Kamer14
heb ik dit amendement ontraden; het amendement is vervolgens
verworpen.
In mijn beleidsreactie op het rapport naar aanleiding van het themaonderzoek «Huisvesting in het mbo, hbo en wo» van de Inspectie van het
Onderwijs15 heb ik een aantal maatregelen genoemd die bijdragen aan
een goede controle op de huisvestingsinvesteringen van de instellingen.
In het kader van het genoemde wetsvoorstel Versterking bestuurskracht is
voor de sector mbo al het instemmingsrecht voor de medezeggenschapsraden op de hoofdlijnen van de begroting van de instellingen
vastgelegd. Voor het hoger onderwijs heb ik dit instemmingsrecht op de
hoofdlijnen van de begroting reeds in 2015 met het studievoorschot
geregeld in de Wet hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek.
Daarnaast is geregeld dat de onderwijsinstellingen met ingang van 2016
in de continuïteitsparagraaf in hun jaarverslag voor een periode van 5 jaar
vooruit de financiële vooruitzichten voor de resultatenrekening en de
10

Kamerstuk 33 472, nr. 25
Kamerstuk 31 288, nr. 464
12
Kamerstuk 33 495, nr. 83
13
Kamerstuk 34 251, nr. 86
14
Kamerstuk 34 251, nr. 44
15
Kamerstuk 33 495, nr. 97
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 591

6

balans dienen aan te geven, met inbegrip van de effecten van deze
investeringen (zonder grote investeringen is dat 3 jaar). Daarmee is het
mogelijk om eerder aan de bel te trekken door de interne of de externe
toezichthouder in geval de financiële ontwikkeling niet goed is. Daarnaast
voert de inspectie elk jaar het reguliere toezicht uit.
Ook is van belang dat de MBO Raad het voornemen heeft geuit te komen
tot een Informatiecentrum Vastgoed voor de sector mbo, waar de
instellingen kennis kunnen uitwisselen en kunnen leren van elkaar. In de
sector wo is daarnaast afgesproken dat de instellingen in overleg gaan
over de wijze waarop universiteiten grootschalige huisvestingsinvesteringen kunnen afstemmen om daarmee te komen tot mogelijk gezamenlijk
en daarmee efficiënt gebruik van dure infrastructuur.
Experiment Excellentie
In 2010 is het experiment Excellentie in het hoger onderwijs opgestart met
als doel om een aantal opleidingen die voldoen aan een bijzonder
kenmerk te laten experimenteren met collegegelddifferentiatie en
decentrale selectie. In het Besluit van dit experiment is opgenomen dat ik
een evaluatie zal uitvoeren. Het Amsterdam University College, Leiden
University College en University College Utrecht participeerden in dit
experiment. In 2012 is dit experiment overgegaan in de Wet ruim baan
voor talent. Daarmee is het staand beleid geworden en vindt er geen
afzonderlijke evaluatie meer plaats.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 591

7