RAA£53£VEND£ lH-ilNi£UR5

Nieman-KettUtz
Gevel- en Dakadvies

NOTITIE

Aan

Rijksvastgoedbedrijf, Dir. Transacties & Bedrijven

Referentie

k;Ul91195/17465

Behandeld door

Vestiging Utrecht - dhr. ir. 0. Kettlitz / mw. ir. H. Wielders

Datum

Project

20 augustus 2019
Rijnstraat 8, Den Haag

Betreft

Inschatting van het risisco van glasbreuk en de mogelijke gevolgen

Inleiding

Bij bovengenoemd project zijn recentelijk vier ruiten gebarsten, opgenomen in de glazen atriumgevels aan
de Noordzijde van het gebouw. Deze breuken zijn opgetreden op 3 juni, 25 juni, 24 juli en 25/26 juli j.l. In alle
gevallen betrof het de geharde buitenruit van het op vier plaatsen mechanisch bevestigde dubbelglas. In
geen van de gevallen is de betreffende buitenruit naar beneden gevallen. Om dit in de toekomst uit te sluiten
zijn de ruiten als tijdelijke opiossing met een folie aan de buitenzijde afgeplakt. Alleen de als eerste gebroken
ruit is middels aantikken verwijderd hetgeen op de straat onder dit element leidde tot een zeer groot aantal
verspreid liggende kleine glasdeeltjes (kenmerkend voor gehard glas).

Het Rijksvastgoedbedrijf heeft in dit kader aan Nieman-Gevel en Dakadvies B.V. een aantal vragen gesteld.
Deze notitie beperkt zich tot de vraag weike risico's op letselschade de huidige situatie kan inhouden m.b.t.
de niet gebarsten ruiten. En in relatie daarmee, weIke maatregelen er op korte termijn gewenst e.g.
noodzakelijk zijn, als er reele risico's zijn.

Deze vraagstelling leidt tot de volgende deelvragen:
1. Wat is de oorzaak van de huidige glasbreuk?

2. Bestaat het risico, op basis van deze oorzaak, dat er zich nog meer glasbreuk gaat voordoen in een mate
die het gangbare risico overstijgt?

3. Indien dat het geval is, wat is dan het risico op letselschade als gevolg van deze situatie?

4. Als dit risico op letselschade reeel is, wat zijn de dan op korte termijn te nemen maatregelen om dit risico
te minimaliseren, ook rekening houdende met kosten en zichtbaarheid van deze maatregelen?
1. Wat is de oorzaak van de huidige giasbreuk?

Deze vraag wordt beantwoord op basis van de verstrekte foto's die zijn gemaakt van de gebroken ruiten en
hun barsten voorafgaande aan het afplakken en op basis van de visuele opname op afstand d.d. 31-07-2019,
Omdat alleen een uitgebreid onderzoek van ruiten en productie-informatie een sluitend antwoord kan geven,
wordt bij het onderstaande een voorbehoud aangaande mogelijk nog andere invloeden gemaakt.

Er zijn drie grote ruiten (3,3x1,8 m)gebarsten en 66n kleinere ruit (3,3x1,35m). Deze laatste kon van redelijk
nabij worden beoordeeld. Bij deze ruit was een duidelijk stervormig breukpatroon te zien startend vanuit een
punt. In dit punt was een vlindervormig figuur te zien. Een dergelijk beeld wijst op een glasbreuk als gevolg
van nikkelsulfide insluiting; een standaardrisico bij gehard glas.

o-

XlJ
i#
e
Cr
m
>

t
|W81»
pt Van 1 srokpTen

;t4G Ban*. a®7 5-144 35

3504 Ak

Poiibu:. 40(47

STW-nr NLS.l»7?)72fc4 BS*

T 330 Wi li 50

8&34 DC Zwalil

TgjO iil 34

I 03S-W7 00 3fi

uwecni

se»w-«

8 ir.

mtepjjrrtiaendaktn r-i
'.vwA'.gEVCliitnilakM il

AfQC*T-.«ve(| A03

m

X.VXDtriH43g

Pcitfau! i0:i7

HUIM&B3B075 K4.K
8!C. IHCeNaA

X.

RAADBEVSNDf; iNGfMieuas

Nieman-Kettlitz
6evet- en Dak^dvies

Uit de door hot Rijksvastgoedbedrijf aangeleverde foto's gemaakt van de gebarsten ruiten blijkt steeds de
typische vlinderstructuur in het centrum van de breuk aanwezig te zijn met aanslultend een stervormig en
korrelig breukpatroon. Op basis van dit beeld is de conclusie dat de glasbreuken zijn geinitieerd door
(nikkelsulfide) insluitingen in de buitenruiten.

Er is dertialve op dit moment geen reden om te denken aan andere mogelijke (bijkomende) oorzaken ais een
(te veel) vervormende actiterconstructie, zakkende ruiten, puntvormige contacten ter plekke van glasranden
en dergelijke. Gezien de positie van de betreffende ruiten kan vandalisme worden uitgesloten.
Op de genoemde data was het in Voorschoten (dichtstbijzijnde KNMI weerstation) maximaal 18,0; 32,2; 33,2
resp. 34,3 °C. Hieruit kan de conclusie worden getrokken dat de eerst gebroken ruit vermoedelijk al een
gebrek had en dat bij de overige breuken temperatuursinvloeden de groei van barstjes vanuit de discontinuTteit (ingesloten nikkelsulfide) hebben versneld en versterkt.

2. Bestaat het risico, op basis van daze oorzaak, dat er zich nog meer glasbreuk gaat voordoen In een
mate die het gangbare risico hierop overstljgt?

Glasbreuk bij gehard glas als gevolg van nikkelsulfide-insluitingen is een bekend risico. Volgens de NEN-EN
14179-1 is het risico op breuk 1 op de 20.000 kg glas. Dit wordt in de gegeven omstandigheden conform
NEN 2608 en NEN 3569 als te hoog gezien. Daarom wordt voorgeschreven dat in de gegeven situatie de
geharde ruiten een zogenaamde 'heat soak test' dienen te ondergaan waarbij het overgrote deel van de
ruiten met een insluiting zullen barsten en dus zo uit de productie wordt gefilterd. Het risico dat er een ruit
met een insluiting door de test heen glipt, wordt geraamd op 1 op de 400.000 kg.

Toegepast zijn 360 ruiten van 3,3x1,8 m en 72 ruiten van 3,3x 1,35 m. In beide gevallen zijn de buitenruiten
volgens opgave 10 mm dik. Totaal betreft dit 61.469 kg glas.
Bij niet geheadsoaked glas kan men op basis van deze hoeveelheid en de informatie uit de NEN-EN 14179-

1 een breukaantal verwachten van 3,07. Op basis van de toegepaste hoeveelheid glas is het hoeveelheid

glasbreuk (tot op heden) uitgaande van niet geheadsoaked glas aan de hoge kant maar niet exceptioneel te
noemen.

Bij wel geheadsoaked glas kan men op basis van deze hoeveelheid en de informatie uit de NEN-EN 14179-

1 een breukaantal verwachten van 0,15. Op basis van de toegepaste hoeveelheid glas is het hoeveelheid
glasbreuk (tot op heden) uitgaande van geheadsoaked glas extreem te noemen (bijna 27x hoger dan
verwacht had mogen worden).

De eerste conclusie die hieruit volgt is dan het toegepaste glas voor de buitenruiten met aan zekerheid
grenzende waarschijniijkheid niet voldoet aan de vigerende regelgeving. Debet hieraan is het niet correct

uitvoeren van de heatsoaktest en/of een (veel) te hoog percentage van nikkelsulfide insluitingen in het
geharde glas (de herkomst hiervan is vooralsnog niet bekend).

Door de leverancier zijn de resultaten van de (volgens deze opgave) uitgevoerde heatsoak tests verstrekt,
hetgeen bovenstaande conclusie voor wat betreft de uitgevoerde tests zou kunnen logenstraffen. Het is
echter onmogelijk(l) dat al de (tot op heden) gebroken ruiten (4 stuks) bij de gegeven hoeveelheid glas door
deze tests heen zouden kunnen zijn geglipt, indien deze goed zouden zijn uitgevoerd! Dit tenzij het
geproduceerde glas een veel hoger percentage nikkelsulfide insluitingen had dan gangbaar en dan in de
NEN-EN 14179-1 aangegeven.

Uit de verstrekte testdocumenten blijkt dat er tijdens de tests bij totaal 5 ruiten een insluiting is geconstateerd.
(1 bij een 10 mm dikke ruit) Dit is aan de hoge kant. Inclusief het in het werk (tot op heden) geconstateerde
aantal van 4 is dat 9 (en voor de 10 mm dikke ruiten totaal 5) hetgeen op basis van de geteste totale
20191195 /17465- 20 augustus 2019

Pagina 2
NIEMAN GROEP B.V.

» A A B B E V t N O f- (N (5 E N I E 11 ft S

NiemanKettlitz
6ev»l- en Dak^dvies

glastonnage een factor 2,5 hoger ligt dan te verwachten zou zijn geweest. Dit kan impliceren dat niet een
niet good uitgevoerde heatsoak test verantwoordelijk is, maar een inferieure kwaliteit van het geleverde
geharde glas.

Echter ook bij de informatie betreffende de uitgevoerde heatsoak tests kan een vraagteken worden gezet. Er
wordt steeds gemeld dat er een insluiting is geconstateerd maar geen ruitbreuk. Hoe kan dat? Hoe zijn deze
insluitingen dan geconstateerd? Wat is er dan vervolgens men deze blijkbaar niet gebroken ruiten gebeurd?
Verder blijkt het om 17 batches een totaal aan glas dat niet overeen komt met de toegepaste hoveelheden.
Waar komt dat verschil vandaan? Tenslotte valt op dat onderaan de tabellen het totaal aantal insluitingen ten
onrechte steeds op nul staat (niet is ingevuld).

Gezien het bovenstaande kunnen er zeker vraagtekens bij de uitgevoerde heatsoak tests worden gesteld en

kan in ieder geval worden geconcludeerd dat het aantal ruiten met nikkelsulfide, dat tot op heden is

geconstateerd (9/5), erg hoog is en sterke twijfels oproept aangaande de kwaliteit van het geharde glas,
Het antwoord op de vraag of er sprake is van een hoger percentage glasbreuk dan te verwachten (op basis
van geheatsoaked gehard glas) dient bevestigend te worden beantwoord. Het aantal breukaantallen in het
werk is 27x hoger dan verwacht had mogen worden. En uitgaande van het aantal tot op heden
geconstateerde ruiten met nikkelsulfide insluitingen is dit percentage bijna 2x hoger (voor wat betreft alleen
de 10 mm ruiten) dan verwacht had mogen worden. Dit impliceert dat er sterke twijfels zijn over de kwaliteit
van het heatsoaken en van het glas dat hieraan is onderworpen geweest. Hierin moet de verklaring worden

gezocht en gevonden voor het in relatie tot het geleverde totaal aantal ruiten extreem hoge percentage
glasbreuk.

Op basis van dit gegeven geldt ook voor de toekomst dat het reeel is om meer glasbreuk te verwachten dan
gangbaar is.

3. Indien dat het geval Is, wat is dan het risico op letselschade als gevolg van deze situatie?

Er zijn diverse methoden om een risico op bijvoorbeeld letselschade in te schatten. Voor glas wordt veelal
de methode van Fine en Kinney toegepast. Echter men dient in eerste instantie vast te stellen en te

omschrijven wat er in de gegeven situatie na een glasbreuk kan gebeuren. Deze weg is hieronder gevolgd.
Bij breuk zijn er drie mogelijkheden:
1. De gebroken ruit blijft zitten;
2. De gebroken ruit blijft zitten tot de eerstvolgende storm;

3. De gebroken ruit komt (vrijwel) meteen los en valt in brokjes naar beneden.

Een gebroken ruit blijft alleen zitten bij de toepassing van het geharde glas in gelaagd glas. Dit is hier niet
het geval. Optie 1 is daarmee niet te verwachten.

De vraag is dus of de gebroken ruit in de gegeven toepassing en onder de gegeven omstandigheden zonder
zware belasting wel of niet zai kunnen loskomen. In deze situatie zijn de invloeden, die daarbij een rol spelen,

gematigde wind, temperatuurwisselingen (alleen bij hoge temperaturen omdat het de Noordgevel betreft),
drukverschillen (niet aan de orde omdat de binnenruit functioneel blijft) en het eigengewicht van het glas.
Invloeden die moeten voorkomen dat de gebarsten ruit loskomt als gevolg van gematigde wind en

eigengewicht zijn de reststerkte van de ruit in combinatie met de mechanische bevestiging, drukinvloeden
en koppeling aan de binnenruit via de afstandhouders.

De reststerkte van de ruit kan alleen een rol spelen als deze opgesloten blijft zitten en er geen grotere stukken

loskomen. Bij een gematigde belastingssituatie is dat een reeel te verwachten situatie. Van drukverschillen,
die positief uitwerken, is geen sprake want een gebarste ruit is een lekke ruit. Ook de koppeling aan de
20191195 /17465 - 20 augustus 2019

Pagina 3
NiEMAN SROEP B.V.

SAADrseveNOf JNGfNIFUSS

NiemanKettlitz
Gevel- en Dakadvies

binnenruit via de afstandhouders zai bij een gematigde belastingssituatie ervoor kunnen zorgen dat de
gebarsten buitenruit niet loskomt(n combinatie met de reststerkte van het glas).
Op basis van het bovenstaande en ook op basis van de situatie zeals deze bij de tot op heden gebroken
ruiten is aangetroffen, kan de conclusie worden getrokken dat een gebroken ruit kan blijven zitten totdat deze
(door wind) zwaarder/zwaar wordt belast (hoge temperaturen zullen wel het barsten van ruiten in de hand
werken maar niet het loskomen daarvan),

Als de ruit loskomt dan kan dat in principe direct na de breuk gebeuren maar ook binnen een periode van
enkele minuten. Dit lijkt een triviaal verschil maar is het niet. Indien een ruit direct na breuk valt, kan het

breukpatroon zich nog niet volledig hebben ontwikkeld. In dat geval kunnen er grotere delen glas naar
beneden komen. Treedt er wel enige vertraging op dan zaI het breukpatroon zover zijn ontwikkeld en is het
glas dusdanig gefragmenteerd dat er alleen nog maar kleine 'ongevaarlijke' glaskorrels naar beneden vallen.
Dit betekent dat als een ruit loskomt, direct na het ontstaan van de breuk, er wel een aanzienlijk gevaar
bestaat op letsel, maar als dat enige tijd later is, dit risico veel kleiner tot gering is. Omdat in de gegeven
situatie hiervoor reeds de onderbouwde verwachting is uitgesproken dat de gebarsten ruit zaI blijven zitten
tot aan een zwaardere/zware belasting is het reeel er vanuit te gaan dat zich op dat moment het breukpatroon
volledig heeft ontwikkeld en er dus alleen kleine glasdeeltjes naar beneden zullen vallen.

Er geldt overigens wel een duidelijke 'maar': storm kan het ontstaan van glasbreuk in de hand werken en in
deze situatie kan het gebroken glas dus ook vrijwel gelijk in grotere delen loskomen. In andere situaties speelt
dit risico niet. Een bijkomend gegeven is dat, als er sprake is van glasbreuk c.q. een gekend gebrek en er
treedt 'storm'schade op, verzekeringen niet zullen uitkeren.

Antwoord op de vraag is derhalve dat het risico op persoonlijk letsel op basis van de bouwkundige
toepassing van het glas klein wordt geacht te zijn omdat het de verwachting is dat er enige tijd overheen zaI
gaan tussen de glasbreuk en het naar beneden komen van het glas (in dat geval in kleine deeltjes). Alleen
bij storm ontstaat er in dat geval wel een risicovolle situatie wat betreft letselschade.

Op basis van de locatie van de ruiten dient hierbij een kanttekening te worden geplaatst, namelijk dat een
groot aantal van de ruiten zich op grote hoogte bevindt, hetgeen een hoge valsnelheid impliceert. Bovendien
is er direct onder deze ruiten, in ieder geval een belangrijk deel hiervan, sprake van zeer intensief
(loop)verkeer.

Dit werkt duidelijk risicoverhogend wat betreft directe letselschade en impliceert ook andere risico's, zoals
bijvoorbeeld zaakschade, letsel door een schrikreactie van getuigen/omstanders (bijvoorbeeld iemand die
opzij springt op de trambaan terwiji er net een tram aan komt), psychische schade, schade als gevolg van
het afsluiten van doorgaande verbindingen, reputatieschade en dergelijke. Bij het beantwoorden van de
onderstaande vierde vraag is hiermee beperkt rekening gehouden.

4. Als dit risico op letselschade reeel Is, wat zijn de dan op korte termijn te nemen maatregelen om dit
risico te minimaliseren, ook rekening houdende met kosten en zichtbaarheid van deze maat
regelen?

Onderbouwd is dat op basis van de bouwkundige uitgangspunten het risico op letselschade in directe zin
klein is maar dat de plaats van toepassing dit risico wel vergroot evenals het risico op andere vormen van
(gevolg)-schade. Verder is aangegeven dat storm wel een duidelijk risico op letselschade impliceert.
Op basis van deze situatie, en op basis van uitgangspunten van economie en zichtbaarheid, worden
onderstaande aanbevelingen gedaan:

20191195/ 17465-20augustus2019

Pagina4
WJEMAN GROEPB.V.

fi' A A 0 B f ¥ f N 01 I N B E M I (;■ W « 5

NiemanKettlitz
6ev«l- en Oakatfvies

1. Alle ruiten zo snel als mogelijk vervangen door beglazing die wel voldoet aan NEN 2608 en NEN-EN
14179-1 en dit in ieder geval v66r de eerste herfststorm met een windkracht 7 of meer. Conform het bestek
geldt voor de gevel dezeifde veiligheidsklasse als voor de fioofddraagconstructie;
2. Gedurende deze periode de ruiten monitoren, dat wil zeggen 4 maa! per dag deze inspecteren en bij
breuk betreffende ruit gelijk afplakken;

3. Indien er onverhoopt storm optreedt, voordat alle ruiten zijn vervangen, een tijdelijke afsluiting plaatsen
(of een anderszins tijdelijke maatregel die dus wel duidelijk zicfitbaar zai zijn);

4. Als tijdelijke maatregel over de beglazing in banen een gescfiikte (gewapende), weers- en UV-besten-

dige, transparante, brede tape aanbrengen en wel zodanig dan deze in verticale en fiorizontale banen
over de glasgevels lopen. De verticale tape loopt over iedere ruit in fret midden. De fiorizontale tape loopt
over iedere ruit in twee banen over de mecfianiscfie bevestigingen.

Opmerkingen:

• Indien er op basis van bovenstaande aanbevelingen tijdproblemen ontstaan, kan men er voor kiezen als
eerste de ramen boven de trambaan en onderdoorgang aan te pakken (is sowieso aan te bevelen);

• Mogelijk is fiet praktiscfi niet doenlijk om in geval van een voorspelde storm tijdig adequate

afscfierm/afzetvoorzieningen te treffen. In dat geval is tiet beter om preventief te werk te gaan en deze
voorzieningen sowieso te treffen. Overigens kan een dergelijke voorziening wel fiet vervangen van de
ruiten bemoeilijken. Het meest voor de fiand ligt fiierbij een opvangconstructie en een geleiding die
voorkomt dat fiet glas gevoerd door de wind tot voorbij deze opvangconstructie naar beneden valt. De

opvangconstructie kan onderaan de gevels worden aangebracfit. Gezien de valfioogte wordt

aanbevolen om in dat geval ook op fialve fioogte een dergelijke voorziening te treffen. Een gesloten,

•

gewapend en gespannen doek vormt een adequate geleiding;
Uit de verstrekte fieatsoaktesten blijkt dat er ook bij andere glasdiktes nikkelsulfide insluitingen zijn

geconstateerd. Hoewel niet in uitzonderlijke mate, en fioewel flier (nog) geen breuk is aangetroffen, wordt

aanbevolen alle beglazing van deze leverancier in een overall veiligfieidsbescfiouwing mee te nemen;

• In de voorgaande analyse is uitgegaan van standaardbelastingen en -omstandigfieden. Er kunnen ecfiter

ook lokale invloeden zijn die mogelijk een rol spelen. Zo zaI de directe omgeving en de vorm van fiet

gebouw van invloed zijn op fiet lokale windklimaat en is fiet mogelijk dat bijvoorbeeld trillingen

veroorzaakt door tramverkeer relevant zijn. Dit zijn aspecten die eventueel in een later stadium te
onderzoeken zijn

• Omdat in alle gevallen de binnenruit is blijven zitten en niet bescfiadigd is geraakt, zaI deze fiet
eventueel vallen van de gebarsten buitenruit naar binnen toe voorkomen, zodat aan deze zijde geen
voorzieningen noodzakelijk zijn. Dit tenzij er uit de acfiter derde bullit geadviseerde overall

veiligfieidsbescfiouwing blijkt dat er redenen zijn om ook aan de kwaliteit van deze binnenruiten te

•

twijfelen. Op basis van de fiuidige situatie zijn daar geen aanwijzingen voor;
Door de fioofdaannemer is een risico-inventarisatie uitgevoerd op basis van de NEN 2608 en de

brancfiericfitlijn betreffende de betrouwbaarfieid van glasconstructies. Probleem fiierbij is dat deze
inventarisatie niet gebaseerd is op de situatie zoals deze bij de atriumgevels aan de orde is. Het gaat
flier niet om fiet risico op doorvallen. Verder staat fiier bijvoorbeeld in dat de oorzaak enkele malen per
jaar kan optreden. Dat is onjuist. De problemen kunnen weliswaar door warm weer worden versterkt maar
uit de aard van fiet gedrag van glas (kerfwerking!) kan de uiteindelijke breuk ieder moment optreden. De
blootstelling is daarmee dagelijks i.p.v. enkele malen per jaar. En men zaI fiierbij ook fiet aantal mensen
dienen te betrekken dat fiierbij dan wordt blootgesteld. Dit kunnen er op enige moment fionderden zijn.

Bij de doorvalveiligfieid is dat er een. Dit leidt tot een zeer sterke toename van de gefianteerde getallen
en daarmee tot een totaal andere uitkomst en conclusie (ver boven fiet genoemde grensgetal van RL =
25).

20191195 /17465 - 20 augustus 2019

Pagina 5

Nieman-Kettlitz
Gevel- en Oekadvies

Conclusie op basis van voorgaande analyse maar nota bene ook op basis van de opzet van BAM, is dat de
veiligheid voor de personen die langs de betreffende atriumgevels lopen en reizen in de huidige situatie in
een beduidende mate is afgenomen en er in het geval van storm zelfs een acuut gevaarlijke situatie zai
ontstaan.

Er kunnen aan de voorgaande analyse en aanbevelingen geen rechten worden ontleend.

Utrecht, 20 augustus 2019
Nieman-Kettlitz Gevel- en Dakadvies B.V.

Ir. J.H.Th.O.(Otto) Kettlitz

ir. H.M.A.(Helen) Wielders

Wijgaan vertrouwelijkmet uwgegevens om, gehee! votgens de rictitHjnen voorAtgemene Verordening Gegevensbescherming fAl/G/
Lees onze orivacvverktarina.

20191195 /17465 - 20 augustus 2019

Pagina 6
WEMAN GROEP B V.