Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

30 252

Toekomstvisie agrarische sector

Nr. 20

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 februari 2015
Hierbij ontvangt u de WUR-publicatie »Kijk op Multifunctionele landbouw,
omzet en impact 2007–2013» (in opdracht van het Ministerie van
Economische Zaken)1. Deze publicatie laat zien dat in de periode
2007–2013 de totale omzet in de multifunctionele landbouw verder is
toegenomen met ruim 60%. Zorglandbouw en boerderijwinkels zien hun
omzet tussen 2011 en 2013 met 20% stijgen en de agrarische kinderopvang zelfs met 30%. Deze publicatie laat ook zien dat ondanks de
economische crises en na de opheffing van de Taskforce Multifunctionele
Landbouw2 in 2012, de omzet in de multifunctionele landbouw verder is
gegroeid naar bijna een half miljard euro in 2013. De multifunctionele
landbouw doet inmiddels niet meer onder voor de teelt van vollegronds
groente, paddenstoelen of fruit en is vergelijkbaar qua omvang met de
biologische landbouw.
Uit onderzoek van het LEI en andere WUR-instituten blijkt dat de impact
van multifunctionele landbouw verder gaat dan omzetgegevens. Eén op
de vijf landbouwers kiest niet voor schaalvergroting of een baan buiten
het bedrijf, maar pakt naast de agrarische activiteiten ook succesvol
andere activiteiten op zoals zorglandbouw, kinderopvang, boerderijeducatie, streekproducten, natuurbeheer en/of recreatie. Hierdoor krijgt het
agrarisch bedrijf een multifunctioneel karakter en daarmee verbreding in
het verdienmodel. Multifunctionele ondernemers dragen bij aan de lokale
economie en samenleving en spelen in op de verandering in hun
omgeving. De multifunctionele ondernemer zorgt voor banen in de stad;
stedelijke ondernemers verkopen er lokaal geproduceerde producten en
het voorzieningenniveau op het platteland wordt versterkt, belangrijk in
bijvoorbeeld krimpgebieden. In de praktijk blijkt dat multifunctionele
1

Wageningen UR heeft de omzet en impact ontwikkelingen onafhankelijk gemonitord in drie
metingen (0-meting 2007, 1-meting 2007–2009, 2-meting 2007–2011), Raadpleegbaar via
www.tweedekamer.nl.
2
De Taskforce Multifunctionele Landbouw heeft zich in opdracht van het Ministerie van EZ
tussen 2008 en 2012 ingespannen de sector te verstevigen.

kst-30252-20
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 252, nr. 20

1

bedrijven volop investeren en een goed inkomen verwerven. Het
multifunctionele bedrijf blijkt in de praktijk ook een aantrekkelijk bedrijf te
zijn om over te nemen door de volgende generatie. Een belangrijk,
intrinsiek onderdeel van de bedrijfsvoering op een multifunctioneel bedrijf
is het tot stand brengen van de verbinding tussen boer en burger, tussen
het platteland en de stad. Grofweg gaat dit langs twee belangrijke
bewegingen die gedragen worden door krachtige wortels in de
maatschappij:
– meedoen en zorgen voor (zorglandbouw, kinderopvang en educatie);
– herkenning en erkenning (stadslandbouw, directe verkoop en
recreatie).
Meedoen en zorgen voor
Zorgen voor ouderen, voor (verstandelijk) gehandicapten of voor
kinderen, bij veel multifunctionele ondernemers geldt dit als een
belangrijke intrinsieke waarde die zij combineren met hun agrarische
bedrijfsvoering. Vaak richten zij zich daarbij op participatie van mensen
met een afstand tot de arbeidsmarkt en betrekken veel vrijwilligers bij de
activiteiten die op het bedrijf plaatsvinden. Enerzijds vanuit kostenoverweging (arbeid is duur) maar meer nog vanuit sociale overwegingen
(vervroegd schooluitval, verslavingsproblematiek).
Zorglandbouw
Het aantal zorgboerderijen is in de afgelopen zes jaar met bijna 50%
gestegen.
Ze hadden in 2013 een gezamenlijke omzet van 95 miljoen euro.
Naar schatting nemen 15.000 mensen uit verschillende doelgroepen deel
aan dagopvang op een zorgboerderij. Dit betreft 10% van het totale aantal
mensen dat in Nederland geïndiceerd is voor dagopvang (Ernst &Young,
2012).
Uit publicaties van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM) komt naar voren dat de beleving van de cliënt maar ook van de
zorgverlener op zorgboerderijen een belangrijke succesfactor is die wordt
gevoed door kleinschalige agrarische activiteiten in een
niet-zorggerelateerde open en groene ruimte. Zorgboerderijen bieden
hiermee een ander, meer vitaliserend, zorgconcept in een landelijke
omgeving.
De veranderingen in de zorg per 1 januari 2015: overheveling van
Algemene Wet Bijzondere Zorg (AWBZ) voorzieningen naar de Wet
maatschappelijke ondersteuning (Wmo)3 en de Participatiewet4 die op
1 januari jl. in werking is getreden, bieden multifunctionele ondernemers
kansen om bij te dragen in gemeentelijke zorgnetwerken (bijvoorbeeld
werk en inkomen, psychisch en sociaal welbevinden, zingeving en
dagbesteding). Op die manier kunnen zij gemeenten breed ondersteunen
bij hun nieuwe verantwoordelijkheden. Dit is een omslag die nog zeker
niet bij alle agrarische zorgondernemers en gemeentes vlot verloopt.

3

De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo): Deze wet regelt dat mensen met een
beperking ondersteuning kunnen krijgen. Het kan gaan om ouderen, gehandicapten of mensen
met psychische problemen. Zij krijgen bijvoorbeeld huishoudelijke hulp of een rolstoel.
4
Participatiewet: Met deze wet wil het kabinet bereiken dat mensen met een ziekte of handicap
en mensen met een bijstandsuitkering die kunnen werken, sneller en gemakkelijker aan het
werk gaan (participeren).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 252, nr. 20

2

Kinderopvang
Het totale aantal bedrijven in de agrarische kinderopvang is ten opzichte
van 2011 met 5% toegenomen naar ongeveer 220 bedrijven. Ten opzichte
van 2007 (20 bedrijven) is er zelfs sprake van een vertienvoudiging van het
aantal bedrijven in de agrarische kinderopvang.
De omvang varieert van gastouderopvang met een gemiddelde omzet van
16.500 euro per jaar tot opvang in groepen met hulp van personeel met
een gemiddelde omzet van 330.000 euro per jaar. Een nieuwe vorm die
zich aandient binnen de agrarische kinderopvang is de combinatie van
opvang en zorg voor bijvoorbeeld kinderen met leer- en gedragsproblemen zoals ADHD en autisme.
Educatie
Ook natuur en milieueducatie ondervindt vernieuwende impulsen vanuit
de multifunctionele landbouw en dat is van belang voor een gezonde en
duurzame levensstijl van toekomstige generaties. Het aantal agrarische
bedrijven met educatieve activiteiten is al een aantal jaren stabiel. Binnen
de multifunctionele landbouw is dit de sector met de laagste omzet (2
miljoen euro) en wordt veelal succesvol gecombineerd met andere taken.
Educatieboeren hebben zich aangesloten bij samenwerkingsverbanden
als www.metdeklasdeboerop.nl of www.klasseboeren.nl en zijn daarmee
meer zichtbaar.
Herkenning en erkenning
De vraag over de herkomst van voedsel houdt menig burger bezig. Tal van
kleinschalige landbouwinitiatieven in en om de stad (stadslandbouw)
naast multifunctionele landbouwbedrijven in en dichtbij de verschillende
steden houden zich op één of andere manier bezig met voedselproductie.
Deze initiatieven brengen burgers in contact met elkaar en met de
herkomst van voedsel, ze brengen kinderen op een speelse manier in
contact met groente en fruit en ze zorgen voor een groene omgeving
waarin het fijn is te verblijven.
Stadslandbouw
De term stadslandbouw wordt gebruikt om heel verschillende soorten
initiatieven te dekken: van volkstuinen, bewonersinitiatieven en kinderboerderijen tot en met hoog innovatieve en technologische
led-kwekerijen. Kern van stadslandbouw en van multifunctionele
landbouw is dat landbouw weer van burgers wordt; de kennis over
voedsel en herkomst wordt hiermee versterkt.
Zoals aangegeven in de brief van 2 april 2014 (Kamerstuk 28 625, nr. 189)
kan stadslandbouw binnen het Europese subsidieprogramma voor
plattelandsontwikkeling (LEADER) en de maatregel samenwerking van het
derde Plattelandontwikkelingsprogramma (POP3), onderdeel van het
gemeenschappelijk Landbouw beleid (GLB), ondersteund worden. Dit
betekent dat onder de lokale ontwikkelingsstrategieën van LEADER die
gericht zijn op ontwikkeling van het platteland via de versteviging van
stad- landrelaties, nu ook projecten worden uitgevoerd in stedelijk gebied,
dus in kernen met meer dan 30.000 inwoners. Eenzelfde mogelijkheid
wordt gecreëerd voor de regeling voor samenwerking bij proefprojecten
en innovatie. Daarbij gelden als voorwaarden dat stadslandbouw
bijdraagt aan de verduurzaming van de landbouw in het landelijk gebied
en dat het een project betreft waarbij partijen worden bijeengebracht om
nieuwe vormen van ondernemen te genereren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 252, nr. 20

3

Directe verkoop
Uit het onderzoek van de WUR komt naar voren dat burgers graag
producten kopen direct bij de boer. Ketens verkorten, hiermee bedoelen
we de directe afzet van boerderijproducten van een boer aan consumenten, catering, instellingen en horeca. De omzet in boerderijwinkels is
met 20% toegenomen naar 118 miljoen euro in 2013. De groei is het
gevolg van verdere professionaliseren in deze sector.
Recreatie
Bij recreatie op de boerderij gaat het zowel om dagrecreatie als verblijfsrecreatie. Deze sector kent de hoogste omzet binnen de multifunctionele
landbouw, 151 miljoen euro, maar staat als gevolg van concurrentie erg
onder druk. Als gevolg van de economische crises is hier de afgelopen
twee jaar wel een lichte daling ingezet. Op het terrein van dag- en
verblijfsrecreatie wordt veel samengewerkt met het aanbod van lokaal en
gezond voedsel op de boerderij.
Erkenning
Vanuit de Europese Commissie in Brussel is er bijzondere belangstelling
voor producten van kleinschalige landbouw. Langs de weg van geografische bescherming genieten ruim 3.000 producten inmiddels (merk)bescherming tegen namaak binnen en buiten Europa. In Nederland zien we
een toegenomen aandacht om Nederlandse producten geografisch te
beschermen. Medio 2015 zullen bijvoorbeeld Brabantse Walasperge,
Hollandse Geitenkaas en de Meerlander (aardappel) ook een dergelijke
bescherming gaan genieten. LTO in samenwerking met stichting Streekeigen Product Nederland (SPN) zullen met financiële ondersteuning van
het Ministerie van Economische Zaken de website
www.streekproducten.org verder uitbouwen.
Tot slot
De WUR-publicatie »Kijk op Multifunctionele landbouw, omzet en impact
2007–2013» laat vooral zien dat multifunctionele landbouw inmiddels de
kinderschoenen ontgroeid is en dat deze sector in een nieuwe fase is
beland. Het is inmiddels een volwassen sector van de land- en tuinbouw
en daarbij past naar mijn mening een andere rol van de overheid.
Het jaar 2012 was daarom een goed moment om de nauwe betrokkenheid
van het ministerie bij de task force multifunctionele landbouw te
beëindigen en het stokje over te dragen aan het bedrijfsleven. Op initiatief
van LTO-Nederland is toen het platform multifunctionele landbouw
opgericht, waarin alle betrokken partijen uit het bedrijfsleven participeren.
Het voortouw ligt nu bij de ondernemers zelf, al wil ik hun samenwerking
dit jaar nog met een bescheiden bedrag faciliteren. Ook blijft de multifunctionele landbouw wat mij betreft onderwerp van onderzoek zowel in het
kader van de Topsectoren als in het kader van WUR-onderzoek waarvan
dit rapport een goed voorbeeld is.
Daarnaast wil ik een Denktank in het leven roepen met als werktitel
«Landbouw in verbinding». De bedoeling is om een goede herkenbare
plaats en rode draad te bieden voor de verdere toekomstige ontwikkeling
van de multifunctionele landbouw en stadslandbouw, naast en in
verbinding met de landbouw-, natuur- en voedselopgave van het
Ministerie van Economische Zaken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 252, nr. 20

4

Ik ben van mening dat multifunctionele landbouw en stadslandbouw
kansen bieden om de afstand tussen sector en samenleving te verkleinen.
Uit het werk van de Taskforce Multifunctionele Landbouw en diverse
(landelijke) bijeenkomsten door de afgelopen jaren heen, komt duidelijk
naar voren dat door de verbindende kracht van multifunctionele
landbouw en stadslandbouw er synergie kan ontstaat om multifunctionele
landbouw en stadslandbouw een gezicht, naast én in verbinding met de
natuur-, landbouw- en voedselopgave, te geven.
De Staatssecretaris van Economische Zaken,
S.A.M. Dijksma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 252, nr. 20

5