Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

29 754

Terrorismebestrijding

Nr. 313

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 juni 2015
Bijgaand bied ik u de openbare versie van het Dreigingsbeeld Terrorisme
Nederland (DTN) 39 aan, opgesteld door de Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Dit DTN geeft inzicht in het
actuele dreigingsniveau en de factoren die daartoe aanleiding geven. Het
dreigingsniveau is, gebaseerd op de ontwikkelingen in deze DTN-periode,
wederom vastgesteld op substantieel. Dit betekent dat de kans reëel is dat
er een aanslag in Nederland plaatsvindt. De factoren die in de vorige
DTN-periode de dreiging bepaalden, gelden nog onverkort. De gebeurtenissen in Frankrijk en Tunesië van afgelopen vrijdag (26 juni jl.) bevestigen
eens te meer het huidige dreigingsbeeld. Ook in Nederland en andere
Westerse landen zijn soortgelijke aanslagen al langere tijd voorstelbaar.
De inzet van het kabinet op het gebied van het tegengaan van de
terroristische dreiging die uitgaat van het gewelddadig jihadisme is vervat
in het Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme. De maatregelen in dit
Actieprogramma worden voortdurend tegen het licht gehouden en in de
uitwerking en uitvoering van de maatregelen wordt ingespeeld op actuele
ontwikkelingen. Het Actieprogramma als zodanig behoeft op dit moment
geen wijziging. Voor voortgang van de implementatie van de maatregelen
verwijs ik u naar de voortgangsrapportage die gelijktijdig met dit DTN aan
uw Kamer wordt aangeboden.
In deze brief ga ik kort in op enkele belangrijke noties uit DTN 39 en licht ik
enkele elementen die van invloed zijn op de huidige dreiging tegen
Nederland beleidsmatig toe. Aangezien de nationale aanpak van het
gewelddadig jihadisme niet los te koppelen is van de internationale
aanpak, ga ik hier in deze brief ook kort op in.
DTN 39
De dreiging tegen Nederland is reëel en complex. Zoals gezegd, gelden de
factoren die de dreiging ook al in de vorige DTN periode bepaalden nog
steeds. De complexiteit van de dreiging wordt veroorzaakt door de

kst-29754-313
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 754, nr. 313

1

diversiteit aan actoren en hun wisselwerking. Zo komt de dreiging van
individuen, al dan niet geïnspireerd door oproepen uit strijdgebieden in
het buitenland, van (transnationaal) aangestuurde en/of gefaciliteerde
netwerken, van sleeper cells, en van verwarden die mogelijk copy-cat
gedrag kunnen vertonen.
Er is sprake van sterke verwevenheid tussen Nederlandstalige jihadstrijders in Syrië en Irak en gelijkgezinden (al dan niet teruggekeerd)
binnen de jihadistische beweging in Nederland. Aan de andere kant is er
ook sprake van organisatorische versnippering van de Nederlandse
binnenlandse jihadistische netwerken als gevolg van externe druk en
interne dynamiek.
De notie uit eerdere DTN’s dat de dreiging niet beperkt is tot uitreizigers
en terugkeerders, maar tevens afkomstig is van «thuisblijvers» wordt in
dit DTN nogmaals bevestigd. Nederland is onder jihadisten een legitiem
doelwit en hoewel andere Europese landen vaker worden genoemd in
oproepen tot aanslagen, zijn er de afgelopen periode ook concrete
oproepen geweest tot het ondernemen van actie in of tegen Nederland.
Beleidsimplicaties
Onderstaand worden enkele elementen die van invloed zijn op de huidige
dreiging tegen Nederland naar voren gehaald en beleidsmatig toegelicht.
Groeiende zorg over aspecten salafisme
In dit DTN wordt zorg uitgesproken over toenemende invloed van
aspecten van het (politiek) salafisme in Nederland en het actief uitdragen
van onverdraagzame, antidemocratische en polariserende opvattingen
door salafistische predikers. Dit gedachtengoed kan mede een voedingsbodem voor gewelddadig jihadisme vormen. Binnenkort zal uw Kamer
een gezamenlijke analyse van AIVD en NCTV over het salafisme en een
eerder door de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid toegezegde kabinetsreactie hierop, worden toegestuurd.
Mogelijke toename cybercapaciteiten ISIS en sympathisanten
De inzet van internet als wapen of middel door terroristen is een vaker
genoemde dreiging. In de afgelopen DTN periode hebben zich enkele
incidenten voorgedaan die die dreiging inkleuring geven. Voor internet als
wapen geldt dat tot op heden deskundigen ervan uitgaan dat terroristen
(nog) niet beschikken over voldoende vaardigheden en middelen om
daadwerkelijk maatschappij ontwrichtende schade aan te richten. Echter,
ook zonder geavanceerde capaciteiten kan internet als middel schade
aanrichten. Er zijn gevallen bekend in Europa dat jihadisten door middel
van open bronnen gegevens verzamelen over overheidsmedewerkers die
beschouwd worden als tegenstanders, zoals politiemedewerkers of
militairen. Dit past bij de reeds langer bestaande dreiging vanuit ISIS
tegen deze groepen. Bij de meest betrokken overheidsorganisaties en
-diensten wordt dan ook voortdurend geïnvesteerd in beveiliging en
veiligheidsbewustzijn van medewerkers, onder andere in relatie tot het
gebruik van sociale media en internet.
De Nederlandse overheid is alert op cyberdreigingen die de nationale
veiligheid kunnen aantasten, dus ook die van een eventuele digitale
terroristische dreiging. De initiatieven die in het kader van de Nationale
Cyber Security Strategie worden ingezet op het gebied van awareness,
detectie, onderzoek, duiding en respons versterken onze weerbaarheid en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 754, nr. 313

2

respons tegen cyberdreigingen in het algemeen en daarmee ook tegen
(mogelijke) cyberdreigingen die uitgaan van terroristische organisaties.
Tegengaan misbruik vreemdelingenketen
In diverse media is gedurende de afgelopen periode bericht over mogelijk
misbruik van de vreemdelingenketen door jihadistische groeperingen.
Hoewel nog niet vastgesteld, is het zeker voorstelbaar dat jihadisten deze
routes bewust gebruiken om op heimelijke wijze de EU binnen te komen.
Zoals toegelicht in de antwoorden op eerdere kamervragen1 zijn
Nederland en de EU, inclusief de uitvoeringsorganisaties, alert op
signalen voor misbruik van de vluchtelingenstroom door ISIS of andere
jihadistische organisaties naar Nederland of Europa. De Europese Unie
heeft de nodige maatregelen getroffen om signalen van betrokkenheid bij
terrorisme en gewelddadig jihadisme tijdig in het grenstoezicht te
onderkennen. In Nederland bestaat binnen de uitvoerende organisaties
van de vreemdelingenketen een meldstructuur voor signalen dat een
vreemdeling mogelijk een gevaar vormt voor de nationale veiligheid. In
de interne communicatie wordt de meldstructuur voor signalen van
betrokkenheid bij terrorisme, radicalisering en gewelddadig jihadisme
nadrukkelijk onder de aandacht gebracht. Om ervoor te zorgen dat
relevante signalen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten bereiken,
investeren de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), het Centraal
Orgaan opvang Asielzoekers (COA), Koninklijke Marechaussee, en de
vreemdelingenpolitie continu in het bevorderen van het veiligheidsbewustzijn (awareness) van medewerkers. Daarbij wordt om de genoemde
signalen te kunnen onderkennen in nauwe samenwerking met de NCTV
ingezet op het verder professionaliseren van de organisatie. Verder wordt
er een Rijksopleidingsinstituut Radicalisering (ROR) opgericht dat
gecertificeerde opleidingen voor professionals in de (brede) Veiligheids-,
CT-, en Vreemdelingenketen, (jeugd)zorg, Raad voor de Kinderbescherming en gemeenten gaat verzorgen. De ROR zal per september 2015
operationeel zijn.
Op 24 november 2014 is uw Kamer geïnformeerd over de oprichting van
een multidisciplinair team (MDT) gericht op de aanpak van migratiecriminaliteit (Kamerstuk 28 638, nr. 127). In dit MDT werken de KMar, het OM,
de politie, de IND, het COA, de NCTV en de AIVD intensief samen om
meer zicht te krijgen op migratiestromen. Een van de doelen van dit MDT
is om een zo compleet en actueel mogelijk beeld te creëren op betrokkenheid van migranten bij jihadisme om op deze wijze bij te dragen aan
de aanpak op dit onderwerp. Daarnaast heeft de Koninklijke
Marechaussee een specifiek handelingskader «Jihadisme» opgesteld dat
onder andere gebruikt wordt voor grenstoezichtproces. Het aantal
signalen vanuit de vreemdelingenketen aan de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten van zaken die mogelijk de nationale veiligheid raken, is ten
gevolge van de op awareness gerichte inspanningen en ook vanwege de
toegenomen instroom van asielzoekers (uit met name Syrië), gestegen.
Internationale aanpak
Er zijn verschillende internationale ontwikkelingen die de dreiging tegen
westerse belangen verscherpen. Zo maken jihadisten gebruik van de
ruimte die met name in Libië en Jemen is ontstaan door de instabiliteit en
chaos die er heerst. Bovendien zijn er signalen dat aansluiting van

1

Zie antwoorden op de schriftelijke vragen die zijn gesteld door de leden De Graaf, Fritsma en
Wilders (allen PVV) over het bericht «IS ziet immigrant als wapen», 23 februari 2015
(Aanhangsel Handelingen II 2014/15, nr. 1863).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 754, nr. 313

3

regionale terroristische organisaties bij ISIS leidt tot een hogere dreiging
tegen westerse landen.
Het kabinet vindt het dan ook van groot belang dat de aanpak van
gewelddadig jihadisme zich niet enkel richt op Nederland, maar dat
Nederland ook internationaal een bijdrage levert. Zo is het van belang om
nauwer samen te werken, maar ook zelf te investeren om spanningen die
kunnen leiden tot radicalisme, vroegtijdig te signaleren en waar mogelijk
de desbetreffende landen te ondersteunen om radicalisering te
voorkomen. Het Global Counter Terrorism Forum (GCTF), is een belangrijk
multilateraal forum voor dialoog en uitwisseling van succesvolle
voorbeelden tussen Westerse landen en landen uit relevante regio’s als
het Midden-Oosten, de Maghreb en landen uit Azië. Nederland speelt
hierin een belangrijke rol, gezamenlijk vormgegeven door het Ministerie
van Buitenlandse Zaken en de NCTV. Vanuit september 2015 zal
Nederland het co-voorzitterschap van het GCTF overnemen van de
Verenigde Staten (VS). Samen met Marokko is Nederland daarnaast
co-voorzitter van de Foreign Terrorist Fighters (FTF)-werkgroep van het
GCTF. De Countering Violent Extremism Summit, die afgelopen februari
georganiseerd werd door de VS, leidt momenteel eveneens tot diverse
initiatieven wereldwijd. Nederland neemt verder een actieve rol in binnen
de anti-ISIS coalitie2. Zo is Nederland samen met Turkije voorzitter van de
FTF-werkgroep waarvan de tweede bijeenkomst plaatsvond op 9 juni jl. te
Den Haag. Daarnaast participeert Nederland in de andere werkgroepen
die toezien op het tegengaan van financieringsstromen richting ISIS en
het ontwikkelen van een inclusieve narratief ten opzichte van ISIS
propaganda. Over deze en andere internationale activiteiten wordt u
periodiek geïnformeerd in de VGR.
Tot slot
Nederland is sinds de verhoging van het dreigingsniveau in maart 2013
een geslaagde terroristische aanslag bespaard gebleven. Het blijft echter
van belang de professionele aandacht voor en inzet op contraterrorisme
te continueren.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
G.A. van der Steur

2

Voor de militaire bijdrage die Nederland levert aan de anti-ISIS coalitie verwijs ik u naar de
brief «Verlenging Nederlandse bijdrage aan de internationale strijd tegen ISIS» (19 juni 2015,
Kamerstuk 27 925, nr. 539).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 754, nr. 313

4

Samenvatting Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 39,
juni 2015
Dreigingsniveau
Het dreigingsniveau is, gebaseerd op de ontwikkelingen in deze
DTN-periode, wederom vastgesteld op substantieel. Dat betekent dat de
kans reëel is dat er een aanslag in Nederland plaatsvindt.
Dreiging tegen Nederland is reëel en complex
Sinds het dreigingsniveau in maart 2013 omhoog is gegaan, is Nederland
een terroristische aanslag bespaard gebleven. Dat is echter op geen
enkele wijze een relativering van het feit dat er een aanhoudende, ook op
Nederland gerichte, dreiging bestaat. Deze is, net als in de vorige
DTN-periode, reëel en complex en de factoren die in de vorige
DTN-periode de dreiging bepaalden, gelden nog onverkort.
De complexiteit schuilt vooral in de diversiteit aan actoren en hun
wisselwerking. De dreiging komt van individuen, al dan niet door
oproepen uit strijdgebieden geïnspireerd. Tegelijkertijd gaat er ook
dreiging uit van (transnationaal) aangestuurde dan wel gefaciliteerde
netwerken en van sleeper cells. Ook copycat-gedrag door verwarden kan
een dreiging vormen. Daarbij zijn de werelden van Nederlandstalige
jihadstrijders in Syrië en Irak en van de «achtergebleven» of teruggekeerde gelijkgezinden vaak zeer nauw met elkaar verweven. Tegelijkertijd
zijn Nederlandse binnenlandse jihadistische netwerken op dit moment
organisatorisch versnipperd als gevolg van externe druk en interne
dynamiek. Het complexe beeld bevestigt de notie uit eerdere DTN’s dat de
dreiging zeker niet beperkt is tot uitreizigers en terugkeerders, maar net
zozeer afkomstig is van zogenoemde «thuisblijvers». Daarnaast kunnen de
banden, die in Syrië en Irak tot stand komen door de samenwerking
tussen Nederlandse en andere Europese jihadisten, op termijn dreigingsverhogend werken richting Europa – en mogelijk ook Nederland.
Een andere component van de dreiging is dat Nederland een hoog profiel
heeft en scherp op het netvlies van jihadisten staat. Door deelname aan
de anti-ISIS coalitie is Nederland voor jihadisten bovendien een legitiem
doelwit. Bezoeken van prominente islamcritici aan ons land kunnen het
profiel verhogen evenals de aanwezigheid van PVV-leider Geert Wilders
bij een cartoonwedstrijd in Texas. Dit evenement was in mei doelwit van
een mislukte aanslag door ISIS-sympathisanten. Hoewel andere Europese
landen vaker figureren in oproepen tot aanslagen, zijn er ook concrete
oproepen tot het ondernemen van actie in of tegen Nederland. Die zijn
veelal afkomstig van individuele jihadisten in de strijdgebieden.
Intussen is de stroom propaganda van vooral ISIS, gericht op potentiële
sympathisanten, ook in het Nederlandse taalgebied, niet opgedroogd.
Opvallend is opnieuw de hoeveelheid propaganda gericht op vrouwen.
Mede gestimuleerd door de spilfunctie die vrouwen vaak vervullen in de
propaganda- en radicaliseringsactiviteiten binnen de jihadistische
beweging, vertaalt dit zich in een gestage trend van uitreis door vrouwen
en kinderen naast de klassieke groep van jonge mannen. Per 1 juni zijn er
in totaal ongeveer 200 Nederlandse (of een sterke band met Nederland
hebbende) jihadisten uitgereisd naar Syrië en Irak. Van 32 Nederlandse
jihadisten in Syrië en Irak is vastgesteld dat zij zijn omgekomen. Er zijn
circa 35 jihadisten teruggekeerd naar Nederland. De terugkeer naar
Nederland lijkt in het eerste kwartaal van 2015 gestokt te zijn. Mogelijk
wordt dat mede veroorzaakt door angst voor repercussies door ISIS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 754, nr. 313

5

Dreiging tegen westerse belangen verscherpt door internationale
ontwikkelingen
Er zijn verschillende internationale ontwikkelingen waarneembaar die het
dreigingsniveau «substantieel» mede onderbouwen. De internationale
context van de jihadistische dreiging blijft zorgen baren. Het MiddenOosten komt steeds meer in de greep van geweld waarbij ook steeds
meer landen in en om de regio betrokken raken. Na Irak en Syrië is Jemen
op weg het volgende land te worden dat wordt verscheurd door een
gevaarlijke mix van tribale, sektarische en politieke geschillen. SaoediArabië heeft, samen met verschillende landen uit de regio, een coalitie
gevormd tegen de in Jemen opgerukte sjiitische Houthi’s. Deze oorlog
openbaart zich als een machtsstrijd tussen het soennitische Saoedi-Arabië
en het sjiitische Iran. De machtsstrijd, maar ook de perceptie daarvan,
draagt bij aan de steeds zichtbaarder wordende scheidslijnen tussen
soennitische en sjiitische partijen en facties in het hele Midden-Oosten.
AQAS en ISIS maken gebruik van deze scheidslijnen om hun aanhang en
daarmee hun invloed te vergroten. De ontstane ruimte voor AQAS in
Jemen baart daarbij grote zorgen. AQAS wordt immers al langere tijd
ingeschat als zeer gevaarlijk vanwege haar antiwesterse agenda.
In delen van Noord-Afrika, West- en Oost-Afrika hebben internationale
jihadistische netwerken de intentie verschillende landen in die regio’s te
destabiliseren, met gevolgen voor de veiligheid van westerse, en daarmee
mogelijk ook Nederlandse, belangen in de desbetreffende landen. In Libië
biedt het interne conflict ruimte aan ISIS omdat het de aanwezige
regeringen aan slagkracht ontbreekt om ISIS uit Libië te verdrijven, en
kan, door de verslechterende levensomstandigheden, de bevolking in
Libië vatbaarder worden voor jihadistisch gedachtengoed. De recente
aanslagen op westerlingen in het Bardo museum in Tunesië, het Corinthia
hotel in Libië en het restaurant La Terrasse in Mali, bevestigen de
toenemende dreiging in Noord-Afrika en de Sahara voor westerse
belangen en daarmee mogelijk ook voor Nederlandse belangen.
Uitbreiding invloed ISIS leidt tot hogere dreiging tegen westerse
belangen
Het conflict tussen al Qa’ida en ISIS laat zijn sporen na binnen het
wereldwijde jihadistische landschap. Veel jihadisten en jihadistische
groepen voelen zich geroepen om partij te kiezen en de eed van trouw te
zweren aan ISIS dan wel loyaal te blijven aan al Qa’ida. Het «kalifaat» van
ISIS is inmiddels uitgebreid met zogenaamde wilayats oftewel provincies.
De uitbreiding van ISIS naar andere regio’s roept de vraag op of ISIS ook
daadwerkelijk invloed uitoefent op en steun verleent aan haar regionale
provincies. Hierbij moet niet uit het oog worden verloren dat uitbreiding
ook tot stand kan komen doordat groepen die in andere regio’s opereren
uit eigen initiatief hun verbondenheid uiten met ISIS en vervolgens
geweld plegen in naam van deze groep. Voor ISIS past expansie bij haar
propaganda, waarin wordt gesuggereerd dat het territorium van het
«kalifaat», ondanks de op haar gerichte militaire acties, steeds groter
wordt. De aansluiting van Boko Haram bij het «kalifaat» is voor ISIS een
belangrijke stap in wat zij ziet als de verovering van delen van Afrika. Van
alle groepen die zich hebben aangesloten bij ISIS, is Boko Haram namelijk
veruit de sterkste en grootste, ook al heeft de groep de laatste maanden
terrein verloren als gevolg van een militaire interventie van het Nigeriaanse leger en enkele andere buurlanden van Nigeria.
Hoewel de invulling van de relatie tussen ISIS en haar wilayats verschillende verschijningsvormen kent, is waarneembaar dat aansluiting of
associatie met ISIS veelal leidt tot een hogere kwaliteit van de propaganda

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 754, nr. 313

6

en ook tot meer gebruik van sociale media om de jihadistische boodschap
te verspreiden. Ook heeft ISIS, direct of indirect, invloed op de doelwitselectie van aan haar gelieerde groepen. Zo hebben ISIS-groepen en
-sympathisanten, in lijn met de strategie van ISIS in Irak en Syrië,
aanslagen gepleegd op sjiitische doelwitten in Jemen en Saoedi-Arabië.
Naast verbreding van doelwitselectie en professionalisering van propaganda is ook de inzet van gruwelijke modus operandi een zorgelijke
invloed die van ISIS uitgaat.
Naast de algemene notie dat de instabiliteit in verschillende landen in het
Midden-Oosten en Noord-Afrika ruimte biedt aan jihadistische organisaties en daarmee risico’s oplevert voor westerse belangen, zijn er ook
signalen dat ISIS concrete invulling gaat geven aan de reeds langer geuite
intentie van aanslagen tegen het Westen. Er zijn bovendien enkele
signalen waarneembaar die er mogelijk op wijzen dat aansluiting van
regionale terroristische organisaties bij ISIS, leidt tot een hogere dreiging
tegen het Westen. ISIS spoort haar sympathisanten en aan haar gelieerde
groepen actief aan om aanslagen te plegen in het Westen dan wel tegen
westerse doelwitten in hun regio’s.
Naast algemene oproepen aan jihadisten in het Westen om aanslagen te
plegen, komen er ook individuele aansporingen vanuit jihadistisch
strijdgebied aan vrienden en geestverwanten. De wisselwerking tussen
jihadisten in de strijdgebieden en aspirant-jihadisten in het Westen, zoals
eerder ook beschreven voor de Nederlandse context, betekent een grote
uitdaging voor westerse inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Diensten
hebben te maken met een complexe mix van individuen en groepjes in
wisselende samenstelling, naast georganiseerde netwerken.
Veel aandacht voor infiltratie migrantenstroom door jihadisten
In diverse media is de afgelopen periode bericht over mogelijk gebruik
van de vreemdelingenketen door jihadistische groeperingen. Vooral Italië
heeft in dit kader zorgen geuit over de grote vluchtelingenstromen uit
Syrië en Libië. Hoewel nog niet vastgesteld, is het zeker voorstelbaar dat
jihadisten deze routes bewust gebruiken om op heimelijke wijze de EU
binnen te komen. Daarnaast zijn er in Nederland concrete aanwijzingen
dat er gepoogd is met jihadistisch oogmerk te ronselen onder in
Nederland verblijvende asielzoekers.
Verijdelde plots in Europa en Australië
Dat de jihadistische dreiging reëel is, werd op wrange wijze geïllustreerd
door de aanslagen in Parijs en Denemarken zoals in het vorige DTN reeds
is beschreven. Verschillende Europese overheden maakten in deze
DTN-periode daarnaast melding van verijdelde complotten evenals de
Australische overheid. Een eind april verijdeld plot in Frankrijk zou op
christelijke doelwitten gericht zijn geweest. Christelijke gemeenschappen
en hun kerken zijn in het Westen tot op heden nog niet het doelwit
geweest van een geslaagde jihadistische aanslag. Het Franse plot zou
aangestuurd zijn vanuit Syrië. Ook de Duitse autoriteiten maakten begin
mei melding van een verijdeld plot. Een geradicaliseerd echtpaar zou
mogelijk een aanslag hebben willen plegen op een wielerwedstrijd. Het is
bij deze plots niet altijd duidelijk of, en in welke mate, er aansturing heeft
plaats gevonden door een van de jihadistische organisaties die tot
aanslagen in het Westen oproepen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 754, nr. 313

7

Adaptief vermogen jihadistische groepen is groot
De jihadistische dreiging tegen het Westen is deels zo aanhoudend omdat
jihadistische groepen blijk hebben geven van een groot adaptief
vermogen. Zo vertoont de Nederlandstalige online jihadistische beweging
een flexibele reactie op de druk die er vanuit overheid en providers op hen
staat. De beweging houdt in Nederland niet op sociale media te
gebruiken, maar past zich aan en uit zich voorzichtiger door het gebruik
van cryptische formuleringen die slechts begrijpelijk zijn voor de goede
verstaander en gebruikt daarnaast technologische mogelijkheden om hun
boodschap te verbergen. De Nederlandstalige jihadisten in Syrië en Irak
blijven daarnaast openlijk hun boodschap verspreiden. De online
jihadistische beweging is daarmee nog steeds effectief.
De, in het vorige DTN-periode geconstateerde, aanpassing door jihadisten
op stringentere surveillances door gebruik te maken van identiteitsfraude,
werd in deze periode geïllustreerd door de vondst, op een ISIS-basis in
het noorden van Syrië, van honderden gestolen of vervalste paspoorten
uit westerse landen. Daarbij zijn twee Nederlandse paspoorten aangetroffen waarin de plaatsnaam «Enschede» verkeerd gespeld was, wat
mogelijk wijst op vervalsing.
Het adaptief vermogen blijkt ook uit het aanpassen van de boodschap van
jihadisten aan de thema’s die in een bepaalde regio spelen. Daar waar
ISIS in het Midden-Oosten inspeelt op sektarische tegenstellingen tussen
soenitische en sjiitische moslims, begint ISIS in Noord-Afrika de tegenstelling met het christendom te gebruiken in propaganda om religieuze
tegenstellingen op mondiaal niveau op vergelijkbare wijze te voeden.
Een illustratie van het adaptieve vermogen is mogelijk ook te vinden in
het feit dat recente (verijdelde) aanslagen in Europa enkele overeenkomsten kennen, zowel in de wijze waarop de aanslag plaatsvindt (of had
moeten vinden) als ook in de doelwitkeuze. Jihadisten lijken te kiezen voor
aanslagen in een kleine groep waarbij daders na een (eerste) aanslag
proberen levend te ontkomen. De overheid en samenleving worden
immers extra geraakt als duidelijk is dat er personen vrij rondlopen, op
een onbekende locatie, die bereid en in staat zijn aanslagen te plegen. De
onvermijdelijke klopjacht waar de overheid dan toe overgaat, draagt bij
aan de gewenste perceptie van het verkeren in een «staat van oorlog»
waarover in DTN38 is geschreven. Opvallend vaak wordt gebruik gemaakt
van de relatief makkelijk te verkrijgen automatische vuurwapens als
wapen.
Aanwijzingen dat cybercapaciteiten ISIS en sympathisanten
toenemen
Een vaak genoemde dreiging is de inzet van internet als wapen of middel
door terroristen. Als middel wordt door jihadisten via open bronnen
geprobeerd om informatie te verkrijgen over buitenlandse overheidsmedewerkers die ISIS beschouwt als haar tegenstanders, waaronder
politiemedewerkers en militairen in het Westen. Dit past bij de reeds
langer bestaande dreiging vanuit ISIS richting deze groepen waarover in
het vorige DTN uitvoerig is bericht. Deze dreiging, van qua opzet
doorgaans relatief eenvoudige aanslagen, is geenszins afgenomen.
Voor internet als wapen geldt dat tot op heden deskundigen ervan uitgaan
dat terroristen (nog) niet beschikken over voldoende vaardigheden en
middelen om daadwerkelijk maatschappij ontwrichtende schade aan te
richten. Desondanks waren er de afgelopen DTN-periode enkele opvallende incidenten zoals de hack van de Franse tv-zender TV5 die geclaimd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 754, nr. 313

8

werd door het «cybercaliphate». Onduidelijk is echter wie er daadwerkelijk
achter deze aanval zit en wat de mate van technische geavanceerdheid
van deze aanval was.
Jihadisten tonen in toenemende mate de intentie om door hackactiviteiten
schade toe te brengen. Hun capaciteit daartoe stijgt echter in beperkte
mate. Wel is het aantal DDOS-aanvallen en defacements toegenomen dat
wordt opgeëist door personen die zich verbonden verklaren met een
jihadistische groepering. Toch kunnen ook deze relatief eenvoudige
aanvallen schade veroorzaken. Een zogenoemde defacement waarbij tekst
op een website wordt geplaatst dient de propagandadoeleinden van
jihadisten en kan bijdragen aan het zaaien van onrust.
Groeiende zorg over aspecten salafisme
De aanhoudende crises in het Midden-Oosten en Noord-Afrika hebben
ook een weerslag op het transnationale religieuze domein. De relaties
tussen diverse bevolkingsgroepen en geloofsstromingen staan onder druk
of verslechteren als gevolg van oorlogen, groeiende vluchtelingenstromen en politiek-religieus geïnspireerd radicalisme en terrorisme.
Tegen deze achtergrond is groeiende zorg over de toenemende invloed
van aspecten van het (politiek) salafisme gerechtvaardigd. Het salafisme
kent diverse schakeringen. Er leven zorgen over het actief uitdragen van
onverdraagzame, antidemocratische en polariserende opvattingen door
salafistische predikers. Dit gedachtengoed kan mede een voedingsbodem
vormen voor jihadisme. Hoewel de scheidslijn niet altijd helder te trekken
valt, blijft het daarbij van groot belang om onderscheid te maken tussen
deze problemen. Een veiligheidsprobleem vereist immers een andere
aanpak en middelen dan een vraagstuk dat betrekking heeft op het
waarborgen van vrouwen- of homorechten of horizontale grondrechten.
De afgelopen DTN-periode ontstond meermaals ophef over bijeenkomsten waarvoor buitenlandse predikers van salafistische signatuur
waren uitgenodigd. Het gaat hierbij vaak om predikers die in het
buitenland uitspraken hebben gedaan die in Nederland als zeer onverdraagzaam (bijvoorbeeld tegen joden of tegen sji’ieten) en antidemocratisch worden beschouwd.
Zorgen over de door de AIVD geconstateerde groeiende invloed van de
salafistische stroming in Nederland, komen ook tot uiting in mediaberichten over een groeiend aantal moskeeën waar vaak jongere salafistische facties meer invloed verkrijgen in het bestuur. Ook ten aanzien van
Nederlandse salafistische welzijnsorganisaties bestaan zorgen. Er zijn in
Nederland verschillende salafistische stichtingen actief die zich bezighouden met educatieve activiteiten en welzijnswerk. Een zeer actieve
organisatie is de Utrechtse stichting AlFitrah, een overkoepelende
stichting voor diverse stichtingen met een salafistische signatuur.
De verwachting is dat vragen over de intolerante aard en groeiende
omvang van de activiteiten van salafistische predikers en centra en de
relatie met het jihadisme aanhoudend in de aandacht van pers, publiek en
politiek zullen blijven staan. De commotie rond de salafistische predikers
en organisaties kan positieve en negatieve gevolgen hebben. Aan de ene
kant is de afgelopen periode gebleken dat sommige islamitische instellingen inmiddels meer stil lijken te staan bij het uitnodigen dan wel weren
van predikers voor lezingen in Nederland. Een (hernieuwde) opleving van
de discussie over het salafisme kan binnen het Nederlandse islamdebat
echter ook leiden tot een verscherping van maatschappelijke polarisatie,
inter- en intra-religieuze spanningen en daarnaast ook bron zijn van
intergenerationele conflicten. De nadruk op de salafistische stroming
binnen de islam, en de soms ongenuanceerde portrettering van die
stroming, zal bij delen van de Nederlandse bevolking het beeld van de
islam als geheel negatief beïnvloeden. Onder sommige Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 754, nr. 313

9

moslims kunnen daarentegen vragen rijzen over de invloed van diezelfde
media op het overheidshandelen. Ook rijzen vragen over welke criteria de
overheid toepast om predikers wel of niet toe te laten, en of ten aanzien
van potentieel haat zaaiende niet-moslims met dezelfde maat wordt
gemeten. Tot slot wordt de commotie over de predikers door een deel van
de Nederlandse moslims gezien als bewijs dat de positie van de islam in
Nederland onder druk staat.
Perceptie interreligieuze strijd versterkt door propagandauitingen en online-debat
De aanslagen in Parijs en Kopenhagen hebben voor waarneembare
zorgen geleid onder Nederlandse joden en moslims over antisemitisme
en anti-moslimsentimenten.
Een prominente vindplaats voor anti-moslimsentimenten en antisemitisme zijn sociale media en het internet. De vraag blijft in hoeverre deze
online uitingen een verlengstuk van een discussie of strijd in de reële
wereld zijn, dan wel in deze heftigheid alleen online gebezigd worden.
Door veranderingen rond registratie en rapportage is het lastig om
betrouwbare meerjarencijfers te krijgen. In ieder geval is duidelijk dat de
uitingen online en offline voor onrust zorgen. Dit kan een polariserend
effect hebben en gevoelens van dreiging aanwakkeren of versterken. Deze
gevoelens kunnen op den duur individuen of groepen tot actie aanzetten
om de ervaren (be-)dreigingen het hoofd te bieden.
In deze DTN-periode is er, deels door daden en propaganda van ISIS en
deels door beeldvorming, daarnaast het beeld ontstaan dat jihadisten het
vizier op christenen richten als doelwit van aanslagen. In combinatie met
nieuwsberichten die op zichzelf staan maar in een kort tijdsbestek op
elkaar volgden, zoals het overboord zetten van christenen door islamitische bootvluchtelingen en de aanslag van Al Shabaab in Kenia waarbij
islamitische studenten werden gespaard en christenen, evenals
vermeende niet-moslims, werden gedood, wordt het frame gevoed van
een strijd tussen de islam en het Westen met haar joods-christelijke
traditie. Dat deze berichten geen verband met elkaar houden en dat
christenen een kleine groep vormen binnen de slachtoffers van het
jihadisme, doet daar weinig aan af. Het is voorstelbaar dat dit beeld
ervoor kan zorgen dat een deel van de Nederlanders zich persoonlijk
geraakt voelt door de propaganda van ISIS omdat zij zich kunnen
identificeren met het etiket «christen» en zich daarmee expliciet tot
doelwit voelen verklaard. Dit speelt extremisten (zowel jihadisten als
anti-islam-extremisten) in de kaart omdat deze het beeld proberen neer te
zetten dat er een onvermijdelijke «clash of civilizations» op til is.
Links- en rechts-extremisme in Nederland kent relatief weinig
geweldsincidenten
In Nederland is het (radicale) verzet tegen het asiel- en vreemdelingenbeleid het meest actief van alle vormen van extremisme. In april werden
zeven asielrechtenextremisten bij Kamp Zeist gearresteerd omdat zij
vernielingen pleegden bij het hek van het detentiecentrum. Ondanks de
soms dreigende taal die door asielrechtenextremisten gebezigd wordt,
zijn er geen aanwijzingen dat asielrechtenextremisten uit zouden zijn op
geweld tegen personen. Het blijft bij bekladdingen, bedreigingen en
intimiderende homevisits.
Een ander thema waar links-extremisten zich mee bezig houden is de
strijd tegen (vermeend) racisme. Voorafgaand aan de Provinciale
Statenverkiezingen van 18 maart werden in Friesland drie huizen en een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 754, nr. 313

10

auto beklad van PVV-kandidaten voor die verkiezingen. De bekladdingen
werden geclaimd onder de gelegenheidsnaam «het Friese verzet».
Diverse extreemrechtse en anti-islamitische groeperingen trachten in
Nederland demonstraties te organiseren en daarbij veel deelnemers te
trekken. Dit verloopt tot op heden zonder veel succes. Groeperingen als
Pro Patria en Pegida Nederland kondigden demonstraties aan tegen
respectievelijk de komst van de «megamoskee» in Gouda en «de
islamisering van Nederland», maar annuleerden deze later. De rechtsextremistische partij de Nederlandse Volks-Unie (NVU) was wel in staat
om een demonstratie in Nederland te organiseren en mensen te trekken.
Ondanks dat het aantal extreemrechtse incidenten in Nederland beperkt
is, zijn er online wel veel extreme anti-moslimsentimenten te vinden naast
antisemitische teksten. Deze sentimenten lijken de laatste maanden in
hardvochtigheid en aantal toe te nemen. Dit heeft tevens geleid tot
vijandige tegenreacties op het internet uit vooral extreemlinkse hoek. Ook
jegens vluchtelingen en vreemdelingen zijn er veel xenofobe teksten te
lezen op internet wat vervolgens leidt tot verhit debat over de toelaatbaarheid van zulke uitingen. Hoewel deze uitingen soms (verkapte)
dreigementen bevatten, leiden ze tot op heden niet tot daadwerkelijke
actie in de fysieke wereld. Waar buurland Duitsland kampt met een sterke
toename van geweld door rechts-extremisten tegen asielzoekers en zelfs
een mogelijke dreiging van rechts-terrorisme, zijn er in Nederland
nauwelijks geweldsincidenten.
Personen die zich verzetten tegen het Nederlandse dierenwelzijnsbeleid
dan wel proefdierenbeleid hebben zich de afgelopen DTN-periode
opnieuw op activistische wijze geuit. Dat is in lijn met het beeld van de
afgelopen jaren waarin hoofdzakelijk sprake was van activisme met als
uitzondering het af en toe heimelijk maken van video-opnames in de
intensieve veehouderij en het vernielen van jachthutten.
Weerbaarheid nog steeds hoog
Afgelopen DTN-periode was merkbaar dat de aanslagen van Parijs en
Kopenhagen weliswaar veel impact hebben gehad maar de getroffen
landen niet langdurig hebben ontwricht. Dat geeft aan dat de getroffen
landen beschikken over veerkracht. Of de aanhoudende jihadistische
dreiging tegen het Westen die veerkracht op de lange termijn aantast, zal
moeten blijken.
De Nederlandse bevolking is in algemene zin weerbaar tegen een
extremistisch vertoog waarbij geweld uit ideologische motieven wordt
gerechtvaardigd. Dit geldt voor alle radicale en extremistische stromingen
in Nederland. Ondanks vele oproepen tot actie vanuit jihadistische hoek,
ondanks soms extreme uitingen online, ondanks het feit dat een relatief
eenvoudige aanslag al grote impact kan hebben, is geweld nog steeds een
zeldzaamheid en kiest het overgrote deel van de mensen een geweldloze
manier om hun eventuele grieven te uiten of politieke doel te bereiken.
Daarnaast werken overheid en samenleving hard aan het verkleinen van
kwetsbaarheden en het zoveel mogelijk controleren van dreigingen. Deze
beschrijving van de weerbaarheid is zeker geen relativering van het
dreigingsbeeld maar complementeert dat beeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 754, nr. 313

11