Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

34 682

Nationale Omgevingsvisie

Nr. 83

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 juni 2021
In Nederland staan we voor urgente maatschappelijke opgaven, zoals
klimaatverandering, stikstofreductie, energietransitie, circulaire economie,
bereikbaarheid en woningbouw. Deze opgaven benutten we om vooruit te
komen en tegelijkertijd het mooie van Nederland te behouden voor de
generaties na ons. Met de vorig jaar september gepubliceerde Nationale
Omgevingsvisie (NOVI) (Bijlage bij Kamerstuk 34 682, nr. 53/E) bieden we
een perspectief om deze grote opgaven aan te pakken, om samen ons
land mooier en sterker te maken en daarbij voort te bouwen op het
bestaande landschap en de (historische) steden. Omgevingskwaliteit is
het kernbegrip: dat wil zeggen ruimtelijke kwaliteit én milieukwaliteit.
De NOVI stelt een nieuwe aanpak voor: integraal, samen met andere
overheden en maatschappelijke organisaties en met regie vanuit het Rijk.
Met steeds een zorgvuldige afweging van belangen werken we aan de
uitvoering van de vier prioriteiten uit de NOVI: ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie, een duurzaam en (circulair) economisch
groeipotentieel, sterke en gezonde steden en regio’s en een toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied.
Het duurzaam vernieuwen van Nederland is een proces van de lange
adem. Tegelijkertijd doet de actualiteit een beroep op ons vermogen snel
in te spelen op ontwikkelingen in de samenleving. De COVID-19pandemie, bijvoorbeeld, laat ons zien hoe kwetsbaar we zijn. Op dit
moment werkt het kabinet aan een economisch herstelbeleid dat ook onze
doelen op het terrein van leefomgevingsbeleid voor de langere termijn
dient. Het oplossen van problemen op de korte termijn komt zo in lijn met
de strategische visie zoals in de NOVI verwoord.
Met deze eerste jaarlijkse voortgangsbrief NOVI informeer ik, mede
namens de Ministers van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW), voor Medische Zorg en Sport (MZS), en de Staatssecretarissen

kst-34682-83
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

1

van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Economische Zaken en KlimaatKlimaat en Energie (EZK-KE), Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS),
en Defensie (DEF), uw Kamer over de voortgang die is geboekt in het
leefomgevingsbeleid sinds de publicatie van de NOVI. Deze brief bevat
nieuwe informatie, maar ook informatie die al door verschillende
bewindspersonen reeds aan uw Kamer is gestuurd. Door dit samen te
beschrijven in deze brief, geven we uw Kamer inzicht in de samenhang, in
de integrale aanpak en in de samenwerking tussen de departementen en
met medeoverheden. De brief toont aan dat er belangrijke stappen zijn
gezet in de uitvoering van de ambities in het leefomgevingsbeleid, maar
dat er ook nog grote opgaven voor ons liggen.
In deze brief ga ik in op de gevolgen van COVID-19 voor de leefomgeving,
zoals toegezegd tijdens het Algemeen overleg NOVI d.d. 24 september
20201. Ook ga ik met name in op de vorderingen bij de realisatie van de
vier NOVI-prioriteiten, het NOVI-instrumentarium en de resultaten van de
Bestuurlijk Overleggen Leefomgeving (BOL). Tot slot wordt u geïnformeerd over twee recent verschenen rapporten, het Interdepartementale
Beleidsonderzoek Ruimtelijke Ordening en het advies van de Studiegroep
Ruimtelijke Inrichting Landelijk Gebied.
Leefomgeving en COVID-19
De coronacrisis heeft een ongekende invloed gehad op het gebruik van de
ruimte: het land is tijdens de lockdowns letterlijk stilgevallen: straten,
winkels, kantoren en horeca waren leeg. Zelfs in de drukste maand tijdens
de coronacrisis lag het OV-gebruik in 2020 bijna de helft lager dan het jaar
ervoor. Veel ondernemers beleven ondanks alle steunmaatregelen zware
tijden. Bedrijven en organisaties moesten geheel of gedeeltelijk sluiten.
Toch kon bijna 50% van de werkenden het werk thuis met behulp van
digitale middelen geheel of gedeeltelijk voortzetten2. In weekenden en op
mooie dagen worden stranden, parken en natuurgebieden overlopen door
bezoekers. Een actueel overzicht van maatregelen om het gebruik van de
openbare ruimte in goede banen te leiden biedt de aan het begin van de
coronacrisis gestarte site https://maaksamenruimte.nl/.
De crisis accentueert het belang van een goed functionerende en
toegankelijke digitale infrastructuur en van een gezonde en aantrekkelijk
ingerichte leefomgeving. Onze digitale infrastructuur bleek opgewassen
tegen de uitdagingen die de coronacrisis met zich mee bracht. Om binnen
de complexe maatschappelijke opgaven van klimaat, natuurherstel,
energie, stikstof, biodiversiteit, woningbouw en mobiliteit ook de
gewenste gezondheidswinst te halen, is er een integrale impuls nodig.
Met het Programma Gezonde, Groene Leefomgeving (PGGL) wil het
kabinet beleid, praktijk en kennis beter aan elkaar verbinden om te komen
tot een leefomgeving die bijdraagt aan gezondheid voor iedereen; een
leefomgeving die toegankelijk is voor iedereen, waarin mensen
beschermd worden tegen gezondheidsschade en waarin een gezonde
leefstijl wordt bevorderd3.
Veel effecten op de langere termijn zijn nog ongewis4. Als belangrijke
onzekere variabele wordt door veel onderzoekers het aandeel thuiswerken

1

Kamerstuk 34 682, nr. 55.
Zie o.a. CPB (2021). Thuiswerken vóór, tijdens en ná de coronacrisis. Den Haag. & KiM (2021)
Update ontwikkelingen thuiswerken t/m januari 2021. Den Haag.
3
Kamerstuk 32 793, nr. 549.
4
Zie o.a. CPB, PBL en SCP, Briefadvies Planbureaus voor herstelbeleid. Een doorstart van de
samenleving. Den Haag, 2021; KIM, Mobiliteit en de coronacrisis. Den Haag, 2020; PBL,
Veerkracht beproefd. Den Haag, 2020.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

2

na de crisis gezien en de effecten op mobiliteit, regionale kantoren- en
woningmarkten en de leefomgevingskwaliteit5. De coronacrisis heeft de
bestaande problematiek in gebieden en grote steden waar de leefbaarheid
al onder druk stond verergerd. De coronacrisis heeft op de woningmarkt
met name gevolgen voor mensen met lage inkomens en mensen met een
bijzondere woonbehoefte. Ook de problematiek in de 13 grenskrimpregio’s is door corona nog scherper geworden. Door het soms
letterlijk sluiten van de grens, of de verschillende regimes aan weerszijden
van de grens is ook hier de leefbaarheid onder druk komen te staan.
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) concludeert dat de crisis de
vitaliteit van de centra van middelgrote steden ondermijnt: corona heeft
trends versterkt die leegstand vergroten, zoals online-winkelen en
thuiswerken. Daarom heeft dit kabinet in 2020 100 miljoen ter beschikking
gesteld om vitaliteit en leefbaarheid van winkelgebieden in binnensteden
te bevorderen6 en gaan de G67 samen met de Ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), Economische Zaken en Klimaat
(EZK) en Justitie en Veiligheid (JenV) de impact van de coronacrisis op de
grote binnensteden verkennen. Daarmee heeft het kabinet eerste stappen
gezet. Het kabinet brengt in kaart of de geconstateerde kwetsbaarheden
van de leefomgeving structurele oplossingen behoeven. De planbureaus,
de Raad voor de Leefomgeving (Rli) en de Sociaal-Economische Raad
(SER) adviseren om met het herstelplan op de korte termijn een bijdrage
te leveren aan het economische herstel en de brede welvaart en op de
lange termijn aan de transitie richting een duurzame samenleving8. Met
het naar voren halen van investeringen in een duurzame leefomgeving
vorig jaar hebben de leefomgevingsdepartementen een eerste stap gezet
in het verbeteren van de leefomgevingskwaliteit, de nationale belangen,
de opgaven van de NOVI en aan het op korte termijn mogelijk maken van
duurzaam economisch herstel. Deze samenwerking is voortgezet richting
het Recovery and Resilience Facility (RRF) van de Europese Commissie en
het nationaal herstelplan om de effecten van de Corona crisis op een
duurzame en gezonde leefomgeving aan te kunnen pakken. Nederland
maakt naar verwachting aanspraak op € 5,96 miljard van het RFF.
NOVI-prioriteiten
Sterke en gezonde steden en regio’s
Realisatie van woningbouw zeker in de regio’s met een gespannen
woningmarkt is een zaak van de allerhoogste prioriteit, zoals ook uw
Kamer met de motie van de leden Terpstra en Regterschot9 onderstreept
heeft. In samenwerking met medeoverheden, corporaties en marktpartijen
zorgen we dat er meer gebouwd wordt, vooral daar waar dit het hardste
nodig is. Ik heb hierover afspraken gemaakt in woondeals, waardoor er
extra plancapaciteit gerealiseerd wordt (tot 130% van behoefte 2030) en er
zijn financiële middelen ter beschikking gesteld.
Over de aanpak, inzet en de resultaten woningbouw bericht ik u apart. Ik
verwacht dat ook een nieuw kabinet een hoge prioriteit aan de
woningbouw toekent.

5

Zie o.a. CPB (2021). Thuiswerken vóór, tijdens en ná de coronacrisis. Den Haag. & KiM (2021)
Update ontwikkelingen thuiswerken t/m januari 2021. Den Haag.
6
Kamerstuk 31 757, nr. 105.
7
Den Haag, Eindhoven, Groningen, Rotterdam, Utrecht en Amsterdam.
8
Zie bijvoorbeeld CPB, PBL en SCP (2021). Briefadvies Planbureaus voor herstelbeleid: Een
doorstart van de samenleving. Den Haag.
9
Kamerstuk 34 682, nr. 61.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

3

De NOVI is een lange termijnvisie voor geheel Nederland die recht doet
aan de verschillen tussen de regio’s en de samenhang tussen diverse
vraagstukken. Zo wordt een zorgvuldige afweging van belangen in het
ruimtelijke domein geborgd. Woningbouw is daarbij een cruciaal deel van
de bredere prioriteit Sterke en gezonde steden en regio’s. Ik beschouw de
motie Terpstra en Regterschot als afgehandeld.
In het afgelopen jaar is veel voortgang geboekt in het opstellen van de
regionale verstedelijkingsstrategieën, zoals in de NOVI afgesproken. In
veel regio’s zijn of worden de gezamenlijk onderzoeken afgerond en
worden nu de belangrijke ruimtelijke keuzes voorbereid over onder meer
extra woningbouwlocaties voor de periode 2030/2040 en de ontwikkeling
van het mobiliteitssysteem. Zie hiervoor in deze brief de terugkoppeling
uit de Bestuurlijke Overleggen Leefomgeving voor afspraken tussen Rijk
en medeoverheden.
Voor 14 grootschalige woningbouwlocaties in deze gebieden werkt het
Rijk met de betrokken overheden in een integrale aanpak aan de planuitwerking. Deze locaties zijn essentieel om continuïteit en schaal van
woningbouw te garanderen, innovatie te stimuleren en hebben ook een
grote betekenis voor de steden als geheel. Zij versterken de bestaande
stad op infrastructureel, economisch en sociaal terrein (ook met
betrekking tot kwaliteit openbare ruimte en voldoende groen). Op deze
locaties kunnen tot 2040 circa 440.000 woningen (waarvan waarschijnlijk
ca. 210.000 in de periode tot 2030) worden gerealiseerd. Het grootste deel
van de publieke investeringen betreft infrastructuur. Maar ook omvangrijke private investeringen zijn nodig voor de realisatie ervan. Voor deze
locaties zijn businesscases opgesteld. De businesscases maken systematisch inzichtelijk hoe de bekostiging van de locaties eruit ziet en geven een
raming van de benodigde publieke investeringen. Directe betrokkenheid
van het Rijk bij de ontwikkeling van deze belangrijke locaties geeft het Rijk
meer zekerheid over de ook vanuit nationaal perspectief belangrijke
woningproductie. Het is aan het nieuwe kabinet om te bezien hoe dit moet
worden ingevuld en hoe de regie van het Rijk op de verstedelijking en
woningbouw verder vorm krijgt. De conclusies en de ijkpunten van het
IBO Ruimtelijke Ordening10 voor de governance worden hierbij betrokken.
Voor de realisatie van de verstedelijkingsstrategieën en de 14 grootschalige locaties daarbinnen is het noodzakelijk dat alle partijen zicht
hebben en geven op hun meerjarige investerings- en financieringsmogelijkheden. De gemaakte reserveringen voor infrastructuurprojecten
in MRA en Zuidelijke Randstad in het kader van het Nationale Groeifonds
(Kamerstuk 35 300, nr. 83) zijn hierbij een eerste belangrijke stap.
In 2019 heeft het kabinet voor de woningbouw met het vrijmaken van
1 miljard voor de woningbouwimpuls al een krachtige ondersteuning
gegeven aan het versnellen van de woningbouw en het beter betaalbaar
maken van nieuwbouwwoningen. Op dit moment zijn er in de eerste
tranche aanvragen voor het versneld bouwen van 51.021 woningen
gehonoreerd en in de tweede tranche voor 44.666 woningen. Hiermee is
het streven om ten minste 65.000 woningen versneld te bouwen
ruimschoots gehaald. Voor de derde tranche resteert circa € 250 miljoen,
daarna zijn de middelen voor de Woningbouwimpuls uitgeput. Het is aan
het nieuwe kabinet om te besluiten of de woningbouwimpuls gecontinueerd kan worden.
De stikstofcrisis leidt tot een aanzienlijke verzwaring van de ruimte- en
milieuopgaven, maar kan ook stagnatie van economische activiteiten tot
10

Kamerstuk 34 682, nr. 82.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

4

gevolg hebben. Met de stikstofcrisis ontstond er onder andere een ernstig
knelpunt voor de woningbouw. Initieel zijn er tijdelijke maatregelen
getroffen (zoals onder andere het verlagen van de maximumsnelheid ten
behoeve van de bouw van 75.000 woningen en het realiseren van
7 MIRT-projecten11) en vervolgens heeft het kabinet ook structurele
maatregelen genomen waarmee op termijn meer ruimte ontstaat voor
nieuwe economische activiteiten zoals de woningbouw. Onderdeel van
die aanpak is ook om (naar verwachting) per 1 juli 2021de bouwfase van
projecten vrij te stellen van de vergunningsplicht in het kader van stikstof.
Tegelijkertijd wordt er ten minste een half miljard euro geïnvesteerd in het
schoner maken van de bouw. Dat neemt niet weg dat er op bepaalde
plekken in het land belangrijke stikstofknelpunten resteren voor de
woningbouw, zoals ook voor andere economische activiteiten. Deze
bouwlocaties vergen een gebiedsgerichte of maatwerkaanpak waarbij ik
optrek als partner van de medeoverheden.
Woningbouw kan niet los worden gezien van de ruimtelijke context
waarin deze gerealiseerd moet worden en de andere opgaven die er
liggen. Voldoende groen in de leefomgeving en groene verbindingen met
het ommeland buiten de steden zijn voor steden en inwoners van belang
en deze COVID-periode heeft dit belang voor veel Nederlanders nog
onderstreept. Ook uw Kamer heeft in de afgelopen periode in diverse
moties (onder andere van de leden Bromet, Von Martels en Terpstra)
aandacht en inzet van het kabinet gevraagd voor het groen in en om de
stad.
Ter uitvoering van de NOVI wordt een samenhangende aanpak van groen
in en om de stad ontwikkeld en zullen afspraken met de medeoverheden
worden gemaakt over de toepassing daarvan; het Rijk treft nu interdepartementaal (BZK, LNV, IenW en VWS) de voorbereidingen hiervoor.
Onderzoek wordt uitgevoerd naar de belemmeringen voor een natuurinclusieve ontwikkeling van de steden. De meerwaarde van normstelling
zoals door uw Kamer gevraagd (met name bij nieuwbouw) wordt daarbij
bezien, maar voor een effectieve aanpak zullen om decentrale overheden
te ondersteunen in ieder geval ook andere instrumenten bijvoorbeeld
gericht op kennisdeling, communicatie en financiering moeten worden
ingezet. In het verlengde van de NOVI-monitor en in aansluiting op de
motie van het lid Weverling12 wordt er ook gewerkt aan een betere
monitoring van de ontwikkeling van het groen in de stad aansluitend op
de verschillende daarmee verbonden rijksdoelen (onder meer klimaatadaptatie en vergroting biodiversiteit).
Ook in het landelijk gebied, en vooral in de buurt van natuurgebieden, zal
natuurinclusief bouwen noodzakelijk zijn om verdere achteruitgang van
soorten te voorkomen. In het recent gepubliceerde Handvest Nederland
Natuurinclusief13 van provincies en terreinbeherende organisaties wordt
een oproep gedaan aan het nieuwe kabinet om werk te maken van een
Agenda Natuurinclusief, waarin natuur verbonden wordt met andere
maatschappelijke domeinen. Deze oproep wordt in het Handvest
ondersteund door partijen uit onder meer de bouwsector, de financiële
sector en het bedrijfsleven. De Minister van LNV zal uw Kamer voor de
zomer informeren over de uitkomsten van het knelpuntenonderzoek
natuurinclusief bouwen, vergezeld van een bredere kijk op het thema
groen in de stad.

11

Kamerstuk 35 334, nr. A.
Kamerstuk 35 570 XIV, nr. 24.
13
Kamerstuk 33 576, nr. 244.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

5

Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie
Klimaatverandering vraagt acties op zowel het nationale als het decentrale
niveau, en kennisontwikkeling, afstemming en uitvoering in zowel het
stedelijk als landelijk gebied. Daarbij gaat het onder andere om waterveiligheid en watervoorziening, maar ook dat water en bodem structurerende
effecten kunnen hebben op ruimtelijke ontwikkeling. Dit vraagt dus om
een brede aanpak in nationaal beleid en regionale samenwerking.
Op 18 maart jl. is het ontwerp Nationaal Waterprogramma 2022–2027
(NWP) aan uw Kamer gestuurd14. Het NWP beschrijft de hoofdlijnen en
ambities van het nationale waterbeleid en het beheer van rijkswateren en
rijksvaarwegen. Dit heeft raakvlakken en geeft richting aan samenhang
met alle andere prioriteiten uit de NOVI zoals natuur, landbouw en
verstedelijking. Ook bevat het NWP een gebiedsgerichte aanpak van de
verschillende delen van het hoofdwatersysteem en zijn de afwegingsprincipes uit de NOVI in het NWP uitgewerkt. In lijn met de gebiedsgerichte
aanpak in het NWP komt klimaatadaptatie inmiddels ook in de verstedelijkingsstrategieën aan de orde (bijvoorbeeld in MRA en Zwolle).
Uitwerking afwegingsprincipes NOVI in het Nationaal Water Programma
In het Ontwerp-NWP worden de afwegingsprincipes uit de NOVI voor het
waterdomein verder uitgewerkt15. In lijn met het afwegingsprincipe
«kenmerken en identiteit van een gebied staat centraal» moeten meer dan
voorheen functies worden neergelegd waar ze passen bij en ondersteund
worden door de natuurlijke eigenschappen van het bodem-watersysteem.
Hierdoor kunnen negatieve effecten van gebruiksfuncties voor een groot
deel al aan de voorkant worden voorkomen. Om combinaties van functies
mogelijk te maken, moet zo vroeg mogelijk in de beleidsvorming worden
nagedacht over het verbinden van verschillende opgaven. Een voorbeeld
hiervoor is de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW), waarin
waterkwaliteits- en natuuropgaven worden gekoppeld aan economie.
Om afwenteling in het waterdomein te voorkomen is in het Ontwerp-NWP
een voorkeursvolgorde uitgewerkt (zie Ontwerp-NWP, hoofdstuk 2.2). Stap
1 is om in de ruimtelijke ordening rekening te houden met water. Een
voorbeeld is de relatie van de landbouw met zoetwatervoorziening en
waterkwaliteit. Nieuwe verstedelijkingslocaties (zowel binnen als buiten
bestaand stedelijk gebied) moeten klimaatbestendig worden uitgevoerd
(tegengaan hittestress en voldoende wateropvang) door bijvoorbeeld
meer groen. Ongunstige locaties voor waterhuishouding of bodemdaling
moeten zoveel mogelijk worden vermeden of afwenteling op water- en
bodemsysteem moet worden voorkomen. De vervolgstappen verschillen
per waterthema.
Daarnaast lopen in het landelijk gebied acties op het gebied van klimaatadaptatie. Het Ministerie van LNV voert onder de vlag van de Nationale
Klimaatadaptatiestrategie (NAS) een Actieprogramma klimaatadaptatie
landbouw en een Actielijnen klimaatadaptatie natuur uit. Via deze lijnen
wordt samengewerkt met medeoverheden, bedrijven en kennisinstellingen aan oplossingsrichtingen voor droogte. Aan het PBL is een
opdracht verstrekt voor een klimaat-impactassessment van plannen en
projecten, voor alle sectoren van economie en maatschappij, zoals
landbouw, natuur, bouwen, industrie en vitale functies. Aansluitend
hierop wordt ook in de bouwsector over klimaatadaptatie nagedacht.
Hiervoor evalueren de Ministeries van IenW en BZK samen met de
14
15

Kamerstukken 35 325 en 35 334, nr. 2.
Kamerstukken 35 325 en 35 334, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

6

bouwsector de bouwregelgeving. Daarbij wordt in het Overleg
Standaarden Klimaatadaptatie (OSKA) nagegaan welke standaardisatie in
bouwmethoden en daarop aangepaste regelgeving (primair in het
bouwbesluit) mogelijk is16.
Het NWP heeft een belangrijke relatie met het Ontwerp Programma
Noordzee. In de NOVI is de beleidskeuze vastgelegd om de klimaatdoelstellingen voor 2050 te halen door de noodzakelijke duurzame energieproductie grotendeels te realiseren door middel van windparken op de
Noordzee. Daarbij wordt de energietransitie in balans met natuurbescherming en -herstel en een duurzame voedselvoorziening bezien en
wordt rekening gehouden met scheepvaart en overig gebruik van de
Noordzee. In het Ontwerp Programma Noordzee zijn zoekgebieden
geïdentificeerd om in een aanvullend ontwerp en (deels) middels een
partiële herziening windenergiegebieden aan te wijzen met ruimte voor 27
Gigawatt. De ambitie van het aanvullend ontwerp is om invulling te geven
aan de huidige kabinetsambitie van 49% CO2-reductie onder andere door
middel van 49 terawattuur (TWh) windenergie op zee en de aangescherpte EU-klimaatdoelen van 55% CO2-reductie voor 2030, die nog eens
tot 45 TWh extra windenergie op zee vragen. Het Rijk voorziet in oktober
2021 een aanvullend ontwerp af te ronden voor de vaststelling van het
definitief Programma Noordzee in het NWP 2022–2027. Het streven is deze
definitief vast te stellen in maart 2022. Daarmee kan het kabinet invulling
geven aan de op 8 december 2020 (Handelingen II 2020/21, nr. 34, item 29)
aangenomen motie van de leden Van der Lee en Kröger17 om alvast
rekening te houden met een grotere opgave voor windenergie op zee
door bijvoorbeeld extra locaties vast te stellen in 2021. Voor de langere
termijn klimaatdoelstellingen richting 2050 wordt na vaststelling van het
definitieve Programma Noordzee in april 2022 gestart met een partiële
herziening.
Het vinden van ruimte in de fysieke leefomgeving voor energietransitie,
met oog voor de kwaliteit van die leefomgeving, vraagt ook om structurerende keuzes, waaraan onder andere gewerkt wordt in het Nationaal
Programma Regionale Energiestrategie (NP RES). Verschillende keuzes
voor de inrichting van ons toekomstig energiesysteem hebben direct of
indirect, diverse – en soms zeer grote – gevolgen voor onze leefomgeving.
Deze verschillende en vaak nog onderbelichte ruimtelijke effecten worden
op dit moment in beeld gebracht, zodat deze in de besluitvorming over
ons toekomstige energiesysteem beter kunnen worden meegewogen.
Onder meer in het Programma Energiehoofdstructuur en (Nationaal
Programma) Regionale Energiestrategie(ën).
Het NP RES heeft als doel het in 2030 realiseren van de in het Klimaatakkoord (Kamerstuk 32 813, nr. 193) afgesproken 35 TWh aan zon en wind
op land, met een zo zorgvuldig mogelijke afweging tussen ruimtelijke
inpassing, draagvlak en systeemefficiëntie en een afweging te maken
tussen bovenregionale warmtebronnen en warmtevragers. De bestuurlijke
trekkers van de RES-regio’s leveren op 1 juli de RES 1.0 op aan NP RES.
Dit is echter geen «eindpunt». Uiterlijk 1 juli 2021 starten alle regio’s met
verankering van de RES in het eigen omgevingsbeleid via het wettelijk
ruimtelijk instrumentarium. Dit met het oog op de datum van 1 januari
2025 voor het afgeven van de Omgevingsvergunning die noodzakelijk is
om in 2030 de 35 TWh gerealiseerd te hebben. Uit de PBL-monitor over de
RES’en blijkt dat het afgesproken kwantitatieve doel binnen bereik lijkt,
maar dat er ook knelpunten zijn en ruimtelijke inpassing met draagvlak

16
17

Kamerstuk 35 300 J, nr. 4.
Kamerstuk 32 813, nr. 629.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

7

nog een vervolg moet krijgen.18 Voor de knelpunten richtte het NP RES
vier onafhankelijke werkgroepen op: netcapaciteit, SDE en maatschappelijke kosten, energie in natuur en landschap en zon op daken. De
werkgroepen hebben een breed scala aan adviezen opgeleverd19 en het
NP RES is gestart met de uitvoering. Enkele aanbevelingen worden nog
nader uitgewerkt of zullen ter besluitvorming worden voorgelegd aan een
nieuw kabinet.
Op 30 november jl. stuurde ik uw Kamer een brief20 over de aanpak voor
de motie van het lid Van Gerven21, die verzoekt te onderzoeken hoe
publieke en collectieve lokale initiatieven rond energietransitie een grotere
kans kunnen krijgen. In deze brief geef ik aan de Lokale Energie Monitor22
als vertrekpunt te nemen. Deze beschrijft dat in 2020 de meeste initiatieven van coöperaties (70%) zich richten op zon op daken. Nog eens 19%
heeft betrekking op windenergie. Overige initiatieven werken aan
energiebesparing en warmte. Voor de aanpak van
ervaren knelpunten door deze coöperaties sluit ik aan bij lopende trajecten
en werk ik samen met NP RES. In samenhang met de uitvoering van de
motie van het lid Van Gerven werkt de Minister van EZK momenteel aan
uitvoering van de gewijzigde motie van de leden Dik-Faber en Sienot23
door een concrete invulling van het streven naar 50% lokaal eigendom in
de RES 1.0 en het delen van goede voorbeelden en aan de motie van het
lid Bruins c.s.24 over het ondersteunen van decentrale overheden bij het
bewerkstelligen van financiële participatie in de energietransitie.
Het Programma Energiehoofdstructuur is erop gericht om tijdig de ruimte
te borgen voor de energie-infrastructuur van nationaal belang voor 2030
en voor 2050 voor Nederland (uitgezonderd de Noordzee en Waddenzee).
Om goed onderbouwde keuzes te maken in dit programma worden de
effecten onderzocht van verschillende mogelijke ruimtelijke en energetische invullingen van het energiesysteem. Dit geeft tevens invulling aan
de motie van de leden Regterschot en Terpstra25 over het in beeld
brengen van ruimtelijke gevolgen van alternatieve invullingen binnen de
energietransitie voor 2050, waaronder een energiemix met meer
kernenergie.
Voor 2030 worden de effecten van twee alternatieven onderzocht; één
gebaseerd op het klimaatakkoord en één op een mogelijke ophoging van
de CO2-reductiedoelstelling van 49 naar 55%. Voor 2050 worden vijf
alternatieven onderzocht. Al deze alternatieven variëren qua samenstelling van het energiesysteem en qua ruimtelijke neerslag (de verdeling
over waar wat komt te staan). Eén alternatief voor 2050 gaat uit van meer
kernenergie. Daarbij wordt eerst gekeken naar de ruimte op de locaties
Borssele en Eerste Maasvlakte, die in het Besluit Algemene Regels
Ruimtelijke Ordening (BARRO) als ruimtelijke reserveringen zijn
vastgelegd. In het BARRO wordt hier ook de Eemshaven genoemd. In lijn
met de motie van het lid Beckerman26, die uitspreekt dat de Eemshaven
als ruimtelijke locatie geschrapt moet worden, wordt deze locatie niet
18

PBL (1 februari 2021). Monitor concept-RES: Een analyse van de concept-Regionale Energie
Strategieën. Den Haag: PBL.
19
Nationaal Programma RES (9 februari 2021). Werkgroepen Kansen en Knelpunten presenteren
adviesrapport, via https://www.regionale-energiestrategie.nl/Nieuws/
1886245.aspx?t=Werkgroepen-Kansen-en-Knelpunten-presenteren-adviesrapport.
20
Kamerstuk 34 682, nr. 76.
21
Kamerstuk 34 682, nr. 60.
22
HIER en RVO (februari 2021). Lokale Energie Monitor 2020.
23
Kamerstuk 32 813, nr. 592.
24
Kamerstuk 35 570 XIII, nr. 49.
25
Kamerstuk 34 682, nr. 58.
26
Kamerstuk 35 603, nr. 51.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

8

meegenomen in de analyse. De beslissing om het BARRO aan te passen is
echter aan het volgende kabinet. Indien uit de analyse blijkt dat met de
twee eerder genoemde locaties onvoldoende uitvoering gegeven kan
worden aan de motie van het leden Regterschot en Terpstra zal
afgewogen worden of het onderzoek moet worden uitgebreid met een
extra locatie.
De zogenaamde Notitie Reikwijdte en Detailniveau waarin deze onderzoeksaanpak beschreven staat, ligt tot en met 10 juni 2021 met het
participatieplan ter inzage. Het komend jaar worden – in samenspraak met
stakeholders – de alternatieven verder uitgewerkt en worden de effecten
bepaald. Daarna vindt besluitvorming plaats en worden ontwikkelingsrichtingen benoemd. Deze worden eind 2022 vastgelegd in een ontwerp
programma.
Duurzaam economisch groeipotentieel
Voor het ontwikkelen van een duurzame, circulaire én blijvend florerende
en concurrerende economie (een dubbeldoelstelling) zetten we in op
gebruik van duurzame energiebronnen en verandering van productieprocessen. In verschillende programma’s, zoals het Nationaal Programma
Industriële Clusters en het Nationaal Milieuprogramma, worden daartoe
projecten en maatregelen uitgewerkt. Ook initiatieven als de Ruimtelijke
Strategie Datacenters zijn gericht op het concretiseren van de ambities om
deze dubbeldoelstelling voor onze economie te realiseren. Daarbij moet
de (benodigde) ruimte en benodigde energie voor nieuwe bedrijvigheid
steeds zorgvuldig worden afgewogen tegen andere opgaven en ruimtelijke keuzes.
In het industriehoofdstuk van het Klimaatakkoord (28 juni 2019) is een
belangrijke rol weggelegd voor de regionale Koploperprogramma’s. Zes
grote industriële clusters in Nederland hebben plannen ontwikkeld om de
klimaatdoelstellingen voor 2030 en 2050 te kunnen halen. Voor het
industriecluster Rotterdam-Moerdijk27 wordt bijvoorbeeld ingezet op het
Deltalinqs Climate Program, waarbinnen de industriële partijen
gezamenlijk kennis opdoen en projecten starten en Het Versnellingshuis,
waarmee in samenwerking met onder andere de provincie, RVO en het
Ministerie van EZK gewerkt wordt om belangrijke sleutelprojecten in de
energietransitie te versnellen.
In de NOVI is onder andere vastgelegd dat datacenters, volgens de
Ruimtelijke Strategie Datacenters, daar kunnen worden gevestigd waar op
een duurzame manier in de energievraag kan worden voorzien, de
levering van restwarmte aan warmtenetwerken bij voorkeur mogelijk is
aan het stedelijk gebied en kan worden voldaan aan de eisen die
marktpartijen stellen aan digitale connectiviteit. Voor zogenaamde
hyperscale datacenters gaat de voorkeur uit naar vestiging aan de randen
van Nederland, vanwege het aanbod van (hernieuwbare) elektriciteit,
aansluiting op het elektriciteitsnetwerk en omdat ruimte daar minder
schaars is. Ook zal bij planvorming beter rekening moeten worden
gehouden met de watervraag voor koeling en moet beoordeeld worden of
dit past vanuit de regionale waterbeschikbaarheid op basis van de
voorkeursvolgorde regionaal waterbeheer zoals opgenomen in de NOVI.
In Noord-Holland is deze discussie actueel, waarbij ook de onwenselijkheid van het gebruik van drinkwater als koelwater een rol speelt. Het
Rijk wil met medeoverheden uitwerking geven aan selectieve groei voor
datacenters. Daarom voert het Ministerie van BZK momenteel overleg met
de provincie Flevoland en de gemeente Zeewolde over de regionale wens
27

Leden van de Klimaattafel (april 2021). Clusterplan industriecluster Rotterdam-Moerdijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

9

van een hyperscale datacenter in deze gemeente, gegeven ook andere
belangen zoals goede landbouwgrond en de inzet op meervoudig
ruimtegebruik. Dit is in lijn met de motie van de leden Moorlag en Agnes
Mulder28 die oproept om in overleg met medeoverheden te verkennen of
een samenhangende aanpak moet worden ontwikkeld voor het beter
beheersen en reguleren van de impact van datacenters.
In het kader van het Programma Verstedelijking en Wonen stellen de
overheden gezamenlijk uitgangspunten en randvoorwaarden vast voor
het bepalen van de behoefte aan bedrijventerreinen. De transformatiemogelijkheden van bestaande bedrijventerreinen worden daarbij nadrukkelijk
betrokken. Dit beleid dient een nationaal belang, maar vraagt decentrale
uitwerking. Gekozen is voor de volgende aanpak: voor mogelijke vestiging
van bedrijven moet sprake zijn van een aantoonbare behoefte. Provincies
stellen de behoefte aan bedrijventerreinen
vast. Rijk en provincies bepalen samen de uitgangspunten voor deze
behoefteraming. Bij een aangetoonde behoefte zal in eerste instantie
vestiging moeten plaatsvinden op bestaande, eventueel te herstructureren
bedrijventerreinen. Daarmee wordt uitvoering gegeven aan de moties van
de leden Amhaouch en Bruins29 (afremmen ongewenste «verdozing») en
Dik-Faber c.s.30 («voorkeursvolgorde» opstellen met provincies) en aan
het advies van het College van Rijksadviseurs, dat aanbeveelt om ten
aanzien van de grote complexen in te zetten op «minder, compacter,
geconcentreerder en multifunctioneler»31.
In de BO MIRT’s (najaar 2021) worden de contouren van gezamenlijk
beleid besproken en in de BOL’en (voorjaar 2022) worden deze contouren
van beleid vastgelegd.
Toekomstbestendige ontwikkeling landelijk gebied
Nationaal Programma Landelijk Gebied
Het landelijk gebied staat voor urgente en uitdagende ontwikkelingen:
kwaliteit van bodem, (grond)water, en lucht, biodiversiteit, landschap en
cultureel erfgoed verbeteren en tegelijkertijd nieuwe opgaven op gebied
van wonen, water, energie en economie inpassen in de beschikbare
ruimte. De opgaven en transities die spelen in het landelijk gebied vragen
een zorgvuldige aanpak. Er is gestart met het NOVI-breed verkennen van
de interbestuurlijke samenwerking in de kwartiermakersfase van het
Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG). In deze fase is samengewerkt met vijf gebieden: de Peel, het Groene Hart, de Achterhoek, de
Drentse Aa/Hoge Zandgronden en Zeeland32. Een gebiedsgerichte aanpak
zal een belangrijke pijler blijven in de volgende fase van het programma.
Naast het gebiedsgerichte spoor wordt voor de verdere ontwikkeling van
het NPLG gebruik gemaakt van de uitkomsten van verschillende adviezen
en studies waarin, vanuit verschillende perspectieven, naar opgaven voor
het landelijk gebied wordt gekeken. Het gaat hier onder andere om de
lange termijn verkenning stikstof, de ruimtelijke verkenning stikstofgevoelige natuur, de lerende evaluatie van het IBP Vitaal Platteland, het
Interdepartementaal beleidsonderzoek Ruimtelijke Ordening en het advies
van de Studiegroep Ruimtelijke Inrichting. Voorzien is dat deze kwartiermakersfase van het NPLG wordt afgesloten na het aantreden van het

28

Kamerstuk 32 813, nr. 552.
Kamerstuk 35 300 XIII, nr. 43.
30
Kamerstuk 32 813, nr. 204 en Kamerstuk 34 682, nr. 20.
31
College van Rijksadviseurs (2019). (X)XL verdozing – Minder, compacter, geconcentreerder,
multifunctioneler, via https://www.collegevanrijksadviseurs.nl/adviezen-publicaties/publicatie/
2019/10/29/xxl-verdozing.
32
Kamerstuk 34 682, nr. 50.
29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

10

nieuwe kabinet, zodat de accenten en prioriteiten van het nieuwe kabinet
kunnen doorwerken in de werkwijze van het NPLG.
Werken met streefwaarden
De gewijzigde motie van de leden Van Eijs en Dik-Faber33 verzoekt de
regering om te onderzoeken of de beleidsdoelstellingen voor natuur en
milieu uitgewerkt kunnen worden naar streefwaarden, zodat deze als
omgevingswaarde leidend kunnen zijn in ruimtelijke afwegingen in het
kader van de NOVI. Het advies van de Studiegroep Ruimtelijke inrichting
(naar aanleiding van motie van het lid Harbers c.s.34, rapport publicatie
12 mei) steunt deze lijn. Deze Studiegroep adviseert om grenswaarden
(minimale doelen) en streefwaarden (kansen) voor gebieden te formuleren op basis van draagkracht van bodem, water en landschap. Ook in
het kader van het Interdepartementaal Onderzoek Ruimtelijke Ordening
(publicatie 12 mei) wordt gepleit voor kwantitatieve doelen voor prioritaire
rijksopgaven, vertaald naar gebieden.
De motie van de leden Van Eijs en Dik-Faber hangt inhoudelijk samen met
de motie De Groot35. Laatstgenoemde motie verzoekt de regering om in
overleg met de provincies een basiskwaliteit voor natuur te formuleren,
zodat algemene soorten algemeen blijven en het aantal soorten op de
Rode lijst van bedreigde soorten niet toeneemt. Dit voorjaar wordt het
onderzoeksrapport verwacht van het consortium van Naturalis, Radboud
Universiteit, Wageningen University & Research en de Vogelbescherming.
Voortbouwend op dit onderzoek zal door het Ministerie van LNV worden
onderzocht of en hoe basiskwaliteit natuur gebiedsgericht kan worden
vertaald en welke voor- en nadelen er zijn indien dit wordt door vertaald
naar streefwaarden en omgevingswaarden.
Naar aanleiding van de toezegging van de Minister van BZK aan de Eerste
Kamer36 om de cumulatieve effecten van plannen op natuur en milieu in
beeld te brengen wordt samen met het PBL momenteel verkend of het
mogelijk is om project-overstijgende prognoses te maken voor de effecten
op natuur, biodiversiteit, milieu, gezondheid, landschap en cultureel
erfgoed. In een pilot zal onderzocht worden of het mogelijk is deze
prognoses te baseren op omgevingsagenda’s of NOVI-gebieden.
Inzet van grond
Ten aanzien van het versterken van het actief grondbeleid ten bate van de
grote opgaven in het fysieke domein zoals die zijn beschreven in de NOVI
wordt momenteel een brede verkenning uitgevoerd, zoals aangekondigd
in mijn aanbiedingsbrief bij de NOVI37. De meerwaarde van het
(gebundeld) inzetten van Rijksgronden voor de realisatie van de fysieke
opgaven maakt daar deel van uit. Hierbij wordt de koppeling gezocht met
de vastgoedopgave van Defensie, waarvoor naar aanleiding van het
IBO-Defensievastgoed38 handelingsopties worden verkend. Daarmee
wordt tevens uitvoering gegeven aan de motie van de leden Moorlag en
Smeulders39 om in beeld te brengen hoe instrumenten als grondbanken
en landinrichting ingezet kunnen worden bij de verdere vormgeving van
het NPLG.

33

Kamerstuk 34 682, nr. 72.
Kamerstuk 35 334, nr. 101.
35
Kamerstuk 28 286, nr. 1048.
36
Kamerstuk 34 682, nr. G.
37
Kamerstuk 34 682, nr. 53/E.
38
Kamerstuk 34 919, nr. 77.
39
Kamerstuk, 34 682, nr. 45.
34

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

11

Stikstof is een opgave die onze aandacht blijvend heeft. In samenwerking
met provincies zal de komende jaren de gebiedsgerichte aanpak stikstof
verder vormgegeven worden, waarbij de toekomstbestendigheid van het
landelijk gebied ook centraal staat. Zo is naar aanleiding van het debat
over de Wet stikstofreductie en natuurverbetering op 10 december jl.
(Handelingen II 2020/21, nr. 36, item 11) gestart met de voorbereiding van
een «pilot grondfonds stikstofaanpak»40, waarbij vanuit Bureau Beheer
Landbouwgronden een leenfaciliteit van 100 miljoen wordt ingezet om
gronden die vrijkomen bij het vrijwillig opkopen van agrarische ondernemingen te verwerven en voor hernieuwde inzet gericht te verkopen.
Versterking landschapselementen
In het Klimaatakkoord is benoemd dat er een aanvalsplan versterking
landschappelijke identiteit via landschapselementen zal worden
opgesteld. De motie van de leden Dik-Faber en Van Eijs41 heeft verzocht
om dit aanvalsplan te verankeren in het omgevingsbeleid. Het
aanvalsplan is op 11 maart 2021 aangeboden aan de Minister van LNV42.
Het plan bevat een inhoudelijke onderbouwing van de ambitie van 10%
groenblauwe dooradering van het landelijk gebied. Hiermee wordt voor
het landbouwareaal invulling gegeven aan de Europese biodiversiteitsstrategie.
Monitor Landschap
Van eind 2019 tot begin 2021 is de Nationale Monitor Landschap
ontwikkeld in opdracht van de Ministeries BZK, OCW en LNV. Aanleidingen waren het advies van het CRa (2018) en de motie van de leden Van
Eijs en Dik-Faber (2019)43 over het opzetten van een nationaal landschapsmonitoringsprogramma. Veranderingen in het landschap worden nu op
basis van 6 indicatoren bijgehouden. Hierover wordt door het PBL jaarlijks
gerapporteerd, tweejaarlijks via de NOVI monitor en tweejaarlijks in een
uitgebreide landschapsrapportage. De Monitor Landschap is publiekelijk
gelanceerd op de NOVI dag op 31 maart jl. en is te raadplegen op
https://www.monitorlandschap.nl/. Naast het opleveren van de Nationale
Monitor Landschap is naar aanleiding van het Kustpact een Kustpactmonitor ontwikkeld (deels gebruikmakend van de Monitor Landschap). Deze
richt zich op specifieke ontwikkelingen aan de kust, waarover in het
Kustpact afspraken zijn gemaakt, zoals recreatieve bebouwing op of nabij
het strand. Na de zomer zijn de eerste resultaten van de Kustpactmonitor
beschikbaar. Ik informeer de Kamer binnenkort separaat over de
voortgang in het kustpact als geheel. In het najaar is de eerste kustmonitor gereed.
Op 12 februari jl. is de Kamer geïnformeerd over de reactie van het
kabinet op het RLI-advies «Stop bodemdaling in veengebieden: het
Groene Hart als voorbeeld»44. In deze brief is een inventarisatie aangekondigd naar de uitgevoerde maatschappelijke kosten-baten-analyses
(MKBA) voor bodemdaling om daarmee over een betere inschatting te
beschikken van de nationale kosten. In de NOVI is bodemdaling als een
urgent probleem geadresseerd.

40

Kamerstuk 35 600, nr. 47.
Kamerstuk 34 682, nr. 68.
42
Partners van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel (2021). Aanvalsplan versterking landschappelijke identiteit via landschapselementen, via https://www.samenvoorbiodiversiteit.nl/updates/
2021/03-maart/raamwerk-aanvalsplan-landschapselementen-deltaplanbiodiversiteitsherstel.pdf.
43
Kamerstuk 34 682, nr. 16.
44
Kamerstuk 32 813, nr. 662.
41

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

12

Uit de inventarisatie blijkt dat de nationale kosten over een periode van
40 jaar stijgen naar 25 tot 30 miljard euro. De belangrijkste oorzaak van
die toename komt door de waardering van de CO2-uitstoot die nu is
meegenomen. Ook blijkt uit de inventarisatie dat er in de afgelopen
15 jaar vooral MKBA’s zijn uitgevoerd die betrekking hebben op het
landelijk gebied, terwijl het aantal MKBA’s in het stedelijk gebied
achterblijven. Tenslotte komt naar voren dat de MKBA’s zich kenmerken
door relatief grote onzekerheden. Het ontbreekt aan kennis over het
bodemsysteem en de effecten van maatregelen die bodemdaling
tegengaan op bijvoorbeeld landbouwopbrengst, CO2-uitstoot, cultuurhistorische en landschappelijke waarden. Het kabinet komt met een
vervolgaanpak.
Strategische Verkenning Biobased Bouwen en City Deal
Op 8 april is tijdens de Innovatie Expo 2021 de eerste versie van de
Intentieverklaring «Ruimte voor Biobased Bouwen» gelanceerd. Deze
komt voort uit de Strategische Verkenning Ruimte voor Biobased Bouwen.
Daarnaast zijn in 2020 zeven nieuwe City Deals45 afgesloten die bijdragen
aan de vier doelstellingen van de NOVI. Met City Deals committeren
departementen, gemeenten en andere partners zich om op deze thema’s
opgavegericht te experimenteren, te leren en de opgedane kennis te
verspreiden.
Een voorbeeld is de City Deal Circulair en Conceptueel Bouwen, waar
spelers binnen de hele keten van boer naar bouw zich inmiddels rond het
onderwerp biobased bouwen hebben georganiseerd. Deze alliantiepartners onderschrijven de kansen die biobased bouwen biedt voor het
klimaat en de verschillende onderdelen van de keten. In deze City Deal
werken partners samen aan de versnelling en opschaling van innovaties
en goede praktijken op het snijvlak van de woningbouwopgave en de
transitie naar een circulaire economie. De centrale ambitie is om van de
bouwsector een drijvende kracht te maken achter de circulaire economie.
Hiermee handel ik de motie van het lid Boulakjar46 af, waarin wordt
verzocht in overleg met betrokken partijen te komen tot proeftuinen voor
natuurinclusief bouwen. Ik zal uw Kamer later nader informeren over de
voortgang.
NOVI-instrumentarium/Gebiedsgerichte instrumenten
De regio is de meest relevante schaal om opgaven voor de fysieke
leefomgeving op te pakken en keuzes te maken. Daarom is «gebiedsgericht werken» een belangrijk uitgangspunt in de NOVI.
Alle relevante ruimtelijke ontwikkelingen komen op landsdelig niveau bij
elkaar in Omgevingsagenda’s. Dat maakt opgaven inzichtelijk en kan
helpen daar samenhang in te brengen. Er wordt gewerkt aan vijf
Omgevingsagenda’s, waarvan u de stand van zaken per landsdeel
hieronder bij de Bestuurlijke Overleggen Leefomgeving leest.
Gebiedsagenda’s Grote Wateren
Waar de Omgevingsagenda’s gelden voor opgaven op het land, zijn er ook
gebiedsagenda’s die zijn opgesteld voor de grote wateren. De Gebiedsagenda Zuidwestelijke Delta 2050 hebben Rijk en regio in november 2020

45
46

Voor meer informatie over City Deals zie https://agendastad.nl/city-deals/.
Kamerstuk 32 847, nr. 735.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

13

vastgesteld47. Het resultaat is een integraal langetermijnperspectief voor
de ontwikkeling van de Zuidwestelijke Delta, inclusief een kennis- en
innovatieprogramma en een oriënterende uitvoeringsagenda. In
december 2020 is de Agenda voor het Waddengebied 2050, na vaststelling
door het Bestuurlijk Overleg Waddengebied, aangeboden aan de Tweede
Kamer48. De Agenda biedt een gezamenlijk richtinggevend en integraal
perspectief voor de ontwikkeling van het Waddengebied. De Agenda is
opgesteld in samenwerking met de provincies, gemeenten, waterschappen, natuurorganisaties en het bedrijfsleven in het Waddengebied.
NOVI-gebieden
In een aantal gebieden komen omvangrijke en complexe transities samen
waarbij het essentieel is om die met verschillende overheden aan te
pakken. Daarom zijn in de NOVI acht voorlopige NOVI-gebieden geïntroduceerd, waarover is afgesproken om samen met de regio’s een plan van
aanpak op te stellen. De drie NOVI-gebieden Het Groene Hart, De Peel en
Zuid-Limburg zijn op basis van hun plan van aanpak reeds aangewezen
als NOVI-gebied. Uw Kamer is daar in een brief van 17 februari 2021 over
geïnformeerd49.
Voor de vijf overige voorlopige NOVI-gebieden Regio Zwolle, Amsterdam
en Noordzeekanaalgebied, Rotterdam (transitie van de Rotterdamse
haven), North Sea Port District en Groningen zijn onlangs de plannen van
aanpak bestuurlijk in de betreffende gebieden en met de betrokken
departementen vastgesteld. Daarmee zijn ze definitief aangewezen als
NOVI-gebied en gaan partijen een langjarig partnerschap aan op
belangrijke gestapelde fysieke opgaven in deze gebieden. De aanwijzing is
tevens het startsein voor verdere uitwerking van de plannen van aanpak.
Over de voortgang zal ik uw Kamer regelmatig informeren.
In de met deze brief aangewezen NOVI-gebieden spelen diverse opgaven.
Regio Zwolle is een deltagebied waar verschillende landschapstypen
(veenweide, rivierenlandschap, etc.) samenkomen met verschillende
complexe transitie opgaven (naast klimaat de gerelateerde landbouw en
energietransitie). Het is een kwetsbaar gebied vanuit het (internationale/
regionale en lokale) watersysteem en -huishouding, welke tegen de
grenzen aanloopt.
In het Noordzeekanaalgebied komen veel opgaven samen: transitie van
het havengebied Amsterdam naar een niet-fossiele circulaire economie,
energietransitie, waterberging, landschap, woningbouw en leefbaarheid.
Er wordt in deze regio met veel energie gewerkt aan het combineren van
functies en een goede inpassing daarvan. In het NOVI-NZKG vindt nadere
uitwerking plaats van de integrale keuzes in dit gebied en wordt onder
andere voortgebouwd op de Verstedelijkingsstrategie MRA.
In het Rotterdamse havengebied wordt samengewerkt aan de oplossing
voor drie urgente concrete issues op het gebied van de fysieke leefomgeving. Rijk en regio hebben afspraken gemaakt en gezamenlijk de
krachten gebundeld voor het oplossen van de grote uitdagingen die in het
plan van aanpak «Transitie Rotterdamse haven» zijn beschreven. Het gaat
om het gebruik van nieuwe grond- en brandstoffen en technieken, als
gevolg van de energietransitie, in relatie tot externe veiligheid en de
benodigde fysieke ruimte en ook in relatie tot het achterland van de
haven. Daarnaast gaat het om het realiseren van voldoende stikstofdepo47

Kamerstuk 35 570 A, nr. 45.
Kamerstuk 29 684, nr. 210.
49
Kamerstuk 34 682 nr. 80.
48

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

14

sitieruimte voor de ontwikkeling van de haven, met behoud van een
robuuste natuur in de omgeving, alsook het verkennen van een nieuwe
balans in het benutten van de geluidruimte van de haven, de realisatie
van de woningbouwopgave en een goede leefomgevingskwaliteit in de
omgeving.
Het North Sea Port District is een Vlaams-Nederlandse economische
groeiregio in het hart van de EU met een sterke zeehaven, een belangrijk
industrieel cluster en een grootstedelijk en hoogopgeleid achterland met
unieke natuur. Grote grensoverschrijdende opgaven in energietransitie,
circulaire economie, mobiliteit, logistiek & transport en leefbaarheid
vragen verdergaande duurzame eenwording.
In het NOVI-gebied Groningen komen veel opgaven samen. In het
«aardbevingsgebied» is sprake van een buitengewone stapeling van
opgaven: versterking en vernieuwing van de dorpen, energietransitie,
verstedelijking, krimp en vergrijzing en vernieuwing van de landbouw
door de klimaatverandering (verzilting).
Regionale Investeringsagenda’s
De motie van het lid Terpstra c.s.50 verzoekt Regionale Investeringsagenda’s (RIA’s) een centrale plek in de uitvoering van de NOVI te geven.
Ik geef daar invulling aan zoals hier beschreven. Ik deel het doel van de
RIA’s om inzicht te krijgen in het publieke en private investerend
vermogen en deze gebiedsgericht bij elkaar te brengen voor een
gezamenlijke strategie op de uitvoering van ontwikkelingen in de
leefomgeving. In lijn met de motie koppel ik RIA’s aan de acht
NOVI-gebieden. In de plannen van aanpak voor elk NOVI-gebied is
opgenomen dat onderzocht zal worden of en hoe het opstellen van een
regionale Investeringsagenda kan bijdragen aan het (sneller) realiseren
van de opgaven in een regio. Het is de intentie om tot afstemming van
inzet van relevante bestaande middelen te komen rondom de gezamenlijk
geformuleerde ambities en doelen voor het desbetreffende gebied. In een
later stadium waarin deze bestuurlijke afspraken leiden tot gezamenlijke
programma’s en maatregelen, zal ik de Kamer hierover verder informeren.
Met de zogeheten NOVI-alliantie (waaronder NEPROM, ROVER, Staatsbosbeheer, VNO-NCW, gemeente Nijmegen, Tilburg en Heerhugowaard en de
Leerstoel Gebiedsontwikkeling) is daarnaast afgesproken om de RIA-pilot
die zij gestart zijn, te koppelen aan de regionale verstedelijkingsstrategieën. Dit gaat om Breda-Tilburg, Arnhem-Nijmegen, Eindhoven en Noord
Holland boven het Noordzeekanaalgebied. Met de planbureaus en de
regionale partijen in Noord-Holland boven het Noordzeekanaalgebied
wordt gesproken over hoe een RIA op een goede manier op maatschappelijke kosten en baten getoetst kan worden en hoe dit ook toepasbaar te
maken voor andere pilotgebieden.
Actieprogramma Ruimtelijk Ontwerp 2021–2024
Eind 2020 is met het Actieprogramma Ruimtelijke Ontwerp 2021–202451
een vierjarig stimuleringsprogramma voor lokale en regionale initiatieven
gepubliceerd. Met dit programma zetten we in op een brede en effectieve
inzet van ruimtelijk ontwerp voor de uitvoering van het omgevingsbeleid.
De opgaven waar we voor staan vragen meer ruimte dan beschikbaar is in
ons land en hebben veelal ingrijpende gevolgen voor onze directe
leefomgeving. Het is van belang een balans te vinden tussen het
50
51

Kamerstuk 34 682, nr. 63.
Kamerstuk 31 535, nr. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

15

vormgeven van deze grote veranderingen en het vergroten van de
kwaliteit van onze leefomgeving. De inzet van ontwerp is noodzakelijk om
deze complexe veranderingen te laten slagen. Het is een instrument om
de impact van vaak abstracte opgaven concreet te maken en te zoeken
naar slimme en duurzame combinaties. Een goede inzet van ontwerp
zorgt voor breder draagvlak en meer samenhangende oplossingen. Het
Actieprogramma zet onder andere stevig in op een structurele inzet van
ontwerp bij nationale programma’s en rijksprojecten.
Uitkomsten BOL
De besluitvorming in de Bestuurlijke Overleggen Leefomgeving (BOL’en)
is het concrete resultaat van een half jaar gezamenlijk werken met de
NOVI en het nieuwe NOVI-instrumentarium. In de periode van 21 april tot
en met 26 mei 2021 vonden de BOL’en plaats. In vijf landsdelige
overleggen spraken de Minister van BZK en de bewindspersonen van
IenW met bestuurders uit de regio’s over onder andere de woningbouwopgave, verstedelijkingsstrategieën, omgevingsagenda en de aanpak en
vaststelling van NOVI-gebieden. De belangrijkste afspraken en besluiten
worden toegelicht per BO Leefomgeving.
BO Leefomgeving Noordwest (21 april 2021)
Rijk en regio hebben gezamenlijk de ambitie om de grote verstedelijkingsopgave in de Metropoolregio Amsterdam en Metropoolregio Utrecht
versneld te realiseren. Dit is een complexe opgave, die alleen haalbaar is
wanneer wordt voldaan aan een groot aantal randvoorwaarden op het
gebied van betaalbaarheid, investeringscapaciteit corporaties, stikstof
aanpak, geluidscumulatie, leefbaarheid, bereikbaarheid waaronder
schaalsprong OV, energietransitie, klimaatadaptatie en landschappelijke
ontwikkeling. Rijk en regio zien dat hiervoor meer middelen én een
transitie van een projectgerichte financiering naar gezamenlijke en
adaptieve, meerjarige, programmatische bekostiging nodig zijn. Rijk en
regio spreken daarom af voor de Metropoolregio’s Amsterdam en Utrecht
als integraal onderdeel van de regionale verstedelijkingsstrategieën een
Rijk-regio programmering op hoofdlijnen uit te werken, op basis waarvan
in het BO MIRT van najaar 2021 gesproken kan worden over de te maken
afwegingen en keuzes. De Rijk-regioprogrammering zal bestaan uit een
meerjarig overzicht van de belangrijkste geachte samenhangende
Rijk-regio investeringen, met daaraan verbonden de kosten en potentiële
dekking, en kan jaarlijks worden geactualiseerd op basis van dan
vigerende inzichten over fasering en prioritering. Na het zomerreces
wordt een BO woningbouw en verstedelijkingsstrategieën ingepland om
de voortgang van de verstedelijkingsstrategieën inclusief de
Rijk-regioprogrammering en de inzet van het bestaande instrumentarium
voor de woningbouw te bespreken.
Specifiek voor de verstedelijking in de provincies Noord-Holland en
Flevoland spreken de partijen af om zich in te zetten voor een versnelling
van de woningbouw van 240.000 woningen, waarvan 175.000 in de
Metropoolregio Amsterdam. De inzet in de MRA is gericht op de reguliere
woningbouw (122.000) en de stadsharten (53.000). Daarbovenop wordt
ook de mogelijke versnelling met extra inspanning van alle partijen op vijf
grootschalige locaties (45.000)52 onderzocht, nu grotendeels later in de tijd
gepland, dan de genoemde 175.000 woningen. De woningen worden
voornamelijk gerealiseerd in bestaand stedelijk gebied. Veelal gaat het om
herstructurering waarbij sanering van bebouwing en bedrijfsverplaatsing
52

In Achtersluispolder (Zaanstad), Almere Pampus; Haven Stad(Amsterdam), Zuidoostflank
langs A2, Hoofddorp en Haarlemmermeer West.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

16

aan de orde zijn. Deze factoren zijn van grote invloed op de mogelijke
versnelling van de woningbouwontwikkeling. Rijk en regio hebben voor
de versnelling van de woningbouw in de MRA afgesproken om integrale
gebiedsplannen op te stellen voor de stadsharten en globale gebiedsplannen voor de vijf grootschalige ontwikkellocaties als onderdeel van de
Verstedelijkingsstrategie MRA en daarin de Rijk-regio inzet in deze
gebieden vast te stellen in het BO MIRT van najaar 2021. Op dit moment is
er voor 40% van de te bouwen woningen in Noord-Holland onvoldoende
stikstofruimte. Partijen hebben besloten tot een aantal maatregelen om
voor de woningbouw voldoende stikstofruimte te creëren. Het gaat hierbij
om ruimte reservering in een nog op te stellen stikstofdepositiebank, het
voordragen van onrendabele toppen van woningbouwprojecten voor de
Woningbouwimpuls, opties voor extern salderen en voor 1 september
2021 uitzicht op een oplossing voor de woningbouw in Zaanstad. Daarbij
worden geen sectoren uitgesloten en worden de mogelijkheden van
financiering door alle partijen betrokken. Partijen spreken af een vergelijkbare aanpak op te stellen voor deze problematiek in Flevoland. Rijk en
regio spreken ten aanzien van de energietransitie in de MRA af een
governance structuur uit te werken met als doel te komen tot een betere
samenwerking met de energieketen (in het bijzonder de netbeheerders) en
integrale besluitvorming op nationaal en regionaal niveau te waarborgen.
Voor de Metropoolregio Utrecht bevestigen Rijk en regio de afgesproken
koers in het Ontwikkelperspectief «Utrecht Nabij». Prioriteit wordt
gegeven aan verstedelijking in de Grote U met Metropoolpoorten en de
Regiopoorten op corridors. Dit jaar staat in teken van concrete vervolgstappen in de MIRT- verkenning OV en Wonen, de drie Gebiedsonderzoeken (Leidsche Rijn-Zuilen, A12 Zone en Lunetten Koningsweg – Utrecht
Science Park), de Mobiliteitsstrategie, het Knooppuntenprogramma en de
Aanpak 2030. Rijk en regio spreken af nadere vervolgbesluiten te nemen
op het BO MIRT 2021: richting geven aan de uitwerking van de gebieden
en neerzetten van de opgave voor mobiliteit, en op het BO MIRT 2022:
grotere vervolgbesluiten op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling,
mobiliteit en leefbaarheid. Bij het gereed maken van de benodigde
beslisinformatie voor de vervolgbesluiten wordt doorontwikkeling van
Rijnenburg (na 2035–2040) meegenomen, zoals toegezegd in de brief aan
de Kamer53. De regio Amersfoort werkt aan het Ontwikkelbeeld
2030–2040, waar door Rijk en regio als samenhangende vraagstukken
worden geïdentificeerd: de multimodale corridors A1 en A28 en de
integrale opgave in het landelijk gebied.
Wat betreft het NOVI-gebied Groene Hart maken Rijk, provincies,
gemeenten en waterschappen in het Bestuurlijk Platform Groene Hart
(BPGH) nadere afspraken over de gezamenlijke inzet, de doelen/kaders en
uitgangspunten op de focusthema’s bodemdaling, watersysteem, vitale
dorpen en steden. In het BPGH wordt hiervoor een bestuursovereenkomst
voorbereid, waarover in het najaar van 2021 kan worden besloten. Ten
behoeve van de Omgevingsagenda spreken Rijk, provincies NoordHolland, Utrecht en Flevoland af dat zij de Omgevingsagenda NoordwestNederland verder uitwerken en deze in het voorjaar van 2022 aan het BOL
Noordwest ter instemming voor leggen.
BO Leefomgeving Zuid (21 april 2021)
In het BOL Zuid is gesproken over de uitdagingen die de omvang en
integraliteit van de verstedelijking in Brabant met zich mee brengt. In het
BO MIRT in het najaar van 2021 zal naar verwachting het ruimtelijk
perspectief en de strategische hoofdkeuzes gepresenteerd worden,
53

Kamerstuk 32 847, nr. 715.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

17

alsmede het verstedelijkingsakkoord voor de Brainportregio worden
vastgesteld. Richting het BO Leefomgeving Zuid in voorjaar 2022 wordt
het ruimtelijk perspectief en de hoofdkeuzes per stedelijke regio verder
uitgewerkt in de verstedelijkingsstrategie voor heel Stedelijk Brabant en in
verstedelijkingsakkoorden voor de stedelijke regio’s Breda/Tilburg en Den
Bosch.
Naast de verstedelijkingsstrategie is het in 2020 uitgevoerde
MIRT-onderzoek Verstedelijking en Bereikbaarheid Brainport Eindhoven
besproken. Om de opgave in verstedelijking (62.000 woningen tot 2040) in
samenhang met ingrepen in het mobiliteitssysteem mogelijk te maken is
besloten dat voor de besluitvorming en uitwerking van de uitkomsten uit
het MIRT-onderzoek wordt aangesloten bij het programma SmartwayZ.NL. Rijk en regio erkennen dat de voorgestelde governance alleen
toeziet op de uitvoering van de uitkomsten van het MIRT-onderzoek. Waar
inhoudelijke raakvlakken zijn wordt met de Brainport Nationale Actieagenda (BNA) afstemming gezocht. De scope en governance van de BNA
blijft ongewijzigd.
De provincie Limburg lichtte tijdens het BO Leefomgeving Zuid de met
name kwalitatieve woonopgave in Limburg toe. Deze complexe opgave
vergt specifieke instrumenten en middelen. Daar is deels invulling aan
gegeven door het Rijk met ondersteuning ter versnelling van de
woningbouw- en herstructureringsopgave in de Limburgse regio’s. De
betrokken partijen wensen de goede samenwerking tussen Rijk en regio
op dit vlak langjarig en structureel voort te zetten en te verstevigen.
Op het BO Leefomgeving Zuid zijn ook de twee NOVI-gebieden in
Zuid-Nederland besproken, namelijk De Peel en Zuid-Limburg.
BO Leefomgeving Noord (17 mei 2021)
Op het BOL Noord lichtte de regio het eerste deel van het Deltaplan
Noord-Nederland toe, de Bouwstenen voor het Deltaplan. De bouwstenen
zijn het ambitieuze aanbod van de regio aan het Rijk voor het Deltaplan en
bevatten een integraal plan dat bestaat uit het inpassen van 220.000 extra
woningen tot 2040 (bovenop de autonome groei van 100.000 woningen)
en het versterken van de economische clusters in Groningen, Fryslân,
Drenthe en Flevoland. Gefaciliteerd door forse investeringen in het
nationaal spoornetwerk waaronder het aanleggen van de Lelylijn en
Nedersaksenlijn en het verbeteren van het bestaande spoor over Zwolle
voor € 9,5 miljard. Komende maanden zullen Rijk en regio gezamenlijk
onderzoek doen naar de potentie van deze ingrepen wat betreft de
ruimtelijke- en sociaal-economische effecten. De (tussentijdse) resultaten
van dit vervolgonderzoek voor het Deltaplan, inclusief de reflectie van het
expertpanel op de bouwstenen en onderzoeksresultaten, zullen geagendeerd worden op het BO MIRT. De planning van het onderzoek is gericht
op tijdige beschikbaarheid van de resultaten ten behoeve de tweede
tranche Groeifonds. Tenslotte spraken de partijen af dat de energietransitie, klimaatadaptatie en waterbeheer belangrijke randvoorwaarden zijn
voor de nadere uitwerking van het Deltaplan. Met de verdere uitwerking
van het Deltaplan geven regio en Rijk invulling aan de moties van het lid
Amhouch c.s.54 en van de leden Terpstra en Amhaouch55 en de BO MIRT
afspraken op dit punt.
Afgelopen jaar hebben Rijk en regio samengewerkt aan de Omgevingsagenda Noord. Om de gezamenlijke opgaven in beeld te brengen en
54
55

Kamerstuk 35 570 A, nr. 27.
Kamerstuk 35 570 VII, nr. 52.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

18

samenwerkingsafspraken te formuleren zijn zogenoemde werkplaatsen
georganiseerd. Op het BOL Noord spraken Rijk en regio af dat een eerste
versie van de Omgevingsagenda Noord in het BO MIRT van najaar 2021
wordt besproken, om vervolgens ter vaststelling voor te leggen bij de
bevoegd gezagen. Ook zijn de resultaten van twee werkplaatsen toegelicht, namelijk «Drentsche Aa/Hoge Zandgronden» over het klimaatadaptief inrichten van het landelijk gebied en «Wijkvernieuwing en
transformatie» over de noordelijke context van deze transformatieopgave.
De conclusies uit de werkplaats worden meengenomen in de Omgevingsagenda van Noord-Nederland. Met de vaststelling van het Plan van
Aanpak NOVI-gebied Groningen wordt Groningen definitief aangewezen
als NOVI-gebied.
Regio en Rijk hebben eveneens gewerkt aan de Verstedelijkingsstrategie
Regio Groningen-Assen. De verstedelijkingsstrategie bevat een plan voor
integrale regionale ontwikkeling met voldoende woningbouwplannen
(circa 42.000 woningen tot 2040), met bijpassende ontwikkelingen in werk,
voorzieningen en mobiliteit. In het BO MIRT 2021 bespreken Rijk en regio
de definitieve verstedelijkingsstrategie en het verstedelijkingsakkoord. Dat
akkoord bevat een beeld en afspraken over wat nodig is om de strategie te
realiseren.
BO Leefomgeving Oost (20 mei 2021)
Om de verstedelijkingsopgave in Zwolle en Kampen te kunnen bewerkstelligen zijn door het Rijk, provincie Overijssel en de gemeenten Zwolle
en Kampen afspraken gemaakt om de voorziene woningbehoefte voor de
komende tien jaar al in 2028 gerealiseerd te hebben. Het gaat om circa
14.600 woningen. Daarnaast is stilgestaan bij de Verstedelijkingsstrategie
Regio Zwolle en het MIRT-onderzoek Zwolle en omgeving die momenteel
nog in volle gang zijn. De regio staat voor de opgave om in 2040 40.000
woningen te realiseren. Onderzocht wordt bovendien of er een hogere
bijdrage aan het nationaal woningtekort geleverd kan worden. In het BO
MIRT in het najaar 2021 zal de gewenste ontwikkelrichting voor de
verstedelijking en bereikbaarheid en de aanzet voor een bijbehorend
adaptief ontwikkelpad richting 2040 besproken worden.
Ook in de regio Arnhem, Nijmegen en Foodvalley ligt een grote verstedelijkingsopgave. Aanleiding voor de verstedelijkingsstrategie is de opgave
in het hoge scenario om 40.000 woningen in Foodvalley en 60.000
woningen in Arnhem-Nijmegen toe te voegen tot 2040. De randvoorwaarden om aan deze opgave te voldoen, zijn beschreven in het verstedelijkingsconcept van de Groene Metropool «Meer landschap, meer stad».
Dit concept dient als basis voor een nadere uitwerking van de verstedelijkingsstrategie en het verstedelijkingsakkoord. Rijk en regio werken in
aanloop naar het BO MIRT 2021 een ontwikkelpad op hoofdlijnen uit en
spreken af om in het najaar van 2021 een verstedelijkingsakkoord te
sluiten. Omdat de regio Foodvalley gedeeltelijk in landsdeel Noordwest
ligt, is in dit BOL gesproken over samenhangende vraagstukken.
Geïdentificeerd zijn de multimodale corridors A12 en A1 en de integrale
opgave in het landelijk gebied.
In beide verstedelijkingsstrategieën wordt het belang van klimaatadaptatie
en klimaatbestendigheid erkend en daarom zullen deze opgaven samen
met de kwaliteit van de leefomgeving, ruimte voor economische
ontwikkeling, kringlooplandbouw en energie hierin een prominente plek
krijgen.
Met betrekking tot de Omgevingsagenda-Oost hebben Rijk en de regio
afgesproken dat zij de opgave Achterhoek toevoegen aan de Omgevingsagenda Oost-Nederland door middel van het vaststellen van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

19

addendum. De gezamenlijke aanpak tussen Rijk en regio voorziet in het
combineren van de ruimtelijk-economische agenda van de Achterhoek
met de op te stellen agenda voor het landelijk gebied.
BO Leefomgeving Zuidwest (26 mei 2021)
Het Rijk en de provincies Zeeland en Zuid-Holland hebben samen de
inhoudsopgave van de Omgevingsagenda Zuidwest vastgesteld, met
daarin elf gebiedsgerichte opgaven, waaronder de drie NOVI-gebieden.
De opgaven voor Zeeland waren in het BOL van vorig jaar reeds vastgesteld. Voor Zuid-Holland is het verbinden en versterken van bestaande
Rijk-regio-trajecten leidend. Gestart wordt met de volgende selectie van
opgaven: de Ruimtelijk-economische ontwikkeling van Zuid-Holland, het
versterken van de Noordrand van de Delta en de structuurversterking
Ports en Corridors. De gezamenlijke opgave Kust en Voordelta richt zich
op de Zeeuwse en Hollandse kust en de voordelta. De Omgevingsagenda
Zuidwest wordt in het BOL van voorjaar 2022 vastgesteld.
De Omgevingsagenda Zuidwest levert met de Transitie landelijk gebied
Zeeland een bijdrage aan het versterken van de samenwerking tussen Rijk
en regio als één overheid met maatschappelijke partners. Zeeland hoopt
dat het nieuwe Kabinet met voldoende aandacht en ambitie in het
landelijk gebied aan de slag gaat. Het Rijk en Zeeland zetten de gebiedsgerichte samenwerking voort en nemen de aanbevelingen voor de
uitwerking van het Nationaal Programma Landelijk Gebied mee.
Rijk en regio Zuid-Holland spreken opnieuw uit dat de Verstedelijkingsstrategie van Zuid-Holland inzet op zoveel mogelijk binnenstedelijk en
nabij bestaand hoogwaardig openbaar vervoer bouwen (200.000–230.000
woningen tot 2030). De regio Zuid-Holland wijst er op dat investeringen in
hoogwaardig openbaar vervoer en woningbouw randvoorwaardelijk zijn
voor het realiseren van deze verstedelijkingsstrategie. De provincie
Zuid-Holland doet een onderzoek naar de brede maatschappelijke kosten
en baten van binnen- en buitenstedelijke locaties. De te maken keuzes
worden geagendeerd op het eerstvolgende BO Verstedelijkingsstrategie
Zuid-Holland (na de zomer).
Evenals in het BO Noordwest is in dit BO besproken – in het kader van het
programma Mobiliteit en Verstedelijking (MoVe) – dat de Schaalsprong
MOVV in de Zuidelijke Randstad langs de Oude Lijn een transitie vraagt
van een projectgerichte financiering naar gezamenlijke en adaptieve,
meerjarige, programmatische bekostiging (verstedelijking en mobiliteit).
Dit geeft meer zekerheid over uitvoering in de komende jaren en
gelegenheid tot adaptiever plannen.
Het Nationaal Groeifonds (NGF) heeft een reservering van 1 miljard euro
voor MOVV opgenomen, die onder voorwaarde van onder andere
co-financiering omgezet kan worden in een definitieve bestemming. De
samenwerkende partijen binnen MoVe werken aan de uitwerking van het
plan en bijbehorende maatschappelijke kosten-batenanalyse. Over het
vervolg, naar aanleiding van de besluitvorming dit voorjaar over het NGF,
wordt een bestuurlijk overleg gepland.
Bij de voorbereiding van de startbeslissing Infrastructuur en Knooppunten
Oude Lijn zal door de Verstedelijkingsalliantie en betrokken partijen van
programma MoVe gezamenlijk worden onderzocht hoe deze verrijkt kan
worden met verstedelijkingsafspraken. Hierbij zal nader worden ingegaan
op: woningbouwprogrammering, ruimtelijk flankerend beleid (waaronder
parkeerbeleid en ontwerpprincipes) en milieucontouren (binnen wettelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

20

kaders) met bijbehorende instrumenten. In het BO MIRT najaar 2021 zal
daartoe een voorstel worden gedaan.
Het Rijk en de regio Zuid-Holland spreken de intentie uit om op het BO
MIRT najaar 2021 besluiten te nemen over het oprichten van toekomstige
bouwhubs voor de regio Den Haag en Rotterdam.
Rijk en regio concluderen dat bij veel urgente ruimtelijke projecten in
toenemende mate spanning ontstaat waar het gaat om de effecten van
stikstof, geluid en externe veiligheid. Dit leidt ertoe dat het realiseren van
woningbouw, bereikbaarheid en economische ontwikkelingen complexer
wordt. Rijk en regio erkennen de complexiteit. De komende (bestuurlijke)
overleggen zullen worden benut om tot nadere afspraken te komen om
deze problematiek voortvarend op te pakken. Rijk en regio verkennen de
meerwaarde van een integrale, gebiedsgerichte aanpak voor deze
problematiek, aanvullend op en gebruikmakend van de lopende landelijke
trajecten, projecten en de NOVI-gebieden. Hierbij wordt ook gekeken naar
de mogelijkheden die de Omgevingsagenda Zuidwest hierbij kan bieden.
Tot slot: recent verschenen rapporten
Daarnaast wil ik uw Kamer graag nog wijzen op twee rapporten die
onlangs zijn verschenen en die relevant zijn voor de uitvoering van de
NOVI. Op 12 mei 2021 is het Interdepartementaal Beleidsonderzoek
Ruimtelijke Ordening (IBO-RO) aan de Eerste en Tweede Kamer toegezonden. De kabinetsreactie hierop zal echter door het volgende kabinet
worden opgesteld. Het IBO-RO richt zich op de algemene governance van
de ruimtelijke ordening. Als hoofdlijn adviseert het IBO dat het Rijk per
regio op grond van een beperkte set nationale opgaven de doelen en
ordenende principes voor de ruimtelijke inrichting vaststelt. Decentrale
overheden maken op basis hiervan ruimtelijke keuzes, die worden
uitgewerkt in concrete plannen. Sluitstuk is dan het bestuursakkoord
tussen Rijk en de regio/provincie, waarin de prestatieafspraken worden
vastgelegd en de wijze van monitoring. Volgens het IBO zijn in de zeven
verstedelijkingsstrategieën de keuzes al in belangrijke mate gemaakt.
Waar het hier vooral om gaat, is het vinden van voldoende middelen om
de ruimtelijke keuzes daadwerkelijk te realiseren. In het landelijk gebied
valt de aanpak van het Rijk nu nog teveel uiteen in een groot aantal
sectorale programma’s, die nog niet bij elkaar gebracht worden op een
centrale tafel. Bij de RES’en is de bevinding van het IBO dat er sprake is
van een strak omlijnd proces, dat echter wel nog een sectorale insteek
kent.
In het debat met uw Kamer op 18 juni 2020 (Handelingen II 2020/21, nr. 85,
item 9) over stikstof en natuur, is de regering met de motie van het lid
Harbers c.s. verzocht om de instelling van een studiegroep over de
ruimtelijke inrichting van het landelijk gebied. Dit adviesrapport «Kiezen
én delen» is op 12 mei jl. eveneens aangeboden aan de Kamer56. De
opgaven in het landelijk gebied moeten volgens dit advies samengaan
met het toekomstig gebruik. Dit kan door het aanscherpen van doelen en
kaders en door het uitwerken en toepassen van inrichtingsprincipes,
waarvoor de Studiegroep voorstellen doet. Meervoudig ruimtegebruik is
volgens de studiegroep een belangrijk uitgangspunt, maar dit kan niet alle
vragen om ruimte oplossen. Er zullen ook keuzes worden gemaakt waar

56

Kamerstuk 35 334, nr. 141.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

21

functies niet te combineren zijn. De studiegroep adviseert op basis van de
voorgestelde inrichtingsprincipes keuzes te maken die richting geven aan
het NPLG, dat is aangekondigd in de NOVI.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 682, nr. 83

22