Wachtlijsten in het speciaal
basisonderwijs

Peildatum 1 oktober 2008

Utrecht, januari 2010

Voorwoord

De Inspectie van het Onderwijs voert jaarlijks onderzoek uit naar de wachtlijsten in
het speciaal basisonderwijs. Het speciaal basisonderwijs biedt in ruim driehonderd
scholen onderwijs aan leerlingen van vier tot en met twaalf/dertien jaar met een
diverse problematiek. Het gaat om leerlingen met leer- en/of
opvoedingsmoeilijkheden, al dan niet in samenhang met beperkte capaciteiten,
alsmede zogenaamde 'rugzakleerlingen'. Deze leerlingen ontvangen onvoldoende
zorg op de reguliere basisscholen.
De scholen voor speciaal basisonderwijs werken in samenwerkingsverbanden (nauw)
samen met de reguliere basisscholen. Het doel is te realiseren dat zo veel mogelijk
leerlingen, eventueel met behulp van extra zorg en begeleiding, op de reguliere
basisschool kunnen blijven.
Leerlingen kunnen worden aangemeld voor onderzoek bij de permanente commissie
leerlingenzorg (PCL), wanneer (door de school) wordt vermoed dat de leerling meer
passende zorg en begeleiding kan krijgen in het speciaal basisonderwijs. De leerling
wordt dan op een onderzoekslijst geplaatst. Als de PCL beoordeelt dat het speciaal
basisonderwijs de leerling passend onderwijs kan bieden, kunnen de ouders hun
zoon of dochter aanmelden bij een school voor speciaal basisonderwijs. Wanneer er
niet meteen plaats is, komt de leerling op een plaatsingslijst te staan. Zowel de
onderzoekslijsten als de plaatsingslijsten worden in dit rapport beschouwd als
wachtlijsten.
De Inspectie van het Onderwijs heeft, evenals de voorgaande jaren, in 2008
onderzoek gedaan naar de omvang van de onderzoeks- en plaatsingslijsten voor het
speciaal basisonderwijs. Haar bevindingen, evenals een beschouwing, vindt u in dit
rapport.

De hoofdinspecteur primair onderwijs en expertisecentra
Dr. L.S.J.M. Henkens
januari 2010

Inhoud

Samenvatting

1.1
1.2
1.3

Inleiding 6
Achtergrond 6
Begripsomschrijving 7
Opbouw van het rapport 8

2
2.1
2.2

Onderzoeksopzet 9
Centrale vragen 9
Werkwijze en respons 9

3
3.1
3.2

Omvang wachtlijsten 10
Onderzoekslijsten 10
Plaatsingslijsten 12

4
4.1
4.2

Achtergronden van plaatsingslijsten 16
Verklaringen voor plaatsingslijsten 16
Maatregelen 17

5

Thuiszitters 19

6
6.1
6.2

Conclusies en beschouwing 21
Conclusies 21
Beschouwing 22

Literatuur 25

Bijlage(n)
I - Redenen van samenwerkingsverbanden voor te laat plaatsen van leerlingen 31
II - Verklaringen voor plaatsingslijsten op samenwerkingsverbandniveau en schoolniveau 33
III - Maatregelen ter voorkoming of beperking van plaatsingslijsten 36

Samenvatting

Inleiding
Deze rapportage beschrijft de stand van zaken met betrekking tot de wachtlijsten
voor toelating in het speciaal basisonderwijs op 1 oktober 2008. Het betreft twee
wachtlijsten, namelijk onderzoekslijsten en plaatsingslijsten.
Leerlingen op een onderzoekslijst wachten op een besluit van de permanente
commissie leerlingenzorg (PCL) voor toelating tot het speciaal basisonderwijs.
Leerlingen op een plaatsingslijst hebben al een PCL-beschikking voor het speciaal
basisonderwijs en zijn aangemeld bij een school, maar wachten nog op een plaats.
Jaarlijks inventariseert de Inspectie van het Onderwijs de omvang en wachttijden
met betrekking tot deze wachtlijsten. Daarnaast worden aanvullende gegevens
verzameld over verklaringen voor plaatsingslijsten en maatregelen om deze
wachtlijsten te reduceren of te voorkomen. Tot slot wordt de coördinatoren naar de
thuiszitters, behorende tot de doelgroep van het samenwerkingsverband, gevraagd.
De gegevens zijn verzameld door middel van een vragenlijst die door alle 238
samenwerkingsverbanden ‘Weer Samen Naar School’ is beantwoord.
Wachtlijsten en thuiszitters
De omvang van de onderzoekslijsten op 1oktober (666 leerlingen) is licht
toegenomen ten opzichte van 2007, toen het 599 leerlingen betrof. De
plaatsingslijsten (65 leerlingen) hebben vrijwel dezelfde omvang als op de peildatum
van vorig jaar.
Onderzoekslijsten
Op de peildatum in 2008 hebben 128 samenwerkingsverbanden een onderzoekslijst.
Dat zijn tien samenwerkingsverbanden minder dan vorig. Leerlingen wachten
gemiddeld 3,1 weken voordat hun dossier in behandeling wordt genomen door de
PCL. Als reden van deze wachttijd wordt onder andere genoemd dat het dossier nog
niet compleet is. Vervolgens wachten de leerlingen gemiddeld vier weken op een
PCL-besluit. Dat houdt in dat de totale wachttijd tussen de aanvraag en het PCLbesluit gemiddeld 7,1 weken is.
Plaatsingslijsten
27 samenwerkingsverbanden hebben dit jaar op de peildatum een plaatsingslijst.
Dat is een toename ten opzichte van 2006 en 2007, toen het om circa 20
samenwerkingsverbanden ging. De meeste van de 65 leerlingen op de
plaatsingslijsten (92 procent) wachten op de eerstvolgende wettelijke
plaatsingsdatum. 15 procent van de leerlingen wacht op de peildatum al te lang (7
procent) of worden vermoedelijk te laat geplaatst (8 procent). Tijdens het gehele
vorige schooljaar zijn tachtig leerlingen te laat in het speciaal basisonderwijs
geplaatst. Ongeveer een derde van de leerlingen ontvangt ambulante begeleiding
tijdens de wachttijd vanaf 1 oktober 2008. Hoewel dit een lichte stijging is ten
opzichte van voorgaande jaren, ontvangt meer dan de helft van de leerlingen nog
geen ambulante begeleiding.
Thuiszitters
Op 1 oktober 2008 zitten 21 leerlingen thuis volgens de opgave van de
coördinatoren. Het merendeel van deze leerlingen staat niet op een wachtlijst.
Ongeveer een derde van de thuiszitters volgt één tot drie maanden geen enkele

vorm van onderwijs. Ten opzichte van de voorgaande jaren, zitten dit jaar meer
leerlingen langer dan drie maanden thuis (ongeveer 40 procent). Ook het aantal
leerlingen waarvan de duur van het thuiszitten onbekend is, is toegenomen.
Verklaringen voor plaatsingslijsten en maatregelen
De meest genoemde oorzaak op samenwerkingsverbandniveau is de instroom van
jonge risicoleerlingen (28 procent) en op schoolniveau het bereiken van de
maximale groepsgrootte (36 procent).
Evenals de voorgaande jaren is de meest genoemde maatregel voor het reduceren
of voorkomen van plaatsingslijsten ‘de verbetering van de zorg op de basisscholen’
(93 procent). Opvallend is dat een vijfde van de samenwerkingsverbanden met een
plaatsingslijst als oorzaak noemt dat de zorg op de basisscholen nog onvoldoende
toereikend is. Kennelijk hebben de maatregelen voor het verbeteren van de zorg in
de betreffende samenwerkingsverbanden, er nog niet toe geleid dat de zorg
toereikend is.

Inleiding

Dit hoofdstuk geeft achtergrondinformatie over het proces met betrekking tot
toelating in het speciaal basisonderwijs (1.1). Vervolgens worden de centrale
begrippen gedefinieerd (1.2) en volgt de opbouw van dit rapport (1.3).
1.1

Achtergrond
Evenals in voorgaande jaren heeft de Inspectie van het Onderwijs de
plaatsingslijsten en onderzoekslijsten van de scholen voor speciaal basisonderwijs
(sbo) geïnventariseerd. De inventarisatie betreft een momentopname, te weten de
stand van zaken op 1 oktober 2008.
De samenwerkingsverbanden in het primair onderwijs dragen de
verantwoordelijkheid voor de wachtlijsten. Meerdere basisscholen vormen in principe
samen met ten minste één sbo een samenwerkingsverband Weer Samen Naar
School (WSNS). Zij hebben de wettelijke taak om ‘een samenhangend geheel van
zorgvoorzieningen te bieden waardoor zoveel mogelijk leerlingen in het primair
onderwijs een ononderbroken ontwikkelingsproces kunnen doormaken’ (WPO, art.
18, lid 1). Op de peildatum 1 oktober 2008 zijn er 238１ samenwerkingsverbanden.
Wanneer een basisschool constateert dat een leerling onvoldoende zorg en
begeleiding kan worden geboden, wordt de ouders/verzorgers (hierna: ouders)
geadviseerd de leerling aan te melden voor onderzoek bij de permanente commissie
leerlingenzorg (PCL) van het samenwerkingsverband. De leerling komt vervolgens
op een onderzoekslijst voor toelating tot het sbo. Wanneer de PCL oordeelt dat het
sbo de leerling de benodigde zorg en begeleiding kan bieden, wordt de leerling
toegelaten tot dit type onderwijs. Vervolgens melden ouders de leerling aan bij een
sbo-school. De school heeft de mogelijkheid om de leerling op een plaatsingslijst te
zetten (zie ook figuur 1.1). De leerling moet uiterlijk de eerstvolgende wettelijke
plaatsingsdatum geplaatst worden.
Figuur 1.1 Indicatieproces voor toelating tot het speciaal basisonderwijs en (mogelijke)
wachtlijsten

１ Het aantal samenwerkingsverbanden wijzigt regelmatig, doordat samenwerkingsverbanden fuseren,
vervallen of starten.
Pagina 6 van 31

1.2

Begripsomschrijving
De inspectie inventariseert twee wachtlijsten met betrekking tot de toelating in het
sbo: onderzoekslijsten en plaatsingslijsten. Tevens wordt gevraagd naar het aantal
thuiszitters. De inspectie definieert deze centrale begrippen als volgt.
De Inspectie van het Onderwijs spreekt over een onderzoekslijst als leerlingen
moeten wachten op een besluit van de PCL. Het gaat om leerlingen voor wie een
beschikking voor plaatsing op een sbo-school is aangevraagd, maar waarover de
PCL zich nog over moet uitspreken. De start van het onderzoekstraject
(=besluitvormingstraject door de PCL) is het moment dat de PCL de aanmelding in
behandeling neemt. Het onderzoekstraject sluit wanneer het besluit is meegedeeld.
Bij het bepalen van het aantal weken wachttijd, zijn de vakantieweken meegeteld.
De inspectie spreekt over een plaatsingslijst wanneer leerlingen moeten wachten op
een plaats in het sbo. Het betreft leerlingen met een PCL-beschikking voor toelating
tot het sbo van het samenwerkingsverband dat is aangemeld bij een sbo.
De inspectie spreekt over wachtlijsten als overkoepelend begrip voor de
onderzoekslijsten en de plaatsingslijsten.
De inspectie spreekt over thuiszitters wanneer een leerplichtige leerling die tot de
doelgroep van het speciale basisonderwijs behoort, feitelijk geen enkele vorm van
onderwijs volgt. Een thuiszitter is dus een leerling die wel staat ingeschreven op een
school maar door omstandigheden – anders dan geoorloofd schoolverzuim –
gedurende minimaal vier aaneengesloten weken aan geen enkele vorm van
onderwijs deelneemt.

Pagina 7 van 31

1.3

Opbouw van het rapport
Hoofdstuk 2 beschrijft de onderzoeksopzet. Hoofdstuk 3 geeft de resultaten van het
onderzoek weer over de onderzoekslijsten en plaatsingslijsten. Deze zijn gebaseerd
op de gegevens zoals vermeld door de coördinatoren van samenwerkingsverbanden.
Om de resultaten in het juiste perspectief te plaatsen, worden – indien relevant – de
resultaten vergeleken met de voorgaande jaren. Hoofdstuk 4 gaat in op de
verklaringen voor het ontstaan van de plaatsingslijsten en genomen maatregelen
voor het reduceren of voorkomen van deze wachtlijsten. Hoofdstuk 5 beschrijft de
inventarisatie van de thuiszitters, zoals doorgegeven door de coördinatoren van de
samenwerkingsverbanden. Tot slot volgen in hoofdstuk 6 de conclusie en
beschouwing.

Pagina 8 van 31

2

Onderzoeksopzet

Het onderzoek naar de wachtlijsten in 2008 is gebaseerd op vijf centrale vragen
(2.1). De wijze waarop het onderzoek is uitgevoerd, volgt in paragraaf 2.2.
2.1

Centrale vragen
De coördinatoren van samenwerkingsverbanden hebben diverse vragen beantwoord.
Deze zijn samen te vatten in de volgende centrale vragen met bijbehorende
subvragen.
•

•

•
•
•

2.2

Wat is de omvang van de onderzoekslijsten van de permanente commissies
leerlingenzorg op 1 oktober 2008?
Wat is de gemiddelde afhandelingsduur van de aanvragen?
Wat is de omvang van de plaatsingslijsten op 1 oktober 2008?
Hoe lang wachten de leerlingen reeds op plaatsing in het speciaal
basisonderwijs?
Welke begeleiding ontvangen zij tijdens de wachttijd?
Wat zijn de oorzaken van de plaatsingslijsten?
Welke maatregelen zijn genomen voor het reduceren of voorkomen van
plaatsingslijsten?
Hoeveel leerlingen uit het samenwerkingsverband zitten op 1 oktober 2008
thuis?
Staan deze leerlingen op een wachtlijst?
Hoe lang zijn deze leerlingen reeds thuiszitter?

Werkwijze en respons
De Inspectie van het Onderwijs heeft de coördinatoren van alle 238
samenwerkingsverbanden verzocht de vragenlijsten over wachtlijsten te
beantwoorden.
De meeste vragenlijsten zijn binnen een redelijke termijn geretourneerd. Bij circa
dertig samenwerkingsverbanden nam de respons aanzienlijk meer tijd in beslag. De
coördinatoren zijn hierover (meerdere malen) telefonisch benaderd. Dat heeft er toe
geleid dat alle samenwerkingsverbanden hebben geparticipeerd in dit onderzoek.
Bij onduidelijkheid over de antwoorden of inconsistentie in de beantwoording, is
contact opgenomen met de coördinator van het samenwerkingsverband om de
onduidelijkheden weg te nemen en/of aanvullende informatie te verstrekken.

Pagina 9 van 31

3

Omvang wachtlijsten

De inspectie spreekt over ‘wachtlijsten’ als overkoepelend begrip voor onderzoeksen plaatsingslijsten. Zowel onderzoekslijsten als plaatsingslijsten zijn een indicator
voor de plaatsingsproblematiek. De omvang van onderzoekslijsten toont het aantal
potentiële sbo-leerlingen. Een groot deel van deze leerlingen zal toelaatbaar worden
verklaard voor het sbo. Plaatsingslijsten geven aan dat er op dat moment geen
plaats is voor de betreffende leerlingen.
Deze wachtlijsten komen in dit hoofdstuk beide aan de orde. Waar relevant wordt
een vergelijking gemaakt met de resultaten van de rapportages van voorgaande
jaren２.
Paragraaf 3.1 gaat in op de onderzoekslijsten op de peildatum (1 oktober 2008).
Paragraaf 3.2 beschrijft de bevindingen met betrekking tot de plaatsingslijsten op
dezelfde peildatum.
3.1

Onderzoekslijsten
Op 1 oktober 2008 bestaan 319 scholen (BRIN-nummers) voor speciaal
basisonderwijs in Nederland (CFI, juni 2009). Leerlingen staan op een
onderzoekslijst wanneer zij zijn aangemeld voor toelating tot het speciaal
basisonderwijs (sbo), maar de permanente commissie leerlingenzorg (PCL) hierover
nog geen besluit heeft genomen.
De coördinatoren hebben het aantal leerlingen doorgegeven dat op 1 oktober 2008
op de onderzoekslijsten van de PCL staat.
Omvang
Onderstaande tabel toont het landelijke beeld van het aantal leerlingen dat jaarlijks
op de peildatum op de onderzoekslijsten staat. Tevens wordt het aantal
samenwerkingsverbanden met een onderzoekslijst weergegeven. Het betreft een
overzicht van 2003 tot en met 2008.
Tabel 3.1a Aantal leerlingen en samenwerkingsverbanden in relatie tot de onderzoekslijsten op
1 oktober
Jaartal
Aantal leerlingen
Aantal
samenwerkingsverbanden

2003

2004

2005

2006

2007

2008

837

529

604

652

599

666

150

120

114

122

138 128

Tabel 3.1a laat zien dat op 1 oktober 2008 128 samenwerkingsverbanden een
onderzoekslijst hebben. In totaal staan 666 leerlingen op deze wachtlijsten. Dat is
gemiddeld 2,8 leerlingen per samenwerkingsverband en 5,2 leerlingen per
samenwerkingsverband met een onderzoekslijst.
De omvang van onderzoekslijsten is licht gestegen ten opzichte van 2007. De
laatste jaren wisselt het beeld. In 2003 en 2004 betreft het een aanzienlijk aantal

２ Bij de vergelijking met voorgaande jaren blijft alertheid gewenst, aangezien de groep participerende
samenwerkingsverbanden regelmatig varieert.
Pagina 10 van 31

leerlingen, maar vanaf 2006 zijn de verschillen tussen de jaren vrij klein. Het gaat
om enkele tientallen leerlingen.
Het aantal samenwerkingsverbanden met onderzoekslijsten wisselt ook jaarlijks. Dit
jaar is sprake van een daling van tien samenwerkingsverbanden ten opzichte van
vorig jaar. Daarmee is de toename in 2006 en 2007 niet gecontinueerd. Overigens
dient te worden opgemerkt dat de peildatum een momentopname toont.
Naast de onderzoekslijsten van de PCL bestaan binnen samenwerkingsverbanden
ook andere onderzoekslijsten. Het betreft bijvoorbeeld onderzoek om te beoordelen
of leerlingen op een andere wijze begeleid kunnen worden dan op een school voor
speciaal basisonderwijs. Dit onderzoek wordt uitgevoerd door een zogenaamde
brede PCL of door een aan een PCL gekoppeld zorgteam. De betreffende
onderzoeken zijn buiten beschouwing gelaten in deze inventarisatie, aangezien ze
buiten het gebied van de sbo-wachtlijsten vallen.
Rubricering leerlingen onderzoekslijst
Wanneer het aantal leerlingen op de onderzoekslijsten worden gerubriceerd, geeft
dat het onderstaande beeld.
Tabel 3.1b Aantal en percentage samenwerkingsverbanden gerubriceerd naar het aantal
leerlingen op de onderzoekslijst per 1 oktober 2008
Aantal leerlingen op

Aantal

onderzoekslijst

samenwerkingsverbanden

Percentage

110

46,2

1-5 leerlingen

97

40,8

6-10 leerlingen

20

8,4

11-15 leerlingen

5

2,1

16 of meer leerlingen

6

2,5

238

100

Geen

Totaal

Bij de meeste samenwerkingsbanden staan weinig (minder dan vijf) tot geen
leerlingen op de onderzoekslijst. Dit beeld komt overeen met de voorgaande twee
jaren. Bij elf samenwerkingsverbanden (4,6 procent) wachten meer dan tien
leerlingen op een besluit van de PCL. In 2007 betrof dat zeven
samenwerkingsverbanden (3 procent).
Wachttijd
De PCL heeft in principe acht weken de tijd voor het nemen van een besluit over het
al dan niet toekennen van een beschikking voor het sbo. Bij uitzondering kan daar
een redelijke termijn aan worden toegevoegd (AWB, artikel 4.13 en 4.14, lid 3).
Dit jaar is ook aan de samenwerkingsverbanden gevraagd wat het gemiddelde
aantal weken is tussen de binnenkomst van de aanvraag en het in behandeling
nemen, waarvoor een dossier compleet dient te zijn. Dat betreft gemiddeld 3,1
weken.
Tabel 3.1c toont de gemiddelde afhandelingsduur van een onderzoek per aanvraag
van 2003 tot en met 2008. Het betreft de tijd tussen het in behandeling nemen van
de aanvraag en het PCL-besluit.
Tabel 3.1c Gemiddelde afhandelingsduur van een onderzoeksaanvraag van 2003 t/m 2008
Jaartal
Afhandelingsduur in weken

2003

2004

2005

2006

2007

2008

6

5

5,3

5,3

4,7

4
Pagina 11 van 31

De PCL’s van de samenwerkingsverbanden handelen in gemiddeld vier weken een
onderzoeksaanvraag af. Dat is het aantal weken tussen het moment dat het dossier
compleet is tot de mededeling aan ouders of de leerling wordt toegelaten op het
sbo. De gemiddelde afhandelingsduur is afgenomen in vergelijking met voorgaande
jaren.
Uit het bovenstaande blijkt dat gemiddeld 7,1 weken verstrijken van de
binnenkomst van de aanvraag tot het meedelen van het besluit. Dat houdt in dat
het besluit van een gemiddeld onderzoekstraject wordt meegedeeld binnen de
termijn van acht weken, zoals beschreven in de Algemene Wet Bestuursrecht.
Wachttijd langer dan acht weken
De samenwerkingsverbanden geven aan dat in het schooljaar 2007/2008 223
leerlingen van 53 samenwerkingsverbanden langer dan acht weken hebben gewacht
op een besluit van de PCL. Dat is een stijging ten opzichte van het schooljaar
2006/2007, toen het ging om 145 leerlingen van 33 samenwerkingsverbanden. Van
de 223 leerlingen moesten 65 leerlingen (uit 25 samenwerkingsverbanden) langer
dan drie maanden wachten. Ook dat betreft een stijging ten opzichte van een
schooljaar eerder. Toen ging het om 44 leerlingen uit zestien
samenwerkingsverbanden. Het zijn echter wel aanzienlijk minder leerlingen dan in
2005/2006, toen 267 leerlingen langer dan drie maanden moesten wachten.
Bij vier samenwerkingsverbanden wachten tussen de 10 en 24 leerlingen langer dan
acht weken. De samenwerkingsverbanden geven als reden voor het uitstellen van
het besluit: de wachttijd voor ontbrekende gegevens – zoals geldige testen – ter
completering van het dossier, de complexiteit van de problematiek en onverwacht
veel aanmeldingen voor de zomervakantie. De overige samenwerkingsverbanden
geven veelal als reden dat gewacht moest worden op (onderzoeks)gegevens voor de
completering van het dossier. Enkele samenwerkingsverbanden geven aan dat de
‘acht wekentermijn’ niet is gehaald door de zomervakantie van zes weken.
Een belangrijke vraag bij bovenstaande wachttijden is of de ouders schriftelijk zijn
ingelicht wanneer een besluit meer dan acht weken in beslag nam. Dit is een
wettelijk vereiste, evenals het noemen van een nieuwe redelijke termijn waarbinnen
het besluit wordt genomen. Deze wettelijke bepaling is door vijf
samenwerkingsverbanden niet opgevolgd. Het gaat om 14 van de 223 leerlingen (6
procent).
3.2

Plaatsingslijsten
In de voorgaande paragraaf werd nader ingegaan op de onderzoekslijsten. Deze
paragraaf beschrijft de bevindingen over de plaatsingslijsten. Leerlingen staan op
een plaatsingslijst wanneer een PCL-beschikking is afgegeven én de leerling is
aangemeld bij het sbo, maar op dat moment nog geen onderwijs volgt op de
betreffende school. De wet schrijft voor dat leerlingen met een PCL-beschikking
uiterlijk de eerstvolgende van de drie plaatsingsdata in het sbo moeten worden
geplaatst (WPO, art. 40, lid 3). Dat is de eerste dag na de kerstvakantie, 1 april of
de eerste dag na de zomervakantie.
Omvang
Tabel 3.2a toont het aantal leerlingen op de plaatsingslijsten van de sbo’s op 1
oktober van 2003 tot en met 2008. Tevens wordt het aantal
samenwerkingsverbanden met een plaatsingslijst weergegeven.
Pagina 12 van 31

Tabel 3.2a Aantal leerlingen en samenwerkingsverbanden in relatie tot plaatsingslijsten op 1
oktober
2003 2004 2005 2006 2007 2008

Jaar
Aantal leerlingen op de plaatsingslijsten

240

72

55

78

66

65

Aantal samenwerkingsverbanden met een plaatsingslijst

50

19

27

21

20

27

Op 1 oktober 2008 wachten 65 leerlingen op de plaatsingslijsten van de sbo-scholen
van 27 samenwerkingsverbanden. Dat is gemiddeld 2,4 leerlingen per
samenwerkingsverband met een plaatsingslijst. Het aantal leerlingen op de
plaatsingslijsten is vrijwel gelijk aan vorig jaar. Het aantal samenwerkingsverbanden
met een plaatsingslijst is wel toegenomen. Er staan maximaal zes leerlingen op een
plaatsingslijst.
Wachttijd
Onderstaande tabel toont de periode die leerlingen op 1 oktober op de
plaatsingslijsten staan.
Tabel 3.2b De reeds gewachte tijd van de leerlingen die op 1 oktober op de plaatsingslijst
staan van 2003 t/m 2008 in percentages
Jaar

2003

2004

2005

2006

2007

2008

57

64

47

91

92

94

28

18

5

8

6

5

Wachttijd vanaf:
Tussen begin schooljaar en 1 oktober
Tussen 1 april en begin schooljaar (wachttijd
maximaal 3 maanden)
Tussen 1 januari en 1 april (wachttijd
maximaal 6 maanden)

13

18

2

-

2

0

Onbekend

2

-

45

1

-

2

Evenals in voorgaande jaren is in 2008 de wachttijd van de meeste leerlingen (94
procent) binnen de wettelijke termijn. 5 procent (drie leerlingen) had op 1 oktober
al een plaats moeten hebben in het sbo en wacht langer dan wettelijk is toegestaan.
In tegenstelling tot meerdere voorgaande jaren, staan op 1oktober 2008 geen
leerlingen langer dan zes maanden op de plaatsingslijst.
Tabel 3.2c toont de vermoedelijke plaatsing van de 65 leerlingen. Uit de antwoorden
van de samenwerkingsverbanden blijkt dat het merendeel van deze leerlingen (92
procent) binnen de wettelijke termijn in het sbo wordt geplaatst, mits deze
leerlingen na de zomervakantie een beschikking hebben ontvangen. Ook de
voorgaande jaren is aangegeven dat de meeste leerlingen uiterlijk op de
eerstvolgende datum worden geplaatst.
Voor 3 procent (twee leerlingen) is op 1 oktober 2008 al duidelijk dat zij
vermoedelijk pas na de zomervakantie worden geplaatst. Voor 5 procent van de
leerlingen is de vermoedelijke plaatsingsdatum onbekend. Dit is een lichte stijging
ten opzichte van de afgelopen twee jaar, toen voor alle leerlingen de vermoedelijke
plaatsingsdatum bekend was.
Tabel 3.2c De vermoedelijke plaatsing van de leerlingen die op 1 oktober op de plaatsingslijst
staan in percentages
Jaar

2003

2004

2005

2006

2007

2008

58

82

47

67

94

92

Plaatsing:
Voor of op de eerste dag
na de kerstvakantie

Pagina 13 van 31

Tussen de tweede dag
na de kerstvakantie en 1
15

10

4

25

5

0

18

8

4

8

0

0

van de zomervakantie

0

0

0

0

1

3

Onbekend

10

0

45

0

0

5

april
Tussen 1 april en de
eerste dag na de
zomervakantie
Op of na de eerste dag

Samengevat kan worden gesteld dat het merendeel van de leerlingen naar
verwachting binnen de wettelijk gestelde termijn wordt geplaatst in het sbo. Het is
echter niet met zekerheid te stellen of de leerlingen daadwerkelijk zijn geplaatst
binnen de plaatsingstermijn, aangezien de betreffende data op 1 oktober nog in de
toekomst liggen.
Voor 15 procent van de 65 leerlingen is de wachttijd niet conform de wettelijke
termijn, omdat ze op 1 oktober te lang op de plaatsingslijst staan (7 procent) of
vermoedelijk te laat zullen worden geplaatst in het sbo (8 procent). Het betreft tien
leerlingen uit vijf verschillende samenwerkingsverbanden. Twee leerlingen uit
samenwerkingsverband 2303 (Hoorn 2) wachten op 1 oktober 2008 te lang op een
plaats en de vermoedelijke plaatsingsdatum is onbekend. De oorzaak is dat het
maximaal aantal beschikbare plaatsen is bereikt. De overige vier
samenwerkingsverbanden noemen huisvestingsproblematiek, verhuizing en het ‘te
laat’ aanmelden van leerlingen als redenen.
Te laat geplaatst in het schooljaar 2007/2008
In de voorgaande alinea is gerapporteerd over de wachttijd van de leerlingen op de
plaatsingslijst op de peildatum (1 oktober 2008). Om beter zicht te krijgen op het
aantal leerlingen dat te lang wacht, is gevraagd naar het aantal leerlingen dat
gedurende het gehele vorige schooljaar te laat is geplaatst (oftewel: later dan de
eerstvolgende verplichte plaatsingsdatum geplaatst).
Onderstaande tabel toont per schooljaar het aantal leerlingen dat niet binnen de
wettelijke termijn, dus ‘te laat’ is geplaatst.
Tabel 3.2d Aantal te laat geplaatste leerlingen en samenwerkingsverbanden tijdens een
schooljaar
Schooljaar

2003/2004

2004/2005

2005/2006

2006/2007

2007/2008

Aantal leerlingen

475

198

137

147

80

32

25

19

25

21

Aantal
samenwerkingsverbanden

De coördinatoren hebben aangegeven dat in het schooljaar 2007/2008 in totaal 80
leerlingen, verspreid over 21 samenwerkingsverbanden, te lang op de plaatsingslijst
hebben gestaan. Dat betekent een daling ten opzichte van voorgaande jaren. Zes
van de 21 samenwerkingsverbanden plaatsten ook in 2006/2007 leerlingen te laat.
Ongeveer 60 procent van de 21 samenwerkingsverbanden noemt als oorzaak dat de
groepen (over)vol zijn. Bij ongeveer 30 procent is in overleg met of op verzoek van
ouders besloten de leerlingen later te plaatsen. De overige
samenwerkingsverbanden geven uiteenlopende redenen. Een overzicht van de
redenen is te vinden in bijlage I.

Pagina 14 van 31

Begeleiding
Leerlingen die op een plaatsingslijst staan, ontvangen op dat moment niet de vorm
van onderwijs die passend voor hen wordt geacht. Deze leerlingen ontvangen
immers elders onderwijs – of zitten zelfs thuis – totdat zij in het speciaal
basisonderwijs worden geplaatst. Het is wenselijk dat samenwerkingsverbanden
oplossingen zoeken om de leerlingen tot de plaatsing extra ondersteuning te bieden.
Onderstaande tabel toont welke begeleiding leerlingen ontvangen die op een
plaatsingslijst staan op 1 oktober.
Tabel 3.2e Verblijfplaats en begeleiding van leerlingen op een plaatsingslijst op 1oktober (in
percentages)
Wijze van begeleiding

2005

2006

2007

2008

2003

2004

(N=240)

(N=72) (N=55) (N=78) (N=66) (N=65)

25

61

20

31

30

34

67

32

33

58

64

55

Ambulante begeleiding op de
basisschool
Geen ambulante begeleiding
op de basisschool
Verblijf in een andere vorm
van onderwijs (so, medische
opvang)

8

7

2

5

3

3

Overig/onbekend

0

0

45

6

4

8

De tabel laat zien dat de meeste leerlingen naar het basisonderwijs gaan tot het
moment van plaatsing in het sbo. Er is een voorzichtige stijging van het aantal
leerlingen dat ambulante begeleiding ontvangt tijdens de wachttijd op plaatsing.
Desondanks ontvangt meer dan de helft van de leerlingen ook in 2008 geen
ambulante begeleiding op de basisschool.

Pagina 15 van 31

4

Achtergronden van plaatsingslijsten

De opbouw van dit hoofdstuk is als volgt. In paragraaf 4.1 zijn de verklaringen voor
de plaatsingslijsten beschreven. In paragraaf 4.2 worden de genomen maatregelen
om plaatsingslijsten te voorkomen of te beperken weergegeven.
4.1

Verklaringen voor plaatsingslijsten
De 27 samenwerkingsverbanden met een plaatsingslijst hebben aan de hand van
een lijst mogelijke verklaringen aangegeven welke op hen van toepassing zijn of
waren. Vanzelfsprekend is ruimte geboden voor het geven van andere verklaringen.
Er is gevraagd naar verklaringen op het niveau van het samenwerkingsverband en
op het schoolniveau. Beide niveaus komen hierna aan de orde. In bijlage II is een
overzicht van de antwoorden te vinden.
Niveau samenwerkingsverband
Alle 27 samenwerkingsverbanden hebben aangegeven of er verklaringen zijn voor
de ontstane plaatsingslijsten. 21 samenwerkingsverbanden noemen één of meerdere
verklaringen. De overige samenwerkingsverbanden geven aan dat er geen
verklaring is voor de plaatsingslijsten.
De meest genoemde verklaringen zijn een grote instroom van jonge risicoleerlingen
(28 procent), de toestroom van leerlingen waarop het samenwerkingsverband geen
greep heeft, zoals uit internaten en medisch kinderdagverblijven (25 procent), en de
ontoereikendheid van de zorg op de basisscholen (21 procent).
De instroom van jonge risicoleerlingen is ook in 2006 door ongeveer een kwart van
de samenwerkingsverbanden als verklaring gegeven. De andere jaren was dit in
mindere mate aan de orde.
Tot 2004 werd door ongeveer een kwart van de samenwerkingsverbanden
aangegeven dat de zorg op de basisscholen ontoereikend was. De daaropvolgende
jaren leek deze oorzaak vrijwel niet meer aan de orde. Dit jaar noemen
samenwerkingsverbanden deze oorzaak opnieuw relatief vaak.
De toestroom waarop het samenwerkingsverband geen greep heeft, werd ook in
voorgaande jaren regelmatig genoemd (circa 30 tot 45 procent). Vorig jaar leken
samenwerkingsverbanden meer greep te krijgen op de toestroom van leerlingen:
toen noemde 15 procent deze oorzaak. Dit jaar blijkt deze oorzaak opnieuw vaker
aan de orde.
Bijna een vijfde van de samenwerkingsverbanden noemt dat de leerlingen wachten
op de eerstvolgende wettelijke plaatsingsdatum. Feitelijk is in deze gevallen geen
sprake van plaatsingsproblematiek, aangezien de leerlingen binnen de wettelijke
termijn worden geplaatst op het sbo. Dit kan ook de reden zijn dat zes
samenwerkingsverbanden aangeven dat er geen verklaring is voor de
plaatsingslijsten.
Schoolniveau
Het schoolniveau heeft betrekking op de verklaringen voor de plaatsingslijsten van
de specifieke sbo-scholen. Alle 27 samenwerkingsverbanden met een plaatsingslijst
Pagina 16 van 31

hebben voor in totaal 35 sbo-scholen deze vraag beantwoord. In bijlage II is een
overzicht van de antwoorden te vinden.
Achttien samenwerkingsverbanden geven aan dat er op schoolniveau een verklaring
is voor de plaatsingslijsten. Daarvan noemt 36 procent dat de maximale
groepsgrootte is bereikt. Dat is in verhouding minder vaak dan de voorgaande jaren,
toen bij (meer dan) 50 procent van de samenwerkingsverbanden de groepen als vol
werden beschouwd.
Evenals de voorgaande jaren zijn huisvestingsproblemen en het lerarentekort in
mindere mate de oorzaak van plaatsingsproblematiek. Dit jaar zijn beide oorzaken
voor scholen van 14 procent van de samenwerkingsverbanden aan de orde. Het
lokalentekort is enigszins toegenomen ten opzichte van 2007 (10 procent).
Zes van de acht aanvullende verklaringen betreffen de wachttijd tot de
eerstvolgende plaatsingsdatum. Daarnaast was sprake van een vertraagde
verhuizing van een nieuwe leerling en ontstonden plaatsingslijsten als gevolg van
nieuwe leraren en invallers.
4.2

Maatregelen
Alle samenwerkingsverbanden gaven aan of maatregelen zijn genomen om
plaatsingslijsten te reduceren of te voorkomen. Deze vraag is ook beantwoord door
samenwerkingsverbanden zonder plaatsingslijst. De reden is dat plaatsingslijsten
wellicht voorkomen kunnen worden door het nemen van preventieve maatregelen.
Dit jaar is ook gevraagd wanneer de maatregelen zijn genomen: afgelopen
schooljaar (2007/2008) of al eerder, maar nog wel van kracht. Op deze wijze wordt
beter inzicht verkregen in het verschil tussen recent genomen maatregelen en
eerder genomen maatregelen.
Vrijwel alle samenwerkingsverbanden, namelijk 232 (97 procent), geven aan dat
één of meerdere maatregelen zijn genomen om plaatsingslijsten te beperken of
voorkomen. Bijlage III toont een overzicht met de antwoorden van de
coördinatoren. Zes samenwerkingsverbanden hebben geen maatregelen genomen.
Daarvan heeft één samenwerkingsverband een plaatsingslijst (1 leerling).
De volgende maatregelen werden het meest genoemd door de
samenwerkingsverbanden:
•
•
•

De basisscholen van het samenwerkingsverband hebben hun professionaliteit
vergroot door verbetering van zorg op de basisscholen (93 procent);
Het samenwerkingsverband heeft een zorgteam ingesteld (68 procent);
Het samenwerkingsverband heeft kengetallen verzameld waardoor beter te
sturen is (67 procent).

De minst genomen maatregelen zijn het vergroten van groepen (14 procent) en
leerlingen terugplaatsen in het basisonderwijs (15 procent).
De meest en minst genomen maatregelen komt overeen met het beeld van de
voorgaande jaren. In dat opzicht zijn vrijwel geen veranderingen zichtbaar.
Hieronder wordt nader ingegaan op de genomen maatregelen op
samenwerkingsverbandniveau en schoolniveau.

Pagina 17 van 31

Samenwerkingsverband
De meeste samenwerkingsverbanden hebben de maatregelen al eerder dan
afgelopen schooljaar genomen, al zijn deze nog steeds van kracht. 13 procent heeft
in het schooljaar 2007/2008 (voor het eerst) kengetallen verzameld en/of de
ambulante begeleiding uitgebreid. Ongeveer een derde van de
samenwerkingsverbanden geeft aan dat het verzamelen van kengetallen niet als
maatregel wordt ingezet in relatie tot de plaatsingslijsten.
Speciaal basisonderwijs
Op het niveau van het speciaal basisonderwijs hebben de maatregelen voornamelijk
betrekking op het uitbreiden van het aantal toelatingsmomenten. Het afgelopen
schooljaar (2007/2008) heeft 24 procent van de scholen deze maatregel genomen,
waarvan 10 procent leerlingen met een PCL-beschikking structureel vaker toelaat.
De overige 14 procent van de scholen laat leerlingen incidenteel vaker toe. Het gaat
dan bijvoorbeeld om crisisgevallen. 60 procent van de scholen heeft al eerder het
aantal toelatingsmomenten uitgebreid, waarvan het bij 37 procent een structurele
maatregel betreft. Resumerend kan worden gesteld dat circa 85 procent van de
scholen leerlingen structureel of incidenteel vaker toelaat dan de drie wettelijke
plaatsingsdata.
Overige maatregelen zijn weinig aan de orde. Dat geldt ook voor terugplaatsing naar
het basisonderwijs. Dit beeld komt overeen met de voorgaande jaren.
Basisonderwijs
Zoals eerder genoemd is de professionalisering van de zorg op de basisscholen (93
procent) de meest genoemde maatregel. Dat is al meerdere jaren het geval.
Opvallend is echter dat een vijfde van de samenwerkingsverbanden bij oorzaken van
plaatsingslijsten aangeeft dat de zorg op de scholen nog ontoereikend is. Dat
impliceert dat het werken aan de zorg op de basisscholen nog niet overal het
gewenste effect heeft.
Ongeveer een kwart geeft aan flexibeler om te gaan met de terugstroom van
leerlingen uit het sbo. Daarvan heeft 8 procent deze maatregel afgelopen schooljaar
voor het eerst of opnieuw genomen. Helaas stimuleren weinig
samenwerkingsverbanden de terugstroom van leerlingen naar het basisonderwijs.
Overige maatregelen
117 samenwerkingsverbanden noemen aanvullende maatregelen. Daarvan heeft 44
procent betrekking op professionalisering door scholing van onder andere intern
begeleiders en leraren. De scholingen zijn vaak gericht op leerlingkenmerken (zoals
leerlingen met gedragsmoeilijkheden en andere beperkingen) of zorg en
begeleidingsmethodieken (zoals handelingsgericht werken). Daarnaast voorkomt of
reduceert ongeveer een kwart de plaatsingslijsten door extra bekostiging/formatie of
voorfinanciering. Minder vaak genoemde maatregelen variëren van tijdelijke opvang
(crisisopvang en observatieplaatsingen), onderwijskundige vernieuwingen (zoals het
project Afstemming en Handelingsgerichte Diagnostiek) en de sbo-rugzak in het
basisonderwijs. Tot slot treffen enkele scholen maatregelen om stagnatie van de
instroom in het sbo te voorkomen. Genoemde maatregelen zijn het inzetten van een
zorgloket, met name de laatste maanden van het schooljaar, en verwijzing naar een
andere sbo-school.

Pagina 18 van 31

5

Thuiszitters

De inspectie definieert thuiszitters in dit onderzoek als leerplichtige leerlingen,
behorende tot de doelgroep van het sbo, die op het moment van de peildatum
feitelijk geen enkele vorm van onderwijs volgen. Het betreft leerlingen die wel staan
ingeschreven op een school. Dit jaar is de definitie gespecificeerd door te stellen dat
het gaat om leerlingen die ‘door omstandigheden – anders dan geoorloofd
schoolverzuim – gedurende vier aaneengesloten weken aan geen enkele vorm van
onderwijs deelnemen’.
Tabel 5.1a toont het aantal thuiszittende leerlingen op 1 oktober, zoals doorgegeven
door de samenwerkingsverbanden.
Tabel 5.1a Het aantal thuiszitters op 1 oktober
Jaar

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Thuiszitters op een wachtlijst
(onderzoeks- of plaatsingslijst)

6

0

5

3

4

2

Overige thuiszitters

27

24

16

8

12

19

Totaal

33

24

21

11

16

21

In totaal zijn 21 thuiszitters doorgegeven door zestien samenwerkingsverbanden op
1 oktober 2008. Twee van deze leerlingen staan op een onderzoekslijst. De overige
negentien thuiszitters staan dus niet op een wachtlijst voor het sbo. Redenen van
het thuiszitten zijn niet meewerkende ouders, wachten op een plaats in het speciaal
onderwijs en afspraken met een leerplichtambtenaar.
Ten opzichte van voorgaande jaren stijgt het aantal doorgegeven thuiszitters. Het
aantal thuiszitters dat op een wachtlijst staat, neemt steeds verder af.
Samenwerkingsverbanden geven in telefonisch contact met de inspectie ook
regelmatig aan dat thuiszitters op wachtlijsten voorrang krijgen.
Duur van het thuiszitten
Onderstaande tabel toont de duur van het thuiszitten van de leerlingen die op 1
oktober als thuiszitter zijn doorgegeven.
Tabel 5.1b De duur van het thuiszitten op 1 oktober
Jaar

2003

2004

2005

2006

2007

0-1 week

0

-*

1

0

3

2008
0

1-4 weken

9

-

3

4

2

0

4-8 weken

9

-

11

4

4

6

8-12 weken

3

-

2

2

3

2

3-6 maanden

6

-

3

0

1

2

Langer dan 6 maanden

6

-

1

1

1

4

Onbekend

0

-

0

0

2

7

Totaal

33

24

21

11

16

21

* - staat voor ‘onbekend’

Uit tabel 5.1b blijkt dat de duur van het thuiszitten van een derde van de
thuiszitters onbekend is. De voorgaande jaren was deze informatie van de meeste
leerlingen wel bekend. Mogelijk duidt dit op het ontbreken van dossieropbouw of
systematische registratie.

Pagina 19 van 31

Ongeveer een derde van de thuiszitters volgt op 1 oktober 2008 één tot drie
maanden geen onderwijs. In verhouding tot voorgaande jaren is het aantal
leerlingen dat langer dan drie maanden en langer dan een half jaar thuiszit,
toegenomen.

Pagina 20 van 31

6

Conclusies en beschouwing

Dit hoofdstuk geeft de conclusie van en de beschouwing op de resultaten zoals
gerapporteerd in hoofdstuk 3 en 4. Gestart wordt met conclusies (paragraaf 6.1). In
paragraaf 6.2 volgt de beschouwing.
Alle coördinatoren van samenwerkingverbanden hebben geparticipeerd in het
onderzoek naar wachtlijsten. De peildatum voor het onderzoek is 1 oktober 2008.
6.1

Conclusies
Op basis van de gegevens zoals doorgegeven door de coördinatoren, kan het
volgende worden geconcludeerd.
De omvang van onderzoekslijsten is licht toegenomen
Op de peildatum wachten 666 leerlingen op een PCL-besluit. Het aantal
samenwerkingsverbanden met een onderzoekslijst (128) is iets afgenomen ten
opzichte van de peildatum in 2007. Leerlingen wachten gemiddeld ruim zeven
weken vanaf de aanvraag tot het ontvangen van een besluit over de toelating tot
het speciaal basisonderwijs (sbo). Zes procent van de (ouders van) leerlingen die
langer dan acht weken op een besluit moesten wachten, werd daarover niet
schriftelijk ingelicht.
De omvang van de plaatsingslijsten is dit jaar gestabiliseerd
Op de peildatum wachten 65 leerlingen op een plaats in het sbo. Sinds 2004
wachten minder dan tachtig leerlingen op plaatsing op 1 oktober. De meeste van
deze leerlingen worden de eerstvolgende wettelijke plaatsingsdatum geplaatst in het
sbo. Het gaat dan ook om geoorloofde plaatsingslijsten, mits de PCL-beschikking na
de zomervakantie is afgegeven. Het aantal samenwerkingsverbanden met
plaatsingslijsten is wel toegenomen, van circa twintig in 2006 en 2007 naar 27 in
2008.
In het schooljaar 2007/2008 stonden in ieder geval tachtig leerlingen te lang op de
plaatsingslijsten. Op de peildatum in 2008 had 5 procent van de 65 leerlingen op de
plaatsingslijsten al in het sbo geplaatst moeten zijn. 3 procent van de leerlingen
wordt vermoedelijk te laat geplaatst. Dit komt ongeveer overeen met het beeld van
2007. Van 7 procent van de leerlingen zijn deze gegevens onbekend. De laatste drie
jaren is voor circa een derde van de leerlingen ambulante begeleiding geregeld
tijdens de wachttijd voor een plaats in het sbo. Ruim de helft van de leerlingen
ontvangt ambulante begeleiding.
Verklaringen en maatregelen
De meest genoemde verklaringen voor het ontstaan van plaatsingslijsten door
samenwerkingsverbanden zijn: de grote instroom van jonge risicoleerlingen (28
procent), de toestroom van leerlingen waarop het samenwerkingsverband geen grip
heeft (25 procent) en de ontoereikendheid van de zorg op de basisscholen (21
procent). De laatstgenoemde oorzaak is opvallend, aangezien bij maatregelen om
plaatsingslijsten te voorkomen de meerderheid aangeeft dat de basisscholen hebben
gewerkt aan de verbetering van de zorg (93 procent). Dit komt overeen met de
voorgaande jaren. Dat heeft binnen een vijfde van de samenwerkingsverbanden
kennelijk (nog) onvoldoende effect gehad op de toereikendheid van de zorg.
De meest genoemde verklaring op schoolniveau is evenals vorig jaar dat de
maximale groepsgrootte is bereikt. Het gaat dit jaar echter om minder
Pagina 21 van 31

samenwerkingsverbanden (36 procent) dan de voorgaande jaren ( meer dan 50
procent).
Daarnaast hebben veel samenwerkingsverbanden een zorgteam ingesteld om
plaatsingslijsten te voorkomen of te reduceren (68 procent). Tevens zijn kengetallen
verzameld voor het sturen van ontwikkelingen (67 procent).
Thuiszitters
De coördinatoren hebben 21 thuiszitters doorgegeven op de peildatum in 2008.
Daarvan staan twee leerlingen op een wachtlijst (onderzoekslijst). De overige
leerlingen zitten bijvoorbeeld thuis omdat ouders niet mee willen werken. Ongeveer
een derde van de thuiszitters zit één tot drie maanden thuis. Van eenzelfde deel van
de thuiszitters is de duur van het thuiszitten onbekend. Vorige jaren was deze
informatie van de meeste leerlingen wel bekend.
6.2

Beschouwing
In deze paragraaf wordt ingegaan op betekenisvolle verschillen (6.2.1), het
onderzoek van Ingrado naar thuiszitters (6.2.2) en de geringe ontwikkelingen in de
omvang van de plaatsingslijsten (6.2.3).
Verschillen
Nadere analyse toont verschillen tussen de omvang van samenwerkingsverbanden
in relatie tot de wachttijd op een PCL-besluit en plaatsingslijsten. Ook verschillen
samenwerkingsverbanden met en zonder plaatsingslijsten in het nemen van enkele
maatregelen. Deze (cor)relaties worden hierna toegelicht. Er zijn geen
betekenisvolle regionale verschillen toe te schrijven aan specifieke provincies.
Omvang
De inspectie onderscheidt drie categorieën gerelateerd aan de omvang van
samenwerkingsverbanden, te weten kleine (minder dan vijfduizend leerlingen),
middelgrote (vijf- tot tienduizend leerlingen) en grote samenwerkingsverbanden
(meer dan tienduizend leerlingen).
Hoe groter het samenwerkingsverband, des te meer leerlingen langer dan acht
weken wachten op een PCL-besluit. Besluiten worden vaak uitgesteld door de
wachttijd op de completering van het dossier. Mogelijk neemt dit in kleinere
samenwerkingsverbanden minder tijd in beslag omdat de communicatielijnen tussen
de scholen korter zijn. Zo zal een onvolledig onderwijskundig rapport wellicht sneller
in orde worden gemaakt en in het bezit van de PCL zijn.
Hoe groter samenwerkingsverbanden, des te meer leerlingen op de plaatsingslijsten
staan. Daarnaast blijken plaatsingslijsten het meest voor te komen bij middelgrote
samenwerkingsverbanden. Een mogelijke verklaring is dat in kleine
samenwerkingsverbanden minder leerlingen naar het sbo worden verwezen doordat
preventieve ambulante begeleiding makkelijker realiseerbaar is. Grote
samenwerkingsverbanden beschikken over meer capaciteit, waardoor zij beter in
staat zijn fluctuaties op te vangen.
Maatregelen
Samenwerkingsverbanden met plaatsingslijsten vergroten vaker de groepen in het
sbo dan samenwerkingsverbanden zonder plaatsingslijsten. Andere maatregelen
verschillen niet tussen beide groepen samenwerkingsverbanden. Het gaat dan om
onder andere het vermeerderen van het aantal toelatingsmomenten, het aanstellen
Pagina 22 van 31

van nieuwe leraren en het verbeteren van huisvesting (zoals het uitbreiden van
lokalen).
Een kwart van de samenwerkingsverbanden met plaatsingslijsten geeft als oorzaak
de ontoereikende zorg op de basisscholen. Opvallend is dat
samenwerkingsverbanden zonder plaatsingslijsten vaker maatregelen nemen om de
zorg op de basisscholen te verbeteren dan samenwerkingsverbanden met
plaatsingslijsten. Mogelijk is hier sprake van een causaal verband tussen het sturen
op verbetering van de zorg en het voorkomen van plaatsingslijsten. Dat zou
betekenen dat basisscholen van samenwerkingsverbanden zonder plaatsingslijsten
meer leerlingen op de basisscholen houden, doordat de zorg beter ontwikkeld is
(dankzij maatregelen vanuit het samenwerkingsverband op dit gebied). Omdat
minder leerlingen naar het speciaal basisonderwijs gaan, is de instroom beter te
verwerken en ontstaan geen plaatsingslijsten. De genomen maatregelen
bewerkstelligen echter nog onvoldoende effectieve aandacht voor de zorgleerlingen
die in het basisonderwijs blijven (Inspectie van het Onderwijs, 2009a). Daarin is nog
veel winst te behalen.
Thuiszitters
De inspectie participeert in een projectgroep met onder andere de vereniging van
leerplichtambtenaren (Ingrado). Ingrado heeft in opdracht van het ministerie van
OCW een onderzoek uitgevoerd naar het aantal leerplichtige thuiszitters in de
periode 2007-2008 (Van Eekelen, 2008). Daarbij is ook de peildatum van midden
januari 2008 gehanteerd als momentopname. Daaruit bleek dat veertien
thuiszitters, uit de sbo-doelgroep, zijn doorgegeven door de gemeenten die
particeerden in het onderzoek.
Het onderzoek wordt voor de tweede keer uitgevoerd in 2009, waarbij de
thuiszitters in het schooljaar 2008-2009 worden geïnventariseerd. Er wordt dan
tevens gevraagd naar de brinnummers van de scholen waar de thuiszitters zijn
ingeschreven. Daardoor kan de inspectie ook gegevens over thuiszitters betrekken
bij haar risicogerichte onderzoek naar de kwaliteit van het onderwijs. De inspectie
betrekt namelijk risico’s, waaronder signalen, bij de beoordeling van de
onderwijskwaliteit. Thuiszitters kunnen een signaal zijn voor een tekortschietend
continuüm van zorg.
Weinig verandering
De meest ideale situatie is dat leerlingen met een PCL-beschikking gelijk worden
toegelaten tot het sbo. Dan bestaan er geen plaatsingslijsten. Sbo-scholen hebben
echter de mogelijkheid om leerlingen een beperkte tijd te laten wachten, namelijk
tot de eerst volgende wettelijke plaatsingsdatum. Uit de gegevens van de
coördinatoren blijkt dat op de peildatum van dit onderzoek slechts enkele leerlingen
langer wachten dan deze wettelijke termijn. Echter, het vermoeden bestaat dat in
april/mei (aanzienlijk) meer leerlingen op ongeoorloofde plaatsingslijsten staan.
Uit de bevindingen blijkt dat sinds 2004 op 1 oktober relatief weinig leerlingen op de
plaatsingslijsten staan. Bovendien worden de betreffende leerlingen de laatste jaren
veelal binnen de wettelijke termijn geplaatst. Dat wil zeggen dat leerlingen een PCLbeschikking ontvangen na de zomervakantie en uiterlijk de eerste dag na de
kerstvakantie worden geplaatst in het sbo. Ook het aantal leerlingen dat tijdens het
voorgaande schooljaar niet binnen de wettelijke termijn is geplaatst (tachtig
leerlingen van 21 samenwerkingsverbanden) is minder dan eerdere jaren. Overigens
dient te worden benadrukt dat het gegevens betreft die de coördinatoren hebben
aangeleverd. Mogelijk gaat het in werkelijkheid om meer leerlingen.

Pagina 23 van 31

Overwogen kan worden om wachtlijsten te betrekken bij het beleid Passend
Onderwijs. Tevens is verdiepend onderzoek naar thuiszitters wenselijk. Het
vermoeden bestaat dat er meer thuiszitters zijn binnen de doelgroep van de
samenwerkingsverbanden dan is doorgegeven door de coördinatoren. Ook is er
onvoldoende zicht op de redenen van het thuiszitten.

Pagina 24 van 31

Literatuur

Eekelen, J.A. H. van (2008). Verslag Thuiszittersonderzoek Ingrado
2007/2008 d.d. 1 oktober 2008. Arnhem: Ingrado.
CFI (2009). Leerlingenaantallen in het primair onderwijs op 16 januari 2009, juni
2009. Zoetermeer: CFI.
Inspectie van het Onderwijs (2004). Wachtlijsten in het speciaal basisonderwijs.
Peildatum 1 oktober 2003. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2005). Wachtlijsten in het speciaal basisonderwijs.
Peildatum 1 oktober 2004. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2006). Wachtlijsten in het speciaal basisonderwijs.
Peildatum 1 oktober 2005. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2007a). Wachtlijsten in het speciaal basisonderwijs.
Peildatum 1 oktober 2006. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2007b). De kwaliteit van het speciaal basisonderwijs in
2005 en 2006. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2008). Wachtlijsten in het speciaal basisonderwijs.
Peildatum 1 oktober 2007. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2009a). De staat van het onderwijs. Onderwijsverslag
2007/2008. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2009b). De kwaliteit van het speciaal basisonderwijs.
Onderzoek naar de kwaliteitsverbetering van zwakke en risicovolle scholen in de
periode 2006-2008. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.

Pagina 25 van 31

Bijlage

I

Redenen van samenwerkingsverbanden voor te laat
plaatsen van leerlingen
Nummer
swv

Aantal
leerlingen Reden

3003

18

Fysieke onmogelijkheid tot plaatsen, besluit ouders te wachten.

4201

9

904

6

nieuwe schooljaar te plaatsen.

102

5

Gebrek aan ruimte in de sbo-voorziening.

206

5

een zorgvuldige intake vond de plaatsing iets later plaats.

208

5

Gebrek aan ruimte (gebouw) in de sbo-school.

605

4

Wens ouders in samenspraak met het basisonderwijs.

In verband met de start van de nieuwe niveaugroepen hebben we de leerlingen op
maandag 4 februari 2008 toegelaten.
Op verzoek van school en ouders voorkeur was om de kinderen met ingang van het

Het verstrekken van een PCL-beschikking vlak voor de kerstvakantie in verband met

1003

3

Volle klassen.

1903

3

Alle groepen in het sbo waren vol.
In overleg met ouders en basisschool besloten dat het voor de leerlingen beter was
na de zomervakantie over te stappen in verband met een rustige overgang naar
nieuwe situatie. Wel aandacht voor gerichte ambulante begeleiding vanuit
zorgcommissie preventieve ambulante begeleiding. In werkelijkheid dus geen sprake

1906

3

van plaatsingslijst.
In overleg en op verzoek van ouders geplaatst in nieuwe schooljaar in plaats van 1

2502

3

3502

3

april of in mei 2008.
Leerlingen in overleg met de basisschool geplaatst met ingang van het nieuwe
schooljaar.
Het samenwerkingsverband draait een pilot met zorginformatie in de basisscholen.
Deze twee leerlingen hebben hierin meegedraaid en zijn uiteindelijk naar de sbo-

1010

2

school gegaan. Bij de start van de pilotdeelname hebben ze al een beschikking.

2001

2

Geen plaats meer op sbo-school.

210

2

gestart.

5102

2

Plaatsgebrek door overvolle groepen.

1801

1

Plaatsing met ingang van 4 februari 2008 omdat toen een nieuwe groep kon worden

De sbo-school van voorkeur ouders had geen ruimte in een passende groep (1 april
2008).

2801

1

Er was geen plek. De klassen waren vol.

2902

1

Geen plaatsingsmogelijkheid.

3505

1

Huisvestingsproblematiek.

503

1

Op verzoek van ouders is plaatsing na de zomervakantie geschied.

Pagina 26 van 31

Bijlage

II

Verklaringen voor plaatsingslijsten op
samenwerkingsverbandniveau en schoolniveau
De coördinatoren is gevraagd om de door de inspectie geformuleerde mogelijke
verklaringen voor plaatsingslijsten op het niveau van het samenwerkingsverband, al
dan niet te bevestigen. In de eerste kolom van onderstaande tabellen staan de
verklaringen die zijn voorgelegd aan de coördinatoren. Alle 27
samenwerkingsverbanden met een plaatsingslijst hebben de vraag naar verklaringen
beantwoord.
Samenwerkingsverbandniveau
De 27 samenwerkingsverbanden met een plaatsingslijst hebben verklaringen
gegeven voor de in totaal 35 sbo-scholen. Per school is aangegeven welke verklaring
al dan niet van toepassing is voor het ontstaan van de plaatsingslijst.
Verklaringen op het niveau van het samenwerkingsverband voor plaatsingslijsten van 2000 t/m
2008
De plaatsingsproblematiek wordt (mede)
2005
2006
2007
2008
2003
2004
veroorzaakt ….
(n=50)
(n=19)
(n=27)
(n=20)
(n=28)
(n=11)
% ‘Ja’

% ‘Ja’

% ‘Ja’

%‘Ja’

%‘Ja’

%‘Ja’

18

1

8

0

0

4

doordat het samenwerkingsverband een
maximum deelnamepercentage stelt

door toestroom van leerlingen van binnen het samenwerkingsverband..
.. doordat de kwaliteit van de zorg op de
basisscholen nog ontoereikend is
.. doordat er een grote instroom jonge
risicoleerlingen is
.. door een plotselinge toename van het aantal
leerlingen binnen het samenwerkingsverband

24

1

4

0

5

21

6

2

13

27

10

28

10

1

4

0

0

4

18

0

5

9

5

7

28

4

32

45

15

25

38

3

32

18

20

11

.. doordat ouders hun kinderen aanmelden bij
een sbo-school met een plaatsingslijst terwijl
andere sbo-scholen binnen het swv wel plaats
hebben
door toestroom van leerlingen buiten het samenwerkingsverband..
.. waarop het samenwerkingsverband geen
greep heeft
.. door inkomend ‘grensverkeer’

doordat er meer leerlingen de sbo-scholen ingaan dan er uitgaan omdat..
.. er te weinig terugstroom plaatsvindt naar de
basisscholen
.. de expertisecentra onvoldoende leerlingen
kunnen opnemen

38

4

29

9

10

7

32

3

30

9

5

4

6

1

9

0

0

0

.. de toelatingseisen voor het voortgezet
onderwijs (lwoo en voormalig svo) te hoog zijn,
waardoor leerlingen langer op een sbo-school
blijven
Pagina 27 van 31

Schoolniveau
Onderstaande tabel toont de verklaringen voor plaatsingslijsten op schoolniveau
(sbo) van 2003 tot en met 2008.
De plaatsingsproblematiek wordt (mede)
veroorzaakt ….

..door huisvestingsproblemen (lokalentekort)

2003

2004

2005

2006

2007

2008

(n=50)

(n=19)

(n=27)

(n=10)

(n=20)

(n=28)

% ‘Ja’

% ‘Ja’

% ‘Ja’

% ‘Ja’

% ‘Ja’

% ‘Ja’

24

3

30

20

10

14

13

1

11

30

15

14

51

4

61

50

50

36

21

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

..door een lerarentekort
..door te grote groepen (maximale
groepsgrootte is bereikt)
..doordat de sbo-school leerlingen alleen aan
het begin van het schooljaar toelaat

Pagina 28 van 31

Bijlage

III

Maatregelen ter voorkoming of beperking van
plaatsingslijsten
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de antwoorden op de vraag over de
genomen maatregelen ter voorkoming of beperking van plaatsingslijsten. In de
eerste kolom staan de mogelijke maatregelen beschreven om de plaatsingslijsten te
voorkomen of te beperken. De coördinatoren is gevraagd om aan te geven welke
maatregelen zijn getroffen. Zes van de 238 samenwerkingsverbanden geven aan dat
er geen maatregelen zijn genomen.
Maatregelen om plaatsingslijsten te voorkomen of te beperken (in percentages)
% Ja
Maatregelen

Eerder dan

Vorig

% Nee

vorig

schooljaar

schooljaar*

Het samenwerkingsverband heeft..
.. een zorgteam ingesteld

6

61

32

.. de ambulante begeleiding uitgebreid

13

37

50

.. de PCL-criteria aangescherpt

6

16

78

13

55

33

5

16

79

5

10

85

8

13

79

13

11

75

10

4

86

10

37

53

14

22

63

72

7

.. kengetallen verzameld waardoor
betere sturing mogelijk is

De school voor het speciaal basisonderwijs heeft…
haar kwaliteit vergroot waardoor:
..flexibele uitstroom mogelijk is naar
het vo
.. er meer terugstroom plaatsvindt naar
het basisonderwijs
de capaciteit van het sbo uitgebreid
..door betere huisvesting
..door het aanstellen van nieuwe
leraren
..door groepen te vergroten
…het aantal toelatingsmomenten
structureel vermeerderd naar meer dan
3 momenten per schooljaar
.. het aantal toelatingsmomenten
incidenteel vermeerderd naar meer dan
3 momenten per schooljaar
De basisscholen van het samenwerkingsverband hebben
hun professionaliteit vergroot door
..verbetering van de zorg op
basisscholen

21

Pagina 29 van 31

..flexibeler om te gaan met

19
8
terugstroom naar basisscholen
* Het betreft maatregelen die ook afgelopen schooljaar van kracht waren

73

Pagina 30 van 31

Colofon
Inspectie van het Onderwijs
Postbus 2730 | 3500 GS Utrecht
www.onderwijsinspectie.nl
2009-37 | gratis
ISBN: 978-90-8503-178-9
Postbus 51-nummer: 22BR2009G037
Exemplaren van deze publicatie zijn te downloaden van de website van de Inspectie
van het Onderwijs (www.onderwijsinspectie.nl) of de website van Postbus 51
(www.postbus51.nl).
© Inspectie van het Onderwijs | januari 2010

Pagina 31 van 31