Digitalisering
van de veehouderij

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

2

Inhoudsopgave
Procedure ........................................................................................................... 4
Samenvatting ..................................................................................................... 5
1.

Inleiding ..................................................................................................... 8

2.

Wat is er te koop en in ontwikkeling? ........................................................10

3.

4.

5.

2.1

Inleiding ..............................................................................................10

2.2

Digitale technologieën ...........................................................................12

2.3

Digitale toepassingen in de verschillende sectoren ....................................19

Het perspectief vanuit het dier ..................................................................23
3.1

Goede fysieke gezondheid......................................................................23

3.2

Dierenwelzijn .......................................................................................25

3.3

Keuzevrijheid .......................................................................................27

Het perspectief vanuit de veehouder .........................................................28
4.1

Inkomen ..............................................................................................28

4.2

Managementvrijheid..............................................................................30

4.3

Arbeidsomstandigheden.........................................................................31

Het perspectief vanuit de markt en maatschappij ......................................34
5.1

Gezond en veilig voedsel .......................................................................34

5.2

Keuzemogelijkheid ................................................................................36

5.3

Waardenvol voedsel ..............................................................................36

6.

Reflectie en aanbevelingen ........................................................................38

7.

Bronnen .....................................................................................................46

8.

Bijlagen .....................................................................................................48
Bijlage 1: Digitalisering veehouderij: overzicht kansen en bedreigingen...............48
Bijlage 2: Lijst van geïnterviewde personen .....................................................51

Samenstelling van de Raad voor Dierenaangelegenheden .................................53

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

3

Procedure
Deze zienswijze van de Raad van Dierenaangelegenheden is voorbereid door een forum
bestaande uit de raadsleden G.P. van den Berg, dr.ir. G.B.C. Backus (voorzitter), prof. dr.
ir. B. Kemp, prof. dr. S. Haring, prof.dr.ir. J.A.P. Heesterbeek, A. Kemps, dr. F.L.B.
Meijboom en dr. H.A.P. Urlings. Het forum is bij zijn werkzaamheden ondersteund door
secretaris ir. M.H.W. Schakenraad en adjunct-secretaris dr. ir. K. van Hees van het RDAteam.
Ter voorbereiding op deze zienswijze is het forum 3 maal bijeen geweest zijn twee
verschillende expert consultaties in groepsverband georganiseerd (zie Bijlage 3) en heeft
de adjunct secretaris individuele gesprekken gevoerd met de in Bijlage 3 genoemde
deskundigen.
De concept-zienswijze is ter beoordeling voorgelegd aan de gehele Raad en het junior
netwerk van de Raad. Deze zienswijze is daarmee een product van de hele Raad.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

4

Samenvatting
De digitalisering van de veehouderij is ingezet. Op veehouderijbedrijven zal binnen vijf à
tien jaar digitalisering gemeengoed zijn. Dit heeft ook gevolgen voor de dieren. Er komen
steeds meer mogelijkheden om data te verzamelen, met data te sturen en om data te
delen. Zowel kansen als bedreigingen spelen hierbij een rol. Kansen komen voort uit het
sneller beschikbaar komen van meer gegevens door de hele veehouderijketen heen en het
verbinden van verschillende gegevens voor nieuwe informatie en inzichten. Veehouders
krijgen meer mogelijkheden om de leefomgeving van de dieren aan te laten sluiten op hun
behoeften, met positieve gevolgen voor gezondheid en dierenwelzijn. Door het vervangen
van fysieke handelingen aan dieren worden de arbeidsomstandigheden beter en hebben
de dieren mogelijk minder stress. De ongelijke verdeling van informatie tussen
ketenpartijen (toeleverancier, veehouder, verwerker, afzetorganisatie, consument) kan
afnemen. Door de toegenomen transparantie neemt het vertrouwen toe en zullen
consumenten meer keuzemogelijkheden krijgen bij het kopen van diervriendelijke
producten.
Digitalisering brengt ook bedreigingen met zich mee. De stappen van big data naar
betrouwbare en relevante informatie en vervolgens naar onderbouwde juiste beslissingen
zijn geen automatisme en ze zijn ingewikkeld. Zeker wat betreft het automatisch
(bij)sturen van procesapparatuur op basis van sensordata is terughoudendheid vooralsnog
op zijn plaats. Verder kan onder meer de autonomie van dieren en veehouders afnemen,
en kunnen consumenten minder mogelijkheden ervaren om zich te identificeren met
sociaal-culturele waarden die in voedsel besloten liggen.
Digitalisering zal effecten hebben op onderlinge relaties in de veehouderij: tussen mensen
en dieren, tussen mensen onderling, en tussen dieren onderling. De Raad voor
Dierenaangelegenheden wil nader inzicht geven in de effecten van digitalisering op het dier
in de veehouderij en op zijn verzorging. Die worden mede bepaald door de invloed van
digitalisering op de dierverzorgers-veehouders. Deze hebben de verplichting goed voor hun
dieren te zorgen. Maar de invulling van deze verantwoordelijkheid door de veehouders
komt tot stand in onderlinge wisselwerking tussen hun individuele normen en waarden,
arbeidsomstandigheden en inkomen. Het uiteindelijke effect van digitalisering op het
welbevinden van dieren hangt niet alleen af van technologische ontwikkelingen op zichzelf,
maar ook van in de samenleving geldende normen en waarden, wettelijke kaders en
economische wetmatigheden in de voedselketen. De effecten van digitalisering worden dan
ook integraal bezien vanuit het perspectief van het dier, de veehouder, en de markt en de
samenleving. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen de effecten van digitalisering op:

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

5

-

De gezondheid, het welzijn en de keuzevrijheid van dieren;

-

Het

inkomen,

de

arbeidsomstandigheden

en

de

managementvrijheid

van

veehouders;
-

De gezondheid en veiligheid van voedsel, de in voedsel opgesloten waarden, en de
keuzemogelijkheid van consumenten.

Door gericht te werken aan bovenstaande thema’s versterken we de kansen en worden de
bedreigingen beperkt. In dat licht beveelt de Raad voor Dieraangelegenheden dan ook aan
dat:
1.

systemen meer en sneller worden gebaseerd op doelvoorschriften, waarbij;
a) aanvullend

op

de

in

gang

gezette

acties

van

de

Rijksoverheid

om

milieuvoorschriften op realtime data te baseren, dit ook voor welzijn ingevoerd
zou moeten worden. Dat biedt ook de mogelijkheid om de in het kader van het EU
Welfare Quality programma ontwikkelde welzijnsindicatoren geschikter te maken
voor gebruik door de veehouder.
b) overheden hun vergunningsystemen meer baseren op realtime metingen over de
kwaliteit van de leefomgeving van mens en dier in en rondom de stal dan op de
stalinrichting.
c) controlerende instanties meer nadruk leggen op deze nieuwe doelvoorschriften
zodra ze voorhanden zijn, met dien verstande dat de meetuitkomsten ook
gerelateerd kunnen worden aan het handelen van de veehouder.
d) overheden en marktpartijen samen een keurmerk voor betrouwbare digitale
informatie opzetten, inclusief een vrijwillige gedragscode - met een bijbehorende
codecommissie - waarbij tegen misleidende digitale informatie bezwaar en beroep
kan worden ingesteld.
2.

partijen die werken aan het delen van data, dat zo doen dat administratieve taken
op de boerderij worden teruggedrongen zodat veehouders en dierverzorgers minder
dubbel hoeven te schrijven en meer tijd kunnen besteden aan het verzorgen van hun
dieren.

3.

de

overheid

verantwoordelijkheid

neemt

voor

het

onderhouden

van

open

datanetwerken door hiervoor kaders op te stellen en een meldpunt in te stellen waar
niet beschikbare netwerken kunnen worden gemeld.
4.

de overheid en marktpartijen open innovaties stimuleren, waarbij high tech en de
veehouderij een laagdrempelige toegang tot elkaar hebben. Denk hierbij aan het
stimuleren van bijeenkomsten waar op een open manier informatie gedeeld kan
worden. Deze bijeenkomsten moeten goed worden aangekondigd en duidelijk

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

6

vindbaar zijn, ook voor bedrijven, instellingen of personen die momenteel (nog) niet
werkzaam zijn in de veehouderij.
5.

digitalisering wordt geïntegreerd in onderzoek en onderwijs zodat veehouders en
adviseurs meer vaardigheden krijgen om informatie juist te interpreteren en ernaar
te gaan handelen. Die informatie komt daardoor meer ten goede aan het dier en er
treden geen of minder averechtse effecten op. Dit betekent dat hogescholen en
universiteiten digitalisering op dienen te nemen in hun curriculum.

6.

aanbieders van technologie voor de veehouderij op aanvraag van controlerende
instanties inzicht kunnen geven in validatie en robuustheid van de ontwikkelde en
gebruikte algoritmen.

7.

de discussie over digitalisering van de veehouderij niet los wordt gevoerd van die
over beleidsmaatregelen in andere domeinen, zoals de discussie over de nieuwe
richtlijnen over het eigenaarschap van data, het delen van informatie tussen banken
onderling of het recht op nummerbehoud, maar ook bijvoorbeeld kringlooplandbouw.
Hiermee worden de risico’s op onvoorziene, averechtse neveneffecten beperkt.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

7

1.

Inleiding

Tot voor kort werden op veehouderijbedrijven vooral traditionele kengetallen routinematig
verzameld en benut in bijvoorbeeld management ondersteunende systemen. Met de
recente opkomst van het Internet der Dingen en precisie landbouw 1wordt het draadloos
verbinden en combineren van managementsystemen, procesapparatuur, Radio-frequency
identification (RFID)-tags 2, infraroodmetingen, audiovisuele apparatuur, sensoren en
andere big data steeds meer gemeengoed. Er komen steeds meer mogelijkheden om data
te verzamelen, met data te sturen en om data te delen. Het meten van temperatuur en
luchtvochtigheid in stallen is bijvoorbeeld al gemeengoed, net als het gebruik van
stappentellers

en

directe

analyses

van

melkkwaliteit

door

de

melkrobot

in

de

melkveehouderij. Op een beperkt aantal bedrijven wordt het gehalte fijnstof, kooldioxide,
ammoniak

en

andere

blockchaintoepassingen,

geurcomponenten

gemeten.

camera-toepassingen

die

Van
het

bewegingsstimulatoren,
gedrag

monitoren

en

fijnstofsensoren specifiek voor de veehouderij zijn echter alleen nog prototypen
beschikbaar.
Met de toenemende beschikbaarheid van online real time data leidt de ontwikkeling van
informatie-

en

communicatietechnologie

in

de

veehouderij

gemakkelijker gegevensbeheer, gerichter verstrekken
verzorging,

waarborgen

voor

kwaliteit

en

van

in

potentie

voeders,

voedselveiligheid,

ook

tot

medicatie en

mogelijkheden

voor

transparantie richting consumenten en een hogere toegevoegde waarde van de producten
uit de veehouderij.
Dat de productieomstandigheden in de veehouderij beter te monitoren zijn, en de
controlekosten te verminderen, betekent ook dat de potentiële voordelen van specialisatie
verder toenemen, het contact tussen de veehouder en het dier kan verminderen, en dat
schaalvergroting en andere – meer industriële – bedrijfsmodellen dan het traditionele
gezinsbedrijf aantrekkelijker worden (Allen & Lueck, 2003). Maar digitalisering kan juist
ook ingezet worden om het traditionele gezinsbedrijf en het voortbrengen van bijvoorbeeld
streekproducten te optimaliseren. Digitalisering zal effecten hebben op onderlinge relaties
in de veehouderij: tussen mensen en dieren, tussen mensen onderling, en tussen dieren
onderling.
Het Rathenau Instituut heeft een verkenning gedaan naar digitalisering van dieren 3. Ze
stelt dat het een belangrijke vraag is hoe de digitale innovatie door de agrarische sector
wordt opgepakt en welke tendensen daardoor worden versterkt – van schaalvergroting tot

1
Precisielandbouw is het nauwgezet en een efficiënt bedrijven van geautomatiseerde landbouw en maakt
daarbij gebruik van GPS, sensoren op de grond of vanuit de lucht (per drone of satelliet), en computers op de
landbouwmachines of -voertuigen.
2
Technologie om van een afstand informatie op te slaan in en af te lezen van zogenaamde radio-frequency
identification (RFID) tags die op, aan of in dieren zitten.
3
Jacqueline Bos en Geert Munichs (2016) Digitalisering van Dieren – Verkenning Precision Livestock Farming.
Den Haag, Rathenau Instituut.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

8

aandacht voor dierenwelzijn of regionale productie. In hoeverre deze tendensen positief of
negatief zijn voor de veehouder, het dier, de keten en uiteindelijk de consument zijn
relevante vragen. Daarnaast is een belangrijke vraag wat de overheid kan en mag doen.
Het gaat er niet alleen om wat de agrarische sector kan, maar ook welke kaders er gesteld
moeten worden en wie daar verantwoordelijk voor is.
Voortbouwend op de verkenning van het Rathenau Instituut wil de Raad voor
Dierenaangelegenheden nader inzicht geven in de effecten van digitalisering op het dier in
de veehouderij. Het effect van digitalisering op dieren en hun verzorging wordt mede
bepaald door hoe digitalisering van invloed is op de dierverzorgers-veehouders. Deze
hebben de verplichting goed voor hun dieren te zorgen. Maar de invulling van deze
verantwoordelijkheid door de veehouders komt tot stand in onderlinge wisselwerking
tussen hun normen en waarden, arbeidsomstandigheden en inkomen. Het uiteindelijke
effect van digitalisering op het welbevinden van dieren hangt niet alleen af van
technologische ontwikkelingen op zich, maar ook van in de samenleving geldende normen
en waarden, geldende wettelijke kaders, en economische wetmatigheden in de
voedselketen. De effecten van digitalisering worden dan ook integraal bezien vanuit het
perspectief van het dier, de veehouder, en de markt en de samenleving. We onderscheiden
de effecten van digitalisering op:
-

De gezondheid, het welzijn en de keuzevrijheid van dieren;

-

Het inkomen, de arbeidsomstandigheden en de managementvrijheid van veehouders;

-

De gezondheid en veiligheid van voedsel, de in voedsel opgesloten waarden, en de
keuzemogelijkheid van consumenten.

Deze ontwikkelingen staan niet los van de toekomst van de veehouderij en de
kringlooplandbouw en zal dus ook in samenhang met die vraagstukken worden bekeken
en beschreven.
Digitalisering

biedt

kansen

én

bedreigingen.

Het

identificeren

ervan

levert

aangrijpingspunten op voor het beleid van publieke en private partijen. Dit rapport sluit in
het reflecterend hoofdstuk dan ook af met aanbevelingen om de kansen te versterken en
de bedreigingen te beperken, door het inzetten van hiervoor geëigende instrumenten.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

9

2. Wat is er te koop en in ontwikkeling?
2.1 Inleiding
De mogelijkheden voor het meten, delen en bijsturen op basis van gegevens nemen toe.
Door het beschikbaar komen van steeds goedkopere en robuustere sensoren én door de
recente

opkomst

van

draadloze

sensornetwerken

kunnen

(stallen

met)

landbouwhuisdieren steeds meer met digitale sensoren worden uitgerust en draadloos
verbonden worden met andere proces- en managementsystemen. De datastromen kunnen
worden geanalyseerd en opgeslagen door specifieke software en speciaal ontwikkelde
algoritmes kunnen real time informatie sturen naar de veehouder en bij het bedrijf
betrokken adviseurs. Naar verwachting zullen systemen op de markt komen die op basis
van sensordata geautomatiseerd ingrijpen in het stalklimaat of gericht in het gedrag,
welzijn en gezondheid van het dier zelf, bijvoorbeeld door stimuleren van loopgedrag.
Meetwaarden van sensoren kunnen ook gekoppeld worden voor verzorging van de dieren.
Dat kan leiden tot een betere verzorging van de individuele dieren, maar ook tot het
mogelijk maken dat één arbeidskracht meer dieren tegelijk kan verzorgen. Indien data van
verschillende systemen en of bedrijven gekoppeld worden, kan met datamining worden
gezocht naar dieperliggende verbanden. Meetapparaten kunnen direct op, of zelfs in het
dier aangebracht worden, waardoor ook een directe monitoring van het biologisch systeem
van het dier zelf mogelijk is.
Deze op digitalisering gebaseerde technieken en methoden kunnen verschillende doelen
hebben:
-

Monitoren van de veehouderijomstandigheden en emissies uit de stal;

-

Sturen van diergedrag (bijvoorbeeld toegang tot voerstations);

-

Rechtstreeks sturen in het neurobiologisch systeem van dieren door het geven van
bijvoorbeeld prikkels;

-

Verkrijgen van meer inzicht in onderlinge relaties tussen dierverzorging, klimaat,
gezondheid mens en dier, gedrag en productie;

-

Verkrijgen van meer inzicht in gezondheid en welzijn van de dieren;

-

Delen van data met partijen in en rondom de productie- en afzetketen.

In dit hoofdstuk worden de belangrijkste beschikbare digitale technologieën omschreven
alsook de belangrijkste digitale ontwikkelingen in de verschillende veehouderijsectoren.
Daarbij wordt digitalisering niet als synoniem gezien voor automatisering. Het zijn twee
begrippen die vaak samen en door elkaar gebruikt worden. Men kan echter digitaliseren
zonder te automatiseren. De veehouder gaat meer informatie krijgen door digitalisering,
maar zal in veel gevallen nog steeds zelf de beslissing willen of moeten nemen om een
bepaalde actie wel of niet uit te voeren. Indien men naast digitaliseren ook gaat

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

10

automatiseren, kan het systeem een aantal van deze beslissingen over nemen.
Automatisering vergt zo mogelijk nog zorgvuldigere checks and balances om fouten te
voorkomen dan digitalisering waarbij de veehouder nog steeds zelf de keuzes maakt.
De beschreven technieken bevinden zich in verschillende stadia van ontwikkeling.
Sommige technieken staan nog in de kinderschoenen en worden momenteel alleen nog in
testomgevingen gebruikt, waar andere al ver zijn doorontwikkeld en in de praktijk al
ingezet worden. In Tabel 1 is een overzicht opgenomen van het ontwikkelingsstadium per
digitale technologie. Deze technologieën worden later in de tekst beschreven.

Technologie

Nog in ont-

Prototype

Op enkele

Bredere

wikkeling

gereed

bedrijven

toepassing

Meten temperatuur (lucht)

X

Infrarood metingen

X

huidtemperatuur
Meten oortemperatuur

X

Meten luchtvochtigheid

X

Meten CO2 concentratie

X

Meten fijnstof concentratie

X

Meten NH3 concentratie

X

Meten concentratie geurstoffen

X
X

Branddetectiemeters

X

Meten waterverbruik

X

Optische sensor – troebelheid

X

water
Sensor bloedbaan –

X

hormoonmeting
Geluidsmetingen – hoesten

X

Camera – gedrag waarnemen

X

Thermografische camera

X

Camera - stal/meekijken

X

Camera – groepen dieren

X

3D camera voor gewicht meten

X

RFID dieridentificatie

X

Blockchain toepassingen

X

Stappentellers

X

Melkrobot

X

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

11

Technologie

Nog in ont-

Prototype

Op enkele

Bredere

wikkeling

gereed

bedrijven

toepassing

Afkalfsensor

X

Strooiselrobot

X

Eierraap robot

X

Bewegingsstimulator

X

Drachtigheidsmeters

X

Silowegers

x

Gezichtsherkenning van dieren

X

Tabel 1. Toepasbaarheid digitale technologie voor de veehouderij

2.2 Digitale technologieën
De ontwikkeling van digitale technieken heeft de laatste jaren een enorme vlucht genomen
en dit zal de komende jaren zeker nog doorzetten. Het doel van dit rapport is niet om een
compleet overzicht te geven van alles wat momenteel beschikbaar is, maar om een aantal
belangrijke aspecten te beschrijven waarmee deze technieken onderscheiden kunnen
worden. We onderscheiden wat betreft beschikbare digitale technologie voor de
veehouderij:
-

Sensoren voor het meten aan of in individuele dieren, aan groepen dieren, en in de
stal en de directe omgeving ervan, zoals de voersystemen;

-

Technologie om dieren en hun gedrag waar te nemen: RFID, cameratechnologie;

-

Analysemethoden om big data om te zetten in informatie: data mining, artificial
intelligence fuzzy logic;

-

Netwerktechnologie: Internet der Dingen, Blockchain, LoRa netwerken

Sensortechnologie
Aan een individueel dier kunnen allerlei verschillende dingen gemeten worden. Denk hierbij
bijvoorbeeld aan het tellen van stappen bij melkvee waarmee het tochtigheidsmoment (en
daarmee samenhangend het optimale inseminatiemoment) voorspeld wordt of waarmee
sommige aspecten die men associeert met de gezondheid van het dier gemonitord kunnen
worden (minder actief, te veel liggen of juist te veel staan, (on)voldoende of onregelmatig
herkauwen). De meetinstrumenten behorende bij deze technieken worden extern aan een
dier bevestigd, vaak aan de poot of hals, maar er zijn ook inwendige sensoren in
ontwikkeling en externe camerasystemen en dierherkenning. Een techniek die beproefd
wordt bij varkens is het doen van geluidsmetingen als indicatie van gezondheidsproblemen
(frequentie van hoesten). Ook kan uitwendig met infrarood de huidtemperatuur worden
geschat, en zijn er sensoren om de drachtstatus te meten op basis van hormoonniveaus.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

12

Ten behoeve van individuele metingen kan iets in het dier worden ingebracht 4, bijvoorbeeld
een sensor in de bloedbaan of in de maag. Met behulp van deze sensoren kunnen
bijvoorbeeld temperatuur, hormoonspiegels of bloedwaarden in beeld worden gebracht
waarmee wellicht indicaties gegeven kunnen worden over de gezondheid van het dier.
Deze technieken zijn volop in ontwikkeling. Inwendige sensoren kunnen door het
implanteren ongerief veroorzaken 5 en kunnen veiligheids- en gezondheidsrisico’s met zich
meebrengen, bijvoorbeeld als de coating oplost of als een sensor gaat rondzwerven in het
lichaam.
Naast het meten aan, op of in (groepen) dieren kan ook in de stal (en de directe omgeving
van de stal) gemeten worden. Denk hierbij aan het meten van klimaatparameters als
temperatuur, luchtvochtigheid, CO2 en NH3, maar ook aan de fijnstofconcentratie en het
verbruik en de kwaliteit van het drinkwater. Waterverbruik wordt gemeten per drinknippel,
en een optische sensor meet de troebelheid in de waterleiding. De verstrekte hoeveelheid
brijvoer wordt per hok gemeten. Ook deze technieken zijn nog in ontwikkeling maar
worden al op een aantal bedrijven ingezet.
Deze gegevens hebben direct of indirect effect op de individuele dieren. Om deze
meetgegevens te kunnen interpreteren (bijvoorbeeld hoe stabiel is het binnenklimaat?) en
te vertalen naar gewenste handelingen (bv. temperatuur sneller bijstellen) kunnen de
meetgegevens gerelateerd worden aan online beschikbare gegevens over het klimaat in
de directe omgeving van de stal (zoals windkracht en windrichting).
Ook het real time meten van de luchtkwaliteit rondom stallen is mogelijk door sensoren
die de concentratie van geurstoffen (zwavelwaterstof, boterzuur en andere vluchtige
organische stoffen) en fijnstof meten. Ook worden branddetectoren meer en meer
toegepast en zijn er ontwikkelingen op het gebied van biosensoren om pathogenen te
kunnen detecteren in de stal. Dergelijke technieken zijn in ontwikkeling en worden in de
praktijk beproefd.
Bij alle hierboven beschreven innovaties is op termijn een draadloze verbinding via een
LoRa netwerk (een van de mogelijke technologieën achter het Internet der Dingen)
mogelijk en van belang. LoRa staat voor Long Range Low Power en maakt het mogelijk om
apparaten die weinig stroom en data gebruiken, kostenefficiënt en draadloos met elkaar
te

verbinden

via

het

internet.

LoRa

maakt

het

ook

mogelijk

om

de

toepassingsmogelijkheden van bestaande technologie te verbreden. Zo staan bijvoorbeeld
op een aantal bedrijven automatische silowegers in contact met de voerfabriek om op
In hoofdstuk 2 van het Besluit Diergeneeskundigen (https://wetten.overheid.nl/BWBR0035091/2015-0601#Hoofdstuk2) is beschreven welke ingrepen wel en niet zijn toegestaan.
4

5
Zie voor het beoordelen van de toelaatbaarheid van ingrepen aan dieren het RDA advies: Grip op ingrepen,
RDA, Den Haag, 2013.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

13

afstand de voorraad te kunnen volgen en tijdig nieuw voer te bezorgen. Een ander
voorbeeld - op een aantal pluimveebedrijven – betreft weegschaaltjes die verbonden zijn
met de computer om de gewichten van de kip online te volgen. Een ander voorbeeld is het
vrijwel continu kunnen aflezen van sensoren bij koeien, ook als die zich op (grote) afstand
van de stal bevinden. Dergelijke netwerken staan in Nederland vooralsnog in de
kinderschoenen. Maar met de verdere toepassing van artificial intelligence 6en fuzzy logic
methoden kunnen deze meetgegevens de gebruiker inzicht geven alsook de mogelijkheid

7

bieden om tijdig bij te sturen.
Identificatietechnologie
RFID is een technologie die gebruik maakt van een radiosignaal voor de identificatie en
tracking & tracing (volgen en traceren) van dieren. RFID-tags zijn minuscule chips die een
identificatiecode bevatten die op afstand via radiosignalen kan worden uitgelezen. Ze
kunnen processen en procedures vereenvoudigen zodat tijd- en kostenbesparingen worden
gerealiseerd, maar kunnen ook worden ingezet voor het verhogen van de transparantie.
Voor de identificatie van runderen moet een oormerk met een identificatiechip worden
aangebracht.
Op dit moment zijn er elektronische identificatie- en registratie middelen in gebruik bij
geiten en schapen in de vorm van een elektronisch oormerk, een maagbolus, of een
pootband.
Bij varkens wordt geëxperimenteerd met elektronische oormerken om deze ook te
gebruiken

om

antibioticagebruik

vast

te

leggen

op

individueel

niveau

en

om

slachtbevindingen in het slachthuis aan de varkenshouder terug te koppelen.
Per 19 juli 2019 mogen EU-lidstaten als één van de twee identificatiemiddelen bij runderen
een elektronisch oormerk toestaan. 8
Camera vision
Camera technologie zou kunnen worden ingezet om bewegingen van dieren te registreren
en te vertalen naar informatie over het gedrag en de gezondheid. Hiermee is het
bijvoorbeeld mogelijk een dier dat laag in de sociale rangorde staat, of wat afzijdig blijft
en minder makkelijk toegang tot water en voer heeft, tijdig op te merken. Daarnaast zijn
3D camera’s beschikbaar die de gewichtsontwikkeling van een groep dieren van dag tot

6
Artificial intelligence het vermogen van een systeem om externe gegevens correct te interpreteren, om te
leren van deze gegevens, en om deze lessen te gebruiken om specifieke doelen en taken te verwezenlijken via
flexibele aanpassing
7
Fuzzy logic is een logisch denksysteem dat rekening houdt met de mogelijkheid dat iets best gedeeltelijk waar
kan zijn. Klassieke logica kent slechts twee waarden. Iets is juist of iets is onjuist. Fuzzy logic voert daar het
idee van `gedeeltelijk waar of onwaar zijn` aan toe.
8
Verordening (EU) Nr. 653/2014 van het Europees Parlement en de /Raad van 15 mei 2014 tot wijziging van
de Verordening (EG) nr. 1760/20000 wat betreft de elektronische identificatie van runderen en de etikettering
van rundvlees. Zij staat vanaf 18 juli 2019 elektronische I&R toe.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

14

dag schatten. In tegenstelling tot bij weegsystemen zijn hiermee geen handelingen aan
dieren nodig. Ook het monitoren van diergedrag is mogelijk. Bijvoorbeeld als de camera
registreert dat een varken in een groep angstig gedrag vertoont is het mogelijk bang voor
een ander varken. Ook gedrag dat duidt op verveling en gebrek aan afleiding kan zo
worden gedetecteerd, waardoor de varkenshouder vroegtijdig maatregelen kan nemen om
bijvoorbeeld staartbijten te voorkomen.
Verder wordt in China gewerkt aan technologie voor de gezichtsherkenning van varkens.
Hierdoor zouden de verplichte oormerken niet meer hoeven te worden ingebracht. Deze
technologie is echter nog in een pril stadium. Automatische individuele herkenning van
runderen met camera’s is al verder ontwikkeld en wordt in de praktijk toegepast.
Met een thermografische camera kan men temperatuur op afstand meten. Dit kan
bijvoorbeeld ingezet worden om dieren met koorts te identificeren en wordt bijvoorbeeld
gebruikt om bij melkvee mogelijke mastitis (uierontsteking) te identificeren. Ook kan
stress zichtbaar gemaakt worden doordat de oren en de staart kouder worden en het
gebied rond het oog warmer wordt.
Gewone camera’s zijn ook te gebruiken om consumenten mee te laten kijken in de stal, of
een individueel dier te volgen, waarvan ze daarna de melk of het vlees kunnen kopen. De
consument wordt zo de “stal in gebracht” en krijgt meer inzicht in hoe het dier wordt
verzorgd. Door op deze manier de consument en producent aan elkaar te verbinden, wordt
het gelijktijdig ook minder vrijblijvend voor de veehouder. Een risico hierbij is dat bepaalde
beelden uit hun verband kunnen worden gehaald of door gebrek aan kennis bij de
consument verkeerd kunnen worden geïnterpreteerd. Ook privacy speelt een rol. De
veehouder zal hier toestemming voor moeten geven.
De meeste slachterijen gebruiken al enige tijd camera’s om hun bedrijfsprocessen te
monitoren. Echter, bij de huidige camerasystemen kunnen incidenten in het slachthuis
gemist worden als er op het moment dat een incident optreedt niet naar de monitors werd
gekeken. Het kost ook veel tijd om opnames achteraf terug te kijken op eventuele
incidenten. Er kunnen algoritmen ontwikkeld worden om incidenten in het slachthuis te
herkennen en de procesbewakers te waarschuwen, zodat waar nodig corrigerend kan
worden ingegrepen, en om later uit de veelheid aan beeldmateriaal de relevante beelden
snel uit te selecteren.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

15

Big Data
Voor de veehouderij worden Big Data 9gevormd door frequente metingen van verschillende
kenmerken van dieren en de omgeving (in de brede zin van het woord) ervan, die
resulteren in grote hoeveelheden meetwaarden, die met elkaar kunnen worden
gecombineerd. Dit leidt tot potentiële nieuwe informatie en inzichten. Het analyseren van
die

doorlopend

uitdijende

digitale

gegevens

(al

gauw

meerdere

tienduizenden

meetwaarden per bedrijf per maand) en deze relateren aan andere al beschikbare
gegevens kan positief uitwerken voor het dier en voor de veehouder. Het analyseren van
data biedt grote kansen. Er zijn echter ook risico’s aan verbonden, met name door het
onjuist interpreteren van gegevens bij patronen die misleiden en verbanden suggereren
die er niet zijn of causaliteit die er niet is, en andersom, verbanden of problemen missen
die er wel zijn omdat cruciale relevante data kunnen ontbreken. Een belangrijke valkuil is
dat de enorme omvang van de data de suggestie geeft van betrouwbaarheid en kleine
foutenmarges. Veel mechanismen achter verbanden zijn echter niet altijd bekend en de
zaken die gemeten kunnen worden zijn soms hooguit indirect verbonden met de inzichten
die men zoekt. De valkuil is dat ‘veel’ en ‘representatief’ niet hetzelfde zijn.
Het aan elkaar verbinden van informatie staat of valt met data die beschikbaar zijn en
waar toestemming voor gegeven is om te gebruiken. Het wettelijk kader wordt gevormd
door de sinds mei 2016 in werking getreden algemene verordening gegevensbescherming
(AVG) die tot doel heeft persoonsgegevens te beschermen, maar ook om het vrije verkeer
van gegevens binnen de Europese interne markt te waarborgen. Europa hanteert sinds dit
voorjaar het FAIR-principe: data moeten findable, accessable, interoperable en reusable
zijn: vindbaar, toegankelijk, met elkaar te verbinden en te hergebruiken. In de veehouderij
is dat ingewikkeld. Er is niet één instantie die alle data in handen heeft en is er (nog) geen
sprake van interoperabiliteit.
Voor het beter mogelijk maken van de stap van big data naar relevante informatie en
vervolgens naar de juiste beslissing om al of niet een bepaalde actie te nemen komen
steeds meer oplossingen beschikbaar. Met Artificial Intelligence en Fuzzy Logic worden
digitale camerabeelden omgezet naar informatie over diergedrag (liggen de biggen
bijvoorbeeld te dicht op elkaar, dan is het mogelijk te koud; liggen ze te ver uit elkaar dan
is het mogelijk te warm). Machine learning, nieuwe software technieken waarmee de
computer getraind wordt om patronen te herkennen, objecten te tellen of te groeperen en
voorspellingen te doen over toekomstige gebeurtenissen, kan ook een belangrijke bijdrage
leveren. Dit wordt al gebruikt om bijvoorbeeld tocht te voorspellen bij koeien op basis van
zogenaamde accelerometerdata (stappentellers) (Connecterra, Amsterdam) of om

9
Big data zijn hoog volume, frequente en/of veelzijdige data die nieuwe vormen van verwerking vereisen om
verbeterde besluitvorming, inzichten en procesoptimalisatie mogelijk te maken.

16
RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

videobeelden van dieren te analyseren en te waarschuwen bij afwijkingen (Serket,
Amsterdam; Noldus, Wageningen).
Digitale platforms
Naast het feit dat de hoeveelheid beschikbare data groot en real time beschikbaar is, is
een misschien nog wel belangrijker aspect van Big Data het kunnen maken van
combinaties; het aan elkaar knopen van informatie. Door de beschikbaarheid van sensoren
kan bijvoorbeeld de luchtvochtigheid en fijnstof in de lucht van de stal gemeten worden.
Dat levert een nuttige dataset op. Maar het wordt nog interessanter als die gekoppeld kan
worden aan informatie over endotoxinen. Koppel daaraan ook de informatie over de
hoeveelheid verbruikt voer en men zou kunnen onderzoeken hoe een bepaald ras het doet
onder wisselende omstandigheden. Dit geeft nieuwe mogelijkheden voor inzicht die
voorheen niet bestonden. Dat is misschien wel één van de meest uitdagende aspecten van
Big Data.
Er vindt ten behoeve van monitoring en benchmarking steeds meer uitwisseling van data
plaats

tussen

alle

schakels

in

de

voedselketen:

veevoerbedrijven,

veehouders,

dierenartsen, verwerkende industrie, transporteurs, retailers en consumenten. Ook
vergunningverleners, overheden, en controlerende en certificerende instellingen gaan mee
in deze ontwikkelingen. Met de veehouder als datamanager (naast zijn rol als
datagebruiker) kan niet alleen diergezondheid maar ook de productiviteit en efficiëntie
sterk verbeteren. De resultaten zijn afhankelijk van de competenties van de veehouder op
dit gebied. Denk aan zuiniger gebruik van water, minder verspilling van grondstoffen,
betere verzorging van dieren. Denk bijvoorbeeld ook aan de niveaus in voersilo’s die
continue worden gedeeld met de voerleverancier. Nieuw voer wordt automatisch besteld
zodra het niveau onder een bepaald minimum komt. Dat scheelt niet alleen tijd en moeite,
maar zorgt ook voor optimalisatie van het verzorgingsproces.
Er is toenemende aandacht voor de traceerbaarheid van voedselproducten. Niet alleen
vanuit wetgeving, zoals de Europese General Food Law 10, maar ook bij steeds meer
consumenten die informatie wensen over de kwaliteit, veiligheid en duurzaamheid van
voedselproducten. Waar komen de ingrediënten vandaan, is het veilig, hoe is het
geproduceerd? Dit betekent dat gegevens over de voorgaande schakels ‘mee moeten
reizen’ tot aan het eindproduct. Ook ondernemingen in de agrifood sector willen en komen
steeds meer te weten van hun toeleveranciers. De agrifood sectoren kunnen zich gaan
ontwikkelen tot data-gestuurde ketens waarin de bedrijven steeds meer gebruik maken
van data afkomstig van andere schakels in die ketens. Daarmee neemt het belang van
betrouwbare data toe en daarmee ook de complexiteit van het delen en beveiligen van die
10

https://ec.europa.eu/food/safety/general_food_law_en

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

17

data. Een voorbeeld hiervan is Agriplace (www.agriplace.com). Zij digitaliseren voor de
boer en traiders alle certificeringseisen die vaak gebaseerd zijn op dezelfde gegevens, maar
nu veelal steeds weer handmatig ingevuld worden. Compliance kan hiermee met een druk
op de knop door de boer gerealiseerd worden. Blockchain technologie kan hier mogelijk
ook van dienst zijn. Ook JoinData is een non-profit coöperatie die veilige en transparante
datadistributie in de Food & Agri sector mogelijk wil maken. Zij bieden een dataplatform
waar de ondernemer bepaalt met wie hij welke data deelt, geven een overzicht van de
gegevensstromen van alle databronnen en bieden een dataplatform waar alle leveranciers
bij kunnen aansluiten (www.join-data.nl).
Internet der Dingen
Het Internet der Dingen houdt in dat alledaagse fysieke objecten verbonden zijn met het
internet en zichzelf aan andere apparaten kunnen identificeren en daarmee informatie
kunnen uitwisselen. Het Internet der Dingen speelt een steeds grotere rol, mede omdat
het de administratielasten kan beperken en de mogelijkheden om metingen te verrichten
kan laten toenemen. De ontwikkeling van LoRa en soortgelijke netwerken is een
belangrijke factor om de toepassing van draadloze sensornetwerken te versnellen.
Blockchain
Blockchain

is

een

openbaar,

digitaal

grootboek

waarin

alle

transacties

worden

geregistreerd die over een peer-to-peer netwerk 11(P2P) gaan. Dit kan openbaar zijn, maar
de meeste operationele toepassingen zijn in niet openbare blockchains. Met blockchain
technologie ontstaat een historisch overzicht waarin men transacties transparant en
betrouwbaar kan opslaan, overdragen en chronologisch terugvinden. Het geeft partijen
inzicht in (transactie)data, productspecificaties en goederenstromen. De blockchain kan
ketenpartijen en consumenten – onder meer – duidelijkheid verschaffen over de exacte
herkomst van grondstoffen en de fabrieken waar de producten worden gemaakt. Dit
verkleint de risico’s voor alle partijen en kan de relatie tussen producent en afnemer
verbeteren.
Dankzij de transparantie die de blockchain biedt, kunnen consumenten meer inzicht krijgen
in waar een product vandaan komt. Een blockchain is transparant over transacties, maar
dat wil niet zeggen dat de inhoud van die transacties ook transparant is. Bij een complete
herkomstidentificatie van een dier van geboorte tot slacht en verwerking, tot aan de worst
in het winkelschap, weet je niet per definitie ook iets over de leefomstandigheden,
voergeschiedenis, gezondheid, en het medicijngebruik van het dier. Desalniettemin geeft

11
is een logisch netwerk van computers die in dit netwerk gelijkwaardig zijn, en diensten aan elkaar kunnen
aanbieden. Het woord komt van het Engelse peer, dat 'gelijke' betekent. Een dergelijk netwerk kent geen vaste
werkstations en servers zoals in het client-servermodel, maar heeft een aantal gelijkwaardige aansluitingen die
functioneren als server en als werkstation voor de andere aansluitingen in het netwerk.

18
RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

blockchain consumenten meer macht om alleen voedselproducten te kopen waarvan ze de
herkomst acceptabel vinden.

2.3 Digitale toepassingen in de verschillende sectoren
De ontwikkelingen per sector verschillen. In de melkveehouderij zien we al veel
ontwikkelingen op het gebied van individuele sensoren (op, aan, of in een dier) terwijl bij
varkens en kippen de ontwikkelingen vooralsnog met name op groepsniveau en stalniveau
plaatsvinden.
Een onderwerp dat recent sterk in de belangstelling is komen te staan is het meten van
het stalklimaat. De veehouder kan met sensoren een beter beeld krijgen over het klimaat
in de dierverblijven. Dat kan door klimaatsensoren te installeren die real time temperatuur,
CO2, NH3, fijnstof, relatieve luchtvochtigheid en luchtbewegingen meten en de resultaten
vervolgens online op smartphone en tablet kunnen laten lezen en interpreteren. Meer
meetparameters, en het met elkaar in verband brengen van de gemeten waarden, vergt
juiste duiding van afwijkende waarden ten opzichte van ‘normaal’. Ook vraagt dit inzicht
in de relatie die zulke afwijkingen mogelijk hebben met diergezondheid, dierenwelzijn en
productiekengetallen, en welke maatregelen er genomen kunnen of moeten worden ter
verbetering.
Melkvee
In de melkveehouderij wordt veel individueel gemeten. Dieren zijn meerdere jaren op het
bedrijf waardoor het zinvol is om op dierniveau informatie te verzamelen. Een aantal van
de belangrijkste digitale technieken die momenteel worden toegepast of in een ver stadium
van testen zijn, zijn onder andere: melkrobot, gezondheidsparameters (oortemperatuur),
stappentellers, (tochtigheid), herkauwactiviteit, afkalfsensoren, en pensbolus voor het
meten van temperatuur en activiteit.
Een melkveehouder krijgt dus veel informatie binnen op individueel dierniveau. Veel
systemen geven momenteel alleen de gegevens door aan de veehouder die dan zelf
conclusies moet trekken, maar er zijn ook al systemen die geautomatiseerd advies geven
wat te doen op basis van de gegevens. Meer en meer systemen geven geen ruwe gemeten
data door aan de gebruiker, maar bewerken die data met (niet altijd openbare) algoritmen
tot afgeleide informatie of een gericht advies. Te denken valt hierbij aan het in een
vroegtijdig stadium opsporen van dieren die minder gezond zijn met het advies om deze
extra in de gaten te houden en zo nodig eerder te behandelen. Of een veehouder krijgt
een attentie om bij een dier te gaan kijken dat aan het afkalven is en waarbij zich mogelijk
problemen voordoen.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

19

Varkens
In de varkenshouderij richt digitalisering zich tot nu toe met name op het meten op
groepsniveau. Het betreft bijvoorbeeld gegevens over het klimaat, voer- en waterverbruik
van dieren in afdelingen.
Klimaatgegevens worden gerelateerd aan het buitenklimaat opdat inzicht wordt verkregen
in de mate waarin de ondernemer het afdelingsklimaat laat beïnvloeden door het weer
buiten de stal. Gegevens over het dagelijkse waterverbruik van bijvoorbeeld een groep
biggen worden vergeleken met de voorgaande ronden. Een sterke afwijking is een relatief
goede indicator voor de kans op opkomende gezondheidsproblemen. Met geluidsmetingen
wordt

bepaald

of

dieren

dermate

hoesten

(hoestfrequentie)

dat

er

mogelijk

gezondheidsproblemen zijn.
Tot nu toe werden nauwelijks tot geen individuele metingen bij vleesvarkens verricht. Maar
met I&R weet je waar een dier gehuisvest was. Daardoor kun je relaties leggen. Gegevens
over de locatie van dieren op het bedrijf en het klimaat op die locatie en de
slachtbevindingen kunnen aan elkaar worden gerelateerd. Door deze mogelijkheid krijgt
elektronische identificatie meer toepassingsmogelijkheden. Door individuele vleesvarkens
te voorzien van elektronische identificatie, kan een relatie worden gelegd tussen de
slachtbevindingen (o.a. pleuritis, longafwijkingen) en het klimaat in de afdeling waar het
dier was gehuisvest. De individuele identificatie kan daarnaast bijvoorbeeld ook gebruikt
worden door de individuele voerstations voor zeugen die momenteel ook op de markt zijn.
Daar wordt de zeug individueel herkend en gevoerd, en eventueel ook gewogen zodat een
optimaal dieet voor haar kan worden samengesteld. De eerste varkenshouders zijn al
begonnen met oormerken van biggen en vleesvarkens met RFID-chips. De producten van
deze dieren zijn traceerbaar tot het moment van uitsnijden van het karkas. Informatie over
de verzorging is te herleiden naar individuele dieren indien dat via de RFID wordt
vastgelegd. RFID-technologie biedt ook mogelijkheden voor het optimaliseren van de
voeding van individuele dieren. Als van vleesvarkens het geboortegewicht én de fokwaarde
van de ouders bekend is, is het mogelijk om de dieren naar hun individuele groeipotentieel
te voederen (en dat is makkelijker met digitalisering/automatisering). Daarnaast kan met
behulp van RFID het wel of niet gebruiken van antibiotica vastgelegd worden, zodat deze
desgewenst beschikbaar is voor de voerleverancier, dierenarts en anderen die via de
veehouder toegang hebben gekregen tot deze gegevens.
Pluimvee
De ontwikkelingen in digitalisering in de pluimveehouderij richten zich met name op voeren watersystemen, klimaatsystemen, beperken van de uitstoot van onder andere fijnstof
en administratiesystemen. Er zijn ook robots om strooisel los te werken, eieren te rapen

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

20

en voor het activeren van kippen (om grondeieren te voorkomen en vleeskuikens actief te
houden). Ook worden momenteel systemen ontwikkeld die net boven de kippen hangen
en verschillende variabelen kunnen meten zoals temperatuur, activiteit en dichtheid (zitten
de dieren dicht op elkaar is het mogelijk te koud, zitten ze ver uit elkaar mogelijk te
warm?).
Met een recent ontwikkeld monitoringsysteem kan een pluimveehouder zicht krijgen en
houden op de omvang en ontwikkeling van een bloedluispopulatie in een stal n op basis
daarvan het behandelmoment tegen bloedluis bepalen. Het systeem bestaat uit een
kunststof zitstok met daarin geavanceerde elektronica, gekoppeld aan een datamanagementsysteem.
Eigenaarschap
Digitalisering heeft de discussie over het eigenaarschap van data aangewakkerd. De
systemen op de veehouderijen verzamelen grote hoeveelheden data. Maar van wie is die
data, wie mag erover beschikken en wie kan er waarde van maken?
Veel commercieel verkrijgbare meetsystemen, met name in de melkveehouderij, geven
geen ruwe gegevens door van de gemeten variabelen (of van de variabelen die men claimt
te meten), maar geven een samengestelde variabele die is berekend op basis van een
algoritme van de fabrikant, die er in een aantal gevallen voor kiest om dit af te schermen.
Bovendien roept het de vraag op of je die gegevens mag combineren met die van andere
sensoren en producten, wie dat mag doen en hoe dat zou moeten? Het ontbreekt veelal
aan transparantie over de mate waarin de betrouwbaarheid van de meting en de
algoritmische bewerking voor de uitspraken die men ermee doet wetenschappelijk is
aangetoond.
Technologieaanbieders verbeteren hun product met de data, die de veehouder beschikbaar
stelt. Veehouders zijn in principe eigenaar van de data die ze op hun bedrijf genereren.
Alleen zit er in deze veelal onbewerkte data alleen waarde voor het bedrijf waarop ze
verzameld zijn, door bijvoorbeeld het monitoren van de eigen bedrijfsprocessen. De
meerwaarde van deze data wordt pas gecreëerd door verschillende databronnen te
integreren, data te aggregeren, data te delen voor het verminderen van administratieve
handelingen (dubbel schrijven) en voor benchmarkdoeleinden, en door deze te vertalen in
breder geldende adviezen. Deze handelingen liggen nu nog voornamelijk bij de aanbieders
van digitale producten, die de gecreëerde waarde van deze handelingen dan ook voor
zichzelf claimen. De meerwaarde hiervan voor de veehouder is dat dankzij het beschikbaar
stellen van de data, de digitale producten steeds beter worden, en daarmee de daarop
gebaseerde adviezen.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

21

Kruisbestuiving met andere sectoren
In andere sectoren toegepaste digitale technologie kan ook van betekenis zijn voor de
veehouderij. Voor het realiseren van succesvolle kruisbestuivingen zijn verbindingen
tussen de wereld van agrofood en die van technologie nodig. Als ondernemers uit
verschillende sectoren elkaar vinden is een succesvolle ontwikkeling niet gegarandeerd,
bijvoorbeeld door verschillen in cultuur en werkwijze. De kans op succesvolle verbindingen
is echter wel groter in open innovatienetwerken met een laagdrempelige toegang tot
elkaar. Daarbij is het belangrijk dat alle betrokkenen in en rondom de veehouderij hierin
meegaan. Naarmate adviseurs en dierenartsen de mogelijkheden van digitalisering beter
benutten, krijgt hun bijdrage meerwaarde. Hetzelfde geldt voor het onderwijs. Instellingen
zullen in hun curriculum aandacht moeten geven aan de verschillende aspecten van
digitalisering zoals meettechniek, data-analyse en zorgvuldige interpretatie, eigenaarschap
van data.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

22

3. Het perspectief vanuit het dier
In dit hoofdstuk beschrijven we de kansen en bedreigingen van digitalisering in de
veehouderij vanuit het perspectief van het dier. Hierbij beschrijven we de effecten op
gezondheid en welzijn, en gaan we ook in op de autonomie van het dier. Met dat laatste
bedoelen we het kunnen uitoefenen van soorteigen gedrag en het kunnen maken van eigen
keuzes, gegeven dat het dier een gehouden dier is. Tenslotte gaan we ook in op de
intrinsieke waarde van het dier, dat is de eigen waarde van het dier los van menselijke
belangen. Zo moet het aanbrengen van sensoren, wat pijnlijk kan zijn, afgewogen worden
tegen het beoogde belang hiervan. We benoemen de kansen en bedreigingen voor de mate
van de gezondheid van het dier, de mate waarin een dier in staat is zelf keuzes te maken
en de mate van dierenwelzijn.
Op de veehouderijen in Nederland worden bijna 4 miljoen runderen, 12 miljoen varkens
en ruim 100 miljoen kippen, naast geiten, schapen en paarden gehouden 12. De bedrijven
zijn de laatste decennia groter geworden, vaak met meerdere arbeidskrachten op één
bedrijf. De mate en wijze van digitalisering verschilt per diergroep. Daar waar bij melkvee
de focus vooral ligt op metingen op en aan het individuele dier, ligt deze bij varkens en
pluimvee meer op het meten op groeps- en of stalniveau. Deze verschillen in focus hebben
ook hun invloed op de kansen en bedreigingen van digitalisering voor het dier. RFID en
sensortechnologie kunnen voor de sectoren waar nu nog vooral op koppelniveau wordt
gestuurd, meer mogelijkheden bieden voor individuele aandacht en zorg voor het dier.
De drie onderscheiden thema’s (gezondheid, keuzevrijheid en dierenwelzijn) zijn in Figuur
1 weergegeven samen met de kansen en bedreigingen. Dit is een verkorte weergave van
het raamwerk zoals opgenomen in Bijlage 1. Een belangrijk uitgangspunt hierbij is dat er
een ‘minimum’ geldt in de Nederlandse veehouderij voor alle drie de thema’s.

3.1 Goede fysieke gezondheid
Door middel van digitalisering weten we steeds meer over factoren die direct of indirect
een relatie hebben met de gezondheid van dieren. We hebben bijvoorbeeld inzicht in welk
dier, wanneer, welk medicijn heeft gekregen; of ze goed groeien, de mate van rust en
beweging; hoe het gaat met eten en drinken; en wat de gehaltes van belangrijke
gezondheidsindicatoren in de melk zijn. Dit leidt tot meer actuele en betere kennis over de
gezondheid en de juiste verzorging van de dieren. Het relateren van deze meetgegevens
aan reeds beschikbare gegevens uit bestaande managementsystemen geeft meer
diepgaande kennis en inzicht. De voeding wordt optimaler door deze af te stemmen op real
time gegevens over de groei van het dier en het klimaat in de stal. Ook in een groep

12 opendata.cbs.nl, geraadpleegd op 02-01-2019

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

23

kunnen dieren nu individueel gevoerd worden, waarbij de voersamenstelling beter kan
worden afgestemd op de behoeften van het individuele dier.

Figuur 1. Kansen en bedreigingen van digitalisering in de veehouderij vanuit het dierperspectief.

De verzamelde data worden gebruikt voor het tijdig attenderen op mogelijke afwijkingen
(bijvoorbeeld ziekten of afwijkend gedrag) waardoor sneller ingegrepen kan worden en
problemen voorkomen worden. Zo is een plots afwijkende wateropname een indicatie van
opkomende ziekteproblemen. Vroegtijdig ziektes kunnen opsporen en in een vroeg stadium
gericht dieren kunnen behandelen dragen ook bij aan een laag gebruik van medicijnen.
Een ander voorbeeld is dat bij vroegtijdig signaleren dat een dier andere dieren begint te
bijten of pikken, sneller inzicht kan worden verkregen in mogelijke achterliggende
oorzaken en die weg kunnen nemen, onder andere door meer verrijkingsmateriaal te
geven, of door andere stressfactoren weg te nemen. Desnoods kan men met behulp van

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

24

technologie problemen die zich toch voordoen sneller oplossen door bijvoorbeeld een bijter
of pikker uit groep te verwijderen
Anderzijds kan een negatief effect van digitalisering zijn dat er minder contact is van het
dier met de veehouder, omdat de veehouder (te veel) gaat sturen op basis van digitale
gegevens. Het risico hiervan is dat het dier steeds meer als een ding gezien gaat worden,
dat volledig digitaal gestuurd kan worden. Een goede mens-dierrelatie is juist positief voor
zowel het dier als de veehouder.
Er is veel bekend over hoe men dierenwelzijn en gezondheid aan een dier kan waarnemen.
In het Europese project Welfare Quality 13 zijn voor runderen, varkens en pluimvee
protocollen ontwikkeld om welzijnsindicatoren zoveel mogelijk aan het dier zelf te meten.
Uitvoering van deze protocollen is echter vaak tijdrovend en kostbaar. Indien digitale
metingen zodanig worden gebruikt dat een juiste toepassing van deze protocollen in de
praktijk haalbaar wordt, heeft dat positieve gevolgen voor het dier. Anderzijds vormt het
onjuist gebruik of misinterpretatie van gegevens een bedreiging voor een goede
gezondheid van de dieren. Als een beperkt aantal variabelen – die een klein deel van het
systeem vertegenwoordigen - frequent wordt gemeten, is het gevaar dat met grote precisie
een foute conclusie wordt bereikt. Daarnaast kunnen variabelen die een direct verband
hebben met datgene wat je wilt weten/meten niet frequent, eenduidig en nauwkeurig te
meten zijn. Denk bijvoorbeeld aan het meten van stress. Anderzijds kan men door geen
gebruik

te

maken

van

digitalisering

de

echte

oorzaak

van

welzijns-

en

gezondheidsproblemen missen. Je gaat het pas zien als je het ook kúnt zien. Indien het
jongvee in de stal last heeft van hoesten, kan het real time meten van de
ammoniakconcentratie direct uitsluitsel geven of de ventilatie al of niet open moet. Als je
ammoniakconcentratie niet meet, dan weet je het ook niet. Big data gaat niet alleen over
ingewikkelde modellen, maar kan soms heel behulpzaam zijn alleen al door het zichtbaar
maken van de informatie.

3.2

Dierenwelzijn

Voor een goed dierenwelzijn is nodig dat dieren zich kunnen aanpassen aan hun omgeving
en veranderingen daarin, en dat sprake is van fysieke integriteit, goede huisvesting,
voeding en gezondheid 14. Dit kan worden vertaald in criteria als aanwezigheid van
ligcomfort, thermaal comfort, bewegingsvrijheid, afwezigheid van letsel, ziekte en pijn,
normaal sociaal en ander gedrag (gemak waarin rangordes tot stand komen), en een goede
mens-dier relatie, zonder angst. 15

http://www.welfarequality.net/en-us/home/
RDA Denkkader, 2018
15
Gebaseerd op principes en criteria uit de welzijnsprotocollen van Welfare Quality.
13
14

25
RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

Doordat digitalisering het mogelijk maakt dat minder handelingen uitgevoerd hoeven te
worden aan een dier (bijvoorbeeld wegen via camerabeelden versus wegen op een
weegschaal) kan dit leiden tot minder stress. Met apps zouden veehouders foto´s kunnen
delen met bijvoorbeeld de dierenarts en sneller tot een juiste diagnose komen. 16 Met
realtime sensoren die vanaf een bepaalde meetwaarde (bijvoorbeeld kou of hitte, of
gehalte aan kooldioxide of ammoniak) attentieberichten sturen, kan sneller worden
ingegrepen bij afwijkende klimaatomstandigheden. Sensoren helpen de veehouder het
functioneren van de klimaatregeling te monitoren en zo nodig bij te stellen. Inpassing van
digitalisering biedt kansen voor een beter dierenwelzijn. Snellere alerts en diagnoses, meer
inzicht, en daaruit voortvloeiende adviezen kunnen leiden tot een betere leefomgeving voor
de dieren. De leefomgeving zou ook nog verbeterd kunnen worden door digitalisering in te
zetten als omgevingsverrijking 17 of als activiteit voor dieren door bijvoorbeeld speciale
computerspellen voor dieren, VR brillen etc.
Digitalisering kan ook een bedreiging voor het dierenwelzijn zijn. In eerste instantie al
doordat sensoren in en aan het dier een ingreep in de fysieke integriteit zijn (pijn, ongerief,
kans op ontsteking). Digitalisering kan ook tot minder contact van dieren met mensen
leiden en daardoor op momenten dat dit contact er wel is (bijv. bij medische behandeling,
lichamelijke ingrepen, bij transport en in het slachthuis) meer angst en stress bij de dieren
geven. Digitalisering kan er toe leiden dat mensen dieren meer als productiemiddel en
minder als wezens met gevoelens gaan zien (z.g. verdingelijking), met minder zorg voor
het welbevinden van het dier op zich, los van haar economische waarde (zie ook Bos et
al., 2018).
De stap van Big Data naar de juiste informatie is niet vanzelfsprekend, en de mogelijke
gevolgen voor het dierenwelzijn van beslissingen op basis van een juiste dan wel onjuiste
interpretatie zijn groot. Onoordeelkundig gebruik kan misleiden en verbanden suggereren
die er niet zijn. Variabelen die makkelijk, goedkoop, en frequent kunnen worden gemeten,
zijn echter veelal indirect gerelateerd aan wat men graag wil weten. Algoritmen die data
van sensoren omzetten in informatie over het diergedrag, moeten wetenschappelijk
gevalideerd zijn, maar zulke validatie is nog vaak afwezig. Anderzijds kan je met een
oordeelkundig gebruik juist zaken doen die het dierenwelzijn verbeteren.
Digitalisering die eenzijdig is gericht op het opvoeren van de prestaties van dieren (snellere
groei, hogere productie, meer nakomelingen) kan de eerder behaalde voordelen van
digitalisering voor dierenwelzijn en gezondheid teniet doen, en de natuurlijke vermogens
van dieren te boven gaan.
Anderzijds kan digitalisering leiden tot de eis van afzetorganisaties en de samenleving om
meer transparantie. De wetenschap dat anderen over de schouder mee kijken, vermindert

16
17

Veehouders zijn terughoudend om dit toe te passen. Men vreest dat dergelijke foto’s misbruikt worden.
Verrijking moet bij voorkeur vervormbaar, afbreekbaar, eetbaar en wroetbaar zijn

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

26

de kans op onzorgvuldig handelen, en kan gunstig uitpakken voor het dier. Naar de
samenleving toe kan deze transparantie er ook toe bijdragen dat een duidelijker beeld
ontstaat over hoe dieren in de veehouderij leven.

3.3

Keuzevrijheid

Digitalisering biedt een kans voor dieren om beter aan te geven wat ze wel en niet willen,
omdat op individueel niveau meer keuzevrijheid toegekend kan worden. De meeste
diersoorten in de veehouderij zijn van nature sociale dieren die in groepen leven. Door
digitalisering kunnen de mogelijkheden voor het uitoefenen van dit sociale gedrag
toenemen. Het biedt daarnaast ook meer en beter betaalbare mogelijkheden om dieren
die lager in de sociale rang staan toegang te geven tot voer en drinkwater en
schuilmogelijkheden te bieden.
Daar staat tegenover dat het de mens is die uiteindelijk beslist welke keuzes een dier in
de veehouderij kan en mag maken en dat een dier een bepaalde sensor om krijgt. Een dier
maakt deze keuze niet zelf, en kan het mogelijke ongerief dat een sensor mogelijk
teweegbrengt niet zelf wegnemen. Als een dier deze keuze wel zelf maakt - als dit al
mogelijk is - dan wordt dat dier veelal als lastig gezien, en meestal afgevoerd naar de
slacht. Op die manier wordt het probleem van de ongewenste keuze van een dier opgelost.
Daarnaast kan het sturen op basis van digitalisering ook omslaan in teveel sturing
waardoor een dier juist vrijheid verliest. Tot slot, als digitalisering leidt tot meer ‘sociale
afstand’ tussen mens en dier, ontstaat het risico dat dieren worden gezien als dingen en
kan het respect voor de fysieke integriteit van dieren afnemen.
In het rapport ‘Grip op ingrepen’ (2013) heeft de RDA een afwegingsinstrument in de vorm
van een stappenplan gemaakt bestaande uit vier stappen:
1.

Wordt het welzijn en/ of de integriteit van het dier door de handeling blijvend
aangetast?

2.

Is de ingreep noodzakelijk vanwege diergerichte doelen?

3.

Is de ingreep noodzakelijk vanwege mensgerichte doelen?

4.

In geval van een vanuit het oogpunt van de veehouder noodzakelijke welzijns- en of
integriteitsaantasting vindt vervolgens de ethische afweging plaats of de ingreep en
de resulterende welzijns- c.q. integriteitsaantasting maatschappelijk aanvaardbaar
is.

Dit stappenplan kan als leidraad gebruikt worden wanneer een afweging gemaakt moet
worden over het wel of niet uitvoeren van een ingreep.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

27

4. Het perspectief vanuit de veehouder
De veehouder is verantwoordelijk voor de zorg van het dier. Het effect van digitalisering
op dieren en hun verzorging wordt mede bepaald door hoe digitalisering van invloed is op
de dierverzorgers-veehouders. Deze hebben de verplichting goed voor hun dieren te
zorgen. Maar de invulling van deze verantwoordelijkheid door de veehouders komt tot
stand in onderlinge wisselwerking tussen hun normen en waarden, arbeidsomstandigheden
en inkomen. Het uiteindelijke effect van digitalisering op het welbevinden van dieren hangt
niet alleen af van technologische ontwikkelingen op zich, maar ook van in de samenleving
geldende normen en waarden, geldende wettelijke kaders, en economische wetmatigheden
in de voedselketen. In dit hoofdstuk besteden we aandacht aan de kansen en bedreigingen
die digitalisering biedt voor de veehouder. Bij autonomie gaat het erom dat mensen
zelfstandig hun beslissingen kunnen nemen. Daar valt ook onder dat mensen zelf kunnen
beschikken over hun eigendommen. Soms kan deze vrijheid worden beperkt door een
besluit van de overheid. Zo kan bij een bestrijdingsplichtige, besmettelijke dierziekte het
transport van dieren worden beperkt, en kunnen zelfs gezonde dieren op een bedrijf op
last van de overheid worden gedood. De veehouder moet goede arbeidsomstandigheden
hebben om de dieren zo goed mogelijk te kunnen verzorgen. Voor het concretiseren van
het

perspectief

van

de

veehouder

onderscheiden

we

de

factoren

inkomen,

managementvrijheid en arbeidsomstandigheden.
In Nederland waren in 2018 volgens de CBS-Meitelling 25.400 rundveebedrijven, 4.160
bedrijven met varkens en 1.650 bedrijven met pluimvee aanwezig. Op melkveebedrijven
worden gegevens over de productie en vruchtbaarheid van individuele dieren verzameld.
Op varkensbedrijven worden de gegevens van groepen biggen, zeugen en vleesvarkens
verzameld, als ook van individuele zeugen. Op pluimveebedrijven worden alleen gegevens
van groepen dieren verzameld.
De

drie

onderscheiden

thema’s

(inkomen,

managementvrijheid,

en

arbeidsomstandigheden) zijn in Figuur 2 weergegeven samen met de kansen en
bedreigingen. Dit is een verkorte weergave van het raamwerk zoals opgenomen in Bijlage
1. Een belangrijk uitgangspunt hierbij is dat er een ‘minimum’ geldt in de Nederlandse
veehouderij voor alle drie de thema’s.

4.1

Inkomen

Digitalisering biedt kansen voor een beter inkomen, door het sneller beschikbaar komen
van betere informatie. De bedrijfsvoering kan geoptimaliseerd en er kan sneller worden
bijgestuurd. Doordat meer data beschikbaar komt en wordt gecombineerd kan efficiënter
geproduceerd worden. Door het delen van de data over de schakels van de keten heen,
bijvoorbeeld met de veevoerfabrikant, de slachterij en de zuivelindustrie, kan de

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

28

afstemming binnen de keten verbeteren. De verwerkende industrie krijgt op zich meer
mogelijkheden om producten te gaan differentiëren. Maar er moeten in de hele keten
verregaande veranderingen worden doorgevoerd om de verbeterde informatie over het
houden van dieren op de boerderij daadwerkelijk te kunnen vertalen naar een beter
inkomen voor de veehouder, of in ieder geval gelijkblijvend.
Transparantie kan wel zorgen voor meer verbindingen tussen boeren en consumenten,
hetgeen kan leiden tot een beter begrip bij de consument. Er zijn consumenten die meer
willen betalen voor meer dierenwelzijn, mits dat ook gegarandeerd is. Digitalisering biedt
hiertoe mogelijkheden.
Bedreigingen van digitalisering voor het inkomen van veehouders moeten met name
worden gezocht in het onjuist gebruiken en verkeerd interpreteren van gegevens,
waardoor verkeerde beslissingen worden genomen. Daarnaast kan meer inzicht door
andere partijen (retail), kan ook leiden tot een sterkere onderhandelingspositie aan die
kant, en daarmee gepaard gaand mogelijk lagere afzetprijzen.
Het met behulp van sensordata aansturen van procesapparatuur ten behoeve van een
goede leefomgeving van het dier vereist dat alle relevante factoren zijn opgenomen in het
algoritme. De kans is aanwezig dat er onvoldoende kennis is over welke factoren daarvoor
wel en niet van belang zijn. Tussen de verschillende schakels in de keten kan er ook sprake
zijn van gedeeltelijk conflicterende belangen. Dat leidt tot de prikkel om bepaalde gegevens
bewust selectief al of niet te delen en daarmee het informatieniveau van anderen bewust
te manipuleren. Hiermee kan een negatief effect ontstaan op de inkomsten van de
veehouder, maar soms ook op het inkomen van andere ketenpartijen. Daarnaast zal
digitalisering bij een eenzijdige focus op kostprijsverlaging leiden tot een verlaagde
consumentenprijs, met als mogelijk gevolg dat de veehouder minder mogelijkheden heeft
in dierenwelzijn.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

29

Figuur 2. Kansen en bedreigingen in de veehouderij vanuit het perspectief van de veehouder.

4.2

Managementvrijheid

Digitalisering biedt een belangrijke kans voor de managementvrijheid doordat meer
beschikbare gegevens leiden tot meer inzicht in beschikbare alternatieven hoe de
bedrijfsvoering kan worden verbeterd, en real time metingen het beter mogelijk maken
om tijdig bij te sturen.
Een keerzijde van digitalisering voor de managementvrijheid kan zijn dat een veehouder
het gevoel krijgt in een keurslijf te zitten. Zijn manier van werken wordt gestuurd door
alarmeringen van systemen en algoritmen waar hij/zij zelf geen inzicht en vat op heeft.
Ook het gevoel “big brother is watching you” kan worden ervaren als een schending van
de privacy. Door bijvoorbeeld camera’s op te hangen om de dieren goed te kunnen volgen,
ontstaan situaties waarbij de veehouder ook continu bekeken kan worden. Bij derden

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

30

ontbreekt vaak de context en de kennis om gemaakte keuzes van handelen goed te kunnen
beoordelen, hetgeen het trekken van onjuiste of te stellige conclusies in de hand werkt.
Daarnaast zijn er de risico’s op stroomuitval en het hacken van digitale apparaten.
De digitalisering en informatie daaruit kan ook door leveranciers en afnemers gebruikt
worden om data op te eisen en mee te kijken in de bedrijfsvoering op het
veehouderijbedrijf. De veehouder moet weliswaar meer rekening houden met andere
(keten)partijen, maar het biedt ook de mogelijkheid om extra garanties te bieden aan
controlerende en certificerende instellingen.

4.3

Arbeidsomstandigheden

De kansen van digitaliseren met betrekking tot de arbeidsomstandigheden liggen met
name in het verlichten en verminderen van het fysieke werk. Dieren hoeven bijvoorbeeld
niet meer getild/geduwd te worden naar een weegschaal, maar worden met algoritmen via
een camera ‘gewogen’. Door het integreren van alle systemen hoeft er steeds minder
dubbel vastgelegd te worden, en heeft de veehouder sneller en beter overzicht.
Hiertegenover staat dat de veehouder stress kan ervaren door het gebruik van nieuwe
digitale technieken, en het gevoel krijgen meer met data dan met dieren bezig te zijn en
daardoor minder ‘vakman’ te kunnen zijn. Op het moment dat systemen zijn aangesloten
op een netwerk is er ook het risico van hacken. Kwaadwillenden kunnen de systemen
beïnvloeden en daarmee direct effect uitoefenen op de arbeidsomstandigheden van de
veehouder.
Keuzevrijheid
Je bent melkveehouder, hebt een melkrobot van een bepaald merk en ook krachtvoerboxen van
dat merk. De data die door beide systemen wordt verzameld zijn zichtbaar in een overzichtelijk
dashboard waardoor je als veehouder attenties krijgt als een dier niet voldoende eet, de
melkproductie wegzakt en je kan bijsturen door meer krachtvoer te geven etc. Maar de
krachtvoerboxen zijn aan vervanging toe en het lijkt dat een ander merk beter bij je
bedrijfsvoering past. Maar ga je dat doen, ga je overstappen naar een ander merk? Kan je als
veehouder inderdaad zelf kiezen waar je mee wilt werken of zit je vast aan je huidige
leverancier? In de agrarische sector is de zogenaamde vendor lock-inn wellicht nog een grotere
uitdaging dan in andere sectoren omdat software vaak gekoppeld is aan technische installaties.
Om keuzevrijheid te hebben is het nodig dat data kan worden meegenomen/overgezet naar
nieuwe software. Niet alleen dat huidige data ingelezen kan worden maar ook dat historische
data meegenomen kunnen worden, liefst inclusief attenties.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

31

Het nieuwe werken – een dag uit het leven van een melkveehouder in 2025
6:30

Wekker gaat. Je staat op en controleert tijdens het ontbijt je dashboard. Zijn er
aandachtspunten naar aanleiding van de nacht? Hebben er koeien gekalfd? Je opent het
scherm met attentiedieren

7:00

en loopt naar de stal.

Aan de hand van de attentielijst loop je naar de koe die die nacht gekalfd heeft. Zoals verwacht
en aangegeven op je dashboard ziet alles er goed uit. Je controleert koe en kalf en brengt het
kalf naar de Iglo waar ze automatisch wordt gewogen, aangemeld bij de calfrail en snel de
eerste biest krijgt. De rest van de dag wordt de biest automatisch verstrekt door de calfrail op
basis van het ingestelde biestprotocol, wat besproken is met de dierenarts. De hoeveelheid
antistoffen in de biest wordt bij elke verstrekking bepaald en vastgelegd.

7:30

Je loopt langs het jongvee. 1 dier lijkt minder fit en heeft ook minder gedronken aan de calfrail. Je laat de rail een keer extra komen en helpt het dier drinken. Daarnaast geef je het wat
extra mineralen. Door middel van RFID komt dit gelijk in je managementsysteem te staan en
ziet de dierenarts dit ook terug.

8:00

Je neemt de lijst van de melkrobot er bij. Eerst een rondje langs de dieren die al (te) lang niet
bij de robot zijn geweest. Twee dieren drijf je naar de robot en die worden dan gemolken.

8:30

Ping: een app van de dierenarts: “Jantje, koe 5217, lijkt mastitis te hebben o.b.v. haar
gegevens: controleren en eventueel starten met Behandelplan Mastitis.” Dit was toevallig het
derde dier waar je naar op weg was. Ze stond vermeld op de attentielijst omdat de robot een
sterke verandering in samenstelling van de melk had gedetecteerd en de activiteitenmeter
tegelijkertijd een verminderde activiteit en verhoogde lichaamstemperatuur waarnam. Je
controleert haar uier welke warm aanvoelt, voorstralen maakt duidelijk dat er klontjes in de
melk zitten. Dus je behandelt haar tegen mastitis. Via de RFID en invoeren van de behandeling
ziet de dierenarts dit meteen terug.

9:00

De voerwagen die gisteren een attentie had gekregen dat de silo bijna leeg was, komt deze
vullen.

10:30 Gesprek met de voeradviseur via Skype. Hij heeft op basis van de gegevens een aantal
suggesties voor aanpassingen welke jullie samen direct doorvoeren in het systeem. Binnen
een week gaat de buitentemperatuur omhoog. Om hittestress bij het vee te voorkomen wordt
het rantsoen iets bijgesteld en wordt er overgeschakeld naar kleinere hoeveelheden per
voerronde van de voerrobot, om zo broei in het voer te voorkomen. Jullie maken een
vervolgafspraak voor volgende week via online agenda.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

32

11:30 Op je telefoon krijg je een melding dat er twee koeien apart zijn gezet in de
separatieruimte. In de melkrobot is door middel van een scan van de zool gedetecteerd
dat de klauwen bekapt moeten worden, daarnaast gaf de activiteitenmeter een afwijkend
looppatroon aan voor deze dieren. Door de zoolscan te bestuderen op je smartphone kun
je direct bepalen welke behandeling je toe moet passen.
Gedurende de dag wordt real time de NH3 concentratie gemeten en aan de hand van die
gegevens wordt de frequentie van de mestschuif bepaald waardoor er minder emissie is
en drogere vloeren.
Gedurende de dag kunnen de dieren zelf kiezen of ze binnen in de stal blijven of naar
buiten gaan. De ruimte die elk dier krijgt om te beweiden wordt automatisch bepaald
door middel van virtual fencing. Jongere dieren en dieren die vroeg in lactatie zijn krijgen
op deze manier eerder toegang tot nieuwe stukken van de wei.
’s Middags moet er op het land gewerkt worden. Temperatuursensoren in het grasland
geven aan dat de bodemtemperatuur voldoende hoog is om te gaan bemesten. Op basis
van bodemscans en oogstresultaten van afgelopen snedes gras en voorgaande jaren
wordt automatisch een taakkaart aangemaakt. De software van de trekker helpt je met
bepalen van de juiste hoeveelheden.
Tijdens het werken op het land krijg je een melding: het gaat niet goed met kalven. Je
moet gaan kijken. Op de camerabeelden die je live kunt bekijken op je smartphone zie
je al dat de koe het moeilijk heeft. Je geeft op de App aan dat een dierenarts nodig is,
deze wordt automatisch gebeld. In de stal aangekomen probeer je de koe zo goed
mogelijk te helpen. Zodra de dierenarts er is, werken jullie samen en wordt het kalf
gezond geboren. De koe krijgt nog een infuus en het kalf wordt verzorgd en naar de iglo
gebracht. Alles wordt gemeld in de software.
17.00

Je moet een koe naar de robot begeleiden en 2 koeien controleren die weinig actief zijn
geweest gedurende de dag. Aansluitend loop je een controle rondje door de stal en langs
het jongvee.

18:00 Via de app vraagt de dierenarts hoe het met koe en kalf gaat en je bespreekt nog een
attentiedier
19:00 De inseminator komt aan met het juiste sperma (via stieradvies programma) en
insemineert de automatisch gesepareerde dieren. Deze dieren zijn gesepareerd op basis
van stappentellers en hormoonmetingen.
20:00 Je loop een laatste keer de attentiedieren langs

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

33

5. Het perspectief vanuit de markt en maatschappij
In dit hoofdstuk beschrijven we de kansen en bedreigingen van digitalisering in de
veehouderij vanuit het perspectief van de markt en de maatschappij. Eerst kenschetsen
we de belangrijkste drijvende krachten in de markt. Vervolgens benoemen we de kansen
en bedreigingen van digitalisering in de veehouderij voor de gezondheid en veiligheid van
voedsel, de mate waarin waarden in ons voedsel

aanwezig zijn, en voor de

keuzemogelijkheden van consumenten.
Afzetorganisaties zoals supermarkten concurreren om marktaandeel, vooral op basis van
prijs. Voor de afzet is én blijft het uitgangspunt dat een product met omzet en marge altijd
in het schap komt. Hoewel diervriendelijkheid door veel consumenten belangrijk wordt
gevonden, is het voor de meeste consumenten geen onderdeel van het aankoopgedrag.
Eten kopen is een zaak van gewoonten. De meeste mensen kopen bijvoorbeeld dat wat in
de aanbieding is of dat wat ze al jaren kopen. Waarbij van datgene wat ze kopen vaak niet
weten hoe het is geproduceerd. Aanpassingen in de sociale (normen, identificatie) en de
fysieke (assortiment) omgeving van consumenten zijn wel van invloed op het
aankoopgedrag (Backus et al., 2011). Zo is het recent toegenomen aandeel van producten
met een keurmerk op het gebied van milieu en diervriendelijkheid niet in het minst te
danken aan het inperken van het assortiment tot producten met deze keurmerken én aan
het vertrouwen dat consumenten in deze keurmerken stellen.
De

drie

onderscheiden

thema’s

(gezond

en

veilig

voedsel,

het

hebben

van

keuzemogelijkheid en waardenvol voedsel) zijn in Figuur 3 weergegeven met de kansen
en bedreigingen. Dit is een verkorte weergave van het raamwerk in Bijlage 1. Een
belangrijk uitgangspunt hierbij is dat er een ‘minimum’ geldt in de Nederlandse veehouderij
voor alle drie de thema’s.

5.1

Gezond en veilig voedsel

Digitalisering biedt kansen voor het versterken van de focus op kwaliteit, het borgen van
deze kwaliteit en voor het bieden van transparantie. Indien de herkomst van producten
bekend is, ervaren de aanbieders van voedsel minder vrijblijvendheid, en daarmee neemt
de focus op kwaliteit toe. Real time sensordata die online beschikbaar zijn als ook inzet
van RFID-technologie kan de effectiviteit van kwaliteitsgarantiesystemen versterken en de
transparantie vergroten.
Vooralsnog minder concreet zijn de kansen die blockchain biedt voor het borgen van
kwaliteit. De belofte van blockchain is dat certificaten gedurende het hele traject van
productie tot in het schap van de supermarkt beheerd kunnen worden met behulp van
blockchaintechnologie. Verdere opschaling zal duidelijk maken in welke mate dit kansen
biedt voor het borgen van kwaliteit.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

34

Datamanipulatie vormt een bedreiging voor de gezondheid en veiligheid van ons voedsel.
Het bewust zodanig doorgeven of beschikbaar stellen van data opdat een onjuist beeld
wordt gegeven van de productieomstandigheden en/of de productkwaliteit en samenstelling kan op vele manieren. Bijvoorbeeld door het benadrukken van goede
aspecten van welzijn maar weglaten van negatieve aspecten op milieu. Waar in de stal
hangen de sensoren die het klimaat meten, wat gebeurt er met een RFID-tag als een dier
deze verliest, et cetera?

Figuur 3. Kansen en bedreigingen van digitalisering in de veehouderij vanuit markt en maatschappij.

Het beschikbaar stellen van meer gegevens over de samenstelling van voedsel leidt tot het
toenemen van het gevaar van misinterpretatie door consumenten. Digitalisering die zich
meer richt op het voedselkeuzegedrag zelf heeft waarschijnlijk meer positieve gevolgen

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

35

dan uitbreiden van de etiketteringsrichtlijnen. Er komen ook steeds meer apps beschikbaar
die zich hierop richten.

5.2 Keuzemogelijkheid
Informatie- en communicatietechnologie maken het beter mogelijk dat naast het fysieke
product zelf, informatie wordt gegeven over de totstandkoming van dat product. Dit is van
waarde voor die consumenten die de productieomstandigheden op de boerderij onderdeel
willen laten zijn van hun keuze.
Extra informatie leidt ook tot meer kenmerken op basis waarvan consumentenproducten
kunnen vergelijken. Dit zal waarschijnlijk leiden tot meer productdifferentiatie, omdat
consumenten hun keuze kunnen baseren op meer product- en proceskenmerken. Dit
versterkt ook de mogelijkheden tot borging van de kwaliteit.
Een bedreiging voor de keuzemogelijkheid van consumenten betreft het geautomatiseerd
personaliseren van productaanbiedingen, op basis van informatie over het aankoopgedrag
van de consument. De consument wordt in een zelfgecreëerde bubbel geplaatst, en het
zoeken naar informatie over andere producten die op de markt zijn, wordt beperkt. En dat
terwijl de relatie tussen houding, voornemen en daadwerkelijk voedselkeuzegedrag toch
al niet sterk is. Men kan een positieve houding hebben ten opzichte van producten met
een keurmerk op diervriendelijkheid, maar dat zegt nog weinig over het voornemen om
deze producten te kopen, laat staan over het feitelijke aankoopgedrag. De kans is
aanmerkelijk dat op aankoopgedrag gebaseerde gepersonaliseerde productaanbiedingen
slechts een klein deel vertegenwoordigen van hetgeen consumenten belangrijk vinden.

5.3 Waardenvol voedsel
Een heel scala waarden speelt - bewust of onbewust – een rol bij de keuze van
consumenten voor voedselproducten. Veel consumenten geven de voorkeur aan voedsel
met labels als puur en eerlijk, natuurlijk, slow food, ambachtelijk bereid, et cetera. Dit kan
de herkomst betreffen (streekproducten van de boer die men kent, men kan er als het
ware naartoe fietsen), de productieomstandigheden (het traditionele gezinsbedrijf, meer
aandacht voor dierenwelzijn), of de bereidingswijze van (traditionele) producten.
Digitalisering biedt nieuwe mogelijkheden om informatie met consumenten te delen over
herkomst en bereiding van voedselproducten en over de productieomstandigheden op de
boerderij. Het wordt ook makkelijker een gezicht en naam van de boer en/of het dier waar
het product vandaan komt te geven. Consumenten zullen eerder vertrouwen stellen in een
persoon dan in een anoniem certificaat. Daarmee maakt digitalisering het mogelijk om het
relationeel vertrouwen in het voedselsysteem te versterken. Maar ook voor keurmerken
zelf

biedt

RDA.2019.130

digitalisering

kansen.

De

mogelijkheden

Digitalisering van de veehouderij

om

informatie

over

de

36

productieomstandigheden op de boerderij te delen nemen immers toe met de opkomst van
draadloze sensornetwerken die real time data online beschikbaar stellen.
Digitalisering brengt echter ook bedreigingen met zich mee. Het biedt naast het meten en
delen van data ook de mogelijkheid om met data te sturen. Aanbieders van voedsel
communiceren met consumenten via traditionele media (krant, radio en tv) en via
smartphone en tablet, op basis van data en algoritmen. Het bijbehorende richtsnoer is
veelal afgeleid van op omzet en marge gebaseerde doelstellingen en bevat meestal geen
richtsnoeren die zich richten op datgene wat juist of goed is voor de consument (en het
dier, en de veehouder). Of digitalisering zal leiden tot kansen of bedreigingen is afhankelijk
van deze richtsnoeren.
Digitalisering kan het proces van verminderen van intermenselijk contacten versterken en
kan daarnaast ook leiden tot verdere specialisatie binnen productie- en afzetketens.
Daardoor

kunnen

intermenselijke

contacten

worden

vervangen

door

anonieme

opdrachtgever-opdrachtnemer relaties. De afnemende mogelijkheden voor consumenten
om zich te identificeren met voedselproducten kunnen daarmee een bedreiging vormen
voor het voortbestaan van in voedsel opgesloten waarden. Overigens is het de vraag
hoeveel effect dit nog zal hebben, omdat van veel voedsel op de markt veehouders alleen
nog

te

traceren

zijn

na

een

grondige

track-en-trace

actie,

bijvoorbeeld

bij

voedselincidenten. Zelfs de labels en het productennummer op verpakte kaas verwijzen
niet naar de kaasmaker, maar naar de verpakker.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

37

6. Reflectie en aanbevelingen
Op veehouderijbedrijven zal binnen 5 a 10 jaren digitalisering gemeengoed zijn met de
daaraan gekoppelde gevolgen voor dieren. Het brengt zowel kansen als bedreigingen,
onder andere voor mens-dierrelaties. Kansen komen voort uit het sneller beschikbaar
komen van meer gegevens door de hele veehouderijketen heen en het verbinden van
verschillende soorten gegevens voor nieuwe informatie en nieuwe inzichten. Veehouders
krijgen meer mogelijkheden om de leefomgeving van de dieren aan te laten sluiten op de
behoeften van de dieren, met positieve gevolgen voor gezondheid en dierenwelzijn. Door
het vervangen van fysieke handelingen aan dieren verbeteren de arbeidsomstandigheden
en hebben de dieren mogelijk minder stress. De ongelijke verdeling van informatie tussen
ketenpartijen (toeleverancier, veehouder, verwerker, afzet, consument) kan afnemen en
door de toegenomen transparantie neemt het vertrouwen toe en zullen consumenten meer
keuzemogelijkheden krijgen bij het kopen van diervriendelijke producten.
Digitalisering brengt ook bedreigingen met zich mee. De stappen van big data naar
betrouwbare en relevante informatie en vervolgens naar onderbouwde juiste beslissingen
zijn complex en geen automatisme. Zeker voor wat betreft het automatisch(bij)sturen van
procesapparatuur op basis van sensordata is terughoudendheid vooralsnog op zijn plaats.
Verder kan onder meer de autonomie van dieren en veehouders afnemen, en de consument
minder mogelijkheden ervaren voor identificatie met in voedsel besloten sociaal-culturele
waarden.
Wat digitalisering uiteindelijk gaat betekenen voor het dier hangt af van het gebruik ervan.
Indien tijdig signaleren ervoor zorgt dat een ziek dier of een dier met verminderd welzijn
eerder wordt waargenomen, of ziekte en welzijnsproblemen zelfs worden voorkomen, is
dat positief. Maar als het ertoe leidt dat er in de veehouderij minder door de mens zelf
naar het dier wordt gekeken, is dat mogelijk negatief (van Erp – van der Kooij, 2016).
Protocollen en algorithmen kunnen vaak beter inschatten wat de beste behandelmethode
is dan ervaren artsen (Greenhalgh, 2002). Maar het is nog onvoldoende gegarandeerd dat
de blik en aandacht van de mens volledig en adequaat vervangen kan worden door digitaal
te meten variabelen. Het samenspel van de directe aandacht vanuit de mens en de extra
informatie uit de digitale gegevens hebben de potentie van een positieve ontwikkeling.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

38

VOOR HET DIER

VOOR DE VEEHOUDER

VOOR MARKT EN
MAATSCHAPPIJ

Gezondheid

Inkomen

Gezond en veilig voedsel

Keuzevrijheid

Managementvrijheid

Keuzemogelijkheid

Dierenwelzijn

Arbeidsomstandigheden

Waarde(n)vol voedsel

Tabel 2. Relevante aspecten die belangrijk zijn voor het dier, de veehouder en de consument, en waarvoor
digitalisering kansen en of bedreigingen kunnen inhouden.

Hierna wordt nader ingegaan op enkele aspecten die van invloed kunnen zijn op deze
kansen en bedreigingen. Het betreft de gevolgen van digitalisering voor bedrijfsvormen in
de veehouderij, gevolgen van digitalisering en precisie landbouw voor de kijk op het dier,
fysieke integriteit van het dier, andere normen voor het houden van dieren, vergunningen
en keurmerken, eigendom van gegevens en het delen van informatie, kwaliteit van
gegevens en conclusies daaruit, en impact op onze leefomgeving.
Gevolgen van digitalisering voor bedrijfsvormen in de veehouderij
Zodra de productieprocessen in de veehouderij beter beheersbaar zijn, is de keuze voor
een grotere bedrijfsopzet meer waarschijnlijk (Allen en Lueck, 2003). Zo bezien kan
digitalisering leiden tot meer schaalvergroting in de veehouderij. Anderzijds kan de prikkel
tot schaalvergroting ook juist afnemen doordat digitalisering kan leiden tot meer
gedifferentieerde ketens waarbij door een hogere prijs voor onderscheidende kwaliteit en
beleving de economische noodzaak tot schaalvergroting afneemt. En daarnaast zijn ook
andere factoren die deze schaalvergroting kunnen tegengaan zoals milieu- gebruiksruimte,
maatregelen ter behoud van biodiversiteit etc.
Los van de vraag of schaalvergroting tot verbeteringen of verslechteringen in het
dierenwelzijn

leidt,

vergroot

schaalvergroting

de

risico’s

bij

het

uitbreken

van

bestrijdingsplichtige, besmettelijke dierziekte. En bij een fout in het management zullen
op een groter bedrijf meer dieren hier last van hebben. Ook kan op grotere bedrijven met
meer automatisering het eerder voorkomen dat er minder frequent contact is tussen dier
en veehouder. Maar anderzijds zal er meer bekend zijn over de leefomstandigheden van
de dieren en ook het verplaatsen en transporteren van dieren kan verminderen op grote
bedrijven. Het ligt daarom voor de hand om meer aandacht te geven aan de factoren die
van invloed zijn op het dierenwelzijn, dan op de uiterlijke verschijningsvorm van het
veehouderijbedrijf zelf.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

39

Gevolgen van digitalisering en precisie veehouderij voor de kijk op het dier
Een belangrijke vraag is of digitalisering leidt tot verdingelijking van dieren en daarmee tot
een andere houding tot en zorg voor dieren. Daarbij is het ook de vraag in welke mate de
zorg van veehouders voor hun dieren is veranderd en in welke mate de opvattingen over
zorg voor dieren in onze samenleving zijn veranderd. Hoe het ook zij, digitalisering kán
een geweldige aanvulling zijn op de mogelijkheden van de veehouder voor het verzorgen
van dieren. Of dit daadwerkelijk gebeurt hangt echter ook af van de houding van de
veehouderij ten opzichte van de zorg voor dieren, en van de positie van de veehouder in
de voedselketen (Bos et al., 2018). Bij een eenzijdige focus op kostenverlaging in de
voedselketen zal digitalisering eerder een bedreiging dan een kans vormen. Deze focus is
een gevolg van het handelen van alle betrokken partijen tot aan de consument toe.
Fysieke integriteit van het dier
De mogelijkheden om sensoren bij dieren in of aan te brengen nemen toe met
digitalisering. Het dier kan niet zelf kiezen voor deze lichamelijke ingreep. De overheid
heeft hier dan ook regels voor opgesteld. Volgens het Besluit Diergeneeskundigen mogen
bij een dier ten hoogste twee lichamelijke ingrepen ter identificatie worden aangebracht.
Digitalisering heeft echter ook het perspectief in zich om de identificatie van dieren terug
te brengen tot één ingreep, waarbij in de RFID-chip naast een unieke identificatie van het
individuele dier ook andere sensoren zijn ingebouwd. Deze ene ingreep blijft overigens
noodzakelijk in verband met het kunnen traceren van dieren in geval van uitbraak van een
besmettelijke dierziekte, waarvan de bestrijding verplicht is of waarvoor in het
handelsverkeer vrijwaring wordt gevraagd. Verduidelijking en/of uitbreiding van de wet is
nodig omdat de sensoren waar we het nu en in de toekomst over hebben niet in eerste
instantie bedoeld zijn om het dier te identificeren. Met de huidige formulering in de wet is
het mogelijk om andere meetinstrumenten in of aan het dier te brengen die de wetgever
niet kon voorzien.
Wat de belangen van het dier betreft moet voor een juiste inzet van digitale technieken
aan het stellen van de volgende randvoorwaarden worden gedacht:
-

Als dit (ook) leidt tot verbetering van het dierenwelzijn, of in elk geval niet tot een
verslechtering; Als het helpt het dierenwelzijn beter aan het individuele dier te
monitoren;

-

Als het niet tot extra lichamelijke ingrepen aan het dier leidt;

-

Waar digitalisering overgaat in automatisering en het systeem beslissingen
overneemt, dienen door mensen regelmatig uit te voeren controles en beoordelingen
van de uitkomsten te worden ingebouwd, met daarbij de mogelijkheid zo nodig bij te
kunnen sturen;

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

40

-

Wanneer het uitsluitend de verhoging van de productie dient, en daarbij de
natuurlijke vermogens van het dier te boven gaan, dieren blijvend verandert, of tot
meer welzijns- en gezondheidsklachten en/of meer sterfte leidt, zou van digitalisering
afgezien moeten worden.

Hiervoor kan het door de RDA geformuleerde afwegingskader worden gebruikt (RDA, 2017)
Andere normen voor het houden van dieren
Digitalisering gaat ervoor zorgen dat er nieuwe normen gaan komen voor een andere
manier van het houden van dieren. We kunnen zaken eerder en beter waarnemen, en gaan
daardoor andere eisen stellen aan het houden van dieren. Dit zal ook leiden tot een andere
rol van de adviseur, meer gericht op het ondersteunen van de veehouder bij het vertalen
van big data naar relevante informatie en het vervolgens bepalen van de juiste handeling.
Voor wat betreft de gevolgen van digitalisering van de veehouderij kan het goed zijn dat
iets over het hoofd gezien wordt dat onbedoelde en mogelijk averechtse gevolgen krijgt.
Het is belangrijk voortdurend aandacht te hebben voor ‘nieuwe risico’s’, ontwikkelingen die
nu nog niet voorzien zijn. Door digitalisering meten en weten we weliswaar meer. Maar
gaat

de

veehouder

dan

ook beter voor

zijn

dieren

zorgen?

Geautomatiseerde

besluitvorming loslaten op dieren vergt alertheid. Dieren kunnen immers niet aangeven
dat ze het er niet mee eens zijn. Om de mogelijkheden van digitalisering dienstbaar te
maken aan de dieren, dient het dieren meer eigen keuzes te kunnen laten maken in hun
gedrag.
Vergunningen en keurmerken
Veel systemen van certificering en vergunningverlening in de veehouderij zijn in
belangrijke mate gebaseerd op ontwerpcriteria zoals ruimte per dier, klimaat en voer. Het
geeft de situatie voor wat betreft de kwaliteit van het proces op enig moment lang niet
altijd juist weer. Er zouden eerst en vooral welzijnscriteria aan het dier gemeten moeten
worden die aantoonbaar iets zeggen over bijvoorbeeld gedrag, gezondheid en fysiologie.
Dat gebeurt nu nog maar op zeer beperkte schaal, omdat het vaak lastig en tijdrovend is.
Met de opkomst van sensor- en cameratechnologie kan in potentie het feitelijke gedrag,
het welzijn en de gezondheid van dieren, en de kwaliteit van de leefomgeving 24/7 veel
effectiever en efficiënter gemeten worden. Maar dit lukt alleen als men erin slaagt geschikte
variabelen te meten en algoritmen te ontwikkelen die een aantoonbare relatie hebben met
wat men wil kwantificeren. Daarmee komen ook nieuwe perspectieven in beeld, zowel voor
overheden en marktpartijen (keurmerk, vergunning) als voor de ondernemer die goed voor
zijn dieren wil zorgen, en een goed product wil leveren. Het biedt overheden en
marktpartijen een kans om de efficiëntie en effectiviteit van bestaand beleid en de
bijbehorende borging te verbeteren en om betere te ontwerpen, waarbij veehouders

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

41

worden betaald (of bestraft) op basis van waargenomen resultaten op het gebied van
dierenwelzijn, diergezondheid en milieu (zoals het eerder beschreven Agriplace).
Realtime metingen over het gedrag en de gezondheid van dieren en hun verzorging
(klimaat, verstrekking van voer en water, afleiding voor spel en natuurlijk gedrag) maken
het ook mogelijk bij vergunningverlening, toezicht en handhaving (deels) over te gaan van
middelvoorschriften naar doelvoorschriften. De veehouder biedt transparantie aan, en de
handhavende of certificerende instelling heeft door metingen aan het dier inzicht in de
feitelijke situatie. Door realtime meten wordt het handelingsperspectief voor de
veehouders groter, omdat hen de mogelijkheid wordt geboden om te kiezen welke
middelen ze hanteren, zolang aan het doel wordt voldaan. Controle vindt plaats op
daadwerkelijk gemeten waarden. Dergelijke metingen bieden ook mogelijkheden om bij te
dragen aan het meer objectiveren en daardoor aan het opbouwen van vertrouwen.
Vergunningverlening, toezicht en handhaving dragen zo ook bij aan het verduurzamen van
de veehouderij door een verandering in focus, van middelvoorschrift naar doelvoorschrift.
Eigendom van gegevens en het delen van informatie
Met het gaandeweg toenemen van de bewijsvoering dat het delen van informatie leidt tot
minder faalkosten en tot meer onderling vertrouwen zal het delen van informatie - mede
door economische prikkels vanuit de markt - meer en meer onderdeel worden van
economische transacties. De gedragscode aan de hand van een checklist die de Europese
boerenorganisatie COPA COGECA samen met grote leveranciers heeft opgesteld is een
goede stap om een infrastructuur te creëren voor het delen van data 18. Ook het
Amerikaanse Farm Bureau Federation heeft een vergelijkbaar initiatief genomen en Core
Principles for The Privacy and Security Principles for Farm Data opgesteld 19. Hier kan ook
een rol liggen voor keten- en brancheorganisaties om veehouders en hun toeleveranciers
en afnemers te ondersteunen om tot een goed juridisch kader te komen. Vooral op thema’s
als privacy en data-eigendom is dit van belang. Hierbij moet worden opgemerkt dat wie
een standaard bezit, vaak goed af is door netwerkeffecten: hoe meer partijen de standaard
gebruiken, hoe minder aantrekkelijk het voor anderen is om wat anders te gebruiken 20.
Een belangrijke rol voor de overheid hierbij is het onderhouden van open netwerken en
het stimuleren van innovaties. Daarbij is het van belang dat high tech start-ups en de
veehouderij een laagdrempelige toegang tot elkaar hebben.
Sommige maatschappelijke belangen zijn wel dermate zwaarwegend dat het delen van
data aan regels is gebonden. Bij bestrijdingsplichtige besmettelijk dierziekten is tijdig

https://copa-cogeca.eu/img/user/files/EU%20CODE/EU_Code_2018_web_version.pdf
https://www.agdatatransparent.com/principles/
20
Shapiro and Varian: The art of standard wars, in: California Management Review vol. 41 no.2, winter 1999.
18
19

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

42

opsporen en bestrijden belangrijk. Er geldt dan ook een meldingsplicht bij het landelijk
meldpunt. Andere wettelijke verplichtingen betreffen acties die ondernomen moeten
worden, bijvoorbeeld in het kader van early warning programma’s voor vogelgriep en
Klassieke varkenspest.
Kwaliteit van gegevens en conclusies daaruit
Er moet worden nagedacht over de kwaliteit van gegevens verkregen via nieuwe
technologieën, vooral wanneer deze gegevens worden gebruikt bij beleidsvorming en ook
wanneer deze zijn verzameld voor andere doeleinden dan waarvoor deze wordt gebruikt.
Als digitale technologieën bijvoorbeeld volledige dekking mogelijk maken, kunnen
traditionele vragen met betrekking tot bemonstering en statistische kwaliteit minder
belangrijk worden, terwijl vragen over de kwaliteit van gegevensverzameling en verwerking en representativiteit in belang toenemen.
Niet zelden zijn de algoritmen en analysemethoden waarmee verbanden worden
geïdentificeerd in grote complexe datasets en die de basis vormen voor adviezen,
zogenaamde ‘zwarte dozen’. Dit gebrek aan inzicht in hoe adviezen tot stand komen en of
verbanden die gevonden zijn wel robuust zijn en onderliggende causale principes kennen,
is een gevaar bij het ‘blind’ gebruik van die adviezen.
De belofte is dat uiteindelijk de gecombineerde sensordata met algoritmen beter in staat
zullen blijken te zijn om iets over gezondheid en welzijn te zeggen, en dus goed zijn voor
de dieren. Maar die situatie is nog (lang) niet bereikt. Een belangrijke opdracht is hoe het
systeem en de dieren behoed kunnen worden voor fouten in de tussenliggende periode.
De snelle opkomst van sensortechnologie en het potentiële nut ervan voor de veehouderij
maakt dat meerdere technologieaanbieders zich profileren. Deze technologie is echter nog
niet geheel uitgekristalliseerd, en aanbieders hebben vaak ook beperkte kennis van de
eisen die, bijvoorbeeld, de variërende samenstelling van stallucht stelt aan de sensoren.
Het is daarom gewenst dat er basiseisen komen waaraan deze technologie in de
veehouderij moet voldoen. Temeer als de meetgegevens gebruikt gaan worden door
private organisaties (keurmerken) en publieke organisaties (vergunningen).
Impact op onze leefomgeving
Door digitalisering komt ook meer informatie beschikbaar over de belasting van de
veehouderij op het milieu. De kwaliteit van water en lucht komt steeds beter in kaart. Meer
en meer veehouders en burgers gaan zelf de fijnstof concentratie met sensoren meten. De
veehouder wil weten of hij het goed doet, en wat hij eventueel nog meer kan doen. En de
burger wil weten wat zijn gezondheidsrisico’s zijn. Het realtime meten van de luchtkwaliteit
kan een belangrijke bijdrage leveren aan de dialoog tussen veehouder en omwonenden.
Het gevaar van misinterpretatie is echter aanmerkelijk. Veel sensoren die op de markt

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

43

worden aangeboden zijn onnauwkeurig, en meetwaarden gaan na korte tijd afwijken.
Lokale overheden kunnen een belangrijke rol spelen door regie te nemen op deze
gebiedsprocessen en het tot stand komen van goede meetnetwerken te faciliteren.
Aanbevelingen
Digitalisering heeft impact op gebruik op de bedrijven en daarmee direct of indirect
invloeden op het dier. Op veehouderijbedrijven zal binnen 5 a 10 jaren digitalisering
gemeengoed zijn en daarmee is het dus belangrijk om op korte termijn met de
aanbevelingen aan de slag te gaan.
Digitalisering biedt zowel kansen als bedreigingen voor het dier in de veehouderij, voor de
veehouder en ook voor de consument. Door hier gericht aan te werken versterken we de
kansen en worden de bedreigingen beperkt. In dat licht beveelt de Raad voor
Dieraangelegenheden dan ook aan dat:
1.

systemen meer en sneller worden gebaseerd op doelvoorschriften, waarbij;
a) aanvullend

op

de

in

gang

gezette

acties

van

de

Rijksoverheid

om

milieuvoorschriften op realtime data te baseren, dit ook voor welzijn ingevoerd
zou moeten worden. Dat biedt ook de mogelijkheid om de in het kader van het EU
Welfare Quality programma ontwikkelde welzijnsindicatoren geschikter te maken
voor gebruik door de veehouder.
b) overheden hun vergunningsystemen meer baseren op realtime metingen over de
kwaliteit van de leefomgeving van mens en dier in en rondom de stal dan op de
stalinrichting.
c) controlerende instanties meer nadruk leggen op deze nieuwe doelvoorschriften
zodra ze voorhanden zijn, met dien verstande dat de meetuitkomsten ook
gerelateerd kunnen worden aan het handelen van de veehouder.
d) overheden en marktpartijen samen een keurmerk voor betrouwbare digitale
informatie opzetten, inclusief een vrijwillige gedragscode - met een bijbehorende
codecommissie - waarbij tegen misleidende digitale informatie bezwaar en beroep
kan worden ingesteld.
2.

partijen die werken aan het delen van data, dat zo doen dat administratieve taken
op de boerderij worden teruggedrongen zodat veehouders en dierverzorgers minder
dubbel hoeven te schrijven en meer tijd kunnen besteden aan het verzorgen van hun
dieren.

3.

de

overheid

verantwoordelijkheid

neemt

voor

het

onderhouden

van

open

datanetwerken door hiervoor kaders op te stellen en een meldpunt in te stellen waar
niet beschikbare netwerken kunnen worden gemeld.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

44

4.

de overheid en marktpartijen open innovaties stimuleren, waarbij high tech en de
veehouderij een laagdrempelige toegang tot elkaar hebben. Denk hierbij aan het
stimuleren van bijeenkomsten waar op een open manier informatie gedeeld kan
worden. Deze bijeenkomsten moeten goed worden aangekondigd en duidelijk
vindbaar zijn, ook voor bedrijven, instellingen of personen die momenteel (nog) niet
werkzaam zijn in de veehouderij.

5.

digitalisering wordt geïntegreerd in onderzoek en onderwijs zodat veehouders en
adviseurs meer vaardigheden krijgen om informatie juist te interpreteren en ernaar
te gaan handelen. Die informatie komt daardoor meer ten goede aan het dier en er
treden geen of minder averechtse effecten op. Dit betekent dat hogescholen en
universiteiten digitalisering op dienen te nemen in hun curriculum.

6.

aanbieders van technologie voor de veehouderij op aanvraag van controlerende
instanties inzicht kunnen geven in validatie en robuustheid van de ontwikkelde en
gebruikte algoritmen.

7.

de discussie over digitalisering van de veehouderij niet los van die over
beleidsmaatregelen in andere domeinen, zoals bijvoorbeeld de discussie over de
nieuwe richtlijnen over het eigenaarschap van data, het delen van informatie tussen
banken onderling of het recht

op nummerbehoud, maar ook bijvoorbeeld

kringlooplandbouw. Hiermee worden

de risico’s

op

onvoorziene, averechtse

neveneffecten beperkt.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

45

7. Bronnen
Allen, D.W. & Lueck, D. (2003) The Nature of the Farm: Contracts, Risk, and Organization
in Agriculture. MIT Press, Cambridge, MA, USA.
Backus, G.B.C., Meeusen, M.J.G., Dagevos, J.C., van ‘t Riet, J.P., Bartels, J., Onwezen,
M.C., Reinders, M.J., de Winter, M.A. & Grievink, J.W. (2011) Voedselbalans Deel 1. Den
Haag.
Backus, G., Baltussen, W., van Galen, M., van der Meulen, H. & Poppe, K. (2009) Voorbij
het gezinsbedrijf: Organisatie van het agrarische bedrijf, nu en in de toekomst.
Bos, Jacqueline en Geert Munichs (2016) Digitalisering van Dieren – Verkenning Precision
Livestock Farming. Den Haag, Rathenau Instituut.
Bos, Jacqueline M.; Bovenkerk, Bernice; Feindt, Peter H.; Dam, Ynte K. Van (2018) The
Quantified

Animal:

Precision

Livestock

Farming

and

the

Ethical

Implications

of

Objectification. Food Ethics 2 (2018)1. - ISSN 2364-6853 - p. 77 - 92.
Copa-Cogeca (2018) EU Code of conduct on agricultural data sharing by contractual
agreement.

https://copa-

cogeca.eu/img/user/files/EU%20CODE/EU_Code_2018_web_version.pdf
van Erp - van der Kooij, E. (2016) Dieren, Data en Daredevils. Inaugurele rede bij
aanvaarding van het lectoraat ‘Precision Livestock Farming’. ’s Hertogenbosch.
GSMA; World Bank Group; Security Identity Alliance (2016) Digital Identity : Towards
Shared Principles for Public and Private Sector Cooperation. World Bank, Washington, DC.
© World Bank
Shapiro, C. & Varian, H.R. (1999) The art of standard wars, in: California Management
Review (41)2.
Greenhalgh T. Intuition and evidence-uneasy bedfellows? Br J Gen Pract 2002;52:395400.
Grunert, K.G., Fernandez-Celemin, L., Wills, J.M., Storcksdieck, S., Bonsmann, G. &
Nureeva, L. (2010) Use and understanding of nutrition information on food labels in six
European countries. 18(3): 261-277.

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

46

Planbureau voor de leefomgeving. Naar een wenkend perspectief voor de Nederlandse
landbouw Voorwaarden voor verandering
RDA

(2017)

Denkkader

Dierenwelzijn.

Den

Haag,

Nederland:

Raad

voor

Dierenaangelegenheden.
RLI (Raad voor de leefomgeving en infrastructuur). Technologie op waarde schatten – Een
handreiking
RLI (Raad voor de leefomgeving en infrastructuur). Duurzaam en gezond – Samen naar
een houdbaar voedselsysteem.
Shapiro, C. and Varian, H.R. (1999): The art of standard wars, in: California Management
Review vol. 41 no.2.
Technische leidraad steunregeling “Pilot meten op bedrijfsniveau”
Websites
Besluit

Diergeneesmiddelen:

https://wetten.overheid.nl/BWBR0035091/2015-06-

01#Hoofdstuk2
Wat is big data en wat kunnen we er mee doen? http://www.wur.nl/nl/show-longread/bigdata-longread.htm
Boeren

nog

onvoldoende

bewust

van

voordelen

digitalisering

https://www.pluimveeweb.nl/partners/bigdutchman/nieuws/boeren-nog-onvoldoendebewust-van-voordelen-digitalisering/
Meer

transparantie

in

de

keten

door

digitalisering

https://www.connectingagriandfood.nl/nl/nieuws/actueel/meer-transparantie-in-deketen-door-digitalisering/752
Core

Principles:

The

privacy

and

security

principles

for

farm

data.

https://www.agdatatransparent.com/principles/
www.join-data.nl
www.agriplace.com

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

47

8. Bijlagen
Bijlage 1: Digitalisering veehouderij: overzicht kansen en bedreigingen

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

48

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

49

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

50

Bijlage 2: Lijst van geïnterviewde personen
Brainstormsessie Digitalisering, 12 februari 2018 in de Reehorst te Ede
Jan Staman (voorzitter RDA)
Ad Kemps (RDA)
Bas Haring (RDA)
Hans Heesterbeek (RDA)
Ge Backus (RDA)
Franck L.B. Meijboom (RDA)
Bas Kemp (RDA)
Marc Schakenraad (secretaris RDA)
C. Graumans
Dr. Jan Willem Kruize (scientific Researcher information Management in Agri Food)
Richard ten Kate (Farmresult)
Jeroen van Mechelen (LedgerLeopard BV)
Henri Holster (Wageningen Livestock Research)
Bennie van der Fels (Wageningen Livestock Research)
Arjan Dijkstra (RVO
Merijn Jansen (Hoofd informatieproducten en strategie implementatie GGDieren)
Wim Thus (Voorzitter Vakgroep Vleeskalveren LTO-Nederland)
Cato Bechtold (MinEz)
Frank Pisters (VAA)
Bijeenkomst: ‘Impact van digitalisering van dieren op mens en samenleving’
3 juli 2018 in Kasteel Groeneveld te Baarn
Jan Staman (voorzitter RDA)
Marc Schakenraad (secretaris RDA)
Ad Kemps (Forum deelnemer RDA)
Gé Backus (Forum voorzitter RDA)
Kirsten van Hees (adjunct secretaris RDA)
Erik de Bakker
Ronald Leenes
Wim Dubbink
Bas Haring
1 op 1 Gesprekken
Anne Bruinsma – Co-Founder FarmHack.nl

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

51

Claudia Kamphuis – Onderzoeker Wageningen University & Research Animal Breeding
and Genomics
Frido Hamoen – Managing director business unit Data bij CRV
Han Smits – Global Technical Swine Expert bij CEVA SANTE ANIMALE
Henk van Kuyk – Sectorhoofd Varkens bij De Heus Mengvoeders
Lenny van Erp – Lector Precision Livestock Farming HAS Hogeschool
Pieter Rambags – Managing Director bij Nipppur
Wim Thus – Voorzitter Vakgroep Vleeskalveren LTO-Nederland

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

52

Samenstelling van de Raad voor Dierenaangelegenheden
De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) is een onafhankelijke raad van deskundigen
die de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit gevraagd en ongevraagd
adviseert over multidisciplinaire vraagstukken op het gebied van dierenwelzijn en
diergezondheid. De RDA bestaat uit wetenschappelijke experts en praktijkdeskundigen die
er op persoonlijke titel, zonder last of ruggespraak, zitting in hebben. De concept zienswijze
is ter beoordeling voorgelegd aan de gehele Raad. Deze zienswijze is daarmee een product
van de hele Raad. De RDA bestond op 1 januari 2019 uit de volgende leden:
De Raad voor Dierenaangelegenheden:
Prof.dr. J.J.M. van Alphen

A. Kemps

Dr.ir. G.B.C. Backus

Dr. L.J.A. Lipman

G.P. van den Berg

Dr. F.L.B. Meijboom

W.T.A.A.G.M. van den Bergh

Drs. F.E. Rietkerk

Prof.dr. J.M. de Boer

Mr. C.W. Ripmeester

Drs. H.R. Chalmers Hoynck van Papendrecht

Dr.ir. M.C.T. Scholten

Mr. A.G. Dijkhuis

Prof.dr. Y.H. Schukken

Dr. N. Endenburg

Ir. G.C. Six

Prof.dr.ir. J.W. Erisman

Drs. M. Slob

Drs. D. van Gennep

Prof.dr. G.R. de Snoo

Prof.dr. M.A.M. Groenen

Mr.drs. J. Staman, voorzitter

Prof.dr. S. Haring

Dr.ir. J.W.G.M. Swinkels

Prof.dr.ir. L.A. den Hartog

Drs. R.A. Tombrock

A.L. ten Have-Mellema

Prof.dr.ir. J.C.M. van Trijp

Prof.dr.ir. J.A.P. Heesterbeek

dr. H.A.P. Urlings

Drs. G. Hofstra

Dr. J.B.F. van der Valk

H. Huijbers

Drs. F.A.L.M. Verstappen

Prof.dr.ir. A. van Huis

J. van de Ven

Prof.dr.ir. B. Kemp

Meer informatie over de Raad voor Dierenaangelegenheden vindt u op onze website:
www.RDA.nl. Daar kunt u ook alle eerder uitgebrachte adviezen downloaden

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

53

RDA.2019.130

Digitalisering van de veehouderij

54