Toelichting op het Rapport bij
het Jaarverslag 2009 van het
Ministerie van Economische
Zaken (XIII)
19 mei 2010

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Inhoud

1

Inleiding

1

1.1

Over dit onderzoek

1

1.1.1

Oordelen bij het jaarverslag

1

1.1.2

Onderzoek naar beleid

2

1.1.3

Onderzoek naar de bedrijfsvoering

2

1.1.4

Onderzoek naar de financiële informatie

2

1.1.5

Goede publieke verantwoording

3

1.2

Onderzoeksopzet

5

1.3

Over het Ministerie van Economische Zaken

8

2

Beleid

12

2.1

Beschikbaarheid beleidsinformatie

12

2.1.1

Aandachtspunten

12

2.1.2

Ontwikkelingen in begrotingen en jaarverslagen van afgelopen jaren

13

2.2

Praktijktoets

15

2.2.1

Meer bedrijven die meer (technologische) kennis ontwikkelen en benutten 15

2.2.2

Stimuleren van meer en beter ondernemerschap

2.3

Oordeel over totstandkoming informatie in jaarverslag over gevoerd

17

beleid

19

3

Bedrijfsvoering

21

3.1

Oordeel over het financieel beheer en materieelbeheer

21

3.1.1

Europese aanbestedingen bij de EVD

22

3.2

Ontwikkeling in de bedrijfsvoering

23

3.2.1

Verantwoordingstraject beleidsgelden SenterNovem

23

3.2.2

Transactie-uitgaven Facilitair Management

24

3.2.3

Autorisatiebeheer bij SenterNovem

25

3.2.4

Reviewbeleid

26

3.2.5

Overeenkomst met ondernemer

27

3.2.6

Regeling milieukwaliteit elektriciteitsproductie (MEP)

27

3.2.7

EFRO-programmaperiode 2000-2006

28

3.3

Managementcontrolsysteem

30

3.3.1

ICT

30

3.3.2

EU-aanbestedingen

31

3.3.3

Taakstelling

32

3.4

Single information, single audit

34

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

3.5

Oordeel over totstandkoming informatie in jaarverslag over
bedrijfsvoering

36

4

Financiële informatie

38

4.1

Oordeel over de financiële informatie

38

4.2

Oordeel over saldibalans en toelichting

39

Gebruikte afkortingen

41

Overzicht fouten en onzekerheden bij Europese aanbestedingen

43

Literatuur

45

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

1

Inleiding

1.1

Over dit onderzoek
Een minister verantwoordt zich in zijn jaarverslag over hoe zijn/haar
ministerie in het afgelopen jaar heeft gepresteerd en gefunctioneerd.
In het jaarverslag staat of de doelen en prestaties die in de begroting van
het ministerie waren afgesproken, ook zijn gerealiseerd (informatie over
het beleid), hoe het ministerie heeft gefunctioneerd (informatie over de
bedrijfsvoering) en wat de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van
het ministerie zijn geweest (financiële informatie).
Wij onderzoeken de informatie in het jaarverslag op elk van deze drie
terreinen, en kijken ook naar de achterliggende processen binnen het
ministerie. Op basis hiervan formuleren wij onze bevindingen en oordelen
in ons Rapport bij het Jaarverslag 2009 van het Ministerie van Economische Zaken (XIII), dat als afzonderlijk document is gepubliceerd.

Dit rapport is een toelichting op ons rapport bij het Jaarverslag 2009 van
het Ministerie van Economische Zaken (EZ). Aan de orde komen
achtereenvolgens: de informatie in het jaarverslag over het door de
minister gevoerde beleid (hoofdstuk 2), over de bedrijfsvoering van het
ministerie (hoofdstuk 3) en over de financiën van het ministerie
(hoofdstuk 4). Wij besluiten dit rapport met een weergave van de reactie
die wij op het conceptrapport hebben gekregen van de minister van EZ,
aangevuld met ons nawoord (hoofdstuk 5).

1.1.1

Oordelen bij het jaarverslag

De Algemene Rekenkamer doet jaarlijks rechtmatigheidsonderzoek bij het
Rijk. Wij doen dit onderzoek uit hoofde van onze wettelijke taak zoals
beschreven in de Comptabiliteitswet 2001. Wij beoordelen het gevoerde
financieel beheer en materieelbeheer (§ 3.1) en gaan na of de informatie
in de jaarverslagen over het gevoerde beleid (§ 2.3), over de bedrijfsvoering (§ 3.5) en over de financiën (hoofdstuk 4) tot stand is gekomen
volgens de daarvoor geldende regels en goed is weergegeven in de
jaarverslagen. Met onze wettelijke oordelen hierover ondersteunen we de
Tweede Kamer bij het verlenen van decharge aan de betrokken ministers.

1

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

1.1.2

Onderzoek naar beleid

Niet alleen het doen van onderzoek naar de jaarverslagen behoort tot de
wettelijke taak van de Algemene Rekenkamer. De Comptabiliteitswet
schrijft daarnaast voor dat wij jaarlijks onderzoek doen naar de
doeltreffendheid en de doelmatigheid van het gevoerde beleid (CW 2001,
artikel 85).
Dit jaar hebben wij het gevoerde beleid op een aantal terreinen onder de
loep genomen. Hierover rapporteren wij in hoofdstuk 2. We schetsen een
beeld van de beschikbaarheid in het jaarverslag van informatie over het
door de minister gevoerde beleid. Daarnaast geven we voor de door ons
onderzochte onderwerpen aan in hoeverre het gevoerde beleid heeft
bijgedragen aan het oplossen van maatschappelijke problemen en of het
voor dit beleid bestemde geld ook is besteed zoals met de Tweede Kamer
was afgesproken. Tot slot geven we in dit hoofdstuk een oordeel over de
wijze waarop de beleidsinformatie tot stand is gekomen.

1.1.3

Onderzoek naar de bedrijfsvoering

Conform de CW 2001 (artikel 82) doet de Algemene Rekenkamer ook
onderzoek naar de bedrijfsvoering van departementen. Wij integreren dit
onderzoek in het jaarlijks terugkerende rechtmatigheidsonderzoek.
Wij geven in hoofdstuk 3 een oordeel over het gevoerde financieel beheer
en materieelbeheer en de ten behoeve van dat beheer bijgehouden
administraties. Ook beschrijven we in dit hoofdstuk de geconstateerde
onvolkomenheden in de overige bedrijfsprocessen, die belangrijk zijn voor
het functioneren van het Ministerie van EZ, en doen waar nodig
aanbevelingen voor verbetering.
Verder gaan we in hoofdstuk 3 in op het managementcontrolsysteem
(MCS) van het ministerie. Tot slot geven we in dit hoofdstuk een oordeel
over de wijze waarop de informatie over de bedrijfsvoering in het
jaarverslag tot stand is gekomen.

1.1.4

Onderzoek naar de financiële informatie

Ook het onderzoek naar de financiële informatie in het jaarverslag is
onderdeel van ons jaarlijkse rechtmatigheidsonderzoek (CW 2001, artikel
82). In hoofdstuk 4 melden we zowel de fouten en onzekerheden in de
financiële informatie die de kwantitatieve tolerantiegrenzen overschrijden,
als de fouten en onzekerheden in de financiële informatie die naar hun
aard onze kwalitatieve tolerantiegrenzen overschrijden. Onder ‘fouten’
verstaan we financiële informatie die niet rechtmatig tot stand is
gekomen (dat wil zeggen: het begrotingsgeld is niet volgens de regels

2

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

ontvangen of uitgegeven) of niet deugdelijk is weergegeven (dat wil
zeggen: er is geen goede verantwoording afgelegd in het jaarverslag).
We spreken van ‘onzekerheden’ wanneer we door onvolkomenheden in
het financieel beheer niet kunnen vaststellen of er al dan niet sprake is
van fouten.

Figuur 1 laat zien wat wij in het kader van ons rechtmatigheidsonderzoek
wanneer onderzoeken.

Figuur 1. Plaats onderzoek Algemene Rekenkamer in het proces van begroting tot verantwoording

1.1.5

Goede publieke verantwoording

Het is de wettelijke taak van de Algemene Rekenkamer om het onderzoek
naar de jaarverslagen jaarlijks uit te voeren. De wijze waarop wij het

3

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

onderzoek invullen (zie § 1.2 hierna) is niet alleen gebaseerd op de eisen
die de wet stelt, maar ook op onze missie en strategie.

Goed openbaar bestuur staat centraal in het werk van de Algemene
Rekenkamer. Wij baseren ons daarbij op de kenmerken van goed openbaar bestuur zoals de Verenigde Naties deze hebben geformuleerd. Deze
kenmerken hebben betrekking op de rechtsstaat, de democratie, het
presteren en het functioneren van het openbaar bestuur. Uitgaande van
onze wettelijke taak en missie richten wij ons vooral op de laatste twee
aspecten. En in ons jaarlijkse rechtmatigheidsonderzoek concentreren wij
ons op het onderdeel ‘publieke verantwoording’. Wij vinden dat elke
overheid te allen tijde publieke verantwoording moet kunnen afleggen
over haar presteren en functioneren. Met onze rapporten proberen we
ministers te stimuleren om daarin zo nodig verbeteringen aan te brengen.

Figuur 2 geeft een overzicht van publieke verantwoording als onderdeel
van goed openbaar bestuur. Zie voor een compleet overzicht van goed
openbaar bestuur onze website: www.rekenkamer.nl.

4

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Figuur 2. Publieke verantwoording als onderdeel van goed openbaar bestuur

1.2

Onderzoeksopzet
Op basis van een risicoanalyse hebben we een programma opgesteld voor
het rechtmatigheidsonderzoek 2009 bij het Ministerie van EZ. In deze
risicoanalyse zijn we uitgegaan van onze wettelijke taken en de essentiële
elementen van publieke verantwoording. Op grond van het opgestelde
programma hebben we enkele ‘praktijktoetsen’ verricht (zie hoofdstuk 2).

5

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Bovendien hebben we extra aandacht besteed aan de volgende onderwerpen: ‘single information, single audit’ (sisa), departementaal reviewbeleid, verantwoordingstraject beleidsgelden SenterNovem, transactieuitgaven bij Directie Bedrijfsvoering (voorheen Facilitair Management) en
een verkennend onderzoek naar het Fonds economische structuurversterking (FES).
In het volgende overzicht geven wij aan op welke aspecten van de
beheerdomeinen de onderzoeken gericht waren.

Onderzoek

Aspecten van het onderzoek

sisa bij directie FEZ en directie Ruimtelijk

rechtmatigheid en deugdelijke weergave

Economisch Beleid (REB)

van de financiële informatie en of het
beheer van de specifieke uitkeringen
voldoet aan de eisen van rechtmatigheid,
ordelijkheid en controleerbaarheid

departementaal reviewbeleid bij directie

het aanvraagproces van reviews door de

FEZ

beleidsdirecties, waarbij een gedegen
risicoanalyse van belang is

verantwoordingstraject beleidsgelden bij

de onvolkomenheid die wij in 2008

SenterNovem

hebben vastgesteld

transactie-uitgaven bij Directie Bedrijfs-

de onvolkomenheid die wij in 2008

voering

hebben vastgesteld

verkennend onderzoek naar het FES

rechtmatigheid en doelmatigheid van de
FES-uitgaven

Aanvullend op het onderzoek naar bovenstaande onderwerpen hebben we
dit jaar rijksbreed aandacht gegeven aan de sturing van grote ICTprojecten, de naleving van de Europese aanbestedingsregels en de
realisatie van de taakstellingen. Daarnaast hebben we, zoals gebruikelijk,
bij alle departementen onderzoek gedaan naar de bestuurskosten. Dit
laatste onderzoek richtte zich op de uitgaven die zijn gemoeid met de
voorzieningen en vergoedingen voor ministers en staatssecretarissen voor
de vervulling van hun ambt.

Onze rapporten bij het jaarverslag zijn uitzonderingsrapportages. Dit
betekent dat wanneer bovengenoemde onderwerpen niet tot
noemenswaardige bevindingen leiden, wij hierover niet rapporteren.

Een belangrijk onderdeel van ons rechtmatigheidsonderzoek is de review
op de controlewerkzaamheden van de departementale auditdiensten.
Deze voeren wij uit om vast te stellen of we gebruik kunnen maken van
de controlebevindingen van de auditdiensten. Behalve de (financiële)
controle van het jaarverslag doen auditdiensten ook onderzoek naar de

6

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

bedrijfsvoering van het ministerie, waaronder het financieel beheer en
materieelbeheer. De auditdienst van het Ministerie van EZ heeft dit jaar
extra aandacht besteed aan de volgende onderwerpen: implementatie van
het nieuwe subsidiebeleid, uitvoering Milieukwaliteit
Elektriciteitsproductie/Stimulering duurzame energieproductie (MEP/SDE)
door SenterNovem, monitoringsysteem MEP en SDE, implementatie van
‘het nieuwe uitvoeren’ bij SenterNovem en EVD, WBSO, Regeling pieken
in de Delta, MEP-SenterNovemconversietraject, besluitvormingsproces
FES, bedrijfsvoeringsysteem Staatstoezicht op de Mijnen (SodM),
(informatie)beveiliging EZ, review Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS) en Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO).

In het volgende overzicht wordt aangegeven op welke aspecten van de
beheerdomeinen de onderzoeken waren gericht.
Onderzoek

Aspecten van het onderzoek

implementatie van het nieuwe

het totstandkomingsproces van deze

subsidiebeleid

nieuwe regelgeving

MEP/SDE-uitvoering SenterNovem

de kwaliteit en rechtmatigheid van de
uitvoering van de MEP- en de SDEregelingen

monitoringsysteem MEP en SDE

de toereikendheid van het nieuwe
monitoringsysteem voor het toezicht op
het uitvoeren van de MEP- en SDEregelingen

implementatie van ‘het nieuwe uitvoeren’

de opzet van het vernieuwde toezicht in

bij SenterNovem en EVD

het kader van de toereikendheid van het
EZ-beleid voor misbruik en oneigenlijk
gebruik (M&O)

WBSO

de kwaliteit van de uitvoering van de
WBSO door SenterNovem

pieken in de Delta

de doorlooptijd van de subsidieverlening
van de Regeling pieken in de Delta

MEP-SenterNovemconversietraject

de beheersing van de conversie van de
MEP-gegevens van EnerQ naar
SenterNovem

besluitvormingsproces FES

het in kaart brengen van het huidige
ambtelijke besluitvormingsproces

bedrijfsvoeringsysteem Staatstoezicht op

het bestaan en werking van het

de Mijnen (SodM)

bedrijfsvoeringsysteem van SodM

(informatie)beveiliging EZ

het algemene beveiligingsbeleid van EZ en
specifieke aspecten die voortvloeien uit
Voorschrift Informatiebeveiliging
Rijksdienst (VIR), Wet bescherming
persoonsgegevens (WBP) en VIRBijzondere Informatie (onderzoek heeft
extra aandacht gekregen bij Agentschap
Telecom (AT) en SenterNovem)

review CBS

review van de externe accountant van het

7

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Onderzoek

Aspecten van het onderzoek
CBS

EFRO

beheersaspecten zoals het treffen van
maatregelen voor het verkrijgen van
deugdelijke verantwoordings- en controleinformatie van de beheersautoriteiten

Op basis van de uitkomsten van onze review hebben wij geconcludeerd
dat wij gebruik kunnen maken van de controlebevindingen van de
Auditdienst van het Ministerie van EZ.

Op www.rekenkamer.nl kunt u meer lezen over hoe onze rapporten bij de
jaarverslagen tot stand komen. Daar vindt u ook een verklarende
woordenlijst en een toelichting op de kwaliteitskaart uit ons rapport bij
het Jaarverslag 2009 van het Ministerie van EZ. Afkortingen die specifiek
zijn voor dit rapport, zijn opgenomen in de bijlagen.

1.3

Over het Ministerie van Economische Zaken
Wij rapporteren over de resultaten van ons onderzoek per jaarverslag.
In totaal zijn er 28 jaarverslagen. Dit rapport gaat over het jaarverslag
XIII: het Ministerie van Economische Zaken.

Het Ministerie van EZ heeft een regulerende en toezichthoudende taak op
het gebied van marktwerking en energiebeleid. Met de inzet van subsidies
stimuleert het ministerie daarnaast kennisontwikkeling en innovatie,
exportbevordering en ondernemerschap. Deze taken worden (in 2009)
voor een belangrijk deel uitgevoerd door de agentschappen SenterNovem,
Economische Voorlichtingsdienst (EVD), Octrooicentrum Nederland
(OCNL), Agentschap Telecom (AT) en andere uitvoeringsinstellingen en
intermediaire organisaties zoals de Nederlandse Mededingingsautoriteit
(NMa).
Ook heeft het ministerie tot taak de economische ontwikkeling van de
verschillende regio’s te stimuleren. De minister van EZ is eindverantwoordelijk voor de programma’s die gefinancierd worden met
gelden uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO).
De taken en verantwoordelijkheden die hieronder vallen, zijn onder meer
de algemene coördinatie, de organisatie van het beheer, de controle en
het toezicht op het beheer, en het ontdekken, melden en afwikkelen van
onregelmatigheden.
Ten slotte is de minister van EZ (samen met de minister van Financiën)
verantwoordelijk voor het beheer van het Fonds economische structuurversterking (FES). Het Ministerie van EZ voert de administratie van het

8

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

FES. Voor dit fonds hebben wij een apart rapport bij het jaarverslag
opgesteld.

In onderstaand overzicht geven wij een beschrijving van het ministerie
aan de hand van een aantal kengetallen.

Overzicht Het Ministerie van Economische Zaken in kengetallen*
Totaal verplichtingen

€ 4,7 miljard

Totaal uitgaven

€ 2,8 miljard

Totaal ontvangsten

€ 9,8 miljard

Betalingen buiten begrotingsverband

€ 249 miljoen

Apparaatsuitgaven

€ 421 miljoen

- waarvan personeelsuitgaven DG’s en

€ 107 miljoen

stafdirecties
Overdrachtsuitgaven (subsidies, specifieke

€ 2,4 miljard

uitkeringen)
Voorschotten (stand per 31 december

€ 6,5 miljard

2009)
Aantal begrotingsartikelen

11

- waarvan beleidsartikel (met operationele

8 (20)

doelstellingen)

3

- waarvan niet-beleidsartikel
Aantal personen werkzaam (in fte) per

3.775

ultimo 2009
Aantal directoraten-generaal (directies)

4 (11)
DG OI: 6 (REB, O, I, 3 bijzondere directies);
DG ET: 7 (TM, ED, ICT, EM, 1 bijzondere directie);
DG EP: 2 (AEP, EMC);
DG BEB: 2 (HP, IO).

Aantal baten-lastendiensten

4

•

bijdrage van moederdepartement

•

•

apparaatsuitgaven

•

•

eigen vermogen

•

SenterNovem € 91,5 miljoen; EVD € 57,5 miljoen;
OCNL € 16,5 miljoen; Telecom € 11,9 miljoen
SenterNovem € 159 miljoen; EVD € 75 miljoen;
OCNL € 16 miljoen; Telecom € 29 miljoen
SenterNovem € 11 miljoen; EVD € 3 miljoen;
OCNL € 1 miljoen; Telecom € 2 miljoen

Begrotingshoofdstuk

Economische Zaken: XIII

Begrotingsfonds

FES: D. uitgaven € 1.724 miljoen, ontvangsten € 1.724
miljoen.

Aantal Rechtspersonen met wettelijke taak
(bijdragen in 2009)

6
CBS (€ 195,4 miljoen), COVA (€ 93,5 miljoen), NIVR (€ 1
miljoen), NMi/Verispect (€ 15 miljoen), OPTA (€ 6,1 miljoen),
zbo NMa (€ 0,7 miljoen)

Recent onderzoek (vanaf 2007) van de

•

Algemene Rekenkamer (mede) op het
terrein van het Ministerie van EZ

Toezicht op mededinging door de NMa
(Algemene Rekenkamer, 2007a)

•

Staat van de Beleidsinformatie 2007 (Algemene
Rekenkamer, 2007c)

•

Subsidieregeling milieukwaliteit elektriciteitsproductie
(MEP) (Algemene Rekenkamer, 2007d)

•

Tariefstelling stadsverwarming (Algemene Rekenkamer,
2007e)

•

Europees handelssysteem voor CO2 -emmissierechten
(Algemene Rekenkamer, 2007f)

•

Terugblik reductie administratieve lasten voor het
bedrijfsleven (Algemene Rekenkamer, 2008a)

•

rapporten bij de jaarverslagen (Algemene Rekenkamer,

9

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

jaarlijks)
•

Staat van de Beleidsinformatie 2008 (Algemene
Rekenkamer, 2008b)

•

Herstructurering van bedrijventerreinen (Algemene
Rekenkamer, 2008c)

•

Tariefregulering energienetbeheer (Algemene
Rekenkamer, 2009a)

•

Buitenlandvergoedingen rijksambtenaren, deel A
(Algemene Rekenkamer, 2009b)

•

Buitenlandvergoedingen rijksambtenaren, deel B
(Algemene Rekenkamer, 2009c)

•

Rijk verantwoord 2008 (Algemene Rekenkamer, 2009d)

•

Staat van de Beleidsinformatie 2009 (Algemene
Rekenkamer, 2009f)

•

Weloverwogen toezicht (Algemene Rekenkamer, 2009g)

•

Rapport bij de Nederlandse EU-lidstaatverklaring
(Algemene Rekenkamer, 2009h)

•

Lissabonstrategie (Algemene Rekenkamer, 2009i)

•

Terugblik CO2-emisierechten, (Algemene Rekenkamer,
2009j)

•

Financiële verhoudingen tussen de bestuurslagen
(Algemene Rekenkamer, 2009k)

•

Overzicht stimuleringsmaatregelen (Algemene
Rekenkamer, 2010a)

•

Monitoring verwerving Joint Strike Fighter (jaarlijks,
recentste: Algemene Rekenkamer, 2010b)

•

EU-trendrapporten (jaarlijks; recentste: Algemene
Rekenkamer, 2010c)

•

Terugblik 2010 op Subsidieregeling MEP (Algemene
Rekenkamer, 2010d

•

Integriteitszorg Rijk 2009 (Algemene Rekenkamer,
2010d)

Grootschalige ICT-projecten

•

Geen

* Gegevensbronnen: Jaarverslag Ministerie van EZ 2009 en Directie FEZ van het Ministerie van EZ

Het Ministerie van EZ verleent veel subsidies. Uit voorgaand overzicht
blijkt dit uit het feit dat het ministerie vooral overdrachtsuitgaven heeft.
Dit verklaart ook de relatief hoge stand aan openstaande voorschotten,
waarbij we opmerken dat de stand extra is opgehoogd door de overdracht
van de MEP-regeling aan SenterNovem ad € 2,1 miljard. De ontvangsten
hebben voornamelijk betrekking op de aardgasbaten, waaronder de
afdracht op grond van de Meeropbrengstenregeling Gronings Aardgas
(MOR) en de opbrengsten deelname Energie Beheer Nederland (EBN) uit
de kleine velden.

Naar aanleiding van de mondiale recessie heeft het kabinet geld
uitgetrokken voor maatregelen om de economie te stimuleren.
De bedoeling is om zo de gevolgen van de recessie voor Nederlandse
huishoudens en bedrijven te dempen. De uitgaven die zijn verbonden aan
deze stimuleringsmaatregelen zijn toegevoegd aan de begrotingen van de
ministeries die deze maatregelen uitvoeren. Bij het Ministerie van EZ gaat
het om een bedrag van € 299 miljoen. Dit bedrag is door het ministerie

10

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

onder meer besteed aan de regelingen Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) en de uitbreiding van de Wet bevordering speur- en
ontwikkelingswerk (WBSO). Aan deze regelingen besteden wij aandacht in
onze praktijktoetsen; zie § 2.2.

11

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

2

Beleid

In het kader van ons onderzoek naar de departementale jaarverslagen
kijken wij onder andere naar het beleid en de beleidsinformatie. Hierbij
staan de volgende vragen centraal: is er in de begroting en in het
jaarverslag concrete informatie beschikbaar over beleid (§ 2.1) en hoe
werkt beleid maatschappelijk uit (§ 2.2)? Ook geven we een oordeel over
de totstandkoming van de beleidsinformatie (§ 2.3).

2.1

Beschikbaarheid beleidsinformatie
Wij controleren ieder jaar of de minister zich in het jaarverslag voldoende
verantwoordt over de vraag of zijn/haar beleidsdoelen zijn gerealiseerd,
de benodigde prestaties zijn geleverd en de daarvoor in de begroting
afgesproken middelen zijn ingezet. Om hier zicht op te krijgen gaan wij
na of de minister in het jaarverslag per operationele doelstelling
informatie heeft opgenomen over doelen, prestaties en middelen en zo
niet, of de minister het ontbreken van die informatie heeft uitgelegd (het
zogenoemde ‘comply or explain’-principe).

2.1.1

Aandachtspunten

In de kwaliteitskaart beleidsinformatie zoals deze is afgebeeld in ons
rapport bij het Jaarverslag 2009 van het Ministerie van EZ, staat per
artikel aangegeven hoeveel procent van de gerealiseerde verplichtingen
wordt toegelicht met beleidsinformatie. Wanneer 90% of meer van de
gerealiseerde verplichtingen op een artikel is toegelicht met beleidsinformatie, is het betreffende vakje wit gekleurd.

Bij één artikel heeft de minister voor minder dan de helft van de
verplichtingen aangegeven of zij daarmee heeft gedaan wat zij van plan
was te doen (donkeroranje vakjes in de kwaliteitskaart beleidsinformatie).
Daarnaast heeft de minister bij twee artikelen voor minder dan de helft
van de verplichtingen aangegeven of de minister daarmee haar beoogde
doel heeft bereikt (donkeroranje vakjes in de kwaliteitskaart
beleidsinformatie).

12

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

In twee gevallen legt de minister niet voldoende uit waarom beleidsinformatie niet beschikbaar is (aangegeven met sterretjes in de
kwaliteitskaart beleidsinformatie).
Wanneer deze informatie ontbreekt kan de Tweede Kamer niet beoordelen
of de minister haar uitgaven heeft gedaan conform de begrotingswet.

Veilig en betrouwbaar elektronisch en postnetwerk
De minister werkt een aantal aspecten van de doelstelling ‘Een veilig en betrouwbaar
elektronisch en postnetwerk’ uit in haar verantwoording. De formulering in het
jaarverslag wijkt echter af van die in de begroting. Dit bemoeilijkt de vergelijking tussen
beoogde en behaalde doelen. De minister verantwoordt zich door middel van het
effectgegeven ‘Overkomstduur brieven’ over maar één aspect van de doelstelling,
namelijk een betrouwbaar postnetwerk. Dit vinden wij een te beperkte onderbouwing
van het beoogde maatschappelijk effect. De minister geeft niet aan hoe veilig het
postnetwerk, en hoe veilig en betrouwbaar het elektronisch netwerk (zouden moeten)
zijn. De Tweede Kamer heeft hierdoor maar beperkt inzicht in de effectiviteit van dit
beleid.

Leesbaarheid/ informatiewaarde
De toelichting bij de realisatie is over het algemeen uitgebreider en
informatiever dan voorgaande jaren. Het plaatsen van de prestatiegegevens bij het desbetreffende instrument vergroot de leesbaarheid. De
gebruikte kaders illustreren en verlevendigen de toelichting per
instrument. Al met al concluderen we dat de informatiewaarde van het
jaarverslag is vergroot.

2.1.2

Ontwikkelingen in begrotingen en jaarverslagen van afgelopen
jaren

Om de ontwikkeling in de tijd te laten zien presenteren we in figuur 3 op
departementaal niveau de beschikbaarheid van de beleidsinformatie in de
jaarverslagen over 2006, 2007, 2008 en 2009 en in de begrotingen van
2006, 2007, 2008, 2009 en 2010.

13

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Figuur 3. Informatie over beleid in begroting en jaarverslag Ministerie van EZ
14

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

In het Jaarverslag 2009 heeft het ministerie voor 75% van de
operationele doelstellingen concrete informatie opgenomen over het
behalen van deze doelstellingen. Concrete informatie over de prestaties is
bij 90% van de operationele doelstellingen beschikbaar. Het Jaarverslag
2009 biedt daarmee een beter inzicht in de doelrealisatie en prestaties
dan het Jaarverslag 2008.

2.2

Praktijktoets
Met onze zogenoemde praktijktoets willen we zicht krijgen op de bijdrage
van beleid aan de oplossing van een bepaald maatschappelijk probleem.
We beoordelen deze bijdrage door naar het beleid te kijken vanuit de
praktijk van de ‘beleidsadressant’: de burger, het bedrijf of de instelling
die met een bepaald probleem te maken heeft. Wat heeft het beleid
concreet voor deze direct belanghebbenden opgeleverd? Tegelijkertijd
kijken we voor de door ons onderzochte onderwerpen ook naar de relatie
tussen de inhoud en de uitkomsten van het rijksbeleid en de (financiële)
verantwoording daarover: wordt het geld besteed aan de afgesproken
doelen?

Om dit in beeld te krijgen hebben we bij het Ministerie van EZ onderzoek
gedaan naar de Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO)
en de Garantie Ondernemingsfinanciering (GO). Deze regelingen vallen
onder de artikelen 2 ‘Een sterk innovatievermogen en 3 ‘Een concurrerend ondernemingsklimaat’ uit het Jaarverslag 2009 van het Ministerie
van EZ. Het financieel belang dat met deze onderwerpen is gemoeid
bedraagt € 616 miljoen begroot respectievelijk € 242 miljoen toegezegd
in 2009. In deze paragraaf geven we de bevindingen van ons onderzoek
weer. In onze aparte publicatie met de overkoepelende bevindingen over
de praktijktoetsen – Staat van de beleidsinformatie 2010 (Algemene
Rekenkamer 2010f) – is meer informatie over de gebruikte onderzoeksmethode te vinden.

2.2.1

Meer bedrijven die meer (technologische) kennis ontwikkelen en
benutten

Het innovatiebeleid van het Ministerie van EZ wordt uitgevoerd met een
aantal instrumenten om bedrijven te stimuleren om te innoveren. Want
ook al is Nederland een welvarend land met een goede concurrentiepositie, toch wordt gewaarschuwd dat hier te weinig groei wordt
gegenereerd met innovaties.

15

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Deze praktijktoets richt zich op een omvangrijk beleidsinstrument van het
Ministerie van EZ, namelijk de Wet bevordering speur- en ontwikkelingswerk (WBSO). De WBSO bestaat sinds 1994 en geeft bedrijven die
aan onderzoek en ontwikkeling doen een vermindering van de afdracht
loonbelasting en premie volksverzekering. Hierdoor dalen de kosten voor
de ondernemer om aan onderzoek en ontwikkeling te doen. De aanname
achter het beleid is dat deze fiscale regeling ondernemers aanzet meer te
investeren in speur- en ontwikkelingswerk en dat dit vervolgens leidt tot
meer innovatie. De WBSO is tijdelijk uitgebreid met het crisispakket.

Opzet van de WBSO
De afdrachtvermindering van de WBSO is afhankelijk van de omvang van de loonsom van het speuren ontwikkelingswerk en kent twee schijven. Voor 2009 en 2010 is het WBSO-budget tijdelijk
verhoogd als gevolg van het aanvullende (crisis)beleidsakkoord. Dit betekent ook een tijdelijke
verandering in voorwaarden.
• De eerste schijf omvat alle loonuitgaven voor speur- en ontwikkelingswerk tot en met € 150.000
(2008: € 110.000) en kent een standaardkortingspercentage van 50% (2008: 42%). In 2010 wordt
deze grens in het kader van lastenverlichting aan het bedrijfsleven tijdelijk verhoogd tot € 220.000.
• De tweede schijf omvat alle loonuitgaven voor speur- en ontwikkelingswerk boven deze waarde en
kent een kortingspercentage van 18% (2008: 14%).
• De in 2001 ingevoerde startersfaciliteit houdt in dat voor startende ondernemingen de
afdrachtvermindering in de eerste schijf 64% (2008: 60%) bedraagt in plaats van 50%.
• De maximale afdrachtvermindering per aanvrager bedraagt jaarlijks € 14 miljoen (2008: € 8
miljoen).
• Voor zelfstandigen zonder personeel is er een vaste aftrek van € 11.806 (2008: € 11.608) op de
inkomstenbelasting, als zij minimaal vijfhonderd uren besteden aan speur- en ontwikkelingswerk.
• De startersfaciliteit houdt voor startende zelfstandigen zonder personeel in dat de vaste aftrek
verhoogd wordt tot € 17.710 (2008: € 17.413).

Voor dit onderzoek hebben we verschillende gesprekken gevoerd en
stukken bestudeerd van het Ministerie van EZ en van andere partijen
zoals het Centraal Bureau voor de Statistiek en onderzoeksbureaus.

De WBSO is in opzet bedoeld voor alle ondernemers in Nederland. Het
merendeel besteedt echter geen tijd aan speur- en ontwikkelingswerk en
komt dus niet in aanmerking voor WBSO-aftrek. Van de ondernemers die
wel tijd besteden aan speur- en ontwikkelingswerk maakt ruim de helft
gebruik van de WBSO.

De WBSO is een fiscale maatregel. De omvang ervan is vergelijkbaar met
het hele innovatiebudget van het Ministerie van EZ. In 2009 was er € 616
miljoen begroot voor de WBSO. We kunnen beoordelen of het beoogde
doel is gerealiseerd door te kijken naar de besteding van middelen:

16

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

onderzoek heeft aangetoond dat een gemiddelde ontvanger de kostenverlaging besteedt aan speur- en ontwikkelingswerk en daarbovenop
eigen geld inlegt.
De extra middelen die in 2009 en 2010 beschikbaar zijn gesteld voor de
WBSO, komen uit het crisispakket. Het doel daarvan is om speur- en
ontwikkelingswerk te behouden en meer financiële ruimte te verschaffen.

Het Ministerie van EZ hanteert op de begroting als prestatiegegeven voor
dit instrument het gebruik van de WBSO in arbeidsjaren. ‘Gebruik’ betreft
hier de goedkeuringen; de daadwerkelijke verrekeningen voor de WBSO
vormen daar ongeveer 75% à 80% van. Het budget van de Belastingdienst is afgestemd op deze ervaringscijfers.

Het ministerie laat voor inzicht in het effect van de WBSO onderzoek
uitvoeren en rapporteert over de uitkomsten aan de Tweede Kamer.
Hieruit blijkt dat WBSO-gebruikers als gevolg van de toename in hun
speur- en ontwikkelingsuitgaven iets meer omzet uit nieuwe producten
realiseren, een onderdeel van het innovatieproces. Aan de andere kant
heeft het Ministerie van EZ weinig informatie over de mate waarin de
WBSO ook bijdraagt aan de hogere doelen innovatiekracht en
economische groei.

2.2.2

Stimuleren van meer en beter ondernemerschap

Als gevolg van de kredietcrisis is de bancaire kredietverlening onder druk
komen te staan. Het Ministerie van EZ heeft daarom een aantal
maatregelen getroffen om de bancaire kredietverlening aan bedrijven te
verbeteren. Een van deze maatregelen is de Garantie Ondernemingsfinanciering (GO). Hiermee wil het ministerie grote en middelgrote
bedrijven die in de kern gezond zijn aan een krediet helpen, zodat die
bedrijven kunnen blijven voortbestaan, investeringen doen of overnames
plegen. De regeling is tijdelijk en geldt voorlopig tot eind 2010.

17

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

18
Uitvoering van de GO
De regeling werkt als volgt. Een ondernemer gaat voor een krediet naar een van de deelnemende
banken 1. De bank besluit of hij voor de financiering van dat krediet een aanvraag wil doen om gebruik
te maken van de GO. In dat geval dient de bank een verzoek tot garantstelling in bij Agentschap NL 2.
Dat is een agentschap van het Ministerie van EZ; dit agentschap voert voor het ministerie de GO uit.
Banken kunnen bij de verstrekking van een krediet een garantstelling van de Staat krijgen van 50%
van de verstrekte lening. De bank draagt het risico voor de overige 50%. Mocht een ondernemer niet
aan zijn verplichtingen kunnen voldoen, dan ligt het risico dus niet alleen bij de bank, maar ook (voor
de helft) bij de Staat. De regeling verlaagt daarmee het risico van een bank bij het verstrekken van
een krediet. Verondersteld wordt dat banken dan sneller een krediet zullen verstrekken.
Het krediet dat onder de regeling mag worden verstrekt ligt tussen de € 1,5 miljoen en € 150 miljoen
per bedrijf. Dat betekent dat de garantie door de Staat maximaal € 75 miljoen per krediet bedraagt.
De garantie (en daarmee de lening) kent een looptijd van maximaal acht jaar.

Voor dit onderzoek hebben we gesprekken gevoerd met het Ministerie van
EZ, SenterNovem en enkele vertegenwoordigers van bedrijven en banken.
Ook hebben we een beperkte schriftelijke vragenlijst uitgezet bij
deelnemende banken. Daarnaast hebben we stukken van het Ministerie
van EZ en het Centraal Planbureau gebruikt. Het is van belang om te
vermelden dat dit onderzoek een momentopname betreft. Zo zijn de
recente uitbreidingen van de GO uit maart 2010 hier niet in meegenomen.

Vanuit het bedrijfsleven kwamen signalen binnen bij het Ministerie van EZ
dat behoefte was aan deze regeling, omdat het sinds de kredietcrisis
lastig bleek om krediet te ontvangen. De GO richt zich op ondernemers:
zij moeten makkelijker krediet kunnen krijgen. Bij een succesvolle
aanvraag ontvangt een ondernemer een krediet dat hij zonder de GO
wellicht niet had ontvangen. Van het aanvraagproces merkt een
ondernemer weinig, omdat een bank de aanvraag doet.

Banken besluiten over het al dan niet aanvragen van een GO wanneer zij
een kredietaanvraag krijgen. De banken vormen dus een essentiële
schakel bij het uitvoeren van deze regeling. De banken kunnen door de
GO kredieten verstrekken aan partijen aan wie ze anders wellicht geen
krediet zouden hebben verstrekt. De banken die we hebben geïnterviewd
geven aan dat de GO drempelverlagend werkt voor banken om een

1

Dit zijn ABN-Amro, Fortis Bank Nederland, ING, Rabobank, NIBC Bank, Friesland Bank, Van

Lanschot Bankiers, New HBU II, Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ (Holland), Triodos Bank en Royal Bank
of Scotland (RBS).
2

Agentschap NL is per 1 januari 2010 ontstaan uit een fusie van SenterNovem, EVD en

OctrooiCentrum Nederland. De GO werd tot 1 januari 2010 uitgevoerd door SenterNovem.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

krediet te verstrekken. Bovendien kunnen banken meer en/of grotere
kredieten verstrekken, omdat het kapitaalbeslag op de bankbalans kleiner
wordt door de staatsgarantie.

De GO is in 2009 aanzienlijk minder gebruikt dan begroot: er was eind
2009 € 242 miljoen toegezegd, terwijl er in totaal € 1 miljard begroot
was. Het gebruik is vanaf december 2009 wel flink toegenomen.

Het Ministerie van EZ is voorzichtig met het bepalen van doelen voor de
GO, omdat externe factoren een rol kunnen spelen bij het slagen van de
regeling. Er is (nog) geen informatie beschikbaar over de effecten van de
GO op de hoeveelheid verleende kredieten of de economie. Het ministerie
geeft aan dat het gewenste eindresultaat van de GO moeilijk te bepalen
is. Het ministerie wijt de lage benutting in 2009 aan de aanloopfase die
nodig is geweest om de regeling bekendheid te geven.

2.3

Oordeel over totstandkoming informatie in jaarverslag over gevoerd beleid
De informatie over het gevoerde beleid dient op grond van de CW 2001:
•

op deugdelijke wijze tot stand te zijn gekomen;

•

te voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften;

•

te voldoen aan de daaraan te stellen kwaliteitsnormen.

De eerste twee aspecten betrekken wij in dit oordeel. Over het derde
aspect rapporteren wij eerder in dit hoofdstuk onze bevindingen voor
zover wij daar onderzoek naar hebben gedaan.

Om tot een oordeel te komen over de totstandkoming van de informatie
over het gevoerde beleid selecteren wij jaarlijks één of enkele effect- of
prestatiegegevens. Dit jaar hebben we de totstandkoming van
prestatiegegeven Gebruik WBSO in arbeidsjaren (artikel 2, operationele
doelstelling 2) uit het Jaarverslag 2009 van het Ministerie van EZ
onderzocht.

Oordeel
Op grond van ons onderzoek hebben we vastgesteld dat de informatie
over het prestatiegegeven Gebruik WBSO in arbeidsjaren op deugdelijke
wijze tot stand is gekomen en voldoet aan de verslaggevingseisen.

19

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

In de bijlagen van ons rapport bij het Jaarverslag 2009 van het Ministerie
van EZ staat een overzicht van alle fouten en onzekerheden.

20

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

3

Bedrijfsvoering

Wij hebben de bedrijfsvoering van het Ministerie van EZ onderzocht.
Onder de bedrijfsvoering vallen alle bedrijfsprocessen die ervoor zorgen
dat een ministerie functioneert. Het gaat dan om de primaire processen,
de faciliterende processen en de sturing en beheersing daarvan.
In dit hoofdstuk geven we ons oordeel over het financieel beheer en
materieelbeheer en gaan we in op eventuele onvolkomenheden die we
daarin hebben aangetroffen (§ 3.1). Vervolgens schetsen we de ontwikkeling in de onvolkomenheden in de bedrijfsvoering (§ 3.2).
We komen in dit hoofdstuk ook terug op enkele onderwerpen uit ons
rapport Rijk verantwoord 2008 (Algemene Rekenkamer, 2009d), te
weten: het managementcontrolsysteem van het ministerie (§ 3.3) en het
principe ‘single information, single audit’ (sisa) (§ 3.4). We beschrijven in
§ 3.2 ook ontwikkelingen in enkele specifieke EZ-onderwerpen; het
autorisatiebeheer bij SenterNovem, het reviewbeleid, een deelneming in
een vennootschap, de Regeling milieukwaliteit elektriciteitsproductie en
EFRO. Ten slotte geven we nog een oordeel over de totstandkoming van
de informatie over de bedrijfsvoering (§ 3.5).

3.1

Oordeel over het financieel beheer en materieelbeheer
Het financieel beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden
administraties moeten op grond van de CW 2001 voldoen aan de eisen
van rechtmatigheid, ordelijkheid en controleerbaarheid.

Oordeel
De onderzochte onderdelen van het financieel beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden administraties van het Ministerie van
Economische Zaken voldeden in 2009 aan de in de CW 2001 gestelde
eisen, met uitzondering van de Europese aanbestedingen bij de EVD.

In de bijlagen van ons rapport bij het Jaarverslag 2009 van het Ministerie
van EZ staat een overzicht van alle fouten en onzekerheden.

21

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

3.1.1

Europese aanbestedingen bij de EVD

Bij de EVD zijn bij verscheidene opdrachten de Europese aanbestedingsrichtlijnen niet nageleefd. Er is sprake van vijf fouten voor een totaalbedrag van € 858.913. Daarnaast zijn er vier onzekerheden geconstateerd à € 1.340.436. Overkoepelende oorzaak van deze fouten en
onzekerheden is het niet naleven van interne procedures. Daardoor wordt
er bijvoorbeeld slechts één offerte opgevraagd of is er geen (juridische)
onderbouwing voor het niet aanbesteden in het dossier aanwezig. Deze
fouten en onzekerheden zijn geconstateerd door de auditdienst van EZ.
Op één punt wijken wij af van de oordeelsvorming van de auditdienst. Dit
betreft uitgaven die betrekking hebben op een oud contract dat indertijd
niet als een Europese aanbestedingsfout is aangemerkt. Dit hebben wij
als een kwantitatieve fout meegerekend.
Gezien het voorgaande beoordelen wij het inkoopproces van de EVD als
onvoldoende, als het gaat om Europese aanbestedingen. Wij merken dit
aan als een onvolkomenheid.

De EVD heeft de dossiers waarin de auditdienst van het Ministerie van
Economische Zaken (ADEZ) fouten en onzekerheden constateerde,
voorgelegd aan de directie Wetgeving en Juridische Zaken voor advies
over en beoordeling van de argumentatie van de ADEZ. De EVD heeft
bovendien een extern advocatenkantoor ingeschakeld om de
aanbestedingsdossiers nogmaals te beoordelen. Dit hele proces heeft
ertoe geleid dat twee dossiers die in eerste instantie door de ADEZ als
fouten waren aangemerkt, door de ADEZ zijn omgezet in onzekerheden.

In 2010 is de EVD onderdeel geworden van Agentschap NL samen met
SenterNovem en OCNL. Deze organisaties hebben hun eigen contracten
en raamovereenkomsten met leveranciers. Het samenvoegen van deze
contracten/dossiers zal een uitdaging zijn voor Agentschap NL, met
risico’s op fouten. Wij bevelen aan juist nu extra te sturen op naleving
van de interne procedures en de inkoopfunctie te versterken. Wij geven
de minister verder in overweging dit moment aan te grijpen voor een
integrale controle van alle contractdossiers, vergelijkbaar met de actie
Schoon Schip van Directie Bedrijfsvoering (zie § 3.2.2 ‘Transactieuitgaven facilitair management’).

22

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

3.2

Ontwikkeling in de bedrijfsvoering
Figuur 4 toont de ontwikkeling van de onvolkomenheden in de bedrijfsvoering van het Ministerie van EZ over de afgelopen drie jaar. Te zien is
welke onvolkomenheden wij de laatste jaren hebben aangetroffen in het
financieel beheer en het materieelbeheer en in de overige onderdelen van
de bedrijfsvoering, en welke onvolkomenheden zijn opgelost.

Figuur 4

3.2.1

Verantwoordingstraject beleidsgelden SenterNovem

In het Rapport bij het Jaarverslag 2008 (Algemene Rekenkamer, 2009e)
hebben wij het verantwoordingstraject van beleidsgelden bij
SenterNovem beoordeeld als een onvolkomenheid in het financieel
beheer. Het verantwoordingsproces van SenterNovem over de
beleidsgelden van het Ministerie van EZ en de verantwoordingsinformatie
naar de EVD toe was niet op orde. Dit werd vooral veroorzaakt, doordat
de financiële administraties van SenterNovem (het systeem BAS) en het
Ministerie van EZ (het systeem SAP) niet op elkaar aansloten, waardoor
SenterNovem extra acties heeft moeten uitvoeren. Wij hebben een aantal
aanbevelingen gedaan, bedoeld om het verantwoordingsproces
structureel te verbeteren. Deze zijn:
•

de interface BAS-SAP verbeteren en onderhouden;

•

elk kwartaal aansluiting maken tussen BAS en SAP en dit inbedden in
de reguliere bedrijfsvoering;

•

onderzoek doen naar mogelijke vervanging van het huidige BAS.

De aanbevelingen zijn opgevolgd, waardoor de basis voor onze
onvolkomenheid weg is gevallen.

23

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Interface BAS-SAP verbeteren en onderhouden
De financiële gegevens uit het BAS over de toegezegde en verstrekte
subsidies verwerkt SenterNovem in de SAP-administratie van het
Ministerie van EZ. Dit gaat via een ‘interface BAS-SAP’: een digitale
verbinding tussen beide systemen. Hiermee worden de financiële
gegevens uit BAS overgeseind en ‘vertaald’ naar SAP. Deze interface
functioneerde in 2008 niet juist, waardoor er verschillen ontstonden
tussen de twee systemen. In 2009 heeft het noodzakelijke onderhoud aan
deze interface BAS-SAP plaatsgevonden. Het risico dat er verschillen
ontstaan, is hiermee verminderd.

Elk kwartaal aansluiting maken tussen BAS en SAP en dit inbedden in de
reguliere bedrijfsvoering
Het is nodig om de BAS-administratie periodiek af te sluiten en aan te
sluiten met de SAP-administratie van het ministerie om zo goede
informatie te geven aan de opdrachtgevers en om de saldibalansstanden
intern te beheersen. Door de periodieke afsluiting kan SenterNovem tijdig
de verschillen ontdekken en corrigeren. In 2009 heeft SenterNovem de
standen uit het BAS periodiek met SAP afgestemd.

Onderzoek doen naar mogelijke vervanging huidig systeem BAS
De ontwikkelingen in 2009, zoals de interface die goed is gaan werken, de
afstemmingen die worden gemaakt, maar met name de correctiemodules
die zijn geïmplementeerd, maken het volgens SenterNovem niet langer
nodig een ander systeem te overwegen ter vervanging van BAS. Wel
merken wij op dat implementatie van de tweede correctiemodule van
essentieel belang is. Hiermee samenhangend dient ook intrekking van de
autorisaties van de ‘superaccounts’ plaats te vinden. Zie ook § 3.2.3
‘Autorisatiebeheer bij SenterNovem’.

We blijven de ontwikkelingen bij het nieuw opgerichte Agentschap NL
volgen.

3.2.2

Transactie-uitgaven Facilitair Management

In 2009 is directie Facilitair Management (FM) met Personeel &
Organisatie en Informatie & Automatisering gefuseerd tot Directie
Bedrijfsvoering (DBV). In het Rapport bij het Jaarverslag 2008 (Algemene
Rekenkamer, 2009e) hebben wij de transactie-uitgaven (en dan vooral
contractbeheer en factuurcontrole) van de directie Facilitair Management
beoordeeld als een onvolkomenheid in het financieel beheer. De voornaamste tekortkomingen die wij hebben geconstateerd, waren dat het
onduidelijk was wie verantwoordelijk is voor de kwaliteit van het

24

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

inkoopdossier (de stafdirecties als budgethouder of de afdeling inkoop) en
dat het centrale contractenregister niet actueel was. Daarnaast ontbraken
in de inkoopdossiers soms belangrijke stukken als actuele prijslijsten,
overeenkomsten of opdrachten met onder andere als gevolg dat enkele
contracten (deels) in strijd zijn met de Europese aanbestedingsregels en
facturen in 2008 mogelijk onterecht betaald waren. Verder werden
soortgelijke kosten op verschillende grootboekrekeningen/kostensoorten
geboekt. Dat leidde tot minder inzicht in de totale kosten per soortgelijke
dienst of levering. Ook waren er diverse uitzonderingsprocedures en zijn
werkinstructies onvoldoende geborgd in de Administratieve Organisatie
(AO). Daardoor neemt het risico op fouten in de administratie toe. Onze
aanbevelingen waren als volgt:
•

Verschaf duidelijkheid over taken, bevoegdheden en
verantwoordelijkheden van betrokken actoren in het inkoopproces.

•

Actualiseer het contractregister.

•

Geef inzicht in de totalen van soortgelijke kosten.

•

Actualiseer procedures voor factuurcontroles en voer deze uit. Grijp in
bij achterblijvende resultaten.

De Directie Bedrijfsvoering heeft in de loop van 2009 een aantal
initiatieven ontplooid, zoals het actualiseren van het contractregister, de
Administratieve Organisatie/Interne Controle (AO/IC) uitschrijven en het
herinrichten van het proces voor inkoop- en contractdossiers. Verder
heeft de DBV de actie Schoon Schip uitgevoerd. Die actie houdt in dat alle
122 inkoopovereenkomsten van de DBV zijn doorgelicht. Zie hiervoor
verder § 3.3.2. Met deze actie is het eigen contractenregister van de DBV
geactualiseerd. Hierbij merken wij wel op dat een centraal contractenregister (met alle contracten van de EZ-organisatie) nog ontbreekt.

We zien verbeteringen in de werkwijze van de DBV. Wij vinden de
ontwikkelingen dusdanig positief dat de onvolkomenheid vervalt. Wel is
het zaak dat de DBV deze verbeteringen vasthoudt, zodat in 2010 de
resultaten van deze verbeteringen concreet zichtbaar worden. We zullen
de ontwikkelingen blijven volgen.

3.2.3

Autorisatiebeheer bij SenterNovem

Bij SenterNovem, dat voor het Ministerie van EZ beleid uitvoert rond de
onderwerpen innovatie, energie en klimaat, zijn door de auditdienst van
het Ministerie van EZ enkele verbeterpunten met betrekking tot het
autorisatiebeheer van het administratiesysteem (BAS) gesignaleerd. Ook
wij hebben in ons Rapport bij het Jaarverslag 2008 (Algemene Reken-

25

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

kamer, 2009e) opgemerkt dat risico’s bestaan in het autorisatiebeheer bij
SenterNovem.

Al in 2005 constateerde de auditdienst dat een aantal beheerders van het
administratiesysteem bij SenterNovem de mogelijkheid had om
rechtstreeks mutaties aan te brengen in de database zonder controlesporen achter te laten. Na een aanbeveling van de auditdienst uit 2008 is
SenterNovem in 2009 gestart met een verbetertraject. Onderdeel hiervan
is de implementatie van een tweetal correctiemodules. In 2009 is de
eerste correctiemodule in gebruik genomen die medewerkers in staat stelt
om zelf correcties in de database door te voeren waarbij een controlespoor zichtbaar blijft. De tweede correctiemodule wordt medio 2010 in
gebruik genomen. Tot dan kunnen zeven beheerders rechtstreeks in de
database mutaties aanbrengen zonder controlesporen achter te laten.
Deze mutaties mogen alleen na goedkeuring van de afdeling Finance en
Assurance plaatsvinden.

Sinds 1 januari 2010 heeft SenterNovem nieuwe procedures en een
autorisatiematrix geïmplementeerd. De juistheid van de autorisatiematrix
heeft de auditdienst van het Ministerie van EZ echter nog niet kunnen
vaststellen en ook in het beheer ontbreken bepaalde periodieke controles.
Het is van belang dat de vereiste functiescheidingen correct zijn
doorvertaald naar autorisaties in BAS.

Er bestaat geen verhoogd risico op onrechtmatige verplichtingen of
betalingen vanwege de beheersmaatregelen in het betaalproces. Wel zien
wij nog een risico voor de betrouwbaarheid van de gegevens in het
administratiesysteem zolang de tweede correctiemodule niet is
geïmplementeerd. Wij bevelen aan na inwerkingtreding van de tweede
correctiemodule de autorisaties van deze zeven beheerders in te trekken
en een uitzonderingsprocedure in te stellen voor noodzakelijke correcties
die rechtstreeks in de database plaatsvinden. Verder bevelen wij aan dat
de auditdienst de juistheid van de autorisatiematrix zo snel mogelijk
vaststelt.

3.2.4

Reviewbeleid

In 2008 hebben wij geconstateerd dat het aantal bij EZ uitgevoerde
reviews, met de invoering van het aangepaste reviewbeleid in 2008, flink
is teruggelopen, van veertig in de oude situatie naar drie in 2008. Wij
vinden het belangrijk dat ministers beschikken over een toereikend beleid
om misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidiegelden te voorkomen en
terug te dringen. Een goed controlebeleid is daar een onderdeel van, via

26

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

accountantscontrole door de accountants van de subsidieontvangers,
aangevuld met een steekproefsgewijze review vanuit de ministeries op de
kwaliteit van die accountantscontroles. Die reviews richten zich in de
praktijk niet alleen op de algemene kwaliteitseisen van een accountantscontrole, maar in het bijzonder ook op de specifieke belangen van de
minister, zoals de controle op de naleving van de subsidievoorwaarden.
We vinden het van belang dat de dienstonderdelen een gedegen
risicoanalyse uitvoeren om zo vast te stellen voor welke subsidies reviews
nodig zijn.

Gedurende het jaar kunnen de beleidsdirecties en baten-lastendiensten
reviews bij de auditdienst aanvragen. Aanvullend hierop is er een vast
inventarisatiemoment in het najaar, geïnitieerd door directie FEZ en de
departementale auditdienst.

In 2009 hebben wij vastgesteld dat directie FEZ en de departementale
auditdienst in het najaar, in samenspraak met de beleidsdirecties,
besluiten welke reviews uitgevoerd moeten worden. De beleidsdirecties
moeten hiervoor risicoanalyses aanleveren. Keuze van de reviews is niet
in alle gevallen te herleiden naar de risicoanalyses van de beleidsdirecties. Wij bevelen aan dat alle beleidsdirecties expliciet in hun
risicoanalyses aandacht besteden aan de keuze van de reviews.

3.2.5

Overeenkomst met ondernemer

De Staat der Nederlanden (in casu het Ministerie van EZ) heeft een
overeenkomst met een ondernemer afgesloten met bepaalde rechten op
opbrengsten. Omdat de ondernemer de benodigde informatie al enige
jaren niet levert kon de externe accountant geen verklaring afgeven.
De ondernemer krijgt onder de overeenkomst op een bepaald moment
recht op een winstuitkering, waardoor afwikkeling van dit dossier op korte
termijn van groot belang is.

3.2.6

Regeling milieukwaliteit elektriciteitsproductie (MEP)

De MEP-regeling komt al een aantal jaren terug in onze rapporten bij het
jaarverslag. In 2007 publiceerden we een onderzoek naar de financiële
beheersbaarheid, doelmatigheid en doeltreffendheid van de MEP-regeling.
Op 25 maart 2010 verscheen onze terugblik naar dit onderzoek.

27

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Overgang EnerQ naar SenterNovem
Per 1 januari 2009 is de uitvoering van de MEP overgegaan van EnerQ

28
3

naar SenterNovem. EnerQ voerde geen verplichtingenadministratie.
Daardoor moesten in één keer alle verplichtingen van toekomstige MEPbetalingen worden ingeboekt bij SenterNovem. De stand van deze
openstaande MEP-verplichtingen was per 31 december 2009 € 6,6
miljard.
Het ging per 1 januari 2009 om een verplichtingenstand van € 7,6
miljard. 4 In overleg met het Ministerie van Financiën heeft het Ministerie
van EZ besloten om deze € 7,6 miljard weer te geven als correctie in de
openingssaldibalans EZ 2009 op de stand van de openstaande
verplichtingen. De conversie is toegelicht in het jaarverslag van het
Ministerie van EZ, conform de verslaggevingsvoorschriften. Door de
overdracht is de voorschottenstand van het Ministerie van EZ met
ongeveer € 2,1 miljard verhoogd.

Biomassaverklaring
In ons Rapport bij het Jaarverslag 2006 (Algemene Rekenkamer, 2007b)
gaven we aan dat het wenselijk was om een controleprotocol voor de
accountantscontrole op de biomassaverklaringen verplicht te stellen.
Het ministerie is er verscheidene keren, 1 januari 2009 en 1 januari
2010, niet in geslaagd om het controleprotocol te publiceren. Gezien het
belang voor een rechtmatige uitvoering van deze regeling vragen wij
aandacht voor een snelle publicatie van het controleprotocol. In onze
Terugblik 2010 op de MEP-regeling heeft de minister aangegeven dat het
controleprotocol in het voorjaar 2010 gepubliceerd zal worden.

3.2.7

EFRO-programmaperiode 2000-2006

In 2006 heeft Nederland een ‘gele’ kaart gekregen van de Europese
Commissie vanwege systematische tekortkomingen in het beheer van de
Nederlandse EFRO-programma’s Flevoland, Noord, Oost, Stedelijke
gebieden en Zuid. 5 Naar aanleiding hiervan heeft de minister actie
ondernomen en het Nationaal Actieplan (NAP) opgesteld.

3

De MEP werd beheerd door TenneT (de netbeheerder van het landelijk hoogspanningsnet), die

voor deze taak als zelfstandig bestuursorgaan (zbo) was aangewezen en die deze taak had
gemandateerd aan haar dochter EnerQ. Voor de leesbaarheid gebruiken wij hier de naam EnerQ.
De wettelijke taak en de zbo-status zijn op 1 januari 2009 vervallen.
4

Deze € 7,6 miljard is het resultaat van de volgende berekening: de bruto maximale aangegane

MEP-verplichtingen volgens SenterNovem (€ 10,5 miljard) minus de uitbetaalde MEPsubsidiegelden tot en met 2008 (€ 2,1 miljard) en aanpassingen voortvloeiend uit de controle van
de auditdienst.
5

EFRO-programma’s geven aan op welke wijze en voor welk soort projecten de Europese middelen

zullen worden ingezet.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

29

Onderdeel van het NAP was dat de auditdienst van het Ministerie van EZ
de uitgaven tot en met ultimo 2006 opnieuw zou controleren. De auditdienst heeft de uitkomsten van de hercontrole op 4 april 2008 aan de
Europese Commissie gerapporteerd. Vervolgens heeft de Commissie een
audit op de hercontrole uitgevoerd, waarbij de commissie het niet op alle
punten eens was met de bevindingen van de auditdienst.

Na verscheidene malen op hoog ambtelijk niveau te hebben overlegd, is
uiteindelijk in 2009 overeenstemming bereikt met de Europese Commissie
over het correctiebedrag. Op 8 december 2009 heeft de minister van EZ
‘het afsluitend correctievoorstel inzake het Nederlandse Nationaal
Actieplan EFRO’ naar de Commissie gestuurd voor goedkeuring. Hierbij is
de grondslag voor het correctiebedrag op ruim € 160 miljoen gesteld. Dit
bedrag betreft de totale subsidiabele kosten. Het bedrag bestaat dus uit
EFRO, nationale cofinanciering, regionale en private financiering. De
Europese Commissie zal alleen de EFRO-gelden kunnen terugvorderen.

Op 8 maart 2010 heeft de Europese Commissie ingestemd met het
correctievoorstel, maar met een aantal kanttekeningen. Het voorgestelde
correctiebedrag moet transparant worden verwerkt conform de voorgestelde werkwijze, dus per project en programma. Bovendien moet het
afsluitingsorgaan (dus de programma-accountants) de implementatie van
de correcties onderzoeken en hierover aan de Europese Commissie
rapporteren. Ten slotte moet het ministerie extra financiële tabellen voor
elk van de vijf programma’s verstrekken.

Zoals wij in ons Rapport bij het Jaarverslag 2008 (Algemene Rekenkamer,
2009e) al hebben opgemerkt, moet het Ministerie van EZ zich beraden
welke financiële gevolgen het correctievoorstel heeft voor de nationale
cofinanciering van het ministerie. Het kan zijn dat de programma’s, door
overcommitteringen, niets of minder terug hoeven te betalen aan de
Europese Commissie dan het correctiebedrag van ruim € 160 miljoen voor
de totale subsidiale kosten. Vervolgens is het de vraag hoe het Ministerie
van EZ omgaat met de cofinanciering. Wordt de cofinanciering pro rato
verlaagd met het eventueel terug te betalen bedrag? Wat is het effect
voor de rechtmatigheid van de cofinanciering? Wordt de cofinanciering
voor een deel teruggevorderd?
Om helderheid te verschaffen, adviseren wij het ministerie hierover een
standpunt in te nemen, dit mede te delen aan de programma-autoriteiten,
en er in het volgende jaarverslag over te rapporteren.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

3.3

Managementcontrolsysteem
Een managementcontrolsysteem (MCS) is een organisatorische voorziening die tot doel heeft te waarborgen dat een organisatie op beheerste
wijze en goed bestuurd haar taken uitvoert en doelen realiseert, en zich
daarover ook kan verantwoorden. Een goed MCS vormt dus een waarborg
voor een goede bedrijfsvoering. In Rijk verantwoord 2008 (Algemene
Rekenkamer, 2009d) hebben wij toegezegd om in 2009 het instrument
MCS in samenspraak met de ministeries verder uit te werken.
Dit hebben we gedaan in expertmeetings die we in maart 2010 hebben
gehouden. Wij zijn voornemens om het verslag hiervan omstreeks
Verantwoordingsdag op onze website (www.rekenkamer.nl) te plaatsen.

Van een drietal onderwerpen signaleren wij al enkele jaren dat zij
bijzondere aandacht vragen. Dat zijn de sturing van grote ICT-projecten,
de naleving van de Europese aanbestedingsregels en de realisatie van de
taakstellingen. Dit jaar zijn wij rijksbreed voor deze onderwerpen
nagegaan in hoeverre het departementale MCS een goede beheersing
ervan ondersteunt.

3.3.1

ICT

‘ICT in control’ is een belangrijk onderdeel van het MCS van een
ministerie. Onder ICT in control vallen de volgende twee onderwerpen:
•

de inrichting van de functie van Chief Information Officer (CIO);

•

de rapportage over grote ICT-projecten.

In 2008 heeft het kabinet besloten dat alle ministeries in het tweede
kwartaal van 2009 de CIO-functie zouden invullen. In haar brief van
12 december 2008 heeft de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) de Tweede Kamer geïnformeerd over de taken,
verantwoordelijkheden en bevoegdheden van deze rol. Inmiddels is bij
alle ministeries de CIO-functie ook inderdaad ingevuld. De minister van
BZK wil met de aanstelling van CIO’s op alle departementen en de
introductie van uniforme rapportages over grote ICT-projecten aan de
Tweede Kamer, de uitvoering en de besturing van grote ICT-projecten
verbeteren.

Bij (bijna) elk ministerie hebben wij een groot ICT-project geselecteerd
en zijn we nagegaan hoe daarover in de uniforme rapportages over ICTprojecten aan de Tweede Kamer is gerapporteerd. Het Ministerie van EZ
kent geen grote projecten volgens de door het Ministerie van BZK
gehanteerde definitie. Het Ministerie van EZ levert voor een aantal

30

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

projecten echter wel rapportages aan de Tweede Kamer, conform de door
het Ministerie van BZK opgestelde formats. De totstandkoming van de
departementale rapportage over deze projecten wordt beoordeeld door de
departementale auditdienst (DAD) van het Ministerie van EZ.

3.3.2

EU-aanbestedingen

Sinds begin jaren zeventig bestaan er binnen de Europese Unie (EU)
regels om ervoor te zorgen dat alle bedrijven binnen de EU ongeacht hun
nationaliteit kunnen meedingen naar overheidsopdrachten binnen de EU.
Daarnaast bevorderen deze regels de transparantie en integriteit van het
overheidshandelen.

Wij moeten echter al vele jaren constateren dat deze regels geregeld
worden overtreden. Wij zien de naleving van de Europese aanbestedingsregelgeving als een belangrijk aandachtspunt voor een MCS van een
ministerie. Wij vinden het van belang dat ministers inzicht hebben in de
mogelijke oorzaken van het niet naleven van deze regels. Wij zijn daarom
voor 2009 nagegaan of en hoe elk ministerie daar inzicht in verwerft.
Daartoe hebben we bij het Ministerie van EZ onderzocht hoe de
auditdienst de naleving van de Europese aanbestedingsregelgeving heeft
gecontroleerd. Wij stellen vast dat de DAD systematisch onderzoek doet
naar de naleving van deze regels. Verder hebben we gekeken of, als er
fouten en onzekerheden in de naleving van de Europese
aanbestedingsregelgeving werden geconstateerd, de auditdienst heeft
gezocht naar verklaringen daarvoor. De auditdienst heeft niet specifiek
naar verklaringen gezocht voor het niet naleven van de Europese
aanbestedingsrichtlijnen.

Wij constateren dat er in 2009 bij het Ministerie van EZ negentien fouten
zijn gemaakt bij de naleving van de Europese aanbestedingsregelgeving
voor een totaalbedrag van € 2.608.942. In zes gevallen is er sprake van
een onzekerheid bij de naleving van de regels, voor een totaalbedrag van
€ 1.633.110 (zie bijlagen).

Een gedeelte van deze fouten is aan het licht gekomen door een integrale
doorlichting van alle 122 lopende inkoopovereenkomsten van de DBV
(actie Schoon Schip). Daarbij is bij achttien inkoopovereenkomsten
geconstateerd dat de gunning niet volgens de Europese aanbestedingsregels is gegaan. Bij een aantal dossiers waren de fouten niet op korte
termijn te herstellen. Dit heeft voor 2009 geleid tot in totaal elf fouten,
met verschillende oorzaken.

31

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Bij de EVD is in 2009 sprake van vijf fouten en vier onzekerheden bij het
naleven van de Europese aanbestedingsvoorschriften. De overkoepelende
oorzaak hiervan is dat de EVD interne procedures niet heeft nageleefd
(zie ook § 3.1).

3.3.3

Taakstelling

In de nota Vernieuwing Rijksdienst van september 2007 (Kabinet, 2007)
heeft het kabinet een taakstelling voor de rijksdienst vastgelegd. Die
taakstelling is een bezuiniging van € 630 miljoen, verdeeld over de
ministeries en over 35 zelfstandige bestuursorganen (zbo’s), wat
neerkomt op circa 11.000 fte’s. Daarbij komt nog een taakstelling van
ongeveer 1800 fte’s bij de zogenoemde tariefgefinancierde diensten. Dat
zijn diensten van agentschappen en zbo’s die geheel of gedeeltelijk door
derden worden betaald. In totaal is de afslanking voor het Rijk dus
vastgesteld op ongeveer 12.800 fte’s in de periode 2008-2011. Als
peildatum voor de afslanking is de feitelijke bezetting in fte's op 31
december 2006 aangehouden: totaal 175.000 fte’s waarvan 120.000 fte’s
bij het Rijk en 55.000 fte’s bij zbo’s. De taakstelling is verdeeld over 2008
(1/8e deel), 2009 (1/8e deel), 2010 (1/4e deel) en 2011 (1/2e deel). Bij
de taakstelling is rekening gehouden met de verschillende onderdelen van
de ministeries, namelijk beleid, ondersteuning, inspectie en uitvoering.
Beleid moet met ongeveer 20% verminderen, ondersteuning met
ongeveer 25%, inspectie met ongeveer 20% en uitvoering met ongeveer
5 à 10%.
De minister van BZK is verantwoordelijk voor de coördinatie van dit
programma en voor de voortgangsrapportage aan de Tweede Kamer.
De vakministers zijn verantwoordelijk voor het realiseren van de
taakstelling op het eigen ministerie. Ieder ministerie heeft voor zichzelf
en voor de zbo's die onder het ministerie ressorteren een plan van
aanpak opgesteld waarin staat hoe de taakstelling zal worden ingevuld
conform de aangegeven fasering en binnen de kaders die daarbij zijn
gesteld in termen van geld en functies.

De inhuur van derden mag niet stijgen om de weggevallen fte’s van de
taakstelling Vernieuwing Rijksdienst te compenseren. Cijfers over de
inhuur van externen zijn niet opgenomen in de voortgangsrapportages
over de Vernieuwing Rijksdienst. Wel rapporteren de ministeries sinds
2007 in hun departementale jaarverslag over hun externe inhuur.

Uitvoering taakstelling
De vraag is hoe per ministerie de voorgenomen taakstelling wordt
uitgevoerd. Is het management op dit terrein in control? Om antwoorden

32

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

op deze vragen te krijgen, hebben wij het plan van aanpak van het
Ministerie van EZ nader bekeken. We hebben onderzocht hoe dit plan
wordt uitgevoerd en hoe het ministerie de voortgang bewaakt.

Het uitgangspunt voor de uitvoering van de taakstelling door het
Ministerie van EZ is het in 2007 opgestelde plan Naar een kleiner en
slagvaardiger EZ (EZ, 2007). Echter sommige zaken met betrekking tot
de organisatie van het ministerie zijn inmiddels veranderd ten opzichte
van 2007. Zo zijn er diverse reorganisaties geweest. In de fte-doelen zijn
ook verschillende wijzigingen aangebracht vanwege onder andere interne
reorganisaties, overboekingen van en naar andere ministeries en het
gehonoreerd krijgen van fte’s voor het uitvoeren van extra opgelegde
taken. De wijzigingen worden geadministreerd door het ministerie. In
deze administratie wordt ook vastgelegd hoe de voortgang van de
taakstelling is verdeeld over de eerder genoemde categorieën.

Het Ministerie van EZ volgt het tijdschema dat destijds is vastgelegd door
het Ministerie van BZK. De voortgang van het schema wordt bewaakt
door de directie FEZ. De SG Vernieuwing Rijksdienst (VRD) toetst enkele
malen per jaar aan de hand van de cijfers uit het personeelssysteem Pdirekt of ministeries nog op koers liggen. De totale voortgang in fte’s,
categorieën en het tijdschema zijn elementen van de controle.
Binnen het Ministerie van EZ wordt de uitvoering van het integrale plan
voor de taakstelling bewaakt door het Bureau Bestuursraad, waarbij de
directie FEZ en de DBV belangrijke adviseurs zijn.
De centrale review op de uitvoering van het plan wordt uitgevoerd door
de SG VRD. Dit leidt tot jaarlijkse voortgangsrapportages die besproken
worden in het Secretaris-Generaal Overleg (SGO) en de Medezeggenschapsraad. Vervolgens worden ze aangeboden aan de Tweede Kamer.
Het overzicht van de bezetting van het Ministerie van EZ is door het
ministerie met de SG VRD afgestemd. In dit afstemmingsoverleg is
geconcludeerd dat het Ministerie van EZ voor 2009 ‘op koers’ ligt.

Inhuur externen
In 2009 is bepaald dat de uitgaven voor externe inhuur van de
rijksoverheid per jaar niet meer mogen bedragen dan 13% van de totale
personele kosten. Hogere uitgaven voor externe inhuur moeten worden
uitgelegd. Iedere minister rapporteert aan de Tweede Kamer over de
hoogte van de uitgaven voor externe inhuur in een bijlage bij het
jaarverslag.
Wij zijn voor de verantwoording over 2009 nagegaan of de informatie die
de minister van EZ heeft opgenomen in de bijlage grote verschillen bevat
ten opzichte van de informatie uit de jaarverslagen 2007 en 2008 en hoe

33

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

de minister deze verschillen toelicht. Wij stelden vast dat het totale
bedrag dat vanaf 2007 door het Ministerie van EZ aan de inhuur van
externen wordt besteed een stijgende lijn vertoont. Ook zit het ministerie
met 25% (ruim) boven de norm van 13%. Er wordt een toelichting
gegeven op deze afwijking.
De auditdienst verricht geen werkzaamheden die specifiek gericht zijn op
uitgaven aan externe inhuur maar voert wel controlewerkzaamheden uit
ten aanzien van de bijlage bij het jaarverslag.

3.4

Single information, single audit
Het kabinetsbeleid is gericht op het verminderen van de administratieve
lasten voor de overheid, zowel op rijksniveau als op provinciaal en
gemeentelijk niveau. Eén van de middelen die het kabinet daarvoor inzet
is het principe ‘single information single audit’ (sisa). Sisa houdt in dat
provincies en gemeenten zich niet over elke specifieke uitkering die zij
vanuit het Rijk ontvangen, afzonderlijk hoeven te verantwoorden en dat
de accountantscontrole van de specifieke uitkeringen deel uitmaakt van
de controle van de jaarlijkse financiële verantwoording.

Specifieke uitkeringen in de Financiële-verhoudingswet
In artikel 15a lid 1 van de Financiële-verhoudingswet wordt het instrument ‘specifieke
uitkering’ als volgt omschreven: “Elke bijdrage uit ’s Rijks kas die door of vanwege onze
minister wie het aangaat onder voorwaarden ten behoeve van een bepaald openbaar
belang aan provincies en gemeenten wordt verstrekt, is een specifieke uitkering.”
Met andere woorden: specifieke uitkeringen zijn bestemd voor specifieke doelen die door
gemeenten of provincies moeten worden gerealiseerd. Omdat er veel administratieve
lasten zijn gemoeid met deze uitkeringen, wil het kabinet ze drastisch in aantal reduceren.
Met de wijziging van de Financiële-verhoudingswet per 1 augustus 2008 is er een nieuwe
optie binnen de categorie van specifieke uitkeringen bijgekomen: de verzameluitkering.
Hierin worden afzonderlijke specifieke uitkeringen gebundeld tot één uitkering per
beleidsthema. Daarnaast kunnen op grond van de wetswijziging specifieke uitkeringen
worden omgezet in decentralisatie-uitkeringen. Voor zover de specifieke uitkeringen
gehandhaafd blijven, wil het kabinet ‘sisa’ inzetten om de lastendruk te verminderen.

Het sisaprincipe wordt toegepast sinds het verantwoordingsjaar 2006.
Gemeenten en provincies hebben dus voor het eerst in 2007 volgens dit
principe hun verantwoording aangeleverd bij de departementen.
Behalve sisa wordt ook ‘single review’ toegepast door de departementale
auditdiensten. Dat wil zeggen dat de accountant van een provincie of een
gemeente slechts één keer wordt gereviewd door een accountant van het
Rijk.

34

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Het Ministerie van BZK coördineert het beleid voor sisa en single review
om ervoor te zorgen dat alle departementen op adequate wijze worden
voorzien van informatie over specifieke uitkeringen.

Ontwikkeling specifieke uitkeringen
Volgens het Onderhoudsrapport Specifieke uitkeringen (OSU) 2009 dat op
27 april 2009 door de minister van BZK aan de Tweede Kamer is
gestuurd, bedroeg het totaal aantal specifieke uitkeringen van het Rijk
109 (BZK, 2009).
Het Ministerie van EZ had in 2009 elf specifieke uitkeringen, twee meer
dan in het OSU. In 2009 worden zes specifieke uitkeringen gefinancierd
met geld uit het Fonds economische structuurversterking (FES).
De bedoeling is dat met de wijziging van de FES-wet deze specifieke
uitkeringen weer verdwijnen en via het gemeente- en provinciefonds
worden uitgekeerd. Als de specifieke uitkeringen die met FES-geld zijn
gefinancierd, aflopen, loopt het aantal specifieke uitkeringen in 2012
terug naar vier. Het Ministerie van EZ past de verzameluitkering in 2009
niet toe. Er zijn in 2009 geen specifieke uitkeringen omgezet in
decentralisatie-uitkeringen.
Volgens opgave van het Ministerie van EZ bedroegen de verplichtingen in
2009 € 366 miljoen, de uitgaven € 107 miljoen. De verplichtingen hebben
met name betrekking op EFRO-gelden die niet via sisa worden verantwoord.

Toepassing sisa
Provincies en gemeenten moesten zich in 2009 via de Sisabijlage 2008
verantwoorden over vier specifieke uitkeringen.

Uit ons onderzoek naar de toepassing van sisa bij het Ministerie van EZ
blijkt het volgende:
•

Een aantal specifieke uitkeringen loopt niet via sisa; voor een deel is
dat logisch omdat projecten aflopen. Voor de programma’s van het
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) kan de
verantwoording niet via sisa worden afgelegd omdat hiervoor een
eigen verantwoordingstraject richting de Europese Commissie geldt.

•

De sisabijlage van het Ministerie van EZ wijkt op onderdelen af van
die van andere departementen, omdat de gelden op projectbasis
worden verstrekt en het ministerie zich hierover pas aan het eind van
de projecten hoeft te verantwoorden. Met ingang van 2010 zal het
Ministerie van EZ in de reguliere opzet van de sisabijlage worden
opgenomen.

•

In de sisabijlage van het Ministerie van EZ zijn wel indicatoren
bepaald, maar is in geen enkel geval de ‘aard van de controle’ door

35

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

de accountant aangegeven. Volgens het Ministerie van EZ kijkt de
gemeentelijke accountant naar het totale project over verscheidene
jaren. Het ministerie verwacht een rechtmatigheidsverklaring van de
gemeentelijke accountant bij de eindverantwoording. Met de aanpassing van de sisabijlage aan de reguliere opzet zal het ministerie
wel op jaarbasis verantwoording afleggen.

3.5

Oordeel over totstandkoming informatie in jaarverslag over bedrijfsvoering
In de bedrijfsvoeringsparagraaf van het jaarverslag van een ministerie
verantwoordt de minister zich over de rechtmatigheid van de begrotingsuitvoering (of het begrotingsgeld volgens de regels is uitgegeven), over
de totstandkoming van de beleidsinformatie, over het gevoerde financieel
beheer en materieelbeheer en over de overige aspecten van de
bedrijfsvoering.

De informatie over de bedrijfsvoering dient op grond van de CW 2001:
•

op deugdelijke wijze tot stand te zijn gekomen;

•

te voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften.

Deze twee aspecten, die geen betrekking hebben op de kwaliteit van de
informatie zelf, betrekken wij in ons oordeel over de informatie over de
bedrijfsvoering.

Om tot een oordeel te komen over de totstandkoming van de informatie
hebben wij de volgende aspecten ervan onderzocht:
•

Beschikt de minister over een procedure voor de totstandkoming van
de bedrijfsvoeringsparagraaf waarin de bevoegdheden en
verantwoordelijkheden van alle actoren zijn vastgelegd?

•

Heeft de minister vooraf criteria geformuleerd om te bepalen wat
opmerkelijke zaken en tekortkomingen in de bedrijfsvoering zijn?

•

Is het verloop van het totstandkomingsproces controleerbaar en is
het afwegingsproces daarbij transparant vastgelegd?

Oordeel
De informatie over de bedrijfsvoering in het Jaarverslag 2009 van het
Ministerie van Economische Zaken is op deugdelijke wijze tot stand
gekomen en voldoet aan de verslaggevingsvoorschriften.

36

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

In de bijlagen van ons rapport bij het Jaarverslag 2009 van het Ministerie
van EZ staat een overzicht van alle fouten en onzekerheden.

37

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

4

Financiële informatie

Wij hebben de financiële informatie in het Jaarverslag 2009 van het
Ministerie van EZ beoordeeld. We hebben onderzocht of de minister het
begrotingsgeld volgens de regels heeft ontvangen en uitgegeven en of zij
daarover in het jaarverslag goede verantwoording heeft afgelegd.

4.1

Oordeel over de financiële informatie
De financiële informatie in het jaarverslag bestaat uit de volgende
onderdelen:
•

de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten in de verantwoordingsstaat en de toelichting daarbij;

•

de baten, lasten, kapitaaluitgaven, kapitaalontvangsten en
balansposten in de samenvattende verantwoordingsstaat van de
baten-lastendiensten en de toelichting daarbij.

De financiële informatie dient op grond van de CW 2001:
•

rechtmatig tot stand te zijn gekomen;

•

deugdelijk te zijn weergegeven;

•

te voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften.

Oordeel
De financiële informatie in het Jaarverslag 2009 van het Ministerie van
Economische Zaken voldoet aan de eisen die de CW 2001 stelt. Dit
betekent dat wij geen belangrijke fouten en onzekerheden in de
rechtmatigheid en de deugdelijke weergave hebben geconstateerd die de
tolerantiegrenzen overschrijden, en dat de informatie voldoet aan de
verslaggevingsvoorschriften.

Het totaalbedrag van alle geconstateerde fouten en onzekerheden blijft
onder de tolerantiegrens voor de financiële informatie in het jaarverslag
als geheel.

In de bijlagen van ons rapport bij het Jaarverslag 2009 van het Ministerie
van EZ staat een overzicht van alle fouten en onzekerheden.

38

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

39

Het bedrag aan verplichtingen en uitgaven omvat in totaal € 0,3 miljoen,
respectievelijk € 15 miljoen aan overschrijdingen op de begrotingsartikelen 4, 9 en 10. Gaan de Staten-Generaal niet akkoord met de
hiermee samenhangende slotwetmutaties, dan moeten wij ons oordeel
over de financiële informatie mogelijk herzien.

Naleving Europese aanbestedingsregels
Wij zijn nagegaan in hoeverre het ministerie de Europese aanbestedingsregels naleeft. Wij hebben vastgesteld dat bij het Ministerie van EZ in
negentien gevallen met een totaalbedrag van € 2.608.942 deze regels
niet zijn nageleefd en dat voor zes gevallen met een totaalbedrag van
€ 1.633.110 er geen zekerheid bestaat over de naleving van de Europese
aanbestedingsregels. Zie ook § 3.3.2 ‘EU-aanbestedingen’.

4.2

Oordeel over saldibalans en toelichting
De saldibalans is een overzicht van de posten die aan het eind van het
jaar nog openstaan en die naar het volgende jaar moeten worden
meegenomen. Bij de saldibalans hoort een toelichting waarin nadere
informatie wordt verstrekt over de afzonderlijke posten op deze balans.

De informatie in de saldibalans dient op grond van de CW 2001:
•

rechtmatig tot stand te zijn gekomen;

•

deugdelijk te zijn weergegeven;

•

te voldoen aan de verslaggevingvoorschriften.

Oordeel
De informatie in de saldibalans in het Jaarverslag 2009 van het
Ministerie van Economische Zaken voldoet aan de eisen die de CW 2001
stelt. Dit betekent dat wij geen belangrijke fouten en onzekerheden in de
rechtmatigheid en de deugdelijke weergave hebben geconstateerd die de
tolerantiegrenzen overschrijden, en dat de informatie voldoet aan de
verslaggevingsvoorschriften.

In 2009 heeft het Ministerie van Economische Zaken voor een bedrag
van € 2.130,3 miljoen aan openstaande voorschotten afgerekend.
Wij zijn van oordeel dat de afgerekende voorschotten voldoen aan de
gestelde eisen.
Het totaalbedrag van alle geconstateerde fouten en onzekerheden in de
saldibalansposten blijft onder de tolerantiegrens voor de saldibalans als
geheel.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

40

In de bijlagen van ons rapport bij het Jaarverslag 2009 van het Ministerie
van EZ staat een overzicht van alle fouten en onzekerheden.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Gebruikte afkortingen
AAL

Audit Actielijst

AEP

(directie) Algemene Economische Politiek

AO

Administratieve Organisatie

AT

Agentschap Telecom

BAS

Basis Administratie Systeem

BZK

(Ministerie van) Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CIO

Chief Information Officer

COVA

Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten

CW

Comptabiliteitswet (2001)

DAD

departementale Auditdienst

DBV

Directie Bedrijfsvoering

DG ET

(directoraat-generaal) Energie en Telecom

DG EP

(directoraat-generaal) Economische Politiek

DG OI

(directoraat-generaal) Ondernemen en Innovatie

EBR

Energie Beheer Nederland

ED

(directie) Energie en Duurzaamheid

EFRO

Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling

EM

(directie) Energiemarkt

EMC

(directie) Europa, Mededinging en Consumenten

EU

Europese Unie

EVD

Economische Voorlichtingsdienst

EZ

(Ministerie van) Economische Zaken

FES

Fonds economische structuurversterking

FEZ

(directie) Financieel-Economische Zaken

FM

(directie) Facilitair Management

GO

Garantie Ondernemingsfinanciering

HP

(directie) Handelspolitiek en Globalisering

I

(directie) Innovatie

ICT

(directie) ICT en Toepassing

IO

(directie) Internationaal Ondernemen

MEP

Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie (een subsidieregeling)

MOR

Meeropbrengstenregeling Gronings Aardgas

NAP

Nationaal Actieplan

NIVR

Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart

NMa

Nederlandse Mededingingsautoriteit

NMi

Nederlands Meetinstituut

O

(directie) Ondernemen

OCNL

Octrooicentrum Nederland

OPTA

Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit

OSU

Onderhoudsrapport Specifieke Uitkeringen

41

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

REB

(directie) Ruimtelijk Economisch Beleid

RWT

Rechtspersonen met een Wettelijke Taak

SDE

Stimulering duurzame energieproductie

SG

Secretaris-Generaal

S&O

Speur- en ontwikkeling

sisa

Single information, single audit

SodM

Staatstoezicht op de Mijnen

TM

(directie) Telecommarkt

WBSO

Wet Bevordering Speur & Ontwikkelingswerk

WJZ

(directie) Wetgeving en Juridische Zaken

Zbo

Zelfstandig bestuursorgaan

Op www.rekenkamer.nl staat een verklarende woordenlijst met begrippen
die veel voorkomen in onze rapporten bij de jaarverslagen.

42

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Overzicht fouten en onzekerheden bij Europese
aanbestedingen
Categorieën

1

2

Diensten ICT

Diensten ICT

Artikel

Reden

artikel 21*

Onterecht niet Europees

algemeen

aanbesteed

artikel 21*

Onterecht niet Europees

algemeen

aanbesteed (in 2001, uitgaven

Bedrag

Bedrag

fout

onzeker

€ 52.546

€ 590.562

2009 fout)
3

Diensten ICT

EVD

Contract onterecht niet Europees

€ 449.402

aanbesteed
4

5

6

Diensten/Personeel

Diensten/Personeel

Diensten/Personeel

artikel 21*

Aanbesteed onder verkeerde

algemeen

raamovereenkomst

artikel 21*

Onterecht niet Europees

algemeen

aanbesteed

EVD

Niet gebruikmaken van

€ 137.225

€63.856

€ 55.506

raamovereenkomst
7

Diensten/Personeel

EVD

Valt niet onder

€ 113.163

raamovereenkomst
8

9

10

Diensten/Transport/

artikel 21

Valt niet onder

vervoer

algemeen

raamovereenkomst

Diensten/Transport/

artikel 21

Valt niet onder

vervoer

algemeen

raamovereenkomst

Diensten/Transport/

EVD

vervoer
11

Diensten/Overig

Valt niet onder

€ 141.949

€ 5.475

€ 87.488

raamovereenkomst
artikel 21*

Onterechte verlenging

algemeen

overeenkomst na bezwaar op

€ 109.015

gunning
12

13

14

15

Diensten/Overig

Diensten/Overig

Diensten/Overig

Diensten/Overig

artikel 21*

Onterecht niet Europees

algemeen

aanbesteed

artikel 21*

Onterecht niet Europees

algemeen

aanbesteed

artikel 21*

Onterecht niet Europees

algemeen

aanbesteed

artikel 21*

Overeenkomst ontbreekt,

algemeen

onterecht niet Europees

€ 34.718

€ 100.000

€ 95.176

€ 57.820

aanbesteed
16

17

18

Diensten/Overig

Diensten/Overig

Diensten/Overig

artikel 21*

Verlenging is niet Europees

algemeen

aanbesteed

artikel 21*

Onterecht niet Europees

algemeen

aanbesteed

OCNL

Onterecht niet Europees

€ 150.000

€ 108.000

€ 103.687

aanbesteed
19

Diensten/Overig

EVD

Niet nakomen voorwaarden

€ 153.354

raamovereenkomst
Totaal fouten
•

= actie Schoon Schip van DBV, in totaal 11 fouten.

43

€ 2.608.942

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

44

Categorieën

Artikel

1

Diensten ICT

PIANOo

2

Diensten/Transport/

artikel 21

Reden

Onduidelijk of terecht niet is

Bedrag

Bedrag

fout

onzeker
€ 120.666

aanbesteed

vervoer

Onduidelijk of aparte aanbesteding

€ 172.008

nodig is of kan op bestaand
contract.

3

Diensten/Personeel

EVD

4

Diensten/Personeel

EVD

Onduidelijk of gunning rechtmatig

€ 78.342

Onduidelijk of verlenging contract

€ 300.000

onterecht niet is aanbesteed
5

Diensten/Personeel

EVD

Onduidelijk of contract onterecht

€ 177.031

niet is aanbesteed
6

Diensten/Overig

EVD

Onduidelijk of aparte aanbesteding

€ 785.063

nodig is of kan op bestaand contract
Totaal
onzekerheden

€ 1.633.110

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Literatuur
Algemene Rekenkamer (2007a). Toezicht op de mededinging door de
NMa. Tweede Kamer, vergaderjaar 2006-2007, 31 055, nrs. 1-2.
Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2007b). Rapport bij het Jaarverslag 2006 van het
Ministerie van Economische Zaken (XIII). Tweede Kamer, vergaderjaar
2006-2007, 31 031 XIII, nr. 2. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2007c). Staat van de beleidsinformatie 2007.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2006-2007, 31 029, nr. 1. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2007d). Subsidieregeling “Milieukwaliteit
Elektriciteitsproductie” (MEP). Tweede Kamer, vergaderjaar 2006-2007,
31 028, nr. 1. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2007e). Tariefstelling Stadsverwarming. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2006-2007, 30 150, nr. 3. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2007f). Europees Handelssysteem voor CO 2emissierechten, Implementatie in Nederland. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007-2008, 31 252, nrs. 1-2. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2008a). Reductie administratieve lasten voor het
bedrijfsleven. Terugblik 2008. Tweede kamer, vergaderjaar 2007-2008,
30 605, nrs. 1-2. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2008b). Staat van de beleidsinformatie 2008.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2007-2008, 31 456, nrs. 1-2. Den Haag:
Sdu
Algemene Rekenkamer (2008c). Herstructurering van bedrijventerreinen,
Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 31 760, nrs. 1-2. Den Haag:
Sdu.

Algemene Rekenkamer (2009a). Tariefregulering energienetbeheer.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 31 901, nrs. 1-2. Den Haag:
Sdu.

Algemene Rekenkamer (2009b). Buitenlandvergoedingen rijksambtenaren
2002-2008; Deel A: detacheringen zonder bezoldiging. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2008-2009, 31 910, nrs. 1-2. Den Haag: Sdu.

45

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

46

Algemene Rekenkamer (2009c). Buitenlandvergoedingen rijksambtenaren
2002-2008; Deel B: detacheringen met bezoldiging. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2008-2009, 31 910, nrs. 6-7. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2009d). Rijk verantwoord 2008; Rapport bij het
Financieel jaarverslag van het Rijk 2008 en uitkomsten rechtmatigheidsonderzoek. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 31 924, nr. 2.
Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2009e). Rapport bij het Jaarverslag 2008 van het
Ministerie van Economische Zaken (XIII). Tweede Kamer, vergaderjaar
2008-2009, 31 924 XIII, nr. 2. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2009f). Staat van de Beleidsinformatie 2009.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 31 939, nrs. 1-2. Den Haag:
Sdu.

Algemene Rekenkamer (2009g). Weloverwogen toezicht. Een analyse van
departementale toezichtvisies. RWT verkenningen deel 2. Den Haag, 25
juni 2009.

Algemene Rekenkamer (2009h). Rapport bij de Nederlandse EUlidstaatverklaring 2008. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 31 940,
nrs. 1-2. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2009i). Lissabonstrategie voor duurzame
economische groei en werkgelegenheid in Europa. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2009-2010, 32 136, nrs. 1-2. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2009j). Europees handelssysteem voor CO2emissierechten Implementatie in Nederland; Terugblik 2009.Tweede
Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 31 252, nrs. 7-8. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2009k). Financiële verhoudingen tussen de
bestuurslagen; Geldstromen en verantwoordelijkheden bij decentraal
uitgevoerd beleid. Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 32 249,
nrs. 1-2. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2010a). Overzicht stimuleringsmaatregelen
kabinet in het kader van kredietcrisis. Tweede Kamer, Den Haag,
14 januari 2010.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Economische Zaken

Algemene Rekenkamer (2010b). Monitoring verwerving Joint Strike
Fighter. Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 31 300, nrs. 3-14.
Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2010c). EU trendrapport 2010. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2009-2010, 32 306, nrs. 1-2. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2010d). Terugblik 2010 op Subsidieregeling
«Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie» (MEP). Tweede Kamer,
vergaderjaar 2009-2010, 32 340, nrs. 1-2. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2010e). Stand van zaken integriteitszorg Rijk
2009. Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 32 341, nrs. 1-2. Den
Haag: Sdu.

BZK (2009). Vaststelling van de begrotingsstaat van het gemeentefonds
voor het jaar 2009. Brief aan de Tweede Kamer over Onderhoudsrapport
specifieke uitkeringen 2009. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009
31 700 B, nr. 15. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2010f). Staat van de beleidsinformatie 2010.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 32 380, nrs. 1-2. Den Haag:
Sdu.

EZ (2007). Naar een kleiner en slagvaardiger EZ. Den Haag, 15 juni
2007.

EZ (2008). Reviewbeleid Ministerie van Economische Zaken. Ministerie
van Economische Zaken, notanummer FEZ/BB/8143909. Den Haag 2008.

Kabinet (2007). Nota Vernieuwing Rijksdienst. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2007–2008, 31 201, nr. 3h. Den Haag: Sdu.

47