Het Europees Parlement, – gezien de resolutie van het Europees Parlement van 5 april 2017 over onderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk na de kennisgeving van het voornemen van dat land om zich uit de Europese Unie terug te trekken (1) , – gezien de richtsnoeren van de Europese Raad (art. 50) van 29 april 2017 naar aanleiding van de kennisgeving van het Verenigd Koninkrijk op grond van artikel 50 VEU en de bijlage bij het besluit van de Raad van 22 mei 2017 die voorziet in richtsnoeren voor de onderhandelingen over een akkoord met het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland over de voorwaarden voor zijn terugtrekking uit de Europese Unie, – gezien de standpuntnota's van de Commissie van 12 juni 2017 over "Essentiële beginselen betreffende de rechten van burgers" en "Essentiële beginselen inzake burgerrechten" en van 20 september 2017 over "Leidende beginselen voor de dialoog over Ierland/Noord-Ierland", – gezien de standpuntnota's van de regering van het Verenigd Koninkrijk over de kwesties in verband met de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie, en met name die van 26 juni 2017 over "De bescherming van de positie van EU-burgers die in het VK wonen en onderdanen van het VK die in de EU wonen" en van 16 augustus 2017 over "Noord-Ierland en Ierland", – gezien artikel 123, lid 2, van zijn Reglement, A. overwegende dat er momenteel ongeveer 3,2 miljoen burgers van de overblijvende 27 lidstaten (EU-27) in het Verenigd Koninkrijk wonen en 1,2 miljoen burgers van het Verenigd Koninkrijk ("Britse staatsburgers") in de EU-27 wonen; B. overwegende dat EU-burgers die zich in een andere lidstaat hebben gevestigd, dat hebben gedaan op grond van hun rechten uit hoofde van het EU-recht en met dien verstande dat zij deze rechten gedurende hun hele leven zouden blijven genieten; C. overwegende dat het Europees Parlement alle EU-burgers vertegenwoordigt, met inbegrip van Britse staatsburgers, en zal optreden om hun belangen te beschermen gedurende het hele proces dat zal leiden tot de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie; D. overwegende dat uit recente administratieve incidenten in het Verenigd Koninkrijk en ook in een aantal andere lidstaten is gebleken dat er nu al sprake is van discriminatie van burgers van de EU-27 in het Verenigd Koninkrijk en van Britse staatsburgers in de EU-27, met gevolgen voor het dagelijkse leven van de betrokken burgers, waardoor de daadwerkelijke uitoefening van hun rechten wordt beperkt; E. overwegende dat een ordelijke terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie vereist dat de unieke positie en de bijzondere omstandigheden waarmee het eiland Ierland wordt geconfronteerd, ter sprake komen, dat het Goede Vrijdagakkoord van 10 april 1998 in al zijn onderdelen wordt gehandhaafd en dat een "verharding" van de grens wordt vermeden; F. overwegende dat de inwoners van Noord-Ierland die hun recht op het Ierse staatsburgerschap hebben uitgeoefend of kunnen uitoefenen, het EU-burgerschap zullen genieten en dat er geen obstakels of belemmeringen mogen worden opgeworpen die hen beletten hun rechten uit hoofde van de Verdragen ten volle uit te oefenen; G. overwegende dat de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk beide de financiële verplichtingen die uit de volledige duur van het EU-lidmaatschap van het Verenigd Koninkrijk voortvloeien, volledig moeten nakomen; H. overwegende dat de premier van het Verenigd Koninkrijk in haar toespraak van 22 september 2017 in Florence een aantal verduidelijkingen heeft gegeven over de rechten van burgers, de kwestie Ierland en Noord-Ierland, de financiële regeling, de noodzaak van een overgangsperiode en de vooruitzichten voor de toekomstige betrekkingen tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk; 1. herhaalt alle elementen van zijn resolutie van 5 april 2017 over onderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk na de kennisgeving van het voornemen van dat land om zich uit de Europese Unie terug te trekken; 2. benadrukt dat de richtsnoeren die de Europese Raad op 29 april 2017 heeft goedgekeurd en de onderhandelingsrichtsnoeren die de Raad vervolgens op 22 mei 2017 heeft vastgesteld, in overeenstemming zijn met de resolutie van het Europees Parlement van 5 april 2017; is ingenomen met het feit dat de onderhandelaar van de Europese Unie met volledige inachtneming van dat mandaat te werk gaat; 3. neemt er nota van dat de premier van het Verenigd Koninkrijk in haar toespraak van 22 september 2017 een in de tijd beperkte overgangsperiode heeft voorgesteld, in overeenstemming met zijn resolutie van 5 april 2017; wijst erop dat een zo'n overgang alleen mogelijk is op basis van de bestaande regelgevings-, begrotings-, toezichts-, gerechtelijke en handhavingsinstrumenten en -structuren van de Europese Unie; onderstreept dat zo'n overgangsperiode, wanneer het Verenigd Koninkrijk geen lidstaat meer is, alleen de voortzetting van het volledige acquis communautaire kan zijn, hetgeen de volledige toepassing van de vier vrijheden (vrij verkeer van burgers, kapitaal, diensten en goederen) inhoudt, en dat dit moet gebeuren zonder enige beperking van het vrije verkeer van personen door het opleggen van nieuwe voorwaarden; benadrukt dat zo'n overgangsperiode alleen kan worden overwogen onder de volledige bevoegdheid van het Hof van Justitie van de Europese Unie; benadrukt dat zo'n overgangsperiode alleen kan worden overeengekomen als er een volwaardig terugtrekkingsakkoord wordt gesloten dat alle kwesties in verband met de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk omvat; Rechten van burgers 4. benadrukt dat het terugtrekkingsakkoord de volledige reeks rechten moet omvatten die burgers thans genieten, zodat hun positie niet wezenlijk wordt gewijzigd, en dat het moet zorgen voor wederkerigheid, billijkheid, symmetrie en non-discriminatie voor EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk en Britse staatsburgers in de Europese Unie; onderstreept met name dat in aanmerking komende EU-onderdanen die in het Verenigd Koninkrijk wonen en kinderen die na de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk worden geboren, als gezinsleden en niet als afzonderlijke rechthebbenden onder het terugtrekkingsakkoord moeten vallen, dat toekomstige gezinsleden verblijfsrecht moeten blijven genieten op grond van dezelfde bepalingen als de huidige gezinsleden, dat documenten declaratoir moeten zijn in overeenstemming met het EU-recht, dat omslachtige administratieve procedures moeten worden vermeden en dat alle in de EU-wetgeving gedefinieerde uitkeringen exporteerbaar moeten zijn; 5. benadrukt in dat verband dat het terugtrekkingsakkoord het geheel van de EU-regels inzake burgerrechten zoals vastgesteld in de desbetreffende EU-wetgeving moet handhaven, maar is van mening dat de voorstellen van het Verenigd Koninkrijk in zijn standpuntnota van 26 juni 2017 in dat opzicht tekortschieten, niet het minst wat betreft het voorstel om een nieuwe categorie "vaste status" in de Britse immigratiewetgeving op te nemen; vreest dat deze voorstellen, het trage onderhandelingsproces en de openbaar gemaakte beleidsopties voor de toekomstige status van EU-burgers tot onnodige moeilijkheden en bezorgdheid leiden voor de burgers van de EU-27 die in het Verenigd Koninkrijk wonen; 6. uit zijn bezorgdheid over betreurenswaardige administratieve praktijken ten aanzien van EU-burgers die in het Verenigd Koninkrijk wonen; herinnert het Verenigd Koninkrijk er bovendien aan dat het zolang het nog een lidstaat van de Europese Unie is, het EU-recht in acht moet nemen en moet handhaven en zich moet onthouden van administratieve of andere praktijken die resulteren in belemmeringen voor en discriminatie van burgers van de EU-27 die in het Verenigd Koninkrijk wonen, ook op de werkplek; verwacht dat alle andere lidstaten er van hun kant voor zullen zorgen dat Britse staatsburgers die in de Europese Unie wonen, volledig in overeenstemming met het EU-recht worden behandeld, aangezien zij EU-burgers blijven totdat het Verenigd Koninkrijk zich uit de Europese Unie terugtrekt; 7. merkt op dat de premier van het Verenigd Koninkrijk in haar toespraak van 22 september 2017 heeft toegezegd ervoor te zullen zorgen dat de rechten van burgers van de EU-27 die in het Verenigd Koninkrijk wonen, rechtstreeks van toepassing zijn door het terugtrekkingsakkoord te laten opnemen in het recht van het Verenigd Koninkrijk; benadrukt dat dit op dergelijke wijze moet gebeuren dat het niet eenzijdig kan worden gewijzigd, dat EU-burgers de in het terugtrekkingsakkoord vervatte rechten rechtstreeks kunnen laten gelden voor de rechtbanken en overheidsdiensten van het Verenigd Koninkrijk, en dat het voorrang heeft boven het recht van het Verenigd Koninkrijk; benadrukt dat het Hof van Justitie van de Europese Unie, teneinde de samenhang en integriteit van de rechtsorde van de EU te waarborgen, de enige bevoegde autoriteit voor de interpretatie en handhaving van het EU-recht en het terugtrekkingsakkoord moet blijven; wacht in dat verband op concrete voorstellen van het Verenigd Koninkrijk; Ierland en Noord-Ierland 8. benadrukt dat de unieke positie en de bijzondere omstandigheden waarmee het eiland Ierland wordt geconfronteerd, in het terugtrekkingsakkoord ter sprake moeten komen, en wel op een wijze die volledig in overeenstemming is met het Goede Vrijdagakkoord in al zijn onderdelen, de overeengekomen samenwerkingsgebieden en het EU-recht, teneinde de continuïteit en stabiliteit van het vredesproces in Noord-Ierland te garanderen; 9. is er stellig van overtuigd dat het de verantwoordelijkheid van de Britse regering is om een unieke, doeltreffende en werkbare oplossing te vinden die een "verharding" van de grens voorkomt, ervoor zorgt dat het Goede Vrijdagakkoord in al zijn onderdelen volledig wordt nageleefd, in overeenstemming is met het EU-recht, en de integriteit van de interne markt en de douane-unie volledig garandeert; is ook van mening dat het Verenigd Koninkrijk zijn billijke aandeel in de financiële steun aan Noord-Ierland/Ierland moet blijven betalen; betreurt dat de voorstellen van het Verenigd Koninkrijk in zijn standpuntnota over "Noord-Ierland en Ierland" in dit opzicht tekortschieten; neemt er anderzijds nota van dat de premier van het Verenigd Koninkrijk in haar toespraak van 22 september 2017 fysieke infrastructuur aan de grens heeft uitgesloten, wat veronderstelt dat het Verenigd Koninkrijk in de interne markt en de douane-unie blijft of dat Noord-Ierland in een of andere vorm in de interne markt en de douane-unie blijft; 10. herhaalt dat een oplossing die voor het eiland Ierland wordt gevonden, niet mag dienen om bij voorbaat oplossingen vast te leggen in de context van de besprekingen over de toekomstige betrekkingen tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk; Financiële regeling 11. neemt kennis van de verklaring van de premier van het Verenigd Koninkrijk in haar toespraak van 22 september 2017 over de financiële regeling, maar wacht in dat verband op concrete voorstellen van de regering van het Verenigd Koninkrijk; onderstreept dat het ontbreken van duidelijke voorstellen de onderhandelingen tot dusver ernstig heeft belemmerd en dat er op dit gebied aanzienlijke vooruitgang moet worden geboekt voordat er besprekingen over andere kwesties, waaronder het kader voor de toekomstige betrekkingen tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk, kunnen worden aangegaan; 12. bevestigt, overeenkomstig het standpunt van de Commissie van 12 juni 2017 over "Essentiële beginselen inzake financiële afwikkeling", opnieuw dat het Verenigd Koninkrijk zijn financiële verplichtingen als lidstaat van de Europese Unie volledig moet nakomen en benadrukt dat deze kwestie volledig in het terugtrekkingsakkoord moet worden geregeld; wijst met name op de financiële verplichtingen die voortvloeien uit het meerjarig financieel kader en het besluit betreffende de eigen middelen van 2014 (2) , die, los van een eventuele overgangsperiode, de nog te betalen vastleggingen van de Europese Unie, het aandeel in de verplichtingen, met inbegrip van voorwaardelijke verplichtingen, en de kosten van de terugtrekking uit de Europese Unie omvatten, aangezien er geen sprake van kan zijn dat verplichtingen die door 28 lidstaten zijn aangegaan, slechts door de overblijvende 27 worden nakomen; Vooruitgang van de onderhandelingen 13. herinnert eraan dat er overeenkomstig de gefaseerde aanpak van de onderhandelingen, die van cruciaal belang is voor een ordelijke terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie, aanzienlijke vooruitgang moet worden geboekt wat de rechten van burgers, Ierland en Noord-Ierland en de afwikkeling van de financiële verplichtingen van het Verenigd Koninkrijk betreft, voordat de onderhandelingen over het kader voor de toekomstige betrekkingen tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk en over de overgangsfase kunnen worden aangevat; 14. onderstreept dat het van essentieel belang is dat de toezeggingen die de premier van het Verenigd Koninkrijk in haar toespraak van 22 september 2017 heeft gedaan, ook worden omgezet in tastbare wijzigingen in het standpunt van het Verenigd Koninkrijk en in concrete voorstellen, teneinde de werkzaamheden tijdens de eerste fase van de onderhandelingen te bespoedigen en het mogelijk te maken dat in een tweede fase, op basis van wederzijds vertrouwen en loyale samenwerking, besprekingen kunnen beginnen over een nieuw en hecht partnerschap in het kader van een associatie tussen het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie; 15. is van mening dat er in de vierde onderhandelingsronde nog onvoldoende vooruitgang is geboekt wat de rechten van burgers, Ierland en Noord-Ierland en de afwikkeling van de financiële verplichtingen van het Verenigd Koninkrijk betreft; vraagt de Europese Raad om, tenzij er tijdens de vijfde onderhandelingsronde op alle drie de gebieden een grote doorbraak in overeenstemming met deze resolutie wordt bereikt, tijdens zijn bijeenkomst in oktober 2017 te besluiten om de beoordeling van de vraag of er voldoende vooruitgang is geboekt, uit te stellen; o o o 16. verzoekt zijn Voorzitter deze resolutie te doen toekomen aan de Europese Raad, de Raad van de Europese Unie, de Europese Commissie, de nationale parlementen en de regering van het Verenigd Koninkrijk. (Gewone wetgevingsprocedure: eerste lezing) Het Europees Parlement, – gezien het voorstel van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad ( COM(2017)0038 ), – gezien artikel 294, lid 2, en artikel 114 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, op grond waarvan het voorstel door de Commissie bij het Parlement is ingediend (C8-0021/2017), – gezien artikel 294, lid 3, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, – gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité van 5 juli 2017 (1) , – na raadpleging van het Comité van de Regio's, – gezien het overeenkomstig artikel 69 septies, lid 4, van zijn Reglement door de bevoegde commissie goedgekeurde voorlopig akkoord en de door de vertegenwoordiger van de Raad bij brief van 28 juni 2017 gedane toezegging om het standpunt van het Europees Parlement overeenkomstig artikel 294, lid 4, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie goed te keuren, – gezien artikel 59 van zijn Reglement, – gezien het verslag van de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid en het advies van de Commissie juridische zaken ( A8-0205/2017 ), 1. stelt onderstaand standpunt in eerste lezing vast; 2. verzoekt de Commissie om hernieuwde voorlegging aan het Parlement indien zij haar voorstel vervangt, ingrijpend wijzigt of voornemens is het ingrijpend te wijzigen; 3. verzoekt zijn Voorzitter het standpunt van het Parlement te doen toekomen aan de Raad en aan de Commissie alsmede aan de nationale parlementen. Standpunt van het Europees Parlement in eerste lezing vastgesteld op 3 oktober 2017 met het oog op de vaststelling van Richtlijn (EU) 2017/... van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Richtlijn 2011/65/EU betreffende beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur (Aangezien het Parlement en de Raad tot overeenstemming zijn geraakt, komt het standpunt van het Parlement overeen met de definitieve rechtshandeling: Richtlijn (EU) 2017/2102.) (Gewone wetgevingsprocedure: eerste lezing) Het Europees Parlement, – gezien het voorstel van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad ( COM(2016)0401 ), – gezien artikel 294, lid 2, en artikel 43, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, op grond waarvan het voorstel door de Commissie bij het Parlement is ingediend (C8-0224/2016), – gezien artikel 294, lid 3, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, – gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité van 19 oktober 2016 (1) , – gezien het overeenkomstig artikel 69 septies, lid 4, van zijn Reglement door de bevoegde commissie goedgekeurde voorlopig akkoord en de door de vertegenwoordiger van de Raad bij brief van 14 juni 2017 gedane toezegging om het standpunt van het Europees Parlement overeenkomstig artikel 294, lid 4, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie goed te keuren, – gezien artikel 59 van zijn Reglement, – gezien het verslag van de Commissie visserij en het advies van de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid ( A8-0173/2017 ), 1. stelt onderstaand standpunt in eerste lezing vast; 2. hecht zijn goedkeuring aan de verklaring die als bijlage bij onderhavige resolutie is gevoegd; 3. verzoekt om hernieuwde voorlegging indien de Commissie haar voorstel door een nieuwe tekst vervangt, ingrijpende wijzigingen in haar voorstel aanbrengt of voornemens is ingrijpende wijzigingen in haar voorstel aan te brengen; 4. verzoekt zijn Voorzitter het standpunt van het Parlement te doen toekomen aan de Raad en aan de Commissie alsmede aan de nationale parlementen. Standpunt van het Europees Parlement in eerste lezing vastgesteld op 3 oktober 2017 met het oog op de vaststelling van Verordening (EU) 2017/... van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van in het verdragsgebied van de Internationale Commissie voor de instandhouding van Atlantische tonijnen (ICCAT) geldende beheers-, instandhoudings- en controlemaatregelen en tot wijziging van de Verordeningen (EG) nr. 1936/2001, (EG) nr. 1984/2003 en (EG) nr. 520/2007 van de Raad (Aangezien het Parlement en de Raad tot overeenstemming zijn geraakt, komt het standpunt van het Parlement overeen met de definitieve rechtshandeling: Verordening (EU) 2017/2107.) BIJLAGE BIJ DE WETGEVINGSRESOLUTIE VERKLARING VAN HET EUROPEES PARLEMENT Het Europees Parlement toont zich uiterst bezorgd over het voorstel van de Commissie om in 2017 aanbevelingen van het ICCAT op te volgen die dateren van 2008. Dit betekent dat de Unie al bijna tien jaar niet voldoet aan haar internationale verplichtingen. Afgezien van het feit dat dit kan worden aangevochten voor het Hof van Justitie en schadelijk is voor de reputatie van de Unie als voortrekker op het gebied van duurzaamheid op het internationale toneel, is er nog een probleem dat leidt tot rechtsonzekerheid voor exploitanten en legitieme kritiek van belanghebbenden: de instellingen staan op het punt aanbevelingen van het ICCAT over te nemen – met name de aanbeveling over mediterrane zwaardvis, een iconische soort waarvoor het ICCAT vorig jaar een meerjarig herstelplan heeft aangenomen – die achterhaald en verouderd zijn. Dit zou leiden tot de paradoxale situatie dat de Unie door middel van een verordening maatregelen voor zwaardvis vaststelt die in de tussentijd zijn vervangen door een nieuw herstelplan dat al vanaf april 2017 van toepassing is op exploitanten. Dit is juridisch en – belangrijker nog – politiek gezien onaanvaardbaar. De situatie is des te onacceptabeler aangezien de Commissie bijna zes maanden nadat het ICCAT Aanbeveling 16‑05 over mediterrane zwaardvis heeft vastgesteld, nog geen voorstel heeft gedaan voor de omzetting van die aanbeveling, ofschoon algemeen wordt erkend dat de toestand van de bestanden kritiek is en dat het herstelplan hoe dan ook al van toepassing is op exploitanten. Hierbij moet worden opgemerkt dat deze omzettingsprocedure niet ingewikkeld is, aangezien de bepalingen al zijn overgenomen en er slechts kleine wijzigingen hoeven te worden aangebracht in de tekst. Het Europees Parlement dringt er bij de Commissie op aan toekomstige voorstellen voor de omzetting van aanbevelingen van regionale organisaties voor visserijbeheer uiterlijk zes maanden na de datum van de vaststelling van die aanbevelingen in te dienen. Over de inhoud van het herstelplan: Het Europees Parlement is ingenomen met Aanbeveling 16‑05 van het ICCAT over het opstellen van een meerjarig herstelplan voor mediterrane zwaardvis. Het Europees Parlement is zich bewust van de sociaal-economische dimensie van de kleinschalige mediterrane visserij en van de noodzaak van een stapsgewijze aanpak en flexibiliteit bij het beheer van die visserijsector. Hierbij wordt benadrukt dat voor het welslagen van het herstelplan ook aangrenzende derde landen zich moeten inzetten om deze soort efficiënt te beheren. Ten slotte wordt onderstreept dat quota eerlijk moeten worden verdeeld onder exploitanten, waarbij rekening wordt gehouden met productiewaarden en omzet. Quota van bestanden waarop illegaal is gevist met drijfnetten mogen niet meetellen bij de berekening van historische vangsten en rechten." Het Europees Parlement, – gezien artikel 2 en artikel 3, lid 3, van het Verdrag betreffende de Europese Unie, – gezien de artikelen 8 en 10, artikel 153, lid 1, artikel 153, lid 2, en artikel 157 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, – gezien de artikelen 23 en 33 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, – gezien Richtlijn 2006/54/EG van het Europees Parlement en de Raad van 5 juli 2006 betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke kansen en gelijke behandeling van mannen en vrouwen in arbeid en beroep (herschikking) (1) , – gezien Richtlijn 2010/41/EU van het Europees Parlement en de Raad van 7 juli 2010 betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van zelfstandig werkzame mannen en vrouwen en tot intrekking van Richtlijn 86/613/EEG van de Raad (2) , – gezien Richtlijn 92/85/EEG van de Raad van 19 oktober 1992 inzake de tenuitvoerlegging van maatregelen ter bevordering van de verbetering van de veiligheid en de gezondheid op het werk van werkneemsters tijdens de zwangerschap, na de bevalling en tijdens de lactatie (3) (richtlijn moederschapsverlof), – gezien het voorstel van de Commissie van 2 juli 2008 voor een richtlijn van de Raad betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen ongeacht godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid ( COM(2008)0426 ), – gezien zijn standpunt van 2 april 2009 over het voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen ongeacht godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid (4) , – gezien het voorstel van de Commissie van 3 oktober 2008 voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van de richtlijn moederschapsverlof ( COM(2008)0637 ) , – gezien zijn standpunt in eerste lezing vastgesteld op 20 oktober 2010 met het oog op de aanneming van een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Richtlijn 92/85/EEG van de Raad inzake de tenuitvoerlegging van maatregelen ter bevordering van de verbetering van de veiligheid en de gezondheid op het werk van werkneemsters tijdens de zwangerschap, na de bevalling en tijdens de lactatie en inzake de vaststelling van maatregelen die werknemers helpen om hun werk en gezinsleven te combineren (5) , – gezien Richtlijn 2013/62/EU van de Raad van 17 december 2013 tot wijziging van Richtlijn 2010/18/EU tot uitvoering van de door BUSINESSEUROPE, UEAPME, het CEEP en het EVV gesloten herziene raamovereenkomst inzake ouderschapsverlof, in verband met de wijziging van de status van Mayotte ten aanzien van de Europese Unie (6) , – gezien het voorstel van de Commissie van 14 november 2012 voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad inzake de verbetering van de man-vrouwverhouding bij niet-uitvoerende bestuurders van beursgenoteerde ondernemingen en daarmee samenhangende maatregelen (richtlijn vrouwelijke bestuurders) ( COM(2012)0614 ), – gezien zijn standpunt in eerste lezing vastgesteld op 20 november 2013 met het oog op de vaststelling van een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad inzake de verbetering van de man-vrouwverhouding bij niet-uitvoerende bestuurders van beursgenoteerde ondernemingen en daarmee samenhangende maatregelen (7) , – gezien zijn resolutie van 12 maart 2013 over de uitbanning van genderstereotypen in de EU (8) , – gezien zijn resolutie van 12 september 2013 over de toepassing van het beginsel van gelijke beloning van mannelijke en vrouwelijke werknemers voor gelijke of gelijkwaardige arbeid (9) , – gezien zijn resolutie van 20 mei 2015 over zwangerschapsverlof (10) , – gezien zijn resolutie van 28 april 2016 over vrouwen die als huishoudelijk personeel en als verzorger werken in de EU (11) , – gezien zijn resolutie van 12 mei 2016 over de toepassing van Richtlijn 2010/18/EU van de Raad van 8 maart 2010 tot uitvoering van de door BUSINESSEUROPE, UEAPME, het CEEP en het EVV gesloten herziene raamovereenkomst over ouderschapsverlof, en tot intrekking van Richtlijn 96/34/EG (12) , – gezien zijn resolutie van 26 mei 2016 over armoede: een genderperspectief (13) , – gezien zijn resolutie van 13 september 2016 over het creëren van arbeidsmarktomstandigheden die bevorderlijk zijn voor het evenwicht tussen werk en privéleven (14) , – gezien zijn resolutie van 15 september 2016 over toepassing van Richtlijn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep ("richtlijn gelijke behandeling in arbeid en beroep") (15) , – gezien zijn resolutie van 8 oktober 2015 over de toepassing van Richtlijn 2006/54/EG van het Europees Parlement en de Raad van 5 juli 2006 betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke kansen en gelijke behandeling van mannen en vrouwen in arbeid en beroep (16) , – gezien zijn aanbeveling van 14 februari 2017 aan de Raad over de EU-prioriteiten voor de 61e vergadering van de Commissie van de VN inzake de positie van de vrouw (17) , – gezien zijn resolutie van 14 maart 2017 over gelijkheid tussen mannen en vrouwen in de Europese Unie 2014-2015 (18) , – gezien zijn resolutie van 4 april 2017 over vrouwen en hun rol in plattelandsgebieden (19) , – gezien de conclusies van de Raad van 19 juni 2015 getiteld "Gelijke inkomenskansen voor vrouwen en mannen: de pensioengenderkloof dichten", – gezien het in de conclusies van de Raad van 7 maart 2011 aangenomen Europees pact voor gendergelijkheid voor de periode 2011-2020 (20) , – gezien de aanbeveling van de Commissie van 7 maart 2014 getiteld "Het beginsel van gelijke beloning voor mannen en vrouwen versterken door transparantie" (2014/124/EU) (21) , – gezien het initiatief van de Commissie van december 2015 getiteld "Roadmap: A new start to address the challenges of work-life balance faced by working families" (Stappenplan: nieuwe start om de uitdagingen van de combinatie werk en gezin bij werkende gezinnen aan te pakken), alsook de raadpleging van de bevolking en belanghebbenden hierover, – gezien de leidende beginselen van de VN inzake bedrijfsleven en mensenrechten, de eerste globale reeks richtsnoeren inzake bedrijfsleven en mensenrechten, die ondubbelzinnig werden goedgekeurd door alle VN-lidstaten tijdens de vergadering van de VN-Mensenrechtenraad van 16 juni 2011; gezien de mededeling van de Commissie van 25 oktober 2011 over maatschappelijk verantwoord ondernemen ( COM(2011)0681 ), waarin de lidstaten ertoe worden aangespoord om de leidende beginselen van de VN inzake bedrijfsleven en mensenrechten aan hun eigen nationale context aan te passen, – gezien de mededeling van de Commissie van 26 april 2017 inzake de oprichting van een Europese pijler van sociale rechten ( COM(2017)0250 ), – gezien de mededeling van de Commissie van 26 april 2017 getiteld "Een initiatief om het evenwicht tussen werk en privéleven voor werkende ouders en mantelzorgers te ondersteunen" ( COM(2017)0252 ), – gezien de strategie van de Europese Investeringsbankgroep inzake gendergelijkheid en economische empowerment van vrouwen, – gezien het werkdocument van de diensten van de Commissie van 3 december 2015 getiteld "The Strategic engagement for gender equality 2016-2019" (Strategisch engagement voor gendergelijkheid 2016-2019) (SWD(2015)0278) en met name hoofdstuk 3.1 getiteld "Increasing female labour-market participation and the equal economic independence of women and men" (Vergroting van de arbeidsmarktparticipatie van vrouwen en gelijke economische onafhankelijkheid voor vrouwen en mannen), – gezien het verslag van de Commissie van 2017 over gelijkheid tussen vrouwen en mannen in de Europese Unie, en met name hoofdstuk 1 getiteld "Increasing female labour market participation and the equal economic independence of women and men" (Vergroting van de arbeidsmarktparticipatie van vrouwen en gelijke economische onafhankelijkheid voor vrouwen en mannen), alsook hoofdstuk 2 getiteld "Reducing gender pay, earnings and pension gaps" (De verkleining van de loon-, inkomsten- en pensioenkloof tussen mannen en vrouwen), – gezien de verslagen van de Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden (Eurofound), getiteld "The gender employment gap: challenges and solutions" (Het verschil in arbeidsparticipatie tussen mannen en vrouwen: uitdagingen en oplossingen, 2016), "Work-life balance: creating solutions for everyone" (Balans tussen werk en privéleven: oplossingen die voor iedereen werken, 2016), "Social partners and gender equality in Europe" (Sociale partners en gendergelijkheid in Europa, 2014) en "Developments in working life in Europe: EurWORK annual review" (Ontwikkelingen in de arbeidssfeer in Europa: jaaroverzicht EurWORK, 2014 en 2015), alsook het zesde Europees onderzoek naar de arbeidsomstandigheden (EWCS, 2016), – gezien het IAO-verdrag betreffende gelijke beloning van 1951, het IAO-verdrag betreffende deeltijdwerk van 1994, het IAO-verdrag betreffende thuiswerk van 1996, het IAO-verdrag betreffende de bescherming van het moederschap van 2000 en het IAO-verdrag inzake fatsoenlijk werk voor huishoudelijk personeel van 2011, – gezien de goedgekeurde conclusies van 24 maart 2017 van de 61e zitting van de Commissie van de Verenigde Naties voor de Status van de Vrouw getiteld "Women's economic empowerment in the changing world of work" (Economische empowerment van vrouwen in de veranderende arbeidswereld), – gezien het rapport van september 2016 van het panel op hoog niveau van de VN-secretaris-generaal over economische empowerment van vrouwen getiteld "Leave no one behind: A call to action for gender equality and women's economic empowerment" (Niemand aan zijn lot overlaten: een oproep om tot actie over te gaan met betrekking tot gendergelijkheid en de economische empowerment van vrouwen), – gezien het actieprogramma van Peking en het VN-Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen (CEDAW), – gezien artikel 52 van zijn Reglement, – gezien het verslag van de Commissie rechten van de vrouw en gendergelijkheid en het advies van de Commissie werkgelegenheid en sociale zaken ( A8-0271/2017 ), A. overwegende dat de EU zich ertoe heeft verbonden gendergelijkheid te bevorderen en voor gendermainstreaming te zorgen in al haar activiteiten; B. overwegende dat een gelijke participatie van vrouwen in de arbeidsmarkt en economische besluitvorming een absolute voorwaarde is voor de empowerment van vrouwen, maar hier tevens het gevolg van is; C. overwegende dat vrouwen in de hele EU nog steeds sterk ondervertegenwoordigd zijn op de arbeidsmarkt en in bestuursfuncties en dat de totale arbeidsparticipatie van vrouwen nog altijd bijna 12 % lager ligt dan die van mannen; D. overwegende dat de voornaamste belemmeringen voor de economische empowerment van vrouwen onder meer bestaan uit nadelige sociale normen, discriminerende wetgeving of een gebrek aan rechtsbescherming, het uitblijven van een gelijke verdeling van onbetaald huishoudelijk werk en zorgtaken tussen mannen en vrouwen, alsook een gebrek aan toegang tot financiële activa, digitale assets en onroerend goed; overwegende dat deze situatie bovendien nog erger kan worden als gevolg van discriminatie die al deze factoren doorkruist (22) , op grond van onder meer ras en etnische afkomst, religie, handicap, gezondheid, genderidentiteit, seksuele gerichtheid en/of sociaaleconomische omstandigheden; E. overwegende dat structurele belemmeringen voor de economische empowerment van vrouwen voortkomen uit meervoudige en elkaar kruisende vormen van ongelijkheid, stereotypen en discriminatie in de openbare en privésfeer; F. overwegende dat economische empowerment van vrouwen niet alleen "juist" maar ook "slim" is, in de eerste plaats omdat het een essentieel aspect vormt van gendergelijkheid en dus een kwestie van mensenrechten is en in de tweede plaats omdat de grotere participatie van vrouwen in de arbeidsmarkt bijdraagt aan duurzame economische ontwikkeling op alle niveaus van de samenleving; overwegende dat bedrijven die vrouwen naar waarde schatten en hen in staat stellen om ten volle deel uit te maken van de arbeidsmarkt en besluitvormingsprocessen betere prestaties kunnen voorleggen en de productiviteit en de economische groei helpen stimuleren; overwegende dat het Europees Instituut voor gendergelijkheid (EIGE) bewijzen aanvoert die erop wijzen dat een betere gendergelijkheid tegen 2050 tot 10,5 miljoen bijkomende banen zou opleveren in de EU, dat de arbeidsparticipatie in de EU bijna 80 % zou bedragen en dat het bbp per hoofd in de EU zou kunnen toenemen met 6,1 % tot 9,6 % en dat dit de groei in de lidstaten tegen 2050 met 15 % tot 45 % zou kunnen stimuleren; G. overwegende dat in de Europa 2020-strategie het streefdoel is opgenomen om tegen 2020 in de EU 75 % van de mannen en vrouwen aan het werk te krijgen en om met name de arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen te dichten; overwegende dat er gecoördineerde inspanningen nodig zullen zijn om de arbeidsmarktparticipatie van vrouwen te bevorderen; H. overwegende dat de Commissie eind 2015 het genderactieplan 2016-2020 heeft gepubliceerd en daarin de economische rechten en empowerment van vrouwen naar voren schuift als een van de vier "cruciale gebieden" voor actie; I. overwegende dat "de verkleining van de loon- en pensioenkloof tussen mannen en vrouwen en dus ook de bestrijding van armoede bij vrouwen" tot de prioriteiten behoort die de Commissie heeft vastgelegd in haar document "Strategic engagement for gender equality 2016-2019" (Strategisch engagement voor gendergelijkheid 2016-2019); J. overwegende dat de 17 duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen (SDG's) horizontale streefdoelen bevatten voor de economische empowerment van vrouwen; K. overwegende dat een daadwerkelijk evenwicht tussen werk en privéleven bevorderend werkt om in de verhoudingen tussen vrouwen en mannen naar een model van "equal earner-equal carer" te evolueren, een gunstige uitwerking heeft op het vlak van gezondheid en bijdraagt tot een inclusieve economische omgeving, groei, concurrentievermogen, algemene arbeidsmarktparticipatie, gendergelijkheid, een verminderd risico op armoede en solidariteit tussen de generaties, en dat hierdoor beter kan worden ingespeeld op de uitdagingen die verbonden zijn aan een vergrijzende samenleving; L. overwegende dat in de EU 31,5 % van de werkende vrouwen deeltijds werkt, tegenover 8,2 % van de werkende mannen, en dat iets meer dan 50 % van de vrouwen voltijds werkt, tegenover 71,2 % van de mannen, goed voor een verschil in voltijdse arbeidsparticipatie van 25,5 %; overwegende dat bijna 20 % van de economisch inactieve vrouwen zorgtaken vermeldt bij de redenen van inactiviteit, en dat dit voor economisch inactieve mannen slechts in 2 % van de gevallen geldt; overwegende dat zorgtaken en problemen die voortvloeien uit de combinatie tussen werk en privéleven tot gevolg hebben dat vrouwen veel vaker deeltijds werken of economisch inactief zijn dan mannen, hetgeen nadelige gevolgen heeft voor hun loon en hun inkomen uit pensioen; M. overwegende dat de meeste zorgtaken doorgaans gericht zijn op de kinderen, oudere familieleden of gehandicapte familieleden van onbetaalde verzorgers; N. overwegende dat vrouwen ten minste tweeënhalf keer zoveel onbetaalde huishoudelijke en zorgtaken verrichten dan mannen; O. overwegende dat het moederschap niet mag worden gezien als een obstakel dat de professionele ontwikkeling van vrouwen en dus ook hun emancipatie in de weg staat; P. overwegende dat mannen en vrouwen gelijke rechten en plichten hebben met betrekking tot het ouderschap (met uitzondering van herstel na de bevalling) en overwegende dat de lasten van het opvoeden van kinderen moeten worden gedeeld en niet alleen op de schouders van de moeder mogen terechtkomen; Q. overwegende dat de gemiddelde arbeidsparticipatie van vrouwen met een kind jonger dan zes jaar in 2015 bijna 9 % lager lag dan die van vrouwen zonder jonge kinderen en dat het verschil in een aantal lidstaten meer dan 30 % bedroeg; R. overwegende dat het onaanvaardbaar is moederschap en ouderschap aan te voeren als reden om vrouwen te discrimineren die willen beginnen en blijven werken; S. overwegende dat er een publiek toegankelijk kader voor het in kaart brengen van lonen en voor het verzamelen van gegevens tot stand moet worden gebracht, met de bedoeling de genderloonkloof te dichten door druk uit te oefenen op de particuliere en openbare sector om hun loonstructuren te evalueren en eventuele gendergerelateerde verschillen die zo aan de oppervlakte komen recht te zetten, en dat op die manier een "cultuur van bewustzijn" tot stand kan komen waarin het sociaal onaanvaardbaar is wanneer er in een sector of bedrijf sprake is van een loonkloof tussen mannen en vrouwen; T. overwegende dat quota een positief effect blijken te hebben op de prestaties van particuliere ondernemingen, een impuls blijken te geven aan bredere economische groei en er daarnaast ook voor zorgen dat het aanwezige talent onder de beroepsbevolking beter wordt benut; U. overwegende dat gendergelijkheid en diversiteit onder vertegenwoordigers van de werknemers in het bestuur van bedrijven een democratisch kernbeginsel is met positieve economische gevolgen, zoals inclusieve strategische besluitvorming en de verkleining van de loonkloof tussen vrouwen en mannen; V. overwegende dat uit studies van de OESO blijkt dat bedrijven met meer vrouwen in hun bestuur winstgevender zijn dan bedrijven met enkel mannen in het bestuur; W. overwegende dat traditioneel door vrouwen gedomineerde sectoren of functies over het algemeen worden gekenmerkt door lagere lonen dan vergelijkbare sectoren of functies die door mannen worden gedomineerd, hetgeen een rol speelt in de loon- en pensioenkloof tussen mannen en vrouwen, die momenteel respectievelijk 16 % en 40 % bedragen; X. overwegende dat de IAO een kader heeft uitgewerkt waarbinnen banen worden beoordeeld aan de hand van vier factoren, meer bepaald kwalificaties, inspanning, verantwoordelijkheid en arbeidsomstandigheden, en een gewicht krijgen toebedeeld volgens het belang dat ze hebben voor de onderneming of organisatie in kwestie; Y. overwegende dat sociale partners de economische empowerment van vrouwen kunnen versterken via collectieve onderhandelingen, door zich in te zetten voor gelijke lonen voor vrouwen en mannen, door te investeren in een evenwicht tussen werk en privéleven, door de loopbaanontwikkeling van vrouwen in bedrijven te stimuleren en door informatie en opleiding op het gebied van werknemersrechten te verstrekken; Z. overwegende dat er bewijzen zijn die aantonen dat loonverschillen kleiner zijn waar er een sterke traditie van collectieve onderhandelingen is (23) ; AA. overwegende dat cijfers van Eurostat aantonen dat 24,4 % van de vrouwen in de EU het slachtoffer dreigt te worden van armoede of sociale uitsluiting, waarbij vooral alleenstaande moeders, vrouwen boven de 55 jaar en vrouwen met een handicap een bijzonder hoog risico lopen op werkloosheid en inactiviteit op de arbeidsmarkt; AB. overwegende dat de toepassing van het Verdrag van de Raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld (het Verdrag van Istanbul) een absolute voorwaarde is om empowerment van vrouwen en dus gendergelijkheid tot stand te brengen; overwegende dat gendergerelateerd geweld een onaanvaardbare vorm van discriminatie is en een schending vormt van de grondrechten en dat dit niet alleen gevolgen heeft voor de gezondheid en het welzijn van vrouwen, maar ook voor hun toegang tot de arbeidsmarkt en hun financiële onafhankelijkheid; overwegende dat geweld ten aanzien van vrouwen een van de grootste hindernissen vormt voor gendergelijkheid en dat onderwijs over het potentieel beschikt het risico op gendergerelateerd geweld terug te dringen; overwegende dat vrouwen door onderwijs sociaal en economisch sterker staan en dat dit hen kan helpen te ontsnappen aan geweld; overwegende dat geweld en intimidatie op het werk, met inbegrip van seksisme en seksuele intimidatie, ernstige nadelige gevolgen hebben voor alle betrokken werknemers, hun collega's en hun gezinnen, alsook voor de organisaties waar ze werken en de samenleving als geheel, en dat dit een van de verklaringen kan zijn waarom vrouwen de arbeidsmarkt verlaten; AC. overwegende dat economisch geweld een vorm van gendergerelateerd geweld is in het dagelijks leven van vrouwen dat hen belet hun recht op vrijheid te vervullen, dat ongelijkheid tussen mannen en vrouwen genereert en de rol van vrouwen in de hele samenleving miskent; AD. overwegende dat er tal van studies zijn waaruit duidelijk blijkt dat bezuinigingen in de openbare sector enorme negatieve gevolgen hebben gehad voor vrouwen, hun economische empowerment en voor gendergelijkheid; AE. overwegende dat opleiding, kwalificaties en de verwerving van vaardigheden van essentieel belang zijn voor de empowerment van vrouwen op sociaal, cultureel en economisch niveau, en dat opleidingsmogelijkheden algemeen worden beschouwd als een centraal aspect voor het bestrijden van ongelijkheden zoals ondervertegenwoordiging in besluitvormings- en bestuursfuncties en op de domeinen van techniek en wetenschap, en dus bijdragen aan de economische empowerment van vrouwen en meisjes; AF. overwegende dat digitalisering positieve effecten heeft wat betreft het scheppen van nieuwe banen en het teweegbrengen van een constructieve verschuiving naar flexibelere arbeidspatronen, met name voor vrouwen die hun intrede of herintrede op de arbeidsmarkt doen, en gunstig is om een beter evenwicht tussen zorgtaken en het beroepsleven voor zowel vrouwen als mannen mogelijk te maken; I. Algemene overwegingen 1. is van mening dat de economische participatie en empowerment van vrouwen van cruciaal belang zijn voor de versterking van de grondrechten van vrouwen, aangezien vrouwen hierdoor economisch onafhankelijk kunnen worden, invloed kunnen uitoefenen in de samenleving en controle kunnen hebben over hun eigen leven, en er tegelijkertijd voor wordt gezorgd dat het glazen plafond dat een gelijke behandeling van mannen en vrouwen in het beroepsleven in de weg staat, wordt doorbroken; spoort daarom aan tot de economische empowerment van vrouwen via politieke en financiële methoden; 2. benadrukt dat de rechten en de economische empowerment van vrouwen alleen kunnen worden versterkt als we iets doen aan de diepgewortelde ongelijke machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen die leiden tot discriminatie en geweld ten aanzien van vrouwen, meisjes en LGBTI's, en wijst erop dat machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen in wisselwerking staan met andere vormen van discriminatie en ongelijkheid, onder meer die op grond van ras, handicap, leeftijd en genderidentiteit; 3. doet een oproep aan de Commissie en de lidstaten om voor iedereen gelijkheid en non-discriminatie op de werkplek te waarborgen; 4. verzoekt de lidstaten de richtlijn gelijke behandeling in arbeid en beroep en Richtlijn 2010/41/EU betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van zelfstandig werkzame mannen en vrouwen volledig ten uitvoer te leggen; verzoekt de Commissie om een betere toepassing van deze richtlijnen te waarborgen; 5. wijst erop dat de lage arbeidsparticipatie van vrouwen en de uitsluiting van vrouwen van de arbeidsmarkt nadelige gevolgen hebben voor de economische empowerment van vrouwen; wijst erop dat de totale jaarlijkse economische kosten van de lagere arbeidsparticipatie van vrouwen, rekening houdend met gederfde inkomsten, sociale bijdragen en extra kosten voor de overheidsfinanciën, volgens schattingen van Eurofound in 2013 goed waren voor 2,8 % van het bbp van de EU of 370 miljard EUR, terwijl de kosten van de uitsluiting van een vrouw van de arbeidsmarkt door het EIGE worden geschat op 1,2 à 2 miljoen EUR, afhankelijk van het opleidingsniveau van de vrouw; 6. overwegende dat de economische empowerment van vrouwen en gelijke kansen op de arbeidsmarkt in de eerste plaats cruciaal zijn voor de vrouw als individu, maar ook van groot belang zijn voor de economische groei van de EU en een positieve impact hebben op het bbp, op inclusiviteit en het concurrentievermogen van bedrijven, en tevens helpen om in te spelen op problemen die gepaard gaan met de vergrijzing van de EU-bevolking; wijst erop dat het bbp van de EU volgens een studie uit 2009 in theorie met bijna 27 % zou kunnen groeien indien wordt uitgegaan van een arbeidsmarkt waar een volledig genderevenwicht geldt; II. Maatregelen en instrumenten om de economische empowerment van vrouwen te bevorderen Beter evenwicht tussen werk en privéleven 7. stelt vast dat de Commissie naar aanleiding van de oproep van het Parlement om een beter evenwicht tussen werk en privéleven tot stand te brengen niet-wetgevingsvoorstellen en een wetsvoorstel heeft geformuleerd waarin verschillende soorten verlof in het leven worden geroepen om de uitdagingen van de 21e eeuw het hoofd te kunnen bieden; benadrukt dat de voorstellen van de Commissie een eerste stap in de goede richting zijn om te voldoen aan de verwachtingen van Europese burgers, aangezien vrouwen en mannen hierdoor in staat worden gesteld hun beroeps-, gezins- en sociale verantwoordelijkheden eerlijker te verdelen, vooral wat de zorg voor personen ten laste en voor de kinderen betreft; verzoekt alle instellingen om dit pakket zo spoedig mogelijk te realiseren; 8. roept de lidstaten ertoe op om betere bescherming te bieden tegen discriminatie en onrechtmatig ontslag in verband met de combinatie van werk en privéleven en om de toegang tot de rechter en het nemen van juridische stappen te waarborgen; verzoekt de Commissie om met betrekking tot de EU-antidiscriminatiewetgeving te zorgen voor een beter toezicht, voor een betere omzetting en uitvoering, en om in voorkomend geval inbreukprocedures in te leiden en naleving te bevorderen door onder meer gebruik te maken van bewustmakingscampagnes over wettelijke rechten op het vlak van gelijke behandeling; 9. benadrukt dat lonen en socialezekerheidsbijdragen tijdens verlofperioden moeten worden doorbetaald; 10. verzoekt de lidstaten om op basis van een analyse van beste praktijken ontspanningsverlof te garanderen voor ouders van kinderen met een handicap, waarbij de aandacht in het bijzonder uitgaat naar alleenstaande moeders; 11. dringt er bij de lidstaten op aan te investeren in informele naschoolse onderwijsfaciliteiten waar de nadruk op spelen ligt en waar kinderen met name terecht kunnen wanneer zij uit school/uit de crèche komen, om de kloof tussen school- en kantooruren te overbruggen; 12. hamert erop dat de verwezenlijking van de Barcelona-doelstellingen en de introductie van zorgdoelstellingen voor hulpbehoevenden en ouderen in de samenleving, met onder meer toegankelijke, betaalbare en kwaliteitsvolle voorzieningen en diensten voor kinderopvang en andere zorg en beleidsmaatregelen inzake zelfstandig wonen voor personen met een handicap, van cruciaal belang zijn voor de lidstaten om de Europa 2020-doelstellingen te kunnen behalen; wijst erop dat investeringen in sociale infrastructuur, zoals kinderopvang, niet alleen grote werkgelegenheidseffecten hebben, maar ook aanzienlijke extra inkomsten voor de overheidssector genereren in de vorm van belasting op arbeid en besparingen met betrekking tot de werkloosheidsverzekering; benadrukt in dat verband dat er in alle plattelandsgebieden voorzieningen voor kinderopvang beschikbaar moeten zijn en spoort de lidstaten aan tot het bevorderen van investeringen in dienstverlening voor levenslange, toegankelijke en betaalbare kwaliteitszorg, onder meer voor kinderen, hulpbehoevenden en ouderen; is van mening dat adequate kinderopvang ook beschikbaar en betaalbaar moet zijn opdat ouders gebruik kunnen maken van de mogelijkheden van een leven lang leren; 13. benadrukt de cruciale rol van kwaliteitsvolle openbare dienstverlening, met name voor vrouwen; onderstreept het belang van universele toegang tot hoogwaardige, betaalbare, gunstig gelegen en vraaggestuurde openbare diensten als een hefboom voor de economische empowerment van vrouwen; 14. wijst op de huidige incoherentie tussen de verwezenlijkingen van de lidstaten en de doelstellingen die in de Barcelona-doelstellingen zijn vastgelegd, en dringt er bij de Commissie op aan nauwlettend toe te zien op de maatregelen die de lidstaten hebben genomen, om ervoor te zorgen dat zij voldoen aan hun verplichtingen; 15. is ervan overtuigd dat het voor een wijziging van de traditionele stereotypen met betrekking tot rollenpatronen van mannen en vrouwen een absolute voorwaarde is dat mannen meer zorgtaken gaan uitvoeren; is voorts van mening dat beide geslachten en de hele samenleving baat zullen hebben bij een eerlijkere verdeling van onbetaald werk en bij een evenwichtigere opname van zorggerelateerd verlof; is ervan overtuigd dat een "equal earner-equal carer"-model het meest doeltreffende middel is om gendergelijkheid te bereiken in alle aspecten van het leven; 16. verzoekt de lidstaten een specifiek en actief werkgelegenheids- en opleidingsbeleid te voeren om vrouwen die hun loopbaan hebben onderbroken om voor een persoon ten laste te zorgen te steunen bij hun terugkeer op de arbeidsmarkt; 17. benadrukt dat een beter evenwicht tussen werk en privéleven en een grotere gelijkheid tussen vrouwen en mannen van essentieel belang zijn om de doelstellingen met betrekking tot de empowerment van vrouwen te verwezenlijken; benadrukt dat een beter evenwicht tussen werk en privéleven zou zorgen voor een eerlijkere verdeling van betaald en onbetaald werk binnen het gezin en voor een grotere arbeidsparticipatie van vrouwen, en daardoor ook de loon- en pensioenkloof tussen vrouwen en mannen zou verkleinen; 18. benadrukt het belang van goede arbeidsvoorwaarden die zekerheid bieden en zowel vrouwen als mannen in staat stellen werk en privéleven met elkaar te verzoenen, en verzoekt de Commissie en de lidstaten te ijveren voor sterkere arbeidsrechten, collectieve onderhandelingen en grotere gelijkheid tussen vrouwen en mannen; 19. pleit er sterk voor om te stimuleren dat het recht op verlofregelingen wordt geïndividualiseerd, dat het recht op ouderschapsverlof niet kan worden overgedragen van de ene ouder op de andere, en dat zorggerelateerde taken gelijk worden verdeeld tussen beide ouders, met het oog op een verzoening tussen werk en privéleven die voor zowel vrouwen als mannen in balans is; 20. verzoekt de Commissie middelen uit te trekken voor studies om te analyseren wat de omvang en waarde is van onbetaalde zorgtaken binnen het gezin die door vrouwen en mannen worden verricht, en hoeveel uren er gemiddeld worden besteed aan betaald en onbetaald werk, met name met betrekking tot de zorg voor ouderen, kinderen en personen met een handicap; 21. dringt aan op de ontwikkeling van een kader voor flexibele vormen van werk voor vrouwen en mannen waarin de werknemer centraal staat, vergezeld van adequate sociale bescherming, zodat het makkelijker wordt een evenwicht te bewaren tussen persoonlijke en professionele verantwoordelijkheden; is er tegelijkertijd van overtuigd dat werknemersrechten en het recht op een zekere baan voorrang moeten krijgen op flexibiliteit van de arbeidsmarkt, zodat wordt gewaarborgd dat flexibiliteit niet leidt tot meer precaire, ongewenste en onzekere arbeidsvormen en banen en niet ten koste gaat van arbeidsnormen die momenteel eerder vrouwen dan mannen betreffen – waarbij precaire arbeid betrekking heeft op banen die niet stroken met EU-, internationale en nationale normen en wetten, en/of die onvoldoende inkomen genereren voor een waardig leven of een adequate sociale bescherming, zoals onderbroken arbeid, de meeste tijdelijke contracten, nulurencontracten of onvrijwillig deeltijds werk; benadrukt tevens dat er voorwaarden moeten worden gecreëerd waarmee het recht om van vrijwillig deeltijds werk weer over te schakelen op voltijds werk wordt gegarandeerd; Gelijk loon voor gelijk werk van gelijke waarde en het in kaart brengen van lonen 22. merkt op dat het beginsel van gelijke beloning van mannelijke en vrouwelijke werknemers voor gelijk of gelijkwaardig werk is verankerd en wordt gedefinieerd in artikel 157 van het VWEU en dat de lidstaten dit daadwerkelijk moeten toepassen; dringt er in dit verband op aan dat de aanbeveling van de Commissie over de versterking van het beginsel van gelijke beloning voor mannen en vrouwen door transparantie moet worden gebruikt om de situatie in de lidstaten nauwlettend te volgen en voortgangsverslagen op te stellen, onder meer met de steun van de sociale partners, en spoort de lidstaten en de Commissie aan met het oog hierop beleidsmaatregelen uit te werken en toe te passen, in overeenstemming met deze aanbeveling, zodat de aanhoudende loonkloof tussen mannen vrouwen voor eens en voor altijd tot het verleden behoort; 23. dringt er bij de lidstaten en ondernemingen op aan loonpariteit in acht te nemen en bindende maatregelen in te voeren met betrekking tot loontransparantie, zodat ondernemingen methoden aangereikt krijgen voor het bestrijden van de loonkloof tussen mannen en vrouwen, onder meer via loonaudits en door maatregelen inzake gelijke beloning deel te laten uitmaken van collectieve onderhandelingen; beklemtoont hoe belangrijk het is dat werknemers van nationale, regionale en lokale overheden en wetshandhavingsinstanties, alsook arbeidsinspecteurs passende opleiding krijgen over de wetgeving en jurisprudentie inzake non-discriminatie met betrekking tot arbeid; 24. onderstreept dat traditioneel door vrouwen gedomineerde banen, zoals werk in de gezondheids-, sociale en onderwijssector, erkenning en een nieuwe waardering moeten krijgen, vergeleken met traditioneel door mannen gedomineerde banen; 25. is ervan overtuigd dat er voor de verwezenlijking van gelijke beloning van mannelijke en vrouwelijke werknemers voor gelijk werk van gelijke waarde een duidelijk kader nodig is met specifieke instrumenten voor de beoordeling van banen met vergelijkbare indicatoren om de "waarde" van banen of sectoren in te schatten; 26. wijst erop dat in overeenstemming met de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Unie de waarde van arbeid dient te worden beoordeeld en vergeleken aan de hand van objectieve criteria, zoals onderwijs-, beroeps- en opleidingsvereisten, vaardigheden, inspanningen en verantwoordelijkheid, verrichte werkzaamheden en de aard van de betrokken taken; 27. wijst op het belang van het beginsel van genderneutraliteit in systemen voor het evalueren en indelen van banen in zowel de openbare als de particuliere sector; is verheugd over de inspanningen van de lidstaten om beleid te bevorderen ter voorkoming van discriminatie bij de aanwerving en spoort hen aan het gebruik van genderblinde cv's te bevorderen, zodat ondernemingen en overheden niet vervallen in gendervooroordelen bij het aanwerven van personeel; verzoekt de Commissie te overwegen een geanonimiseerd "Europass-CV" te ontwikkelen; stelt voor dat de lidstaten programma's uitwerken om sociale en genderspecifieke stereotypen te bestrijden, met name onder jongere delen van de bevolking, als een manier om te voorkomen dat er een rangorde van banen ontstaat aan de hand van het beroep, waardoor vrouwen vaak slechts beperkt toegang krijgen tot de best betaalde functies en banen; Genderevenwicht in de openbare en particuliere sector 28. is van mening dat quota in de openbare sector mogelijk nodig zijn indien de openbare instellingen niet voldoen aan hun verantwoordelijkheid inzake billijke vertegenwoordiging, en dat quota zo kunnen zorgen voor een grotere democratische legitimiteit van besluitvormingsorganen; 29. merkt op dat het gebruik van genderquota en lijsten volgens het ritsprincipe bij de politieke besluitvorming de doeltreffendste manier is gebleken om discriminatie en gendergerelateerde machtsongelijkheid aan te pakken en te zorgen voor een betere democratische vertegenwoordiging in politieke besluitvormingsorganen; 30. dringt bij de Commissie aan op een verbeterde verzameling, analyse en verspreiding van uitvoerige, vergelijkbare, betrouwbare en regelmatig geactualiseerde gegevens over de deelname van vrouwen aan de besluitvorming; 31. verzoekt de EU-instellingen de deelname van vrouwen aan het Europese verkiezingsproces te stimuleren door genderevenwichtige lijsten op te nemen in de volgende herziening van de Europese kieswet; 32. herhaalt zijn verzoek aan de Raad om een snelle vaststelling van de richtlijn inzake de man-vrouwverhouding bij niet-uitvoerende bestuurders van beursgenoteerde ondernemingen als een belangrijke eerste stap op weg naar een gelijke vertegenwoordiging in de openbare en particuliere sector, en merkt op dat bestuursraden met meer vrouwen een positief effect blijken te hebben op de prestaties van particuliere ondernemingen; wijst erop dat de meeste tastbare vooruitgang (van 11,9 % in 2010 naar 22,7 % in 2015) is geboekt in lidstaten waar bindende wetgeving inzake quota voor raden van bestuur is aangenomen (24) ; dringt er bij de Commissie op aan druk te blijven uitoefenen op de lidstaten om tot een akkoord te komen; Gendergelijkheidsplannen 33. constateert dat de Commissie er voorstander van is dat organisaties die onderzoek uitvoeren en onderzoek financieren gendergelijkheidsplannen vaststellen; 34. merkt op dat gendergelijkheidsplannen op het niveau van een onderneming of sector diverse personeelsmaatregelen kunnen omvatten, gericht op aanwerving, loon, bevordering, opleiding en het evenwicht tussen werk en privéleven; merkt op dat hierbij vaak sprake is van concrete maatregelen, zoals genderneutraal taalgebruik, preventie van seksuele intimidatie, benoeming van het ondervertegenwoordigde geslacht voor topfuncties, deeltijds werk en de participatie van vaders in de zorg voor de kinderen, en dat met betrekking tot de verplichte invoering van dergelijke maatregelen in de lidstaten uiteenlopende benaderingen worden gehanteerd; 35. beaamt dat de vaststelling van gendergelijkheidsplannen en genderaudits in de particuliere sector bedrijven een positief imago kan opleveren van werkplek waar het evenwicht tussen werk en privéleven wordt bevorderd en kan bijdragen tot een grotere motivatie bij de werknemers en tot een kleiner personeelsverloop; verzoekt de Commissie daarom bedrijven met meer dan 50 werknemers aan te sporen om met de sociale partners te onderhandelen over gendergelijkheidsplannen met het oog op een grotere gendergelijkheid en ter bestrijding van discriminatie op de werkplek; dringt erop aan dat in deze gendergelijkheidsplannen een strategie wordt opgenomen om seksuele intimidatie op het werk aan te pakken, te voorkomen en uit te bannen; Collectieve arbeidsovereenkomsten en sociale partners 36. is ervan overtuigd dat sociale partners en collectieve arbeidsovereenkomsten het potentieel in zich dragen om gendergelijkheid te bevorderen, via solidariteit bij te dragen aan de empowerment van vrouwen en de strijd aan te gaan met ongelijke beloning van mannen en vrouwen; benadrukt dat het waarborgen van een gelijke en passende vertegenwoordiging van vrouwen en mannen in teams voor het voeren van collectieve onderhandelingen van cruciaal belang is om de economische empowerment van vrouwen te bevorderen, en is daarom van mening dat sociale partners vrouwen in de structuur van het sociaal partnerschap een sterkere positie moeten toebedelen in leidende besluitvormingsfuncties en moeten onderhandelen over gendergelijkheidsplannen op het niveau van ondernemingen en sectoren; 37. spoort de Commissie aan samen te werken met sociale partners en het maatschappelijk middenveld om hen te versterken in hun centrale rol bij het opsporen van discriminerende gendervooroordelen in de vaststelling van loonschalen en bij het verstrekken van functiewaarderingen die vrij zijn van gendervooroordelen; III. Aanbevelingen voor de bevordering van de economische empowerment van vrouwen 38. is van mening dat economische modellen en praktijken, fiscale maatregelen en uitgavenprioriteiten, met name in tijden van crisis, een genderaspect moeten bevatten, rekening moeten houden met vrouwen als economische actoren en gericht moeten zijn op het dichten van genderkloven ten goede van burgers, bedrijven en de samenleving als geheel, en herhaalt in dit verband dat met name vrouwen te lijden hebben gehad onder de economische crises; 39. dringt aan op hervormingen om gendergelijkheid te vergroten, zowel in het gezinsleven als op de arbeidsmarkt; 40. merkt op dat vrouwen doorgaans een loopbaan zonder noemenswaardige vooruitgang hebben; roept de lidstaten op vrouwen aan te sporen en te steunen om een succesvolle carrière uit te bouwen, onder meer via positieve acties zoals netwerk- en begeleidingsprogramma's, door gepaste omstandigheden te creëren en op elke leeftijd dezelfde kansen als voor mannen te garanderen wat betreft opleiding, promotie, bijscholing en omscholing, alsook door te zorgen voor pensioenrechten en werkloosheidsuitkeringen die gelijk zijn aan die van mannen; 41. spoort de lidstaten aan om op basis van de bepalingen van Richtlijn 2014/24/EU van het Europees Parlement de Raad van 26 februari 2014 betreffende het plaatsen van overheidsopdrachten (25) (de richtlijn betreffende overheidsopdrachten) het gebruik van sociale clausules bij overheidsopdrachten te bevorderen als een methode om de gelijkheid tussen vrouwen en mannen te vergroten, indien er sprake is van relevante nationale wetgeving en deze kan fungeren als basis voor sociale clausules; 42. benadrukt dat de strijd moet worden aangebonden met alle vormen van gendergerelateerd geweld, waaronder huiselijk geweld als verkrachting, vrouwelijke genitale verminking, seksueel misbruik, seksuele uitbuiting, seksuele intimidatie, gedwongen huwelijken op jonge leeftijd en kindhuwelijken, alsook het fenomeen van economisch geweld; vestigt de aandacht op het bijzonder zorgwekkende hoge aantal gevallen van seksuele intimidatie op het werk (26) en onderstreept dat de empowerment van vrouwen enkel kan slagen als de werkplek vrij is van alle vormen van discriminatie en geweld; verzoekt de EU en de lidstaten om het Verdrag van Istanbul zonder voorbehoud te ratificeren en bewustmakings- en informatiecampagnes te organiseren over geweld ten aanzien van vrouwen, en vraagt om de uitwisseling van goede praktijken te stimuleren; merkt op dat de economische onafhankelijkheid van vrouwen een cruciale rol speelt in hun vermogen om aan situaties van geweld te ontsnappen; verzoekt de lidstaten daarom socialebeschermingsstelsels uit te bouwen om vrouwen in deze situatie te ondersteunen; 43. herhaalt dat de individuele, sociale en economische empowerment en onafhankelijkheid van vrouwen verweven is met het recht om zelf te beslissen over hun lichaam en seksualiteit; wijst erop dat universele toegang tot het volledige aanbod van seksuele en reproductieve gezondheidszorg en rechten een cruciale motor vormt om gelijkheid voor iedereen te bevorderen; 44. is ingenomen met de conclusies van de 61e zitting van de Commissie inzake de positie van de vrouw over de economische empowerment van vrouwen in de veranderende arbeidswereld, waarin voor de eerste keer een rechtstreeks en duidelijk verband wordt gelegd tussen de economische empowerment van vrouwen en hun seksuele en reproductieve gezondheid en reproductieve rechten; betreurt echter dat uitgebreide seksuele voorlichting volledig is weggelaten in de overeenkomst; 45. beklemtoont dat vrouwen 52 % van de totale Europese bevolking uitmaken, maar slechts een derde van de zelfstandige werknemers of startende ondernemers in de EU; benadrukt dat vrouwen meer moeilijkheden ondervinden dan mannen om toegang te krijgen tot financiering, opleiding en netwerkvorming en om een evenwicht te bewaren tussen werk en gezin; spoort de lidstaten aan maatregelen en acties te stimuleren om vrouwen te ondersteunen en te adviseren bij het opstarten van een onderneming, maar onderstreept dat financiële onafhankelijkheid van cruciaal belang is om gelijkheid tot stand te brengen; verzoekt de lidstaten de toegang tot kredieten te vereenvoudigen en de bureaucratische rompslomp en andere belemmeringen voor startende vrouwelijke ondernemers weg te werken; verzoekt de Commissie om intensiever met de lidstaten samen te werken om de hinderpalen voor vrouwelijk ondernemerschap op te sporen en weg te werken, en om meer vrouwen aan te sporen een eigen bedrijf op te starten, onder meer door te zorgen voor verbetering op het vlak van toegang tot financiering, marktonderzoek, opleiding en netwerkvorming voor zakelijke doeleinden, zoals het platform WEgate voor vrouwelijke ondernemers en andere Europese netwerken; 46. onderstreept dat de economische empowerment en de zelfstandigheid van vrouwen kan worden bevorderd door de digitale vaardigheden en IT-geletterdheid van vrouwen en meisjes te verbeteren en de integratie van vrouwen in de ICT-sector te stimuleren, wat op zijn beurt ook de totale genderloonkloof kleiner zal maken; verzoekt de lidstaten en de Commissie zich meer in te spannen om een einde te maken aan de digitale kloof tussen mannen en vrouwen, zoals aangekondigd in de Europa 2020-digitale agenda, door de toegang van vrouwen tot de informatiemaatschappij te bevorderen, met een bijzondere nadruk op een betere zichtbaarheid van vrouwen in de digitale sector; 47. wijst erop dat bijna 60 % van de afgestudeerden in de EU van het vrouwelijk geslacht is, maar dat vrouwen desalniettemin vanwege hardnekkige belemmerende factoren nog steeds ondervertegenwoordigd zijn in de wetenschap, wiskunde, IT, engineering en aanverwante loopbanen; verzoekt de lidstaten en de Commissie informatie- en bewustmakingscampagnes op te starten om de participatie van vrouwen in traditioneel door mannen gedomineerde sectoren te bevorderen, met name in de wetenschappen en de nieuwe technologieën, onder meer door gendergelijkheid te integreren in de digitale agenda voor de komende jaren en door de participatie van mannen in sectoren die traditioneel als "vrouwelijk" worden gezien te bevorderen, met name in de zorg en het onderwijs; benadrukt hoe belangrijk het is de sociale bescherming uit te breiden in sectoren waar vooral vrouwen aan de slag zijn, bijvoorbeeld in het geval van persoonlijke zorgverleners, schoonmakers en assistenten, cateringpersoneel en vrije beroepen in de gezondheidszorg; benadrukt hoe belangrijk beroepsonderwijs en -opleiding is om loopbaankeuzes te diversifiëren en vrouwen en mannen in contact te brengen met niet-traditionele loopbaanmogelijkheden, zodat horizontale en verticale uitsluiting geen kans krijgt en het aantal vrouwen in besluitvormingsorganen in de politiek en het bedrijfsleven stijgt; 48. verzoekt de lidstaten wetgevende en niet-wetgevende maatregelen te nemen om de economische en sociale rechten van werknemers in de zogenaamde vervrouwelijkte sectoren te waarborgen; wijst erop hoe belangrijk het is de oververtegenwoordiging van vrouwen in onzekere banen te voorkomen en herhaalt dat het onzeker karakter van sectoren als die van huishoudelijk werk of zorgverlening moet worden bestreden; is zich ervan bewust dat het werk in de grotendeels vervrouwelijkte sector van huishoudelijk werk en huishoudelijke dienstverlening vaak plaatsvindt in de vorm van zwartwerk; verzoekt de Commissie en de lidstaten om de formele sector van huishoudelijke dienstverlening te bevorderen en verder te ontwikkelen, onder meer via het Europees platform tegen zwartwerk, om huishoudelijke diensten, arbeidsrelaties tussen gezinsleden en thuiszorg te erkennen als een waardevolle economische sector met een potentieel voor het scheppen van banen die beter moet worden gereguleerd in de lidstaten, zodat er voor huishoudelijk personeel zekere banen worden gecreëerd en gezinnen bovendien in staat worden gesteld hun rol als werkgevers te vervullen, en er mogelijkheden ontstaan voor werkende gezinnen om hun professionele en privéleven met elkaar te verzoenen; 49. benadrukt het belang van onderwijs voor de bestrijding van genderstereotypen; verzoekt de Commissie daarom initiatieven te steunen die zijn gericht op het ontwikkelen van opleidingsprogramma's inzake gendergelijkheid voor onderwijspersoneel en op het voorkomen dat stereotypen worden doorgegeven via onderwijsprogramma's en lesmateriaal; 50. benadrukt het belang van gendermainstreaming als een fundamenteel instrument voor het uitwerken van genderbewuste beleidslijnen en wetgeving, onder meer op het gebied van werkgelegenheid en sociale zaken, en dus voor het waarborgen van de economische empowerment van vrouwen; verzoekt de Commissie systematische gendereffectbeoordelingen in te voeren; herhaalt zijn oproep aan de Commissie om haar tekst "Strategisch engagement voor gendergelijkheid 2016-2019" een hogere status toe te kennen door deze als mededeling aan te nemen; verzoekt de Commissie genderbewuste budgettering in te voeren in het komend meerjarig financieel kader en de controle van EU-begrotingsprocedures en -uitgaven steeds strenger te maken, onder meer door maatregelen te nemen ter verbetering van de transparantie en door verslaglegging met betrekking tot de besteding van middelen; verzoekt voorts de Europese Investeringsbank om gendergelijkheid en economische empowerment van vrouwen te integreren in al haar activiteiten binnen en buiten de EU; 51. verzoekt de lidstaten het genderperspectief te integreren in hun nationale beleid op het gebied van vaardigheden en de arbeidsmarkt en dergelijke maatregelen op te nemen in nationale actieplannen en als onderdeel van het Europees semester, in overeenstemming met de werkgelegenheidsrichtsnoeren; 52. onderstreept hoe belangrijk het is vrouwen in plattelandsgebieden mogelijkheden voor een leven lang leren aan te bieden, onder meer in het kader van opleidingen binnen een onderneming; benadrukt dat in plattelandsgebieden naar verhouding een groot aantal zelfstandigen werkzaam is die onvoldoende sociale bescherming genieten, en dat er verhoudingsgewijs veel "onzichtbaar" werk wordt verricht, hetgeen met name gevolgen heeft voor vrouwen; verzoekt de lidstaten en de regio's met wetgevende bevoegdheden dan ook om sociale zekerheid te garanderen voor zowel mannen als vrouwen die in plattelandsgebieden werken; verzoekt de lidstaten tevens om voor vrouwen een eerlijke toegang tot land te faciliteren, eigendoms- en erfrechten te waarborgen en toegang tot kredieten te vereenvoudigen; 53. wijst erop dat vrouwen meer dan mannen het risico lopen in armoede te vervallen of te maken te krijgen met sociale uitsluiting, en benadrukt daarom dat maatregelen ter bestrijding van armoede en sociale uitsluiting een grote impact hebben op de economische empowerment van vrouwen; benadrukt dat het alleen mogelijk is de genderpensioenkloof te voorkomen en te dichten en de armoede onder oudere vrouwen terug te dringen wanneer er voorwaarden worden gecreëerd waarin vrouwen gelijke pensioenbijdragen kunnen afdragen door hen verder te integreren in de arbeidsmarkt en gelijke kansen te waarborgen wat betreft beloning, loopbaanontwikkeling en mogelijkheden om voltijds te werken; verzoekt de Commissie en de lidstaten ervoor te zorgen dat de ESI-fondsen en het Europees Fonds voor strategische investeringen bijdragen aan de terugdringing van armoede bij vrouwen, zodat de algemene Europa 2020-doelstelling inzake armoedebestrijding kan worden verwezenlijkt; roept de lidstaten op ervoor te zorgen dat de 20 % ESF-middelen die zijn toegewezen voor maatregelen voor sociale inclusie ook worden gebruikt om meer steun te leveren aan lokale projecten die gericht zijn op de empowerment van vrouwen die te maken krijgen met armoede en sociale uitsluiting; 54. merkt op dat armoede nog steeds gemeten wordt aan de hand van het totale inkomen van het huishouden, waarbij ervan uit wordt gegaan dat alle leden van het huishouden evenveel verdienen en dat de middelen eerlijk worden verdeeld; dringt aan op geïndividualiseerde rechten en berekeningen die gebaseerd zijn op individuele inkomens, zodat de ware omvang van armoede onder vrouwen zichtbaar wordt; 55. merkt op dat vrouwen het meest zijn getroffen door bezuinigingsmaatregelen in de openbare sector (minder en duurdere kinderopvang, afbouw van diensten voor ouderen en personen met een handicap, privatisering en sluiting van ziekenhuizen), met name op gebieden zoals onderwijs, gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening, aangezien vrouwen 70 % van de werknemers in de openbare sector vormen; 56. benadrukt dat het belangrijk is aandacht te besteden aan de specifieke behoeften en complexe problemen van een aantal kwetsbare groepen die te maken krijgen met bepaalde barrières die toegang tot de arbeidsmarkt bemoeilijken; verzoekt de lidstaten ervoor te zorgen dat deze personen snel en gemakkelijk toegang krijgen tot kwaliteitsvolle opleidingen, met inbegrip van stages, met het oog op een volledige integratie in onze samenleving en op de arbeidsmarkt, rekening houdend met de informele en formele vaardigheden en competenties, talenten en knowhow; roept de lidstaten ertoe op maatregelen in te voeren ter voorkoming van intersectionele discriminatie, een fenomeen dat vooral vrouwen in kwetsbare situaties treft; benadrukt hoe belangrijk het is dat Richtlijn 2000/78/EG inzake gelijke behandeling in arbeid en beroep en Richtlijn 2000/43/EG van 29 juni 2000 houdende toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen ongeacht ras of etnische afstamming (27) , op correcte wijze ten uitvoer worden gelegd; 57. verzoekt de lidstaten en de Commissie de praktische toepassing van de reeds bestaande wetgeving en werkplekmaatregelen af te dwingen en te verbeteren en deze in voorkomend geval aan te passen om vrouwen te beschermen tegen directe en indirecte discriminatie, vooral bij het selecteren, aanwerven, in dienst houden, specifiek opleiden en bevorderen van vrouwen in banen in zowel de openbare als de particuliere sector, en om vrouwen gelijke kansen te bieden op het vlak van loon en loopbaanontwikkeling; 58. betreurt het ten zeerste dat de Raad nog steeds niet zijn goedkeuring heeft gehecht aan het in 2008 ingediende voorstel voor een richtlijn betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen ongeacht godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid; is verheugd dat de Commissie deze richtlijn prioriteit heeft gegeven; herhaalt zijn oproep aan de Raad om het voorstel zo snel mogelijk goed te keuren; 59. verzoekt de Commissie de verzameling van specifieke genderindicatoren en naar gender uitgesplitste gegevens te verbeteren om te kunnen nagaan wat het effect op gendergelijkheid is van beleid in de lidstaten en op EU-niveau; 60. benadrukt dat vrouwen onevenredig vaak en veelal onvrijwillig in onzekere banen terechtkomen; verzoekt de lidstaten om de IAO-aanbevelingen ter vermindering van het aantal onzekere banen ten uitvoer te leggen, zoals een beperking van de omstandigheden waarin gebruik kan worden gemaakt van onzekere arbeidsovereenkomsten en een verkorting van de periode waarbinnen werknemers met een dergelijke arbeidsovereenkomst kunnen worden aangeworven; 61. verzoekt het EIGE om door te gaan met het verzamelen van genderspecifieke gegevens en het opstellen van scoreborden op alle relevante beleidsdomeinen; o o o 62. verzoekt zijn Voorzitter deze resolutie te doen toekomen aan de Raad en de Commissie. Het Europees Parlement, – gezien artikel 21 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU), – gezien artikel 208 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU), – gezien artikel 7 van het VWEU waarin wordt bevestigd dat de EU toeziet "op de samenhang tussen haar verschillende beleidsmaatregelen en optredens, rekening houdend met het geheel van haar doelstellingen", – gezien het Handvest van de Verenigde Naties, – gezien de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM) en andere mensenrechtenverdragen en ‑instrumenten van de VN, in het bijzonder het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten en het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten, die op 16 december 1966 in New York zijn aangenomen, en het VN‑Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen (CEDAW) van 1979, – gezien de VN‑top inzake duurzame ontwikkeling en het op 25 september 2015 door de Algemene Vergadering van de VN goedgekeurde slotdocument getiteld "Onze wereld transformeren: de Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling" (1) , – gezien de Europese consensus over ontwikkeling, – gezien het document getiteld "Een mondiale strategie van de Europese Unie voor buitenlands en veiligheidsbeleid – gedeelde visie, gemeenschappelijke actie: een sterker Europa", dat in juni 2016 is gepresenteerd door de vicevoorzitter van de Commissie/hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid (VV/HV) (2) , – gezien het EU‑actieplan inzake mensenrechten en democratie (2015-2019), dat op 20 juli 2015 door de Raad is aangenomen (3) , – gezien de routekaart van de EU voor samenwerking met het maatschappelijk middenveld in partnerlanden, – gezien de partnerschapsovereenkomst tussen de leden van de groep van Staten in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan, enerzijds, en de Europese Gemeenschap en haar lidstaten, anderzijds, ondertekend te Cotonou op 23 juni 2000 (de Overeenkomst van Cotonou), en de herzieningen hiervan van 2005 en 2010, – gezien de gedragscode voor de deelname van het maatschappelijk middenveld aan het besluitvormingsproces, goedgekeurd door de conferentie van INGO's van 1 oktober 2009, – gezien de verklaring van Berlijn, opgesteld na de jaarlijkse vergadering van de Basisgroep van het Platform van het maatschappelijk middenveld voor de vredes- en staatsopbouw (CSPPS) die van 6 tot 9 juli 2016 plaatsvond, – gezien Verordening (EU) nr. 233/2014 van het Europees Parlement en de Raad van 11 maart 2014 tot vaststelling van een financieringsinstrument voor ontwikkelingssamenwerking voor de periode 2014-2020 (4) en Verordening (EU) nr. 230/2014 van het Europees Parlement en de Raad van 11 maart 2014 tot vaststelling van een instrument voor bijdrage aan stabiliteit en vrede (5) , – gezien Verordening (EU) 2015/323 van de Raad van 2 maart 2015 inzake het Financieel Reglement van toepassing op het 11e Europees Ontwikkelingsfonds (6) en Verklaring I van de Overeenkomst van Cotonou ("Gemeenschappelijke Verklaring over de actoren van het partnerschap"), – gezien artikel 187, lid 2, van Verordening (EU, Euratom) nr. 966/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012 tot vaststelling van de financiële regels van toepassing op de algemene begroting van de Unie en tot intrekking van Verordening (EG, Euratom) nr. 1605/2002 van de Raad (7) (het "Financieel Reglement"), – gezien het indicatief meerjarenprogramma voor ontwikkelingssamenwerking 2014‑2020 "Organisaties van het maatschappelijk middenveld en plaatselijke overheden" (8) , – gezien de mededeling van de Commissie van 12 september 2012 getiteld "Aan de basis van democratie en duurzame ontwikkeling: het maatschappelijke engagement van Europa in de externe betrekkingen" ( COM(2012)0492 ), – gezien de resolutie van de VN‑Mensenrechtenraad van 27 juni 2016 over de ruimte voor het maatschappelijk middenveld (9) , – gezien het EU‑jaarverslag over mensenrechten en democratie in de wereld, en het EU‑beleid voor 2015, – gezien zijn resolutie van 25 oktober 2016 over strafrechtelijke aansprakelijkheid van bedrijven voor ernstige schendingen van de mensenrechten in derde landen (10) , – gezien zijn resolutie van 4 oktober 2016 over de toekomst van de ACS-EU-betrekkingen voor de periode na 2020 (11) , – gezien de EU‑richtsnoeren inzake mensenrechten, inclusief de EU‑richtsnoeren inzake verdedigers van de mensenrechten, en de EU‑richtsnoeren tot bevordering en bescherming van de vrijheid van godsdienst en overtuiging, goedgekeurd door de Raad op 24 juni 2013, – gezien de richtsnoeren voor interparlementaire delegaties van het Europees Parlement over het bevorderen van de mensenrechten en democratie bij hun bezoeken buiten de Europese Unie (12) , – gezien het advies van het Comité van de Regio's van 9 oktober 2013 getiteld "Eigen verantwoordelijkheid voor de lokale autoriteiten in de partnerlanden met het oog op beter bestuur en doeltreffender ontwikkelingsresultaten", – gezien het advies van het Comité van de Regio's van 24 februari 2015 getiteld "Een waardig leven voor iedereen: van wensbeeld naar collectieve maatregelen", – gezien het rapport van de Hoge Commissaris van de VN voor de mensenrechten van 11 april 2016 met praktische aanbevelingen voor het creëren en in stand houden van een veilige en stimulerende omgeving voor het maatschappelijk middenveld, op basis van goede praktijken en geleerde lessen (13) , en gezien de rapporten van de speciale VN‑rapporteur over het recht op vrijheid van vreedzame vergadering en vereniging, – gezien het mondiaal risicorapport 2017 van het Economisch Wereldforum (14) , – gezien zijn resolutie van 14 februari 2017 over de herziening van de Europese consensus over ontwikkeling (15) , – gezien zijn resolutie van 22 november 2016 over het vergroten van de doeltreffendheid van ontwikkelingssamenwerking (16) , – gezien zijn resolutie van 7 juni 2016 over het verslag 2015 van de EU over de coherentie van het ontwikkelingsbeleid (17) , – gezien de VN‑richtsnoeren inzake het bedrijfsleven en mensenrechten, – gezien zijn resolutie van 12 mei 2016 over de follow‑up en de herziening van de Agenda 2030 (18) , – gezien zijn resolutie van 22 oktober 2013 over lokale autoriteiten en het maatschappelijk middenveld: toezeggingen van Europa ter ondersteuning van duurzame ontwikkeling (19) , – gezien artikel 52 van zijn Reglement, – gezien het verslag van de Commissie ontwikkelingssamenwerking en het advies van de Commissie buitenlandse zaken ( A8‑0283/2017 ), A. overwegende dat artikel 21 van het VEU bekrachtigt dat het extern optreden van de EU, met inbegrip van ontwikkelingssamenwerking, geleid wordt door de beginselen van democratie, de rechtsstaat, de universaliteit en ondeelbaarheid van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden; B. overwegende dat het maatschappelijk middenveld naast de openbare en de particuliere sector de derde sector van een gezonde en fatsoenlijke maatschappij vertegenwoordigt; overwegende dat het middenveld bestaat uit niet‑gouvernementele en non-profitorganisaties die een rol spelen in het openbare leven en waarin de belangen en waarden van hun leden of anderen tot uitdrukking komen, die gebaseerd zijn op ethische, culturele, politieke, wetenschappelijke, religieuze of filantropische overwegingen; C. overwegende dat het maatschappelijk middenveld een centrale rol speelt bij de opbouw en versterking van de democratie, bij de controle op de macht van de staat en bij de bevordering van goed bestuur, transparantie en verantwoording; overwegende dat de aanwezigheid van middenveldorganisaties als energieke krachten in de maatschappij van fundamenteel belang is, aangezien zij het nodige tegengewicht bieden aan de gevestigde orde, de rol van tussenpersoon en bemiddelaar tussen bevolking en staat op zich nemen en zich opwerpen als bewakers van de democratie; overwegende dat tal van maatschappelijke organisaties ernaar hebben gestreefd zich in te zetten voor constitutionele hervormingsprocessen om de democratische beginselen en instellingen te beschermen; D. overwegende dat maatschappelijke organisaties een breed spectrum van mensenrechten bestrijken, onder meer het recht op ontwikkeling, onderwijs en gendergelijkheid, evenals activiteiten op het gebied van maatschappij en milieu; overwegende dat het maatschappelijk middenveld een grote verscheidenheid aan groeperingen en doelstellingen omvat, waaronder maatschappelijke organisaties, ngo's, mensenrechtengroeperingen, lokale gemeenschappen, diaspora's, kerken, religieuze organisaties en gemeenschappen, belangenverenigingen voor mensen met een handicap, sociale bewegingen en vakbonden, inheemse volkeren en stichtingen, alsmede de vertegenwoordiging van kwetsbare, gediscrimineerde en gemarginaliseerde personen; E. overwegende dat de Overeenkomst van Cotonou het maatschappelijk middenveld erkent als een belangrijke speler in de samenwerking tussen de EU en de ACS-landen; overwegende dat het aflopen van de Overeenkomst in 2020 de gelegenheid biedt om het partnerschap opnieuw te bekijken en de deelname van maatschappelijke organisaties verder te versterken; F. overwegende dat maatschappelijke organisaties belangrijke spelers geworden zijn in de mondiale ontwikkelingssteun, met name wat betreft sociale basisdienstverlening, publieksvoorlichting, de bevordering van democratie, mensenrechten en goed bestuur, en van een vreedzame en inclusieve samenleving, door de veerkracht van personen, gezinnen en lokale gemeenschappen te stimuleren en gewelddadig extremisme tegen te gaan, en door de respons op humanitaire crises; G. overwegende dat kerken, religieuze gemeenschappen en verenigingen samen met andere organisaties van religieuze of levensbeschouwelijke aard, zoals erkend door internationale organisaties in hun protocollen en praktijken, bij het verlenen van ontwikkelingshulp en humanitaire bijstand in de voorste linies staan en reeds lang actief zijn op het terrein; H. overwegende dat het indicatief meerjarenprogramma voor ontwikkelingssamenwerking 2014-2020 "Organisaties van het maatschappelijk middenveld en plaatselijke overheden" een thematisch programma is waarbij de bevordering van een stimulerende omgeving voor maatschappelijke organisaties en plaatselijke overheden centraal staat; overwegende dat dit programma ten doel heeft de stem en de participatie van maatschappelijke organisaties in het ontwikkelingsproces van partnerlanden te versterken en de politieke, sociale en economische dialoog te bevorderen; I. overwegende dat de EU de grootste donor is voor maatschappelijke organisaties in ontwikkelingslanden en een leidende rol speelt in de bescherming van actoren van het maatschappelijk middenveld en mensenrechtenverdedigers, door de toepassing en uitvoering van een aantal instrumenten en beleidsmaatregelen, waaronder het Europees instrument voor de democratie en de mensenrechten (EIDHR), het thematisch programma van het financieringsinstrument voor ontwikkelingssamenwerking (DCI) ten behoeve van organisaties uit het maatschappelijk middenveld en lokale overheden, het Europees Fonds voor Democratie, de routekaarten voor samenwerking met het maatschappelijk middenveld die in 105 landen worden toegepast, en de landenstrategiedocumenten; J. overwegende dat het maatschappelijk middenveld in de wereld tijdens het laatste decennium niet alleen qua omvang maar ook qua reikwijdte, samenstelling en invloed is toegenomen; overwegende dat echter tegelijkertijd in een toenemend aantal landen in de wereld, zowel ontwikkelingslanden als ontwikkelde landen, krachtiger en repressiever wordt opgetreden tegen actoren en activiteiten van het maatschappelijk middenveld; K. overwegende bovendien dat de door institutionele donoren opgestelde agenda in sommige gevallen onvoldoende voorrang verleent aan de werkelijke behoeften van de actoren van het maatschappelijk middenveld die op het terrein actief zijn; L. overwegende dat het rapport van 2016 over de situatie van het maatschappelijk middenveld tot de conclusie komt dat 2015 een slecht jaar was voor het maatschappelijk middenveld, aangezien de burgerrechten in meer dan honderd landen ernstig werden bedreigd; overwegende dat dit vooral de regio's in Afrika bezuiden de Sahara en in het Midden-Oosten en Noord-Afrika betreft, die vaker worden geconfronteerd met politieke spanningen, conflicten en kwetsbare situaties; M. overwegende dat een toenemend aantal regeringen wettelijke of administratieve maatregelen neemt tegen maatschappelijke organisaties, onder meer door de vaststelling van restrictieve wetten, beperking van de financiering, strikte vergunningsprocedures en bestraffende belastingen; N. overwegende dat er de laatste jaren in ontwikkelingslanden een zorgwekkende stijging is van het aantal meldingen van vervolging, intimidatie, stigmatisering als "buitenlandse agent", arbitraire arrestaties en gevangenhouding van activisten, medewerkers van maatschappelijke organisaties, mensenrechtenbeschermers, vakbondsleden, advocaten, intellectuelen, journalisten en religieuze leiders, evenals van het aantal slachtoffers van misbruik en geweld; overwegende dat dit in een aantal landen volledig straffeloos gebeurt, soms met medeweten of steun van de autoriteiten; O. overwegende dat de mensenrechten universeel en onvervreemdbaar, ondeelbaar, onderling afhankelijk en onderling verbonden zijn; overwegende dat het vermogen van het maatschappelijk middenveld om actie te ondernemen steunt op de uitoefening van fundamentele vrijheden, waaronder de vrijheid van vereniging, de vrijheid van vreedzame vergadering, de vrijheid van meningsuiting, gedachten, geweten, religie of levensbeschouwing en het recht op vrije toegang tot informatie; P. overwegende dat er een verband is tussen een verzwakt maatschappelijk middenveld, beperkte politieke en maatschappelijke ruimte, toenemende corruptie, maatschappelijke en genderongelijkheid, lage menselijke en sociaaleconomische ontwikkeling, alsmede kwetsbare situaties en conflicten; Q. overwegende dat, om geloofwaardig en doeltreffend te zijn, de EU‑respons op de steeds krappere ruimte voor het maatschappelijk middenveld een nauwkeurige en tijdige beoordeling van en inzicht in de dreigingen en factoren vergt die deze ruimte doen inkrimpen; overwegende dat een dergelijke respons ook een gecoördineerd evenwicht moet vinden tussen ontwikkeling en politieke samenwerking, zodat er samenhang komt tussen alle externe en interne instrumenten van de EU door een gemeenschappelijke boodschap naar buiten te brengen over het belang van een vrij functionerend maatschappelijk middenveld, alsook samenwerking op plaatselijk, regionaal en internationaal niveau; R. overwegende dat de Agenda voor 2030, en met name de SDG's 16 en 17, voorzien in nauwere samenwerking met het maatschappelijk middenveld als cruciale partner en facilitator voor de bevordering, tenuitvoerlegging, follow‑up en beoordeling van de SDG's; 1. meent dat een echt onafhankelijk, divers, pluralistisch en levendig maatschappelijk middenveld essentieel is voor de ontwikkeling en stabiliteit van een land, voor het bevorderen van de consolidatie van de democratie, maatschappelijke rechtvaardigheid en eerbiediging van de mensenrechten en voor het totstandbrengen van een inclusieve samenleving, zodat niemand buiten de boot valt; herinnert er voorts aan dat het maatschappelijk middenveld een belangrijke speler is bij het realiseren van de SDG's; 2. onderstreept de centrale rol van het maatschappelijk middenveld bij het ondersteunen van de democratie door waarborging van de scheiding der machten en door het bevorderen van transparantie, verantwoordingsplicht en goed bestuur, met name in de strijd tegen corruptie en gewelddadig extremisme, en de mogelijke gevolgen daarvan voor de economische en menselijke ontwikkeling van een land, evenals voor de ecologische duurzaamheid; 3. is ernstig bezorgd over het feit dat het beperken van de ruimte voor het maatschappelijk middenveld in ontwikkelingslanden op steeds complexere en meer geavanceerde manieren gebeurt, die moeilijker aan te pakken zijn en toegepast worden via wettelijke bepalingen, belastingen, financiële beperkingen, toegenomen bureaucratie, rapportage- en bancaire vereisten, criminalisering en stigmatisering van vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties, laster, alle vormen van pesterij, online-repressie en belemmering van de toegang tot internet, censuur, willekeurige arrestaties, gendergerelateerd geweld, foltering en moord, met name in door conflicten geteisterde landen; wijst op de noodzaak om de door regeringen en andere actoren gehanteerde tactieken voor het wegdrukken van kritische stemmen aan te pakken; 4. is bezorgd dat maatschappelijke organisaties die legaal buitenlandse financiering kunnen krijgen, mogelijk als "buitenlandse agenten" worden bestempeld, waardoor zij worden gestigmatiseerd en aanzienlijk meer risico lopen; verzoekt de EU om haar instrumenten en beleid voor institutionele opbouw en de rechtsstaat te versterken en hierin duidelijke benchmarks voor verantwoording en de strijd tegen straffeloosheid voor willekeurige arrestaties, politiegeweld, foltering en andere mishandeling van mensenrechtenverdedigers op te nemen, rekening houdend met het feit dat vrouwen en mannen deze zaken anders beleven; 5. onderstreept dat de steeds beperktere ruimte voor het maatschappelijk middenveld een mondiaal fenomeen is, dat niet beperkt blijft tot ontwikkelingslanden maar ook steeds vaker voorkomt in gevestigde democratieën en midden- en hoge-inkomenslanden, waaronder lidstaten van de EU en enkele van haar trouwste bondgenoten; verzoekt de EU en de lidstaten het goede voorbeeld te geven en de grondrechten van het maatschappelijk middenveld strikt te eerbiedigen en elke negatieve tendens op dat gebied aan te pakken; 6. onderstreept dat staten in eerste instantie verantwoordelijk zijn en de plicht hebben om de mensenrechten en fundamentele vrijheden van alle burgers te beschermen, en een politiek, wettelijk en administratief klimaat moeten scheppen dat bevorderlijk is voor een vrij en goed functionerend maatschappelijk middenveld met een gegarandeerde vrije en veilige werking en toegang tot financiering, ook als die afkomstig is uit buitenlandse bronnen; 7. verzoekt de EU te erkennen dat regeringen, politieke partijen, parlementen en administraties in begunstigde landen in het kader van ontwikkelingsstrategieën begeleid moeten worden om strategieën te ontwikkelen voor de totstandbrenging van een passende juridische, bestuurlijke en politieke omgeving zodat maatschappelijke organisaties efficiënt kunnen werken; 8. is uiterst bezorgd over de toenemende aanvallen op mensenrechtenverdedigers overal ter wereld; verzoekt de EU, en de VV/HV in het bijzonder, een beleid vast te stellen om moord op mensenrechtenverdedigers stelselmatig en op ondubbelzinnige wijze te veroordelen, net als elke poging om hen te onderwerpen aan allerlei vormen van geweld, vervolging, bedreiging, intimidatie, gedwongen verdwijning, gevangenneming of willekeurige arrestatie, om zich krachtig uit te spreken tegen al wie dergelijke wreedheden begaat of laat gebeuren, en om intensiever aan publieksdiplomatie te doen, waarbij mensenrechtenverdedigers open en duidelijk worden gesteund; spoort de EU‑delegaties en de diplomatieke vertegenwoordigingen van de lidstaten aan mensenrechtenverdedigers actief te blijven steunen, in het bijzonder door op stelselmatige wijze toe te zien op processen, opgesloten mensenrechtenverdedigers te bezoeken en in voorkomend geval verklaringen af te leggen over individuele zaken; 9. is van mening dat de lidstaten bij een snelle en dramatische beperking van de ruimte voor het maatschappelijk middenveld de getroffen mensenrechten-ngo's/individuele mensenrechtenverdedigers op hoog niveau publieke erkenning moeten geven voor hun werk, bijvoorbeeld door ze een bezoek te brengen tijdens officiële bezoeken; 10. spoort de EU aan richtsnoeren te ontwikkelen voor de vrijheid van vreedzame vergadering en vereniging; spoort de EU aan ten volle gebruik te maken van de EU‑landenstrategieën voor mensenrechten en democratie, controle-instrumenten in te voeren voor de effectieve, gezamenlijke tenuitvoerlegging van de EU‑richtsnoeren inzake verdedigers van de mensenrechten, en te waarborgen dat er geen leemten bestaan in de bescherming en dat ernstige mensenrechtenschendingen bestraft worden; 11. wijst erop dat het maatschappelijk middenveld een belangrijke rol vervult bij de bevordering van de vrijheid van gedachte, geweten, godsdienst en levensbeschouwing, en bekrachtigt zijn steun voor de toepassing van de EU‑richtsnoeren tot bevordering en bescherming van de vrijheid van godsdienst en overtuiging; 12. onderstreept dat het van essentieel belang is om de betrekkingen van maatschappelijke organisaties met de burgers en de staat te versterken, zodat gemeenschappen en kiesdistricten, met inbegrip van vrouwen en vrouwenrechtenorganisaties en alle kwetsbare groepen, daadwerkelijk vertegenwoordigd worden en zodat ontwikkeling en het beschermen van alle mensenrechten doelmatiger en verantwoordelijker door de staat worden aangepakt; 13. verwelkomt de langdurige inzet en steun van de EU voor het maatschappelijk middenveld in ontwikkelingslanden en pleit opnieuw ondubbelzinnig voor de voortzetting en intensivering van de steun en financiering door de EU om een vrije en stimulerende omgeving te creëren voor het maatschappelijk middenveld op nationaal en op plaatselijk niveau, onder meer via jaarlijkse programmering; verzoekt de EU de financieringsmodaliteiten en ‑mechanismen voor actoren van het maatschappelijk middenveld te diversifiëren en te maximaliseren door rekening te houden met hun specifieke kenmerken en ervoor te zorgen dat hun actieradius en het aantal potentiële gesprekspartners niet worden beperkt; 14. verzoekt de EU ervoor te zorgen dat de financiële middelen van de EU zowel worden gebruikt voor langetermijnsteun als voor een optreden in noodgevallen, met name om activisten van het maatschappelijk middenveld die risico's lopen, te helpen; 15. herinnert eraan dat burgerparticipatie en de kracht van het maatschappelijk middenveld in aanmerking moeten worden genomen als indicatoren voor democratie; dringt er sterk op aan om leden van maatschappelijke organisaties te laten deelnemen aan interparlementaire debatten over democratie en het maatschappelijk middenveld te betrekken bij het raadplegingsproces over alle wetgeving die het middenveld betreft; 16. verzoekt de EU zich verder in te zetten voor een grotere autonomie van de maatschappelijke ruimte, niet alleen via EU‑beleidsmaatregelen op het gebied van ontwikkelingssamenwerking en mensenrechten, maar ook door een geïntegreerde aanpak van alle ander intern en extern beleid van de Unie, met inbegrip van justitie, binnenlandse zaken, handels- en veiligheidsbeleid, overeenkomstig het beginsel van beleidscoherentie voor ontwikkeling; 17. waarschuwt de EU en de lidstaten voor een toegeeflijkere benadering van de inkrimping van de ruimte voor het maatschappelijk middenveld en andere mensenrechtenvraagstukken wanneer er sprake is van landen waarmee de EU samenwerkt op het gebied van migratievraagstukken; onderstreept dat een beperktere ruimte voor het maatschappelijk middenveld en mensenrechtenschendingen kunnen bijdragen tot gedwongen migratie; 18. wijst erop dat het aanpakken van de steeds beperktere ruimte voor het maatschappelijk middenveld een gezamenlijke en consequente benadering in de betrekkingen van de EU met derde landen vereist; verzoekt de EU en de lidstaten proactief op te treden om de onderliggende oorzaken van de afnemende ruimte voor het maatschappelijk middenveld aan te pakken, met name door het mainstreamen van de bevordering van maatschappelijke organisaties en hun participatie in bilaterale en multilaterale samenwerking als partners in de politieke, economische en sociale dialoog; spoort de EU in dit verband aan rekening te houden met de verschillen in omvang, capaciteit en deskundigheid van middenveldorganisaties; 19. moedigt de EU aan om zich actief in te zetten en steun te bieden aan institutionele instrumenten en initiatieven van meerdere belanghebbenden voor een intensievere dialoog, en sterkere en bredere coalities en partnerschappen te ontwikkelen tussen regeringen, maatschappelijke organisaties, plaatselijke autoriteiten en de particuliere sector in ontwikkelingslanden, met het doel een stimulerende omgeving te creëren voor het maatschappelijk middenveld; onderstreept het belang van veilige ruimten voor een dergelijke dialoog; 20. verzoekt de EU toezicht te houden op maatregelen inzake terrorismebestrijding en aspecten van antiwitwaswetgeving en wetgeving inzake transparantie, en maatregelen te treffen om ervoor te zorgen dat hiermee geen onrechtmatige beperkingen worden opgelegd aan de financiering en activiteiten van maatschappelijke organisaties; herhaalt in dit verband dat de aanbevelingen van de Financiële-actiegroep (FATF) niet zodanig mogen worden geïnterpreteerd en toegepast dat de ruimte voor het maatschappelijk middenveld ten onrechte wordt beperkt; 21. herinnert eraan dat de particuliere sector een bevoorrechte partner is bij de verwezenlijking van de SDG's en een belangrijke rol speelt bij het bevorderen van de ruimte voor het maatschappelijk middenveld en van een stimulerende omgeving voor maatschappelijke organisaties en vakbonden, met name door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap en zorgvuldigheid in de hele toeleveringsketen te bekrachtigen, en door gebruik te maken van publiek-private partnerschappen; 22. herhaalt dat de particuliere sector verplicht is zich zowel aan de mensenrechten als aan de hoogste sociale en milieunormen te houden; vraagt de EU en de lidstaten om zich actief te blijven inzetten voor de werkzaamheden van de VN‑Mensenrechtenraad voor een internationaal verdrag dat ondernemingen aansprakelijk stelt voor hun betrokkenheid bij mensenrechtenschendingen en voorziet in beoordelingen van mensenrechtenrisico's bij openbare aanbestedingen en investeringen; 23. is van mening dat door de EU en haar lidstaten gesloten handels- en investeringsovereenkomsten de bevordering en bescherming van de mensenrechten en de maatschappelijke ruimte in ontwikkelingslanden niet mogen ondermijnen, direct noch indirect; is van oordeel dat bindende mensenrechtenclausules in handelsovereenkomsten een invloedrijk instrument zijn om meer ruimte te creëren voor maatschappelijke organisaties; verzoekt de Commissie de rol van maatschappelijke organisaties te versterken in instellingen die zich bezighouden met handelsovereenkomsten, onder meer interne adviesgroepen en raadgevende comités voor EPO's; 24. verzoekt de Commissie een controlekader te ontwikkelen voor de financieringsinstrumenten voor het externe optreden van de EU, met bijzondere aandacht voor de mensenrechten; 25. verzoekt de Commissie en de EDEO om in het kader van het EU‑actieplan inzake mensenrechten en democratie en in het kader van de tussentijdse herziening van het EIDHR beste praktijken vast te stellen en duidelijke benchmarks en indicatoren te ontwikkelen met betrekking tot de steeds beperktere ruimte voor het maatschappelijk middenveld, zodat de vooruitgang op dit gebied kan worden gemeten; 26. dringt er bij alle EU‑actoren op aan om zich binnen multilaterale fora actiever in te zetten voor de versterking van het internationale juridische kader dat het fundament vormt voor democratie en mensenrechten, bijvoorbeeld door samen te werken met multilaterale organisaties, zoals de VN, met inbegrip van de speciale procedures van de VN en het mechanisme van de universele periodieke doorlichting (UPR) van de VN‑Mensenrechtenraad, en met regionale organisaties, zoals de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS), de Afrikaanse Unie (AU), de Associatie van Zuidoost-Aziatische Staten (ASEAN), de Arabische Liga (LAS) en de werkgroep voor de versterking van de positie en de bescherming van het maatschappelijk middenveld van de Gemeenschap van democratieën; herinnert eraan dat de Unie samen met alle partnerlanden een inclusieve mensenrechtendialoog moet opzetten waaraan ook de organisaties uit het maatschappelijk middenveld deelnemen; verzoekt de Unie en de lidstaten voorts om hun programma's voor goed bestuur met derde landen te versterken en de uitwisseling van goede praktijken op het gebied van inclusie en participatie van maatschappelijke organisaties aan de besluitvorming te bevorderen; is van mening dat tripartite dialogen tussen regeringen, de EU en maatschappelijke organisaties moeten worden bevorderd, ook over lastige vraagstukken als veiligheid en migratie; 27. pleit voor de oprichting, met betrokkenheid van de bevoegde EU‑instellingen, van een mechanisme voor bewaking en vroegtijdige signalering van beperkingen van de ruimte voor het maatschappelijk middenveld, op basis waarvan bedreigingen van de ruimte voor het maatschappelijk middenveld en mensenrechtenverdedigers worden gevolgd en een waarschuwing wordt gegeven als er bewijs is dat een ontwikkelingsland werkt aan ernstige nieuwe beperkingen ten aanzien van het maatschappelijk middenveld, of als de regering door de overheid georganiseerde niet‑gouvernementele organisaties (GONGO's) gebruikt om het te doen lijken alsof er een onafhankelijk maatschappelijk middenveld is, zodat de EU in staat is eerder en op gecoördineerde en concrete wijze in actie te komen; 28. verzoekt de EU haar steun voor de volledige participatie en empowerment van minderheden en andere kwetsbare groepen, zoals personen met een handicap, inheemse volkeren en geïsoleerde bevolkingsgroepen, in het culturele, sociale, economische en politieke leven op te voeren; roept staten in dat verband op om ervoor te zorgen dat hun wetgeving en beleid er niet toe leiden dat de mensenrechten niet gelden of dat de activiteiten van het maatschappelijk middenveld ter verdediging van hun rechten worden ondergraven; 29. betreurt dat er in een tijd van opkomst van wereldwijd terrorisme gebrek is aan organisaties die terreurslachtoffers in derde landen helpen; onderstreept daarom dat er een veilig klimaat tot stand moet komen voor dergelijke organisaties, zodat slachtoffers van terrorisme worden beschermd; 30. wijst op de cruciale bijdrage die vrouwen en vrouwenrechtenorganisaties, met inbegrip van door jongeren aangevoerde bewegingen, leveren aan de sociale vooruitgang; verzoekt de EU te wijzen op het belang van steun aan empowerment van vrouwen en van het creëren van een veilige en stimulerende omgeving voor maatschappelijke vrouwenorganisaties en verdedigers van vrouwenrechten, en specifieke gendergerelateerde vormen van repressie aan te pakken, met name in conflictregio's; 31. wijst uitdrukkelijk op het belang van actieve bijdragen aan de ondersteuning van beleid en maatregelen inzake vrouwenrechten, met inbegrip van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten; 32. herhaalt dat het belangrijk is te kiezen voor een op rechten gebaseerde aanpak in het ontwikkelingsbeleid van de Unie, teneinde de eerbiediging van de mensenrechten en de rechtsstaat te integreren in de ontwikkelingsmaatregelen van de Unie en de activiteiten op het gebied van mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking op elkaar af te stemmen; 33. herinnert aan het belang van regionale samenwerking bij het versterken van een stimulerende omgeving voor het maatschappelijk middenveld; spoort de ontwikkelingslanden aan de dialoog en beste praktijken voor de bescherming van en overleg met het maatschappelijk middenveld te bevorderen; 34. verwelkomt de landenspecifieke routekaarten van de EU voor samenwerking met het maatschappelijk middenveld als een doeltreffend instrument en als mogelijk nieuw EU‑kader voor de contacten met het maatschappelijk middenveld; acht het van essentieel belang dat maatschappelijke organisaties niet alleen worden betrokken bij het overleg in de aanloop naar de vaststelling van de routekaarten, maar ook bij de tenuitvoerlegging, monitoring en evaluatie ervan; 35. verbindt zich ertoe op jaarbasis en in via grondige raadpleging van relevante institutionele spelers en ngo's een lijst op te stellen van landen waar de ruimte voor het maatschappelijk middenveld het sterkst wordt bedreigd; 36. verzoekt de VV/HV om op de bijeenkomsten van de Raad Buitenlandse Zaken regelmatig een agendapunt te wijden aan de discussie en follow‑up van de inspanningen van de EU voor de vrijlating van mensenrechtenbeschermers, hulpverleners, journalisten, politieke activisten, mensen die gevangen worden gehouden omwille van hun religieuze of morele overtuigingen en anderen die gevangen worden gehouden als gevolg van de steeds beperktere ruimte voor het maatschappelijk middenveld; 37. is ingenomen met de aanwijzing van contactpunten voor de mensenrechten en het maatschappelijk middenveld in de EU‑delegaties, die moeten bijdragen tot een betere samenwerking met het plaatselijk maatschappelijk middenveld, met name door steun te verlenen aan kwetsbare en gemarginaliseerde groepen en personen; verzoekt de EU‑delegaties met nationale parlementsleden, regeringen en lokale overheden stelselmatig het vraagstuk van de afnemende ruimte voor het maatschappelijk middenveld en de bescherming van activisten aan te kaarten, en nauwer samen te werken met maatschappelijke organisaties bij de programmering en de daaropvolgende controle van EU‑steun, zelfs daar waar bilaterale samenwerking wordt afgebouwd; verzoekt de EU‑delegaties verder geregeld en op een transparante manier aan het maatschappelijk middenveld informatie te verstrekken over financieringsbronnen en ‑mogelijkheden; 38. vraagt de EU en de lidstaten om de afnemende ruimte voor het maatschappelijk middenveld systematisch op te nemen in hun bilaterale relaties en gebruik te maken van alle beschikbare instrumenten, onder meer ontwikkeling en handel, om ervoor te zorgen dat de partnerlanden zich houden aan hun verbintenis om de mensenrechten te beschermen en te garanderen; vraagt de EU de participatie van de actoren van het maatschappelijk middenveld in partnerlanden nauwlettend in het oog te houden en er bij de regeringen op aan te dringen alle wetten in te trekken die een inbreuk vormen op de vrijheid van vereniging en vergadering; is in dit opzicht van mening dat de EU een positieve conditionaliteit aan begrotingssteun zou moeten verbinden wat de beperking van de ruimte voor het maatschappelijk middenveld betreft; 39. dringt erop aan dat het westerse maatschappelijk middenveld de oprichting en versterking van ngo's zou moeten ondersteunen via de overdracht van knowhow om hen te helpen een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van hun eigen landen; 40. pleit nadrukkelijk voor synergie tussen de externe financieringsinstrumenten van de EU ter ondersteuning van het maatschappelijk middenveld en vraagt dat alle EU‑steun voor het maatschappelijk middenveld op landenniveau in kaart wordt gebracht, om dubbel werk en overlappingen te voorkomen en mogelijke financieringstekorten en -behoeften te identificeren; 41. spoort de EU aan richtsnoeren over partnerschappen met kerken, religieuze organisaties en religieuze leiders bij ontwikkelingssamenwerking goed te keuren, op basis van de bestaande ervaring van internationale organisaties en programma's (zoals Unicef, de Wereldbank, de WHO en het VN‑ontwikkelingsprogramma), en goede praktijken in de lidstaten van de EU en in derde landen; 42. is sterk voorstander van een betere bescherming voor vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties in derde landen teneinde mogelijke vijandigheid jegens hen aan te pakken; 43. is verheugd over de grotere flexibiliteit van een aantal EU‑financieringsinstrumenten op het gebied van ontwikkelingssamenwerking, waardoor onder meer de registratie van subsidieaanvragers wordt vergemakkelijkt en indien nodig vertrouwelijkheid voor de begunstigden wordt gewaarborgd; meent echter dat meer kan worden gedaan om het meest geschikte een passende antwoord te bieden op de specifieke situatie in bepaalde landen, onder meer door eerdere voorlichting over komende oproepen tot het indienen van voorstellen, meer financieringsmogelijkheden, vaker bijgewerkte routekaarten, openbare beschikbaarheid van routekaarten, harmonisatie en vereenvoudiging van financieringsmodaliteiten en ondersteuning van maatschappelijke organisaties bij administratieve procedures; 44. verzoekt de Commissie in het indicatief meerjarenprogramma voor ontwikkelingssamenwerking 2018-2020 een thematische mondiale oproep tot het indienen van voorstellen op te nemen, specifiek gericht op het probleem van de steeds beperktere ruimte voor het maatschappelijk middenveld; 45. verzoekt de Commissie om via het EIDHR meer middelen beschikbaar te stellen om het probleem van de steeds beperktere ruimte voor en de situatie van mensenrechtenverdedigers aan te pakken; betreurt dat de jaarlijkse bedragen in sommige landen op een zeer laag niveau liggen; verzoekt de Commissie na te gaan welke nieuwe activiteiten op dit gebied via het EIDHR gefinancierd kunnen worden, door middel van een brede benadering van maatschappelijke organisaties, en inspanningen te blijven leveren om een flexibeler en eenvoudiger procedure in te voeren voor de toegang tot EIDHR-middelen, met name voor jongeren, en onder meer duidelijker uitzonderingen in te voeren voor maatschappelijke organisaties die specifiek gevaar lopen en te voorzien in steun voor niet‑geregistreerde groepen, die uiteindelijk door de overheid erkend zouden moeten worden; vindt dat meer nadruk moet komen te liggen op ondersteuning van lokale groepen en actoren, omdat problemen op het gebied van de mensenrechten vaak concreter en directer gevoeld worden op lokaal niveau; wijst nogmaals op het belang van het EIDHR, dat dringende rechtstreekse financiële en materiële bijstand verleent aan mensenrechtenverdedigers die gevaar lopen, en van het noodfonds, dat de EU‑delegaties in staat stelt om rechtstreeks ad‑hoctoelagen te verstrekken; erkent het belang van coalities en consortia van internationale en nationale spelers uit het maatschappelijk middenveld om het werk van plaatselijke ngo's te vergemakkelijken en te beschermen tegen repressieve maatregelen; verzoekt de Commissie, de EDEO en de lidstaten om een effectieve, gezamenlijke tenuitvoerlegging van de EU‑richtsnoeren voor mensenrechtenverdedigers te bevorderen in alle derde landen waar het maatschappelijk middenveld gevaar loopt, door plaatselijke strategieën vast te stellen voor de volledige toepassing ervan; 46. verzoekt zijn Voorzitter deze resolutie te doen toekomen aan de Raad en de Commissie. Het Europees Parlement, – gezien de artikelen 2, 3 en 6 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU), – gezien de artikelen 16, 67, 70, 72, 73, 75, 82, 83, 84, 85, 87 en 88 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU), – gezien de artikelen 1, 7, 8, 11, 16, 17, 21, 24, 41, 47, 48, 49, 50 en 52 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, – gezien het Verdrag van de VN inzake de rechten van het kind van 20 november 1989, – gezien het Facultatief Protocol inzake de verkoop van kinderen, kinderprostitutie en kinderpornografie bij het Verdrag inzake de rechten van het kind van 25 mei 2000, – gezien de Verklaring en het actieplan van Stockholm, aangenomen op het eerste Wereldcongres tegen commerciële seksuele uitbuiting van kinderen, de wereldwijde verbintenis van Yokohama, aangenomen op het tweede Wereldcongres tegen commerciële seksuele uitbuiting van kinderen, en de verbintenis en het actieplan van Boedapest, aangenomen op de voorbereidende conferentie voor het tweede Wereldcongres tegen commerciële seksuele uitbuiting van kinderen, – gezien het Verdrag van de Raad van Europa van 25 oktober 2007 inzake de bescherming van kinderen tegen seksuele uitbuiting en seksueel misbruik, – gezien zijn resolutie van 20 november 2012 over de bescherming van kinderen in de digitale wereld (1) , – gezien zijn resolutie van 11 maart 2015 over de bestrijding van seksueel misbruik van kinderen op internet (2) , – gezien Kaderbesluit 2001/413/JAI van de Raad van 28 mei 2001 betreffende de bestrijding van fraude en vervalsing in verband met andere betaalmiddelen dan contanten (3) , – gezien het Verdrag van Boedapest inzake cybercriminaliteit van 23 november 2001 (4) en het aanvullend protocol daarbij, – gezien Verordening (EG) nr. 460/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 10 maart 2004 tot oprichting van het Europees Agentschap voor netwerk- en informatiebeveiliging (5) , – gezien Richtlijn 2008/114/EG van de Raad van 8 december 2008 inzake de identificatie van Europese kritieke infrastructuren, de aanmerking van infrastructuren als Europese kritieke infrastructuren en de beoordeling van de noodzaak de bescherming van dergelijke infrastructuren te verbeteren (6) , – gezien Richtlijn 2002/58/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 juli 2002 betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie (7) , – gezien Richtlijn 2011/93/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 ter bestrijding van seksueel misbruik en seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie, en ter vervanging van Kaderbesluit 2004/68/JBZ van de Raad (8) , – gezien de gezamenlijke mededeling van 7 februari 2013 aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's van de Commissie en de vicevoorzitter van de Commissie/hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid, getiteld "Strategie inzake cyberbeveiliging van de Europese Unie: Een open, veilige en beveiligde cyberspace" (JOIN(2013)0001), – gezien Richtlijn 2013/40/EU van het Europees Parlement en de Raad van 12 augustus 2013 over aanvallen op informatiesystemen en ter vervanging van Kaderbesluit 2005/222/JBZ van de Raad (9) , – gezien Richtlijn 2014/41/EU van het Europees Parlement en de Raad van 3 april 2014 betreffende het Europees onderzoeksbevel in strafzaken (10) (de EOB-richtlijn), – gezien het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ-EU) van 8 april 2014 (11) waardoor de richtlijn inzake de bewaring van gegevens ongeldig is verklaard, – gezien zijn resolutie van 12 september 2013 over een EU-strategie inzake cyberveiligheid: een open, veilige en beveiligde cyberruimte (12) , – gezien de mededeling van de Commissie van 6 mei 2015 getiteld "Strategie voor een digitale eengemaakte markt voor Europa" ( COM(2015)0192 ), – gezien de mededeling van de Commissie van 28 april 2015 getiteld "De Europese veiligheidsagenda" ( COM(2015)0185 ) en de daaropvolgende voortgangsverslagen over de totstandbrenging van een echte en doeltreffende Veiligheidsunie, – gezien het verslag van de conferentie over de rechtspleging in de cyberruimte die op 7 en 8 maart 2016 in Amsterdam werd gehouden, – gezien Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (13) , – gezien Richtlijn (EU) 2016/680 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens door bevoegde autoriteiten met het oog op de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten of de tenuitvoerlegging van straffen, en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Kaderbesluit 2008/977/JBZ van de Raad (14) , – gezien Verordening (EU) 2016/794 van het Europees Parlement en de Raad van 11 mei 2016 betreffende het Agentschap van de Europese Unie voor samenwerking op het gebied van rechtshandhaving (Europol) (15) , – gezien het besluit van de Commissie van 5 juli 2016 betreffende de ondertekening van een overeenkomst inzake een publiek-privaat partnerschap voor industrieel onderzoek en innovatie op het gebied van cyberveiligheid tussen de EU, vertegenwoordigd door de Commissie, en de organisaties van belanghebbenden (C(2016)4400), – gezien de gezamenlijke mededeling van 6 april 2016 aan het Europees Parlement en de Raad van de Commissie en de vicevoorzitter van de Commissie/hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid, getiteld "Gezamenlijk kader voor de bestrijding van hybride bedreigingen – een reactie van de Europese Unie" (JOIN(2016)0018), – gezien de mededeling van de Commissie getiteld "Europese strategie voor een beter internet voor kinderen" ( COM(2012)0196 ) en het verslag van de Commissie van 6 juni 2016 getiteld "Definitieve evaluatie van het meerjarenprogramma van de EU betreffende de bescherming van kinderen die het internet en andere communicatietechnologieën gebruiken (programma veiliger internet)" ( COM(2016)0364 ), – gezien de gezamenlijke verklaring van Europol en Enisa van 20 mei 2016 betreffende wettig strafrechtelijk onderzoek dat de principes inzake gegevensbescherming van de 21e eeuw respecteert, – gezien de conclusies van de Raad van 9 juni 2016 over het Europees justitieel netwerk cybercriminaliteit, – gezien Richtlijn (EU) 2016/1148 van het Europees Parlement en de Raad van 6 juli 2016 houdende maatregelen voor een hoog gemeenschappelijk niveau van beveiliging van netwerk- en informatiesystemen in de Unie (16) , – gezien het adviesdocument van Enisa van december 2016 over sterke encryptie en de bescherming van onze digitale identiteit, – gezien het eindverslag van de Cloud Evidence Group van de commissie Cybercrimeverdrag (T-CY) van de Raad van Europa getiteld "Criminal justice access to electronic evidence in the cloud: Recommendations for consideration by the T-CY" (Toegang van het strafrechtelijk systeem tot elektronisch bewijs in de cloud: aanbevelingen ter overweging door de T-CY) van 16 september 2016, – gezien het werk van de Taskforce voor gezamenlijke actie op het gebied van cybercriminaliteit (J-CAT), – gezien het SOCTA-rapport van Europol (dreigingsevaluatie van de zware en georganiseerde criminaliteit) van 28 februari 2017 en het IOCTA-rapport (dreigingsevaluatie van de georganiseerde internetcriminaliteit) van 28 september 2016, – gezien het arrest van het HvJ-EU in zaak C-203/15 (Tele2-arrest) van 21 december 2016 (17) , – gezien Richtlijn (EU) 2017/541 van het Europees Parlement en de Raad van 15 maart 2017 inzake terrorismebestrĳding en ter vervanging van Kaderbesluit 2002/475/JBZ van de Raad en tot wijziging van Besluit 2005/671/JBZ van de Raad (18) , – gezien artikel 52 van zijn Reglement, – gezien het verslag van de Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse zaken en het advies van de Commissie interne markt en consumentenbescherming ( A8-0272/2017 ), A. overwegende dat cybercriminaliteit steeds vaker aanzienlijke sociale en economische schade veroorzaakt die de individuele grondrechten raakt, een bedreiging vormt voor de rechtsstaat in de cyberruimte en de stabiliteit van democratische samenlevingen in gevaar brengt; B. overwegende dat cybercriminaliteit een toenemend probleem is in de lidstaten; C. overwegende dat de IOCTA van 2016 aantoont dat cybercriminaliteit aan intensiteit en complexiteit en in omvang toeneemt, dat in sommige EU-landen vaker melding wordt gemaakt van cybercriminaliteit dan van traditionele criminaliteit, dat cybercriminaliteit zich uitstrekt tot andere gebieden van criminaliteit, zoals mensenhandel, dat het gebruik van instrumenten voor encryptie en anonimisering voor criminele doeleinden toeneemt, en dat er vaker sprake is van aanvallen met ransomware dan van traditionele malwarebedreigingen zoals trojans; D. overwegende dat het aantal aanvallen op de servers van de Commissie in 2016 met 20 % is toegenomen ten opzichte van 2015; E. overwegende dat de kwetsbaarheid van computers voor aanvallen voortkomt uit de unieke wijze waarop de informatietechnologie zich in de loop der jaren heeft ontwikkeld, de snelle groei van de onlinemarkt en het gebrek aan overheidsoptreden; F. overwegende dat er een almaar groter wordende zwarte markt bestaat voor geautomatiseerde afpersing, gehuurde botnets, hacken en gestolen digitale goederen; G. overwegende dat het zwaartepunt van cyberaanvallen nog steeds ligt bij malware, zoals bankingtrojans, maar dat aanvallen op industriële besturingssystemen en -netwerken, gericht op het vernietigen van kritieke infrastructuur en economische structuren en het destabiliseren van samenlevingen, zoals het geval was bij de WannaCry-ransomwareaanval van mei 2017, ook toenemen in aantal en impact en dus een toenemende bedreiging vormen voor de veiligheid, defensie en andere belangrijke sectoren; overwegende dat de meerderheid van de internationale verzoeken van rechtshandhavingsautoriteiten om gegevens verband houden met fraude en financiële criminaliteit, gevolgd door gewelddadige en ernstige criminaliteit; H. overwegende dat de almaar toenemende onderlinge verbondenheid van mensen, plaatsen en dingen weliswaar vele voordelen met zich meebrengt, maar eveneens een verhoogd risico op cybercriminaliteit; overwegende dat apparaten die met het internet der dingen zijn verbonden, waaronder slimme netwerken, op het internet aangesloten koelkasten, auto's, medische instrumenten of hulpmiddelen, vaak niet zo goed zijn beschermd als traditionele op het internet aangesloten apparaten en zodoende een ideaal doelwit vormen voor cybercriminelen, vooral omdat het systeem voor beveiligingsupdates voor aangesloten apparaten vaak gebrekkig is of volledig ontbreekt; overwegende dat gehackte apparaten van het internet der dingen die fysieke actuatoren hebben of kunnen controleren, een concrete bedreiging voor mensenlevens kunnen vormen; I. overwegende dat een doeltreffend rechtskader voor gegevensbescherming cruciaal is voor de opbouw van vertrouwen in de onlinewereld, aangezien dit consumenten en bedrijven in staat stelt ten volle de vruchten te plukken van de digitale interne markt en cybercriminaliteit aan te pakken; J. overwegende dat bedrijven de uitdaging om de verbonden wereld veiliger te maken niet alleen kunnen aangaan, en dat de overheid moet bijdragen aan cyberbeveiliging door middel van regelgeving en het bieden van stimulansen voor een veiliger consumentengedrag; K. overwegende dat de grenzen tussen cybercriminaliteit, digitale spionage, digitale oorlogsvoering, cybersabotage en cyberterrorisme steeds verder vervagen; overwegende dat individuen en publieke en private entiteiten het doelwit kunnen worden van cybercriminaliteit en dat cybercriminaliteit een hele reeks strafbare feiten kan omvatten, waaronder inbreuken op de privacy, seksueel misbruik van kinderen op internet, het publiekelijk aanzetten tot geweld en haat, sabotage, spionage, financiële criminaliteit en fraude, zoals betalingsfraude, diefstal en identiteitsdiefstal en onrechtmatige systeemverstoring; L. overwegende dat in het mondiaal risicorapport 2017 van het Wereld Economisch Forum het op grote schaal voorkomen van gegevensfraude en diefstal wordt aangeduid als een van de vijf belangrijkste wereldwijde risico's in termen van waarschijnlijkheid; M. overwegende dat een aanzienlijk aantal cybermisdrijven niet wordt vervolgd en onbestraft blijft; overwegende dat er nog veel te weinig aangifte wordt gedaan en dat er sprake is van lange opsporingsperiodes waardoor cybercriminelen meerdere ingangen/uitgangen of achterdeurtjes kunnen creëren, moeilijke toegang tot elektronisch bewijsmateriaal, problemen bij het verkrijgen van dit bewijsmateriaal en de ontvankelijkheid ervan bij de rechtbank, evenals complexe procedures en juridische problemen in verband met de grensoverschrijdende aard van cybermisdrijven; N. overwegende dat de Raad in zijn conclusies van juni 2016 heeft benadrukt dat, met het oog op de grensoverschrijdende aard van cybercriminaliteit en de gemeenschappelijke bedreigingen op het gebied van cyberveiligheid waarmee de EU wordt geconfronteerd, nauwere samenwerking en informatie-uitwisseling tussen politiële en gerechtelijke autoriteiten en deskundigen op het gebied van cybercriminaliteit van essentieel belang zijn voor het verrichten van doeltreffend onderzoek in de cyberruimte en het verkrijgen van elektronisch bewijsmateriaal; O. overwegende dat door de nietigverklaring van de richtlijn gegevensbewaring door het HvJ-EU in zijn arrest van 8 april 2014, en door het verbod op algemene, niet-selectieve en niet-gerichte gegevensbewaring zoals bevestigd door de uitspraak van het HvJ-EU in zijn Tele2-arrest van 21 december 2016, strenge grenzen worden gesteld aan de verwerking van telecommunicatiegegevens in bulk en de toegang van de bevoegde autoriteiten tot dergelijke gegevens; P. overwegende dat in het Maximillian Schrems-arrest van het HvJ-EU (19) wordt benadrukt dat grootschalig toezicht een schending van de grondrechten inhoudt; Q. overwegende dat in de strijd tegen cybercriminaliteit dezelfde procedurele en essentiële waarborgen en grondrechten moeten worden gerespecteerd als in de strijd tegen andere vormen van misdaad, namelijk met betrekking tot gegevensbescherming en de vrijheid van meningsuiting; R. overwegende dat kinderen op steeds jongere leeftijd gebruikmaken van internet en bijzonder kwetsbaar zijn voor grooming en andere vormen van seksuele uitbuiting op internet (cyberpesten, seksueel misbruik, seksuele dwang en chantage), ontvreemding van persoonsgegevens en gevaarlijke campagnes ter bevordering van diverse vormen van zelfverminking, zoals in het geval van "blue whale", en dat zij daarom speciale bescherming behoeven; overwegende dat cybercriminelen sneller slachtoffers kunnen vinden en contact met hen kunnen leggen via chatrooms, e-mail, onlinespellen en sociale netwerken en dat verborgen peer-to-peernetwerken (P2P-netwerken) nog altijd de centrale platforms zijn voor kindermisbruikers om materiaal dat seksueel misbruik van kinderen bevat te verkrijgen, door te geven, op te slaan en te delen, en om ongemerkt op zoek te gaan naar nieuwe slachtoffers; S. overwegende dat de toenemende trend van seksuele dwang en chantage nog niet voldoende is onderzocht of beschreven, met name vanwege de aard van het misdrijf die bij de slachtoffers schaamte en schuldgevoelens veroorzaakt; T. overwegende dat livestreaming van kindermisbruik als een toenemende bedreiging wordt beschouwd; overwegende dat er een duidelijk verband bestaat tussen de livestreaming van kindermisbruik en de commerciële verspreiding van beelden van seksuele uitbuiting van kinderen; U. overwegende dat uit een recente studie van het National Crime Agency in het Verenigd Koninkrijk is gebleken dat jongeren die hacken niet zozeer door geld worden gedreven, maar vaak computernetwerken aanvallen om indruk te maken op vrienden of een politiek systeem uit te dagen; V. overwegende dat het bewustzijn over de risico's van cybercriminaliteit is toegenomen, maar dat de door individuele gebruikers, overheidsinstellingen en ondernemingen genomen voorzorgsmaatregelen nog steeds volkomen ontoereikend zijn, met name vanwege het gebrek aan kennis en middelen; W. overwegende dat de strijd tegen cybercriminaliteit en illegale onlineactiviteiten de positieve aspecten die een vrije en open cyberruimte biedt, namelijk nieuwe mogelijkheden voor het delen van kennis en het bevorderen van politieke en sociale inclusie wereldwijd, niet mag overschaduwen; Algemene overwegingen 1. benadrukt dat de sterke toename van ransomware, botnets en onrechtmatige ingrepen in computersystemen gevolgen heeft voor de veiligheid van individuen, de beschikbaarheid en betrouwbaarheid van hun persoonsgegevens, de bescherming van de privacy en de fundamentele vrijheden en de integriteit van kritieke infrastructuur, met inbegrip van, maar niet beperkt tot energie- en elektriciteitsvoorziening en financiële structuren zoals de effectenbeurs; herinnert er in dit verband aan dat de strijd tegen cybercriminaliteit een prioriteit is van de Europese Veiligheidsagenda van 28 april 2015; 2. wijst erop dat er gemeenschappelijk definities moeten worden ontwikkeld van cybercriminaliteit, cyberoorlog, cyberbeveiliging, cyberpesten en cyberaanvallen, om ervoor te zorgen dat de EU-instellingen en de EU-lidstaten gemeenschappelijke wettelijke definities hanteren; 3. benadrukt dat de strijd tegen cybercriminaliteit eerst en vooral de beveiliging en versterking van kritieke infrastructuur en andere netwerkapparatuur moet behelzen, en niet alleen de uitvoering van repressieve maatregelen; 4. wijst opnieuw op het belang van wettelijke maatregelen op Europees niveau om de definitie te harmoniseren van misdrijven in verband met aanvallen op informatiesystemen en met seksueel misbruik en seksuele uitbuiting van kinderen op internet, en om de lidstaten te verplichten een systeem op te zetten voor het opslaan, produceren en verstrekken van statistische gegevens over deze misdrijven, teneinde deze vormen van criminaliteit op een doeltreffendere manier te bestrijden; 5. doet een dringend beroep op de lidstaten die Richtlijn 2011/93/EU ter bestrijding van seksueel misbruik en seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie nog niet hebben omgezet en uitgevoerd om dit snel en naar behoren te doen; verzoekt de Commissie strikt toe te zien op en te zorgen voor de volledige en doeltreffende uitvoering ervan, tijdig bij het Parlement en de bevoegde commissie verslag uit te brengen over haar bevindingen en tegelijkertijd Kaderbesluit 2004/68/JBZ van de Raad te vervangen; benadrukt dat Eurojust en Europol toereikende middelen moeten krijgen om de identificatie van slachtoffers te verbeteren, georganiseerde netwerken van plegers van seksuele misdrijven te bestrijden en ervoor te zorgen dat online- en offlinemateriaal dat kindermisbruik bevat sneller wordt opgespoord, geanalyseerd en gemeld; 6. betreurt het feit dat 80 % van de ondernemingen in Europa al minstens één cyberbeveiligingsincident heeft meegemaakt en dat cyberaanvallen tegen ondernemingen dikwijls niet worden opgespoord of gemeld; wijst er nogmaals op dat de jaarlijkse kosten van cyberaanvallen voor de wereldeconomie volgens diverse studies aanzienlijk zijn; is van mening dat de verplichting om beveiligingslekken te melden en informatie over risico's te delen, zoals ingevoerd bij Verordening (EU) 2016/679 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens (de algemene verordening gegevensbescherming) en Richtlijn (EU) 2016/1148 houdende maatregelen voor een hoog gemeenschappelijk niveau van beveiliging van netwerk- en informatiesystemen in de Unie (NIS-richtlijn), zal helpen dit probleem aan te pakken, aangezien hiermee steun wordt geboden aan ondernemingen, met name kmo's; 7. benadrukt dat de voortdurend veranderende aard van de cyberdreigingen alle belanghebbenden voor ernstige juridische en technologische uitdagingen stelt; is van mening dat nieuwe technologieën niet moeten worden gezien als een bedreiging en erkent dat door de technologische vooruitgang op het gebied van encryptie de algemene beveiliging van onze informatiesystemen zal verbeteren, onder meer omdat eindgebruikers hun gegevens en communicatie beter kunnen beschermen; benadrukt evenwel dat er in de beveiliging van communicatie nog steeds opvallende hiaten voorkomen en dat technieken zoals onion-routing en verborgen netwerken kunnen worden gebruikt door kwaadaardige gebruikers, met inbegrip van terroristen en kindermisbruikers, of door hackers die worden gesponsord door niet-bevriende derde landen of extremistische politieke of religieuze organisaties voor criminele doeleinden, met name om hun criminele activiteiten of identiteit te verbergen, hetgeen tot ernstige uitdagingen leidt bij onderzoeken; 8. toont zich uiterst bezorgd over de recente wereldwijde ransomwareaanval, die tienduizenden computers lijkt te hebben getroffen in bijna 100 landen en talrijke organisaties waaronder de National Health Service (NHS) in het Verenigd Koninkrijk, het meest in het oog springende slachtoffer van deze grootschalige malwareaanval; erkent in dit verband het belangrijke werk van het initiatief "No More Ransom" (NMR) dat meer dan veertig decoderingsinstrumenten kosteloos ter beschikking stelt, waardoor slachtoffers van ransomware wereldwijd hun getroffen apparaten kunnen decoderen; 9. wijst erop dat verborgen netwerken en onion-routing ook een vrijplaats bieden voor journalisten, politieke activisten en verdedigers van de mensenrechten in bepaalde landen om niet te worden ontdekt door repressieve overheidsinstanties; 10. merkt op dat criminele en terroristische netwerken nog steeds slechts in beperkte mate een beroep doen op instrumenten en diensten voor cybercriminaliteit; benadrukt echter dat dit naar alle waarschijnlijkheid zal veranderen, gezien de toenemende banden tussen terrorisme en georganiseerde misdaad en de ruime beschikbaarheid van vuurwapens en precursoren voor explosieven op verborgen netwerken; 11. veroordeelt ten stelligste elke systeemverstoring die wordt ondernomen of gestuurd door een buitenlandse natie of haar agenten om het democratische proces in een ander land te ontwrichten; 12. wijst erop dat grensoverschrijdende verzoeken om de inbeslagneming van domeinen, de verwijdering van inhoud en de toegang tot gebruikersgegevens grote uitdagingen vormen die een dringend optreden vereisen, aangezien er grote belangen op het spel staan; benadrukt in dit verband dat internationale mensenrechtenkaders, die zowel online als offline van toepassing zijn, een belangrijke maatstaf op wereldniveau vormen; 13. verzoekt de lidstaten erop toe te zien dat slachtoffers van cyberaanvallen ten volle gebruik kunnen maken van alle in Richtlijn 2012/29/EU vervatte rechten, en meer inspanningen te leveren ten aanzien van de identificatie van slachtoffers en diensten voor slachtoffers, onder meer door steun te blijven verlenen aan de taskforce voor slachtofferidentificatie van Europol; verzoekt de lidstaten zo spoedig mogelijk in samenwerking met Europol relevante platforms op te zetten om te garanderen dat alle internetgebruikers weten hoe ze om hulp kunnen vragen als ze het doelwit worden van illegale activiteiten op internet; verzoekt de Commissie opdracht te geven tot een studie naar de gevolgen van grensoverschrijdende cybercriminaliteit op basis van Richtlijn 2012/29/EU; 14. benadrukt dat er in het IOCTA-verslag 2014 van Europol op wordt gewezen dat er behoefte is aan efficiëntere en doeltreffendere rechtsinstrumenten, gezien de huidige beperkingen van het proces inzake het verdrag betreffende wederzijdse rechtshulp, en pleit tevens voor verdere harmonisering van de wetgeving in de hele EU, voor zover noodzakelijk; 15. onderstreept dat cybercriminaliteit het functioneren van de digitale interne markt ernstig ondergraaft doordat het vertrouwen in de aanbieders van digitale diensten afneemt, grensoverschrijdende transacties worden ondermijnd en de belangen van consumenten van digitale diensten ernstig worden geschaad; 16. benadrukt dat cyberbeveiligingsstrategieën en -maatregelen alleen deugdelijk en effectief kunnen zijn indien ze zijn gebaseerd op de grondrechten en fundamentele vrijheden zoals bepaald in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, en op de EU-kernwaarden; 17. benadrukt dat er een legitieme en sterke behoefte bestaat aan bescherming van de communicatie tussen individuen onderling en tussen individuen en publieke en private organisaties om cybercriminaliteit te voorkomen; benadrukt dat sterke cryptografie ertoe kan bijdragen dat aan deze behoefte wordt voldaan; benadrukt voorts dat het beperken van het gebruik of het afzwakken van de sterkte van cryptografische hulpmiddelen zal leiden tot kwetsbaarheden die voor criminele doeleinden kunnen worden benut en het vertrouwen in elektronische diensten kunnen doen afnemen, hetgeen voor zowel het maatschappelijk middenveld als de bedrijfswereld schadelijk is; 18. verzoekt om een actieplan voor de bescherming van de rechten van het kind in de cyberruimte, zowel online als offline, en herinnert eraan dat de rechtshandhavingsautoriteiten in hun strijd tegen cybercriminaliteit bijzondere aandacht moeten besteden aan misdrijven tegen kinderen; benadrukt in dit verband dat de lidstaten de justitiële en politiële samenwerking onderling en met Europol en diens Europees Centrum voor de bestrijding van cybercriminaliteit (EC3) moeten versterken, teneinde cybermisdrijven en met name seksuele uitbuiting van kinderen op internet te voorkomen en te bestrijden; 19. dringt er bij de Commissie en de lidstaten op aan alle noodzakelijke juridische maatregelen te treffen om het verschijnsel onlinegeweld tegen vrouwen en cyberpesten te bestrijden; verzoekt de EU en de lidstaten in het bijzonder hun krachten te bundelen om een kader voor strafbare feiten te creëren dat onlinebedrijven ertoe verplicht beledigende, kwetsende en vernederende inhoud te verwijderen of de verspreiding ervan te stoppen; verzoekt tevens om psychologische bijstand voor vrouwen die het slachtoffer zijn van onlinegeweld en meisjes die het slachtoffer zijn van cyberpesten; 20. benadrukt dat illegale online-inhoud onmiddellijk moet worden verwijderd op basis van een deugdelijke rechtsgang; onderstreept de rol van informatie- en communicatietechnologie, aanbieders van internetdiensten en aanbieders van internethosting bij het snel en efficiënt verwijderen van illegale online-inhoud op verzoek van de verantwoordelijke rechtshandhavingsinstantie; Preventie 21. verzoekt de Commissie, in het kader van de herziening van de Europese cyberbeveiligingsstrategie, voort te gaan met het opsporen van kwetsbaarheden inzake netwerk- en informatiebeveiliging van Europese kritieke infrastructuur, de ontwikkeling van robuuste systemen te intensiveren en de situatie ten aanzien van de strijd tegen cybercriminaliteit in de EU en de lidstaten te beoordelen, teneinde een beter begrip te krijgen van trends en ontwikkelingen op het gebied van misdrijven in de cyberruimte; 22. benadrukt dat cyberveerkracht essentieel is bij het voorkomen van cybercriminaliteit en derhalve de hoogste prioriteit moet krijgen; verzoekt de lidstaten een proactief beleid en proactieve maatregelen voor de verdediging van netwerken en kritieke infrastructuur aan te nemen, en verzoekt om een alomvattende Europese aanpak van de strijd tegen cybercriminaliteit die in overeenstemming is met de grondrechten, gegevensbescherming, cyberbeveiliging, consumentenbescherming en e-handel; 23. is in dit opzicht verheugd over de investeringen van EU-fondsen in onderzoeksprojecten zoals het publiek-private partnerschap (PPP) inzake cyberbeveiliging, dat gericht is op het bevorderen van de Europese cyberveerkracht door middel van innovatie en capaciteitsopbouw; erkent in het bijzonder de inspanningen van het PPP inzake cyberbeveiliging om passende oplossingen te ontwikkelen voor het beheer van "zero day"-kwetsbaarheden; 24. wijst in dit verband op het belang van vrije software en opensourcesoftware; vraagt dat meer EU-fondsen specifiek ter beschikking worden gesteld voor onderzoek naar IT-beveiliging op basis van vrije software en opensourcesoftware; 25. stelt met bezorgdheid vast dat er een tekort is aan gekwalificeerde IT-professionals die actief zijn op het gebied van cyberbeveiliging; dringt er bij de lidstaten op aan te investeren in onderwijs; 26. is van mening dat regelgeving een grotere rol moet spelen bij het beheer van cyberbeveiligingsrisico's via verbeterde product- en softwarenormen voor ontwerp en updates, en minimumnormen voor standaardgebruikersnamen en -wachtwoorden; 27. dringt er bij de lidstaten op aan meer informatie uit te wisselen via Eurojust, Europol en Enisa en meer beste praktijken te delen via het Europese netwerk van CSIRT's (computercalamiteitenteams) en CERT's (computercrisisteams) over de uitdagingen waarmee zij te maken hebben bij de strijd tegen cybercriminaliteit, evenals over de concrete juridische en technische oplossingen voor de aanpak daarvan en de vergroting van de cyberveerkracht; roept de Commissie in dit verband op doeltreffende samenwerking te bevorderen en informatie-uitwisseling te vergemakkelijken om op potentiële risico's te anticiperen en ze te beheren, zoals bedoeld in de NIS-richtlijn; 28. is bezorgd over de constatering van Europol dat het merendeel van de succesvolle aanvallen op individuen te wijten is aan een gebrek aan digitale hygiëne en besef bij de gebruikers, of aan het feit dat er onvoldoende aandacht wordt besteed aan technische beveiligingsmaatregelen zoals beveiliging door ontwerp; benadrukt dat gebruikers het eerste slachtoffer zijn van slecht beveiligde hardware en software; 29. verzoekt de Commissie en de lidstaten in samenwerking met alle relevante actoren en belanghebbenden een bewustmakingscampagne te starten om kinderen mondiger te maken en ouders, verzorgers en opvoeders te steunen in het begrijpen van en omgaan met onlinerisico's en het beschermen van de veiligheid van kinderen op internet, de lidstaten te steunen bij het opstellen van programma's ter preventie van seksueel misbruik op internet, bewustmakingscampagnes voor verantwoordelijk gedrag op sociale media te bevorderen en grote zoekmachines en socialemedianetwerken aan te moedigen een proactieve benadering voor de bescherming van de veiligheid van kinderen op internet aan te nemen; 30. verzoekt de Commissie en de lidstaten bewustmakings-, voorlichtings- en preventiecampagnes te starten en goede praktijken te bevorderen om ervoor te zorgen dat burgers, in het bijzonder kinderen en andere kwetsbare gebruikers, maar ook centrale en lokale overheden, belangrijke marktdeelnemers en actoren uit de private sector, met name kmo's, zich bewust worden van de risico's van cybercriminaliteit, weten hoe ze zich veilig online kunnen bewegen en weten hoe ze hun apparaten kunnen beschermen; verzoekt de Commissie en de lidstaten daarnaast praktische beveiligingsmaatregelen te bevorderen, zoals encryptie en andere technologieën ter versterking van de beveiliging en privacy en anonimiseringsinstrumenten; 31. benadrukt dat bewustmakingscampagnes vergezeld moeten gaan van voorlichtingsprogramma's inzake "geïnformeerd gebruik" van informatietechnologie-instrumenten; moedigt de lidstaten aan om cyberbeveiliging, alsook de risico's en gevolgen van het gebruik van persoonsgegevens online, op te nemen in de computeronderwijsprogramma's van scholen; benadrukt in dit verband de in het kader van de Europese strategie voor een beter internet voor kinderen (Better Internet for Kids (BIK) Strategy 2012) geleverde inspanningen; 32. benadrukt dat er in de strijd tegen cybercriminaliteit dringend meer inspanningen moeten worden geleverd op het gebied van onderwijs en opleiding inzake netwerk- en informatiebeveiliging, door opleidingen inzake netwerk- en informatiebeveiliging, inzake de ontwikkeling van veilige software en inzake de bescherming van persoonlijke gegevens in te voeren voor studenten in de computerwetenschappen, en een basisopleiding inzake netwerk- en informatiebeveiliging aan te bieden aan het personeel van overheidsdiensten; 33. is van mening dat een verzekering tegen cyberhacking een van de instrumenten kan zijn die aanzetten tot actie op het gebied van beveiliging, zowel door ondernemingen die aansprakelijk worden gesteld voor het softwareontwerp als door gebruikers die worden opgeroepen de software correct te gebruiken; 34. benadrukt dat ondernemingen kwetsbaarheden en risico's moeten opsporen in het kader van regelmatige beoordelingen, hun producten en diensten moeten beschermen door kwetsbaarheden onmiddellijk te verhelpen, onder meer door patchbeheerbeleid en gegevensbeschermingsupdates, de gevolgen van ransomwareaanvallen moeten beperken door robuuste back-upprocedures in te stellen, en cyberaanvallen consequent moeten melden; 35. dringt er bij de lidstaten op aan CERT's op te zetten waaraan bedrijven en consumenten kwaadwillige e-mails en websites kunnen melden zoals voorzien in de NIS-richtlijn, zodat de lidstaten regelmatig op de hoogte worden gebracht van beveiligingsincidenten en maatregelen om het risico voor hun eigen systemen te beperken; moedigt de lidstaten aan te overwegen een databank voor de registratie van alle vormen van cybercriminaliteit op te zetten en de evolutie van de relevante verschijnselen op te volgen; 36. dringt er bij de lidstaten op aan te investeren in het veiliger maken van hun kritieke infrastructuur en bijbehorende gegevens om cyberaanvallen te kunnen weerstaan; De verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid van dienstverleners uitbreiden 37. is van mening dat een nauwere samenwerking tussen de bevoegde autoriteiten en dienstverleners een belangrijke factor is bij het versnellen en stroomlijnen van procedures voor wederzijdse rechtshulp en wederzijdse erkenning binnen de bevoegdheden waarin het Europees wettelijk kader voorziet; verzoekt aanbieders van elektronische-communicatiediensten die niet in de Unie zijn gevestigd vertegenwoordigers in de Unie schriftelijk aan te stellen; 38. herhaalt dat ten aanzien van het internet der dingen producenten het belangrijkste uitgangspunt vormen voor de aanscherping van aansprakelijkheidsregelingen die leiden tot een betere productkwaliteit en een veiliger omgeving wat betreft externe toegang en een gedocumenteerde updatevoorziening; 39. is van mening dat, met het oog op innovatietrends en de toenemende toegankelijkheid van apparaten die zijn verbonden met het internet der dingen, bijzondere aandacht moeten worden besteed aan de beveiliging van alle apparaten, zelfs de meest eenvoudige; is van oordeel dat het in het belang van producenten van hardware en ontwikkelaars van innovatieve software is om te investeren in oplossingen om cybercriminaliteit te voorkomen en informatie uit te wisselen over bedreigingen van de cyberveiligheid; verzoekt de Commissie en de lidstaten de aanpak "beveiliging door ontwerp" te bevorderen, en dringt er bij de industrie op aan "beveiliging door ontwerp"-oplossingen in te bouwen in al deze apparaten; spoort de private sector in dit verband aan tot de tenuitvoerlegging van vrijwillige maatregelen die zijn ontwikkeld op basis van de relevante EU-wetgeving, zoals de NIS-richtlijn, en afgestemd op internationaal erkende normen om het vertrouwen in de veiligheid van software en apparatuur te versterken, zoals het vertrouwenskeurmerk van het internet der dingen; 40. moedigt dienstverleners aan de gedragscode inzake de bestrijding van illegale haatdragende taal op het internet te onderschrijven, en verzoekt de Commissie en de deelnemende ondernemingen op dit gebied te blijven samenwerken; 41. herinnert eraan dat Richtlijn 2000/31/EG van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000 betreffende bepaalde juridische aspecten van de diensten van de informatiemaatschappij, met name de elektronische handel, in de interne markt (20) ("richtlijn elektronische handel") tussenpersonen uitsluitend vrijstelt van aansprakelijkheid voor inhoud indien zij een neutrale en passieve rol spelen met betrekking tot de doorgestuurde en/of gehoste inhoud, maar ook een prompte reactie vereist wat betreft het verwijderen van inhoud of het blokkeren van de toegang ertoe wanneer een tussenpersoon feitelijke kennis heeft van een inbreuk of illegale activiteiten of informatie; 42. benadrukt dat het absoluut noodzakelijk is om rechtshandhavingsdatabanken te beschermen tegen beveiligingsincidenten en ongeoorloofde toegang, aangezien dit een punt van zorg is voor natuurlijke personen; uit zijn bezorgdheid over de extraterritoriale werkingssfeer van rechtshandhavingsautoriteiten voor wat de toegang tot gegevens in het kader van strafrechtelijke onderzoeken betreft, en benadrukt dat in dit verband strenge regels moeten worden ingevoerd; 43. is van mening dat problemen op het gebied van illegale onlineactiviteit prompt en efficiënt moeten worden aangepakt, onder meer via verwijderingsprocedures indien de betreffende inhoud niet of niet langer nodig is voor de opsporing, onderzoek of vervolging; herinnert eraan dat de lidstaten, wanneer verwijdering niet haalbaar is, noodzakelijke en evenredige maatregelen kunnen nemen om de toegang tot dergelijke inhoud op het grondgebied van de Unie te blokkeren; benadrukt dat dergelijke maatregelen in overeenstemming moeten zijn met de bestaande wetgevings- en gerechtelijke procedures, alsook met het Handvest, en onderworpen moeten worden aan passende waarborgen, met inbegrip van verhaalmogelijkheden; 44. benadrukt de rol van aanbieders van diensten van de digitale informatiemaatschappij bij het snel en efficiënt verwijderen van illegale online-inhoud op verzoek van de verantwoordelijke rechtshandhavingsautoriteit, en is ingenomen met de vooruitgang die in dit verband is geboekt, onder meer dankzij de bijdrage van het EU-internetforum; benadrukt de noodzaak van een grotere inzet en meer medewerking van de kant van de bevoegde autoriteiten en aanbieders van diensten van de informatiemaatschappij om te bewerkstelligen dat de industrie inhoud snel en doeltreffend verwijdert en om de blokkering van illegale inhoud door middel van overheidsmaatregelen te voorkomen; verzoekt de lidstaten niet-conforme platforms wettelijk aansprakelijk te stellen; herhaalt dat maatregelen om illegale online-inhoud te verwijderen die voorzien in algemene voorwaarden, uitsluitend mogen worden toegestaan indien de nationale procedureregels gebruikers de mogelijkheid bieden hun rechten uit te oefenen voor een rechtbank nadat ze kennis hebben genomen van die maatregelen; 45. benadrukt dat, in overeenstemming met de resolutie van het Parlement getiteld "Naar een akte voor een digitale interne markt" van 19 januari 2016 (21) , de beperkte aansprakelijkheid van tussenpersonen van wezenlijk belang is voor de bescherming van de openheid van het internet, de grondrechten, de rechtszekerheid en innovatie; is ingenomen met het voornemen van de Commissie om richtsnoeren te verstrekken over procedures voor kennisgeving en verwijdering, onlineplatforms te begeleiden bij de nakoming van hun verantwoordelijkheden en de in de richtlijn elektronische handel (2000/31/EG) uiteengezette aansprakelijkheidsregels, de rechtszekerheid te vergroten en te zorgen voor meer vertrouwen onder gebruikers; dringt er bij de Commissie op aan een wetgevingsvoorstel inzake deze kwestie in te dienen; 46. verzoekt om de toepassing van de "volg het geld"-benadering zoals beschreven in de resolutie getiteld "Naar een hernieuwde consensus over de handhaving van intellectuele-eigendomsrechten: een EU-actieplan" (22) van het Parlement van 9 juni 2015, op basis van het regelgevingskader van de richtlijn elektronische handel en de richtlijn handhaving intellectuele-eigendomsrechten; 47. benadrukt het cruciale belang van voortdurende en specifieke opleiding en psychologische ondersteuning voor content moderators bij private en publieke entiteiten die verantwoordelijk zijn voor de beoordeling van aanstootgevende en illegale inhoud op internet, aangezien zij op dat gebied als eersten tussenbeide komen; 48. verzoekt dienstverleners in duidelijke meldingstypes te voorzien, evenals in een goed georganiseerde backoffice-infrastructuur, waarmee een snelle en gepaste opvolging van de meldingen kan worden gewaarborgd; 49. verzoekt dienstverleners meer inspanningen te leveren met het oog op bewustmaking omtrent de risico's op internet, met name onder kinderen, door interactieve instrumenten en voorlichtingsmateriaal te ontwikkelen; Versterken van de politiële en justitiële samenwerking 50. is bezorgd over het feit dat een aanzienlijk aantal cybermisdrijven onbestraft blijft; betreurt het feit dat het gebruik door internetaanbieders van technologieën zoals NAT CGN een ernstige belemmering vormt voor onderzoeken, aangezien zij de precieze identificatie van de gebruiker van een IP-adres technisch onmogelijk maken, en dus ook de toewijzing van onlinemisdrijven; benadrukt dat rechtshandhavingsautoriteiten een rechtmatige toegang tot relevante informatie moet worden toegestaan in de specifieke omstandigheden waarin dergelijke toegang noodzakelijk en evenredig is om veiligheids- en justitiële redenen; benadrukt dat gerechtelijke en rechtshandhavingsautoriteiten moeten worden uitgerust met voldoende capaciteiten om legitieme onderzoeken te kunnen verrichten; 51. dringt er bij de lidstaten op aan geen verplichtingen op te leggen aan encryptiediensten waardoor de veiligheid van hun netwerken of diensten wordt verzwakt of in het gedrang komt, zoals het creëren of in de hand werken van "backdoors"; benadrukt dat er haalbare oplossingen moeten worden geboden, zowel via wetgeving als via voortdurende technologische ontwikkelingen, voor zover zij noodzakelijk zijn om veiligheids- en justitiële redenen; dringt er bij de lidstaten op aan samen te werken, in overleg met de gerechtelijke autoriteiten en Eurojust, bij het op elkaar afstemmen van de voorwaarden voor het wettelijk gebruik van onderzoeksinstrumenten op internet; 52. benadrukt dat legale interceptie een zeer effectieve maatregel kan zijn om illegaal hacken te bestrijden, op voorwaarde dat zij noodzakelijk, evenredig, gebaseerd op de correcte juridische procedures en volledig in overeenstemming met de grondrechten en de EU-gegevensbeschermingswetgeving en -rechtspraak is; verzoekt alle lidstaten om gebruik te maken van de mogelijkheden van legaal hacken gericht op verdachte personen, om duidelijke regels vast te stellen met betrekking tot de procedure voor voorafgaande gerechtelijke goedkeuring voor legale hackactiviteiten, met inbegrip van beperkingen van het gebruik en de duur van instrumenten voor legaal hacken, om een controlemechanisme in te stellen en om te voorzien in doeltreffende rechtsmiddelen voor de doelwitten van hackactiviteiten; 53. moedigt de lidstaten aan samen te werken met ICT-beveiligingsdeskundigen en hen aan te sporen een actievere rol te spelen op het gebied van "ethisch hacken" en het melden van illegale inhoud, zoals materiaal dat seksueel misbruik van kinderen bevat; 54. moedigt Europol aan om binnen verborgen netwerken een anoniem meldingssysteem op te zetten waarmee personen illegale inhoud, zoals afbeeldingen van seksueel misbruik van kinderen, kunnen melden aan de autoriteiten, met gebruikmaking van technische waarborgen die vergelijkbaar zijn met die welke talrijke persorganisaties toepassen voor de uitwisseling van gevoelige informatie met journalisten op een wijze die een hogere mate van anonimiteit en veiligheid mogelijk maakt dan conventionele e-mail; 55. benadrukt dat het noodzakelijk is om de risico's voor de privacy van internetgebruikers van lekken van exploits of instrumenten die door rechtshandhavingsautoriteiten worden gebruikt als onderdeel van hun legitieme onderzoeksactiviteiten tot een minimum te beperken; 56. benadrukt dat gerechtelijke en rechtshandhavingsautoriteiten moeten worden uitgerust met voldoende capaciteiten en middelen om hen in staat te stellen doeltreffend te reageren op cybercriminaliteit; 57. benadrukt dat de lappendeken van verschillende, territoriaal gedefinieerde nationale rechtsgebieden leidt tot moeilijkheden bij het bepalen welke wetgeving van toepassing is op transnationale interacties en tot rechtsonzekerheid, waardoor samenwerking over de grenzen heen, die noodzakelijk is om cybercriminaliteit doeltreffend aan te pakken, wordt belemmerd; 58. benadrukt de noodzaak om concrete elementen te ontwikkelen voor een gemeenschappelijke EU-aanpak op het gebied van jurisdictie in de cyberruimte, zoals gesteld tijdens de informele bijeenkomst van de ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken van 26 januari 2016; 59. benadrukt in dit verband dat er gedeelde procedurele normen moeten worden ontwikkeld waarmee de territoriale factoren kunnen worden vastgesteld die de basis vormen voor het toepasselijk recht in de cyberruimte, en dat er onderzoeksmaatregelen moeten worden vastgesteld waarvan ongeacht het geografische gebied gebruik kan worden gemaakt; 60. erkent dat een dergelijke gemeenschappelijke Europese aanpak, waarbij de grondrechten en de privacy moeten worden geëerbiedigd, vertrouwen zal scheppen onder de belanghebbenden, de vertraging bij de behandeling van grensoverschrijdende verzoeken zal beperken, voor interoperabiliteit tussen heterogene actoren zal zorgen en de mogelijkheid zal bieden om de eisen inzake een eerlijke rechtsgang op te nemen in de operationele kaders; 61. is van mening dat er op lange termijn ook gedeelde procedurele normen voor de handhaving van rechtspraak in de cyberruimte moeten worden ontwikkeld op mondiaal niveau; is in dit verband verheugd over het werk van de Cloud Evidence Group van de Raad van Europa; e-Bewijs 62. benadrukt dat een gemeenschappelijke Europese benadering van het strafrecht in de cyberruimte een prioriteit is, aangezien deze de handhaving van de rechtsstaat in de cyberruimte zal verbeteren, het verkrijgen van e-bewijs in strafprocessen zal vergemakkelijken en zal bijdragen tot een snellere afhandeling van rechtszaken; 63. wijst op de noodzaak manieren te vinden om e-bewijs sneller veilig te stellen en te verkrijgen, en op het belang van nauwe samenwerking tussen rechtshandhavingsautoriteiten – onder meer door meer gebruik te maken van gezamenlijke onderzoeksteams – derde landen en dienstverleners die actief zijn op het Europese grondgebied, in overeenstemming met de algemene verordening gegevensbescherming ((EU) 2016/679), Richtlijn (EU) 2016/680 (de politiële richtlijn) en bestaande overeenkomsten inzake wederzijdse rechtshulp; wijst op de noodzaak centrale contactpunten in alle lidstaten op te richten en het gebruik van de bestaande contactpunten te optimaliseren, aangezien hierdoor de toegang tot e-bewijs en het delen van informatie gemakkelijker zal worden, de samenwerking met dienstverleners zal verbeteren en de procedures voor wederzijdse rechtshulp sneller zullen verlopen; 64. erkent dat het momenteel versnipperde wettelijke kader problemen kan opleveren voor dienstverleners die willen voldoen aan de eisen van rechtshandhavingsautoriteiten; verzoekt de Commissie een voorstel voor een Europees rechtskader voor e-bewijs voor te leggen, met inbegrip van geharmoniseerde regels om te bepalen of een dienstverlener als binnenlands of buitenlands kan worden beschouwd, en een verplichting op te leggen aan dienstverleners om gehoor te geven aan verzoeken van andere lidstaten die gebaseerd zijn op een eerlijke rechtsgang en in overeenstemming zijn met het Europees onderzoeksbevel (EOB), waarbij rekening wordt gehouden met het evenredigheidsbeginsel om nadelige gevolgen voor de uitoefening van de vrijheid van vestiging en van dienstverlening te voorkomen en passende waarborgen te garanderen, teneinde rechtszekerheid te verschaffen en het vermogen van dienstverleners en tussenpersonen om gehoor te geven aan verzoeken van rechtshandhavingsautoriteiten te verbeteren; 65. wijst erop dat een kader inzake e-bewijs over voldoende waarborgen voor de rechten en vrijheden van alle betrokkenen dient te beschikken; wijst erop dat daarbij moet worden vereist dat verzoeken om e-bewijs in eerste instantie worden gericht aan de eigenaars of verwerkers van de gegevens, teneinde ervoor te zorgen dat hun rechten, en de rechten van de personen op wie de gegevens betrekking hebben (bijv. hun recht om een wettelijk privilege in te roepen en schadeloosstelling te eisen in geval van onevenredige of anderszins onwettige toegang) worden geëerbiedigd; wijst er tevens op dat een wettelijk kader maatregelen moet bevatten om dienstverleners en alle andere partijen te beschermen tegen verzoeken die tot wetsconflicten kunnen leiden of anderszins inbreuk kunnen maken op de soevereiniteit van andere landen; 66. verzoekt de lidstaten Richtlijn 2014/41/EU betreffende het Europees onderzoeksbevel (de EOB-richtlijn) volledig ten uitvoer te leggen, met het oog op het doeltreffend veiligstellen en verkrijgen van e-bewijs in de EU en het opnemen van specifieke bepalingen in verband met de cyberruimte in hun nationale wetboek van strafrecht, teneinde de toelaatbaarheid van e-bewijs voor de rechter te vergemakkelijken en duidelijkere richtlijnen te kunnen vaststellen voor rechters ten aanzien van de strafbaarheid van cybercriminaliteit; 67. is ingenomen met de doorlopende werkzaamheden van de Commissie aan een samenwerkingsplatform met een beveiligd communicatiekanaal voor de digitale uitwisseling van EOB's, e-bewijs en antwoorden tussen de gerechtelijke autoriteiten in de EU; verzoekt de Commissie samen met de lidstaten, Eurojust en dienstverleners de formulieren, instrumenten en procedures voor het veiligstellen en verkrijgen van e-bewijs te onderzoeken en op elkaar af te stemmen, teneinde de authenticatie te vergemakkelijken, snelle procedures te waarborgen en de transparantie en verantwoording van het proces voor het verkrijgen en veiligstellen van e-bewijs te vergroten; verzoekt het Agentschap van de Europese Unie voor opleiding op het gebied van rechtshandhaving (Cepol) opleidingsmodules te ontwikkelen inzake doeltreffend gebruik van de huidige kaders die worden gebruikt om elektronisch bewijs veilig te stellen en te verkrijgen; benadrukt in dit verband dat door het stroomlijnen van het beleid van dienstverleners de heterogeniteit van de benaderingen zal afnemen, met name betreffende de procedures en voorwaarden voor het verlenen van toegang tot de opgevraagde gegevens; Capaciteitsopbouw op Europees niveau 68. wijst erop dat uit de recente gebeurtenissen duidelijk is gebleken dat de EU, en met name de EU-instellingen, nationale regeringen en parlementen, grote Europese bedrijven en Europese IT-infrastructuur en -netwerken, zeer kwetsbaar zijn voor geavanceerde aanvallen met complexe software en malware; verzoekt het Agentschap van de Europese Unie voor netwerk- en informatiebeveiliging (Enisa) om het dreigingsniveau voortdurend te evalueren, en de Commissie om te investeren in IT-capaciteiten en de verdediging en veerkracht van de kritieke infrastructuur van de EU-instellingen, teneinde de kwetsbaarheid van de EU voor ernstige cyberaanvallen door grote criminele organisaties, van staatswege gesteunde aanvallen of terroristische groeperingen te beperken; 69. erkent de belangrijke bijdrage aan de strijd tegen cybercriminaliteit van het Europees Centrum voor de bestrijding van cybercriminaliteit (EC3) van Europol en Eurojust, evenals van Enisa; 70. verzoekt Europol de nationale rechtshandhavingsautoriteiten te ondersteunen bij het opzetten van veilige en adequate transmissiekanalen; 71. betreurt het feit dat er momenteel geen EU-normen voor opleiding en certificering bestaan; erkent dat de toekomstige tendensen in cybercriminaliteit een steeds hoger deskundigheidsniveau van de beroepsbeoefenaars vereisen; is verheugd over het feit dat bestaande initiatieven zoals de Europese groep voor opleiding in verband met cybercriminaliteit (ECTEG), het project "opleiding van opleiders" (Training of Trainers – TOT) en de opleidingsactiviteiten in het kader van de EU-beleidscyclus al de weg effenen voor de aanpak van de expertisekloof op EU-niveau; 72. verzoekt Cepol en het Europees netwerk voor justitiële opleiding hun cursussen over onderwerpen die verband houden met cybercriminaliteit ook aan te bieden aan de bevoegde rechtshandhavingsautoriteiten en gerechtelijke autoriteiten in de hele Unie; 73. benadrukt dat het aantal cybermisdrijven dat aan Eurojust wordt voorgelegd met 30 % is gestegen; wenst dat er voldoende middelen worden toegewezen en zo nodig meer arbeidsplaatsen worden gecreëerd om Eurojust in staat te stellen zijn toenemende werklast in verband met cybercriminaliteit het hoofd te bieden en zijn steun aan nationale aanklagers op het gebied van cybercriminaliteit in grensoverschrijdende gevallen uit te werken en verder te versterken, onder meer via het onlangs opgerichte Europees justitieel netwerk cybercriminaliteit; 74. verzoekt om een herziening van het mandaat van Enisa en een versterking van de nationale agentschappen voor cyberbeveiliging; verzoekt om een versterking van de taken, het personeelsbestand en de middelen van Enisa; benadrukt dat het nieuwe mandaat ook sterkere banden met Europol en belanghebbenden uit de sector moet omvatten, teneinde het agentschap in staat te stellen de bevoegde autoriteiten beter te ondersteunen in de strijd tegen cybercriminaliteit; 75. verzoekt het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten (FRA) een praktisch en gedetailleerd handboek op te stellen met richtlijnen voor toezichthoudende controles door de lidstaten; Betere samenwerking met derde landen 76. wijst op het belang van een nauwe samenwerking met derde landen in de mondiale strijd tegen cybercriminaliteit, onder meer door middel van de uitwisseling van beste praktijken, gezamenlijke onderzoeken, capaciteitsopbouw en wederzijdse rechtshulp; 77. verzoekt de lidstaten die dit nog niet hebben gedaan, het Verdrag inzake cybercriminaliteit van de Raad van Europa van 23 november 2001 (het Verdrag van Boedapest) te ratificeren en volledig uit te voeren, evenals de bijbehorende protocollen, en het in samenwerking met de Commissie te promoten op relevante internationale fora; 78. benadrukt zijn ernstige bezorgdheid over het werk in de commissie Cybercrimeverdrag van de Raad van Europa betreffende de interpretatie van artikel 32 van het Verdrag van Boedapest inzake grensoverschrijdende toegang tot opgeslagen computergegevens ("cloudbewijs"), en verzet zich tegen de sluiting van bijkomende protocollen of richtsnoeren die zijn bedoeld om de genoemde bepaling een grotere draagwijdte te geven dan de huidige regeling die is vastgesteld door het Verdrag, die al een grote uitzondering vormt op het beginsel van territorialiteit omdat zij kan leiden tot ongebreidelde toegang op afstand van rechtshandhavingsautoriteiten tot servers en computers die zich in andere rechtsgebieden bevinden, zonder daarbij gebruik te maken van overeenkomsten voor wederzijdse rechtshulp of andere instrumenten voor justitiële samenwerking die in het leven zijn geroepen om de grondrechten van het individu te waarborgen, met inbegrip van gegevensbescherming en een eerlijke rechtsgang, en in het bijzonder Verdrag 108 van de Raad van Europa; 79. betreurt het feit dat er geen bindende internationale wet inzake cybercriminaliteit bestaat, en dringt er bij de lidstaten en de Europese instellingen op aan te werken aan de sluiting van een verdrag over deze kwestie; 80. verzoekt de Commissie mogelijke initiatieven voor te stellen om de efficiëntie te verhogen en het gebruik te bevorderen van de verdragen inzake wederzijdse rechtshulp, als tegenwicht tegen de opneming van extraterritoriale rechtsbevoegdheid door derde landen; 81. verzoekt de lidstaten te zorgen voor voldoende capaciteit voor de afhandeling van verzoeken om wederzijdse rechtshulp in verband met onderzoeken in de cyberruimte, en relevante opleidingsprogramma's te ontwikkelen voor het personeel dat verantwoordelijk is voor de afhandeling van dergelijke verzoeken; 82. benadrukt dat strategische en operationele samenwerkingsovereenkomsten tussen Europol en derde landen zowel de uitwisseling van informatie als de samenwerking in de praktijk vergemakkelijken; 83. neemt nota van het feit dat het grootste aantal verzoeken van rechtshandhavingsautoriteiten gericht is tot de VS en Canada; is bezorgd over het feit dat het percentage gevallen waarin grote Amerikaanse dienstverleners gegevens openbaar maken op verzoek van Europese strafrechtelijke autoriteiten onder de 60 % ligt en herinnert eraan dat, volgens hoofdstuk V van de algemene verordening gegevensbescherming, de overeenkomsten inzake wederzijdse rechtshulp en andere internationale overeenkomsten de voorkeursmechanismen zijn om toegang te verlenen tot persoonsgegevens in het buitenland; 84. verzoekt de Commissie concrete maatregelen voor te stellen om de grondrechten van de verdachte of beschuldigde persoon te beschermen wanneer informatie tussen Europese rechtshandhavingsautoriteiten en derde landen wordt uitgewisseld, met name waarborgen betreffende het snel verkrijgen, na een rechterlijke beslissing, van relevant bewijs, aan abonnees gerelateerde informatie of gedetailleerde metagegevens en inhoudelijke gegevens (indien niet versleuteld) van rechtshandhavingsautoriteiten en/of dienstverleners, met het oog op het verbeteren van de wederzijdse rechtshulp; 85. verzoekt de Commissie om, in samenwerking met de lidstaten, de geassocieerde Europese instanties en waar nodig derde landen, nieuwe methoden te overwegen om in derde landen gehost e-bewijs op efficiënte wijze te verkrijgen en veilig te stellen, in volledige overeenstemming met de grondrechten en de EU-gegevensbeschermingswetgeving, door het versnellen en stroomlijnen van het gebruik van procedures voor wederzijdse rechtshulp en, indien van toepassing, van het gebruik van wederzijdse erkenning; 86. benadrukt het belang van het responscentrum voor cyberincidenten van de NAVO; 87. roept alle lidstaten op deel te nemen aan het wereldwijde forum inzake cyberexpertise (GFCE) om de oprichting van partnerschappen voor capaciteitsopbouw te vergemakkelijken; 88. steunt de bijstand voor capaciteitsopbouw die door de EU wordt verleend aan de landen van het Oostelijk Nabuurschap, aangezien vele cyberaanvallen afkomstig zijn uit deze landen; o o o 89. verzoekt zijn Voorzitter deze resolutie te doen toekomen aan de Raad en de Commissie. Het Europees Parlement, – gezien de oprichting van de Associatie van Zuidoost-Aziatische Staten (ASEAN) op 8 augustus 1967, – gezien het voornaamste juridische kader voor de betrekkingen tussen de EU en de ASEAN, namelijk de in maart 1980 ondertekende samenwerkingsovereenkomst tussen de EEG en de ASEAN (1) , – gezien het in november 2007 ondertekende Handvest van de ASEAN, waarin aan de ASEAN rechtspersoonlijkheid en een juridisch en institutioneel kader worden gegeven, met inbegrip van de oprichting van een comité van permanente vertegenwoordigers om het werk van de ASEAN te ondersteunen en te coördineren, – gezien het Regionaal Forum van de ASEAN, dat in 1993 werd opgericht om de dialoog en raadpleging over politieke en veiligheidskwesties te bevorderen en om bij te dragen aan vertrouwenwekkende en preventieve diplomatie in de regio Azië-Stille Oceaan, – gezien de verschillende ASEAN-kaders voor het opbouwen van vertrouwen in de regio: het Regionaal Forum van de ASEAN (ARF), de vergadering van de ministers van Defensie van de ASEAN (ADMM-plus), de Oost-Azië-top (EAS), de ASEAN plus drie (de ASEAN plus China, Japan en Zuid-Korea), en de ASEAN plus zes (de ASEAN plus China, Japan, Zuid-Korea, India, Australië en Nieuw-Zeeland), – gezien de bestaande handelsovereenkomsten van de ASEAN met Japan, China, Zuid-Korea, India, Australië en Nieuw-Zeeland, – gezien de lopende onderhandelingen over en/of de conclusie van zeven partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten tussen de Europese Unie en bepaalde ASEAN-lidstaten, namelijk Brunei Darussalam, Indonesië, Maleisië, de Filipijnen, Singapore, Thailand en Vietnam, – gezien de komende onderhandelingen over vrijhandelsovereenkomsten met Indonesië en de Filipijnen, de onderhandelingen over vrijhandelsovereenkomsten met Maleisië en Thailand, die beide momenteel zijn opgeschort, de sluiting van vrijhandelsovereenkomsten met Singapore en Vietnam die de komende maanden wordt verwacht, en de onderhandelingen over een investeringsovereenkomst met Myanmar, – gezien de ontmoeting tussen de commissaris van handel Cecilia Malmström en de ministers van Economische Zaken van de ASEAN in Manilla op 10 maart 2017, – gezien de negende bijeenkomst van het parlementair samenwerkingsverband Azië-Europa (ASEP9), die op 21 en 22 april 2016 plaatsvond in Ulaanbaatar, Mongolië, – gezien de verklaring van Neurenberg over een versterkt partnerschap tussen de EU en de ASEAN van maart 2007 en het bijbehorende actieplan van november 2007, – gezien het op 27 april 2012 in Brunei Darussalam aangenomen actieplan van Bandar Seri Begawan ter intensivering van het versterkte partnerschap tussen de EU en de ASEAN (2013-2017), – gezien de gezamenlijke mededeling van de Commissie en de hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid van 18 mei 2015 aan het Europees Parlement en de Raad getiteld "De EU en de ASEAN: Een partnerschap met een strategische doelstelling" (JOIN(2015)0022), – gezien de conclusies van de Raad Buitenlandse Zaken van de EU over de betrekkingen tussen de EU en de ASEAN van 22 juni 2015, – gezien de verklaring van Bangkok van 14 oktober 2016 over het bevorderen van een mondiaal partnerschap tussen de ASEAN en de EU met betrekking tot gezamenlijke strategische doelstellingen, – gezien de toetreding van de Europese Unie tot het Verdrag van vriendschap en samenwerking in Zuidoost-Azië in Phnom-Penh op 12 juli 2012 (2) , – gezien de elfde top van de Aziatisch-Europese vergadering (ASEM11), die op 15 en 16 juli 2016 plaatsvond in Ulaanbaatar (Mongolië), – gezien de stichting Azië-Europa, die in februari 1997 werd opgericht om een forum voor een niet-gouvernementele dialoog te verschaffen, – gezien het ASEAN-EU Programme of Regional Integration Support (APRIS), het ASEAN Regional Integration Support programme (ARISE) en het Regional EU-ASEAN Dialogue Instrument (READI) ter ondersteuning van de harmonisering van beleid en maatregelen in niet-handelsgerelateerde sectoren, – gezien de in 2007 overeengekomen blauwdruk voor de economische gemeenschap van de ASEAN, – gezien de 14e ASEAN-top in 2009 en de opstelling van een stappenplan voor de totstandbrenging van de interne markt van de ASEAN (ASEAN Economic Community (AEC)), de politieke en veiligheidsgemeenschap van de ASEAN (APSC) en de sociaal-culturele gemeenschap van de ASEAN (ASCC), – gezien de 28e en 29e ASEAN-topconferenties, gehouden op 6 en 7 september 2016 in Vientiane (Laos), evenals de 30e ASEAN-topconferentie, gehouden van 26 tot en met 29 april 2017 in Manilla (de Filipijnen), – gezien de 24e vergadering van het gemengd samenwerkingscomité ASEAN-EU in Jakarta (Indonesië) op 2 maart 2017, – gezien de Visie 2025 van de ASEAN-gemeenschap, aangenomen tijdens de 27e ASEAN-top in Kuala Lumpur (Maleisië) van 18 tot en met 22 november 2015, en de aankondiging van de oprichting op 31 december 2015 van de ASEAN-economische gemeenschap, met als doel het creëren van een interne markt voor meer dan 600 miljoen personen, – gezien de elfde Oost-Aziatische top van de leiders van 18 landen – de lidstaten van de ASEAN, China, Japan en Zuid-Korea (ASEAN+3), India, Australië en Nieuw-Zeeland (ASEAN+6) en Rusland en de Verenigde Staten – in Vientiane (Laos), op 8 september 2016, – gezien de eerste mensenrechtenverklaring van de ASEAN van 18 november 2012 en de oprichting van de intergouvernementele commissie voor de mensenrechten van de ASEAN (ASEAN Intergovernmental Commission on Human Rights AICHR) in 2009, – gezien de ASEAN-parlementsleden voor mensenrechten (APHR), een orgaan dat in 2013 werd opgericht met als doel democratie en mensenrechten in alle ASEAN-landen te bevorderen, – gezien het ASEAN-instituut voor vrede en verzoening (AIPR), – gezien het Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen, het Verdrag inzake de rechten van het kind en het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap, die door alle lidstaten van de ASEAN zijn geratificeerd, – gezien de richtsnoeren inzake bedrijfsleven en mensenrechten ter uitvoering van het kader "Protect, Respect and Remedy" van de Verenigde Naties, die op 16 juni 2011 zijn goedgekeurd door de VN-Mensenrechtenraad, – gezien het ASEAN-verdrag ter bestrijding van mensenhandel, in het bijzonder vrouwenhandel en kinderhandel, dat in november 2015 door alle ASEAN-lidstaten is ondertekend, – gezien de universele periodieke doorlichtingen (UPR's) door de VN-Mensenrechtenraad, waaraan alle lidstaten van de ASEAN hebben deelgenomen, – gezien zijn recente resoluties over de ASEAN, en met name die van 15 januari 2014 over de toekomst van de betrekkingen tussen de EU en de ASEAN (3) , – gezien zijn recente resoluties over lidstaten van de ASEAN, met name die van 9 juni 2016 over Vietnam (4) , van 17 december 2015 over de kaderovereenkomst inzake een breed partnerschap en samenwerking tussen de EU en Vietnam (resolutie) (5) , van 17 december 2015 over de kaderovereenkomst inzake een breed partnerschap en samenwerking tussen de EU en Vietnam(goedkeuring) (6) , van 8 juni 2016 over de kaderovereenkomst inzake partnerschap en samenwerking tussen de EU en de Filipijnen (goedkeuring) (7) en van 8 juni 2016 over de kaderovereenkomst inzake partnerschap en samenwerking tussen de EU en de Filipijnen (resolutie) (8) , – gezien zijn recente urgente mensenrechtenresoluties over lidstaten van de ASEAN, met name die van 14 september 2017 over Myanmar, in het bijzonder de situatie van de Rohingya (9) , van 21 mei 2015 over het lot van Rohingya-vluchtelingen, met inbegrip van massagraven in Thailand (10) , van 15 december 2016 over de situatie van de Rohingya-minderheid in Myanmar (11) , van 7 juli 2016 over Myanmar, en met name de situatie van de Rohingya (12) , van 14 september 2017 over Cambodja, in het bijzonder de zaak van Kem Sokha (13) , van 9 juni 2016 over Cambodja (14) , van 26 november 2015 over de politieke situatie in Cambodja (15) , van 9 juli 2015 over de Cambodjaanse wetsvoorstellen inzake ngo's en vakbonden (16) , van 6 oktober 2016 over Thailand, met name het geval van Andy Hall (17) , van 8 oktober 2015 over de situatie in Thailand (18) , van 17 december 2015 over Maleisië (19) , van 19 januari 2017 over Indonesië (20) , van 15 juni 2017 over Indonesië (21) , van 15 september 2016 (22) en 16 maart 2017 (23) over de Filipijnen, en van 14 september 2017 over Laos, in het bijzonder de gevallen van Somphone Phimmasone, Lod Thammavong and Soukane Chaithad (24) , – gezien artikel 52 van zijn Reglement, – gezien het verslag van de Commissie buitenlandse zaken ( A8-0243/2017 ), A. overwegende dat dit jaar het vijftigjarig bestaan van de ASEAN, de zestigste verjaardag van de Verdragen van Rome en het veertigjarig bestaan van formele betrekkingen tussen de EU en ASEAN gevierd worden; B. overwegende dat de ASEAN-regio zich heeft ontwikkeld tot een van 's werelds meest dynamische en snelst groeiende regio's, met name wat betreft de economie, technologie en onderzoek, in geopolitiek en geo-economisch opzicht een strategische plaats inneemt, een zeer actieve bevolking heeft, over overvloedige grondstoffen beschikt, grotere economische integratie tot doel heeft en een ambitieuze agenda voor duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG's) nastreeft, met name inzake onderwijs, en een krachtig pleitbezorger is van multilateralisme; overwegende dat het dichten van de ontwikkelingskloof binnen de ASEAN van essentieel belang is bij het streven naar verdere integratie en het waarborgen van veiligheid, stabiliteit en de bescherming van sociale, economische en politieke rechten; C. overwegende dat de integratieprocessen van de EU en de ASEAN verschillend van aard zijn, zowel qua achtergrond als qua zienswijze en missies; overwegende dat de integratieprocessen van de EU en de ASEAN ieder hun eigen logica volgen, maar wel vergelijkbaar zijn, aangezien beide op regels gebaseerde organisaties al decennia bijdragen aan de bevordering van vreedzame co-existentie, regionale integratie en internationale samenwerking en ontwikkeling, en beogen vertrouwen te scheppen tussen hun lidstaten; overwegende dat de EU zodoende een unieke partner voor de ASEAN vormt; D. overwegende dat de twee regio's een aanzienlijk niveau van interactie hebben bewerkstelligd, en dat de betrekkingen tussen de EU en de ASEAN zeer uitgebreid zijn en een brede reeks sectoren omvatten, waaronder handel en investeringen, ontwikkeling, economie en politieke kwesties; overwegende dat de ASEAN de op twee na grootste handelspartner van de EU is en de EU de op een na grootste handelspartner van de ASEAN, waarbij de jaarlijkse bilaterale handel in goederen goed is voor meer dan 200 miljard EUR, terwijl de EU de grootste verstrekker van buitenlandse directe investeringen in de ASEAN-regio is; overwegende dat de ASEAN voor Europese ondernemingen een toegangsweg is tot de markten van de bredere regio; overwegende dat de EU en haar lidstaten gedurende de periode 2014-2020 de grootste verstrekker van ontwikkelingshulp in de regio zijn en dat de EU 3 miljard EUR heeft toegezegd om armoede te bestrijden en ontwikkelingsachterstanden in ASEAN-landen met een laag inkomen te verkleinen; E. overwegende dat het EU-project in het verleden een voorbeeld is geweest voor andere regionale integratieprocessen; F. overwegende dat de EU voortdurend het werk van de ASEAN en met name het secretariaat van de ASEAN gesteund heeft, en als erkenning van het belang van de ASEAN een hoofd van de EU-delegatie bij de ASEAN heeft benoemd, die in 2015 is aangetreden; G. overwegende dat op dit moment de integratieprocessen in beide regio's op de proef worden gesteld, maar dat er zich tegelijkertijd nieuwe mogelijkheden voor integratie voordoen; overwegende dat de EU met meerdere crises wordt geconfronteerd; overwegende dat de ASEAN, niettegenstaande het doel de centrale rol van de ASEAN te bevorderen, in 2016 te maken had met een daling van de handel binnen de ASEAN en te kampen heeft gehad met problemen, waaronder uiteenlopende oriëntaties op het gebied van buitenlands beleid en overloopeffecten van binnenlandse problemen, in verband met dreigingen voor de democratie en de rechtsstaat, interreligieuze verhoudingen, etnische minderheden, sociale ongelijkheid en mensenrechtenschendingen, ook met grensoverschrijdende gevolgen; H. overwegende dat de EU heeft besloten de mensenrechten een centrale plaats toe te kennen in haar betrekkingen met derde landen; I. overwegende dat de EU de Filipijnen in december 2014 de SAP+-status heeft toegekend, waarmee dit het eerste ASEAN-land is dat dergelijke handelspreferenties geniet; overwegende dat de Filipijnen hierdoor 66 % van hun producten tariefvrij kunnen uitvoeren naar de EU; J. overwegende dat de terugtrekking van de VS uit het trans-Pacifisch partnerschap (TTP) een nieuwe impuls zou kunnen geven aan de onderhandelingen over een regionaal alomvattend economisch partnerschap (RCEP); overwegende dat een zelfbewuster China initiatieven zoals "One belt, one road" lanceert, waardoor alle buurlanden en andere landen op de proef worden gesteld; K. overwegende dat de spanningen in de Zuid-Chinese Zee een bedreiging en een risico voor de veiligheid en de stabiliteit van de regio vormen; overwegende dat de militarisering van de Zuid-Chinese Zee de meest zorgelijke ontwikkeling is; overwegende dat de dialoog tussen de ASEAN en China over een gedragscode het belangrijkste mechanisme van de ASEAN blijft voor uitwisselingen met China over de Zuid-Chinese Zee; overwegende dat de activiteiten van China – van militaire patrouilles en oefeningen tot bouwactiviteiten waarbij de principes van de verklaring over het gedrag van de partijen in de Zuid-Chinese Zee van 2002 genegeerd worden – een punt van zorg blijven; 1. feliciteert de lidstaten van de ASEAN met het vijftigjarig bestaan van de ASEAN en staat volledig achter alle inspanningen voor regionale integratie; betuigt evenzeer zijn waardering voor veertig jaar betrekkingen tussen de EU en de ASEAN en herhaalt zijn aanbeveling om de betrekkingen op te waarderen tot een strategisch partnerschap op basis van concrete acties, tastbare resultaten en nauwere inhoudelijke samenwerking; benadrukt dat de EU haar samenwerking met deze sleutelspeler in een strategisch belangrijke regio wenst te versterken; benadrukt dat een strategisch partnerschap met de ASEAN voor de EU een mogelijkheid betekent om haar bijdrage aan de verwezenlijking van gedeelde doelstellingen in de Indo-Pacifische regio te versterken; 2. wijst op de politieke waarde van sterke handels- en investeringsbetrekkingen tussen de ASEAN en de EU en dringt er bij beide partijen op aan hun economische en politieke betrekkingen verder te versterken; benadrukt dat er een aanzienlijk potentieel is voor verdere uitbreiding van de handelsbetrekkingen tussen de EU en de ASEAN; wijst erop dat de EU de grootste buitenlandse investeerder in de ASEAN is; wijst ook op de kansen voor samenwerking inzake de uitvoering van de SDG's; pleit voor intensivering van de samenwerking teneinde de ontwikkelingskloof binnen de ASEAN te dichten; is van mening dat de samenwerking en de uitwisseling van goede praktijken op diverse terreinen kunnen worden versterkt, onder meer bij de aanpak van mondiale problemen, inclusief de klimaatverandering, transnationale georganiseerde misdaad en terreur, grensbeheer, maritieme veiligheid, de ontwikkeling van de financiële sector, transparantie en macroeconomisch beleid; benadrukt het streven naar een hoge graad van samenwerking tussen de EU en de ASEAN binnen multilaterale instellingen zoals de VN, maar ook in de WTO, met betrekking tot de handhaving, versterking en ontwikkeling van het multilaterale internationale handelsbestel en eerlijke handelsbetrekkingen; 3. prijst de VV/HV en de Commissie voor het aannemen van een gezamenlijke verklaring, met steun van de lidstaten, waarin een routekaart is opgenomen voor de verdieping van het partnerschap met betrekking tot politieke, veiligheids- en economische zaken, alsook wat betreft connectiviteit, het milieu, natuurlijke hulpbronnen en andere domeinen, zoals de bevordering en bescherming van de mensenrechten; benadrukt het belang van de versterking van de politieke dialoog tussen de EU en de ASEAN; wijst erop dat de actieve steun van de EU voor de verdieping van de integratie van de ASEAN bijdraagt aan haar veerkracht en aan de stabiliteit van de regio; benadrukt dat de EU technische bijstand en steun voor capaciteitsopbouw verleent voor de totstandbrenging van een interne markt; 4. is ingenomen met de benoeming van een hoofd van de EU-delegatie bij de ASEAN en de opening van een EU-missie bij de ASEAN in 2015, een ontwikkeling waaruit blijkt hoe belangrijk de betrekkingen tussen de EU en de ASEAN zijn; 5. merkt op dat, aangezien het VK door de jaren heen een belangrijke en waardevolle rol heeft gespeeld in het tot stand brengen van de banden tussen de EU en de ASEAN, de EU en haar lidstaten genoodzaakt zullen worden en de gelegenheid zullen krijgen om de betrekkingen actief te versterken in het licht van de nieuwe realiteit van de brexit; dringt er bij het VK op aan nauw met het partnerschap tussen de EU en de ASEAN samen te werken; roept de EU op haar betrokkenheid bij de bestaande door de ASEAN geleide fora te versterken; is van oordeel dat de EU haar diplomatieke inspanningen met de ASEAN naar een hoger plan moet tillen en moet intensiveren om bij te dragen tot meer stabiliteit en veiligheid in conflictgebieden waar opnieuw spanningen zijn ontstaan, en daarbij nauw moet samenwerken met partners in de regio en het internationaal recht moet hooghouden; 6. betreurt de late en gereserveerde reactie van de EU op de Unclos (Verdrag van de Verenigde Naties inzake het recht van de zee)-uitspraak inzake het geschil met betrekking tot de Zuid-Chinese Zee en dringt er bij de EU op aan te bevorderen dat de bepalingen van Unclos worden geëerbiedigd; benadrukt nogmaals dat de EU vreedzame, via onderhandelingen bereikte oplossingen voor internationale geschillen steunt; houdt vast aan vrijheid van scheepvaart; roept China op de uitspraak van het tribunaal te accepteren; moedigt de partijen aan een vreedzame schikking van de geschillen na te streven, gebaseerd op de beginselen van het internationaal recht onder Unclos; steunt de inspanningen van de ASEAN-lidstaten om te streven naar de spoedige vaststelling van een doeltreffende gedragscode voor de Zuid-Chinese Zee; 7. betreurt acties zoals grootschalige landaanwinning en het plaatsen van militaire installaties en arsenaal op aangewonnen land, wat het risico met zich meebrengt dat het conflict gemilitariseerd wordt; spreekt zijn ernstige bezorgdheid uit over de toenemende uitgaven voor defensie in de regio en de naburige landen, alsmede over de toenemende militarisering van conflicten, met name in de Zuid- en de Oost-Chinese Zee; merkt op dat de EU de ontwikkeling van de vreedzame betrekkingen tussen China en zijn buurlanden rond de Zuid-Chinese Zee door constructieve bilaterale en inclusieve multilaterale mechanismen moet blijven steunen; steunt alle acties die het mogelijk maken om van de Zuid-Chinese Zee een "zee van vrede en samenwerking" te maken; dringt er bij de lidstaten op aan zich strikt te houden aan de EU-gedragscode inzake wapenexport; benadrukt het belang van de non-proliferatie van massavernietigingswapens, met name in het licht van de recente ontwikkelingen in de Democratische Volksrepubliek Korea; 8. steunt het veiligheidspartnerschap en het uitwisselen van ervaring en beste praktijken tussen de EU en de ASEAN op het vlak van een reeks niet-conventionele veiligheidskwesties met het oog op de versterking van de regionale capaciteiten, met name wat betreft een intensievere dialoog en samenwerking op het gebied van de maritieme veiligheid, piraterij, bestrijding van de georganiseerde misdaad en steun voor samenwerking tussen Europol en de politiedienst van de ASEAN (Aseanapol), terrorismebestrijding, cyberveiligheid, klimaatveiligheid, preventieve diplomatie en bemiddeling, crisisbeheer, paraatheid bij rampen en noodhulp en humanitaire bijstand; pleit voor een grotere EU-bijdrage aan en -betrokkenheid bij het Regionaal Forum van de ASEAN (ARF); 9. is ingenomen met de derde dialoog op hoog niveau tussen de ASEAN en de EU over de samenwerking op het gebied van de maritieme veiligheid in Thailand op 15 en 16 september 2016, waar toekomstige gebieden van concrete samenwerking tussen de ASEAN en de EU op het gebied van maritieme veiligheid en preventieve diplomatie in kaart werden gebracht en voorgesteld; ziet uit naar het bijeenroepen van de vierde dialoog op hoog niveau tussen de ASEAN en de EU over samenwerking op het gebied van de maritieme veiligheid in 2017 in de Filipijnen; 10. bevestigt nogmaals dat de EU de centrale rol van de ASEAN en de belangrijke bijdrage van de ASEAN aan de bevordering van dialoog en samenwerking voor vrede, veiligheid, stabiliteit en welvaart in de regio Azië-Stille Oceaan en daarbuiten steunt; pleit voor de oprichting van operationele en doeltreffende geschillenbeslechtingsmechanismen, zoals voorzien in hoofdstuk 8 van het Handvest van de ASEAN en in een protocol bij het handvest van 2010, met inbegrip van wettelijk bindende maatregelen en regelingen; wijst op de ervaringen die men sedert pakweg veertig jaar op het Europese continent heeft opgedaan met een veiligheidsconcept dat naast een politiek-militaire dimensie tevens de economische, de milieu- en de menselijke dimensie omvat; is ervan overtuigd dat deze ervaringen kunnen worden benut bij de inspanningen van de ASEAN met het oog op de vreedzame ontwikkeling van de regio; beklemtoont dat de EU belang heeft bij het bevorderen van de betrokkenheid bij de regio in het kader van alle door de ASEAN geleide processen; 11. onderstreept de specifieke ervaring van de EU met institutionele opbouw, de eenheidsmarkt, convergentie van de regelgeving, conflict- en crisisbeheersing, maritieme veiligheid, bemiddeling, en humanitaire hulp en hulp bij rampen, alsook haar recente vorderingen bij de integratie op het gebied van defensie en de positieve ervaringen met de regionale vaststelling van normen en een sterk regionaal mensenrechten- en democratisch bestel, en de bereidheid van de EU om deze ervaring te delen waar dit nuttig is; wijst op de onderhandelingen inzake de uitgebreide luchtvervoersovereenkomst tussen de EU en de ASEAN (CATA) en de bredere agenda voor connectiviteit; wijst erop dat de EU in de periode 2014-2020 de helft van haar financiële bijstand besteedt aan de ASEAN ter ondersteuning van haar connectiviteit; 12. onderstreept de noodzaak van samenwerking op multilateraal niveau met andere rechtsgebieden in de regio, bijvoorbeeld tussen waarnemers uit ASEAN-landen, Papoea-Nieuw-Guinea en Oost-Timor, alsook China, Japan en Taiwan; 13. is van mening dat er uit geopolitiek oogpunt zeer goede redenen zijn om te pleiten voor hervatting van de onderhandelingen inzake een regionale vrijhandelsovereenkomst tussen de EU en de ASEAN, en is ingenomen met de uitkomst van de recente ontmoeting tussen de EU-commissaris van handel Cecilia Malmström en de ministers van Economische Zaken van de ASEAN met betrekking tot een verkennend onderzoek in dit verband, alsook met de stappen die zijn gezet met het oog op de einddoelstelling van een overeenkomst tussen regio's; spoort vanuit strategisch oogpunt alle inspanningen aan om de mogelijkheden voor het sluiten van vrijhandelsovereenkomsten met alle ASEAN-landen te onderzoeken; herinnert eraan dat de ASEAN buiten Europa de derde handelspartner van de EU is en de EU de tweede handelspartner van de ASEAN; 14. benadrukt dat de in de ASEAN-landen gevestigde binnen- en buitenlandse bedrijven moeten handelen in overeenstemming met de beginselen van maatschappelijk verantwoord ondernemerschap; dringt er bij de ASEAN-landen op aan ervoor te zorgen dat sociale, milieu- en arbeidsrechten ten volle worden geëerbiedigd; pleit voor volledige en effectieve uitvoering van de IAO-verdragen en eerbiediging van de fundamentele arbeidsnormen; roept de ASEAN en haar leden op de VN-richtsnoeren inzake het bedrijfsleven en mensenrechten doeltreffend toe te passen, gepaste arbeidsbescherming en toegang tot behoorlijke werkomstandigheden te bevorderen, en een milieu op te bouwen dat gunstiger is voor de ontwikkeling van vakbonden; verzoekt de Commissie en de EDEO alle beschikbare middelen aan te wenden om naleving van bovengenoemde richtsnoeren af te dwingen; wijst voorts op de noodzaak alle vormen van dwangarbeid of verplichte arbeid en kinderarbeid uit te bannen; 15. roept Europese bedrijven die investeren in de ASEAN-regio op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid te nemen en de Europese normen op het gebied van consumenten-, arbeids- en milieurechten te eerbiedigen en de rechten van de inheemse bevolking te waarborgen; 16. verzoekt de Commissie en de lidstaten om een geïnstitutionaliseerde sociale dialoog tussen het burgerforum Azië-Europa (AEPF) en overeenkomstige middenveldstructuren in de EU te faciliteren; 17. wijst erop dat de ASEAN zelf heeft verklaard de bevolking centraal te stellen en dat de legitimiteit en relevantie van de regionale integratieprocessen, in zowel de EU als de ASEAN, erbij zijn gebaat zo veel mogelijk belanghebbenden bij het proces te betrekken en de bereikte resultaten openbaar te maken; is van oordeel dat het contact tussen mensen, met name voor jonge mensen, een zeer belangrijk instrument is voor culturele uitwisseling, en roept op tot een aanzienlijke vergroting van de Erasmus+-faciliteit voor de ASEAN; beklemtoont dat er in de ASEAN-landen veel meer ruimte is voor beroepsonderwijs, en wijst op de perspectieven voor samenwerking op het gebied van het duale opleidingenstelsel dat in sommige EU-landen wordt toegepast; pleit tevens voor de ontwikkeling van activiteiten op het gebied van culturele diplomatie overeenkomstig de mededeling van 8 juni 2016 over een EU-strategie voor internationale culturele betrekkingen en het recente verslag van het Parlement over hetzelfde onderwerp; wijst op de belangrijke rol van de stichting Azië-Europa en is van mening dat de steun voor de werkzaamheden ervan moet worden uitgebreid; 18. beklemtoont dat gestructureerde uitwisselingen en samenwerking op het niveau van regio's en gemeenten (tweelingsteden) interessante mogelijkheden bieden om praktische ervaringen te versterken, en vestigt de aandacht op concrete initiatieven als het Burgemeestersconvenant of het memorandum van overeenstemming "Under2", die actief moeten worden bevorderd; 19. stelt voor de jaardag van de betrekkingen tussen de ASEAN en de EU dit jaar te vieren met een EU-initiatief voor een "EU-ASEAN-uitwisselingsprogramma voor jonge leiders", in 2018 wanneer Singapore het ASEAN-voorzitterschap bekleedt; stelt voor, als dit programma vruchten afwerpt, een jaarlijks forum te organiseren waarop jonge leiders uit de EU en de ASEAN ideeën kunnen uitwisselen en relaties aanknopen ter ondersteuning van toekomstige betrekkingen tussen de EU en de ASEAN; suggereert voorts om samen met de ASEAN-partners te onderzoeken hoe de wederkerige financiering van onderzoeksinstituten of academische programma's die zijn gericht op de bestudering van de integratieprocessen en de ervaringen met deze processen in de respectieve partnerregio's in de praktijk kan worden gebracht; 20. beklemtoont de noodzaak om gendergelijkheid te bevorderen, de positie van vrouwen te versterken en de levens van vrouwen en meisjes te verbeteren; wijst erop dat toegang tot het onderwijs derhalve van zeer groot belang is en kan leiden tot een sociale en economische transformatie; 21. benadrukt dat de EU tevens de beleidsdialogen en samenwerking moet intensiveren over kwesties zoals fundamentele rechten, met inbegrip van de rechten van etnische en religieuze minderheden en met betrekking tot kwesties van gemeenschappelijk belang onder meer op het gebied van de rechtsstaat en veiligheid, de bescherming van de vrijheid van meningsuiting en de vrije uitwisseling van informatie, de bestrijding van transnationale misdaad, corruptie, belastingontduiking, witwassen van geld, de handel in mensen en drugs, terrorismebestrijding, non-proliferatie, ontwapening, maritieme en cyberveiligheid; 22. is ingenomen met de eerste beleidsdialoog tussen de EU en de ASEAN over mensenrechten in Brussel in oktober 2015, en kijkt uit naar meer van dergelijke dialogen; is zeer bezorgd over de afbrokkeling van de democratie en de schendingen van mensenrechten en rechten van minderheden en de voortdurende repressie en discriminatie in landen in de regio, en over het onvermogen om genoeg bewegingsruimte te bieden aan vluchtelingen en staatlozen of aan het maatschappelijk middenveld, met name voor milieu-, landrechten- en arbeidsrechtenactivisten, mensenrechtenverdedigers en werknemers in de media; waarschuwt ervoor dat het niet aanpakken van de vraagstukken in verband met de marginalisering van minderheden de duurzaamheid en het welslagen op lange termijn van de ASEAN in gevaar kan brengen; betreurt dat een repressieve aanpak van drugsgebruikers een groot aantal mensenlevens heeft geëist en tot buitengerechtelijke executies heeft geleid; vindt het noodzakelijk dat het maatschappelijk middenveld in de ASEAN inspraak krijgt door zinvol overleg met ngo's en volksbewegingen in verband met regionale beleidsvorming te waarborgen; 23. maakt zich zorgen over de tegenslagen in verband met de afschaffing van de doodstraf in de regio, en roept alle ASEAN-landen op af te zien van herinvoering van de doodstraf en zich te houden aan hun internationale verplichtingen; is ingenomen met de inspanningen ter bestrijding van mensenhandel en dwangarbeid, en roept alle regeringen op de bescherming van de slachtoffers en de coördinatie en samenwerking tussen de landen te intensiveren; 24. roept de ASEAN op voldoende middelen vrij te maken voor haar intergouvernementele commissie voor de mensenrechten (AICHR); hoopt dat specifieke en verifieerbare streefdoelen en maatregelen zullen worden opgenomen in het vijfjarige werkplan van AICHR, en dat haar mandaat zal worden versterkt, zodat zij mensenrechtenschendingen actief kan monitoren, onderzoeken, vervolgen en voorkomen; moedigt de AICHR aan de instelling van een aanvullend hof voor de mensenrechten van de ASEAN te overwegen en te bespreken, naar het model van dergelijke hoven in andere regio's in de wereld; 25. dringt er bij de EU en haar lidstaten op aan alle mogelijkheden aan te grijpen om met de ASEAN-landen samen te werken ter versterking van de democratie; steunt de werkzaamheden van het ondersteuningsbureau voor mensenrechten van het "Regional EU-ASEAN Dialogue Instrument" dat ernaar streeft ruchtbaarheid te geven aan mensenrechtenvraagstukken en -acties en de aandacht voor de mensenrechten te vergroten; dringt er bij alle lidstaten van de ASEAN op aan om verdere mensenrechtenverdragen van de VN en de bijbehorende optionele protocollen alsmede het Statuut inzake het Internationaal Strafhof (ICC) te ratificeren, en initiatieven voor overgangsrechtspraak, verzoening en de strijd tegen straffeloosheid in de hele regio te steunen; 26. is bezorgd over het feit dat in de ASEAN-lidstaten miljoenen staatlozen wonen; wijst erop dat de Rohingya van Myanmar de grootste staatloze bevolkingsgroep ter wereld vormen met meer dan 1 miljoen personen die onder het UNHCR-mandaat om staatlozen te helpen, vallen, maar dat ook in Brunei, Vietnam, de Filipijnen, Maleisië en elders grote gemeenschappen van staatlozen verblijven; moedigt de ASEAN-lidstaten aan samen te werken, goede voorbeelden uit te wisselen en hun inspanningen te bundelen om een eind te maken aan staatloosheid in de hele regio; 27. erkent de belangrijke rol die de EU heeft gespeeld in de vorderingen die tot op heden door de ASEAN-landen zijn geboekt en dringt er bij de EU op aan om de dialoog steeds op gang te houden teneinde de regio te ondersteunen op de weg naar democratisering, ontwikkeling en integratie; 28. is bezorgd dat klimaatverandering een grote invloed zal hebben op de ASEAN; herinnert eraan dat de ASEAN-regio een van de kwetsbaarste regio's is voor dit verschijnsel; verzoekt de lidstaten van de ASEAN de verschuiving naar een koolstofarme economie te versnellen en ontbossing snel te verminderen, op effectieve wijze een halt toe te roepen aan bosbranden en meer milieuvriendelijke technologieën voor transport en gebouwen in te voeren; is ingenomen met het initiatief van de EU voor een nieuwe specifieke dialoog tussen de EU en de ASEAN over duurzame ontwikkeling; wijst er in dit verband op dat de EU het opruimen van niet-geëxplodeerde oorlogsmunitie in een aantal landen in de regio ondersteunt; dringt aan op samenwerking tussen de EU en de ASEAN inzake duurzaam toerisme, voedselveiligheid en de bescherming van de biologische diversiteit, met name van koraalriffen en mangrovebossen, en pleit voor een effectieve aanpak van de overbevissing in de regio; wijst er met klem op dat de ASEAN-landen hulp moeten krijgen bij het verbeteren van de bescherming en het duurzaam gebruik van biodiversiteit en het systematische herstel van bosecosystemen; dringt er bij de ASEAN-lidstaten op aan maatregelen te treffen ter versterking van hun capaciteit voor snelle respons in het geval van natuurrampen uit hoofde van de ASEAN-overeenkomst inzake rampenbeheer en optreden in noodsituaties ("ASEAN Agreement on Disaster Management and Emergency Response" – AADMER); 29. roept alle EU-instellingen en de EU-lidstaten op om passende prioriteit te geven aan zeer frequente politieke contacten, met name op ministerieel niveau, en om volledig gebruik te maken van de ASEAN-lidstaat die namens ASEAN is belast met de coördinatie van de betrekkingen in het kader van de dialoog met de EU en het ASEAN-voorzitterschap; herinnert aan de ingediende verzoeken om een parlementaire vergadering van de EU en de ASEAN in een regio-tot-regiovorm, en pleit ervoor de parlementaire publieke diplomatie op diverse beleidsterreinen uit te breiden; dringt er in de tussentijd op aan de samenwerking met de Interparlementaire Assemblee van de ASEAN (AIPA) te versterken door middel van regelmatige en gestructureerde uitwisselingen; roept de EU-instellingen en de lidstaten op tevens hun voordeel te doen met de mogelijkheden voor intensieve uitwisseling over regionale vraagstukken die tijdens het forum van de jaarlijkse Shangri-La-dialoog aan de orde kwamen; 30. verzoekt zijn Voorzitter deze resolutie te doen toekomen aan de Raad, de Commissie, de Europese Dienst voor extern optreden, de Interparlementaire Assemblee van de ASEAN, het secretariaat van de ASEAN en de regeringen en parlementen van de ASEAN-lidstaten.