Het Europees Parlement, – gezien het verzoek van het openbaar ministerie van de rechtbank van eerste aanleg in Athene om opheffing van de immuniteit van Ioannis Lagos in verband met een strafrechtelijke procedure, ingediend door de openbaar aanklager van het Hooggerechtshof van de Helleense Republiek op 8 december 2021, van de ontvangst waarvan op 14 februari 2022 ter plenaire vergadering kennis werd gegeven, – na Ioannis Lagos te hebben gehoord overeenkomstig artikel 9, lid 6, van zijn Reglement, – gezien de artikelen 8 en 9 van protocol nr. 7 betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Unie, en artikel 6, lid 2, van de Akte van 20 september 1976 betreffende de verkiezing van de leden van het Europees Parlement door middel van rechtstreekse algemene verkiezingen, – gezien de arresten van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 21 oktober 2008, 19 maart 2010, 6 september 2011, 17 januari 2013 en 19 december 2019 (1) , – gezien artikel 62 van de grondwet van de Helleense Republiek, – gezien artikel 5, lid 2, artikel 6, lid 1, en artikel 9 van zijn Reglement, – gezien het verslag van de Commissie juridische zaken ( A9-0053/2023 ), A. overwegende dat de openbaar aanklager van de rechtbank van eerste aanleg van Athene een verzoek heeft ingediend om de immuniteit van Ioannis Lagos, lid van het Europees Parlement voor Griekenland, op te heffen teneinde een strafzaak tegen hem te kunnen inleiden wegens een bericht dat hij op het socialemediaplatform Twitter heeft geplaatst; B. overwegende dat Ioannis Lagos op 6 december 2020 op zijn Twitteraccount een foto van een Joods monument in Larissa heeft gepubliceerd met een tekst waarin racistische opmerkingen zouden staan die indirect zouden aanzetten tot gedrag dat zou kunnen uitmonden in daden van discriminatie, haat of geweld; C. overwegende dat het Griekse waarnemingscentrum van de Helsinki-akkoorden wegens deze tweet op 8 december 2020 een klacht tegen Ioannis Lagos heeft ingediend; D. overwegende dat Ioannis Lagos zich, door dat bericht op Twitter te plaatsen, zich schuldig zou hebben gemaakt aan openbare aanzetting tot geweld en haat tegen personen op grond van ras, huidskleur, of nationale of etnische afstamming op een wijze die een gevaar voor de openbare orde en een bedreiging van de lichamelijke integriteit van bovengenoemde personen inhoudt, wat neerkomt op een strafbaar feit als bedoeld in artikel 1, lid 1, van de Griekse wet nr. 927/1979, zoals gewijzigd bij artikel 1 van de Griekse wet nr. 4285/2014; E. overwegende dat het Parlement niet als een rechtbank kan worden beschouwd en dat het lid in het kader van een procedure tot opheffing van de immuniteit niet als een “verdachte” kan worden beschouwd (2) ; F. overwegende dat de parlementaire immuniteit op grond van artikel 5, lid 2, van zijn Reglement geen persoonlijk voorrecht van een lid is, maar een waarborg voor de onafhankelijkheid van het Parlement als geheel en van zijn leden, en overwegende dat de parlementaire immuniteit bedoeld is om het Parlement en zijn leden te beschermen tegen gerechtelijke procedures in verband met activiteiten die worden verricht in het kader van de uitoefening van parlementaire taken en die er onlosmakelijk mee verbonden zijn; G. overwegende dat het bericht en de foto in kwestie niet gepost zijn op het officiële Twitteraccount van Ioannis Lagos als lid van het Europees Parlement; H. overwegende dat het strafbare feit waarvan Ioannis Lagos verdacht wordt, geen betrekking heeft op een mening of een stem die hij in de uitoefening van zijn ambt als lid van het Europees Parlement heeft uitgebracht als bedoeld in artikel 8 van Protocol nr. 7 betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Unie; I. overwegende dat in artikel 9 van Protocol nr. 7 betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Unie is bepaald dat de leden van het Europees Parlement op hun eigen grondgebied de immuniteiten genieten welke aan de leden van de volksvertegenwoordiging in hun land zijn verleend; J. overwegende dat artikel 62 van de grondwet van de Helleense Republiek onder meer bepaalt dat de leden van het parlement tijdens hun parlementaire ambtsperiode niet kunnen worden vervolgd, gearresteerd, gevangengenomen of op andere wijze aan beperkingen kunnen worden onderworpen zonder voorafgaande toestemming van het parlement; K. overwegende dat het Parlement in dit geval geen bewijs heeft gevonden van fumus persecutionis , dat wil zeggen feiten die erop wijzen dat de gerechtelijke procedure wordt gevoerd met de intentie de politieke activiteiten van het lid en daarmee het Europees Parlement schade toe te brengen; 1. besluit de immuniteit van Ioannis Lagos op te heffen; 2. verzoekt zijn Voorzitter dit besluit en het verslag van zijn bevoegde commissie onmiddellijk te doen toekomen aan de bevoegde autoriteit van de Helleense Republiek en aan Ioannis Lagos. Het Europees Parlement, – gezien het aan het Parlement voorgelegde verzoek tot opheffing van de immuniteit van Nicolaus Fest, dat op 31 maart 2022 werd ingediend door de openbaar aanklager te Berlijn, bij brief van 16 mei 2022 door het Duitse federale ministerie van Justitie werd verzonden en van de ontvangst waarvan op 8 juni 2022 ter plenaire vergadering kennis werd gegeven, – na Nicolaus Fest te hebben gehoord overeenkomstig artikel 9, lid 6, van zijn Reglement, – gezien de artikelen 8 en 9 van Protocol nr. 7 betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Unie en artikel 6, lid 2, van de Akte van 20 september 1976 betreffende de verkiezing van de leden van het Europees Parlement door middel van rechtstreekse algemene verkiezingen, – gezien de arresten van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 21 oktober 2008, 19 maart 2010, 6 september 2011, 17 januari 2013 en 19 december 2019 (1) , — gezien artikel 46, leden 2, 3 en 4, van de grondwet van de Bondsrepubliek Duitsland en richtsnoer nr. 192 b van de Richtlinien für das Strafverfahren und das Bußgeldverfahren (richtsnoeren voor strafrechtelijke procedures en procedures tot oplegging van een administratieve boete), – gezien artikel 5, lid 2, artikel 6, lid 1, en artikel 9 van zijn Reglement, – gezien het verslag van de Commissie juridische zaken ( A9-0055/2023 ), A. overwegende dat de openbaar aanklager te Berlijn heeft verzocht om opheffing van de parlementaire immuniteit van Nicolaus Fest, lid van het Europees Parlement, met het oog op het inleiden van een onderzoek naar het vermeende strafbaar feit van belediging in de zin van artikel 185 van het Duitse strafwetboek; B. overwegende dat de klagende partij per brief van 2 december 2021 overeenkomstig artikel 194 van het Duitse strafwetboek een klacht heeft ingediend tegen Nicolaus Fest; C. overwegende dat de klacht betrekking heeft op verklaringen die door Nicolaus Fest op het platform Twitter zijn geuit en openbaar gemaakt; D. overwegende dat Nicolaus Fest op 10 september 2021 op zijn Twitteraccount een bericht heeft geplaatst met de volgende inhoud: “Beste heer Beck, waarom noemt u mij laf? Ik beschrijf u toch in alle openheid als een notoire leugenaar en pedofiel, die zijn pro-Joodse betrokkenheid enkel en alleen als schaamlapje gebruikt. Shalom!”; E. overwegende dat de beschuldigingen ten aanzien van Nicolaus Fest, en het daaropvolgende verzoek om opheffing van zijn immuniteit, geen verband houden met een mening of stem die hij in de uitoefening van zijn ambt als lid van het Europees Parlement heeft uitgebracht, overeenkomstig artikel 8 van Protocol nr. 7 betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Unie, maar wel met het feit dat hij in antwoord op een tweet zelf een tweet heeft geplaatst met aantijgingen die door de betrokkene als beledigend werden ervaren; F. overwegende dat in artikel 9 van Protocol nr. 7 betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Unie is bepaald dat de leden van het Europees Parlement op hun eigen grondgebied de immuniteiten genieten die aan de leden van de volksvertegenwoordiging in hun land zijn verleend; G. overwegende dat artikel 46, leden 2, 3 en 4, van de grondwet van de Bondsrepubliek Duitsland het volgende bepaalt: “2) Een parlementslid kan zonder toestemming van de Bondsdag niet ter verantwoording worden geroepen of worden gearresteerd voor een strafbaar feit, tenzij hij of zij wordt gearresteerd op het moment dat het feit wordt gepleegd of in de loop van de volgende dag. H. overwegende dat richtsnoer 192 b van de Richtlinien für das Strafverfahren und das Bußgeldverfahren de opheffing van de immuniteit van een lid van het Europees Parlement regelt, en dat het eerste lid van dat artikel het volgende bepaalt: “1) Een lid van het Europees Parlement van de Bondsrepubliek Duitsland geniet de immuniteit die aan een lid van de Duitse Bondsdag is verleend. (...)”; I. overwegende dat de Commissie juridische zaken zich overeenkomstig artikel 9, lid 8, van het Reglement in geen geval uitspreekt over de vraag of het betrokken lid al dan niet schuldig is, noch over de wenselijkheid het betrokken lid wegens de hem toegeschreven meningen of handelingen strafrechtelijk te vervolgen, zelfs indien de commissie door de behandeling van het verzoek uitgebreide kennis van de zaak krijgt; J. overwegende dat de parlementaire immuniteit beoogt het Parlement en zijn leden te beschermen tegen gerechtelijke procedures in verband met activiteiten die bij de uitoefening van parlementaire taken zijn verricht en die niet van die taken kunnen worden gescheiden; K. overwegende dat de parlementaire immuniteit, overeenkomstig artikel 5, lid 2, van zijn Reglement, geen persoonlijk voorrecht van de leden is, maar een garantie voor de onafhankelijkheid van het Parlement als geheel en van zijn leden; L. overwegende dat het Parlement in dit geval geen bewijs heeft gevonden van fumus persecutionis , dat wil zeggen feiten die erop wijzen dat de eventuele gerechtelijke procedure wordt ingeleid met de intentie de politieke activiteiten van het lid en dus van het Europees Parlement schade toe te brengen; 1. besluit de immuniteit van Nicolaus Fest op te heffen; 2. verzoekt zijn Voorzitter dit besluit en het verslag van zijn bevoegde commissie onmiddellijk te doen toekomen aan de bevoegde autoriteit van de Bondsrepubliek Duitsland en aan Nicolaus Fest. Het Europees Parlement, – gezien het voorstel van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad ( COM(2023)0069 – C9‑0018/2023), – gezien Verordening (EU) 2021/691 van het Europees Parlement en de Raad van 28 april 2021 betreffende het Europees Fonds voor aanpassing aan de globalisering voor ontslagen werknemers (EFG) en tot wijziging van Verordening (EU) nr. 1309/2013 (1) (de “EFG-verordening”), – gezien Verordening (EU, Euratom) 2020/2093 van de Raad van 17 december 2020 tot bepaling van het meerjarig financieel kader voor de jaren 2021-2027 (2) (de “MFK-verordening”), en met name artikel 8, – gezien het Interinstitutioneel Akkoord van 16 december 2020 tussen het Europees Parlement, de Raad van de Europese Unie en de Europese Commissie betreffende begrotingsdiscipline, samenwerking in begrotingszaken en goed financieel beheer, alsmede betreffende nieuwe eigen middelen, met inbegrip van een routekaart voor de invoering van nieuwe eigen middelen (3) , (“IIA van 16 december 2020”), en met name punt 9, – gezien de trialoogprocedure als bedoeld in punt 9 van het IIA van 16 december 2020, – gezien de brieven van de Commissie werkgelegenheid en sociale zaken en van de Commissie regionale ontwikkeling, – gezien het verslag van de Begrotingscommissie ( A9‑0043/2023 ), A. overwegende dat de Unie wetgevings- en begrotingsinstrumenten in het leven heeft geroepen om extra steun te verlenen aan werknemers die de gevolgen van grote structurele veranderingen in de wereldhandelsstromen of de wereldwijde financiële en economische crisis ondervinden, en hen te helpen om op de arbeidsmarkt terug te keren; overwegende dat deze bijstand wordt verleend in de vorm van financiële steun aan de werknemers en aan de ondernemingen waarvoor zij hebben gewerkt; B. overwegende dat België aanvraag EGF/2022/002 BE/TNT heeft ingediend voor een financiële bijdrage uit het Europees Fonds voor aanpassing aan de globalisering (EFG) naar aanleiding van 548 gedwongen ontslagen (4) in de economische sector die is ingedeeld in NACE Rev. 2-afdeling 52 (Opslag en vervoerondersteunende activiteiten) in de provincie Luik, binnen een referentieperiode voor de aanvraag van 27 maart 2022 tot en met 27 juli 2022; C. overwegende dat de aanvraag betrekking heeft op 548 werknemers die zijn ontslagen bij de onderneming TNT Express Worldwide (Euro Hub) SRL in België (“TNT België”); overwegende dat de werkzaamheden van elf werknemers tussen het einde van de referentieperiode en de dag vóór de goedkeuring van het voorstel door de Commissie zijn beëindigd en dat deze werknemers ook in aanmerking zullen komen voor steun uit het EFG; D. overwegende dat de aanvraag is ingediend op grond van de criteria voor steunverlening van artikel 4, lid 2, punt a), van de EFG-verordening, die vereisen dat binnen een referentieperiode van vier maanden in een onderneming in een lidstaat ten minste 200 werknemers gedwongen zijn ontslagen, met inbegrip van werknemers die gedwongen zijn ontslagen bij leveranciers en downstreamproducenten en/of zelfstandigen die hun werkzaamheden hebben beëindigd; E. overwegende dat de COVID-19-pandemie en de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne het economisch concurrentievermogen hebben verminderd en negatieve gevolgen hebben voor de economische groei in België; F. overwegende dat TNT België zijn personeelsbestand moest inkrimpen als reactie op het besluit van de groep om de luchthaven van Luik als secundaire hub te gebruiken, met verbindingen met slechts enkele Europese luchthavens, terwijl Parijs Charles de Gaulle de primaire hub van haar moedermaatschappij FedEx werd, wat heeft geleid tot een vermindering van de werklast en een kleiner aantal vluchten op de luchthaven van Luik; overwegende dat de veranderingen tot doel hadden de positie van FedEx binnen haar zeer concurrerende sector op Europees en nationaal niveau te versterken; G. overwegende dat TNT België op 19 januari 2021 heeft aangekondigd voornemens te zijn 671 werknemers te ontslaan en de arbeidsovereenkomsten van nog eens 861 werknemers te wijzigen; overwegende dat de onderneming, in overeenstemming met de Belgische wetgeving inzake collectief ontslag, werknemersvertegenwoordigers heeft geïnformeerd en met hen heeft overlegd om na te gaan of het mogelijk is ontslagen te voorkomen of te beperken en de gevolgen van banenverlies te verzachten; overwegende dat deze verplichte procedure heeft geleid tot een vermindering van het aantal ontslagen en werknemers de mogelijkheid heeft geboden om vrijwillig ontslag aan te vragen; H. overwegende dat de Unie via financiële bijdragen uit het EFG een belangrijke rol speelt bij het bieden van de nodige solidariteit met werknemers die hun baan verliezen bij grootschalige herstructureringen, en ernaar streeft de begunstigden, ongeacht hun nationaliteit, snel te re-integreren in fatsoenlijk en duurzaam werk binnen of buiten hun oorspronkelijke sector, en hen tegelijkertijd voor te bereiden op een groenere en digitalere Europese economie; I. overwegende dat het EFG het jaarlijkse maximumbedrag van 186 miljoen EUR (in prijzen van 2018) niet mag overschrijden, zoals vastgelegd in artikel 8 van de MFK-verordening; 1. is het met de Commissie eens dat is voldaan aan de voorwaarden die zijn vastgelegd in artikel 4, lid 2, punt a), van de EFG-verordening en dat België recht heeft op een financiële bijdrage van 1 956 397 EUR uit hoofde van die verordening, wat overeenkomt met 85 % van de totale kosten van 2 301 644 EUR met inbegrip van uitgaven voor een bedrag van 2 270 644 EUR voor gepersonaliseerde steunmaatregelen en uitgaven voor een bedrag van 31 000 EUR voor activiteiten op het vlak van voorbereiding, beheer, voorlichting en publiciteit, en controle en rapportage; 2. merkt op dat de Belgische autoriteiten de aanvraag op 18 oktober 2022 hebben ingediend en dat de Commissie, nadat België aanvullende gegevens had verstrekt, haar beoordeling op 8 februari 2023 heeft afgerond en het Parlement hiervan diezelfde dag nog in kennis heeft gesteld; 3. merkt op dat de aanvraag 548 werknemers betreft die bij het bedrijf TNT België werden ontslagen; merkt voorts op dat in totaal 559 werknemers in aanmerking zullen komen, aangezien het EFG ook steun moet verlenen aan elf ontslagen werknemers die hun werkzaamheden hebben beëindigd tussen het einde van de referentieperiode en de dag vóór de goedkeuring van het voorstel door de Commissie; is verheugd dat naar verwachting alle ontslagen werknemers aan de maatregelen zullen deelnemen; 4. wijst erop dat een groot deel van de voormalige werknemers van TNT België tot een kansarme groep behoort, aangezien 60 % van de ontslagen werknemers een laaggekwalificeerde baan had en bijna de helft (47 %) ouder is dan vijftig jaar; herinnert eraan dat het werkloosheidspercentage in Wallonië 8,7 % bedraagt, wat 2,8 % hoger is dan dat op nationaal niveau, en dat de arbeidsmarkt in de provincie Luik, net als die in de provincie Henegouwen, zich in een slechtere positie bevindt dan die in de andere Waalse provincies; 5. stelt vast dat België met ingang van 1 april 2022 is begonnen met het verlenen van gepersonaliseerde steunmaatregelen aan de beoogde begunstigden, wat betekent dat de periode om in aanmerking te komen voor een financiële bijdrage uit het EFG zal lopen van 1 april 2022 tot 24 maanden na de datum van inwerkingtreding van het financieringsbesluit; 6. wijst erop dat de gepersonaliseerde steunmaatregelen ten behoeve van de werknemers en zelfstandigen bestaan uit: informatie, hulp bij het zoeken van een baan, met inbegrip van het in kaart brengen van mogelijkheden voor werk in andere regio’s van de betrokken lidstaat of in een andere lidstaat, loopbaan- en outplacementbegeleiding, opleiding (onder andere horizontale competenties, herscholing, bijscholing en stages), omscholing en beroepsopleiding, en steun bij het opzetten van een bedrijf, alsmede stimulansen en toelagen; juicht het toe dat gespecialiseerde professionals bijzondere bijstand zullen bieden aan kwetsbare personen met psychische problemen, schulden of een erkende handicap, ongeacht hun nationaliteit; 7. juicht het toe dat er een module is opgenomen over de circulaire economie, die is ontwikkeld voor voormalige werknemers van Swissport (EGF/2020/005 BE/Swissport) in het kader van het standaardopleidingsaanbod van de regionale openbare dienst voor arbeidsvoorziening en beroepsopleiding (Forem), dat zal worden medegefinancierd door het ESF+; wijst in dit verband nogmaals op de belangrijke rol die de Unie moet spelen bij het bieden van de kwalificaties die nodig zijn voor een rechtvaardige transitie die aansluit bij de Europese Green Deal; is er sterk voorstander van dat het EFG in de periode 2021-2027 gebruikt blijft worden om zonder discriminatie solidariteit te betonen met alle getroffen personen, maar dat tegelijkertijd de nadruk behouden blijft op de gevolgen van herstructureringen voor werknemers, en dringt erop aan dat bij toekomstige aanvragen zoveel mogelijk wordt gelet op beleidscoherentie; 8. merkt op dat de digitale en groene transitie ook gevolgen zal hebben voor de arbeidsmarkt, met name in de vervoersector; is van mening dat daarom speciale aandacht moet worden besteed aan gekwalificeerd onderwijs, met inbegrip van beroepsopleiding, en bevordering van het zogenaamde duale leerlingstelsel, dat in sommige lidstaten doeltreffend is gebleken; 9. stelt vast dat België op 19 januari 2021 de eerste administratieve uitgaven heeft gedaan met het oog op de uitvoering van het EFG, en dat de uitgaven voor activiteiten op het vlak van voorbereiding, beheer, voorlichting en publiciteit, en controle en rapportage derhalve van 19 januari 2021 tot 31 maanden na de datum van inwerkingtreding van het financieringsbesluit voor een financiële bijdrage uit het EFG in aanmerking komen; 10. stelt verheugd vast dat het gecoördineerde pakket van gepersonaliseerde steunmaatregelen door België in overleg met vertegenwoordigers van de beoogde begunstigden werd opgesteld, waaronder vakbonden (ABVV (5) en ACV (6) ) en maatschappelijk werkers, die de werknemers hebben geholpen een beter inzicht te krijgen in hun omscholingsbehoeften na hun ontslag; wijst op de essentiële rol van de Belgische vakbonden tijdens de onderhandelingen over het ontslagproces; onderstreept nogmaals het belang van een grotere aanwezigheid van werknemersvertegenwoordigers op de werkplek; 11. benadrukt dat de Belgische autoriteiten hebben bevestigd dat de in aanmerking komende maatregelen geen steun ontvangen uit andere fondsen of financiële instrumenten van de Unie, en dat bij de toegang tot de voorgestelde maatregelen en de uitvoering ervan de beginselen van gelijke behandeling en niet-discriminatie zullen worden gerespecteerd; 12. wijst er nogmaals op dat steun uit het EFG geen vervanging mag zijn voor maatregelen die op grond van nationale wetgeving of collectieve arbeidsovereenkomsten onder de verantwoordelijkheid van bedrijven vallen, of voor welke vergoedingen of rechten ten behoeve van de ontslagen werknemers dan ook, en dat de toewijzing dus geheel en al aanvullend moet zijn; 13. hecht zijn goedkeuring aan het bij deze resolutie gevoegde besluit; 14. verzoekt zijn Voorzitter dit besluit samen met de voorzitter van de Raad te ondertekenen en zorg te dragen voor publicatie ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie ; 15. verzoekt zijn Voorzitter deze resolutie, met inbegrip van de bijlage, te doen toekomen aan de Raad en de Commissie. BIJLAGE BESLUIT VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD betreffende de beschikbaarstelling van middelen uit het Europees Fonds voor aanpassing aan de globalisering voor ontslagen werknemers naar aanleiding van een aanvraag van België – EGF/2022/002 BE/TNT (De tekst van de bijlage wordt hier niet weergegeven, aangezien deze overeenkomt met de definitieve handeling: Besluit (EU) 2023/1430.) Het Europees Parlement, – gezien het ontwerp van uitvoeringsbesluit van de Commissie tot verlening van een vergunning voor het in de handel brengen van producten die geheel of gedeeltelijk bestaan uit of zijn geproduceerd met genetisch gemodificeerd koolzaad MON 94100 (MON-941ØØ-2) overeenkomstig Verordening (EG) nr. 1829/2003 van het Europees Parlement en de Raad (D086347/01), – gezien Verordening (EG) nr. 1829/2003 van het Europees Parlement en de Raad van 22 september 2003 inzake genetisch gemodificeerde levensmiddelen en diervoeders (1) , en met name artikel 7, lid 3, en artikel 19, lid 3, – gezien de stemming van 14 december 2022 in het Permanent Comité voor planten, dieren, levensmiddelen en diervoeders als bedoeld in artikel 35 van Verordening (EG) nr. 1829/2003, die geen advies heeft opgeleverd, en de stemming van 24 januari 2023 in het comité van beroep, die evenmin een advies heeft opgeleverd, – gezien de artikelen 11 en 13 van Verordening (EU) nr. 182/2011 van het Europees Parlement en de Raad van 16 februari 2011 tot vaststelling van de algemene voorschriften en beginselen die van toepassing zijn op de wijze waarop de lidstaten de uitoefening van de uitvoeringsbevoegdheden door de Commissie controleren (2) , – gezien het advies dat op 20 juni 2022 door de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) is goedgekeurd en op 22 juli 2022 is gepubliceerd (3) , – gezien zijn eerdere resoluties waarin bezwaar wordt gemaakt tegen het verlenen van vergunningen voor genetisch gemodificeerde organismen (“ggo’s”) (4) , – gezien artikel 112, leden 2 en 3, van zijn Reglement, – gezien de ontwerpresolutie van de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid, A. overwegende dat Bayer Agriculture BV, gevestigd in België, op 29 oktober 2020 namens Bayer CropScience LP, gevestigd in de Verenigde Staten, bij de bevoegde nationale instantie van Nederland en overeenkomstig de artikelen 5 en 17 van Verordening (EG) nr. 1829/2003 een aanvraag heeft ingediend voor het in de handel brengen van levensmiddelen, levensmiddeleningrediënten en diervoeders die geheel of gedeeltelijk bestaan uit of zijn geproduceerd met het genetisch gemodificeerde koolzaad MON 94100 (“het genetisch gemodificeerde koolzaad”); overwegende dat de aanvraag tevens betrekking heeft op het in de handel brengen van producten die geheel of gedeeltelijk bestaan uit het genetisch gemodificeerde koolzaad voor andere toepassingen dan als levensmiddel of als diervoeder, met uitzondering van de teelt; B. overwegende dat de EFSA op 20 juni 2022 een gunstig advies heeft uitgebracht met betrekking tot het verlenen van een vergunning voor het genetisch gemodificeerde koolzaad, en dat dit advies op 22 juli 2022 werd gepubliceerd; C. overwegende dat het genetisch gemodificeerde koolzaad tolerantie geeft voor het herbicide dicamba; Gebrekkige beoordeling van het complementaire herbicide D. overwegende dat krachtens Uitvoeringsverordening (EU) nr. 503/2013 van de Commissie (5) beoordeeld moet worden of de verwachte landbouwpraktijken van invloed zijn op de uitkomsten voor de onderzochte eindpunten; overwegende dat dit volgens de uitvoeringsverordening met name relevant is in het geval van herbicidetolerante planten; E. overwegende dat de overgrote meerderheid van genetisch gemodificeerde gewassen zodanig genetisch wordt gemodificeerd dat deze gewassen tolerant worden gemaakt voor een of meer “complementaire” herbiciden die gedurende de gehele teelt van het genetisch gemodificeerde gewas kunnen worden gebruikt zonder dat het gewas sterft, zoals het geval zou zijn bij een niet-herbicidetolerant gewas; overwegende dat in diverse studies is aangetoond dat de teelt van herbicidetolerante genetisch gemodificeerde gewassen leidt tot een toename van het gebruik van complementaire herbiciden, voornamelijk vanwege het ontstaan van herbicidetolerant onkruid (6) ; F. overwegende dat herbicidetolerante genetisch gemodificeerde gewassen een lock-in veroorzaken waarbij landbouwers afhankelijk worden van een onkruidbeheersysteem dat grotendeels of volledig berust op het gebruik van herbiciden, doordat er voor genetisch gemodificeerd zaad een premie wordt aangerekend die alleen kan worden gerechtvaardigd als landbouwers die dit zaad kopen ook sproeien met het complementaire herbicide; overwegende dat een grotere afhankelijkheid van dicamba op landbouwbedrijven die het genetisch gemodificeerde koolzaad aanplanten het ontstaan en de verspreiding van dicambaresistent onkruid zal versnellen, waardoor nog meer herbiciden moeten worden gebruikt – een vicieuze cirkel die bekendstaat als de “pesticidentredmolen”; overwegende dat als gevolg daarvan de negatieve effecten van de buitensporige afhankelijkheid van herbiciden op de bodemgezondheid, de waterkwaliteit en de boven- en ondergrondse biodiversiteit nog zullen verslechteren en zullen leiden tot een grotere blootstelling van mens en dier, mogelijk ook door een toename van residuen van herbiciden op levensmiddelen en diervoeders; G. overwegende dat dicamba uiterst volatiel is, wat betekent dat het meteen na gebruik geneigd is te verdampen en in de lucht terecht te komen, om vervolgens te worden meegevoerd met de wind tot het weer op de bodem neerdaalt, waardoor mensen en niet-doelplanten, wijnstokken, bomen en struiken worden blootgesteld aan potentiële en ernstige schade, met name wanneer blootstelling zich gedurende meerdere jaren voordoet; overwegende dat er sinds de invoering van een nieuw systeem van dicambatolerante genetisch gemodificeerde sojabonen en katoengewassen in de Verenigde Staten in 2018 tienduizenden klachten over ernstige schade als gevolg van dicamba aan gewassen, bomen en andere vegetatie zijn ingediend bij de nationale regelgevende instanties, wat heeft geleid tot steeds strengere limieten om te bepalen wanneer en hoe dicamba in het daaropvolgende groeiseizoen kan worden gesproeid; H. overwegende dat dicambawolken die overwaaien en schade berokkenen aan nabijgelegen gewassen, bomen en wijnstokken zijn uitgegroeid tot een probleem dat bijzonder veel verdeeldheid zaait, waarbij de ene groep landbouwers lijnrecht tegenover andere landbouwers en buurtbewoners komt te staan, met tal van rechtszaken over verloren gegane gewassen en herbeplantingskosten tot gevolg; overwegende dat een leider in de sojaboonzaadsector in de Verenigde Staten heeft verklaard dat hij “in zijn hele leven nooit zo’n grote schade heeft gezien als de schade die dicamba heeft toegebracht aan de Amerikaanse landbouw” (7) ; overwegende dat een federale rechtbank in 2020 heeft geoordeeld dat het Environmental Protection Agency (EPA) de wet had geschonden door dicambaproducten goed te keuren zonder rekening te houden met duidelijke bewijzen die erop wezen dat de combinatie van het nieuwe herbicide en genetisch gemodificeerd zaaigoed enorme schade zou toebrengen aan gewassen (8) ; overwegende dat het EPA op 27 oktober 2020, ondanks de uitspraak van de rechtbank, dicambaherbiciden voor gebruik op genetisch gemodificeerde katoen- en sojaboongewassen voor vijf jaar heeft goedgekeurd, met aanvullende beperkingen (9) ; overwegende dat het EPA onlangs een nieuwe reeks beperkingen heeft aangekondigd om te bepalen wanneer dicamba kan worden gesproeid (10) , maar dat er twijfels blijven bestaan over de doeltreffendheid van de nieuwe beperkingen, gezien de inherente volatiliteit van de chemische stof; I. overwegende dat de “Heartland Study”, een klinisch onderzoeksproject dat wordt uitgevoerd in ziekenhuizen in de regio van 13 staten in het centrum van de Verenigde Staten die “Heartland” wordt genoemd en dat gefinancierd wordt door de “Heartland Health Research Alliance” (HHRA), bedoeld is om na te gaan of toenemende prenatale blootstelling aan herbiciden, waaronder dicamba, leidt of bijdraagt tot frequentere en/of ernstigere afwijkingen bij de geboorte of verstoring van de ontwikkeling van kinderen; overwegende dat de HHRA urinemonsters van zwangere vrouwen in het Midden-Westen heeft getest die waren verzameld vóór de invoering van dicambatolerante sojabonen, en een andere reeks monsters na de grootschalige aanplant van dicambatolerant zaaigoed; overwegende dat de door de HHRA gegenereerde biomonitoringgegevens de eerste ter wereld zijn op basis waarvan kan worden beoordeeld of dicambatolerant zaaigoed en het daarmee gepaard gaande toenemende gebruik van dicamba de blootstelling van de mens vergroten; J. overwegende dat de gegevens van de HHRA tijdens de jaarlijkse vergadering van de American Public Health Association in november 2022 zijn gepresenteerd en aantonen dat ongeveer drie keer meer vrouwen worden blootgesteld aan dicamba als gevolg van de grootschalige aanplant van dicambatolerante sojabonen, en dat de gemiddelde dicambagehalten in de geteste urinemonsters meer dan verdrievoudigd zijn als gevolg van de aanplant en besproeiing van dicambatolerante sojabonen (11) ; overwegende dat de HHRA, gezien de recente en dramatische toename van de blootstelling van de mens aan dicamba, er bij het EPA op heeft aangedrongen de waarschijnlijkheid en de niveaus van blootstelling van de mens aan dicamba door blootstelling via inademing opnieuw te beoordelen, met bijzondere aandacht voor de risico’s op afwijkingen bij de geboorte en negatieve ontwikkelingsresultaten (12) ; K. overwegende dat in 2020 in het collegiaal getoetste tijdschrift International Journal of Epidemiology een studie van wetenschappers van de Amerikaanse overheid werd gepubliceerd waarin werd vastgesteld dat een intensief gebruik van dicamba het risico op de ontwikkeling van leverkanker en intrahepatische galwegenkanker vergroot bij mensen die het product gebruiken; overwegende dat in de studie wordt verklaard dat de recente goedkeuring van genetisch gemodificeerde dicambaresistente gewassen naar verwachting zal leiden tot een toename van het gebruik van dicamba in de landbouw in de komende jaren (13) en dat de databank inzake pesticidengebruik van de HHRA bevestigt dat dit het geval is, waarbij dicamba in het Midden-Westen van de Verenigde Staten nu tien keer meer wordt gebruikt dan tien jaar geleden (14) ; L. overwegende dat als de Unie een vergunning zou verlenen voor het genetisch gemodificeerde koolzaad, dit niet in overeenstemming zou zijn met de internationale verbintenissen inzake de vermindering van pesticiden (15) , gezien de toegenomen blootstelling van de mens en van het milieu aan dicamba in landen waar dicambatolerante genetisch gemodificeerde gewassen worden geteeld, en de mogelijk ernstige gevolgen voor de gezondheid die hiermee gepaard gaan; M. overwegende dat de beoordeling van residuen van herbiciden en hun metabolieten in genetisch gemodificeerde gewassen wordt beschouwd als een kwestie die niet binnen de bevoegdheid van het EFSA-panel voor genetisch gemodificeerde organismen valt en daarom geen deel uitmaakt van de vergunningsprocedure voor ggo’s; Opmerkingen van de lidstaten N. overwegende dat de lidstaten gedurende de raadplegingsperiode van drie maanden hun opmerkingen bij de EFSA hebben ingediend (16) ; overwegende dat in die kritische opmerkingen onder meer wordt gesteld dat in de beoordeling geen aandacht wordt besteed aan residugehalten van het herbicide dicamba of de metabolieten daarvan in oogstmateriaal, dat moet worden nagegaan of de in de Unie voor dicamba vastgestelde maximumwaarde voor residuen wordt overschreden in uit derde landen ingevoerde materialen die zijn geproduceerd met het genetisch gemodificeerde koolzaad, dat het niet mogelijk is een advies uit te brengen over de veiligheid van het genetisch gemodificeerde koolzaad vanwege de ontbrekende gegevens in het dossier met betrekking tot de voorschriften van Uitvoeringsverordening (EU) nr. 503/2013, dat de toxicologische studies wijzen op een effect van het genetisch gemodificeerde koolzaad op verschillende organen en op fysiologische eindpunten bij ratten, en dat het monitoringplan niet in overeenstemming is met Richtlijn 2001/18/EG van het Europees Parlement en de Raad (17) en derhalve moet worden gewijzigd; Het nakomen van de internationale verplichtingen van de Unie O. overwegende dat in een rapport uit 2017 van de speciale rapporteur van de Verenigde Naties (VN) voor het recht op voedsel wordt geconcludeerd dat gevaarlijke bestrijdingsmiddelen catastrofale gevolgen hebben voor de gezondheid, met name in ontwikkelingslanden (18) ; overwegende dat duurzameontwikkelingsdoelstelling (SDG) 3.9 van de VN erin bestaat om tegen 2030 het aantal sterfgevallen en ziekten als gevolg van gevaarlijke chemische stoffen en de vervuiling en verontreiniging van lucht, water en bodem in aanzienlijke mate te verminderen (19) ; overwegende dat het verlenen van een vergunning voor de invoer van het genetisch gemodificeerde koolzaad de vraag naar dit gewas, dat behandeld moet worden met dicamba, zou doen toenemen, waardoor de blootstelling van werknemers en het milieu in derde landen zou worden vergroot; overwegende dat het risico van een verhoogde blootstelling van werknemers en het milieu bij herbicidetolerante genetisch gemodificeerde gewassen zeer aanwezig is, gezien de grotere hoeveelheden herbiciden die worden gebruikt; P. overwegende dat de Unie, als partij bij het VN-Verdrag inzake biologische diversiteit, de verantwoordelijkheid heeft te verzekeren dat activiteiten die binnen haar rechtsmacht of onder haar toezicht vallen, geen schade aanrichten aan het milieu van andere staten (20) ; Q. overwegende dat in Verordening (EG) nr. 1829/2003 is bepaald dat genetisch gemodificeerde levensmiddelen en diervoeders geen negatieve effecten mogen hebben op de menselijke gezondheid, de diergezondheid of het milieu, en dat de Commissie bij het opstellen van haar besluit rekening moet houden met eventuele relevante bepalingen van het Unierecht en andere ter zake dienende factoren; overwegende dat dergelijke ter zake dienende factoren de verplichtingen van de Unie in het kader van de SDG’s van de VN, de Klimaatovereenkomst van Parijs en het VN-Verdrag inzake biologisch diversiteit moeten omvatten; Niet-democratische besluitvorming R. overwegende dat de stemming die op 14 december 2022 heeft plaatsgevonden in het Permanent Comité voor planten, dieren, levensmiddelen en diervoeders geen advies heeft opgeleverd, hetgeen betekent dat de vergunningverlening niet werd gesteund door een gekwalificeerde meerderheid van de lidstaten; overwegende dat de stemming van 24 januari 2023 in het comité van beroep evenmin een advies heeft opgeleverd; S. overwegende dat de Commissie erkent dat het problematisch is dat besluiten tot vergunningverlening voor ggo’s nog altijd worden goedgekeurd door de Commissie zonder dat een gekwalificeerde meerderheid van de lidstaten zich daarvoor heeft uitgesproken, wat in het algemeen in het kader van de vergunningverlening voor producten uitzonderlijk is, maar in het kader van de besluitvorming over vergunningen voor genetisch gemodificeerde levensmiddelen en diervoeders de norm is geworden; T. overwegende dat het Parlement tijdens zijn achtste zittingsperiode in totaal 36 resoluties heeft aangenomen waarin bezwaar wordt gemaakt tegen het in de handel brengen van ggo’s voor gebruik als levensmiddelen en diervoeders (33 resoluties) en tegen de teelt van ggo’s in de Unie (drie resoluties); overwegende dat het Parlement in zijn negende zittingsperiode reeds 30 resoluties heeft aangenomen waarin bezwaar wordt gemaakt tegen het in de handel brengen van ggo’s; overwegende dat bij geen van deze ggo’s een gekwalificeerde meerderheid van de lidstaten voor het verlenen van een vergunning was; overwegende dat de lidstaten de vergunningverlening voor deze ggo’s niet steunden omdat zij onder andere van mening waren dat tijdens de vergunningsprocedure het voorzorgsbeginsel niet werd nageleefd en omdat zij wetenschappelijke bedenkingen hadden in verband met de risicobeoordeling; U. overwegende dat de Commissie zich bewust is van de democratische tekortkomingen, het gebrek aan steun van de lidstaten en de bezwaren van het Parlement, maar desondanks vergunningen blijft verlenen voor ggo’s; V. overwegende dat er geen wetswijziging nodig is om de Commissie in staat te stellen af te zien van het verlenen van een vergunning voor ggo’s als in het comité van beroep geen gekwalificeerde meerderheid van de lidstaten voor vergunningverlening is (21) ; 1. is van mening dat het ontwerp van uitvoeringsbesluit van de Commissie de in Verordening (EG) nr. 1829/2003 bedoelde uitvoeringsbevoegdheden overschrijdt; 2. is van mening dat het ontwerp van uitvoeringsbesluit van de Commissie niet in overeenstemming is met het recht van de Unie, aangezien het niet verenigbaar is met het doel van Verordening (EG) nr. 1829/2003 om overeenkomstig de algemene beginselen die in Verordening (EG) nr. 178/2002 van het Europees Parlement en de Raad (22) zijn vastgesteld de basis te leggen voor de waarborging van een hoog beschermingsniveau voor het leven en de gezondheid van de mens, de gezondheid en het welzijn van dieren, het milieu en de belangen van de consument, met betrekking tot genetisch gemodificeerde levensmiddelen en diervoeders, waarbij de goede werking van de interne markt wordt gewaarborgd; 3. verzoekt de Commissie haar ontwerp van uitvoeringsbesluit in te trekken en een nieuw ontwerp aan het comité voor te leggen; 4. dringt er nogmaals bij de Commissie op aan rekening te houden met de verplichtingen van de Unie krachtens internationale overeenkomsten, zoals de Klimaatovereenkomst van Parijs, het VN-Verdrag inzake biologische diversiteit en de SDG’s van de VN; roept er nogmaals toe op om ontwerpuitvoeringshandelingen vergezeld te doen gaan van een toelichting waarin wordt uiteengezet op welke manier aan het “niet schaden”-beginsel is voldaan (23) ; 5. is ingenomen met het feit dat de Commissie in een schrijven van 11 september 2020 aan leden van het Parlement eindelijk heeft erkend dat het noodzakelijk is dat bij besluiten inzake vergunningverlening voor ggo’s rekening wordt gehouden met duurzaamheid (24) ; is echter zeer teleurgesteld dat de Commissie sindsdien is doorgegaan met het verlenen van vergunningen voor de invoer van ggo’s in de Unie, ondanks de bezwaren die het Parlement blijft maken en een meerderheid van de lidstaten die tegen stemt; 6. verzoekt de Commissie om geen vergunningen te verlenen voor de invoer van herbicidetolerante, genetisch gemodificeerde gewassen, vanwege het toegenomen gebruik van complementaire herbiciden en de daarmee gepaard gaande risico’s voor de biodiversiteit, de voedselveiligheid en de gezondheid van werknemers; 7. wijst erop dat in de amendementen op het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Verordening (EU) nr. 182/2011 (25) , die door het Europees Parlement op 17 december 2020 werden aangenomen als basis voor de onderhandelingen met de Raad, wordt gesteld dat de Commissie geen vergunningen voor ggo’s dient te verlenen als de lidstaten geen gekwalificeerde meerderheid voor vergunningverlening kunnen bereiken; dringt erop aan dat de Commissie dit standpunt eerbiedigt en verzoekt de Raad zijn werkzaamheden voort te zetten en met betrekking tot dit dossier zo snel mogelijk een algemene oriëntatie vast te stellen; 8. verzoekt zijn Voorzitter deze resolutie te doen toekomen aan de Raad en de Commissie, alsmede aan de regeringen en parlementen van de lidstaten. (Gewone wetgevingsprocedure: eerste lezing) Het Europees Parlement, – gezien het voorstel van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad ( COM(2022)0053 ), – gezien artikel 294, lid 2, en artikel 100, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, op grond waarvan het voorstel door de Commissie bij het Parlement is ingediend (C9‑0047/2022), – gezien artikel 294, lid 3, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, – gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité van 18 mei 2022 (1) , – na raadpleging van het Comité van de Regio’s, – gezien het overeenkomstig artikel 74, lid 4, van zijn Reglement door de bevoegde commissie goedgekeurde voorlopig akkoord en de door de vertegenwoordiger van de Raad bij brief van 21 december 2022 gedane toezegging om het standpunt van het Europees Parlement overeenkomstig artikel 294, lid 4, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie goed te keuren, – gezien artikel 59 van zijn Reglement, – gezien het verslag van de Commissie vervoer en toerisme ( A9-0255/2022 ), 1. stelt onderstaand standpunt in eerste lezing vast; 2. verzoekt de Commissie om hernieuwde voorlegging aan het Parlement indien zij haar voorstel vervangt, ingrijpend wijzigt of voornemens is het ingrijpend te wijzigen; 3. verzoekt zijn Voorzitter het standpunt van het Parlement te doen toekomen aan de Raad en aan de Commissie alsmede aan de nationale parlementen. Standpunt van het Europees Parlement in eerste lezing vastgesteld op 14 maart 2023 met het oog op de vaststelling van Richtlijn (EU) 2023/... van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Richtlijn 2003/25/EG met betrekking tot de toevoeging van verbeterde stabiliteitsvereisten en de afstemming van die richtlijn op de door de Internationale Maritieme Organisatie vastgestelde stabiliteitsvereisten (Aangezien het Parlement en de Raad tot overeenstemming zijn geraakt, komt het standpunt van het Parlement overeen met de definitieve rechtshandeling: Richtlijn (EU) 2023/946.) (Gewone wetgevingsprocedure: eerste lezing) Het Europees Parlement, – gezien het voorstel van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad ( COM(2021)0555 ), – gezien artikel 294, lid 2, en artikel 192, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, op grond waarvan het voorstel door de Commissie bij het Parlement is ingediend (C9‑0321/2021), – gezien artikel 294, lid 3, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, – gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité van 8 december 2021 (1) , – gezien het advies van het Comité van de Regio’s van 28 april 2022 (2) , – gezien het overeenkomstig artikel 74, lid 4, van zijn Reglement door de bevoegde commissie goedgekeurde voorlopig akkoord en de door de vertegenwoordiger van de Raad bij brief van 21 december 2022 gedane toezegging om het standpunt van het Europees Parlement overeenkomstig artikel 294, lid 4, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie goed te keuren, – gezien artikel 59 van zijn Reglement, – gezien de adviezen van de Commissie vervoer en toerisme, de Commissie regionale ontwikkeling en de Commissie landbouw en plattelandsontwikkeling, – gezien het verslag van de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid ( A9-0163/2022 ), 1. stelt onderstaand standpunt in eerste lezing vast (3) ; 2. neemt kennis van de verklaring van de Commissie die als bijlage bij onderhavige resolutie is gevoegd; 3. verzoekt de Commissie om hernieuwde voorlegging aan het Parlement indien zij haar voorstel vervangt, ingrijpend wijzigt of voornemens is het ingrijpend te wijzigen; 4. verzoekt zijn Voorzitter het standpunt van het Parlement te doen toekomen aan de Raad en aan de Commissie, alsmede aan de nationale parlementen. Standpunt van het Europees Parlement in eerste lezing vastgesteld op 14 maart 2023 met het oog op de vaststelling van Verordening (EU) 2023/... van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Verordening (EU) 2018/842 betreffende bindende jaarlijkse broeikasgasemissiereducties door de lidstaten van 2021 tot en met 2030 teneinde bij te dragen aan klimaatmaatregelen om aan de toezeggingen uit hoofde van de Overeenkomst van Parijs te voldoen, en van Verordening (EU) 2018/1999 (Aangezien het Parlement en de Raad tot overeenstemming zijn geraakt, komt het standpunt van het Parlement overeen met de definitieve rechtshandeling: Verordening (EU) 2023/857.) BIJLAGE BIJ DE WETGEVINGSRESOLUTIE Verklaring van de Commissie naar aanleiding van de vaststelling van Verordening (EU) 2023/857 (4) van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Verordening (EU) 2018/842 betreffende bindende jaarlijkse broeikasgasemissiereducties door de lidstaten van 2021 tot en met 2030 teneinde bij te dragen aan klimaatmaatregelen om aan de toezeggingen uit hoofde van de Overeenkomst van Parijs te voldoen, en van Verordening (EU) 2018/1999 In haar verslag uit hoofde van artikel 45 van Verordening (EU) 2018/1999 inzake de governance van de energie-unie en van de klimaatactie zal de Commissie ook aspecten in verband met de toegang tot de rechter in de EU-lidstaten beoordelen, met name wat artikel 10 van die verordening betreft, en die beoordeling in elk eventueel volgend wetgevingsvoorstel op passende wijze in aanmerking nemen. (Gewone wetgevingsprocedure: eerste lezing) Het Europees Parlement, – gezien het voorstel van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad ( COM(2021)0554 ), – gezien artikel 294, lid 2, en artikel 192, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, op grond waarvan het voorstel door de Commissie bij het Parlement is ingediend (C9‑0320/2021), – gezien artikel 294, lid 3, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, – gezien het gemotiveerde advies dat in het kader van protocol nr. 2 betreffende de toepassing van de beginselen van subsidiariteit en evenredigheid is uitgebracht door de Franse Senaat, en waarin wordt gesteld dat het ontwerp van wetgevingshandeling niet strookt met het subsidiariteitsbeginsel, – gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité van 8 december 2021 (1) , – gezien het advies van het Comité van de Regio’s van 28 april 2022 (2) , – gezien het overeenkomstig artikel 74, lid 4, van zijn Reglement door de bevoegde commissie goedgekeurde voorlopig akkoord en de door de vertegenwoordiger van de Raad bij brief van 21 december 2022 gedane toezegging om het standpunt van het Europees Parlement overeenkomstig artikel 294, lid 4, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie goed te keuren, – gezien artikel 59 van zijn Reglement, – gezien de adviezen van de Commissie industrie, onderzoek en energie, de Commissie vervoer en toerisme en de Commissie landbouw en plattelandsontwikkeling, – gezien het verslag van de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid ( A9‑0161/2022 ), 1. stelt onderstaand standpunt in eerste lezing vast (3) ; 2. neemt kennis van de verklaring van de Commissie die als bijlage bij onderhavige resolutie is gevoegd; 3. verzoekt de Commissie om hernieuwde voorlegging aan het Parlement indien zij haar voorstel vervangt, ingrijpend wijzigt of voornemens is het ingrijpend te wijzigen; 4. verzoekt zijn Voorzitter het standpunt van het Parlement te doen toekomen aan de Raad en aan de Commissie alsmede aan de nationale parlementen. Standpunt van het Europees Parlement in eerste lezing vastgesteld op 14 maart 2023 met het oog op de vaststelling van Verordening (EU) 2023/… van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Verordening (EU) 2018/841 wat betreft het toepassingsgebied, vereenvoudiging van de rapportage- en nalevingsvoorschriften, en vaststelling van de streefcijfers voor de lidstaten voor 2030, en van Verordening (EU) 2018/1999 wat betreft verbetering van monitoring, rapportage, het volgen van de vooruitgang en beoordeling (Aangezien het Parlement en de Raad tot overeenstemming zijn geraakt, komt het standpunt van het Parlement overeen met de definitieve rechtshandeling: Verordening (EU) 2023/839.) BIJLAGE BIJ DE WETGEVINGSRESOLUTIE Verklaring van de Commissie naar aanleiding van de vaststelling van Verordening (EU) 2023/839 (4) van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Verordening (EU) 2018/841 wat betreft het toepassingsgebied, vereenvoudiging van de rapportage- en nalevingsvoorschriften, en vaststelling van de streefcijfers voor de lidstaten voor 2030, en van Verordening (EU) 2018/1999 wat betreft verbetering van monitoring, rapportage, het volgen van de vooruitgang en beoordeling In haar verslag uit hoofde van artikel 45 van Verordening (EU) 2018/1999 inzake de governance van de energie-unie en van de klimaatactie zal de Commissie ook aspecten in verband met de toegang tot de rechter in de EU-lidstaten beoordelen, met name wat artikel 10 van die verordening betreft, en die beoordeling in elk eventueel volgend wetgevingsvoorstel op passende wijze in aanmerking nemen. (Gewone wetgevingsprocedure: eerste lezing) Het Europees Parlement, – gezien het voorstel van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad ( COM(2021)0571 ), – gezien artikel 294, lid 2, en artikel 192, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, op grond waarvan het voorstel door de Commissie bij het Parlement is ingediend (C9‑0325/2021), – gezien artikel 294, lid 3, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, – gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité van 8 december 2021 (1) , – gezien het advies van het Comité van de Regio’s van 28 april 2022 (2) , – gezien het overeenkomstig artikel 74, lid 4, van zijn Reglement door de bevoegde commissie goedgekeurde voorlopig akkoord en de door de vertegenwoordiger van de Raad bij brief van 8 februari 2023 gedane toezegging om het standpunt van het Europees Parlement overeenkomstig artikel 294, lid 4, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie goed te keuren, – gezien artikel 59 van zijn Reglement, – gezien het advies van de Commissie industrie, onderzoek energie, – gezien het verslag van de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid ( A9-0045/2022 ), 1. stelt onderstaand standpunt in eerste lezing vast (3) ; 2. verzoekt de Commissie om hernieuwde voorlegging aan het Parlement indien zij haar voorstel vervangt, ingrijpend wijzigt of voornemens is het ingrijpend te wijzigen; 3. verzoekt zijn Voorzitter het standpunt van het Parlement te doen toekomen aan de Raad en aan de Commissie, alsmede aan de nationale parlementen. Standpunt van het Europees Parlement in eerste lezing vastgesteld op 14 maart 2023 met het oog op de vaststelling van Besluit (EU) 2023/... van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Besluit (EU) 2015/1814 wat betreft het aantal emissierechten dat tot 2030 in de marktstabiliteitsreserve voor de Unieregeling voor de handel in broeikasgasemissierechten moet worden opgenomen (Aangezien het Parlement en de Raad tot overeenstemming zijn geraakt, komt het standpunt van het Parlement overeen met de definitieve rechtshandeling: Besluit (EU) 2023/852.) (Gewone wetgevingsprocedure – herschikking) [Amendement 1, tenzij anders bepaald] Voorstel voor een RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD betreffende de energieprestatie van gebouwen (herschikking) (Voor de EER relevante tekst) HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE, Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 194, lid 2, Gezien het voorstel van de Europese Commissie, Na toezending van het ontwerp van wetgevingshandeling aan de nationale parlementen, Gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité (3) , Gezien het advies van het Comité van de Regio’s (4) , Handelend volgens de gewone wetgevingsprocedure (5) , Overwegende hetgeen volgt: (1) Richtlijn 2010/31/EU van het Europees Parlement en de Raad (6) is herhaaldelijk en ingrijpend gewijzigd. Aangezien nieuwe wijzigingen nodig zijn, dient ter wille van de duidelijkheid tot herschikking van die richtlijn te worden overgegaan. (2) In het kader van de Overeenkomst van Parijs, die in december 2015 is aangenomen in het kader van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (UNFCCC), zijn de partijen overeengekomen de stijging van de wereldwijde gemiddelde temperatuur ruim onder 2 °C te houden ten opzichte van het pre-industriële niveau en ernaar te blijven streven de stijging te beperken tot 1,5 °C. De partijen bij het klimaatpact van Glasgow hebben in november 2021 nogmaals aangegeven dat een beperking van de stijging van de wereldwijde gemiddelde temperatuur tot 1,5 °C boven het pre-industriële niveau de risico’s en de gevolgen van klimaatverandering aanzienlijk zou verminderen, en zich ertoe verbonden hun doelstellingen voor 2030 tegen eind 2022 te versterken. Het behalen van de doelstellingen van de Overeenkomst van Parijs staat centraal in de mededeling van de Commissie over “De Europese Green Deal” van 11 december 2019 (7) . De Unie heeft zich er in de geactualiseerde nationaal bepaalde bijdrage die zij op 17 december 2020 bij het secretariaat van het UNFCCC heeft ingediend toe verbonden de nettobroeikasgasemissies van de hele economie van de Unie tegen 2030 met ten minste 55 % te reduceren ten opzichte van 1990. (3) Zoals aangekondigd in de Green Deal heeft de Commissie op 14 oktober 2020 haar renovatiegolf-strategie gepresenteerd (8) . De strategie omvat een actieplan met concrete regelgevings-, financierings- en faciliteringsmaatregelen, met als doel het jaarlijkse energierenovatiepercentage van gebouwen tegen 2030 ten minste te verdubbelen en grondige renovatie te bevorderen in meer dan 35 miljoen gebouwen, alsmede het scheppen van 160 000 banen in de bouwsector . Samen met andere initiatieven is de herziening van de richtlijn betreffende de energieprestatie van gebouwen noodzakelijk om de renovatiegolf te realiseren. De herziening zal ook bijdragen tot de verwezenlijking van het initiatief Nieuw Europees Bauhaus en de Europese missie voor klimaatneutrale en slimme steden en moet het traject volgen dat het initiatief Nieuw Europees Bauhaus als een vorige fase van de renovatiegolf heeft uitgestippeld . Het initiatief Nieuw Europees Bauhaus is erop gericht een meer inclusieve samenleving te bevorderen die het welzijn van iedereen stimuleert in overeenstemming met het historische Bauhaus, dat bijdroeg tot sociale integratie en het welzijn van burgers, met name arbeidersgemeenschappen. Middels facilitering van opleidingen, netwerken, en door architecten, kunstenaars, studenten, ingenieurs en ontwerpers opdrachten te geven volgens de beginselen van duurzaamheid, esthetiek en inclusie, kan het initiatief Nieuw Europees Bauhaus lokale autoriteiten in staat stellen innovatieve en culturele oplossingen te ontwikkelen voor het creëren van een duurzamere gebouwde omgeving. De lidstaten moeten projecten in het kader van het initiatief Nieuw Europees Bauhaus ondersteunen die het culturele en bebouwde landschap van regio’s in heel Europa verrijken en wijken en gemeenschappen helpen de klimaatdoelstellingen van de Unie te behalen. (4) In Verordening (EU) 2021/1119 van het Europees Parlement en de Raad (9) (de “Europese klimaatwet”) is de doelstelling om uiterlijk in 2050 klimaatneutraliteit in de hele economie te bereiken, vastgelegd in Uniewetgeving en is een bindende toezegging van de Unie vastgesteld om tegen 2030 de nettobroeikasgasemissies (emissies na aftrek van verwijderingen) in de EU met ten minste 55 % te reduceren ten opzichte van de niveaus van 1990. (5) Het “Fit for 55”-wetgevingspakket, dat in het werkprogramma van de Commissie voor 2021 was aangekondigd, beoogt de verwezenlijking van die doelstellingen. Het bestrijkt een scala aan beleidsterreinen, waaronder energie-efficiëntie, hernieuwbare energie, landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw, energiebelasting, verdeling van de inspanningen, emissiehandel en infrastructuur voor alternatieve brandstoffen. De herziening van Richtlijn 2010/31/EU maakt integrerend deel uit van dat pakket. De mededeling van de Commissie van 18 mei 2022 getiteld “REPowerEU-plan” bevat een herziening van de belangrijkste bepalingen van het “Fit for 55”-wetgevingspakket in het licht van de geactualiseerde geopolitieke context, waardoor een herzien beleidskader nodig was, met nieuwe wetgevingsvoorstellen en gerichte aanbevelingen om de doelstellingen te actualiseren, met name door de ambitie op het gebied van energie-efficiëntie en -besparingen en van de energiesoevereiniteit te vergroten, en tegelijkertijd af te stappen van fossiele brandstoffen. In die mededeling worden de lidstaten ook aangemoedigd belastingmaatregelen te overwegen om stimulansen te creëren voor energiebesparingen en het verbruik van fossiele brandstoffen te verminderen, met inbegrip van belastingaftrek in verband met energiebesparing. (5 bis) De herziening van de EPBD moet aansluiten op de andere voorstellen die onderdeel van het “Fit for 55”-wetgevingspakket uitmaken, zoals de voorgestelde herziening van de Richtlijnen 2003/87/EG (10) , 2012/27/EU (11) , (EU) 2014/94/EU (12) en 2018/2001 (13) van het Europees Parlement en de Raad. (5 ter) De renovatie van monumenten moet altijd worden uitgevoerd in overeenstemming met de nationale voorschriften inzake instandhouding, internationale instandhoudingsnormen, met inbegrip van het Handvest van Venetië van 1964 inzake de instandhouding en de restauratie van historische monumenten en plaatsen, alsmede met de oorspronkelijke architectuur van de monumenten in kwestie. (5 quater) Voor gebouwen die een historische of architectonische waarde hebben maar niet officieel worden beschermd, moeten de lidstaten criteria vaststellen voor de toepassing van de hoogste energieprestatieklasse die technisch, functioneel en economische haalbaar is, mét behoud van het karakter van het gebouw. (6) 40 % van het finale energieverbruik in de Unie en 36 % van de energiegerelateerde broeikasgasemissies komt voor rekening van gebouwen , en 75 % van de gebouwen in de Unie is nog niet energie-efficiënt . Aardgas speelt de grootste rol bij de verwarming van gebouwen en is goed voor ongeveer 42 % van de energie die wordt gebruikt voor verwarming van ruimten in de woonsector. Olie is met 14 % de op één na belangrijkste fossiele brandstof voor verwarming en kolen zijn goed voor ongeveer 3 %. Daarom zijn een vermindering van het energieverbruik, in overeenstemming met het beginsel “energie-efficiëntie eerst”, ▌ toegepast in overeenstemming met Aanbeveling (EU) 2021/1749 van de Commissie (14) , en het gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen in de gebouwensector belangrijke maatregelen die nodig zijn om de ▌broeikasgasemissies en de energiearmoede in de Unie te doen dalen. Een vermindering van het energieverbruik en een groter gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen , met name zonne-energie, spelen ook een essentiële rol bij het terugdringen van de energieafhankelijkheid van de Unie van fossiele brandstoffen in het algemeen en van invoer in het bijzonder , het versterken van de energievoorzieningszekerheid in overeenstemming met de doelstellingen van het REPowerEU-plan, het integreren van het energiesysteem, het leveren van een bijdrage aan systeemefficiëntie, het bevorderen van technologische ontwikkelingen en het scheppen van kansen voor werkgelegenheid en regionale ontwikkeling, met name op eilanden , en in plattelandsgebieden en gemeenschappen die niet op het net aangesloten zijn . (6 bis) De verbetering van de energie-efficiëntie en de energieprestaties van gebouwen door middel van grondige renovatie heeft enorme sociale, economische en ecologische voordelen. Bovendien is energie-efficiëntie de veiligste en meest kostenefficiënte methode om de afhankelijkheid van de Unie van ingevoerde energie te verminderen en de negatieve gevolgen van hoge energieprijzen te beperken. Investeringen in energie-efficiëntie moeten zowel in de particuliere als de publieke sector een prioriteit zijn. (6 ter) Om ervoor te zorgen dat alle burgers profiteren van de verbeterde energieprestaties van gebouwen en de daarmee samenhangende voordelen voor de woonkwaliteit, het milieu, de economie en de gezondheid, moet een adequaat regelgevend, financieel en advieskader worden ingevoerd ter ondersteuning van renovaties van gebouwen. Hierbij moet in het bijzonder aandacht worden besteed aan kwetsbare huishoudens en huishoudens met een middeninkomen, aangezien deze vaak in slechtst presterende gebouwen wonen, zowel in steden als op het platteland. (6 quater) De invoering van minimumnormen voor energieprestaties, vergezeld van sociale waarborgen en financiële garanties, is bedoeld om de levenskwaliteit van de meest kwetsbare huishoudens en de armste burgers te verbeteren. (6 quinquies) In plattelandsgebieden in de hele Unie is er potentieel voor het genereren van hernieuwbare energie die bijdraagt aan het reduceren van de broeikasgasemissies en die kostenefficiënt is voor de elektriciteitsvoorziening en verwarming van niet aan het net gekoppelde gebieden, terwijl tegelijkertijd de afhankelijkheid van invoer en infrastructurele lock-in worden verminderd, en bij wordt gedragen tot klimaatmitigatie en verbetering van de luchtkwaliteit. (7) Gebouwen en al hun onderdelen en materialen zijn voor, tijdens en na hun operationele levensduur verantwoordelijk voor de uitstoot van broeikasgassen. ▌Daarom moet geleidelijk rekening worden gehouden met de emissies gedurende de gehele levenscyclus van gebouwen, in overeenstemming met een door de Commissie vast te stellen methode van de Unie, te beginnen met nieuwe en vervolgens met gerenoveerde gebouwen , waarvoor de lidstaten streefcijfers voor de vermindering van broeikasgasemissies gedurende de hele levenscyclus moeten vaststellen in overeenstemming die methode van de Unie . Gebouwen zijn belangrijke materiaalbanken, opslagplaatsen waar hulpbronnen decennialang worden bewaard, en de ontwerpopties hebben een grote invloed op de emissies gedurende de gehele levenscyclus, zowel in het geval van nieuwe gebouwen als bij renovaties. De prestaties gedurende de gehele levenscyclus van gebouwen moeten niet alleen bij nieuwbouw, maar ook bij renovaties in aanmerking worden genomen, door beleidsmaatregelen en streefcijfers voor de vermindering van de broeikasgasemissies gedurende de gehele levenscyclus op te nemen in de plannen voor de renovatie van gebouwen van de lidstaten. (7 bis) Er moet een verband worden gelegd met de beginselen van de circulaire economie en de leidende rol van het initiatief Nieuw Europees Bauhaus, dat een grotere circulariteit in de gebouwde omgeving wil bevorderen, door - waar passend - renovatie en aangepast hergebruik boven sloop en nieuwbouw te bevorderen. (7 ter) De invoering van vereisten voor emissies gedurende de hele levenscyclus zal industriële innovatie en het creëren van waarde stimuleren, bijvoorbeeld door meer gebruik te maken van circulaire en natuurlijke materialen. (7 quater) Het is van cruciaal belang het gebruik van duurzamere bouwmaterialen, met name bio- en geomaterialen, te bevorderen en op te nemen, evenals eenvoudige passieve laagtechnologische en lokaal geteste bouwtechnieken ter ondersteuning en bevordering van het gebruik van en onderzoek naar materiaaltechnologieën die bijdragen tot de best mogelijke isolatie en structurele ondersteuning van gebouwen. Gezien de klimaatcrisis en de verhoogde kans op hittegolven in de zomer moet bijzondere aandacht worden besteed aan warmtebescherming voor gebouwen. (8) Om de broeikasgasemissies gedurende de gehele levenscyclus tot een minimum te beperken, zijn hulpbronnenefficiëntie , toereikendheid en circulariteit nodig , alsmede het omzetten van delen van het gebouwenbestand in een ▌ koolstofput. (8 bis) Het feit dat gebouwen zelfs al vóór hun operationele levensduur verantwoordelijk zijn voor broeikasgasemissies is het resultaat van de in alle bouwmaterialen reeds vooraf opgeslagen koolstof. Een toename van het gebruik van duurzaam en lokaal gewonnen bouwmaterialen op natuurlijke basis, in overeenstemming met de beginselen van het initiatief Nieuw Europees Bauhaus en de interne markt, heeft het potentieel om koolstofintensieve materialen te vervangen en koolstof op te slaan in de gebouwde omgeving door het gebruik van materialen op basis van hout. (8 ter) Toereikendheidsbeleid bestaat uit maatregelen en dagelijkse praktijken die de vraag naar energie, materialen, land, water en andere natuurlijke hulpbronnen gedurende de levenscyclus van gebouwen en goederen voorkomen en tegelijkertijd bijdragen aan welzijn voor iedereen binnen de planetaire grenzen. Met circulariteitsbeginselen wordt lineair gebruik van materialen en goederen vermeden door enkele toereikendheidsbeginselen toe te passen op het niveau van product- en bouwmaterialen. Maatregelen om secundaire materialen te gebruiken en de levensduur daarvan te vergroten, zijn essentieel om ervoor te zorgen dat de bouwsector in de Unie een billijke bijdrage levert aan de verwezenlijking van de doelstelling van klimaatneutraliteit. (8 quater) De integratie van groene infrastructuur, zoals levende daken en muren, in stedelijke planning en het ontwerp van infrastructuur kan een zeer effectief instrument zijn voor klimaataanpassing en om de schadelijke effecten van klimaatverandering in stedelijke gebieden te verminderen. De lidstaten moeten het gebruik van begroeide oppervlakken die helpen regenwater vast te houden en op te slaan, bevorderen, waarmee de stedelijke afvloeiing wordt verminderd en het regenwaterbeheer wordt verbeterd. Groene infrastructuur vermindert ook het “stedelijk hitte-eilandeffect”, waardoor gebouwen en hun omgeving worden gekoeld tijdens de zomer en in geval van hittegolven. (9) Het aardopwarmingsvermogen (GWP) gedurende de gehele levenscyclus geeft een indicatie van de totale bijdrage van een gebouw aan emissies die tot klimaatverandering leiden. Er wordt gekeken naar zowel broeikasgasemissies die verband houden met de bouwproducten, als directe en indirecte emissies uit de gebruiksfase. Een vereiste om het GWP gedurende de levenscyclus van nieuwe gebouwen te berekenen, vormt derhalve een eerste stap naar meer aandacht voor de prestaties gedurende de gehele levenscyclus van gebouwen en een circulaire economie. Deze berekening moet gebaseerd zijn op een geharmoniseerd kader op het niveau van de Unie. De Commissie moet voorzien in een duidelijke definitie van de levenscyclusbenadering. De lidstaten moeten een routekaart vaststellen voor een reductie van het GWP gedurende de levenscyclus van gebouwen. (9 bis) Overeenkomstig het beginsel van “energie-efficiëntie eerst” en teneinde een hoger niveau van toereikendheid en hulpbronnenefficiëntie te bereiken, moeten de lidstaten het aantal leegstaande gebouwen tot een minimum beperken. Ze moeten de grondige renovatie en exploitatie van dergelijke gebouwen aanmoedigen door middel van speciale administratieve en financiële maatregelen, indien kostenefficiënt, alsook de bouw, heropbouw en wijziging van het gebouw die resulteert in een geringer GWP gedurende de levenscyclus binnen de levensduur van een gebouw. Daarnaast moet een aanzienlijk deel van alle nieuwe gebouwen gebouwd worden op brownfieldterreinen. (9 ter) De regels van de circulaire economie voor bouwmaterialen staan in Verordening (EU) nr. 305/2011 van het Europees Parlement en de Raad (15) , samen met een kader in Richtlijn 2008/98/EG van het Europees Parlement en de Raad (16) . Definities, methodologieën en optimale benaderingen moeten worden gedefinieerd en geconsolideerd in het kader van de geplande herziening van die wetgevingshandelingen, teneinde te zorgen voor een duidelijk en consistent regelgevingskader voor bouwmaterialen. (10) Gebouwen zijn verantwoordelijk voor ongeveer de helft van de emissies van primair fijnstof (PM2,5) in de EU, die vroegtijdige sterfte en ziekte veroorzaken. Verbetering van de energieprestatie van en het gebruik van op de natuur gebaseerde oplossingen en duurzame materialen in gebouwen kan en moet gepaard gaan met een vermindering van de emissies van verontreinigende stoffen, in overeenstemming met Richtlijn (EU) 2016/2284 van het Europees Parlement en de Raad (17) . (10 bis) Het beheer van de vraag naar energie is een belangrijk instrument dat de Unie in staat stelt invloed uit te oefenen op de mondiale energiemarkt en zodoende op de continuïteit van de energievoorziening op korte, middellange en lange termijn. (11) Bij maatregelen voor de verdere verbetering van de energieprestatie van gebouwen moet rekening worden gehouden met de klimatologische omstandigheden, waaronder aanpassing aan de klimaatverandering door middel van groene infrastructuur , plaatselijke omstandigheden, alsmede met de milieukwaliteit van de binnenruimten, toereikendheid en circulariteit en energiebesparingen, waarmee meer duurzame, inclusieve en innovatieve levenswijzen worden bevorderd met het oog op aanpassing aan nieuwe behoeften . Dergelijke maatregelen moeten worden uitgevoerd op een manier die de nevenvoordelen van andere eisen en doelstellingen met betrekking tot gebouwen, zoals toegankelijkheid, brandveiligheid en seismische veiligheid en de veiligheid van de verwarmings- en de elektrische installatie en de gebruiksbestemming van het gebouw, zo groot mogelijk maken. Die nevenvoordelen moeten in geld worden uitgedrukt om de kostenoptimaliteit van verdere verbeteringen van de energieprestaties realistisch te kunnen bepalen. Bovendien moeten ze zorgen voor verbetering van de situatie van kwetsbare huishoudens en mensen die in een sociale woning wonen. (11 bis) De lidstaten moeten ervoor zorgen dat energieprestatiecertificaten een nauwkeurige afspiegeling vormen van de klimaatprestatie van gebouwen. (12) De energieprestatie van gebouwen dient te worden berekend volgens een methodologie, die op nationaal , regionaal en plaatselijk niveau mag worden aangevuld . Die methodologie neemt behalve thermische kenmerken ook andere factoren in aanmerking welke een steeds belangrijkere rol spelen, zoals installaties voor verwarming en airconditioning, de toepassing van energie uit hernieuwbare bronnen, systemen voor gebouwautomatisering en -controle, warmteterugwinning uit afvalwater, ventilatie en koeling, terugwinning van energie, systemen met hydraulische balancering, slimme oplossingen, passieve verwarmings- en koelingselementen, zonwering, milieukwaliteit in gesloten ruimten, geschikt daglicht en het ontwerp van het gebouw. De methodologie voor het berekenen van de energieprestatie mag niet enkel gebaseerd zijn op het seizoen waarin verwarming of airconditioning nodig is, maar moet uitgaan van de jaarlijkse energieprestatie van een gebouw. In die methodologie moet rekening worden gehouden met bestaande Europese normen. De methodologie moet waarborgen dat reële bedrijfsomstandigheden in aanmerking worden genomen en moet het gebruik van het van de meter afgelezen energieverbruik mogelijk maken met het oog op verificatie van de juistheid en vergelijkbaarheid, en zij moet gebaseerd zijn op intervallen van een uur of minder. De methodologie moet in het opgeleverde gebouw ook de validatie ter plekke, op afstand en op de computer mogelijk maken van de aannames achter de berekeningen, met inbegrip van thermische prestaties, materialiteit, systeemefficiëntie en de configuratie van controles. Om het gebruik ter plaatse van hernieuwbare energie , waaronder zonnepanelen op daken volgens het Europees initiatief voor zonnepanelen op daken, aan te moedigen moeten de lidstaten, in aanvulling op het gemeenschappelijk algemeen kader, de nodige maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat de voordelen van het zo veel mogelijk ter plaatse gebruiken van hernieuwbare energie, ook voor andere toepassingen (zoals laadpunten voor elektrische voertuigen), in de berekeningsmethodologie worden erkend en in aanmerking worden genomen , rekening houdend met de bestaande en de toekomstige netwerkcapaciteit . (13) De lidstaten moeten minimumeisen voor de energieprestatie van gebouwen en onderdelen van gebouwen vaststellen met het oog op een kostenoptimaal evenwicht tussen de gedane investeringen en de energiekosten die worden bespaard tijdens de volledige levensduur van het gebouw, onverminderd het recht van de lidstaten om minimumeisen vast te stellen voor een hogere energie-efficiëntie dan kostenoptimale energie-efficiëntieniveaus. Er dient te worden voorzien in de mogelijkheid voor de lidstaten om hun minimumeisen inzake energieprestaties voor gebouwen op gezette tijden te herzien in het licht van de vooruitgang van de techniek. (14) Twee derde van de energie die wordt gebruikt voor de verwarming en koeling van gebouwen, is nog steeds afkomstig van fossiele brandstoffen. Om nulemissies te bereiken , is het met name belangrijk dat fossiele brandstoffen voor verwarming en koeling met spoed worden uitgefaseerd. Daarom moeten de lidstaten hun nationale beleidslijnen en maatregelen voor de uitfasering van fossiele brandstoffen voor verwarming en koeling aangeven in hun plannen voor de renovatie van gebouwen, en mogen vanaf de inwerkingtreding van deze richtlijn geen financiële stimulansen worden gegeven voor de installatie van cv-ketels op fossiele brandstoffen. De lidstaten moeten maatregelen treffen om ervoor te zorgen dat het gebruik van met fossiele brandstoffen gestookte verwarmingssystemen in nieuwe gebouwen en in gebouwen die grote en/of grondige renovaties ondergaan of waarvan het verwarmingssysteem wordt gerenoveerd niet langer is toegestaan vanaf de datum van omzetting van deze richtlijn in nationale wetgeving en dat het gebruik van met fossiele brandstoffen gestookte verwarmingssystemen in alle gebouwen tegen 2035 en, indien de Commissie wordt aangetoond dat dit niet haalbaar is, uiterlijk tegen 2040 wordt uitgefaseerd. Dit zal ook een belangrijke rol spelen bij het verminderen van de afhankelijkheid van de Unie van invoer uit derde landen, het verlagen van de energierekening van de burgers en van de kwetsbaarheid voor prijsschommelingen, en het stoppen van de overschrijdingen van de grenswaarden voor luchtverontreiniging. (14 bis) De renovatie van verwarmingssystemen omvat de vervanging of transformatie van de warmtegenerator, en eventueel andere onderdelen van het verwarmingssysteem, zoals de pompen, de isolatie van de buizen, controle- of ‘terminal units’, zoals radiatoren of ventilatoren. Ondanks hun impact op de algehele efficiëntie van het systeem mag de vervanging of transformatie van afzonderlijke onderdelen zonder vervanging of transformatie van de warmtegenerator niet als renovatie van het verwarmingssysteem worden beschouwd, aangezien deze onderdelen losstaan van de gebruikte energiebron. De renovatie van verwarmingssystemen is een kans om een bijdrage te leveren aan het koolstofvrij maken van verwarming in de hele Unie. (14 ter) Efficiënt gebruik van afvalwarmte uit warmwatersystemen voor huishoudelijk gebruik biedt een aanzienlijke kans om energie te besparen. Warmwaterbereiding is de belangrijkste bron van energieverbruik voor nieuwe gebouwen en normaal gesproken wordt deze warmte verspild en niet hergebruikt. Aangezien het grootste deel van het verbruikte warm water afkomstig is van douches kan het opslaan van warmte uit doucheafvoeren in gebouwen een eenvoudige en kostenefficiënte manier zijn om het finale energieverbruik en de daarmee samenhangende CO 2 - en methaanemissies van de productie van warm water voor huishoudelijk gebruik te beperken. (14 quater) Om de verwarmingssector op kostenefficiënte wijze koolstofvrij te maken, moeten de lidstaten zorgen voor een gelijk speelveld voor de beschikbare technologieën en multivectoroplossingen ondersteunen, door rekening te houden met voorzieningszekerheid, kosteneffectiviteit en flexibiliteit. (15) De eisen voor de energieprestaties van technische bouwsystemen moeten van toepassing zijn op systemen als geheel zoals deze in gebouwen zijn geïnstalleerd, en niet op de prestatie van afzonderlijke onderdelen, hetgeen binnen het toepassingsgebied van productspecifieke regelgeving in het kader van Richtlijn 2009/125/EG van het Europees Parlement en de Raad (18) valt. Bij het vaststellen van energieprestatie-eisen voor technische bouwsystemen dienen de lidstaten gebruik te maken van geharmoniseerde instrumenten voor zover die beschikbaar en geschikt zijn, met name test- en berekeningsmethoden en energie-efficiëntieklassen die zijn ontwikkeld in het kader van maatregelen tot uitvoering van Richtlijn 2009/125/EG van het Europees Parlement en de Raad▌ en Verordening (EU) 2017/1369 van het Europees Parlement en de Raad (19) , teneinde voor samenhang met aanverwante initiatieven te zorgen en potentiële marktfragmentatie zoveel mogelijk te beperken. (16) Deze richtlijn laat de artikelen 107 en 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) onverlet. De in deze richtlijn gebruikte term “stimulans” of “prikkel” moet derhalve niet worden uitgelegd als zou er sprake zijn van staatssteun. (17) De Commissie dient een vergelijkend methodologisch kader voor de berekening van de kostenoptimale niveaus van de minimumeisen inzake energieprestatie uit te werken. Een herziening van dat kader moet de berekening van zowel de energie- als de emissieprestaties mogelijk maken en rekening houden met in geld uit te drukken externe milieu-, sociale en gezondheidskosten. De lidstaten dienen van dat kader gebruik te maken om de resultaten te vergelijken met de minimumeisen inzake energieprestatie die zij hebben vastgesteld. Mochten er significante verschillen, dat wil zeggen van meer dan 15 %, optreden tussen de berekende kostenoptimale niveaus van minimumenergieprestatie-eisen en de huidige minimumenergieprestatie-eisen, dan dienen de lidstaten het verschil te verantwoorden of passende stappen te plannen om het verschil te verkleinen. De lidstaten dienen bij het schatten van de economische levensduur van een gebouw of een onderdeel van een gebouw zich te baseren op huidige praktijken en ervaringen in verband met het bepalen van de economische levensduur. Zij dienen de resultaten van die vergelijking en de gegevens die werden gebruikt om tot die resultaten te komen, regelmatig aan de Commissie mee te delen. Die rapportering dient de Commissie in staat te stellen de vooruitgang van de lidstaten wat betreft het bereiken van de kostenoptimale niveaus van minimumeisen inzake energieprestatie te beoordelen en er verslag over uit te brengen. Bij het toepassen van de vergelijkende methodologie moeten de lidstaten rekening houden met het feit dat energie-efficiëntiemaatregelen op gebouwenniveau geen betrekking hebben op maatregelen die uitgaan van het gebruik van fossiele brandstoffen in nieuwe gebouwen, en diverse opties in overweging nemen, zoals de voorziening van hernieuwbare energie ter plaatse, waaronder met name door middel van warmtepompen en zonne-energietechnologieën, middels het gebruik van hernieuwbare energie voor eigen verbruik, gezamenlijk eigen verbruik, het delen van energie of de levering van hernieuwbare energie die wordt geleverd door een energiegemeenschap, hernieuwbare energie en energie uit afval van een efficiënt systeem voor stadsverwarming en -koeling. Het disconteringspercentage dat bij de berekening van de zowel uit financieel als macro-economisch oogpunt optimale energieprestatieniveaus wordt gebruikt, mag niet meer bedragen dan 3 % per jaar. Bij de optimaliseringsmethode en de macro-economische berekening van de totale kosten moet rekening worden gehouden met de externe effecten op het gebied van milieu en gezondheid van energieverbruik, en met de macro-economische voordelen voor de hele economie, bijvoorbeeld wat het scheppen van banen en het bbp betreft. (18) Ingrijpende renovaties van bestaande gebouwen, ongeacht hun omvang, vormen een gelegenheid om kostenefficiënte maatregelen te nemen ter verbetering van de energieprestatie. Met het oog op de kosteneffectiviteit moet het mogelijk zijn de minimumeisen inzake energieprestatie te beperken tot de gerenoveerde delen, die het meest relevant zijn voor de energieprestatie van het gebouw , met inbegrip van de en verwarmings- en koelingssystemen . De lidstaten moet de keuze worden gelaten een “ingrijpende renovatie” te definiëren als een percentage van het oppervlak van de bouwschil of op basis van de waarde van het gebouw. Indien een lidstaat besluit een ingrijpende renovatie op basis van de waarde van het gebouw te definiëren, zou er een beroep kunnen worden gedaan op waarden als de actuariële waarde of de huidige waarde op basis van de heropbouwkosten, waarbij de waarde van de grond waarop het gebouw is gelegen buiten beschouwing wordt gelaten. (18 bis) Om voor fatsoenlijke huisvesting voor iedereen te zorgen, moeten kwetsbare gebieden of wijken die met energiearmoede worden geassocieerd op zodanige wijze worden gedefinieerd dat het mogelijk wordt minder ontwikkelde microgebieden (zowel in steden als op het platteland) die onderdeel van meer ontwikkelde gebieden uitmaken, op te sporen. Op die manier kunnen de meest kwetsbare sociale sectoren en degenen die met energiearmoede kampen, alsook huishoudens die met hoge energiekosten worden geconfronteerd en niet over de middelen beschikken om het gebouw waarin zij wonen te renoveren, gemakkelijker worden geïdentificeerd en gelokaliseerd, waarmee een bijdrage wordt geleverd aan de bestrijding van sociale ongelijkheden die kunnen voortvloeien uit de toepassing van de verschillende maatregelen voor klimaatactie. Bovendien is inefficiënte huisvesting een systemische oorzaak van energiearmoede. 50 miljoen mensen in de Unie leven in energiearmoede en zijn niet in staat hun huizen adequaat te verlichten, te verwarmen of te koelen, en meer dan 20 % van de arme huishoudens in de Unie is gehuisvest in een woning met schimmel, vocht of rot. (19) De versterkte klimaat- en energieambitie van de Unie vereist een nieuwe visie op gebouwen: in een emissievrij gebouw wordt de zeer lage energievraag volledig gedekt door energie uit hernieuwbare bronnen, indien technisch haalbaar. Alle nieuwe gebouwen moeten emissievrije gebouwen zijn en alle bestaande gebouwen moeten tegen 2050 zijn getransformeerd tot emissievrije gebouwen. De lidstaten moeten bij het vaststellen van streeftermijnen rekening houden met de timing van de energietransitie en de sociale kosten. (20) Er zijn verschillende opties om efficiënte gebouwen te voorzien van energie uit hernieuwbare bronnen: ter plaatse opgewekte energie zoals zonnewarmte, geothermische , fotovoltaïsche zonne-energie, warmtepompen , waterkrachtenergie en biomassa, hernieuwbare energie die wordt geleverd door hernieuwbare-energiegemeenschappen of energiegemeenschappen van burgers, en stadsverwarming en -koeling op basis van hernieuwbare energie of terugwinning van afvalwarmte uit afvalwater, sanitair warm water of lucht en door energienetwerken geleverde hernieuwbare energie . (20 bis) Door de toegenomen elektrificatie van verwarming en de toename van de opwekking van hernieuwbare energie is energie-efficiëntie in gebouwen nodig om te voorkomen dat een te grote druk op de netcapaciteit ontstaat en de opwekkingscapaciteit te groot wordt om pieken in de vraag naar elektriciteit op te vangen. Energie-efficiëntie in gebouwen zal het net ondersteunen en de behoefte aan opwekkingscapaciteit verminderen. Dit omvat de aanpak van de seizoensgebondenheid van de vraag naar verwarming, die in veel lidstaten de belangrijkste factor is van de piekvraag in het energiesysteem. (20 ter) De Commissie moet beoordelen hoeveel netcapaciteit nodig is voor de integratie van oplossingen voor hernieuwbare energie en elektrische verwarming, en de resterende belemmeringen identificeren om de ontwikkeling van zelfgeproduceerde hernieuwbare energie te vergemakkelijken, met name in kwetsbare huishoudens. (21) De noodzakelijke decarbonisatie van het gebouwenbestand van de Unie vereist een grootschalige energierenovatie: bijna 75 % van dat gebouwenbestand is volgens de huidige gebouwennormen inefficiënt, terwijl 85-95 % van de huidige gebouwen er in 2050 nog steeds zullen staan. Het gewogen jaarlijkse energierenovatiepercentage ligt met ongeveer 1 % echter aanhoudend laag. In het huidige tempo zou het eeuwen duren voordat de gebouwensector koolstofvrij is gemaakt. Een belangrijke doelstelling van deze richtlijn is daarom het stimuleren en ondersteunen van de renovatie van gebouwen tot ten minste drie keer het huidige renovatietempo , onder meer door een verschuiving naar emissievrije verwarmingssystemen. Ondersteuning van renovaties op wijkniveau, ook door middel van industriële of seriematige renovaties, biedt voordelen doordat de omvang en de diepte van renovaties van gebouwen wordt gestimuleerd, en zal leiden tot een snellere en goedkopere decarbonisatie van het gebouwenbestand. (22) Minimumnormen voor energieprestaties zijn een essentieel regelgevingsinstrument om de grootschalig renovatie van bestaande gebouwen op gang te brengen, aangezien zij iets doen aan de belangrijkste belemmeringen voor renovatie, zoals gescheiden prikkels en mede-eigendomsstructuren, die niet kunnen worden weggenomen door economische stimulansen. De invoering van minimumnormen voor energieprestaties moet aanleiding geven tot een geleidelijke uitfasering van de slechtst presterende gebouwen en tot een voortdurende verbetering van het nationale gebouwenbestand, hetgeen bijdraagt tot de langetermijndoelstelling van een koolstofvrij gebouwenbestand tegen 2050. (23) De op Unieniveau vastgestelde minimumnormen voor energieprestaties moeten gericht zijn op de renovatie van gebouwen met het grootste potentieel op het gebied van decarbonisatie, verlichting van energiearmoede en uitgebreide sociale en economische voordelen, met name ten aanzien van de slechtst presterende gebouwen, die prioritair moeten worden gerenoveerd. (23 bis) De Commissie moet een samenvattend verslag publiceren over de situatie en de progressie van het gebouwenbestand van de Unie op plaatselijk, regionaal en nationaal niveau, en daarin met name aandacht besteden aan de gebouwen met de slechtste prestaties, om de inspanningen en investeringen op passende wijze te sturen. (24) Minimumnormen voor energieprestaties moeten een (met financiële mechanismen ondersteunde) weg banen voor de geleidelijke toename van energieprestatieklassen van gebouwen, met name in plattelands- en afgelegen gebieden . Bij de evaluatie van deze richtlijn moet de Commissie beoordelen of verdere bindende minimumnormen voor energieprestaties moeten worden ingevoerd om tegen 2050 tot een koolstofvrij gebouwenbestand te komen. (24 bis) Deze richtlijn moet aansluiten bij de basisbeginselen van het eigendoms- en het huurrecht van de lidstaten. (25) De minimumnormen voor energieprestaties moeten worden ingevoerd samen met een faciliterend kader dat technische bijstand en financiële maatregelen omvat , alsook beleid ter verbetering van de vaardigheden van werknemers in de bouw- en renovatiesector . Op nationaal niveau vastgestelde minimumnormen voor energieprestaties zijn geen “Unienormen” in de zin van de staatssteunregels, terwijl voor de gehele Unie geldende minimumnormen voor energieprestaties wel als dusdanig kunnen worden beschouwd. In overeenstemming met de herziene staatssteunregels kunnen de lidstaten staatssteun verlenen voor de renovatie van gebouwen om te voldoen aan de Uniebrede normen voor energieprestaties, namelijk om een bepaalde energieprestatieklasse te bereiken, zolang die Uniebrede normen nog niet verplicht zijn. Zodra de normen verplicht zijn, kunnen de lidstaten staatssteun blijven verlenen voor de renovatie van gebouwen en gebouwunits die onder de Uniebrede normen voor energieprestaties vallen, mits de renovatie erop gericht is te voldoen aan een hogere norm dan de gespecificeerde minimale energieprestatieklasse. (26) De EU-taxonomie classificeert ecologisch duurzame economische activiteiten in de hele economie, met inbegrip van de gebouwensector. Overeenkomstig de gedelegeerde EU-taxonomieverordening Klimaat wordt de renovatie van gebouwen als een duurzame activiteit beschouwd wanneer deze een energiebesparing van ten minste 30 % oplevert, voldoet aan de minimumeisen inzake energieprestaties voor ingrijpende renovatie van bestaande gebouwen, of bestaat uit afzonderlijke maatregelen in verband met de energieprestatie van gebouwen, zoals de installatie, het onderhoud of de reparatie van energie-efficiënte uitrusting of van instrumenten en apparaten voor het meten, regelen en controleren van de energieprestaties van gebouwen, voor zover die afzonderlijke maatregelen voldoen aan de vastgestelde criteria. Renovatie van gebouwen om te voldoen aan Uniebrede minimumnormen voor energieprestaties is doorgaans in overeenstemming met de EU-taxonomiecriteria voor renovatie-activiteiten. (27) De Uniebrede minimumnormen voor energieprestaties moeten gebaseerd zijn op geharmoniseerde energieprestatieklassen. Door de laagste energieprestatieklasse G te definiëren als de slechtst presterende 15 % van het nationale gebouwenbestand van elke lidstaat, zorgt de harmonisatie van de energieprestatieklassen ervoor dat alle lidstaten vergelijkbare inspanningen leveren, terwijl de definitie van de beste energieprestatieklasse A zorgt voor convergentie van de geharmoniseerde schaal voor energieprestatieklassen conform de gemeenschappelijke visie van emissievrije gebouwen. (28) In de voorgangers van deze richtlijn waren al minimumeisen inzake energieprestaties voor bestaande gebouwen en onderdelen van gebouwen opgenomen, die van toepassing moeten blijven. Terwijl de nieuwe minimumnormen voor energieprestaties een ondergrens vaststellen voor de energieprestatie van bestaande gebouwen en ervoor zorgen dat inefficiënte gebouwen worden gerenoveerd, waarborgen de minimumeisen inzake energieprestaties voor bestaande gebouwen en onderdelen van gebouwen dat renovaties voldoende grondig gebeuren. (28 bis) Het is dringend noodzakelijk de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen in gebouwen te verminderen en de inspanningen om het energieverbruik van gebouwen koolstofvrij te maken en te elektrificeren, te versnellen. Om de kostenefficiënte installatie van zonne-energietechnologieën in een later stadium mogelijk te maken, moeten alle nieuwe gebouwen “zonneklaar” zijn, d.w.z. ontworpen om het potentieel voor het opwekken van zonne-energie te optimaliseren op basis van de zonnestraling op de locatie, zodat zonne-energietechnologieën zonder dure structurele ingrepen kunnen worden geïnstalleerd. Daarnaast moeten de lidstaten zorgen voor de uitrol van geschikte zonne-energie-installaties op nieuwe, al dan niet voor bewoning bestemde gebouwen en op bestaande niet voor bewoning bestemde gebouwen. Grootschalige toepassing van zonne-energie op gebouwen zou een belangrijke bijdrage leveren om consumenten doeltreffender te beschermen tegen stijgende en schommelende prijzen van fossiele brandstoffen, zou de blootstelling van kwetsbare huishoudens aan hoge energiekosten verminderen en bredere ecologische, economische en sociale voordelen opleveren. Om het potentieel van zonne-energie-installaties op gebouwen efficiënt te benutten, moeten de lidstaten criteria vaststellen voor de toepassing van, en mogelijke vrijstellingen van, de uitrol van zonne-energie-installaties op gebouwen, in overeenstemming met het technische en economische potentieel van de zonne-energie-installaties en de kenmerken van de gebouwen die onder deze verplichting vallen. (28 ter) In deze richtlijn moet volledig rekening worden gehouden met de mededeling van de Commissie van 18 mei 2022 getiteld “EU-strategie inzake zonne-energie” en met name met het daarin vervatte initiatief voor zonnepanelen op daken. Fotovoltaïsche zonnesystemen en thermische technologieën moeten snel worden uitgerold, in het belang van zowel het klimaat als de portemonnee van burgers en bedrijven. De lidstaten moeten robuuste steunkaders vaststellen voor daksystemen, onder meer in combinatie met energieopslag en warmtepompen, op basis van voorspelbare terugverdientijden die korter moeten zijn dan tien jaar. De lidstaten moeten de maatregelen bij voorrang uitvoeren met gebruikmaking van de beschikbare financiering van de Unie, met name de nieuwe REPowerEU-hoofdstukken van hun plannen voor herstel en veerkracht. De Commissie moet de vooruitgang bij de uitvoering van het initiatief voor zonnepanelen op daken jaarlijks, samen met het Europees Parlement, de lidstaten en de belanghebbenden van de sector, monitoren. (29) Met het oog op de totstandbrenging van een zeer energie-efficiënt en koolstofvrij gebouwenbestand en de transformatie van bestaande gebouwen tot emissievrije gebouwen tegen 2050 moeten de lidstaten nationale plannen voor de renovatie van gebouwen opstellen, die in de plaats komen van de langetermijnrenovatiestrategieën en een nog sterker, volledig operationeel planningsinstrument voor de lidstaten zullen vormen, waarbij een sterkere nadruk ligt op administratieve steun en financiering en wordt gewaarborgd dat voldoende gekwalificeerde werknemers beschikbaar zijn voor de renovatie van gebouwen , en ook nadruk ligt op het aanpakken van energiearmoede, het waarborgen van elektrische en brandveiligheid en het verbeteren van de energieprestaties van de slechtst presterende gebouwen . De lidstaten moeten in hun plannen voor de renovatie van gebouwen hun eigen nationale streefcijfers voor de renovatie van gebouwen vaststellen. Overeenkomstig artikel 21, punt b), 7), van Verordening (EU) 2018/1999 en de in Verordening (EU) 2021/1060 van het Europees Parlement en de Raad (20) vastgestelde randvoorwaarden moeten de lidstaten een overzicht van de financieringsmaatregelen verstrekken, alsmede een overzicht van de investeringsbehoeften en de administratieve middelen voor de uitvoering van hun plannen voor de renovatie van gebouwen. De lidstaten moeten overwegen om voor het financieren van hun plannen voor de renovatie van hun gebouwenbestand gebruik te maken van de financieringsmechanismen van de Unie, in het bijzonder de bij Verordening (EU) 2021/241 van het Europees Parlement en de Raad (21) ingestelde herstel- en veerkrachtfaciliteit, de structuur- en cohesiefondsen, en het bij Verordening (EU) .../... van het Europees Parlement en de Raad ingestelde Sociaal Klimaatfonds [verordening van het Europees Parlement en de Raad tot oprichting van een Sociaal Klimaatfonds, zoals voorgesteld in COM(202)0568 ] (22) . (29 bis) Om ervoor te zorgen dat de beroepsbevolking van de Unie volledig voorbereid is om actief te werken aan de verwezenlijking van de klimaatdoelstellingen van de Unie, moeten de lidstaten ernaar streven de genderkloof in de bouw- en gebouwensector te verkleinen, onder meer door middel van hun nationale energie- en klimaatplannen. (30) De nationale plannen voor de renovatie van gebouwen moeten worden gebaseerd op een geharmoniseerd model om de vergelijkbaarheid van de plannen te waarborgen. Om de vereiste ambitie te waarborgen, moet de Commissie de ontwerpplannen beoordelen en aanbevelingen doen aan de lidstaten. (31) De nationale plannen voor de renovatie van gebouwen moeten nauw worden verbonden met de geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen uit hoofde van Verordening (EU) 2018/1999, en de vooruitgang bij het behalen van de nationale streefcijfers en de bijdrage van de plannen voor de renovatie van gebouwen aan de nationale en de Uniestreefcijfers moeten worden gerapporteerd in het kader van de tweejaarlijkse verslaglegging uit hoofde van Verordening (EU) 2018/1999. Gezien de dringende noodzaak om renovatie op te schalen op basis van solide nationale plannen moet een zo vroeg mogelijke datum voor de indiening van het eerste nationale plan voor de renovatie van gebouwen worden vastgesteld. (32) Gefaseerde grondige renovatie kan een oplossing zijn voor de hoge aanloopkosten en de rompslomp voor de bewoners die zich kunnen voordoen bij renovaties “in één keer” en kan zorgen voor minder verstorende en kostenefficiëntere renovatiemaatregelen . Een dergelijke gefaseerde grondige renovatie moet echter zorgvuldig worden gepland om te voorkomen dat één renovatiestap de noodzakelijke vervolgstappen bemoeilijkt. Grondige renovatie in één stap kan kostenefficiënter zijn en resulteren in koolstofarme begrotingsopties om een volledig koolstofvrij en emissievrij gebouwenbestand in de Unie te realiseren. Zowel grondige renovatie in één stap als grondige renovatie in fasen zijn een goede optie voor grondige renovatie in de wetenschap dat bij de keuze voor de meest geschikte oplossing voor het koolstofvrij maken met meerdere aspecten rekening moet worden gehouden, zoals kostenefficiëntie, het resulterende koolstofbudget, het gebruik van het gebouw, de renovatietijd, de staat van het gebouw, de omvang van de renovaties en de primaire energievoorziening van een gebouw. Renovatiepaspoorten bieden een duidelijk stappenplan voor gefaseerde grondige renovaties en helpen eigenaren en investeerders de timing en reikwijdte van interventies zo goed mogelijk te plannen. Daarom moeten renovatiepaspoorten in alle lidstaten worden aangemoedigd en beschikbaar worden gesteld als een vrijwillig instrument voor eigenaren van gebouwen. De lidstaten moeten ervoor zorgen dat renovatiepaspoorten geen disproportionele lasten opleveren voor de betrokken partijen en geflankeerd worden door passende financiële ondersteuning voor kwetsbare huishoudens, met name wanneer het gebouw hun enige voor bewoning bestemde eigendom is. (32 bis) Langetermijncontracten zijn een belangrijk instrument om gefaseerde renovatie te stimuleren. De lidstaten moeten mechanismen invoeren die het mogelijk maken langetermijncontracten op te stellen voor de verschillende fasen van gefaseerde renovatie. Wanneer tijdens de verschillende fasen van de renovatie nieuwe en effectievere stimulansen beschikbaar komen, moet de toegang tot deze nieuwe stimulansen worden gewaarborgd door de begunstigden in staat te stellen over te stappen op de nieuwe stimulansen. (33) Het begrip “grondige renovatie” is nog niet in Unierecht gedefinieerd. Met het oog op de verwezenlijking van de langetermijnvisie voor gebouwen moet grondige renovatie worden gedefinieerd als een renovatie waarbij gebouwen worden getransformeerd tot emissievrije gebouwen; en in een eerste fase als een renovatie die een gebouw transformeert tot een bijna-energieneutraal gebouw. Deze definitie beoogt de energieprestatie van gebouwen te verbeteren. Een grondige renovatie om de energieprestatie te verbeteren, biedt een uitstekende gelegenheid om ook andere aspecten aan te pakken, zoals de milieukwaliteit van de binnenruimten, de levensomstandigheden van kwetsbare huishoudens, toereikendheid en circulariteit, verbetering van de klimaatbestendigheid, verbetering van de milieu- en gezondheidsnormen, weerbaarheid tegen rampenrisico’s, onder meer ten aanzien van seismische verschijnselen, brandveiligheid en veiligheid van de elektrische installaties , verwijdering van gevaarlijke stoffen zoals asbest, toegankelijkheid voor personen met een handicap , en het versterken van koolstofputten, zoals begroeide oppervlakken . (33 bis) Een norm voor grondige renovaties, als die vergezeld gaat van passende ondersteuning en informatie, met inbegrip van technische bijstand en opleiding, kan een manier zijn om de emissies te verminderen. Lokale beleidsmakers spelen een faciliterende rol bij het ontwerpen van de markt voor energierenovatie door middel van lokale regelgeving, het uitfaseren van inefficiënte verwarmings- en koelingssystemen, het beheer van openbare aanbestedingsprocedures, en de ontwikkeling van publiek-private partnerschappen. Renovaties moeten hoogwaardig worden uitgevoerd om de emissies doeltreffend te verminderen en prestatieverschillen te voorkomen die de verwezenlijking van de doelstellingen op middellange termijn kunnen bemoeilijken. (34) Ter bevordering van grondige en gefaseerde renovatie, wat een van de doelstellingen van de renovatiegolf-strategie is, moeten de lidstaten het hoogste niveau van financiële en administratieve steun reserveren voor de grondige renovatie van de slechtst presterende gebouwen met één woning . (35) De lidstaten dienen verbeteringen van de energieprestatie van bestaande gebouwen die een ▌ gezonde milieukwaliteit van de binnenruimten helpen tot stand brengen, te steunen, mede door een gezonde en betaalbare woonruimte , het verwijderen van asbest en andere schadelijke stoffen, het voorkomen van de illegale verwijdering van schadelijke stoffen, en het bevorderen van de naleving van bestaande wetgeving zoals Richtlijnen 2009/148/EG (23) en (EU) 2016/2284 (24) van het Europees Parlement en de Raad. (35 bis) Geïntegreerde stads- of wijkbenaderingen maken het mogelijk algemene renovatieconcepten uit te werken voor gebouwen die ruimtelijk met elkaar verbonden zijn, zoals woonblokken. Dergelijke benaderingen van renovaties bieden meerdere oplossingen op grotere schaal. Met geïntegreerde renovatieplannen kan een meer holistische benadering worden toegepast, die gericht is op het bredere ecosysteem van de gemeenschap, zoals vervoersbehoeften en geschikte duurzame energiebronnen, waaronder hernieuwbare bronnen ter plaatse en in de buurt, of stadsverwarming en -koeling. Met dergelijke plannen kan een grotere kostenefficiëntie van de noodzakelijke werken worden bereikt, de verbindingen tussen vervoerswijzen worden verbeterd, en kan rekening worden gehouden met bestaande infrastructuur met het oog op systeemoptimalisering en het behoud van cultureel erfgoed. Daarom moet met deze richtlijn het bredere gebruik van geïntegreerde en participatieve stadsbenaderingen worden bevorderd, die synergieën en potentiële energiebesparingen mogelijk maken die niet benut zouden worden als de focus uitsluitend op individuele gebouwen zou worden gelegd. Geïntegreerde renovatieplannen kunnen ook leiden tot voordelen zoals een verbeterde luchtkwaliteit, vermindering van de emissies van wijken, en een grootschalige vermindering van energiearmoede. Wijken moeten door plaatselijke autoriteiten worden vastgesteld, in overeenstemming met plaatselijke behoeften. (35 ter) Ter ondersteuning van de vermenigvuldiging en reproduceerbaarheid van succesvolle renovatieprojecten voor gebouwen, moeten de lidstaten, in overeenstemming met het Nieuwe Europese Bauhaus-initiatief, met name met het doel op het gebied van duurzaamheid, nationaal industriebeleid invoeren voor de grootschalige productie van lokaal aanpasbare geprefabriceerde bouwelementen voor de renovatie van gebouwen die verschillende functies vervullen, waaronder esthetiek, isolatie en energieopwekking en -isolatie, en groene infrastructuur. Zij moeten ook de biodiversiteit, het waterbeheer, de toegankelijkheid en de mobiliteit bevorderen. (35 quater) De lidstaten moeten nationale regelingen voor inspecties van elektrische installaties ontwikkelen, aangezien een hoog percentage van de (accidentele) woningbranden een elektrische oorzaak hebben en om ervoor te zorgen dat elektrische installaties veilig zijn en klaar zijn voor nieuwe toepassingen die erop gericht zijn emissievrije gebouwen tot stand te brengen. (35 quinquies) Het is bijzonder belangrijk om rekening te houden met de relatie tussen water en energie om het hoofd te bieden aan het gecombineerde verbruik van energie en water en de toenemende druk op deze twee hulpbronnen. Doeltreffend waterbeheer en hergebruik van water kunnen een grote bijdrage leveren aan energiebesparingen, die niet alleen voordelen opleveren voor het klimaat, maar ook economische en sociale voordelen. (36) Elektrische voertuigen zullen naar verwachting van cruciaal belang zijn voor de decarbonisatie en de efficiëntie van het elektriciteitssysteem, met name door het verlenen van flexibiliteits-, balancerings- en opslagdiensten, voornamelijk door middel van de ontwikkeling van slim opladen en aggregatie. Dit potentieel van elektrische voertuigen om in het elektriciteitssysteem te worden geïntegreerd en bij te dragen tot systeemefficiëntie en de verdere absorptie van hernieuwbare elektriciteit moet ten volle worden benut , onder meer door middel van de installatie van publieke oplaadinfrastructuur op parkeerplaatsen . Gebouwen zijn bijzonder belangrijk voor opladen, omdat elektrische voertuigen daar regelmatig en gedurende lange perioden worden geparkeerd. Traag slim en bidirectioneel opladen is voordelig en de installatie van laadpunten in particuliere ruimten kan zorgen voor energieopslag voor het betrokken gebouw. In combinatie met door slimme meters verschafte gegevens en door het voertuig gegenereerde gegevens, kan oplaadinfrastructuur voor elektrische voertuigen ook flexibele oplossingen en integratie van slimme en bidirectionele oplaaddiensten en systeemintegratiediensten in het algemeen bieden. Elektrische voertuigen die geschikt zijn voor bidirectioneel laden vergroten de capaciteit van gebouwen en het elektriciteitssysteem om vraag en aanbod van stroom in evenwicht te brengen, met name tijdens piekuren en tegen lagere kosten, en stellen gebruikers in staat dergelijke diensten actief te leveren tegen een passende vergoeding. (37) In combinatie met een groter productieaandeel van hernieuwbare elektriciteit produceren elektrische voertuigen minder broeikasgasemissies. Elektrische voertuigen vormen een belangrijk onderdeel van een overgang naar schone energie op basis van energie-efficiëntiemaatregelen, alternatieve brandstoffen, hernieuwbare energie en innovatieve beheersoplossingen inzake energieflexibiliteit. De bouwvoorschriften kunnen op doeltreffende wijze worden benut door gerichte vereisten in te voeren ter ondersteuning van de uitrol van oplaadinfrastructuur op parkeerterreinen van al dan niet voor bewoning bestemde gebouwen. De lidstaten moeten belemmeringen wegnemen, zoals netaansluiting en capaciteitsknelpunten, gescheiden prikkels en administratieve complicaties voor individuele eigenaren die op hun parkeerplaats een laadpunt willen installeren. (38) Voorbekabeling creëert de juiste voorwaarden voor de snelle uitrol van laadpunten, indien en wanneer nodig. Met een onmiddellijk beschikbare infrastructuur zijn de installatiekosten van laadpunten voor individuele eigenaren lager en zijn gebruikers van elektrische voertuigen verzekerd van toegang tot laadpunten. Door op Unieniveau voorschriften inzake elektromobiliteit op te stellen voor het vooraf uitrusten van parkeerplaatsen en het installeren van laadpunten, wordt het gebruik van elektrische voertuigen in de nabije toekomst op doeltreffende wijze bevorderd, terwijl het pad wordt geëffend voor verdere ontwikkelingen met lagere kosten op middellange tot lange termijn. ▌ De lidstaten moeten ervoor zorgen dat laadpunten toegankelijk zijn voor personen met een handicap. (39) Slim opladen en tweerichtingsladen maken de integratie van gebouwen in het energiesysteem mogelijk. Voor de integratie van het energiesysteem zijn de laadpunten waar elektrische voertuigen vaak voor langere tijd worden geparkeerd, zoals bij de woning of op het werk, van bijzonder groot belang en daarom moet er voor slimme oplaadmogelijkheden worden gezorgd. Aangezien tweerichtingsladen bijdraagt tot een groter gebruik van hernieuwbare elektriciteit door het elektrische wagenpark in de vervoerssector en door het elektriciteitssysteem in het algemeen, en essentieel is voor de aftopping van pieken, waardoor de behoefte aan stroomvoorziening tijdens piekuren en dus de totale systeemkosten worden verlaagd , moet die mogelijkheid ook worden geboden , niet in de laatste plaats omdat het eigenaren van elektrische voertuigen in staat stelt om dergelijke functies tegen een passende vergoeding beschikbaar te stellen voor een actieve rol in het energiesysteem, in overeenstemming met hun recht om zelf geproduceerde energie op te wekken, te delen, op te slaan of te verkopen . (40) Het aanmoedigen van groene mobiliteit is een essentieel onderdeel van de Europese Green Deal en gebouwen kunnen een belangrijke rol spelen door te voorzien in de nodige oplaadinfrastructuur, niet alleen voor elektrische voertuigen maar ook voor fietsen. Een verschuiving naar actieve mobiliteit, zoals fietsen, kan de uitstoot van broeikasgassen door het vervoer aanzienlijk verminderen. Tegen de achtergrond van de toename van de verkoop van elektrisch ondersteunde fietsen en andere voertuigtypen van categorie L, en om de installatie van laadpunten in een later stadium te vergemakkelijken, moet voorbekabeling voor dergelijke voertuigen in nieuwe voor bewoning bestemde gebouwen verplicht worden gesteld en moeten, indien dit technisch en economisch haalbaar is, voorbekabeling en leidingen verplicht worden gesteld in voor bewoning bestemde gebouwen die grondig worden gerenoveerd. Zoals uiteengezet in het klimaatdoelstellingsplan 2030 zal het vergroten van het aandeel van schoon en efficiënt privé- en openbaar vervoer, zoals fietsen, verontreiniging door vervoer drastisch verminderen en grote voordelen opleveren voor individuele burgers en gemeenschappen. Het gebrek aan fietsparkeerplaatsen vormt een belangrijke belemmering voor het fietsgebruik, zowel in voor bewoning als in niet voor bewoning bestemde gebouwen. De overgang naar schonere mobiliteit kan effectief worden ondersteund door in vereisten van de Unie en in nationale bouwvoorschriften vereisten vast te stellen voor een minimumaantal fietsparkeerplaatsen , en het aanleggen van fietsparkeerplaatsen en aanverwante infrastructuur in gebieden waar fietsen doorgaans minder als vervoermiddel worden gebruikt, kan leiden tot een toename van het gebruik ervan . De eis om te voorzien in fietsparkeerplaatsen mag niet afhankelijk zijn van, of noodzakelijkerwijs gekoppeld zijn aan, de beschikbaarheid en het aanbod van parkeerplaatsen voor auto’s, die in bepaalde omstandigheden niet beschikbaar kunnen zijn. In bouwvoorschriften moeten ook de “minimum” parkeervereisten voor auto’s worden vervangen door “maximum” parkeervereisten, met name in die gebieden waar al goed openbaar vervoer en goede actieve mobiliteitsopties zijn. De lidstaten moeten lokale autoriteiten ondersteunen bij het ontwikkelen en uitvoeren van plannen voor duurzame stedelijke mobiliteit, met bijzondere aandacht voor de integratie van huisvestingsbeleid met duurzame mobiliteit en stadsplanning, zodat er wordt gezorgd voor en prioriteit wordt gegeven aan de toegankelijkheid van alle nieuwe grote stedelijke ontwikkelingen door actieve mobiliteit en openbaar vervoer. (40 bis) Er zal tevens behoefte zijn aan technische ondersteuning om de capaciteit van lokale autoriteiten op te bouwen door middel van opleidingen en workshops, bijvoorbeeld om aanbestedingen op te stellen waarin rekening wordt gehouden met gegevens over de hele levenscyclus en om de koolstofemissies gedurende de hele levenscyclus te monitoren. (40 ter) Wanneer zij uitvoering geven aan de vereisten inzake elektromobiliteit als bedoeld in deze richtlijn moeten de lidstaten met name rekening houden met de economische situatie van kwetsbare huishoudens en kwetsbare micro- en kleine ondernemingen, en in staat zijn de installatie van de infrastructuur in kwestie dienovereenkomstig aan te passen. (41) De agenda’s van de digitale interne markt en de energie-unie moeten op elkaar worden afgestemd en moeten op gemeenschappelijke doelstellingen gericht zijn. Door de digitalisering van het energiesysteem evolueert het energielandschap snel, van de integratie van hernieuwbare energie tot slimme netten en gebouwen die gereed zijn voor slimme toepassingen (“smart-ready buildings”). Om de gebouwensector te digitaliseren, zijn de connectiviteitsdoelstellingen en ambities van de Unie voor de uitrol van communicatienetwerken van hoge capaciteit voor slimme huizen en goed verbonden gemeenschappen, van groot belang. Er moeten gerichte prikkels worden geboden ter bevordering van systemen die gereed zijn voor slimme toepassingen, en digitale oplossingen in de gebouwde omgeving. Dit zou nieuwe mogelijkheden voor energiebesparing bieden doordat consumenten nauwkeurigere informatie over hun verbruikspatronen krijgen en netwerkbeheerders het net effectiever kunnen beheren. (42) Om een concurrerende en innovatieve markt voor slimme gebouwdiensten te bevorderen die bijdraagt tot efficiënt energieverbruik en integratie van hernieuwbare energie in gebouwen, en om investeringen in renovatie te ondersteunen, moeten de lidstaten ervoor zorgen dat belanghebbenden rechtstreeks toegang hebben tot gegevens over de bouwsystemen. Om buitensporige administratieve kosten voor derden te vermijden, moeten de lidstaten de volledige interoperabiliteit van diensten en van de gegevensuitwisseling binnen de Unie bevorderen. (43) De indicator van gereedheid voor slimme toepassingen (“smart readiness indicator”) moet worden gebruikt om na te gaan in welke mate gebouwen geschikt zijn om door middel van informatie- en communicatietechnologieën en elektronische systemen de werking van gebouwen aan de behoeften van de bewoners en het net aan te passen en de energie-efficiëntie en algehele prestatie van gebouwen te verbeteren. De indicator van gereedheid voor slimme toepassingen moet ervoor zorgen dat de eigenaren en bewoners van gebouwen zich bewust worden van de waarde van gebouwautomatisering en elektronisch toezicht op technische bouwsystemen, en moet bewoners meer zekerheid geven over de werkelijke besparingen die die nieuwe functieverbeteringen opleveren. De indicator van gereedheid voor slimme toepassingen biedt met name voordelen voor grote gebouwen met een hoge energievraag. Voor andere gebouwen moet het gebruik van het systeem voor de waardering van de mate waarin gebouwen gereed zijn voor slimme toepassingen, facultatief zijn voor de lidstaten. (44) Toegang tot voldoende subsidies en financiering is van cruciaal belang om de energie-efficiëntiedoelstellingen voor 2030 en 2050 te halen en om het aantal mensen dat in energiearmoede leeft te verminderen . Er zijn uniale financiële instrumenten en andere maatregelen ingevoerd of aangepast om de energieprestaties van gebouwen te verbeteren en energiearmoede uit te bannen . De recentste initiatieven om de beschikbaarheid van financiering op het niveau van de Unie te verhogen, omvatten onder meer het vlaggenschiponderdeel “Renoveren” van de ▌ herstel- en veerkrachtfaciliteit, het Sociaal Klimaatfonds en het REPowerEU-plan. Energierenovaties kunnen worden ondersteund aan de hand van verscheidene andere belangrijke EU-programma’s in het kader van het meerjarig financieel kader 2021-2027, met inbegrip van de fondsen voor het cohesiebeleid en het bij Verordening (EU) 2021/523 van het Europees Parlement en de Raad (25) opgerichte InvestEU-fonds. De Unie voorziet via kaderprogramma’s voor onderzoek en innovatie in subsidies of leningen om de beste technologieën te stimuleren en de energieprestatie van gebouwen te verbeteren, onder meer via partnerschappen met het bedrijfsleven en de lidstaten zoals het Europese partnerschap voor de transitie naar schone energie en het Europees partnerschap Built4People. Overeenkomstig Verordening (EU) 2021/1119 moet de Commissie binnen de gebouwensector sectorspecifieke partnerschappen voor de energietransitie opzetten door belangrijke belanghebbenden samen te brengen. (45) Er dient gebruik te worden gemaakt van financiële instrumenten van de Unie om de doelstellingen van deze richtlijn in de praktijk te brengen, maar die instrumenten mogen niet in de plaats van nationale maatregelen komen. Zij dienen vanwege de omvang van de benodigde renovatie-inspanning met name te worden gebruikt voor het verschaffen van passende, innoverende financieringsmiddelen om investeringen in de energieprestaties van gebouwen te stimuleren. Zij kunnen een belangrijke rol spelen bij de ontwikkeling van nationale, regionale en plaatselijke energie-efficiëntiefondsen, -instrumenten of -mechanismen die dergelijke financieringsmogelijkheden verschaffen aan particuliere eigenaren, aan het midden- en kleinbedrijf, en aan energie-efficiëntiedienstenbedrijven. (46) Financiële mechanismen, toelagen en subsidies van de Unie , stimulansen en de mobilisering van financiële instellingen voor energierenovaties van gebouwen die zijn afgestemd op de behoeften van verschillende eigenaren en huurders van gebouwen , moeten een centrale rol krijgen in nationale langetermijnrenovatiestrategieën, en moeten door de lidstaten actief worden bevorderd. Zulke maatregelen moeten aan energie-efficiëntie gerelateerde hypotheken voor de gecertificeerde op energie-efficiëntie gerichte renovatie van gebouwen stimuleren door sociale waarborgen en investeringen voor overheidsinstanties in een energie-efficiënt gebouwenbestand bevorderen , bijvoorbeeld door publiek-private partnerschappen of energieprestatiecontracten, of het beperken van het vermeende risico van de investeringen. Financiële regelingen moeten een belangrijke premie bieden voor grondige renovaties, met name van de slechtst presterende gebouwen, om ze financieel aantrekkelijk te maken, en zo worden ontworpen dat ze toegankelijk zijn voor groepen die moeite hebben om reguliere financiering te verkrijgen. (46 bis) De lidstaten moeten financiële instellingen garanties bieden ter bevordering van gerichte financiële producten, toelagen en subsidies, om de energieprestaties van gebouwen waarin kwetsbare huishoudens gehuisvest zijn te verbeteren, alsook voor eigenaars in de slechtst presterende meergezinswoningen en gebouwen in landelijke gebieden, en andere groepen die moeilijk toegang hebben tot financiering of moeilijk een traditionele hypotheek kunnen krijgen. De lidstaten moeten ervoor zorgen dat die groepen profiteren van kostenneutrale renovatieregelingen, bijvoorbeeld door middel van volledig gesubsidieerde renovatieregelingen, of combinaties tussen subsidies en energieprestatiecontracten en regelingen via de energierekening. Op het niveau van de Unie moet een speciaal renovatie-instrument, de “EU-renovatielening”, worden ingesteld om huiseigenaren toegang te geven tot leningen van de Unie voor langetermijnleningskosten voor ingrijpende renovaties. (46 ter) Financiering speelt een sleutelrol bij de verwezenlijking van de energie- en klimaatdoelstellingen van de Unie voor 2030. Om de investeringskloof te verkleinen, de financiering en de energie-efficiëntie te verbeteren en de uitrol van hernieuwbare energiebronnen te stimuleren, is een kosteneffectiever gebruik van de bestaande financieringsmogelijkheden nodig, evenals de ontwikkeling en invoering van innovatieve financieringsmechanismen om investeringen in de renovatie van gebouwen te ondersteunen en huiseigenaren in het kader van nationale initiatieven bij te staan. Financiële mechanismen, stimulansen en de mobilisering van particuliere investeringen van financiële instellingen voor energierenovaties van gebouwen moeten een centrale rol krijgen in de nationale plannen voor de renovatie van gebouwen. Financiële instellingen moeten meer informatie over hun financiële producten verspreiden om eigenaren, huurders en gebruikers van gebouwen te informeren over financiële diensten om energieprestaties te verbeteren. Financiële instellingen, met inbegrip van kredietinstellingen en andere financiëlemarktdeelnemers die beleggen in door onroerend goed gedekte producten, alsook regelgevende instanties moeten toegang hebben tot informatie over de energieprestatie van gebouwen. Voor dergelijke instellingen moeten de normen voor hypotheekportefeuilles gelden. (46 quater) Groene hypotheken en groene particuliere leningen kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan het transformeren van de economie en het verminderen van de koolstofemissies. De lidstaten dienen de toepasselijke wetgeving aan te passen en ondersteunende maatregelen te ontwikkelen om het gebruik van groene hypotheken en groene particuliere leningen, alsook de systematische verzameling van gegevens te vergemakkelijken. (46 quinquies) De lidstaten moeten prioriteit geven aan de toewijzing van een deel van het Europees Sociaal Fonds aan de technische opleiding van werknemers op het gebied van energie-efficiëntie in de bouw- en renovatiesector. De lidstaten moeten registers opstellen van hun professionals in de bouwwaardeketen, met gedetailleerde informatie over de beschikbaarheid van vaardigheden en gekwalificeerde professionals op de markt. Deze registers moeten openbaar toegankelijk zijn en regelmatig worden bijgewerkt. (46 sexies) De voordelen van de financiële “pay-as-you-save”-regeling op middellange termijn, na de terugbetaling van de lening, omvatten een nettovoordeel voor huiseigenaren in termen van jaarlijkse besparingen op de energiekosten en een hogere waarde van het onroerend goed. (47) Financiering alleen zal niet volstaan om aan de renovatiebehoeften tegemoet te komen. ▌ Het opzetten van toegankelijke en transparante adviesinstrumenten en instrumenten voor administratieve bijstand, zoals onafhankelijke centrale aanspreekpunten die kosteloos geïntegreerde diensten inzake energierenovatie aanbieden of tussenpersonen en advies , en het uitvoeren van andere maatregelen en initiatieven, zoals die welke worden bedoeld in het initiatief “Slimme financiering voor slimme gebouwen” van de Commissie, zijn onontbeerlijk om het juiste faciliterende kader te bieden en belemmeringen voor renovatie weg te nemen . Het moet worden erkend dat lokale actoren, zoals gemeentelijke autoriteiten, energieagentschappen en hernieuwbare-energiegemeenschappen en energiegemeenschappen van burgers, van centraal belang zijn om aan de nationale renovatiebehoeften te voldoen. Andere samenwerkingsmaatregelen, zoals publiek-private partnerschappen, spelen een belangrijke rol en moeten actief worden bevorderd en ondersteund door de lidstaten. Naast financiering en technische ondersteuning moeten de lidstaten in hun nationale plannen voor de renovatie van gebouwen de buurt- en wijkaanpak voor de renovatie van gebouwen en hernieuwbare verwarming en koeling opnemen en deze actief stimuleren. Lokale initiatieven, zoals door burgers geleide renovatieprogramma’s op wijk- of gemeentelijk niveau, moeten ook worden voorzien van financiële en technische ondersteuning, aangezien dergelijke initiatieven de betrokkenheid van burgers bij de energietransitie vergroten, lokale sociale patronen in stand houden, schaalvoordelen hebben en oplossingen bieden die passen bij de lokale context en behoeften. (47 bis) Toegang tot betrouwbaar advies en betrouwbare informatie doet het vertrouwen toenemen en vergemakkelijkt het proces om de energie-efficiëntie in bestaande gebouwen te verbeteren, met name voor burgers. Centrale aanspreekpunten kunnen in dat verband een belangrijke rol spelen om potentiële projecten, met name kleinschaligere projecten, te koppelen aan marktspelers, met inbegrip van burgers, overheidsinstellingen en projectontwikkelaars, richtsnoeren over vergunningsprocedures te verstrekken, de toegang tot financiering voor de renovatie van gebouwen te bevorderen en te helpen bij het verspreiden van informatie over voorwaarden. Lokale centrale aanspreekpunten kunnen ook helpen om vraag en aanbod te coördineren. Zij kunnen eigenaren en beheerders van gebouwen helpen bij renovatieprojecten en bijdragen tot de integratie van individuele projecten in de bredere strategie van steden. Ze kunnen bovendien helpen bij het prioriteren van de slechtst presterende gebouwen door termijnen vast te stellen en gerichte steun te bieden ten behoeve van verschillende onderdelen van het gebouwenbestand op basis van het bouwjaar. Daarnaast zijn centrale aanspreekpunten van belang om burgers aan te moedigen renovatieprojecten op te starten, door het verstrekken van advies en onderzoeksmogelijkheden, het bieden van hulp bij de zoektocht naar aannemers en bij het navigeren door aanbestedingen en offertes, en het bieden van ondersteuning tijdens de renovatie. Er is meer technische ondersteuning nodig om centrale aanspreekpunten op te richten en te ontwikkelen en de nodige deskundigheid te mobiliseren. (48) Inefficiënte gebouwen hangen vaak samen met energiearmoede en sociale problemen. Kwetsbare huishoudens staan in het bijzonder bloot aan stijgende energieprijzen, aangezien zij een groter deel van hun budget besteden aan energieproducten. Lagere energierekeningen als gevolg van de renovatie van gebouwen kunnen energiearmoede terugdringen en voorkomen. Tegelijkertijd kost het geld om een gebouw te renoveren en is het van essentieel belang ervoor te zorgen dat de sociale gevolgen van de kosten voor renovatie, met name voor kwetsbare huishoudens, beperkt zijn. De renovatiegolf mag niemand achterlaten en moet worden aangegrepen als een kans om de situatie van kwetsbare huishoudens en mensen die in een sociale woning wonen te verbeteren, terwijl wordt gezorgd voor een eerlijke transitie naar klimaatneutraliteit. Daarom moeten financiële stimulansen en andere beleidsmaatregelen in de eerste plaats gericht zijn op kwetsbare huishoudens ▌ en mensen die in een sociale woning wonen, en moeten de lidstaten in hun nationale plannen voor de renovatie van gebouwen maatregelen vaststellen die moeten worden genomen om uithuiszettingen ten gevolge van renovatie te voorkomen , zoals kortingen op de huurprijs en huurplafondmaatregelen . Het voorstel van de Commissie voor een aanbeveling van de Raad inzake een eerlijke transitie naar klimaatneutraliteit biedt een gemeenschappelijk kader en een gedeeld begrip van omvattende beleidsmaatregelen en investeringen die nodig zijn om een eerlijke transitie te waarborgen. (48 bis) In de hele Unie worden vrouwen onevenredig hard getroffen door energiearmoede en dat is waarom de lidstaten de nodige ondersteuning moeten bieden om energiearmoede onder vrouwen te verminderen. De lidstaten moeten meer inspanningen leveren om naar gender uitgesplitste gegevens te verzamelen in het kader van de nationale plannen voor de renovatie van gebouwen van de lidstaten, met het oog op gerichter beleid en gerichtere maatregelen. (49) Om ervoor te zorgen dat potentiële kopers of huurders in een vroeg stadium rekening kunnen houden met de energieprestatie van een gebouw, moeten gebouwen of gebouwunits die te koop of te huur worden aangeboden, een energieprestatiecertificaat hebben, en moeten de energieprestatieklasse en -indicator in alle advertenties worden vermeld . De toekomstige koper of huurder van een gebouw of gebouwunit dient via het energieprestatiecertificaat correcte informatie te krijgen over de energieprestatie van het gebouw, alsmede praktisch advies over hoe die kan worden verbeterd. In het certificaat dient ook informatie te worden verstrekt over het primaire en finale energieverbruik, de energiebehoefte, de productie van hernieuwbare energie, de broeikasgasemissies en de binnenmilieukwaliteit, en het moet aanbevelingen bevatten voor de verbetering van de energieprestatie en het aardopwarmingsvermogen (GWP) gedurende de levenscyclus. (49 bis) Bij de overweging van ondersteunende beleidsmaatregelen ten behoeve van minimumnormen voor energieprestaties moet speciale aandacht worden besteed aan kwetsbare huishoudens, met name huishoudens waarvan het recht op huurbescherming mogelijk in gevaar komt of die worden blootgesteld aan hoge energiekosten en niet over de middelen beschikken om het gebouw waarin zij wonen, te renoveren. De lidstaten moeten voorzien in waarborgen op nationaal niveau, zoals mechanismen voor sociale ondersteuning. (49 ter) De energietransitie biedt de kans om huisvesting van betere kwaliteit toegankelijker te maken, op voorwaarde dat de kosten van de renovatie zo veel mogelijk in evenwicht worden gebracht met de energiebesparingen en de huurbescherming wordt gewaarborgd. De transitie kan ook helpen om huishoudens uit energie- en vervoersarmoede te halen indien subsidies en overheidsfinanciering beschikbaar worden gesteld aan personen met beperkte toegang tot marktconforme leningen. Daarnaast zijn participatieve modellen voor sociale huisvesting en gehuurde gebouwen van essentieel belang, zodat huurders kunnen samenwerken met de huisvestingsmaatschappijen, huisbazen en verenigingen van eigenaren op het gebied van de reikwijdte en kosten van de renovaties. Dit kan helpen om de kosten evenwichtig te houden en de huurbescherming te waarborgen. Er moeten mogelijkheden voor capaciteitsopbouw voor lokale aanbieders van huisvesting worden gecreëerd om participatieve modellen en een beter gecoördineerde sectoroverschrijdende aanpak op nationaal, regionaal en lokaal niveau te verspreiden. (50) De beschikbaarheid van met digitale instrumenten verzamelde gegevens vergemakkelijkt de monitoring van het gebouwenbestand, met lagere administratieve kosten als gevolg. Daarom moeten nationale databanken voor de energieprestatie van gebouwen worden opgezet en moet de daarin vervatte informatie worden doorgegeven aan de waarnemingspost voor het gebouwenbestand. (51) Gebouwen waarin overheidsinstanties zijn gehuisvest en gebouwen die veelvuldig door het publiek worden bezocht, dienen een voorbeeldfunctie te vervullen door te tonen dat er met zorg voor het milieu en energiegebruik rekening wordt gehouden en daarom dient voor die gebouwen regelmatig energiecertificering plaats te vinden. De verspreiding van informatie over die energieprestatie onder het publiek kan worden verbeterd door die energieprestatiecertificaten op een opvallende plaats aan te brengen, met name in gebouwen van een zekere omvang waarin overheidsinstanties zijn gehuisvest of die veelvuldig door het publiek worden bezocht, zoals gemeentehuizen, scholen, winkels, winkelcentra, supermarkten, restaurants, schouwburgen, banken en hotels. (51 bis) De Commissie moet technische richtsnoeren opstellen voor de renovatie van gebouwen die tot het historisch erfgoed behoren en voor historische centra om ervoor te zorgen dat ecologische ambities worden verwezenlijkt en het cultureel erfgoed wordt beschermd. Bij de opstelling van nationale renovatieplannen moet worden voorzien in een gestructureerde en permanente raadpleging van de organisaties die de in de bouwsector werkzame personen vertegenwoordigen, ook met betrekking tot historische gebouwen. (51 ter) Bestaande vrijstellingen voor cultureel erfgoed en tijdelijke gebouwen moeten worden behouden voor beschermde gebouwen en erfgoed, terwijl nieuwe innovatieve oplossingen worden ontwikkeld en getest. Er moet ook worden voorzien in een vrijstelling voor erfgoedgebouwen waarvan de officiële bescherming wordt voorbereid, alsook voor andere gebouwen die naar behoren in stand moeten worden gehouden als onderdeel van een aangewezen omgeving of vanwege hun bijzondere architectonische en historische waarde, indien deze voorbereidingen vóór de inwerkingtreding van deze richtlijn van start zijn gegaan. Technische bijstand is van essentieel belang om de renovatie van openbare gebouwen te stimuleren, met inbegrip van financiële steun voor de replicatie en opschaling van proefprojecten en demonstratieprojecten, waarbij wordt voortgebouwd op de ervaringen die zijn opgedaan in het kader van Horizon 2020-financiering voor slimme steden. De lidstaten moeten hun huidige nationale procedures voor de klassering van gebouwen als erfgoed en historische gebouwen herzien, zodat deze status vóór de datum van omzetting van deze richtlijn kan worden verleend. (52) De laatste jaren is het aantal airconditioningsystemen in de Europese landen toegenomen. Dat veroorzaakt aanzienlijke problemen op het gebied van piekbelasting, waardoor de kostprijs van elektriciteit stijgt en de energiebalans wordt verstoord. Er moet prioriteit worden verleend aan strategieën die bijdragen tot betere thermische prestaties van gebouwen tijdens de zomer. Daartoe moet de nadruk komen te liggen op maatregelen om oververhitting te voorkomen, bijvoorbeeld zonwering en voldoende thermisch vermogen in de gebouwconstructie, en verder ontwikkeling en toepassing van technieken voor passieve koeling en in het bijzonder van technieken die bijdragen tot het verbeteren van de kwaliteit van het binnenmilieu en van het microklimaat rond gebouwen. (53) Regelmatig onderhoud en regelmatige controle van verwarmings-, elektrische, brandblus-, ventilatie- en airconditioningsystemen door gekwalificeerd personeel draagt bij tot handhaving van de correcte afstelling ervan in overeenstemming met de productspecificatie en leidt tot optimale prestaties uit milieu-, veiligheids- en energieoogpunt. Een onafhankelijke beoordeling van het gehele verwarmings-, elektrische, brandblus-, ventilatie- en airconditioningsysteem dient regelmatig plaats te vinden gedurende de levensduur van deze systemen, vooral vóór vervanging of verbetering. Om de administratieve lasten voor eigenaars en huurders van gebouwen zoveel mogelijk te beperken, moeten de lidstaten trachten controles en certificeringen zoveel mogelijk met elkaar te combineren. (54) Een gemeenschappelijke benadering van de energieprestatiecertificering van gebouwen, renovatiepaspoorten, indicatoren van gereedheid voor slimme toepassingen en de controle van verwarmings- , ventilatie- en airconditioningsystemen alsook elektrische installaties, uitgevoerd door gekwalificeerde of gecertificeerde deskundigen, wier onafhankelijkheid op basis van objectieve criteria wordt gegarandeerd, draagt bij tot gelijke voorwaarden wat betreft de inspanningen die in de lidstaten worden gedaan om energie in de gebouwensector te besparen en zal toekomstige eigenaars of gebruikers duidelijkheid verschaffen over energieprestatie op de uniale vastgoedmarkt. Om de kwaliteit van de energieprestatiecertificaten, de renovatiepaspoorten en de indicatoren van gereedheid voor slimme toepassingen en van de controle van de thermische eigenschappen van verwarmings-, airconditioning- en controle systemen van gebouwen in de gehele Unie te garanderen, dient in iedere lidstaat een onafhankelijk controlemechanisme te worden opgezet. (55) Aangezien de lokale en regionale overheden van cruciaal belang zijn voor een succesvolle uitvoering van deze richtlijn, dienen zij, in voorkomend geval en voor zover passend overeenkomstig de toepasselijke nationale wetgeving, te worden geraadpleegd over en betrokken bij planningkwesties, het ontwikkelen van programma’s voor informatievoorziening, opleiding en bewustmaking, en de uitvoering van deze richtlijn op nationaal of regionaal niveau. Dat overleg kan tevens ertoe dienen dat er aan plaatselijke stedenbouwkundigen en bouwinspecteurs adequate sturing wordt gegeven om de vereiste taken te vervullen. Daarnaast dienen de lidstaten architecten en stedenbouwkundigen in staat te stellen en aan te moedigen om zich bij het plannen, ontwerpen, bouwen en renoveren van industrie- en woongebieden terdege op de optimale combinatie van verbeteringen in energie-efficiëntie, gebruikmaking van energie uit hernieuwbare bronnen en gebruikmaking van stadsverwarming en -koeling te beraden , onder meer via het gebruik van 3D-modellering en simulatietechnologie. Daarnaast moeten bij de openbare raadpleging over de nationale plannen voor de renovatie van gebouwen andere sociaal-economische partners worden betrokken, waaronder vakbonden en woningcoöperaties, eigenaren van gebouwen, grondeigenaren en de bouwsector, entiteiten die werken met kwetsbare huishoudens en daklozen, en andere partners uit het maatschappelijk middenveld, zoals huurdersorganisaties en consumentenorganisaties, en moeten dialogen op meerdere niveaus worden opgezet. (56) Installateurs en aannemers zijn van cruciaal belang voor de succesvolle uitvoering van deze richtlijn. Daarom dient een adequaat aantal installateurs en aannemers door middel van opleiding en andere maatregelen een passend competentieniveau te hebben voor het installeren en integreren van de vereiste technologie inzake energie-efficiëntie en hernieuwbare energie. (57) Ter bevordering van de doelstelling om de energieprestaties van gebouwen te verbeteren moet uiterlijk op 31 december 2026 aan de Commissie de bevoegdheid worden overgedragen om overeenkomstig artikel 290 VWEU handelingen vast te stellen met betrekking tot de concrete gegevens in verband met de aanpassing van bepaalde delen van het in bijlage I bedoelde algemene kader aan de technische vooruitgang, met betrekking tot de vaststelling van een methodologisch kader voor het berekenen van de kostenoptimale minimumeisen inzake energieprestaties,] met betrekking tot de aanpassing van de drempelwaarden voor emissievrije gebouwen en de berekeningsmethode voor het aardopwarmingsvermogen (GWP) gedurende de levenscyclus, met betrekking tot de minimumnormen voor de binnenmilieukwaliteit, met betrekking tot de vaststelling van een gemeenschappelijk Europees kader voor renovatiepaspoorten en met betrekking tot een Unieregeling voor de waardering van de mate waarin gebouwen gereed zijn voor slimme toepassingen. Het is van bijzonder belang dat de Commissie bij haar voorbereidende werkzaamheden tot passende raadplegingen overgaat, onder meer op deskundigenniveau, en dat die raadplegingen gebeuren in overeenstemming met de beginselen die zijn vastgelegd in het Interinstitutioneel Akkoord van 13 april 2016 over beter wetgeven (26) . Met name om te zorgen voor gelijke deelname aan de voorbereiding van gedelegeerde handelingen ontvangen het Europees Parlement en de Raad alle documenten op hetzelfde tijdstip als de deskundigen van de lidstaten, en hebben hun deskundigen systematisch toegang tot de vergaderingen van de deskundigengroepen van de Commissie die zich bezighouden met de voorbereiding van de gedelegeerde handelingen. (58) Om een doeltreffende uitvoering van de bepalingen van deze richtlijn te waarborgen, ondersteunt de Commissie de lidstaten met behulp van verschillende instrumenten, zoals het instrument voor technische ondersteuning (27) , dat technische expertise op maat levert voor het ontwerpen en uitvoeren van hervormingen, onder meer die welke erop gericht zijn het jaarlijkse percentage energierenovaties van al dan niet voor bewoning bestemde gebouwen tegen 2030 te verhogen en grondige energierenovaties te bevorderen. De technische ondersteuning heeft bijvoorbeeld betrekking op de versterking van de administratieve capaciteit, de ondersteuning van beleidsontwikkeling en -uitvoering en de uitwisseling van relevante beste praktijken. (59) Daar de doelstellingen van deze richtlijn, met name de energie-efficiëntie van gebouwen verhogen en de broeikasgasemissies van gebouwen verminderen, niet voldoende door de lidstaten kunnen worden verwezenlijkt gezien de complexiteit van de gebouwensector en omdat de vereiste energie-efficiëntie onvoldoende kan worden gerealiseerd door de nationale woningmarkt, maar vanwege de omvang en de effecten van de acties beter door de Unie kunnen worden verwezenlijkt, kan de Unie, overeenkomstig het in artikel 5 van het Verdrag betreffende de Europese Unie vastgelegde subsidiariteitsbeginsel, maatregelen nemen. Overeenkomstig het in hetzelfde artikel vastgelegde evenredigheidsbeginsel gaat deze richtlijn niet verder dan nodig is om die doelstellingen ter verwezenlijken. (60) De rechtsgrondslag van dit initiatief is artikel 194, lid 2, VWEU, dat de Unie machtigt de maatregelen vast te stellen die nodig zijn om de doelstellingen van de Unie op het gebied van energiebeleid te verwezenlijken. Het voorstel draagt bij tot de energiebeleidsdoelstellingen van de Unie zoals uiteengezet in artikel 194, lid 1, VWEU, met name de verbetering van de energieprestatie en de vermindering van de broeikasgasemissies van gebouwen, hetgeen bijdraagt tot de instandhouding en de verbetering van het milieu. (61) Overeenkomstig punt 44 van het Interinstitutioneel Akkoord inzake “Beter wetgeven” moeten de lidstaten voor zichzelf en in het belang van de Unie hun eigen tabellen opstellen, die, voor zover mogelijk, het verband weergeven tussen deze richtlijn en de omzettingsmaatregelen, en deze openbaar maken. Overeenkomstig de gezamenlijke politieke verklaring van 28 september 2011 van de lidstaten en de Commissie over toelichtende stukken hebben de lidstaten zich ertoe verbonden om in gerechtvaardigde gevallen de kennisgeving van hun omzettingsmaatregelen vergezeld te doen gaan van een of meer stukken waarin het verband tussen de onderdelen van een richtlijn en de overeenkomstige delen van de nationale omzettingsinstrumenten wordt toegelicht. Met betrekking tot deze richtlijn acht de wetgever de toezending van dergelijke stukken gerechtvaardigd, in het bijzonder naar aanleiding van het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie in de zaak Commissie/België (zaak C-543/17). (62) De verplichting tot omzetting van deze richtlijn in nationaal recht dient te worden beperkt tot die bepalingen die ten opzichte van de vorige richtlijn materieel zijn gewijzigd. De verplichting tot omzetting van de ongewijzigde bepalingen vloeit voort uit de vorige richtlijn. (63) Deze richtlijn dient de verplichtingen van de lidstaten met betrekking tot de in bijlage VIII, deel B, genoemde termijnen voor de omzetting in nationaal recht en de toepassingsdata van de aldaar genoemde richtlijnen onverlet te laten, HEBBEN DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD: Artikel 1 Onderwerp 1. Deze richtlijn stimuleert de verbetering van de energieprestatie van gebouwen en de vermindering van broeikasgasemissies door gebouwen in de Unie, met als doel tegen 2050 tot een emissievrij gebouwenbestand te komen en met inachtneming van ▌ de klimatologische omstandigheden buiten het gebouw ▌, de plaatselijke omstandigheden ▌, de eisen voor de binnenmilieukwaliteit en de bijdrage van het gebouwenbestand aan de flexibiliteit aan de vraagzijde , teneinde de efficiëntie van het energiesysteem en de kostenefficiëntie te verbeteren. 2. Deze richtlijn voorziet in voorschriften met betrekking tot: a) het algemeen, gemeenschappelijk kader voor een methode voor de berekening van de geïntegreerde energieprestatie van gebouwen en gebouwunits; b) de toepassing van minimumeisen op de energieprestatie van nieuwe gebouwen en nieuwe gebouwunits; c) de toepassing van minimumeisen op de energieprestatie van: i) bestaande gebouwen en gebouwunits die een ingrijpende renovatie ondergaan; ii) tot de bouwschil behorende onderdelen van gebouwen die, na te zijn vernieuwd of vervangen, een significant effect op de energieprestatie van de bouwschil hebben; iii) technische bouwsystemen wanneer ze worden geïnstalleerd, vervangen of verbeterd; d) de toepassing van minimumnormen voor energieprestaties op bestaande gebouwen en bestaande gebouwunits, overeenkomstig de artikelen 3 en 9 ; d bis) een geharmoniseerd kader voor de beoordeling van het aardopwarmingsvermogen gedurende de levenscyclus; d ter) zonne-energie in gebouwen; d quater) de geleidelijke afschaffing van het gebruik van fossiele brandstoffen in gebouwen; e) renovatiepaspoorten; f) nationale plannen voor de renovatie van gebouwen; g) duurzame mobiliteitsinfrastructuur in en naast gebouwen; en h) slimme gebouwen; h bis) op de natuur gebaseerde oplossingen die het goede gebruik en de aanpassing van de openbare ruimte rond de gebouwen versterken met elementen zoals houtmaterialen, groendaken en groengevels en oplossingen die zijn geïnspireerd en worden ondersteund door de natuur, die tegelijkertijd milieu-, sociale en economische voordelen kunnen opleveren en helpen bij het opbouwen van weerbaarheid; i) de energieprestatiecertificering van gebouwen of gebouwunits; j) de regelmatige keuring van verwarmings-, ventilatie- en airconditioningsystemen in gebouwen; k) onafhankelijke systemen voor de controle van energieprestatiecertificaten, renovatiepaspoorten, indicatoren van gereedheid voor slimme toepassingen (smart readiness indicators) en inspectieverslagen ; k bis) de prestaties op het gebied van de binnenmilieukwaliteit van gebouwen. 3. De vereisten in deze richtlijn zijn minimumvereisten en beletten niet dat een lidstaat verdergaande maatregelen handhaaft of treft. Zulke maatregelen moeten verenigbaar zijn met het VWEU. Zij worden ter kennis van de Commissie gebracht. Artikel 2 Definities Voor de toepassing van deze richtlijn wordt verstaan onder: 1. “gebouw”: een overdekte constructie met muren waarvoor energie gebruikt wordt om het binnen milieu te regelen; 2. “emissievrij gebouw”: gebouw met een zeer hoge energieprestatie, zoals vastgesteld volgens bijlagen I en III , dat bijdraagt tot de optimalisering van het energiesysteem door flexibiliteit aan de vraagzijde, waarbij de zeer lage resterende hoeveelheid energie die nog nodig is, volledig wordt gedekt door energie uit : a) hernieuwbare bronnen, ter plaatse gegenereerd of opgeslagen; b) hernieuwbare bronnen , in de buurt gegenereerd en overeenkomstig Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED] via het net geleverd; c) een hernieuwbare-energiegemeenschap in de zin van Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED] ; of d) hernieuwbare energie en afvalwarmte van een efficiënt systeem voor stadsverwarming en -koeling, in de zin van Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED], overeenkomstig de vereisten van bijlage III; 3. “bijna-energieneutraal gebouw”: gebouw met een zeer hoge energieprestatie, zoals vastgesteld volgens bijlage I, die niet lager mag liggen dan het kostenoptimale niveau voor 2023 zoals gerapporteerd door de lidstaten overeenkomstig artikel 6, lid 2, en waarbij de dichtbij nul liggende of zeer lage hoeveelheid energie die is vereist, in zeer aanzienlijke mate wordt geleverd uit hernieuwbare bronnen, en energie die ter plaatse of dichtbij uit hernieuwbare bronnen wordt geproduceerd, bevat; 3 bis. “slechtst presterend gebouw”: een in energieprestatieklasse E, F of G geklasseerd gebouw; 3 ter. “passief systeem”: een ontwerpbeginsel of bouwelement dat de energieprestatie of een of meer parameters voor het binnenmilieu in stand houdt of verbetert zonder hulp van een energiebron; 4. “minimumnormen voor energieprestaties”: regels op grond waarvan bestaande gebouwen moeten voldoen aan een energieprestatie-eis als onderdeel van een breed renovatieplan voor een gebouwenbestand of op een triggermoment op de markt (verkoop of huur), in een bepaalde periode of tegen een specifieke datum, in overeenstemming met het beginsel “energie-efficiëntie eerst”, als gevolg waarvan de renovatie van een bestaand gebouw in gang wordt gezet; 4 bis. “energie-efficiëntie eerst”: energie-efficiëntie eerst zoals gedefinieerd in artikel 2, punt 18), van Verordening (EU) 2018/1999; 5. “openbare organen”: overheidsinstanties zoals gedefinieerd in artikel 2, lid 10, van Richtlijn (EU) .../... [herschikte EED]; 6. “technisch bouwsysteem”: technische uitrusting voor ruimteverwarming, ruimtekoeling, ventilatie, warm water voor huishoudelijke doeleinden, ingebouwde verlichting, gebouwautomatisering en -controle, elektrisch aangedreven zonwering, elektrische installaties, laadstations voor elektrische voertuigen, opwekking en opslag van hernieuwbare energie ter plaatse, of een combinatie daarvan, met inbegrip van systemen die gebruikmaken van energie uit hernieuwbare bronnen, van een gebouw of gebouwunit; 6 bis. “flexibiliteit aan de vraagzijde”: het vermogen van actieve afnemers om op externe signalen te reageren en hun energieopwekking en -verbruik, afzonderlijk of via aggregatie, op dynamische en tijdafhankelijke wijze aan te passen, hetgeen mogelijk is aan de hand van slimme, gedecentraliseerde energiebronnen, met inbegrip van vraagbeheer, energieopslag en gedistribueerde productie van hernieuwbare energie, ter ondersteuning van een betrouwbaarder, duurzamer en efficiënter energiesysteem; 6 ter. “koelingssysteem”: een combinatie van de passieve en actieve bestanddelen die nodig zijn voor een vorm van inpandige luchtbehandeling waardoor de temperatuur wordt verlaagd; 6 quater. “elektrische installatie”: een systeem bestaande uit vaste onderdelen, met inbegrip van schakelborden, elektrische kabels, aardingssystemen, stopcontacten, schakelaars en verlichtingsarmaturen, die tot doel hebben de elektrische stroom in een gebouw naar alle gebruikspunten te distribueren of elektriciteit die ter plaatse is opgewekt te gebruiken of te transporteren; 6 quinquies. “systeemefficiëntie”: de selectie van energie-efficiënte oplossingen die een kosteneffectief decarbonisatietraject, extra flexibiliteit en een efficiënt gebruik van hulpbronnen mogelijk maken; 6 sexies. “ventilatiesysteem”: een combinatie van de bestanddelen die nodig zijn om de binnenlucht met buitenlucht te verversen; 7. “systeem voor gebouwautomatisering en -controle”: een systeem dat alle producten, software en technische diensten omvat die het energie-efficiënt, zuinig en veilig functioneren van technische bouwsystemen kunnen ondersteunen door middel van automatische controles en het vergemakkelijken van het handmatig beheer van die technische bouwsystemen; 8. “energieprestatie van een gebouw”: de berekende of van de meter afgelezen hoeveelheid energie die nodig is om aan de vraag naar energie te voldoen die verband houdt met een normaal gebruik van het gebouw, waaronder energie die wordt gebruikt voor verwarming, koeling, ventilatie, warmwatervoorziening, verlichting en technische bouwsystemen ; 9. “primaire energie”: energie uit hernieuwbare en niet-hernieuwbare bronnen die geen omzetting of transformatie heeft ondergaan; 9 bis. “finale energie”: energie uit hernieuwbare of niet-hernieuwbare bronnen die een conversie- of transformatieproces heeft ondergaan om te waarborgen dat zij klaar is voor verbruik en levering aan eindgebruikers; 9 ter. “van de meter afgelezen”: gemeten door een relevant apparaat, zoals een energiemeter, een stroommeter, een apparaat voor stroommeting en -monitoring of een elektriciteitsmeter; 10. “niet-hernieuwbare primaire-energiefactor”: niet-hernieuwbare primaire energie voor een bepaalde energiedrager, met inbegrip van de geleverde energie en de berekende energieverliezen als gevolg van de levering van energie aan de gebruikspunten, gedeeld door de geleverde energie; 11. “hernieuwbare primaire-energiefactor”: hernieuwbare primaire energie uit een plaatselijke, dichtbije of verafgelegen energiebron die via een bepaalde energiedrager wordt geleverd, met inbegrip van de geleverde energie en de berekende energieverliezen als gevolg van de levering van energie aan de gebruikspunten, gedeeld door de geleverde energie; 12. “totale primaire-energiefactor”: de gewogen som van de hernieuwbare en niet-hernieuwbare primaire-energiefactoren voor een bepaalde energiedrager; 13. “energie uit hernieuwbare bronnen” of “hernieuwbare energie” : energie uit hernieuwbare niet-fossiele bronnen als gedefinieerd in artikel 2, punt 1), van Richtlijn (EU) 2018/2001 ; 14. “bouwschil”: de geïntegreerde onderdelen die de binnenruimte van een gebouw scheiden van de buitenwereld; 15. “gebouwunit”: gedeelte, verdieping of appartement in een gebouw dat is ontworpen of gewijzigd om afzonderlijk te worden gebruikt; 16. “onderdeel van een gebouw”: technisch bouwsysteem of een onderdeel van de bouwschil; 17. “woning”: een fysieke ruimte bestaande uit een kamer of een reeks kamers in een permanent gebouw of een structureel afgescheiden gedeelte van een gebouw dat ontworpen is voor bewoning en uitvoering van algemene levensverrichtingen door één particulier huishouden gedurende het hele jaar; 18. “renovatiepaspoort”: document met een op maat gesneden stappenplan voor de grondige renovatie van een specifiek gebouw in een maximaal aantal stappen met het oog op de transformatie van het gebouw tot een emissievrij gebouw uiterlijk in 2050 ; 19. “grondige renovatie”: renovatie in overeenstemming met het beginsel “energie-efficiëntie eerst” en inspanningen om de tijdens de renovatie gegenereerde broeikasgasemissies gedurende de levenscyclus te verminderen, waarbij de nadruk ligt op essentiële gebouwelementen, zoals muur-, dak- en vloerisolatie, vervanging van buitenschrijnwerk, ventilatie- en verwarmings- of verwarmingssystemen, en behandeling van thermische bruggen, om te zorgen voor het nodige comfort van de bewoners in de zomer en de winter, of een renovatie die resulteert in een vermindering van de primaire energievraag met ten minste 60 % voor de slechtst presterende gebouwen waarvoor het technisch en economisch niet haalbaar is om de normen van een emissievrij gebouw te halen, en die een gebouw of gebouweenheid transformeert: a) vóór 1 januari 2027 , tot een bijna-energieneutraal gebouw; b) vanaf 1 januari 2027 , tot een emissievrij gebouw; 20. “gefaseerde grondige renovatie”: grondige renovatie die wordt uitgevoerd in een maximaal aantal stappen zoals beschreven in een renovatiepaspoort overeenkomstig artikel 10, hetgeen het gebruik van energieprestatiecontracten kan omvatten ; 21. “ingrijpende renovatie”: de renovatie van een gebouw, waarbij, afhankelijk van de keuze van een lidstaat : a) de totale kosten van de renovatie met betrekking tot de bouwschil of de technische bouwsystemen hoger zijn dan 25 % van de waarde van het gebouw, exclusief de grond; of b) meer dan 25 % van de oppervlakte van de bouwschil een renovatie ondergaat; ▌ 22. “operationele broeikasgasemissies”: broeikasgasemissies die samenhangen met het energieverbruik van de technische bouwsystemen tijdens het gebruik en de exploitatie van het gebouw; 23. “broeikasgasemissies gedurende de gehele levenscyclus”: de gecombineerde broeikasgasemissies die verband houden met het gebouw, in alle fasen van de levenscyclus ervan, rekening houdend met de voordelen van hergebruik en recycling aan het einde van de levensduur , van “wieg” (de winning van de grondstoffen die worden gebruikt bij de bouw van het gebouw), via de productie en verwerking van materialen en de operationele fase van het gebouw, tot “einde van de levensduur” (ontmanteling van het gebouw en hergebruik, recycling, andere nuttige toepassingen en verwijdering van de materialen); 24. “aardopwarmingsvermogen (global warming potential of GWP)”: indicator voor de kwantificering van de potentiële bijdrage van een gebouw aan de opwarming van de aarde gedurende de gehele levenscyclus van het gebouw; 25. “gescheiden prikkels”: gescheiden prikkels zoals gedefinieerd in artikel 2, punt 52, van [herschikte EED]; 26. “energiearmoede”: energiearmoede zoals gedefinieerd in artikel 2, punt 49, van [herschikte EED]; 27. “kwetsbare huishoudens”: huishoudens die in energiearmoede verkeren of het risico lopen in energiearmoede te belanden, of huishoudens, met inbegrip van huishoudens met een lager middeninkomen, die aanzienlijke gevolgen ondervinden van de kosten van de transitie en niet over de middelen beschikken om het gebouw waarin zij wonen te renoveren; 28. “Europese norm of EN-norm ”: een door het Europees Comité voor normalisatie, het Europees Comité voor elektrotechnische normalisatie of het Europees Instituut voor telecommunicatienormen goedgekeurde en voor publiek gebruik ter beschikking gestelde norm; 29. “energieprestatiecertificaat”: een door een lidstaat, of door een door deze lidstaat aangewezen rechtspersoon erkend certificaat waarin het resultaat van de berekening van de energie - en klimaat prestatie van een gebouw of gebouwunit is opgenomen, welke is berekend volgens een overeenkomstig artikel 4 goedgekeurde methodologie; 30. “warmtekrachtkoppeling”: gelijktijdige opwekking in één proces van thermische energie en elektrische of mechanische energie; 31. “kostenoptimaal niveau”: het energieprestatieniveau dat gedurende de geraamde economische levensduur de laagste kosten met zich meebrengt, vastgesteld aan de hand van de kostenoptimale methodologie, waarbij: a) de laagste kosten worden bepaald aan de hand van: i) de categorie en het gebruik van het betrokken gebouw; ii) de energiegerelateerde investeringskosten op basis van officiële prognoses; iii) de onderhouds- en bedrijfskosten, met inbegrip van energiekosten, rekening houdend met de kosten van broeikasgasemissierechten; iv) de externe milieu- en gezondheidskosten van energieverbruik; v) inkomsten van ter plaatse geproduceerde energie, waar van toepassing; vi) kosten voor afvalbeheer, waar van toepassing; ▌ vi bis) de sociale neveneffecten van de renovatie, bouw of sloop van gebouwen, met inbegrip van de aanpassing van bebouwde gebieden; b) de geraamde economische levensduur door elke lidstaat wordt bepaald en deze betrekking heeft op de resterende geraamde economische levensduur van een gebouw, waarbij de energieprestatie-eisen voor het gebouw in zijn geheel worden vastgesteld, hetzij op de geraamde economische levensduur van een onderdeel van een gebouw, waarbij de energieprestatie-eisen voor afzonderlijke onderdelen van gebouwen worden vastgesteld. Het kostenoptimale niveau ligt binnen het scala van prestatieniveaus waar de berekende kosten-batenanalyse over de geraamde economische levensduur positief is; 32. “laadpunt”: laadpunt als gedefinieerd in artikel 2, punt 41), van [AFIR]; 32 bis. “voorbekabeling”: alle maatregelen die nodig zijn om de installatie van oplaadpunten mogelijk te maken, met inbegrip van gegevensoverdracht, kabeltracés, ruimten voor transformatoren en elektriciteitsmeters, en aanpassing van het schakelbord; 33. “geïsoleerd microsysteem”: systeem met een verbruik van minder dan 500 GWh in 2022, zonder interconnectie met andere systemen; 34. “slim opladen”: slim opladen zoals gedefinieerd in artikel 2, lid 14 terdecies, van Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED]; 35. “tweerichtingsladen”: tweerichtingsladen zoals gedefinieerd in artikel 2, lid 14 quindecies, van Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED]; 35 bis. “digitaal verbonden laadpunt”: een laadpunt dat in realtime informatie kan verzenden en ontvangen, dat in twee richtingen met het elektriciteitsnet en met het elektrisch voertuig kan communiceren, en dat op afstand kan worden gemonitord en beheerd, onder meer om de laadsessie te starten en te stoppen en om de elektriciteitsstromen te meten; 36. “normen voor hypotheekportefeuilles”: mechanismen die hypotheekverstrekkers, met inbegrip van banken, beleggers en andere relevante financiële instellingen, zoals eindhouders van hypotheken in special purpose vehicles, securitisatiemaatschappijen en andere intermediaire instanties, ertoe verplichten een traject uit te stippelen om de mediane energieprestatie van de portefeuille van gebouwen van door hun hypotheken gedekte gebouwen tegen 2030 en 2050 te verhogen , om betrouwbare, empirisch onderbouwde en betaalbare oplossingen voor hun klanten te waarborgen, in overeenstemming met de decarbonisatieambitie van de Unie, de nationale plannen voor de renovatie van gebouwen en de desbetreffende energiedoelstellingen op het gebied van energieverbruik in gebouwen, waarbij wordt uitgegaan van de definitie van duurzame economische activiteiten in de EU-taxonomie, en in overeenstemming met de energieprestatiecertificaten en het aardopwarmingspotentieel, overeenkomstig deze richtlijn ; 36 bis. “financiële “pay-as-you-save”-regeling”: een leenregeling die uitsluitend gericht is op verbeteringen van de energieprestaties, waarbij de aflossingen van de lening op jaarbasis niet hoger zijn dan het monetaire equivalent van de jaarlijkse energiebesparingen, rekening houdend met de indexering van de energiekosten en de herfinanciering van de lening; 36 ter. “energiebenchmark voor gebouwen”: een informatieplatform voor het openbaar maken van de energieprestaties en het jaarlijkse verbruik van afzonderlijke gebouwen met meerdere units in de loop van de tijd ten opzichte van soortgelijke gebouwen of ten opzichte van gemodelleerde simulaties van een overeenkomstig een specifieke norm gebouwd referentiegebouw (zoals een minimumnorm voor energieprestaties), waarbij gebruik wordt gemaakt van de reeks energieprestatieklassen; 37. “digitaal gebouwlogboek”: gemeenschappelijk register voor alle relevante gebouwgegevens, met inbegrip van gegevens met betrekking tot de energieprestaties, zoals energieprestatiecertificaten, renovatiepaspoorten en indicatoren van gereedheid voor slimme toepassingen, alsook met betrekking tot het aardopwarmingspotentieel en de binnenmilieukwaliteit, aan de hand waarvan weloverwogen beslissingen kunnen worden genomen en informatie kan worden gedeeld binnen de bouwsector, tussen eigenaren en bewoners van gebouwen, financiële instellingen en overheidsinstanties; 38. “airconditioningsysteem”: een combinatie van de bestanddelen die nodig zijn voor een vorm van inpandige luchtbehandeling, waardoor de temperatuur wordt geregeld of kan worden verlaagd; 39. “verwarmingssysteem”: een combinatie van de bestanddelen die nodig zijn voor een vorm van inpandige luchtbehandeling, waardoor de temperatuur wordt verhoogd; 40. “warmtegenerator”: het onderdeel van een verwarmingssysteem dat nuttige warmte genereert voor in bijlage I genoemde toepassingen via één of meerdere van de volgende processen: a) de verbranding van brandstof in bijvoorbeeld een cv-ketel; b) het joule-effect, dat plaatsvindt in de verwarmingselementen van een verwarmingssysteem met elektrische weerstand; c) het opvangen van warmte uit de lucht, ventilatieafvoerlucht, of een water- of aardwarmtebron met behulp van een warmtepomp; 40 bis. “warmtepomp”: een machine, toestel of installatie die/dat warmte van een bron, zoals de lucht, het water of de bodem, overdraagt aan putten, zoals gebouwen of industriële installaties, voor het leveren van verwarming, koeling of warm water voor huishoudelijk gebruik; 41. “energieprestatiecontract”: een energieprestatiecontract zoals gedefinieerd in artikel 2, punt 29, van Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED]; 42. “cv-ketel”: het geheel van ketellichaam en brander dat de verbrandingswarmte op vloeistoffen overbrengt; 43. “nominaal vermogen”: het maximale verwarmingsvermogen, uitgedrukt in kW, dat door de fabrikant voor continu gebruik is aangegeven en gegarandeerd, waarbij het door hem aangegeven nuttig rendement wordt gehaald; 44. “stadsverwarming of -koeling”: de distributie van thermische energie in de vorm van stoom, warm water of gekoelde vloeistoffen vanuit een centrale productie-installatie via een netwerk dat verbonden is met meerdere gebouwen of locaties, voor het verwarmen of koelen van ruimten of processen; 44 bis. “geïntegreerd district”: een wijk die is uitgekozen op basis van een analyse van het gebouwenbestand, rekening houdend met het specifieke potentieel van dat gebied voor energie-efficiëntiemaatregelen, door middel van duidelijke en meetbare doelstellingen, waarbij modelroutekaarten voor de renovatie van soortgelijke gebouwtypen worden opgesteld, in aansluiting op een adequate analyse van de plaatselijke omstandigheden, teneinde een snelle, middelenefficiënte en onderling gecoördineerde transformatie van gebouwen tot stand te brengen, evenals andere aspecten, zoals de sociale structuur, de economische en milieuomstandigheden en de energievoorzieningsinfrastructuur van gebouwen; 45. “bruikbare vloeroppervlakte”: de oppervlakte van de vloer van een gebouw die vereist is als parameter voor het kwantificeren van specifieke gebruiksomstandigheden uitgedrukt per vloeroppervlakte-eenheid en voor het toepassen van vereenvoudigingen en indelings- en de (her)bestemmingsregels , rekening houdend met de nationale, Europese en internationale normen ; 45 bis. “afvalwarmte”: onvermijdelijke warmte die als bijproduct in industriële of stroomopwekkingsinstallaties of in de tertiaire sector wordt opgewekt, die ongebruikt terecht zou komen in lucht of water zonder verbinding met een stadsverwarmings- of -koelingssysteem, wanneer een warmtekrachtkoppelingsproces is gebruikt of zal worden gebruikt of warmtekrachtkoppeling niet haalbaar is; 46. “referentievloeroppervlakte”: de vloeroppervlakte die als referentiegrootte wordt gebruikt voor de beoordeling van de energieprestatie van een gebouw, berekend als de som van de bruikbare vloeroppervlakte van de ruimten binnen de bouwschil die voor de beoordeling van de energieprestatie is gespecificeerd; 47. “beoordelingsgrens”: de grens waarop de geleverde en de geëxporteerde energie worden gemeten of beoordeeld; 48. “ter plaatse”: het terrein en de grond waarop het gebouw zich bevindt en het gebouw zelf; 49. “dichtbij geproduceerde energie uit hernieuwbare bronnen”: energie uit hernieuwbare bronnen die is geproduceerd binnen een perimeter, op lokaal of wijkniveau, rond het beoordeelde gebouw, die aan alle volgende voorwaarden voldoet: a) de energie kan alleen binnen die perimeter op lokaal of districtsniveau worden gedistribueerd en gebruikt via een speciaal distributienetwerk; b) er kan een specifieke primaire-energiefactor worden berekend die alleen geldt voor de energie uit hernieuwbare bronnen die binnen die perimeter op lokaal of districtsniveau wordt geproduceerd; en c) de energie kan ter plaatse voor het beoordeelde gebouw worden gebruikt door middel van een speciale aansluiting op de energieproductiebron, waarbij die speciale aansluiting specifieke apparatuur vereist voor de veilige levering en de meting van energie voor het eigen gebruik van het beoordeelde gebouw; 50. “diensten in verband met de energieprestatie van gebouwen of EPB-diensten”: diensten zoals verwarming, koeling, ventilatie, warm water voor huishoudelijke doeleinden en verlichting en andere waarvan het energieverbruik in aanmerking wordt genomen voor de energieprestatie van gebouwen; 51. “energiebehoeften”: de energie die moet worden geleverd aan of onttrokken uit een geklimatiseerde ruimte om de gewenste ruimtecondities gedurende een bepaalde tijd te handhaven, met inachtneming van de transmissie- en ventilatieverliezen en de zonne- en interne winsten overeenkomstig de EN-normen, zonder rekening te houden met eventuele inefficiënties van technische bouwsystemen; 52. “energieverbruik”: energietoevoer naar een technisch bouwsysteem dat een EPB-dienst levert die bedoeld is om in een energiebehoefte te voorzien; 53. “voor eigen gebruik”: deel van ter plaatse of dichtbij geproduceerde hernieuwbare energie dat gelijktijdig door technische systemen ter plaatse wordt gebruikt voor EPB-diensten; 54. “andere toepassingen ter plaatse”: energie die ter plaatse wordt gebruikt voor andere doeleinden dan EPB-diensten, zoals apparaten, diverse en hulpbelastingen, thuisbatterijen, energieopslagsystemen, of laadpunten voor elektromobiliteit; 55. “rekeninterval”: het discrete tijdsinterval dat wordt gebruikt voor de berekening van de energieprestatie; 56. “geleverde energie”: energie, uitgedrukt per energiedrager, die door de beoordelingsgrens heen wordt geleverd aan de technische bouwsystemen om te voorzien in de in aanmerking genomen toepassingen of om de geëxporteerde energie te produceren; 57. “geëxporteerde energie”: het aandeel van de hernieuwbare energie dat naar het energienet wordt geëxporteerd in plaats van ter plaatse te worden gebruikt voor eigen gebruik of voor andere toepassingen ter plaatse, uitgedrukt per energiedrager en per primaire-energiefactor ; 57 bis. “secundair materiaal”: materiaal dat uit eerder gebruik of uit afval is teruggewonnen ter vervanging van primaire materialen zoals gedefinieerd in de bouwkadernorm EN 15643; 57 ter. “fietsparkeerplaats”: een voor minstens één fiets bestemde ruimte die een veilige en gemakkelijke stallingsmogelijkheid biedt voor diverse soorten fietsen en die verlicht en beschermd tegen weersinvloeden kan zijn; 57 quater. “aanpalende parkeerruimte”: een voor gebruik door bewoners, bezoekers of werknemers van een gebouw bestemde parkeerruimte die zich op het eigendomsgebied of in de directe nabijheid van het gebouw bevindt; 57 quinquies. “circulariteit”: de vermindering van de behoefte aan winning van nieuwe materialen door de vraag naar nieuwe materialen te verminderen, door gebruikte materialen te repareren, herbestemmen, hergebruiken en recyclen en door de levensduur van producten en gebouwen te verlengen; 57 sexies. “toereikendheid”: het tot een minimum beperken van de vraag naar energie, materialen, grond, water en andere natuurlijke hulpbronnen gedurende de levenscyclus van gebouwen en goederen; 57 septies. “materiaalstaat”: een register met betrekking tot het type, de bron en de hoeveelheid van voor de bouw of renovatie van een gebouw gebruikte bouwproducten en -materialen die van invloed zijn op de thermische prestaties, de technische efficiëntie van het systeem in overeenstemming met bijlage I, alsmede de brandprestaties en de binnenmilieukwaliteit; 57 octies. “binnenmilieukwaliteit”: een reeks parameters met betrekking tot een gebouw, waaronder binnenluchtkwaliteit, thermisch comfort, verlichting en akoestiek, die van invloed zijn op de gezondheid en het welzijn van de gebruikers van een gebouw; 57 nonies. “gezond binnenklimaat”: het binnenklimaat van een gebouw dat de gezondheid, het comfort en het welzijn van de gebruikers optimaliseert in overeenstemming met specifieke prestatieniveaus, onder meer met betrekking tot daglicht, binnenluchtkwaliteit en thermisch comfort, zoals het beperken van oververhitting en het verbeteren van de akoestische kwaliteit. Artikel 3 Nationaal plan voor de renovatie van gebouwen 1. Elke lidstaat stelt een nationaal plan voor de renovatie van gebouwen vast om ervoor te zorgen dat vóór het einde van 2050 het nationale bestand van zowel openbare als particuliere al dan niet voor bewoning bestemde gebouwen tot een in hoge mate energie-efficiënt en koolstofvrij gebouwenbestand is gerenoveerd met als doel de transformatie van bestaande gebouwen in emissievrije gebouwen. Elk plan voor de renovatie van gebouwen is in overeenstemming met het beginsel “energie-efficiëntie eerst” en omvat: a) een overzicht van het nationale gebouwenbestand voor verschillende gebouwtypen, met inbegrip van hun aandeel in het gebouwenbestand, in het bijzonder gebouwen die zijn gecategoriseerd als officieel beschermd als onderdeel van een aangewezen omgeving of vanwege hun bijzondere architecturale of historische waarde , bouwperioden en klimaatzones van elke lidstaat, op basis, waar passend, van statistische steekproeven , energie- en levenscyclus-GWP-benchmarking en de nationale databank voor energieprestatiecertificaten overeenkomstig artikel 19, een overzicht van marktbelemmeringen en gevallen van marktfalen, het aandeel kwetsbare huishoudens , en een overzicht van de capaciteit in de bouwsector en de sectoren energie-efficiëntie en hernieuwbare energie, alsmede de beschikbaarheid van centrale aanspreekpunten in overeenstemming met artikel 15 bis van deze richtlijn en artikel 21, lid 2 bis, van Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED]; a bis) een overzicht van het ten uitvoer gelegde en geplande beleid, met inbegrip van het beleid in het kader van het pact voor vaardigheden dat is uiteengezet in de mededeling van de Commissie van 1 juli 2020 getiteld “Europese vaardighedenagenda voor duurzaam concurrentievermogen, sociale rechtvaardigheid en veerkracht”, om de beschikbaarheid van gekwalificeerde beroepsbeoefenaars in de bouw-, efficiëntie- en hernieuwbare-energiesector te vergroten en investeringen in de ontwikkeling van de vereiste vaardigheden te stimuleren, met inbegrip van bij- of omscholing en gerichte opleidings- en onderwijsprogramma’s, voor zowel publieke als particuliere belanghebbenden, op basis van een kwantitatieve en kwalitatieve beoordeling aan de hand van de in bijlage II vermelde kernprestatie-indicatoren, om te voldoen aan de doelstellingen, in overeenstemming met deze richtlijn en de daaruit voortvloeiende marktbehoeften voor geschoolde professionals in de bouw- en renovatiesector; b) een routekaart met nationaal vastgestelde streefcijfers, meetbare voortgangsindicatoren en specifieke tijdschema’s zodat alle bestaande gebouwen tegen 2030, 2040 en 2050 hogere energieprestatieklassen bereiken , met het oog op de doelstelling van klimaatneutraliteit in 2050, om te zorgen voor een zeer energie-efficiënt en koolstofvrij nationaal gebouwenbestand en de transformatie van bestaande gebouwen tot emissievrije gebouwen tegen 2050; c) een overzicht van de uitgevoerde en geplande beleidslijnen en maatregelen, met inbegrip van de duur ervan, in overeenstemming met de uitvoering van de routekaart uit hoofde van punt b) van deze alinea, met inbegrip van de beleidslijnen en maatregelen die zijn uiteengezet in de geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen die overeenkomstig artikel 3 van Verordening (EU) 2018/1999 bij de Commissie zijn aangemeld, met bijzondere aandacht voor kwetsbare huishoudens en mensen die in sociale woningen wonen ; d) een gedetailleerde routekaart tot 2050 met betrekking tot de investeringsbehoeften voor de uitvoering van het plan voor de renovatie van gebouwen, de openbare en particuliere financieringsbronnen en -maatregelen en de administratieve middelen voor de renovatie van gebouwen , met inbegrip van de plannen die zijn uiteengezet in de nationale energie- en klimaatplannen die overeenkomstig artikel 3 van Verordening (EU) 2018/1999 bij de Commissie zijn aangemeld; d bis) een routekaart voor het terugdringen van energiearmoede en voor behaalde energiebesparingen bij kwetsbare huishoudens en mensen die in sociale woningen wonen, met inbegrip van nationaal vastgestelde streefcijfers en een overzicht van de uitgevoerde en geplande beleidslijnen en financieringsmaatregelen ter ondersteuning van de uitbanning van energiearmoede. 1 bis. De in lid 1, tweede alinea, punt b), bedoelde routekaart omvat: a) nationale streefcijfers en emissies gedurende de hele levenscyclus voor verschillende gebouwtypologieën, die moeten worden vastgesteld na de algemene inventarisatie voor de jaren 2025, 2030, 2035 en 2040 , in overeenstemming met het in de Overeenkomst van Parijs vastgestelde palradmechanisme en een routekaart voor prestaties gedurende de gehele levenscyclus tegen 2050 die strookt met de doelstelling om de opwarming van de aarde tot 1,5 °C te beperken, alsook indicatieve nationale doelstellingen die gericht zijn op de grondige renovatie van ten minste 35 miljoen gebouwunits tegen 2030, ter ondersteuning van het bereiken van een jaarlijks energierenovatiepercentage van 3 % of meer voor de periode tot 2050 ; b) de geraamde beschikbaarheid van bouwmaterialen en renovatiematerialen, met inbegrip van geprefabriceerde bouwonderdelen, zoals isolerende materialen, materialen met geïntegreerde fotovoltaïsche panelen, materialen met gerecycleerde inhoud, secundaire bouwmaterialen en, indien van toepassing, lokale duurzame materialen, alsmede nationale streefcijfers voor het circulaire gebruik van materialen, gerecycleerde inhoud en secundaire materialen overeenkomstig Verordening (EU) nr. 305/2011 (28) , en toereikendheid voor elke periode van vijf jaar; c) het primaire en het finale energieverbruik van het nationale gebouwenbestand en de broeikasgasemissiereducties ervan; d) specifieke tijdschema’s zodat gebouwen tegen 2030 en elke vijf jaar daaropvolgend hogere energieprestatieklassen bereiken dan die van artikel 9, lid 1, in overeenstemming met het traject om het nationale gebouwenbestand te transformeren tot emissievrije gebouwen; e) een overzicht van de potentiële kostenefficiëntie, de beschikbaarheid en de verwachte productie en consumptie van hernieuwbare energie voor de verwarming en koeling van gebouwen, uitgesplitst naar technologie en brandstof; f) nationale streefcijfers voor de bouw en renovatie van stadsverwarmings- en -koelingssystemen overeenkomstig de uitgebreide beoordeling van het potentieel inzake verwarming en koeling als bedoeld in artikel 23 van Richtlijn (EU) …/... [herschikte EED]; g) een tijdschema met streefcijfers voor de uitrol van zonne-energie en warmtepompen in gebouwen, in overeenstemming met artikel 9 bis; h) nationale plannen om het gebruik van fossiele brandstoffen in gebouwen af te schaffen, met het oog op een geplande uitfasering tegen 2035, en indien dit niet haalbaar is, en dit aan de Commissie werd aangetoond, tegen 2040 ; i) een op feitelijke gegevens gebaseerde raming van de verwachte energiebesparing , broeikasgasemissiereducties en voordelen in ruimere zin , hetgeen ook de binnenmilieukwaliteit omvat, eventueel op basis van een geïntegreerde districtsbenadering; j) en ramingen van de bijdrage van het plan voor de renovatie van gebouwen aan het behalen van het bindende nationale streefcijfer van de lidstaat voor broeikasgasemissies op grond van Verordening (EU) .../… [herziene verordening inzake de verdeling van de inspanningen], de energie-efficiëntiestreefcijfers van de Unie overeenkomstig Richtlijn (EU) …/…. [herschikte EED], de streefcijfers voor hernieuwbare energie van de Unie, met inbegrip van het ▌ streefcijfer voor het aandeel energie uit hernieuwbare bronnen in de gebouwensector overeenkomstig Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED], en de klimaatdoelstelling voor 2030 en de doelstelling inzake klimaatneutraliteit voor 2050 van de Unie overeenkomstig Verordening (EU) 2021/1119 ; 2. Elke lidstaat stelt om de vijf jaar aan de hand van het model in bijlage II een ontwerp van zijn plan voor de renovatie van gebouwen op en dient dit in bij de Commissie. Elke lidstaat dient het ontwerp van zijn plan voor de renovatie van gebouwen in samen met het in artikel 9 van Verordening (EU) 2018/1999 bedoelde ontwerp van het geïntegreerde nationale energie- en klimaatplan, en zijn uitgebreide verwarmings- en koelingsbeoordeling uit hoofde van artikel 23 van Richtlijn (EU).../... [herschikte EED], en , indien de lidstaat een ontwerp van actualisering indient, van het in artikel 14 van ▌ Verordening (EU) 2018/1999 bedoelde ontwerp van actualisering. In afwijking van artikel 9, lid 1, en artikel 14, lid 1, van die verordening en afhankelijk van de afzonderlijke raadpleging waarin lid 3 van dit artikel voorziet, dienen de lidstaten het eerste ontwerp van het plan voor de renovatie van gebouwen uiterlijk op 30 juni 2024 in bij de Commissie. 3. Ter ondersteuning van de ontwikkeling van zijn plan voor de renovatie van gebouwen betrekt elke lidstaat de regionale en lokale autoriteiten bij het opstellen van het plan voor de renovatie van gebouwen om de opname van lokale actieplannen of investeringen te vergemakkelijken, en houdt hij , voordat hij het ontwerp van dat plan indient bij de Commissie, een openbare raadpleging over zijn ontwerp van het plan. Bij de openbare raadpleging worden met name lokale en regionale autoriteiten en andere sociaal-economische partners betrokken, waaronder het maatschappelijk middenveld en instanties die met kwetsbare huishoudens werken . De openbare raadpleging behelst evaluaties vooraf en achteraf van het plan voor de renovatie van gebouwen en omvat opties voor de vormgeving van de beleidsmaatregelen, programma’s en stimulansen van overheidswege, alsook sociale waarborgen die de in artikel 15 bedoelde waarborgen kunnen omvatten, om de toegankelijkheid, geschiktheid en betaalbaarheid van de renovatieoplossingen te waarborgen. Elke lidstaat voegt een samenvatting van de resultaten van de openbare raadpleging als bijlage bij zijn ontwerp van het nationale plan voor de renovatie van gebouwen. Elke lidstaat houdt naar behoren rekening met de standpunten van de belanghebbenden die in de evaluaties vooraf en achteraf naar voren zijn gebracht, en legt uit hoe deze in zijn definitieve plan voor de renovatie van gebouwen zijn terug te zien. 4. De Commissie beoordeelt het ontwerp van de nationale plannen voor de renovatie van gebouwen, waarbij zij met name nagaat of: a) het ambitieniveau van de nationaal vastgestelde streefcijfers toereikend is en in overeenstemming is met de nationale verbintenissen inzake klimaat en energie die zijn vastgelegd in de nationale geïntegreerde energie- en klimaatplannen; b) de beleidslijnen en maatregelen volstaan om de nationaal vastgestelde streefcijfers te halen; c) de toewijzing van budgettaire en administratieve middelen volstaat voor de uitvoering van het plan; c bis) de voorwaarden voor de functionerende financieringsregelingen voor renovatie toereikend zijn voor het bereiken van de nationale doelstelling ter beperking van energiearmoede en voor de succesvolle inclusie van energiearme consumenten en kwetsbare huishoudens; c ter) het plan naar behoren rekening houdt met de doelstellingen van Richtlijn 2008/50/EG (29) en zorgt voor overeenstemming met de toepasselijke wetgeving en de bescherming van het milieu en de menselijke gezondheid; c quater) in het plan prioriteit wordt gegeven aan de slechtst presterende gebouwen die voor bewoning worden gebruikt; d) de openbare raadpleging op grond van lid 3 voldoende inclusief is geweest; ▌ e) het plan voldoet aan de voorschriften van lid 1 en in overeenstemming zijn met het model in bijlage II ; e bis) nationale en lokale autoriteiten technische bijstand nodig hebben om de uitvoering van deze plannen te vergemakkelijken; e ter) het plan voorziet in voldoende geschoolde werknemers en doeltreffende initiatieven op het gebied van scholing en opleiding. Na raadpleging van het bij artikel 30 ingestelde comité kan de Commissie de lidstaten landspecifieke aanbevelingen doen overeenkomstig artikel 9, lid 2, en artikel 34 van Verordening (EU) 2018/1999. Met betrekking tot het eerste ontwerp van het plan voor de renovatie van gebouwen kan de Commissie uiterlijk zes maanden na de indiening van het plan door een lidstaat aan die lidstaat landspecifieke aanbevelingen doen. 5. Bij elke herziening houdt de lidstaat in zijn definitieve plan voor de renovatie van gebouwen rekening met de eventuele aanbevelingen van de Commissie. Een lidstaat die besluit geen gevolg te geven aan een aanbeveling of een aanzienlijk deel daarvan, motiveert dit tegenover de Commissie en maakt zijn redenen openbaar. 6. Elke lidstaat dient om de vijf jaar zijn plan voor de renovatie van gebouwen in bij de Commissie, met gebruikmaking van het model in bijlage II. Elke lidstaat dient zijn plan voor de renovatie van gebouwen in , samen met het in artikel 3 van Verordening (EU) 2018/1999 bedoelde geïntegreerde nationale energie- en klimaatplan, en, indien de lidstaat een actualisering indient, van de in artikel 14 van die verordening bedoelde actualisering. In afwijking van artikel 3, lid 1, en artikel 14, lid 2, van die verordening dienen de lidstaten het eerste ontwerp van het plan voor de renovatie van gebouwen uiterlijk op 30 juni 2024 in bij de Commissie en de definitieve plannen voor de renovatie van gebouwen uiterlijk op 30 juni 2025. 7. Elke lidstaat voegt nadere informatie over de uitvoering van zijn meest recente langetermijnrenovatiestrategie of plan voor de renovatie van gebouwen als bijlage bij zijn ▌ definitieve plan voor de renovatie van gebouwen. Elke lidstaat geeft aan of zijn nationale streefcijfers zijn gehaald. 8. Elke lidstaat neemt in zijn geïntegreerde nationale energie- en klimaatvoortgangsverslagen overeenkomstig de artikelen 17 en 21 van Verordening (EU) 2018/1999 informatie op over de uitvoering van de in lid 1, punt b), van dit artikel bedoelde nationale streefcijfers en over de bijdrage van het plan voor de renovatie van gebouwen aan het behalen van het bindende nationale streefcijfer van de lidstaat voor broeikasgasemissies overeenkomstig Verordening (EU) .../… [herziene verordening inzake de verdeling van de inspanningen], de energie-efficiëntiestreefcijfers van de Unie overeenkomstig Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED], de streefcijfers voor hernieuwbare energie van de Unie, met inbegrip van het indicatieve streefcijfer voor het aandeel energie uit hernieuwbare bronnen in de gebouwensector overeenkomstig Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED], en de klimaatdoelstelling voor 2030 en de doelstelling inzake klimaatneutraliteit voor 2050 van de Unie overeenkomstig Verordening (EU) 2021/1119. Artikel 3 bis Een geïntegreerde wijkgerichte benadering voor de renovatie van gebouwen 1. De lidstaten kunnen regionale en lokale autoriteiten de bevoegdheid geven geïntegreerde wijken aan te wijzen teneinde geïntegreerde renovatieprogramma’s op wijkniveau uit te rollen. Die programma’s gaan in op sociale patronen, energie, mobiliteit, groene infrastructuur, afvalwaterverwerking en -beheer en andere aspecten van stadsplanning die op wijkniveau in overweging moeten worden genomen, en houden rekening met lokale en regionale hulpbronnen, circulariteit en toereikendheid. 2. In de plannen wordt rekening gehouden met de uitgebreide verwarmings- en koelingsbeoordelingen zoals bedoeld in artikel 14, lid 1, van Richtlijn 2012/27/EU, de renovatie of constructie van efficiënte verwarmings- en koelingssystemen in overeenstemming met artikel 24 van Richtlijn (EU) …/... [herschikking EED] en de vereiste infrastructuur, alsook de installaties en infrastructuur van hernieuwbare-energiegemeenschappen. De lidstaten houden op wijkniveau rekening met de optimalisering van het energiesysteem in overeenstemming met het energie-efficiëntie-eerstbeginsel, en bevorderen tegelijkertijd de flexibiliteit aan de vraagzijde. 3. De lidstaten voeren op lokaal niveau geïntegreerde mobiliteitsplannen en plannen voor duurzame stedelijke mobiliteit uit die zijn afgestemd op de geïntegreerde renovatieprogramma’s en waarin planning en uitrol van openbaar vervoer met andere vormen van actieve en gedeelde mobiliteit zijn opgenomen, alsmede de bijbehorende infrastructuur voor exploitatie, opladen, opslaan en parkeren. 4. Op grond van artikel 15 bis opgerichte éénloketsystemen kunnen als basis dienen voor besluiten over het ontwerp van geïntegreerde renovatieprogramma’s die bedoeld zijn om gemeenschappen nieuw leven in te blazen en te ondersteunen. Artikel 4 Vaststelling van een methodologie voor de berekening van de energieprestatie van gebouwen De lidstaten passen voor de berekening van de energieprestatie van gebouwen een methodologie toe overeenkomstig het algemeen, gemeenschappelijk kader in bijlage I. Die methodologie wordt vastgesteld op nationaal of op regionaal niveau. Artikel 5 Vaststelling van de minimumeisen inzake energieprestatie 1. De lidstaten nemen de noodzakelijke maatregelen opdat minimumeisen voor de energieprestatie van gebouwen of gebouwunits worden vastgesteld met het oog op ten minste het bereiken van de kostenoptimale niveaus en hogere referentiewaarden, zoals eisen voor bijna-energieneutrale gebouwen en eisen voor emissievrije gebouwen . De energieprestatie wordt berekend volgens de in artikel 4 bedoelde methodologie. De berekening van kostenoptimale niveaus geschiedt volgens het in artikel 6 bedoelde vergelijkend methodologisch kader. Teneinde ten minste kostenoptimale niveaus en hogere referentiewaarden zoals eisen voor bijna-energieneutrale gebouwen en eisen voor emissievrije gebouwen te bereiken, nemen de lidstaten de noodzakelijke maatregelen opdat er minimumeisen inzake energieprestatie en renovatieverplichtingen worden vastgesteld voor alle onderdelen van een gebouw die, wanneer zij worden vervangen of vernieuwd, een belangrijk effect op de energieprestatie van het gebouw hebben. De energieprestatie van onderdelen van een gebouw wordt berekend volgens de in artikel 4 bedoelde methodologie. Bij het vaststellen van de eisen kunnen de lidstaten onderscheid maken tussen nieuwe en bestaande gebouwen alsmede tussen verschillende categorieën gebouwen. In die eisen wordt rekening gehouden met de gesteldheid van een gezond binnenklimaat op basis van een optimale binnenmilieukwaliteit, alsook met de plaatselijke omstandigheden, de gebruiksbestemming en de ouderdom van het gebouw. De lidstaten toetsen hun minimumvereisten voor energieprestatie regelmatig en ten minste om de vijf jaar en passen ze zo nodig aan de technische vooruitgang in de gebouwensector, de resultaten van de in artikel 6 bedoelde berekening van de kostenoptimaliteit en de geactualiseerde nationale streefcijfers en beleidsinitiatieven inzake energie en klimaat aan. 1 bis. De lidstaten kunnen een tussentijds minimumvereiste voor energieprestaties vaststellen, waaronder het bereiken van een minimaal efficiëntieniveau voor de bouwschil, het maximale energieverbruik per kWh/m²/jaar, de bereidheid om gebruik te maken van lagetemperatuurverwarming, warmtepompen of flexibele elektrische ruimteverwarming en een minimale vraagresponscapaciteit. 2. De lidstaten kunnen besluiten de in lid 1 bedoelde eisen niet op te leggen of niet toe te passen voor gebouwen die officieel beschermd zijn als onderdeel van een daartoe aangewezen omgeving, dan wel vanwege hun bijzondere architectonische of historische waarde, voor zover de toepassing van bepaalde minimumeisen inzake energieprestatie hun karakter of aanzicht op onaanvaardbare wijze zou veranderen. De lidstaten zien erop toe dat de renovatie van monumenten plaatsvindt overeenkomstig de nationale regels inzake monumentenzorg, de internationale normen inzake monumentenzorg en de oorspronkelijke architectuur van de desbetreffende monumenten. [Am. 6] 3. De lidstaten kunnen beslissen om ten aanzien van de volgende categorieën gebouwen geen eisen als bedoeld in lid 1 vast te stellen of toe te passen: a) gebouwen die worden gebruikt voor erediensten en religieuze activiteiten; b) tijdelijke gebouwen die niet langer dan twee jaar gebruikt worden, industriepanden, werkplaatsen , depots en niet voor bewoning bestemde dienstgebouwen met een zeer lage energie- en verwarmings- of koelingsbehoefte , infrastructuurvoorzieningen, zoals transformatorstations, onderstations en drukregelingsinstallaties, spoorwegconstructies en niet voor bewoning bestemde gebouwen van landbouwbedrijven die in gebruik zijn bij een sector die onder een nationale sectorovereenkomst inzake energieprestatie valt; c) residentiële gebouwen die minder dan vier maanden per jaar worden gebruikt, respectievelijk bedoeld zijn om minder dan vier maanden per jaar te worden gebruikt, of gedurende een beperkte gebruikstijd per jaar en met een verwacht energieverbruik van minder dan 25 % van wat het jaarlijkse energiegebruik zou opleveren; d) alleenstaande gebouwen met een totale bruikbare vloeroppervlakte van minder dan 50 m 2 . Artikel 6 Berekening van de kostenoptimale niveaus van de minimumeisen inzake energieprestatie 1. De Commissie is bevoegd om overeenkomstig artikel 29 gedelegeerde handelingen vast te stellen ter aanvulling van deze richtlijn door een vergelijkend methodologisch kader vast te leggen voor de berekening van de kostenoptimale niveaus van de minimumeisen inzake energieprestatie voor gebouwen en onderdelen van gebouwen. Uiterlijk 30 juni 2024 evalueert de Commissie het vergelijkend methodologisch kader voor de berekening van de kostenoptimale niveaus van de minimumeisen inzake energieprestatie in bestaande gebouwen die ingrijpend worden gerenoveerd, en voor afzonderlijke onderdelen van gebouwen , die in overeenstemming zijn met de nationale trajecten die zijn vastgesteld in de nationale energie- en klimaatplannen die bij de Commissie zijn ingediend uit hoofde van artikel 14 van Verordening (EU) 2018/1999 . Het vergelijkend methodologisch kader wordt vastgesteld overeenkomstig bijlage VII en maakt een onderscheid tussen nieuwe en bestaande gebouwen en tussen verschillende categorieën van gebouwen. 2. De lidstaten berekenen de kostenoptimale niveaus van de minimumeisen inzake energieprestatie aan de hand van het in lid 1 bedoelde vergelijkend methodologisch kader , waarbij zij rekening houden met het GWP gedurende de levenscyclus, en aan de hand van de relevante parameters, zoals de klimatologische omstandigheden en de praktische toegankelijkheid van energie-infrastructuur, en vergelijken de resultaten van die berekening met de geldende minimumeisen inzake energieprestatie. ▌ 2 bis. In elk verslag houden de lidstaten naar behoren rekening met in het bijzonder de invloed van veranderingen in energieprijzen, bouwmaterialen en loonkosten ten opzichte van het vorige verslag, teneinde de kostenoptimale niveaus zo nodig aan te passen. De lidstaten corrigeren hun berekeningen voor eventuele verschillen tussen reële marktprijzen en tijdelijke prijsregelingen en maatregelen voor directe inkomenssteun en maken in hun berekeningen gebruik van driejaarsgemiddelden voor zowel de energieprijzen van de afgelopen jaren als de verwachte toekomstige prijzen. 3. Indien het resultaat van de overeenkomstig lid 2 uitgevoerde vergelijking aantoont dat de geldende minimumeisen inzake energieprestatie meer dan 15 % minder energie-efficiënt zijn dan de kostenoptimale niveaus van de minimumeisen inzake energieprestatie, past de betrokken lidstaat de geldende minimumeisen inzake energieprestatie aan binnen twaalf maanden vanaf het moment dat de resultaten van die vergelijking beschikbaar zijn . 4. De Commissie publiceert een verslag over de voortgang van de lidstaten bij het bereiken van de kostenoptimale niveaus van de minimumeisen inzake energieprestatie. De lidstaten brengen verslag uit aan de Commissie en maken gebruik van het model in bijlage III bij Gedelegeerde Verordening (EU) nr. 244/2012 van de Commissie (30) . Artikel 7 Nieuwe gebouwen 1. De lidstaten zorgen ervoor dat nieuwe gebouwen vanaf de volgende data emissievrije gebouwen zijn conform bijlage III: a) vanaf 1 januari 2026 : nieuwe gebouwen die eigendom zijn van of geëxploiteerd of gebruikt worden door overheidsinstanties; en b) vanaf 1 januari 2028 : alle nieuwe gebouwen. Zolang de voorschriften van lid 1 nog niet van toepassing zijn, zorgen de lidstaten ervoor dat alle nieuwe gebouwen ten minste bijna-energieneutrale gebouwen zijn en aan de overeenkomstig artikel 5 vastgestelde minimumeisen voor energieprestatie voldoen. 2. De lidstaten zorgen ervoor dat het GWP gedurende de levenscyclus wordt berekend overeenkomstig bijlage III en wordt vermeld op het energieprestatiecertificaat van het gebouw ▌ vanaf 1 januari 2027 , voor alle nieuwe gebouwen. 2 bis. Uiterlijk op 31 december 2025 stelt de Commissie overeenkomstig artikel 29 een gedelegeerde handeling vast om deze richtlijn aan te vullen door een geharmoniseerd EU-kader voor de berekening van het GWP gedurende de levenscyclus vast te stellen, dat is ontwikkeld in een inclusief proces van belanghebbenden en voortbouwt op het Level(s)-kader en norm EN 15978. 2 ter. Om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, publiceren de lidstaten uiterlijk op 1 januari 2027 een routekaart waarin de invoering van grenswaarden voor het totale cumulatieve GWP gedurende de levenscyclus van alle nieuwe gebouwen wordt uiteengezet en stellen zij streefcijfers vast voor nieuwe gebouwen vanaf 2030, rekening houdend met een progressieve neerwaartse trend, alsook maximumvereisten, die voor verschillende klimaatzones en gebouwtypologieën zijn gespecificeerd. Bij het vaststellen van maximumwaarden voor het totale cumulatieve GWP gedurende de levenscyclus stellen de lidstaten passende benchmarks vast op basis van gerapporteerde gegevens voor de desbetreffende soorten gebouwen, overeenkomstig de in lid 2 vermelde eisen. Op verzoek van de lidstaten vaardigt de Commissie op verzoek van lidstaten richtsnoeren uit, deelt ze bewijsmateriaal over bestaande nationale beleidsmaatregelen en biedt ze technische ondersteuning met het oog op het bepalen van passende nationale benchmarkwaarden. Deze maximale grenswaarden stemmen overeen met de doelstellingen van de Unie om klimaatneutraliteit te bereiken. 3. De Commissie is bevoegd om overeenkomstig artikel 29 gedelegeerde handelingen vast te stellen ter aanvulling van deze richtlijn met als doel bijlage III aan te passen aan de technologische vooruitgang en innovatie met het oog op het bereiken van klimaatneutraliteit , in bijlage III aangepaste maximumwaarden voor energieprestaties vast te stellen voor gerenoveerde gebouwen en vervolgens , rekening houdend met kostenoptimaliteit, de maximumdrempels voor energieprestaties van emissievrije gebouwen te verlagen . 4. Uiterlijk ... [24 maanden na de inwerkingtreding van deze richtlijn] zorgen de lidstaten ervoor dat nieuwe gebouwen beschikken over optimale binnenmilieukwaliteitsniveaus, met inbegrip van luchtkwaliteit, warmtecomfort, een groot vermogen tot beperking van en aanpassing aan de klimaatverandering , onder meer door groene infrastructuur, voldoen aan normen op het gebied van brandveiligheid en noodverlichting, risico’s in verband met intense seismische activiteit beperken en prioriteit geven aan toegankelijkheid voor personen met een handicap. De lidstaten besteden ook aandacht aan koolstofverwijderingen via koolstofopslag in of op gebouwen. 4 bis. De lidstaten nemen maatregelen om ervoor te zorgen dat het gebruik van verwarmingssystemen op basis van fossiele brandstoffen in nieuwe gebouwen, niet is toegestaan met ingang van... [datum van omzetting van deze richtlijn]. Hybride verwarmingssystemen, verwarmingsketels die gecertificeerd zijn om te werken op hernieuwbare brandstoffen en andere technische bouwsystemen die niet uitsluitend gebruikmaken van fossiele brandstoffen, die voldoen aan de vereisten van artikel 11, lid 1, worden voor de toepassing van dit lid niet beschouwd als verwarmingssystemen op basis van fossiele brandstoffen. 4 ter. Uiterlijk op 1 januari 2025 stelt de Commissie een gedelegeerde handeling vast om deze richtlijn aan te vullen door drempels vast te stellen voor nieuwe emissievrije gebouwen voor de toepassing van bijlage III bij deze richtlijn, met inbegrip van een beschrijving van de berekeningsmethode per type gebouw en toegepast klimaat op basis van bijlage A bij de belangrijkste Europese normen voor de energieprestatie van gebouwen overeenkomstig bijlage I bij deze richtlijn. De lidstaten stellen de Commissie in kennis van hun overeenkomstige nationale waarden, met inbegrip van een beschrijving van de berekeningsmethode per type gebouw en toegepast klimaat, op basis van bijlage A bij de belangrijkste Europese normen voor de energieprestatie van gebouwen overeenkomstig bijlage I bij deze richtlijn. Artikel 7 bis Nieuw Europees Bauhaus 1. De lidstaten zorgen ervoor dat ontwikkelaars van renovatieprojecten van gebouwen informatie krijgen over de doelstellingen en de mogelijkheden voor deelname aan het Nieuw Europees Bauhaus-initiatief wanneer zij advies inwinnen of financiering of bouwvergunningen aanvragen. 2. De lidstaten geven lokale overheden de bevoegdheid om specifieke ondersteuningsmaatregelen te ontwikkelen voor referentiegebouwen als bedoeld in bijlage VII die cultureel verrijkend, duurzaam en inclusief zijn in overeenstemming met het Nieuw Europees Bauhaus-initiatief. De maatregelen kunnen financiële regelingen voor renovaties omvatten die laten zien hoe individuele gebouwen of hele buurten op een betaalbare, duurzame en sociaal inclusieve manier kunnen worden getransformeerd tot emissievrije gebouwen en wijken, waarbij de bredere voordelen worden gemaximaliseerd, in een participatieve en bottom-upaanpak. 3. De lidstaten stellen nationale industriële routekaarten op om de beschikbaarheid te vergroten van lokaal aanpasbare geprefabriceerde bouwelementen voor de renovatie van gebouwen die verschillende functies hebben, waaronder esthetiek, opwekking van energie voor isolatie en groene infrastructuur, en die de biodiversiteit, het waterbeheer, de toegankelijkheid en de mobiliteit bevorderen. Artikel 8 Bestaande gebouwen 1. De lidstaten nemen de noodzakelijke maatregelen om ervoor te zorgen dat wanneer bestaande gebouwen een ingrijpende renovatie ondergaan, de energieprestatie van het gebouw of van het gerenoveerde deel daarvan tot het niveau van de overeenkomstig artikel 5 vastgestelde minimumeisen inzake energieprestatie wordt opgevoerd, voor zover dat technisch, functioneel en economisch haalbaar is. Die eisen worden toegepast op het gerenoveerde gebouw of de gerenoveerde gebouwunit als geheel. Daarnaast of in plaats daarvan kunnen er eisen worden toegepast op de gerenoveerde onderdelen van een gebouw. 2. Daarnaast treffen de lidstaten de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat na de vernieuwing of vervanging van een tot de bouwschil behorend onderdeel van een gebouw dat een significant effect op de energieprestatie van de bouwschil heeft, de energieprestatie van dat onderdeel van een gebouw aan minimumeisen inzake energieprestatie voldoet, voor zover dat technisch, functioneel en economisch haalbaar is. 2 bis. De lidstaten nemen de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat wanneer een technisch bouwsysteem wordt vernieuwd of vervangen, de energieprestatie van het systeem wordt geoptimaliseerd overeenkomstig artikel 11. 2 ter. De lidstaten zorgen ervoor dat het GWP gedurende de levenscyclus van onderdelen van gebouwen en eenheden die een ingrijpende renovatie ondergaan, wordt berekend op basis van reeds beschikbare informatie over de geleverde materialen of, indien dat technisch of economisch niet haalbaar is, aan de hand van referentiewaarden. 3. De lidstaten zorgen er met betrekking tot gebouwen die een ingrijpende renovatie ondergaan voor dat het gebruik van alternatieve systemen met een hoog rendement wordt aangemoedigd , voor zover dat technisch, functioneel en economisch haalbaar is. De lidstaten zorgen met betrekking tot gebouwen die een ingrijpende renovatie ondergaan voor de uitvoering van passieve verwarmings- en koelingselementen, normen voor de kwaliteit van een gezond binnenmilieu, een hoog vermogen tot beperking van en aanpassing aan de klimaatverandering , onder meer door middel van groene infrastructuur, koolstofverwijdering en koolstofopslag, inachtneming van de brandveiligheidsnormen, beperking van risico’s in verband met intense seismische activiteit en de verwijdering van gevaarlijke stoffen zoals asbest. De lidstaten waarborgen, met betrekking tot gebouwen die een ingrijpende renovatie ondergaan en gebouwen waarin de renovaties ook gemeenschappelijk gebruikte ruimten zoals entrees, trappenhuizen, liften en parkeerplaatsen, alsmede toiletten/sanitaire ruimtes betreffen, de toegankelijkheid voor personen met een handicap. 3 bis. De lidstaten stimuleren het gebruik van digitale technologieën voor analyse, simulatie en beheer van gebouwen, ook met betrekking tot ingrijpende renovaties. 3 ter. De lidstaten nemen maatregelen om ervoor te zorgen dat het gebruik van verwarmingssystemen op basis van fossiele brandstoffen in gebouwen die een ingrijpende of grondige renovatie of een renovatie van het verwarmingssysteem ondergaan niet is toegestaan met ingang van... [datum van omzetting van deze richtlijn]. Indien hybride verwarmingssystemen, verwarmingsketels die gecertificeerd zijn om te werken op hernieuwbare brandstoffen en andere technische bouwsystemen die niet uitsluitend gebruikmaken van fossiele brandstoffen, voldoen aan de vereisten van artikel 11, lid 1, worden zij voor de toepassing van dit lid niet beschouwd als verwarmingssystemen op basis van fossiele brandstoffen. De lidstaten zorgen ervoor dat bij renovaties waarbij technische bouwsystemen op basis van fossiele brandstoffen worden vervangen, prioriteit wordt gegeven aan kwetsbare huishoudens en mensen die in een sociale woning verblijven. 3 quater. Uiterlijk op 1 januari 2027 nemen de lidstaten bijzondere administratieve en financiële stimuleringsmaatregelen voor de grondige renovatie van de slechtst presterende gebouwen met meerdere woningen. Artikel 9 Minimumnormen voor energieprestaties 1. De lidstaten zorgen ervoor dat gebouwen voldoen aan minimumnormen voor energieprestaties, te beginnen met de slechtst presterende gebouwen . 1 bis. De lidstaten zorgen ervoor dat: a) gebouwen en gebouwunits die eigendom zijn van overheidsorganen , met inbegrip van instellingen, organen of instanties van de Unie en die welke door dergelijke organen worden gehuurd na ... [datum van inwerkingtreding van deze richtlijn] op zijn laatst i) vanaf 1 januari 2027 ten minste energieprestatieklasse E hebben; en [Am. 20cp1] ii) vanaf 1 januari 2030 ten minste energieprestatieklasse D hebben; b) niet voor bewoning bestemde gebouwen en gebouwunits, andere dan die welke in punt a) bedoeld zijn , op zijn laatst i) vanaf 1 januari 2027 ten minste energieprestatieklasse E hebben; en ii) vanaf 1 januari 2030 ten minste energieprestatieklasse D hebben; c) voor bewoning bestemde gebouwen en gebouwunits op zijn laatst i) vanaf 1 januari 2030 ten minste energieprestatieklasse E hebben; en ii) vanaf 1 januari 2033 ten minste energieprestatieklasse D hebben. In hun routekaart als bedoeld in artikel 3, lid 1, punt b), stellen de lidstaten uiterlijk in 2040 en 2050 een lineair traject vast voor de geleidelijke verwezenlijking van hogere energieprestatieklassen voor de in dit lid bedoelde gebouwen ▌, in overeenstemming met het traject om het nationale gebouwenbestand te transformeren tot emissievrije gebouwen en de klimaatneutraliteitsdoelstelling te verwezenlijken . 1 ter. De lidstaten kunnen sociale publieke huisvesting vrijstellen van de in lid 1 bis, punt a), bedoelde verplichting, indien dergelijke renovaties niet kostenneutraal zijn of zouden leiden tot huurverhogingen voor mensen in sociale woningen die verder gaan dan de kostenbesparingen op de energiefactuur. [Am. 35] 1 quater. De Commissie kan, op basis van een met redenen omkleed verzoek van een lidstaat dat is opgenomen in het nationale plan voor de renovatie van gebouwen of een latere wijziging daarvan, besluiten een lidstaat toe te staan de in lid 1 bis, punt c), bedoelde minimumnormen voor energieprestaties ten aanzien van voor bewoning bestemde gebouwen en gebouwunits aan te passen voor specifieke delen of specifieke subsegmenten van hun gebouwenbestand, om redenen van economische en technische haalbaarheid en de beschikbaarheid van geschoolde arbeidskrachten. Lidstaten die voornemens zijn hun minimumnormen voor energieprestaties aan te passen, stellen de Commissie in kennis van hun geplande maatregelen en lineaire verbeteringen van de energieprestaties, en brengen verslag uit over de vooruitgang die is geboekt bij het verwezenlijken van gelijkwaardige prestatieverbeteringen in voor bewoning bestemde gebouwen als onderdeel van de in artikel 3, lid 8, bedoelde verslaglegging over de geïntegreerde nationale energie- en klimaatvoortgangsverslagen. De lidstaten stellen huurwoningen niet onevenredig vrij in vergelijking met andere gebouwsegmenten wanneer zij aanpassingen van de minimumnormen voor energieprestaties toepassen. [Am. 36] 1 quinquies. De aanpassing van de in de leden 1 ter en 1 quater bedoelde minimumnormen voor energieprestaties is van toepassing op maximaal 22 % van de in lid 1 bis, punt c), bedoelde totale voor bewoning bestemde gebouwen en is niet van toepassing na 1 januari 2037. [Am. 37] 2. Naast de overeenkomstig lid 1 vastgestelde minimumnormen voor energieprestaties stelt elke lidstaat minimumnormen voor energieprestaties vast voor de renovatie van alle andere bestaande gebouwen. ▌ In voorkomend geval worden die minimumnormen voor energieprestaties vastgesteld met het oog op de nationale routekaart en de in het nationale plan voor de renovatie van gebouwen opgenomen doelstellingen voor ▌ 2040 en 2050 en met het oog op de transformatie van het nationale gebouwenbestand tot emissievrije gebouwen tegen 2050. 3. De lidstaten ondersteunen de naleving van de minimumnormen voor energieprestaties overeenkomstig artikel 15 met alle volgende maatregelen: a) voorzien in passende financiële maatregelen, waaronder subsidies , met name die welke gericht zijn op kwetsbare huishoudens, huishoudens met een middeninkomen en mensen die ▌in een sociale woning wonen, in overeenstemming met artikel 22 van Richtlijn (EU) .../…. [herschikte EED]; b) verlenen van technische bijstand, onder meer informatiediensten, administratieve steun en geïntegreerde renovatiediensten via centrale aanspreekpunten , met bijzondere aandacht voor kwetsbare huishoudens en mensen die in een sociale woning wonen, overeenkomstig artikel 22 van Richtlijn (EU) .../.... [herschikte EED] ; [Am. 39] c) opzetten van geïntegreerde publieke en private financieringsregelingen ter stimulering van grondige en gefaseerde grondige renovaties, uit hoofde van artikel 15; [Am. 40] d) wegnemen van niet-economische belemmeringen, met inbegrip van gescheiden prikkels; ▌ e) monitoring van sociale effecten, met name op de meest kwetsbare huishoudens; [Am. 42] e bis) vaststellen van een kader om te zorgen voor voldoende en gekwalificeerde arbeidskrachten teneinde de tijdige toepassing van de minimumnormen voor energieprestaties overeenkomstig de nationale plannen voor de renovatie van gebouwen mogelijk te maken, onder meer door middel van een strategie om de beroepsopleiding van jongeren en de omscholing van werknemers te vergemakkelijken en aantrekkelijker arbeidskansen te creëren. [Am. 41] 4. Wanneer een gebouw wordt gerenoveerd om te voldoen aan een minimumnorm voor energieprestaties, zorgen de lidstaten ervoor dat wordt voldaan aan de minimumeisen inzake energieprestatie voor onderdelen van gebouwen uit hoofde van artikel 5 en, in het geval van ingrijpende renovatie, aan de minimumeisen inzake energieprestatie voor bestaande gebouwen uit hoofde van artikel 8. 4 bis. De lidstaten bevorderen energieopslag voor hernieuwbare energie om zelfconsumptie van hernieuwbare energie mogelijk te maken en de volatiliteit te verminderen, en bevorderen en voorzien in stimulansen voor de kosteneffectieve en vroegtijdige vervanging van verwarmingstoestellen en de eventueel benodigde daaruit voortvloeiende optimalisering van de desbetreffende technische bouwsystemen. [Am. 43] 5. De lidstaten kunnen beslissen om ten aanzien van de volgende categorieën gebouwen de in de leden 1 en 2 bedoelde minimumnormen voor energieprestaties niet toe te passen: a) gebouwen die officieel beschermd zijn als onderdeel van een daartoe aangewezen omgeving, dan wel vanwege hun bijzondere architectonische of historische waarde zorgvuldig onderhouden moeten worden, of ander erfgoed , voor zover de naleving van de normen hun karakter of aanzicht op onaanvaardbare wijze zou veranderen , of indien de renovatie ervan niet technisch of economisch haalbaar is ; [Am. 29/rev] b) gebouwen die worden gebruikt voor erediensten en religieuze activiteiten; c) tijdelijke gebouwen die niet langer dan twee jaar gebruikt worden, industriepanden, werkplaatsen, depots en niet voor bewoning bestemde infrastructurele bevoorradingsstations, zoals transformatorstations, onderstations, drukregelinstallaties, spoorwegconstructies alsook gebouwen voor dienstverlening met een zeer lage energie- en verwarmings- of koelingsbehoefte en niet voor bewoning bestemde gebouwen van landbouwbedrijven die gebruikt worden door een sector die onder een nationale sectorovereenkomst inzake energieprestatie valt; [Am. 44] d) residentiële gebouwen die minder dan vier maanden per jaar worden gebruikt, respectievelijk bedoeld zijn om minder dan vier maanden per jaar te worden gebruikt, of gedurende een beperkte gebruikstijd per jaar en met een verwacht energieverbruik van minder dan 25 % van wat het jaarlijkse energiegebruik zou opleveren; e) alleenstaande gebouwen met een totale bruikbare vloeroppervlakte van minder dan 50 m 2 . 6. De lidstaten nemen de nodige maatregelen met het oog op de uitvoering van de in de leden 1 en 2 bedoelde minimumnormen voor energieprestaties, met inbegrip van passende toezichtsmechanismen . De lidstaten voorzien in passende kaders voor financiële steun en sociale waarborgen overeenkomstig artikel 15 om te voldoen aan minimumnormen voor energieprestaties. De maatregelen van het kader voor financiële steun zijn toereikend, doeltreffend, transparant en niet-discriminerend, ondersteunen de verwezenlijking van aanzienlijke verbeteringen in de energieprestatie van gebouwen wanneer een verbetering anderszins economisch niet haalbaar is, en omvatten gerichte maatregelen ter ondersteuning van kwetsbare huishoudens. De maatregelen kunnen de oprichting omvatten van een fonds voor de renovatie van energieprestaties, dat moet fungeren als hefboom voor het verhogen van particuliere en overheidsinvesteringen voor projecten ter verbetering van de energieprestatie van gebouwen, met inbegrip van energie-efficiëntie en hernieuwbare energie in gebouwen of onderdelen van gebouwen. In voorkomend geval dient de Commissie, als onderdeel van het meerjarig financieel kader voor 2028-2034, wetgevingsvoorstellen in om bestaande financiële instrumenten van de Unie te versterken en aanvullende financiële instrumenten van de Unie voor te stellen ter ondersteuning van de uitvoering van deze richtlijn. [Am 22cp2] 6 bis. Ten laatste op 31 december 2027, en daarna elke twee jaar, moet de Commissie het Europees Parlement en de Raad een verslag voorleggen over de vooruitgang in de richting van verbetering van de energie-efficiëntie en de energieprestatie van gebouwen. In het verslag moet met name aandacht worden besteed aan en een beoordeling worden opgenomen van bestaande financiële maatregelen, en aanvullende instrumenten worden gepresenteerd ter facilitering van een rechtvaardige transitie, met inbegrip van passende financiële middelen, op Unie-, lidstaat- en plaatselijk niveau om een rechtvaardige transitie te garanderen en alle negatieve sociaal-economische effecten, met name in de meest betroffen regio’s en gemeenschappen, te beperken. [Am. 54] Artikel 9 bis Zonne-energie in gebouwen 1. Uiterlijk... [24 maanden na de inwerkingtreding van deze richtlijn] zorgen de lidstaten ervoor dat alle nieuwe gebouwen zodanig worden ontworpen dat hun potentieel voor de opwekking van zonne-energie wordt geoptimaliseerd op basis van de zonnestraling ter plaatse, wat de kosteneffectieve installatie van zonne-energietechnologieën mogelijk maakt. 2. De lidstaten moedigen, door middel van voorlichtingsmaatregelen en gestroomlijnde vergunningsregelingen, de uitrol aan van geschikte zonne-energie-installaties in alle gebouwen die ingrijpend worden gerenoveerd of grondig worden gerenoveerd in combinatie met de renovatie van de bouwschil, waarbij technische bouwsystemen worden vervangen en apparatuur voor elektriciteitsopslag, EV-oplaadinfrastructuur, warmtepomptechnologie en systemen voor gebouwautomatisering en -controle worden geïnstalleerd. 3. De lidstaten zorgen voor de uitrol van geschikte zonne-energie-installaties, voor zover dit technisch geschikt en economisch en functioneel haalbaar is, en wel als volgt: a) uiterlijk... [24 maanden na de inwerkingtreding van deze richtlijn] op alle nieuwe openbare gebouwen en nieuwe niet voor bewoning bestemde gebouwen; b) uiterlijk op 31 december 2026 op alle bestaande openbare gebouwen en niet voor bewoning bestemde gebouwen; c) uiterlijk op 31 december 2028 op alle nieuwe voor bewoning bestemde gebouwen en overdekte parkeerruimtes; d) uiterlijk op 31 december 2032 op alle gebouwen die een ingrijpende renovatie ondergaan. 4. De lidstaten stellen op nationaal niveau criteria vast, en maken deze openbaar, voor de praktische uitvoering van de in lid 3 bepaalde termijnen en voor mogelijke vrijstellingen voor specifieke soorten gebouwen, in overeenstemming met het beoordeelde technische en economische potentieel van de zonne-energie-installaties en de kenmerken van de gebouwen die onder deze verplichtingen vallen. 5. De uitrol van geschikte zonne-energie-installaties op alle nieuwe voor bewoning bestemde gebouwen en overdekte parkeerruimtes en op alle gebouwen die ingrijpend worden gerenoveerd als bedoeld in lid 3, punten c) en d), wordt in voorkomend geval gecombineerd met zolder- en dakisolatie, rekening houdend met de werking van het gebouw. De uitrol van geschikte zonne-energie-installaties als bedoeld in lid 3 wordt gecombineerd met de vergunningsprocedure voor de installatie van zonne-energie-apparatuur in kunstmatige constructies als bedoeld in artikel 16 quater van Richtlijn (EU) 2018/2001 (gewijzigde RED als voorgesteld bij COM (2022)0222 ). Voor zonne-installaties van minder dan 50 kW staan de lidstaten een procedure voor eenvoudige kennisgeving toe, zoals vastgesteld in artikel 17 van Richtlijn (EU) 2018/2001. 6. De lidstaten stellen in hun nationale plannen voor de renovatie van gebouwen een tijdschema vast met streefcijfers voor hun nationale bijdrage aan de uitrol van zonne-energie en warmtepompen in gebouwen. 7. De lidstaten zorgen ervoor dat hun regelgevingskaders de nodige administratieve, technische en financiële capaciteiten en stimulansen bieden voor de toepassing van zonne-energie in gebouwen, ook in combinatie met technische bouwsystemen zoals huishoudelijke batterijen, warmtepompen voor eigen verbruik of grootschalige warmtepompen die warmte verdelen via stadsverwarmingssystemen. De lidstaten zorgen op het gebied van regelgeving voor een gelijk speelveld voor zonne- en verwarmingstechnologieën. 8. De lidstaten zorgen ervoor dat vertegenwoordigers van de nationale regelgevende instanties, exploitanten van distributiesystemen, hernieuwbare-energiegemeenschappen, consumentenorganisaties, opslagaanbieders en andere belanghebbenden beoordelen of er voor het verwezenlijken van de doelstellingen van dit artikel behoefte is aan aanvullende maatregelen met betrekking tot het distributiesysteem. Deze beoordeling omvat de vereiste aansluiting en aanschaf van flexibele gedistribueerde energieopwekking in overeenstemming met de bepalingen van Verordening (EU) 2019/943 van het Europees Parlement en de Raad (31) en van Richtlijn (EU) 2019/944 van het Europees Parlement en de Raad (32) , met name rekening houdend met een noodzakelijk gelijk speelveld en een billijke vergoeding voor actieve klanten en energiegemeenschappen. 9. De lidstaten stimuleren maatregelen die de brandveiligheid van installaties voor zonne-energie in gebouwen waarborgen, ook in combinatie met technische bouwsystemen zoals huishoudelijke batterijen of warmtepompen voor zelfconsumptie. Artikel 10 Renovatiepaspoort 1. Uiterlijk op 31 december 2023 stelt de Commissie overeenkomstig artikel 29 gedelegeerde handelingen vast tot aanvulling van deze richtlijn door de vaststelling van een gemeenschappelijk Europees kader voor renovatiepaspoorten, op basis van de criteria van lid 3 van dit artikel . 2. Uiterlijk op 31 december 2024 voeren de lidstaten een regeling voor renovatiepaspoorten tot uitvoering van het gemeenschappelijk kader dat overeenkomstig lid 1 is vastgesteld. 2 bis. Om geen belemmeringen te creëren zorgen de lidstaten ervoor dat renovatiepaspoorten financieel worden ondersteund in het kader van nationale plannen voor de renovatie van gebouwen, met name voor huiseigenaren die uitsluitend eigenaar zijn van de woning waarin zij wonen. De lidstaten zorgen ervoor dat gebouwrenovatiepaspoorten met de nodige financiële steun beschikbaar worden gesteld voor kwetsbare huishoudens die hun gebouw geheel of gedeeltelijk willen renoveren. 3. Het renovatiepaspoort voldoet aan alle van de volgende eisen: a) het wordt afgegeven in een digitaal formaat dat geschikt is om af te drukken, door een gekwalificeerde en gecertificeerde deskundige, na een bezoek ter plaatse ; b) het omvat een holistisch renovatiestappenplan waarin een maximaal aantal op elkaar voortbouwende renovatiestappen wordt aangegeven in overeenstemming met het energie-efficiëntie-eerstbeginsel om een grondige renovatie te realiseren met het oog op de transformatie van het gebouw tot een emissievrij gebouw uiterlijk in 2050 , en waarin wordt uiteengezet hoe minimumnormen voor energieprestaties kunnen worden nageleefd en met welke maatregelen de broeikasgasemissies gedurende de hele levenscyclus van het renovatieproces verminderd kunnen worden; c) het vermeldt de verwachte voordelen in termen van energiebesparing, besparingen op de energierekening en broeikasgasemissiereducties gedurende de hele levenscyclus, waarbij de renovatiestappen worden aangegeven die tot de relevante verbeteringen moeten leiden; c bis) het bevat informatie over een mogelijke aansluiting op een efficiënt stadsverwarmingsnet, het aandeel van individuele of collectieve opwekking en zelfconsumptie van hernieuwbare energie; c ter) het bevat informatie over een scala aan geraamde kosten voor elke aanbevolen renovatiestap, alsook de geraamde kosten van een grondige renovatie die één fase omvat als referentiescenario; c quater) het omvat de materiaalstaat, informatie over de circulariteit van bouwproducten en bredere voordelen in verband met gezondheid, comfort, de binnenmilieukwaliteit, veiligheid zoals brandveiligheid, elektrische veiligheid en seismische veiligheid, en het verbeterde aanpassingsvermogen van het gebouw aan de klimaatverandering; d) het bevat informatie over mogelijke financiële en technische ondersteuning en geactualiseerde contactgegevens van het dichtstbijzijnde centrale aanspreekpunt overeenkomstig artikel 15 bis ; d bis) het bevat informatie over ingrijpende renovaties van het gebouw als bedoeld in artikel 8, lid 1, en over de aanpassing of vervanging van een onderdeel van een gebouw dat deel uitmaakt van de bouwschil en een aanzienlijk effect heeft op de energieprestatie van de bouwschil, als bedoeld in artikel 8, lid 2. Het renovatiepaspoort kan aanvullende informatie bevatten, rekening houdend met de samenstelling van het huishouden en alle geplande renovaties, met inbegrip van renovaties die geen verband houden met energie, overeenkomstig de nationale wetgeving en praktijk. 3 bis. De lidstaten scheppen de voorwaarden voor de integratie van de renovatiepaspoorten in het digitaal gebouwlogboek, en verzamelen technische en wettelijke informatie met essentiële gegevens voor eigenaren van gebouwen voor het plannen en uitvoeren van grondige en gefaseerde grondige renovaties. Artikel 11 Technische bouwsystemen 1. Ten behoeve van een optimaal energiegebruik van technische bouwsystemen stellen de lidstaten systeemeisen met gebruik van energiebesparingstechnologieën vast in verband met de algehele energieprestatie, het adequaat installeren, dimensioneren, afstellen en controleren van de technische bouwsystemen en in voorkomend geval hydraulische balancering die in nieuwe of bestaande gebouwen worden geïnstalleerd. Bij het vaststellen van de eisen houden de lidstaten rekening met de ontwerpomstandigheden en de typische of gemiddelde werkingsomstandigheden en zorgen zij ervoor dat apparatuur wordt gebruikt die voldoet aan de criteria voor de hoogste beschikbare energie-efficiëntieklassen overeenkomstig de desbetreffende rechtshandelingen van de Unie inzake energie-etikettering, rekening houdend met systeemefficiëntie en het energie-efficiëntie-eerstbeginsel . Er worden systeemeisen vastgesteld voor nieuwe technische bouwsystemen en voor de vervanging of de verbetering van technische bouwsystemen, en die eisen worden toegepast voor zover zij technisch, economisch en functioneel haalbaar zijn. De lidstaten stellen eisen vast met betrekking tot de broeikasgasemissies van of het soort brandstof dat wordt gebruikt door warmtegeneratoren, mits dergelijke eisen technologisch neutraal zijn en in overeenstemming zijn met de doelstelling om het gebruik van fossiele brandstoffen voor verwarming en koeling uit te faseren . De lidstaten zorgen ervoor dat de eisen die zij vaststellen voor technische bouwsystemen, ten minste in overeenstemming zijn met de meest recente kostenoptimale niveaus en rekening houden met de relevante economische en milieuoptimaliseringsnormen voor de dimensionering. De lidstaten zorgen ervoor dat de vervanging van verouderde en inefficiënte technische bouwsystemen, indien dit technisch en economisch haalbaar is, deel uitmaakt van de in een renovatiepaspoort vermelde stappen, in overeenstemming met het energie-efficiëntie-eerstbeginsel. 2. De lidstaten schrijven voor dat nieuwe gebouwen ▌ worden uitgerust met zelfregulerende apparatuur die de temperatuur in elke kamer apart regelt of, indien dat gerechtvaardigd is, in een aangewezen verwarmde of gekoelde zone van de gebouwunit en in voorkomend geval met hydraulische balancering . In bestaande gebouwen is de installatie van dergelijke zelfregulerende apparatuur en in voorkomend geval hydraulische balancering vereist wanneer warmte- of koudegeneratoren worden vervangen, indien dat technisch en economisch haalbaar is. 3. De lidstaten schrijven voor dat er meet- en regelapparatuur moet worden geïnstalleerd voor de monitoring en regulering van de milieukwaliteit op het relevante eenheidsniveau en, indien dit technisch en economisch haalbaar is, in de volgende gebouwen: a) emissievrije gebouwen; b) nieuwe gebouwen; c) bestaande gebouwen die ingrijpend worden gerenoveerd; d) niet voor bewoning bestemde gebouwen met verwarmingssystemen, koelingssystemen of systemen voor gecombineerde ruimteverwarming en -koeling met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW; e) openbare gebouwen en gebouwen die sociale diensten van algemeen belang leveren, zoals onderwijs, gezondheidszorg en sociale bijstand. Bij de beoordeling van de economische haalbaarheid van een installatie als bedoeld in de eerste alinea houden de lidstaten ook rekening met de meetbare gezondheidsvoordelen ervan. De lidstaten zorgen ervoor dat gegevens over de binnenmilieukwaliteit en andere relevante gegevens die met behulp van meet- en regelapparatuur worden verzameld, interoperabel zijn met de digitale gebouwlogboeken overeenkomstig artikel 19, lid 6, en in overeenstemming zijn met de Unieregels en nationale regels inzake gegevensbescherming. 4. De lidstaten zorgen ervoor dat, indien een technisch bouwsysteem wordt geïnstalleerd of gewijzigd , de algehele energieprestatie en in voorkomend geval de prestatie met betrekking tot het GWP gedurende de levenscyclus van het ▌ hele ▌ systeem worden verbeterd, zo nodig gestaafd door gegevens over de prestaties tijdens het gebruik . De resultaten worden gedocumenteerd in een digitaal gebouwlogboek en doorgegeven aan de eigenaar en huurder van het gebouw, zodat ze beschikbaar blijven en kunnen worden gebruikt voor de controle op de inachtneming van de overeenkomstig lid 1 vastgestelde minimumeisen en voor de afgifte van energieprestatiecertificaten. De lidstaten kunnen nieuwe stimulansen en financiering vaststellen om de overstap van verwarmings- en koelingssystemen op basis van fossiele brandstoffen naar systemen op basis van niet-fossiele brandstoffen aan te moedigen, in combinatie met investeringen in woningen ter verbetering van de energie-efficiëntie. 4 bis. De lidstaten stellen de voorschriften vast om ervoor te zorgen dat, voor zover dat technisch en economisch haalbaar is, niet voor bewoning bestemde gebouwen met systemen voor gebouwautomatisering en -controle zijn uitgerust , zoals hieronder uitgezet : a) uiterlijk op 31 december 2024 niet voor bewoning bestemde gebouwen met verwarmingssystemen, koelingssystemen of systemen voor gecombineerde ruimteverwarming en -ventilatie met een nominaal vermogen van meer dan 290 kW ; b) uiterlijk op 31 december 2029 niet voor bewoning bestemde gebouwen met verwarmingssystemen, koelingssystemen of systemen voor gecombineerde ruimteverwarming en -ventilatie met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW. De lidstaten zetten duidelijke parameters uit voor de vaststelling van de economische haalbaarheid van het uitrusten van niet voor bewoning bestemde gebouwen met systemen voor gebouwautomatisering en -controle. 4 ter. De in lid 4 bis bedoelde systemen voor gebouwautomatisering en -controle kunnen: a) het energieverbruik permanent controleren, bijhouden, analyseren en de bijsturing ervan mogelijk maken; b) de energie-efficiëntie van het gebouw toetsen, efficiëntieverliezen van technische bouwsystemen opsporen, en de persoon die verantwoordelijk is voor het beheer van de voorzieningen of technische installaties informeren over mogelijkheden om de energie-efficiëntie te verbeteren; c) communicatie met verbonden technische bouwsystemen en andere apparaten in het gebouw mogelijk maken, en interoperabel zijn met technische bouwsystemen van verschillende soorten eigendomstechnologieën, toestellen en fabrikanten ; d) doeltreffende monitoring van de binnenmilieukwaliteit, ter waarborging van de gezondheid en veiligheid van de personen die zich daar bevinden. 4 quater. De lidstaten stellen voorschriften vast om ervoor te zorgen , voor zover dat technisch en economisch haalbaar is, dat nieuwe voor bewoning bestemde gebouwen en voor bewoning bestemde gebouwen die ingrijpende renovaties ondergaan met verwarmingssystemen, koelingssystemen of gecombineerde ruimteverwarmings-, koelings- en ventilatiesystemen met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW met ingang van 1 januari 2025 uitgerust zijn met de volgende elementen: a) de functie van permanent elektronisch toezicht van systemen in het gebouw op het relevante niveau van het gebouw en de unit, waarmee de efficiëntie wordt gemeten en de eigenaren of beheerders van het gebouw worden geïnformeerd wanneer zich significante variaties voordoen en wanneer onderhoud aan het systeem noodzakelijk is; b) doeltreffende controle- en balanceringsfuncties om optimale energieopwekking, ‑distributie en ‑opslag en optimaal energieverbruik te waarborgen; c) flexibiliteit aan de vraagzijde; d) een doeltreffend systeem voor het monitoren van de binnenmilieukwaliteit, ter waarborging van de gezondheid en veiligheid van de personen die zich daar bevinden. 4 quinquies. Naast de in lid 4, onder c), genoemde eisen worden voor bewoning bestemde gebouwen met een bruikbare vloeroppervlakte van meer dan 1 000 m² ook uitgerust met een functionaliteit die de volgende twee mogelijkheden biedt: a) benchmarking van de energie-efficiëntie van het gebouw, opsporing van efficiëntieverliezen van technische bouwsystemen en informatieverstrekking aan de persoon die verantwoordelijk is voor het beheer van de voorzieningen of technische installaties over mogelijkheden om de energie-efficiëntie te verbeteren; b) communicatie met verbonden technische bouwsystemen en andere apparaten in het gebouw en interoperabiliteit met de technische bouwsystemen van verschillende soorten eigendomstechnologieën, toestellen en fabrikanten. 4 sexies. De lidstaten schrijven voor dat, voor zover dit technisch en economisch haalbaar is, niet voor bewoning bestemde gebouwen zijn uitgerust met automatische regeleenheden voor de verlichting. De automatische regeleenheden voor de verlichting moeten: a) de aanwezigheid per zone kunnen controleren voor binnenverlichting met automatische detectie; b) per zone automatisch het verlichtingsvermogen kunnen dimmen op basis van daglichtniveaus overdag; c) de mogelijkheid bieden tot continue monitoring, vastlegging en foutdetectie; d) de mogelijkheid bieden tot controle door de eindgebruiker; e) communicatie met relevante aangesloten technische bouwsystemen in het gebouw mogelijk maken. Artikel 11 bis Binnenmilieukwaliteit 1. De lidstaten stellen eisen vast voor de toepassing van adequate normen voor de binnenmilieukwaliteit in gebouwen om een gezond binnenklimaat te handhaven. 2. Uiterlijk ... [24 maanden na de datum van inwerkingtreding van deze richtlijn] stellen de lidstaten eisen vast op basis van meetbare indicatoren die gebaseerd zijn op die van het Level(s)-kader. De indicatoren voor de binnenmilieukwaliteit worden in het gebouw gemeten en omvatten ten minste: a) het kooldioxidegehalte; b) de temperatuur en het thermisch comfort; c) de relatieve luchtvochtigheid; d) het verlichtingsniveau van daglicht of toereikende daglichtniveaus; e) het aantal luchtverversingen per uur; f) het akoestisch comfort in de binnenruimten, zoals toetsing van de nagalmtijd en het niveau van het achtergrondlawaai en de spraakverstaanbaarheid. Emissies van deeltjes afkomstig uit binnenruimtes en grenswaarden voor verontreinigende stoffen afkomstig uit binnenruimtes en vluchtige organische stoffen die op grond van Verordening (EG) nr. 1272/2008 (33) als kankerverwekkend, mutageen of giftig voor de voortplanting zijn aangemerkt, met inbegrip van formaldehyde, worden gerapporteerd op basis van de beschikbare gegevens op productniveau, of, indien beschikbaar, directe metingen van de relevante bronnen met betrekking tot het binnenklimaat van het gebouw. 3. De Commissie is bevoegd overeenkomstig artikel 29 gedelegeerde handelingen vast te stellen om deze richtlijn aan te vullen door een methodologisch kader in te voeren voor de berekening van de normen voor de binnenmilieukwaliteit. 4. De lidstaten zorgen ervoor dat nieuwe gebouwen en gebouwen die een ingrijpende renovatie ondergaan, voldoen aan adequate normen voor de binnenmilieukwaliteit. Artikel 12 Infrastructuur voor duurzame mobiliteit 1. Met betrekking tot nieuwe niet voor bewoning bestemde gebouwen en niet voor bewoning bestemde gebouwen die een ingrijpende renovatie ondergaan , voor zover die renovatie de parkeerruimte of de elektrische installaties van het gebouw omvat, met meer dan vijf parkeerplaatsen, voor zover de parkeerruimte zich binnen het gebouw bevindt, aanpalende parkeerruimte betreft of duidelijk verbonden is met het gebouw, zorgen de lidstaten voor de installatie van : a) ▌minstens één laadpunt voor elke vijf parkeerplaatsen ; b) ▌voorbekabeling voor elke parkeerplaats om de installatie van laadpunten voor elektrische voertuigen , elektrisch ondersteunde fietsen en andere voertuigen van categorie L in een later stadium mogelijk te maken; en c) ▌ fietsparkeerplaatsen die ten minste 15 % van de totale gebruikerscapaciteit van niet voor bewoning bestemde gebouwen vertegenwoordigen, rekening houdend met de ruimte die ook nodig is voor fietsen met grotere afmetingen dan standaardfietsen. De lidstaten zorgen ervoor dat de voorbekabeling zo wordt gedimensioneerd dat gelijktijdig en efficiënt gebruik van het verwachte aantal laadpunten mogelijk is , en ondersteunen in voorkomend geval de installatie van een belasting- of laadbeheersysteem voor zover dit technisch en economisch haalbaar en gerechtvaardigd is . In afwijking van de eerste alinea, punt a), zorgen de lidstaten ervoor dat voor nieuwe kantoorgebouwen en kantoorgebouwen die een ingrijpende renovatie ondergaan en meer dan vijf parkeerplaatsen hebben, ten minste één laadpunt wordt geïnstalleerd voor elke twee parkeerplaatsen. 2. Met betrekking tot alle niet voor bewoning bestemde gebouwen met meer dan twintig parkeerplaatsen waarborgen de lidstaten, voor zover dit technisch en economisch haalbaar is, dat uiterlijk 1 januari 2027 ten minste één laadpunt wordt geïnstalleerd voor elke tien parkeerplaatsen en ▌ fietsparkeerplaatsen met een totale gebruikerscapaciteit van ten minste 15 % van het gebouw alsmede fietsparkeerplaatsen voor fietsen die groter zijn dan standaardfietsen . In het geval van gebouwen die eigendom zijn van of gebruikt worden door overheidsinstanties, waarborgen de lidstaten uiterlijk 1 januari 2033 dat voorbekabeling wordt voorzien voor ten minste één op twee parkeerplaatsen. 3. De lidstaten kunnen , na een beoordeling door de lokale autoriteiten, waarbij rekening wordt gehouden met lokale kenmerken, waaronder demografische, geografische en klimatologische omstandigheden, de voorschriften voor het aantal fietsparkeerplaatsen overeenkomstig de leden 1 en 2 aanpassen voor specifieke categorieën niet voor bewoning bestemde gebouwen ▌. 4. Met betrekking tot nieuwe voor bewoning bestemde gebouwen en voor bewoning bestemde gebouwen die ingrijpende renovaties ondergaan, ingeval die renovaties de parkeerruimte of de elektrische installaties van het gebouw omvatten , met meer dan drie parkeerplaatsen, ingeval de parkeerruimte zich binnen het gebouw bevindt, aanpalende parkeerruimte betreft of duidelijk verbonden is met het gebouw, zorgen de lidstaten voor de installatie : a) in nieuwe voor bewoning bestemde gebouwen, van voorbekabeling op elke parkeerplaats en, in voor bewoning bestemde gebouwen die ingrijpend worden gerenoveerd, van voorbekabeling of, indien dit technisch en economisch niet haalbaar is, van kabelleidingen om de installatie van laadpunten voor elektrische voertuigen , elektrisch ondersteunde fietsen en andere voertuigen van categorie L op elke parkeerplaats in een later stadium mogelijk te maken. De lidstaten zorgen ervoor dat de voorbekabeling zo wordt gedimensioneerd dat gelijktijdig gebruik van de laadpunten op alle parkeerplaatsen mogelijk is; a bis) van minstens één laadpunt; b) van ten minste twee fietsparkeerplaatsen voor elke woning in nieuwe voor bewoning bestemde gebouwen; b bis) van minstens twee fietsparkeerplaatsen voor elke woning in voor bewoning bestemde gebouwen die ingrijpend worden gerenoveerd, voor zover dat technisch en economisch haalbaar is; b ter) in nieuwe voor bewoning bestemde gebouwen met ten minste drie woningen waar er geen parkeerplaatsen voor auto’s zijn, van ten minste twee fietsparkeerplaatsen voor elke woning, voor zover dat technologisch en economisch haalbaar is. In afwijking van de eerste alinea kunnen de lidstaten , na een beoordeling door de lokale autoriteiten en rekening houdend met lokale kenmerken, waaronder demografische, geografische en klimatologische omstandigheden, de voorschriften voor het aantal fietsparkeerplaatsen aanpassen. 5. De lidstaten kunnen besluiten de leden 1, 2 en 4 niet toe te passen op specifieke categorieën gebouwen wanneer de vereiste voorbekabeling afhankelijk is van geïsoleerde microsystemen, of de gebouwen zich bevinden in de ultraperifere gebieden in de zin van artikel 349 VWEU indien dit tot aanzienlijke problemen voor het functioneren van het lokale energiesysteem en een gevaar voor de stabiliteit van het lokale net leidt. 5 bis. Naar aanleiding van een met redenen omkleed verzoek van een lidstaat kan de Commissie besluiten die lidstaat toe te staan de voorschriften in de leden 1 en 2 voor specifieke categorieën gebouwen aan te passen indien: a) het gebouw eigendom is van en gebruikt wordt door een micro-onderneming of een kleine of middelgrote onderneming, als omschreven in artikel 2 van de bijlage bij Aanbeveling 2003/361/EG van de Commissie (34) ; of b) de gebouwen tijdelijk worden gebruikt overeenkomstig artikel 9. 5 ter. De lidstaten kunnen de eisen voor het aantal parkeerplaatsen overeenkomstig de leden 1, 2 en 4, voor specifieke categorieën van niet voor bewoning bestemde gebouwen aanpassen indien het voldoen aan de eisen van de leden 1, 2 en 4, tot onevenredige kosten zou leiden, economisch niet haalbaar of niet te rechtvaardigen zou zijn, of indien lokale omstandigheden de naleving van de eisen niet rechtvaardigen. [Am. 5] 6. De lidstaten zorgen ervoor dat de in de leden 1, 2 en 4 , van dit artikel bedoelde laadpunten geschikt zijn voor slim opladen en, in voorkomend geval, tweerichtingsladen, en dat zij worden geëxploiteerd op basis van niet aan eigendomsrechten gebonden en niet-discriminerende communicatieprotocollen en normen, op interoperabele wijze en in overeenstemming met alle wettelijke normen en protocollen in de krachtens artikel 19, leden 6 en 7, van Verordening (EU) …/… [AFIR] vastgestelde gedelegeerde handelingen. 7. De lidstaten zorgen ervoor dat exploitanten van niet-openbaar toegankelijke laadpunten deze exploiteren overeenkomstig artikel 5, lid 4, van Verordening (EU) .../….[AFIR], indien van toepassing. 8. De lidstaten voorzien in maatregelen om de procedure voor de installatie van laadpunten in nieuwe en bestaande al dan niet voor bewoning bestemde gebouwen te stimuleren, te vereenvoudigen , te harmoniseren en te versnellen, met name bij verenigingen van mede-eigenaren, en regelgevingsbelemmeringen, waaronder problemen inzake vergunnings- en goedkeuringsprocedures van overheden of netbeheerders weg te werken en iedereen in de Unie het “recht om op te laden” toe te kennen . De lidstaten nemen belemmeringen voor de installatie van laadpunten in voor bewoning bestemde gebouwen met parkeerplaatsen weg, met name de noodzaak om toestemming te verkrijgen van de verhuurder of mede-eigenaren voor een particulier laadpunt voor eigen gebruik. Een verzoek van huurders of mede-eigenaren om laadapparatuur op een parkeerplaats te installeren, kan worden afgewezen indien er ernstige en legitieme redenen zijn voor een dergelijke weigering. De lidstaten zorgen ervoor dat de tijd tussen de aanvraag van een laadpunt door een huurder of een eigenaar in een gebouw en de installatie van het laadpunt redelijk is en in elk geval niet meer dan zes maanden bedraagt. De Commissie publiceert uiterlijk in op 1 januari 2025 richtsnoeren met een nadere vaststelling van de normen en protocollen die aan de nationale en lokale overheidsinstanties moeten worden aanbevolen met betrekking tot de brandveiligheid in overdekte parkeerruimtes. De lidstaten zorgen ervoor dat technische bijstand beschikbaar is voor eigenaren van gebouwen en huurders die laadpunten en fietsparkeerplaatsen willen installeren. Met betrekking tot bestaande voor bewoning bestemde gebouwen met meer dan drie parkeerplaatsen nemen de lidstaten maatregelen om te zorgen voor de installatie van voorbekabeling die in verhouding staat tot het aantal lichte batterijvoertuigen dat op hun grondgebied is geregistreerd. 8 bis. Voor eigenaren en huurders van gebouwen die niet de mogelijkheid hebben om een laadpunt bij hun woning te installeren, voeren de lidstaten maatregelen in die hen in staat stellen te verzoeken om de installatie van een openbaar laadpunt in de buurt van hun woning, in overeenstemming met de doelstellingen van Verordening (EU) …/… [AFIR]. De lidstaten nemen maatregelen om ervoor te zorgen dat het aantal geïnstalleerde openbaar toegankelijke laadpunten overeenkomt met het aantal binnen dezelfde gebieden ontvangen verzoeken. 9. De lidstaten waarborgen een coherent beleid voor gebouwen , actieve en groene mobiliteit, klimaat, energie, biodiversiteit en stedelijke planning. Om voor een doeltreffende combinatie van particuliere e-mobiliteit, actieve mobiliteit en openbaar vervoer te zorgen, ondersteunen de lidstaten lokale overheden bij de ontwikkeling en uitvoering van duurzame stedelijke mobiliteitsplannen, met extra aandacht voor de integratie van het huisvestingsbeleid met duurzame mobiliteit en stadsplanning. Artikel 13 Gebouwen die gereed zijn voor slimme toepassingen 1. De Commissie stelt overeenkomstig artikel 29 gedelegeerde handelingen vast met betrekking tot een facultatieve gemeenschappelijke Unieregeling voor de waardering van de mate waarin gebouwen gereed zijn voor slimme toepassingen. De waardering wordt gebaseerd op een evaluatie van het vermogen van een gebouw of een gebouwunit om zijn werking aan te passen aan de behoeften van de gebruiker , met name wat betreft de binnenmilieukwaliteit, en aan het net, alsmede om de energie-efficiëntie en de algehele prestatie ervan te verbeteren. Overeenkomstig bijlage IV stelt de facultatieve gemeenschappelijke Unieregeling voor de waardering van de mate waarin gebouwen gereed zijn voor slimme toepassingen, het volgende vast: a) de definitie voor de indicator van gereedheid voor slimme toepassingen; ▌ b) een berekeningsmethode daarvoor. 2. Uiterlijk op 31 december 2024 stelt de Commissie ▌ overeenkomstig artikel 29 een gedelegeerde handeling vast ter wijziging van deze richtlijn op grond waarvan de gemeenschappelijke Unieregeling voor de waardering van de mate waarin gebouwen gereed zijn voor slimme toepassingen overeenkomstig bijlage IV op dezelfde datum verplicht moet worden toegepast op niet voor bewoning bestemde gebouwen met verwarmingssystemen, airconditioningsystemen en gecombineerde ruimteverwarmings- , airconditioning- en ventilatiesystemen met een nominaal vermogen van meer dan 290 kW. Met ingang van 1 januari 2030 is de gemeenschappelijke Unieregeling van toepassing op niet voor bewoning bestemde gebouwen met een nominaal vermogen van 70 kW. 3. Na raadpleging van de relevante belanghebbenden stelt de Commissie een uitvoeringshandeling vast met een nadere technische regeling van de effectieve uitvoering van de in lid 1 bedoelde regeling voor de waardering van de mate waarin gebouwen gereed zijn voor slimme toepassingen, met een tijdschema voor een vrijblijvende testfase op nationaal niveau, en een toelichting over de complementariteit van de regeling met de in artikel 16 bedoelde energieprestatiecertificaten. Die uitvoeringshandeling wordt volgens de in artikel 30, lid 3, bedoelde onderzoeksprocedure vastgesteld. 4. Uiterlijk op 31 december 2024 ▌stelt de Commissie na raadpleging van de relevante belanghebbenden een uitvoeringshandeling vast met een nadere technische regeling van de effectieve toepassing van de in lid 2 bedoelde regeling op niet voor bewoning bestemde gebouwen met verwarmingssystemen, airconditioningsystemen of gecombineerde verwarmings- , airconditioning- en ventilatiesystemen met een nominaal vermogen van meer dan 290 kW. Die uitvoeringshandeling wordt volgens de in artikel 30, lid 3, bedoelde onderzoeksprocedure vastgesteld. Artikel 14 Gegevensuitwisseling 1. De lidstaten zorgen ervoor dat eigenaren, huurders en beheerders van gebouwen rechtstreeks toegang hebben tot gegevens over hun bouwsystemen , met inbegrip van gegevens over technische bouwsystemen . Met hun toestemming wordt toegang verleend aan of worden gegevens ter beschikking gesteld van een derde partij onder voorbehoud van de bestaande contractuele overeenkomst . De lidstaten schrijven het gebruik van internationale normen en beheersformaten voor uitgewisselde gegevens voor en bevorderen de volledige interoperabiliteit van diensten en van de gegevensuitwisseling binnen de Unie overeenkomstig lid 5 . De geaggregeerde en geanonimiseerde gegevens over bouwsystemen worden openbaar gemaakt. Voor de toepassing van deze richtlijn omvatten de gegevens over bouwsystemen alle relevante ruwe gegevens met betrekking tot de energieprestatie van onderdelen van een gebouw, de energieprestatie van gebouwdiensten en de geplande levensduur van verwarmingssystemen, sensoren, systemen voor gebouwautomatisering en -controle, en meters en laadpunten voor e-mobiliteit , en worden deze gekoppeld aan het digitale gebouwlogboek . Zowel verwerkte als niet-verwerkte gegevens worden voor de toepassing van dit artikel aanvaardbaar geacht, mits zij aan de vereisten van de eerste alinea voldoen. 1 bis. De lidstaten zorgen ervoor dat lokale autoriteiten toegang hebben tot gegevens over de energieprestaties van gebouwen op hun grondgebied die nodig zijn om de opstelling van verwarmings- en koelingsplannen te vergemakkelijken en voegen operationele geografische informatiesystemen en de bijbehorende databanken toe, in overeenstemming met Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad (35) . De lidstaten zorgen ervoor dat de lokale autoriteiten over de nodige middelen voor gegevens- en informatiebeheer beschikken. 2. Bij het opzetten van de regels betreffende het beheer en de uitwisseling van gegevens, houden de lidstaten of, wanneer een lidstaat dat heeft bepaald, de aangewezen bevoegde instanties zich aan de geharmoniseerde regels van de Unie die zijn vastgelegd in de in lid 5 genoemde uitvoeringshandelingen en het toepasselijke rechtskader van de Unie. De regels voor toegang en eventuele heffingen mogen voor derden geen belemmering vormen of discriminatie creëren bij het verkrijgen van toegang tot gegevens over bouwsystemen. 3. Eigenaren, huurders en beheerders van gebouwen worden geen extra kosten in rekening gebracht voor de toegang tot hun gegevens of voor een verzoek om hun gegevens ter beschikking van derden te stellen onder voorbehoud van de bestaande contractuele overeenkomst . De lidstaten zijn verantwoordelijk voor de vaststelling van de betrokken tarieven voor de toegang tot gegevens door andere in aanmerking komende partijen, zoals financiële instellingen, aggregatoren, energieleveranciers, leveranciers van energiediensten en nationale bureaus voor de statistiek of andere nationale autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling, productie en verspreiding van Europese statistieken. De lidstaten of, in voorkomend geval, de aangewezen bevoegde autoriteiten zorgen ervoor dat tarieven die worden opgelegd door gereguleerde entiteiten die gegevensdiensten verstrekken, redelijk en naar behoren verantwoord zijn. De lidstaten stimuleren het delen van gegevens over bouwsystemen. 4. De regels over de toegang tot en de opslag van gegevens voor de toepassing van deze richtlijn moeten in overeenstemming zijn met het Unierecht ter zake. De verwerking van persoonsgegevens in het kader van deze richtlijn geschiedt overeenkomstig Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad. 4 bis. Uiterlijk op 31 december 2023 stelt de Commissie overeenkomstig artikel 29 gedelegeerde handelingen vast tot aanvulling van deze richtlijn door de vaststelling van interoperabiliteitseisen en niet-discriminerende en transparante procedures voor de toegang tot de in dit artikel bedoelde gegevens. 5. Uiterlijk op 31 december 2023 stelt de Commissie uitvoeringshandelingen vast waarin de interoperabiliteitseisen en niet-discriminerende en transparante procedures voor de toegang tot de in dit artikel bedoelde gegevens worden gespecificeerd. Deze uitvoeringshandelingen worden volgens de in artikel 30, lid 2, bedoelde raadplegingsprocedure vastgesteld. De Commissie maakt een raadplegingsstrategie bekend, waarin de raadplegingsdoelstellingen, de beoogde belanghebbenden en de raadplegingsactiviteiten ter ontwikkeling van de uitvoeringshandelingen worden uiteengezet. Artikel 15 Financiële stimulansen , vaardigheden en marktbelemmeringen 1. De lidstaten voorzien in passende financiering en ondersteunende maatregelen , in combinatie met andere EU- instrumenten , zoals de herstel- en veerkrachtfaciliteit, het Sociaal Klimaatfonds en de fondsen van het cohesiebeleid. Zij bestemmen bij de uitvoering van EU-programma’s en in nationale financieringsregelingen voor renovaties gepaste bedragen en wijzen gepaste middelen toe voor het aanpakken van marktbelemmeringen en het stimuleren van de nodige investeringen in energierenovaties in overeenstemming met hun nationale plan voor de renovatie van gebouwen en met het oog op de transformatie van het nationale gebouwenbestand tot een bestand van emissievrije gebouwen voor 2050 , onder meer door het gebruik van publiek-private partnerschappen te bevorderen en te vereenvoudigen . De lidstaten zorgen ervoor dat de aanvraag van en de procedures in het kader van financiering eenvoudig en gestroomlijnd zijn om de toegang tot financiering voor huishoudens te vergemakkelijken. 1 bis. Overheidsfinanciering dient ter tegemoetkoming in kosten vooraf in verband met renovaties die door huishoudens moeten worden uitgevoerd. De lidstaten vergemakkelijken de toegang tot betaalbare bankleningen, speciale kredietlijnen en volledig door de overheid gefinancierde renovaties. In financiële stimulansen in de vorm van toelagen of garanties wordt rekening gehouden met op inkomsten gebaseerde parameters bij de toekenning van financiële steun, om ervoor te zorgen dat zij in de eerste plaats gericht zijn op kwetsbare huishoudens en mensen die in sociale woningen wonen, in overeenstemming met artikel 22 van Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED]. De lidstaten ontwikkelen speciale regelingen voor renovaties in verband met energie-efficiëntie, met name financiële maatregelen, en zorgen ervoor dat alle nationale programma’s voor financiële steunverlening speciale bedragen omvatten die specifiek bedoeld zijn voor kwetsbare huishoudens en aan de behoeften van deze huishoudens beantwoorden. De lidstaten kunnen gebruikmaken van de nationale energie-efficiëntiefondsen om regelingen en programma’s in dit verband te financieren overeenkomstig artikel 28 van Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED]. 2. De lidstaten nemen passende regelgevende maatregelen om niet-economische belemmeringen voor de renovatie van gebouwen weg te nemen. Met betrekking tot gebouwen met meer dan één gebouwunit kunnen dergelijke maatregelen onder meer bestaan in het schrappen van unanimiteitsvereisten in mede-eigendomsstructuren, het aanpassen van het mandaat en de verantwoordelijkheden van beheerders van gebouwen bij de behandeling van energierenovatieprojecten, of het toestaan dat mede-eigendomsstructuren directe ontvangers van financiële steun , zoals leningen en toelagen, zijn. 3. De lidstaten maken zo kosteneffectief mogelijk gebruik van de nationale financiering en de beschikbare financiering die op EU-niveau is vastgesteld, met name de herstel- en veerkrachtfaciliteit, het Sociaal Klimaatfonds, de fondsen van het cohesiebeleid, InvestEU, veilingopbrengsten uit de handel in emissierechten uit hoofde van Richtlijn 2003/87/EG [gewijzigde ETS] en andere openbare financieringsbronnen. Deze financieringsbronnen worden ingezet met het oog op de totstandbrenging van een emissievrij gebouwenbestand voor 2050. 4. Om de mobilisering van investeringen te ondersteunen, zorgen de lidstaten ervoor dat op doeltreffende wijze financieringsmogelijkheden en financiële instrumenten worden ingesteld, te weten energie-efficiëntieleningen en -hypotheken voor de renovatie van gebouwen, energieprestatiecontracten, financiële “pay-as-you-save”-regelingen, fiscale stimulansen , waaronder verlaagde belastingtarieven voor renovatiewerken en -materialen, belastingregelingen, regelingen via de energierekening, garantiefondsen, normen voor hypotheekportefeuilles, economische instrumenten voor het bieden van stimulansen voor de toepassing van maatregelen op het gebied van toereikendheid en circulariteit, financiering voor grondige renovaties en financiering voor renovaties met een significante minimumdrempel voor gerichte energiebesparingen , en gerichte vermindering van broeikasgasemissies gedurende de gehele levenscyclus . De lidstaten zorgen ervoor dat informatie over beschikbare financiering en financiële instrumenten op een gemakkelijk toegankelijke en transparante wijze ter beschikking van het publiek wordt gesteld, onder meer langs digitale weg. De lidstaten en de betrokken financiële instanties evalueren de toepasselijke wetgeving en stellen ondersteunende maatregelen vast ter vergemakkelijking van het gebruik van renovatieleningen en energie-efficiëntiehypotheken, en de ontwikkeling van innovatieve kredietproducten voor de financiering van grondige renovaties en gefaseerde grondige renovaties overeenkomstig de stappen uit het renovatiepaspoort. De Commissie en de Europese Investeringsbank bieden toegang tot financiering onder gunstige voorwaarden om de uitrol van financiële instrumenten en innovatieve regelingen, zoals een Europese renovatielening of een Europees garantiefonds voor de renovatie van gebouwen, te vergemakkelijken. De desbetreffende financiering en financiële instrumenten oriënteren bovendien investeringen naar een energie-efficiënt bestand van overheidsgebouwen, in overeenstemming met de richtsnoeren van Eurostat over de registratie van energieprestatiecontracten in overheidsrekeningen. 4 bis. Uiterlijk op … [12 maanden na de inwerkingtreding van deze richtlijn] stelt de Commissie overeenkomstig artikel 29 een gedelegeerde handeling vast tot aanvulling van deze richtlijn om ervoor te zorgen dat normen voor hypotheekportefeuilles financiële instellingen er daadwerkelijk toe aansporen de voor renovaties verstrekte volumes te verhogen en ondersteunende maatregelen voor financiële instellingen en de nodige waarborgen tegen potentieel contraproductief kredietgedrag voor te schrijven, zoals het beperken of weigeren van toegang tot krediet voor huishoudens die in woningen met een lage energieprestatie wonen, of het beperken van hun hypothecaire leningen tot consumenten die woningen met een hoge energieprestatie kopen. 5. De lidstaten vergemakkelijken de samenvoeging van projecten met het oog op toegang voor investeerders en pakketoplossingen voor potentiële klanten. De lidstaten nemen maatregelen om ervoor te zorgen dat op energie-efficiëntie en toegankelijkheid gerichte kredietverleningsproducten voor de renovatie van gebouwen op ruime schaal en op niet-discriminerende wijze door financiële instellingen worden aangeboden en zichtbaar en toegankelijk zijn voor consumenten. De lidstaten zorgen ervoor dat banken en andere financiële instellingen en investeerders informatie ontvangen over de manieren waarop zij de verbetering van de energieprestatie van gebouwen kunnen financieren. ▌ 6. De lidstaten monitoren de beschikbaarheid van vaardigheden en gekwalificeerde beroepsbeoefenaren overeenkomstig artikel 3 en ontwikkelen maatregelen en financiering ter bevordering van opleidings- en scholingsprogramma’s, onder meer op het gebied van digitale technologieën, om de beroepsmatige herkwalificatie van werknemers en de totstandbrenging van nieuwe werkgelegenheid te vergemakkelijken, teneinde te waarborgen dat er voldoende arbeidskrachten zijn die beschikken over vaardigheden die aansluiten bij de behoeften in de gebouwensector. De lidstaten nemen maatregelen om de deelname aan dergelijke programma’s te bevorderen, met name door micro-ondernemingen en kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s), en met inachtneming van de genderdimensie. Overeenkomstig artikel 15 bis ingestelde centrale aanspreekpunten kunnen de toegang tot dergelijke programma’s en de omscholing van werknemers vergemakkelijken. 7. De Commissie stelt gemeenschappelijke Unienormen vast voor innovatieve financiële regelingen, en in het bijzonder voor “pay-as-you-save”-regelingen, waarin verplichte minimumeisen voor publieke en private actoren worden vastgesteld. 8. De Commissie staat ▌ de lidstaten bij bij het opstellen van nationale of regionale programma’s voor financiële ondersteuning, teneinde de energieprestaties van – met name bestaande – gebouwen te verbeteren en de broeikasgasemissies ervan te verminderen door onder meer ondersteuning te bieden bij het uitwisselen van beste praktijken tussen de verantwoordelijke nationale of regionale overheden of organen. Om een gelijk speelveld te waarborgen en het beschikbare investeringspotentieel zo goed mogelijk te benutten, zorgen de lidstaten ervoor dat dergelijke programma’s zodanig worden ontwikkeld dat zij toegankelijk zijn voor organisaties met een beperktere administratieve, financiële en organisatorische capaciteit, zoals micro-ondernemingen en kmo’s, energiegemeenschappen, burgerinitiatieven, lokale overheden en energieagentschappen. De lidstaten verlenen steun aan lokale initiatieven, zoals door burgers geleide renovatieprogramma’s en programma’s voor hernieuwbare verwarming en koeling op wijk- of gemeentelijk niveau. 8 bis. De lidstaten voorzien in passende financiering, ondersteunende maatregelen en andere instrumenten voor de uitvoering van onderzoeks- en ontwikkelingsresultaten met betrekking tot energie-efficiënte bouwsystemen en -materialen, met inbegrip van de productie, met name door micro-ondernemingen en kmo’s. 9. De lidstaten koppelen hun financiële maatregelen voor verbetering van de energieprestatie en vermindering van de broeikasgasemissies in het kader van de renovatie van gebouwen aan de beoogde en verwezenlijkte energiebesparing en verbeteringen op dat gebied , zoals bepaald door één of meer van de volgende criteria: a) de energieprestatie en de broeikasgasreductie van de apparatuur die of het materiaal dat voor de renovatie wordt gebruikt; in welk geval de apparatuur of het materiaal dat voor de renovatie is gebruikt, geïnstalleerd moet worden door een installateur met het desbetreffende niveau van certificering of kwalificatie en ten minste moet voldoen aan de minimale energieprestatie of hogere referentiewaarden voor verbeterde prestaties met betrekking tot het energieverbruik van gebouwen ; b) standaardwaarden voor de berekening van energie- en broeikasgasemissiebesparingen in gebouwen; c) de dankzij de renovatie verwezenlijkte verbetering, door de voor en na de renovatie afgegeven energieprestatiecertificaten met elkaar te vergelijken; d) de resultaten van een energieaudit; e) de resultaten van een andere relevante, transparante en proportionele methode die de verbetering in energieprestatie aantoont , waaronder door vergelijking van de prestatie voor en na de renovatie door middel van slimmemetersystemen . De in deze alinea uiteengezette eisen zijn niet van toepassing op financiering voor kwetsbare huishoudens. 10. Uiterlijk met ingang van 1 januari 2024 geven de lidstaten geen financiële stimulansen meer voor de installatie van op fossiele brandstoffen gestookte cv-ketels ▌. 11. De lidstaten stimuleren grondige renovatie en omvangrijke programma’s die gericht zijn op een groot aantal gebouwen , met name de slechtst presterende gebouwen, onder meer door middel van renovatieprogramma’s voor geïntegreerde districten, en resulteren in een algehele vermindering van de vraag naar primaire energie met ten minste 60 %, met toenemende financiële, fiscale, administratieve en technische bijstand op basis van het bereikte prestatieniveau, waarbij hogere financiële deelname is voorbehouden aan grondige renovaties of aan de in lid 1 bis bedoelde groepen. 11 bis. De lidstaten laten de bevordering van financiële stimulansen gepaard gaan met beleid en maatregelen ter voorkoming van uithuiszetting als gevolg van renovatie. 13. Lidstaten die eigenaren van gebouwen of gebouwunits financiële stimulansen geven voor de renovatie van gehuurde gebouwen of gebouwunits, zorgen ervoor dat de financiële stimulansen zowel de eigenaren als de huurders ten goede komen. De lidstaten voeren doeltreffende sociale waarborgen in om met name kwetsbare huishoudens te beschermen, onder meer door huursteun te verlenen of plafonds voor huurverhogingen op te leggen , of door een financiële “pay-as-you-save”-regeling voor huurverhogingen in te voeren, die waarborgt dat de huurverhoging niet hoger uitvalt dan de besparingen op de energierekening als gevolg van energiebesparingen door renovatie . 13 bis. De lidstaten nemen passende maatregelen om regelgevings-, wettelijke en administratieve belemmeringen voor de opschaling van woningbouwcoöperaties, met inbegrip van coöperaties zonder winstoogmerk, weg te nemen. De lidstaten zorgen ervoor dat dergelijke woningbouwcoöperaties en geïntegreerde districten voor financiële stimulansen in aanmerking komen. De Commissie faciliteert de uitwisseling tussen de lidstaten van beste praktijken met betrekking tot de totstandbrenging van een operationele status voor woningbouwcoöperaties zonder winstoogmerk en biedt richtsnoeren voor maatregelen om de invoering daarvan te stroomlijnen. Artikel 15 bis Centrale aanspreekpunten voor energie-efficiëntie in gebouwen 1. De lidstaten zorgen voor de oprichting van faciliteiten voor technische bijstand, onder meer via inclusieve centrale aanspreekpunten voor energie-efficiëntie in gebouwen , die gericht zijn op alle actoren die betrokken zijn bij de renovatie van gebouwen, waaronder huiseigenaren en administratieve, financiële en economische actoren, met inbegrip van micro-ondernemingen en kmo’s . De lidstaten zorgen ervoor dat de faciliteiten voor technische bijstand in hun gehele grondgebied in gelijke mate beschikbaar zijn, afhankelijk van de bevolkingsspreiding, door ten minste één centraal aanspreekpunt per regio en in elk geval één centraal aanspreekpunt per 45 000 inwoners in te stellen. De Commissie werkt samen met de Europese Investeringsbank, de lidstaten en de regio’s om ten minste tot en met 31 december 2029 de werking en de continuïteit van de financiering voor centrale aanspreekpunten voor energie-efficiëntie in gebouwen te vergemakkelijken. 2. De lidstaten werken samen met de betrokken regionale en lokale autoriteiten alsook met particuliere belanghebbenden om op nationaal, regionaal en lokaal niveau centrale aanspreekpunten in te stellen voor energie-efficiëntie in gebouwen. De lidstaten kunnen de overeenkomstig artikel 21, lid 2 bis, van de Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED] ingestelde centrale aanspreekpunten aanwijzen als centrale aanspreekpunten voor de toepassing van dit artikel. Centrale aanspreekpunten voor energie-efficiëntie in gebouwen zijn onafhankelijke, sectoroverschrijdende en interdisciplinaire openbare entiteiten die hun diensten kosteloos aan de gebruiker verlenen. Zij verstrekken op maat gesneden advies over energie-efficiëntie in gebouwen aan verschillende doelgroepen en kunnen renovatieprogramma’s voor geïntegreerde districten begeleiden. Centrale aanspreekpunten kunnen samenwerken met particuliere actoren die diensten verlenen en bevorderen die van belang zijn voor energierenovatie, zoals financieringsoplossingen en de uitvoering van energierenovaties, en die, in voorkomend geval, potentiële projecten, met name kleinschaligere projecten, verbinden met marktdeelnemers. Om de instelling en diensten van centrale aanspreekpunten voor energie-efficiëntie in gebouwen te vergemakkelijken, herzien de lidstaten hun aanbestedingsregels voor aanbestedingen voor energierenovaties. Centrale aanspreekpunten ondersteunen lokaal ontwikkelde projecten door middel van de verlening van technisch, administratief en financieel advies en technische, administratieve en financiële bijstand, waaronder: a) de verlening van rechtsbijstand, versterkte bescherming om gescheiden stimulansen in particuliere huurwoningen weg te nemen, gestroomlijnde informatie over technische ondersteuning, op maat gesneden technische bijstand en beschikbare financieringsmogelijkheden, met name toelage- en subsidieregelingen, en oplossingen voor huishoudens, micro-ondernemingen en kmo’s, en openbare organen; b) de verbinding van potentiële projecten, met name kleinschaligere projecten, met marktdeelnemers; c) de verstrekking van advies over het gedrag inzake energieverbruik met het oog op de actieve betrokkenheid van de consumenten, en de verlening van toegang tot betaalbare energieaanbiedingen; d) de verstrekking van informatie over en de verlening van toegang tot opleidingsprogramma’s en scholing, onder meer voor lokale autoriteiten en sociale diensten, om technische bijstand te verlenen, om te zorgen voor meer beroepsbeoefenaren op het gebied van energie-efficiëntie en om beroepsbeoefenaren bij en om te scholen teneinde aan de marktbehoeften te beantwoorden; e) de verzameling van geaggregeerde gegevens per typologie uit energie-efficiëntieprojecten, vergemakkelijkt door de centrale aanspreekpunten, en de indiening van deze informatie bij de Commissie. De informatie wordt uiterlijk op … [datum van omzetting van deze richtlijn], en vervolgens om het jaar, door de Commissie in een verslag gepubliceerd om ervaringen uit te wisselen en de grensoverschrijdende samenwerking tussen de lidstaten te bevorderen, teneinde voorbeelden van beste praktijken uit verschillende bouw-, huisvestings- en ondernemingstypologieën te bevorderen; f) de ondersteuning van bewustmakingsactiviteiten, waaronder de verstrekking van informatie over stimulansen voor het regelen van de binnenmilieukwaliteit en voor de installatie van de nodige apparatuur tijdens ingrijpende renovaties; g) de verlening en ontwikkeling van holistische steun aan alle huishoudens, met bijzondere aandacht voor kwetsbare huishoudens, mensen die in sociale woningen wonen en mensen met gezondheidsproblemen die in verband zijn gebracht met de slechtst presterende gebouwen, alsmede aan erkende ondernemingen en installateurs die renovatiediensten verlenen die zijn aangepast aan de verschillende woningtypologieën en geografische gebieden, en de verlening van bijstand voor de verschillende stadia van het renovatieproject, in het bijzonder om de toepassing van de minimumnormen voor energieprestaties, zoals bepaald in artikel 9, te vergemakkelijken; h) de verstrekking van informatie over de toegankelijkheid en beschikbaarheid van hernieuwbare energie voor eigen verbruik, hernieuwbare-energiegemeenschappen en andere alternatieven voor verwarming en koeling in gebouwen op fossiele brandstoffen, alsook informatie over materialen en oplossingen voor energie-efficiëntie, energieopslag en technologieën voor hernieuwbare energie voor gebouwen; i) de bevordering van de betrokkenheid van betrokken lokale belanghebbenden en burgers bij de evaluatie van de gevolgen van minimumnormen voor energieprestaties voor de betaalbaarheid en kwaliteit van huisvesting. De lidstaten werken samen met lokale en regionale overheden om samenwerking onder openbare organen, energieagentschappen en door de gemeenschap geleide initiatieven te stimuleren en centrale aanspreekpunten door middel van een geïntegreerd proces te bevorderen, te ontwikkelen en op te schalen. De Commissie voorziet de lidstaten van richtsnoeren voor de ontwikkeling van die centrale aanspreekpunten met het oog op de totstandbrenging van een geharmoniseerde aanpak voor de hele Unie. Artikel 16 Energieprestatiecertificaten 1. ▌ Het energieprestatiecertificaat bevat naast de energieprestatie van een gebouw, uitgedrukt door een numerieke indicator van het primaire en het finale energieverbruik in kWh/(m 2 /jaar), en het GWP gedurende de levenscyclus, uitgedrukt door een numerieke indicator van de broeikasgasemissies gedurende de gehele levenscyclus in kgCO 2 eq/(m 2 /jaar), ook referentiewaarden, zoals minimumeisen inzake energieprestaties, minimumnormen voor energieprestaties, vereisten voor bijna-energieneutrale gebouwen en vereisten voor emissievrije gebouwen, zodat de eigenaren of huurders van het gebouw of van een gebouwunit de energieprestatie ervan kunnen vergelijken en beoordelen. Het energieprestatiecertificaat bevat aanvullende numerieke indicatoren, in het bijzonder het totale jaarlijkse energieverbruik (kWh/jaar), de jaarlijkse energiebehoeften voor verwarming, koeling, ventilatie en warm water, het energieverbruik per vierkante meter per jaar (kWh/(m 2 /jaar)), het jaarlijkse verbruik van niet-hernieuwbare primaire energie in kWh/(m 2 /jaar), en de finale energie voor verwarming, koeling, warm water voor huishoudelijke doeleinden, ventilatie, ingebouwde verlichting en andere gebouwdiensten, en kan bovendien aanvullende efficiëntie- en veiligheidseisen voor apparaten omvatten. 2. Uiterlijk op 31 december 2025 voldoet het energieprestatiecertificaat aan het model uit bijlage V. In afwijking van de eerste alinea mogen lidstaten die hun systeem voor de certificering van de energieprestatie van gebouwen tussen 1 januari 2019 en … [datum van inwerkingtreding van deze richtlijn] hebben herzien, dat systeem blijven gebruiken om te voldoen aan artikel 9, lid 1, en mogen zij voor de vaststelling van hun slechtst presterende gebouwen als referentie gegevens uit hun gebouwenbestand tussen 1 januari 2019 en … [datum van inwerkingtreding van deze richtlijn] gebruiken, mits ten minste het gelijkwaardige aantal of de gelijkwaardige bruikbare vloeroppervlakte van de in artikel 9, lid 1 bis, genoemde slechtst presterende gebouwen of het gelijkwaardige niveau van verbetering van de energieprestatie wordt gerenoveerd. Lidstaten die de in de tweede alinea genoemde afwijking genieten, werken in overeenstemming met de eerste alinea voor 1 januari 2030 hun prestatieklassen bij op basis van de prestatie van hun nationale gebouwenbestand tussen 1 januari 2019 en … [datum van inwerkingtreding van deze richtlijn]. In overeenstemming met de eerste alinea van dit lid vermelden de lidstaten de energieprestatieklasse van het gebouw volgens een gesloten schaal , waarbij uitsluitend gebruik wordt gemaakt van de letters A tot en met G. De letter A stemt overeen met emissievrije gebouwen als omschreven in artikel 2, punt 2 . De lidstaten kunnen een energieklasse A+ invoeren voor gebouwen die aan alle onderstaande voorwaarden voldoen: a) hoge efficiëntienormen met een energiebehoefte voor verwarming, koeling, ventilatie en warm water van minder dan 15 kWh/m 2 /jaar; b) een hogere productie van kWh hernieuwbare energie ter plaatse op basis van een maandelijks gemiddelde; c) CO 2 -positiviteit met betrekking tot het GWP gedurende de levenscyclus van het gebouw, met inbegrip van bouwmaterialen en energie-installaties tijdens de productie, de installatie, het gebruik, het onderhoud en de sloop. De letter G stemt overeen met de 15 % slechtst presterende gebouwen in het nationale gebouwenbestand op het moment van invoering van de schaal. De lidstaten zorgen ervoor dat de resterende klassen, A tot en met F, zo worden ingedeeld dat de energieprestatie-indicatoren gelijkmatig zijn verdeeld over de energieprestatieklassen. De lidstaten garanderen een gemeenschappelijke visuele identiteit voor energieprestatiecertificaten op hun grondgebied. 2 bis. De lidstaten kunnen de uitrol van energieprestatiecertificaten financieren als maatregel op grond van artikel 8 van Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED]. 2 ter. De lidstaten stellen een register van energieprestatiecertificaten op overeenkomstig artikel 19, onder meer om renovatieregelingen voor geïntegreerde districten in overeenstemming met de klimaatdoelstellingen van de Unie te vergemakkelijken. 3. De lidstaten zorgen ervoor dat de energieprestatiecertificaten kwalitatief, betrouwbaar en betaalbaar zijn. Zij zorgen ervoor dat de energieprestatiecertificaten betaalbaar zijn, niets kosten voor kwetsbare huishoudens en worden afgegeven door onafhankelijke deskundigen na een bezoek ter plaatse. De energieprestatiecertificaten zijn duidelijk en gemakkelijk leesbaar, zijn beschikbaar in een machineleesbaar formaat en zijn in overeenstemming met bijlage V. 4. Het energieprestatiecertificaat bevat aanbevelingen voor de kosteneffectieve verbetering van de energieprestatie tot kostenoptimaal niveau, de vermindering van de broeikasgasemissies gedurende de gehele levenscyclus en de verbetering van de binnenmilieukwaliteit van een gebouw of een gebouwunit, alsmede aanbevelingen voor de verbetering van de mate van gereedheid voor slimme toepassingen overeenkomstig artikel 13, tenzij het gebouw of de gebouwunit reeds voldoet aan de desbetreffende norm voor emissievrije gebouwen. De in het energieprestatiecertificaat opgenomen aanbevelingen omvatten: a) maatregelen die zijn uitgevoerd in verband met een ingrijpende renovatie van de bouwschil of ▌technische bouwsystemen; en b) maatregelen die betrekking hebben op afzonderlijke onderdelen van een gebouw en losstaan van een ingrijpende renovatie van de bouwschil of ▌technische bouwsystemen. 5. De in het energieprestatiecertificaat opgenomen aanbevelingen moeten technisch haalbaar zijn voor het gebouw in kwestie en een raming bieden van de energiebesparingen, de vermindering van de operationele broeikasgasemissies gedurende de verwachte gebruiksduur van het gebouw en de verbetering van de prestatie-indicatoren voor de binnenmilieukwaliteit . Zij kunnen een raming bieden van de terugverdientijd of de kostenvoordelen gedurende de economische levensduur ervan , alsmede informatie over de beschikbare financiële stimulansen, administratieve en technische bijstand en financiële voordelen die in grote lijnen verband houden met het bereiken van de referentiewaarden . Zodra de desbetreffende, in de artikelen 7, 8 en 11 bis uiteengezette rapportagemechanismen en streefcijfers van kracht zijn, bevat het energieprestatiecertificaat onder meer aanbevelingen ter zake. 6. In de aanbevelingen wordt onder meer een beoordeling van de resterende levensduur van de ruimteverwarmingssystemen en airconditioningsystemen opgenomen en wordt aangegeven of het ruimte- en waterverwarmingssysteem of het airconditioningsysteem kan worden aangepast om te werken bij efficiëntere temperatuurinstellingen, zoals afgifte op lage temperatuur bij met water gevulde verwarmingssystemen, met inbegrip van ontwerpeisen voor het thermisch vermogen en temperatuur-/debieteisen. 6 bis. In de aanbevelingen worden, waar relevant, mogelijke alternatieven genoemd voor de vervanging van de technische bouwsystemen voor verwarming en koeling, in overeenstemming met de klimaatdoelstellingen voor 2030 en 2050, die geschikt zijn voor het desbetreffende type gebouw, waarbij rekening wordt gehouden met lokale en systeemgerelateerde omstandigheden. 7. In het energieprestatiecertificaat wordt aangegeven waar de eigenaar of huurder meer informatie kan verkrijgen, onder meer over de kostenoptimaliteit van de in het certificaat gedane aanbevelingen en de contactgegevens en het adres van het dichtstbijzijnde, overeenkomstig artikel 15 bis ingestelde centrale aanspreekpunt . De beoordeling van de kostenoptimaliteit is gebaseerd op een reeks standaardvoorwaarden in overeenstemming met artikel 6 , bijvoorbeeld de beoordeling van energiebesparing en onderliggende energieprijzen en een voorlopige kostenraming. Daarnaast bevat zij informatie over de stappen die moeten worden ondernomen om de aanbevelingen ten uitvoer te leggen , alsook over eventuele beschikbare financiële steun . Aan de eigenaar of huurder kan ook andere informatie worden verstrekt over aanverwante onderwerpen als energieaudits of stimulansen van financiële of andere aard en financieringsmogelijkheden, of advies over manieren om de klimaatbestendigheid van het gebouw en de veiligheid van de geïnstalleerde apparatuur te verhogen. 8. De certificering van gebouwunits is mogelijk op basis van: a) een gemeenschappelijke certificering voor het gehele gebouw; of b) de keuring van een andere representatieve gebouwunit met dezelfde energiekenmerken in hetzelfde gebouw. 9. De certificering van eengezinswoningen mag gebaseerd zijn op de beoordeling van een ander representatief gebouw met een soortgelijk ontwerp, een soortgelijke omvang en een soortgelijke feitelijke energieprestatie, indien dergelijke overeenstemming kan worden gegarandeerd door de deskundige die het energieprestatiecertificaat afgeeft. 9 bis. De Commissie ontwikkelt, na raadpleging van de betrokken belanghebbenden en na evaluatie van de bestaande methoden en instrumenten, een Europese certificeringsregeling voor energie-efficiëntiemeters. Deze certificeringsregeling kan door de lidstaten worden gebruikt om het gebruik van gecertificeerde metertechnologieën voor energie-efficiëntie te stimuleren en energieprestatiecertificaten te ondersteunen met realtime-metingen. 10. Het energieprestatiecertificaat is niet langer dan vijf jaar geldig. Voor gebouwen met energieprestatieklasse A+, A, B of C, vastgesteld overeenkomstig lid 2, is de maximale geldigheidsperiode van het energieprestatiecertificaat niettemin tien jaar. 11. De lidstaten stellen vereenvoudigde procedures voor de bijwerking van energieprestatiecertificaten beschikbaar wanneer alleen afzonderlijke onderdelen worden verbeterd (afzonderlijke of op zichzelf staande maatregelen) , teneinde de kosten voor de afgifte van het bijgewerkte certificaat te verlagen . De lidstaten stellen vereenvoudigde procedures voor de bijwerking van energieprestatiecertificaten beschikbaar wanneer maatregelen worden uitgevoerd die in een renovatiepaspoort zijn opgenomen , teneinde de kosten voor de afgifte van het bijgewerkte certificaat te verlagen, of wanneer een zogenaamde “digitale tweeling” van een gebouw wordt gebruikt en gegevens van de prestaties van dat gebouw kunnen worden bijgewerkt . Artikel 17 Afgifte van energieprestatiecertificaten 1. De lidstaten zorgen ervoor dat een digitaal energieprestatiecertificaat wordt afgegeven voor: a) gebouwen en gebouwunits die worden gebouwd, een ingrijpende renovatie hebben ondergaan, worden verkocht, aan een nieuwe huurder worden verhuurd of waarvoor een huurcontract wordt verlengd , of waarvan de hypotheek wordt geherfinancierd ; b) gebouwen die eigendom zijn van of worden gebruikt door openbare organen. De verplichting om een energieprestatiecertificaat af te geven geldt niet wanneer er voor het desbetreffende gebouw of de desbetreffende gebouwunit een geldig certificaat voorhanden is dat overeenkomstig Richtlijn 2010/31/EU of de onderhavige richtlijn is afgegeven. De lidstaten zorgen ervoor dat kwetsbare huishoudens financiële steun ontvangen voor de uitgifte van energieprestatiecertificaten. 2. De lidstaten eisen dat bij de bouw, ingrijpende renovatie, verkoop of verhuur van een gebouw of gebouwunit of bij de vernieuwing van een huurcontract of de herfinanciering van een hypotheek het energieprestatiecertificaat aan de toekomstige koper of huurder wordt getoond en aan de koper of huurder wordt overhandigd. 3. Wanneer een gebouw vóór de bouw of ingrijpende renovatie ervan wordt verkocht of verhuurd, kunnen de lidstaten de verkoper er in afwijking van de leden 1 en 2 toe verplichten een beoordeling van de toekomstige energieprestatie van dat gebouw te verstrekken. In dat geval wordt het energieprestatiecertificaat uiterlijk na de voltooiing van de bouw of de renovatie van het gebouw afgegeven en wordt daarin de status vermeld “zoals gebouwd”. 4. De lidstaten eisen dat gebouwen en gebouwunits die te koop of te huur worden aangeboden, een geldig energieprestatiecertificaat hebben, en dat de energieprestatie-indicator en -klasse uit het energieprestatiecertificaat van het gebouw of de gebouwunit, naargelang het geval, in online- en offline-advertenties, alsook op vastgoedwebsites, worden vermeld. De lidstaten voeren steekproefsgewijze of andere controles uit om de naleving van deze voorschriften te waarborgen. 5. De bepalingen van dit artikel worden uitgevoerd overeenkomstig de toepasselijke nationale regelgeving inzake gemeenschappelijk eigendom of gemeenschappelijk bezit. 6. De mogelijke gevolgen van energieprestatiecertificaten voor eventuele gerechtelijke procedures worden overeenkomstig de nationale regelgeving bepaald. 7. De lidstaten zorgen ervoor dat alle afgegeven energieprestatiecertificaten worden geüpload naar de in artikel 19 bedoelde databank voor de energieprestatie van gebouwen. De upload bevat de volledige energieprestatiecertificaten, met inbegrip van alle gegevens die nodig zijn voor de berekening van de energieprestatie van gebouwen. Artikel 18 Affichering van energieprestatiecertificaten 1. De lidstaten ▌ zorgen ervoor dat in niet voor bewoning bestemde gebouwen of gebouwen die door openbare organen worden gebruikt en vaak door het publiek worden bezocht en waarvoor overeenkomstig artikel 17, lid 1, een energieprestatiecertificaat is afgegeven, het energieprestatiecertificaat op een voor het publiek duidelijk zichtbare, opvallende plaats wordt geafficheerd. 2. De lidstaten schrijven voor dat in gebouwen waarvoor overeenkomstig artikel 17, lid 1, een energieprestatiecertificaat is afgegeven en waar een totale bruikbare vloeroppervlakte van meer dan 500 m 2 vaak door het publiek wordt bezocht, het energieprestatiecertificaat op een voor het publiek duidelijk zichtbare, opvallende plaats wordt geafficheerd. 3. De bepalingen van de leden 1 en 2 houden geen verplichting in om de in het energieprestatiecertificaat opgenomen aanbevelingen te afficheren. Artikel 19 Databanken voor de energieprestatie van gebouwen 1. Elke lidstaat zet een nationale databank voor de energieprestatie van gebouwen op, die het mogelijk maakt gegevens te verzamelen over de energieprestatie van afzonderlijke gebouwen en de algehele energieprestatie van het nationale gebouwenbestand. De databank is interoperabel met andere relevante onlineplatforms en overheidsdiensten en maakt het mogelijk gegevens uit alle relevante bronnen te verzamelen met betrekking tot energieprestatiecertificaten, keuringen, het renovatiepaspoort van gebouwen, de indicator van gereedheid voor slimme toepassingen , energiebenchmarks voor gebouwen en het berekende of van de meter afgelezen energieverbruik van de betrokken gebouwen. Om deze databank te vullen, kunnen ook gebouwtypologieën en energiebenchmarks voor gebouwen worden verzameld. Daarnaast kunnen gegevens worden verzameld en opgeslagen betreffende operationele en ingebedde emissies en het GWP gedurende de levenscyclus, aan de hand van metingen op basis van het Level(s)-kader. 2. De geaggregeerde en geanonimiseerde gegevens over het gebouwenbestand worden openbaar toegankelijk gemaakt , met inachtneming van de Unie- en nationale regels inzake gegevensbescherming. De opgeslagen gegevens zijn machineleesbaar en kunnen via een geschikte digitale interface worden ingezien. De lidstaten zorgen ervoor dat eigenaren, huurders en beheerders van gebouwen alsmede gecertificeerde deskundigen gemakkelijk en kosteloos toegang hebben tot het volledige energieprestatiecertificaat, en financiële instellingen wat betreft de blootstelling van gebouwen aan voor bewoning bestemd of zakelijk onroerend goed dat aan hun niet-handelsportefeuille is toegewezen . Voor gebouwen die te huur of te koop worden aangeboden, zorgen de lidstaten ervoor dat de toekomstige huurder of koper toegang krijgt tot het volledige energieprestatiecertificaat , met de goedkeuring van de eigenaar van het gebouw . 3. De lidstaten maken informatie openbaar over het aandeel gebouwen in het nationale gebouwenbestand waarvoor een energieprestatiecertificaat beschikbaar is, alsmede geaggregeerde of geanonimiseerde gegevens betreffende de energieprestatie , het energieverbruik en het GWP gedurende de levenscyclus van de betrokken gebouwen. De openbare informatie wordt ten minste tweemaal per jaar bijgewerkt. De lidstaten stellen geanonimiseerde of geaggregeerde informatie op verzoek ter beschikking van openbare en onderzoeksinstellingen, zoals nationale bureaus voor de statistiek. 4. De lidstaten zorgen ervoor dat de informatie in de nationale databank ten minste eenmaal per jaar wordt doorgegeven aan de waarnemingspost voor het gebouwenbestand. 5. Uiterlijk op 30 juni 2024 stelt de Commissie een uitvoeringshandeling vast met betrekking tot een gemeenschappelijk model voor de overdracht van de informatie aan de waarnemingspost voor het gebouwenbestand , met de mogelijkheid van voortdurende realtime-updates . Die uitvoeringshandeling wordt volgens de in artikel 30, lid 3, bedoelde onderzoeksprocedure vastgesteld. 6. Met het oog op de samenhang en de consistentie van de informatie zorgen de lidstaten ervoor dat de nationale databank voor de energieprestatie van gebouwen interoperabel en geïntegreerd is met andere administratieve databanken die informatie over gebouwen bevatten, zoals het nationale gebouwkadaster en digitale gebouwlogboeken. 6 bis. Uiterlijk op 31 december 2024 stelt de Commissie uitvoeringshandelingen vast ter ondersteuning van de doelmatige werking van digitale gebouwlogboeken door een gemeenschappelijk model vast te stellen voor: a) een gestandaardiseerde aanpak voor gegevensverzameling, gegevensbeheer en interoperabiliteit, en het rechtskader daarvoor; b) de koppeling van bestaande databanken. Deze uitvoeringshandelingen worden volgens de in artikel 30, lid 2, bedoelde raadplegingsprocedure vastgesteld. 6 ter. Uiterlijk op … [24 maanden na de inwerkingtreding van deze richtlijn], en vervolgens om het jaar, publiceert de Commissie een samenvattend verslag over de situatie en voortgang met betrekking tot het gebouwenbestand van de Unie op lokaal, regionaal en nationaal niveau. De lidstaten gebruiken het samenvattend verslag om zich bij renovaties te richten op clusters van inefficiënte gebouwen, teneinde de energiearmoede terug te dringen. Artikel 20 Keuringen 1. De lidstaten nemen de nodige maatregelen voor het instellen van regelmatige keuringen van verwarmings-, ventilatie en airconditioning systemen met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW. Het nominale vermogen van het systeem wordt gebaseerd op de som van het nominale vermogen van de verwarmings- en airconditioninggeneratoren. 2. De lidstaten kunnen afzonderlijke keuringsregelingen vaststellen voor de keuring van voor bewoning en niet voor bewoning ontworpen systemen. 3. De lidstaten kunnen de frequentie van de keuringen laten variëren naargelang het type en het nominaal vermogen van het systeem, rekening houdend met de kosten voor de keuring van het systeem en de geraamde energiekostenbesparingen die uit de keuring kunnen voortvloeien. De systemen worden ten minste eens in de vijf jaar gekeurd. Systemen met generatoren met een nominaal vermogen van meer dan 290 kW en systemen die koolmonoxide uitstoten worden ten minste om het jaar gekeurd om veiligheidsredenen . 4. De keuring omvat een beoordeling van de warmte- en airconditioninggenerator of ‑generatoren, de circulatiepompen, onderdelen van ventilatiesystemen, alle lucht- en waterdistributiesystemen, systemen met hydronische balancering, waar passend, en het controlesysteem. De lidstaten kunnen besluiten aanvullende, onder bijlage I vallende bouwsystemen in de keuringsregelingen op te nemen. De keuring omvat een beoordeling van het rendement en de dimensionering van de verwarmings- en airconditioninggenerator of -generatoren en van de belangrijkste onderdelen daarvan, vergeleken met de behoeften van het gebouw, en houdt rekening met het vermogen van het systeem om zijn prestatie onder typische of gemiddelde werkingsomstandigheden te optimaliseren met behulp van de beschikbare energiebesparende technologieën, en bij veranderende omstandigheden door variërend gebruik . In voorkomend geval wordt bij de keuring nagegaan of het haalbaar is het systeem met andere, efficiëntere temperatuurinstellingen te laten werken , bijvoorbeeld op lage temperatuur bij met water gevulde verwarmingssystemen, onder meer door middel van het ontwerp van eisen voor het thermisch vermogen en temperatuur- en debieteisen, waarbij de veilige werking van het systeem wordt gewaarborgd . Bij de keuring wordt tevens beoordeeld of de technische bouwsystemen gereed zijn om met hernieuwbare energiebronnen en, in voorkomend geval, op lage temperaturen te werken. De keuringsregeling omvat een beoordeling van de dimensionering van het ventilatiesysteem, vergeleken met de behoeften van het gebouw, en houdt rekening met het vermogen van het ventilatiesysteem om zijn prestatie onder typische of gemiddelde werkingsomstandigheden te optimaliseren. Indien na een overeenkomstig dit artikel verrichte keuring niets aan het systeem of aan de behoeften van het gebouw is veranderd, kunnen de lidstaten besluiten dat de dimensionering van de belangrijkste onderdelen of de werking bij andere temperaturen niet opnieuw moet worden beoordeeld. De lidstaten zorgen ervoor dat de energie-efficiëntie van elektrische installaties van niet voor bewoning bestemde gebouwen wordt beoordeeld als onderdeel van bestaande regelingen voor veiligheidskeuringen en dat daarbij naar behoren rekening wordt gehouden met de beschikbare norm voor hun optimale ontwerp, dimensionering, beheer en monitoring. 5. Technische bouwsystemen die expliciet vallen onder een overeengekomen energieprestatiecriterium of een contractuele regeling waarin een overeengekomen niveau van energie-efficiëntieverbetering is vermeld, zoals energieprestatiecontracten, of die worden beheerd door een nutsbedrijf- of netwerkexploitant en daarom aan prestatiemonitoringmaatregelen aan de systeemzijde zijn onderworpen, zijn vrijgesteld van de in lid 1 neergelegde voorwaarden, op voorwaarde dat deze aanpak hetzelfde globale resultaat oplevert als lid 1. 6. ▌ De lidstaten kunnen maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat de gebruikers worden geadviseerd over de vervanging van generatoren, andere wijzigingen van het systeem en alternatieve oplossingen om ▌ het rendement en de geschikte dimensie van die systemen te beoordelen. ▌ 9. Gebouwen die voldoen aan artikel 11, lid 4 ter, of artikel 11, lid 4 quater, zijn vrijgesteld van de in lid 1 van dit artikel vastgestelde voorschriften. 10. De lidstaten voorzien in keuringsregelingen ▌, waaronder in digitale instrumenten voor installaties van industrieel formaat, alsook in checklists, om na te gaan of aan de in artikel 11, leden 4 ter, en 4 quater, vastgelegde voorschriften wordt voldaan, en om te certificeren dat de geleverde bouw- en renovatiewerken voldoen aan de vooropgezette energieprestaties en in overeenstemming zijn met de minimumeisen inzake energieprestaties , operationele broeikasgasemissies, binnenmilieukwaliteit en brandveiligheid zoals vastgelegd in de bouwvoorschriften of in gelijkwaardige regelgeving . 11. De lidstaten nemen een beknopte analyse van de controleregelingen en de resultaten daarvan op als bijlage bij het in artikel 3 bedoelde plan voor de renovatie van gebouwen. Artikel 21 Verslagen over de keuring van verwarmings-, ventilatie- en airconditioningsystemen 1. Na elke keuring van een verwarmings-, ventilatie- of airconditioningsysteem of een systeem voor gebouwautomatisering en -controle wordt een keuringsverslag uitgebracht. Het keuringsverslag bevat het resultaat van de overeenkomstig artikel 20 verrichte keuring alsmede aanbevelingen voor een kostenoptimale verbetering van de energieprestatie en veiligheid van het gekeurde systeem. Die aanbevelingen kunnen worden gebaseerd op een vergelijking van de energieprestatie van het gekeurde systeem met het best haalbare systeem dat beschikbaar is , met gebruikmaking van energiebesparende technologieën, en met een soortgelijk systeem waarvan alle relevante onderdelen voldoen aan het door de desbetreffende wetgeving vereiste energieprestatieniveau. 2. Het keuringsverslag wordt aan de eigenaar of huurder van het gebouw overhandigd. 2 bis. In het geval van technische bouwsystemen die op fossiele brandstoffen werken, voorzien de aanbevelingen in alternatieve, op hernieuwbare energie gebaseerde systemen of, voor een eventuele restvraag, verbindingen met efficiënte stadsverwarmings- en -koelingssystemen. In de aanbevelingen wordt rekening gehouden met de economische levensduur van de huidige installatie. 3. Het keuringsverslag wordt overeenkomstig artikel 19 naar de nationale databank voor de energieprestatie van gebouwen geüpload. Artikel 22 Onafhankelijke deskundigen 1. De lidstaten zorgen ervoor dat de energieprestatiecertificering van gebouwen, de opstelling van renovatiepaspoorten, de beoordeling van de gereedheid voor slimme toepassingen en de keuring van verwarmings- en airconditioningsystemen op onafhankelijke wijze worden uitgevoerd door gekwalificeerde of gecertificeerde ondernemingen en deskundigen , die gebruikmaken van keuringsapparatuur met een EN-certificering en hetzij zelfstandig hetzij in dienst van een openbaar orgaan of particuliere onderneming optreden. De deskundigen worden gecertificeerd overeenkomstig artikel 26 van Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED], naargelang hun bekwaamheid. 2. De lidstaten stellen informatie over scholing en certificering beschikbaar aan het publiek. De lidstaten zien erop toe dat regelmatig bijgewerkte lijsten van gekwalificeerde of gecertificeerde deskundigen, dan wel regelmatig bijgewerkte lijsten van gecertificeerde ondernemingen die de diensten van dergelijke deskundigen aanbieden, aan het publiek beschikbaar worden gesteld. Artikel 23 Certificering van beroepsbeoefenaren in de gebouwensector 1. Uiterlijk op … [in artikel 26, lid 4, van Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED] vastgestelde datum] stellen de lidstaten een nationaal actieplan vast om te voorzien in voldoende en adequaat geschoolde arbeidskrachten, en om ervoor te zorgen dat beroepsbeoefenaren in de gebouwensector en bouwondernemingen die geïntegreerde renovatiewerken uitvoeren overeenkomstig de vastgestelde streefcijfers en meetbare voortgangsindicatoren over de nodige bekwaamheid beschikken in overeenstemming met artikel 3, lid 1, van deze richtlijn en artikel 26 van Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED]. 1 bis. Om voor voldoende beroepsbeoefenaren te zorgen in overeenstemming met lid 1, waarborgen de lidstaten dat er voldoende scholingsprogramma’s beschikbaar zijn die leiden tot een kwalificatie of certificering met betrekking tot geïntegreerde werken, met inbegrip van de meest recente innovatieve oplossingen daarvoor. De lidstaten treffen maatregelen om de deelname aan dergelijke programma’s, met name door micro-ondernemingen, kmo’s en zelfstandigen, te stimuleren. 2. Waar passend en haalbaar zorgen de lidstaten ervoor dat certificerings- of gelijkwaardige kwalificatieregelingen beschikbaar zijn voor aanbieders van geïntegreerde renovatiewerken, zoals bouwondernemingen, wanneer dit niet onder artikel 18, lid 3, van Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED] of artikel 26 van Richtlijn (EU) …/…. [herschikte EED] valt. Artikel 24 Onafhankelijk controlesysteem 1. De lidstaten zien erop toe dat overeenkomstig bijlage VI onafhankelijke controlesystemen worden ingesteld voor de energieprestatiecertificaten en dat onafhankelijke controlesystemen worden ingesteld voor de renovatiepaspoorten, de indicatoren van gereedheid voor slimme toepassingen en de keuringsverslagen van verwarmings- en airconditioningsystemen. De lidstaten kunnen afzonderlijke systemen voor de controle op energieprestatiecertificaten, renovatiepaspoorten, indicatoren voor slimme gereedheid en verslagen inzake de keuring van verwarmings- en airconditioningsystemen instellen. 2. De lidstaten mogen de verantwoordelijkheid voor de tenuitvoerlegging van de onafhankelijke controlesystemen delegeren. Indien zij dit doen, moeten zij ervoor zorgen dat de onafhankelijke controlesystemen overeenkomstig bijlage VI ten uitvoer worden gelegd. 3. De lidstaten vereisen dat de in lid 1 bedoelde energieprestatiecertificaten, renovatiepaspoorten, indicatoren van gereedheid voor slimme toepassingen en keuringsverslagen op verzoek ter beschikking worden gesteld van de bevoegde instanties of organen. Artikel 25 Evaluatie De Commissie, bijgestaan door het in artikel 30 bedoelde comité, verricht uiterlijk eind 2027 een evaluatie van deze richtlijn in het licht van de ervaring die is opgedaan en de vooruitgang die is geboekt met de toepassing ervan en doet zo nodig voorstellen. In het kader van die evaluatie beoordeelt de Commissie : a) of de toepassing van deze richtlijn in combinatie met andere wetgevingsinstrumenten met betrekking tot de energie-efficiëntie en broeikasgasemissies van gebouwen, met name door middel van koolstofbeprijzing, voldoende vooruitgang oplevert in de richting van een volledig koolstofvrij en emissievrij gebouwenbestand voor 2050, dan wel of verdere bindende EU-maatregelen moeten worden genomen, met name verplichte minimumnormen voor energieprestaties voor het hele gebouwenbestand ; b) het passende rechtsinstrument, niveau en tijdschema met betrekking tot de reductiedoelstellingen voor het GWP gedurende de levenscyclus van het gebouwenbestand van de Unie, op basis van het in artikel 1, lid 2, punt d bis), bedoelde geharmoniseerde kader; c) op welke manier bij alle EU-maatregelen rekening kan worden gehouden met een holistische benadering op alle ruimtelijke schalen, waaronder landschapsarchitectuur, stedelijke planning, infrastructuur en ontwerp, ter bevordering van een duurzame bebouwde omgeving. De Commissie gaat na ▌op welke wijze de lidstaten geïntegreerde stads- of buurtbenaderingen in het gebouwen- en energie-efficiëntiebeleid van de Unie hebben toegepast , waarbij wordt gewaarborgd dat elk gebouw aan de minimumeisen inzake energieprestaties voldoet, alsook op welke wijze van dergelijke benaderingen kan worden gebruikgemaakt om aan de EU-normen te voldoen door middel van geïntegreerde renovatieprogramma’s die van toepassing zijn op een aantal gebouwen in een ruimtelijke context in plaats van op een enkel gebouw. Artikel 26 Informatie 1. De lidstaten organiseren en houden voortdurend voorlichtings- en bewustmakingscampagnes ter bevordering van de publieke interesse in en steun voor de verbetering van de energie-efficiëntie van gebouwen en de verwezenlijking van de doelstellingen van deze richtlijn. Zij nemen de nodige maatregelen om de eigenaren en huurders van gebouwen en gebouwunits en alle betrokken marktdeelnemers , met inbegrip van lokale en regionale overheden en energiegemeenschappen, in te lichten over de verschillende methoden en praktijken waarmee de energieprestatie kan worden verbeterd , zoals energiebeheerdiensten, energieprestatiecontracten en de overeenkomstig artikel 15 bis ingestelde centrale aanspreekpunten . De lidstaten nemen met name de nodige maatregelen om kwetsbare huishoudens op maat gesneden informatie te verstrekken. Deze informatie wordt tevens doorgegeven via lokale overheden en maatschappelijke organisaties. De lidstaten stellen de eigenaren, huurders en beheerders van gebouwen in kennis van de verschillende methoden en praktijken waarmee de energie- en emissieprestatie, de brandveiligheid en de elektrische en seismische veiligheid van gebouwen kan worden verbeterd. 2. De lidstaten verstrekken eigenaren en huurders van gebouwen met name informatie over de energieprestatiecertificaten en het doel daarvan, alsmede over kostenoptimale maatregelen, en, voor zover van toepassing, de beschikbare financiële instrumenten om de energieprestatie van het gebouw te verbeteren en om cv-ketels op fossiele brandstoffen te vervangen door duurzamere alternatieven. De lidstaten verstrekken deze informatie door middel van toegankelijke en transparante adviesinstrumenten, zoals renovatieadvies en de overeenkomstig artikel 15 bis ingestelde centrale aanspreekpunten , met bijzondere aandacht voor kwetsbare huishoudens . De Commissie staat de lidstaten op hun verzoek bij bij het organiseren van voorlichtingscampagnes in het kader van lid 1 en de eerste alinea van dit lid, die de vorm van EU-programma’s kunnen aannemen. 3. De lidstaten zorgen ervoor dat begeleiding en scholing beschikbaar zijn , met een genderperspectief, voor degenen die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van deze richtlijn. Die begeleiding en scholing zijn toegespitst op het belang van betere energieprestatie en moeten het in beschouwing nemen van de optimale combinatie van verbeteringen op het gebied van energie-efficiëntie, de vermindering van broeikasgasemissies, gebruikmaking van energie uit hernieuwbare bronnen en stadsverwarming en -koeling bij het plannen, ontwerpen, bouwen en renoveren van industrie- en woongebieden, mogelijk maken. Dergelijke begeleiding en scholing hebben ook betrekking op structurele verbeteringen, aanpassing aan de klimaatverandering, brandveiligheid, risico’s in verband met sterke seismische activiteit, de verwijdering van gevaarlijke stoffen zoals asbest, emissies van luchtverontreinigende stoffen (met inbegrip van fijnstof) , de binnenmilieukwaliteit en toegang voor personen met een handicap. De lidstaten streven ernaar middelen voor scholing toe te wijzen aan lokale en regionale overheden, hernieuwbare-energiegemeenschappen en energiegemeenschappen van burgers die zich op buurtniveau inzetten voor de verbetering van de energieprestatie, de energie-efficiëntie en hernieuwbare energie en de vermindering van de broeikasgasemissies, en in het bijzonder aan kwetsbare huishoudens. 4. De Commissie verbetert haar informatiediensten voortdurend, en met name de website die is opgezet als Europees portaal voor de energie-efficiëntie van gebouwen, gericht is op burgers, beroepsbeoefenaren en autoriteiten, en tot doel heeft de lidstaten bij te staan bij hun voorlichtings- en bewustmakingsactiviteiten. Deze website kan als informatie ook links bevatten naar het desbetreffende Unierecht en nationale, regionale en lokale regelgeving ter zake, links naar de Europa-websites, met daarop de nationale actieplannen voor energie-efficiëntie, links naar beschikbare financiële instrumenten, en voorbeelden van beste praktijken op nationaal, regionaal en lokaal niveau , onder meer met betrekking tot de overeenkomstig artikel 15 bis ingestelde centrale aanspreekpunten . In het kader van het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Cohesiefonds, het Fonds voor een rechtvaardige transitie, het Sociaal Klimaatfonds en de herstel- en veerkrachtfaciliteit zet de Commissie haar informatiediensten voort en intensiveert zij deze om het gebruik van de beschikbare fondsen te bevorderen door geïnteresseerde belanghebbenden, waaronder nationale, regionale en lokale overheden te voorzien van bijstand en informatie over de financieringsmogelijkheden, onder meer via de faciliteit voor Europese plaatselijke bijstand op energiegebied, in samenwerking met de Europese Investeringsbank, met inachtneming van de meest recente wijzigingen van het regelgevingskader . Artikel 27 Raadpleging Om de doeltreffende uitvoering van deze richtlijn te vergemakkelijken, voeren de lidstaten overleg met de betrokken belanghebbenden, waaronder lokale en regionale overheden, overeenkomstig de toepasselijke nationale wetgeving en voor zover dit passend is. Dergelijk overleg is met name van belang voor de toepassing van artikel 26. Artikel 28 Aanpassing van bijlage I op basis van de technische vooruitgang De Commissie stelt in overeenstemming met artikel 29 een gedelegeerde handeling vast: a) tot wijziging van deze richtlijn door de aanpassing van de punten 4 en 5 van bijlage I op basis van de technische vooruitgang; en b) tot aanvulling van deze richtlijn door de opname daarin van richtsnoeren voor de lidstaten over de beoordeling van de energieprestatie van doorzichtige onderdelen van de bouwschil . Artikel 29 Uitoefening van de bevoegdheidsdelegatie 1. De bevoegdheid om gedelegeerde handelingen vast te stellen wordt aan de Commissie toegekend onder de in dit artikel neergelegde voorwaarden. 2. De in de artikelen 6, 7, 10, 11 bis en 13, artikel 14, lid 4 bis, en de artikelen 15 en 28 bedoelde bevoegdheid om gedelegeerde handelingen vast te stellen wordt aan de Commissie toegekend voor onbepaalde tijd, met ingang van … [datum van inwerkingtreding van deze richtlijn]. 3. Het Europees Parlement of de Raad kan de in de artikelen 6, 7, 10, 11 bis en 13, artikel 14, lid 4 bis, en de artikelen 15 en 28 bedoelde bevoegdheidsdelegatie te allen tijde intrekken. Het besluit tot intrekking beëindigt de delegatie van de in het besluit genoemde bevoegdheid. Het wordt van kracht op de dag na die van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie of op een daarin genoemde latere datum. Het laat de geldigheid van de reeds van kracht zijnde gedelegeerde handelingen onverlet. 4. Vóór de vaststelling van een gedelegeerde handeling raadpleegt de Commissie de door de lidstaten aangewezen deskundigen, en wel overeenkomstig de in het Interinstitutioneel Akkoord van 13 april 2016 over beter wetgeven vastgelegde beginselen. 5. Zodra de Commissie een gedelegeerde handeling heeft vastgesteld, stelt zij het Europees Parlement en de Raad gelijktijdig hiervan in kennis. 6. Een overeenkomstig artikel 6, 7, 10, 11 bis of 13, artikel 14, lid 4 bis, of artikel 15 of 28 vastgestelde gedelegeerde handeling treedt slechts in werking indien noch het Europees Parlement, noch de Raad binnen een termijn van twee maanden na de kennisgeving van de handeling aan het Europees Parlement en de Raad daartegen bezwaar heeft gemaakt, of indien zowel het Europees Parlement als de Raad de Commissie vóór het verstrijken van deze termijn hebben meegedeeld dat zij geen bezwaar zullen maken. Deze termijn wordt op initiatief van het Europees Parlement of van de Raad met twee maanden verlengd. Artikel 30 Comitéprocedure 1. De Commissie wordt bijgestaan door een comité. Dat is een comité in de zin van Verordening (EU) nr. 182/2011. 2. Wanneer naar dit lid wordt verwezen, is artikel 4 van Verordening (EU) nr. 182/2011 van toepassing. 3. Wanneer naar dit lid wordt verwezen, is artikel 5 van Verordening (EU) nr. 182/2011 van toepassing. ▌ Artikel 32 Omzetting 1. De lidstaten doen de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in werking treden om uiterlijk op … [ 24 maanden na de inwerkingtreding van deze richtlijn ] te voldoen aan de artikelen 1 tot en met 3, de artikelen 5 tot en met 26, de artikelen 29 en 32, de bijlagen I tot en met III en de bijlagen V tot en met IX. Zij delen de Commissie onmiddellijk de tekst van die bepalingen en een concordantietabel mee. Wanneer de lidstaten die bepalingen vaststellen, wordt in die bepalingen zelf of bij de officiële bekendmaking daarvan naar deze richtlijn verwezen. In die bepalingen wordt tevens vermeld dat verwijzingen in bestaande wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen naar de bij deze richtlijn ingetrokken richtlijn gelden als verwijzingen naar de onderhavige richtlijn. De regels voor die verwijzing en de formulering van die vermelding worden vastgesteld door de lidstaten. 2. De lidstaten delen de Commissie de tekst van de belangrijkste bepalingen van nationaal recht mee die zij op het onder deze richtlijn vallende gebied vaststellen. Artikel 33 Intrekking Richtlijn 2010/31/EU, gewijzigd bij de in bijlage VIII, deel A, genoemde handelingen, wordt met ingang van […] ingetrokken, onverminderd de verplichtingen van de lidstaten wat betreft de termijnen voor de omzetting in nationaal recht en de data voor de toepassing van de in bijlage VIII, deel B, genoemde richtlijnen. Verwijzingen naar de ingetrokken richtlijn gelden als verwijzingen naar de onderhavige richtlijn en worden gelezen volgens de concordantietabel in bijlage IX. Artikel 34 Inwerkingtreding Deze richtlijn treedt in werking op de twintigste dag na die van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie . De artikelen 4, 27, 28, 30, 31, 33, 34 en 35 en bijlage IV zijn van toepassing met ingang van … [de dag na de datum van omzetting/24 maanden na de datum van inwerkingtreding van deze richtlijn plus 1 dag]. Artikel 35 Adressaten Deze richtlijn is gericht tot de lidstaten. Gedaan te …, Voor het Europees Parlement Voor de Raad De voorzitter De voorzitter BIJLAGE I Algemeen gemeenschappelijk kader voor het berekenen van de energieprestatie van gebouwen (bedoeld in artikel 4) 1. De energieprestatie van een gebouw wordt bepaald op grond van het berekende of het werkelijke van de meter afgelezen energieverbruik en geeft het normale energieverbruik weer voor ruimteverwarming, ruimtekoeling, warm water voor huishoudelijke doeleinden, ventilatie, ingebouwde verlichting en andere technische bouwsystemen. De lidstaten zorgen ervoor dat het normale energieverbruik representatief is voor de werkelijke bedrijfsomstandigheden voor elke relevante typologie en het normale gebruikersgedrag weerspiegelt. ▌Het normale energieverbruik en het normale gebruikersgedrag worden gebaseerd op beschikbare nationale statistieken, bouwvoorschriften en metergegevens. Wanneer de energieprestatie van gebouwen wordt berekend aan de hand van metergegevens, moet de berekeningsmethode van zodanige aard zijn dat de invloed van het gedrag van de bewoners en van het plaatselijke klimaat, die niet in het resultaat van de berekening mogen worden weerspiegeld, kan worden geïdentificeerd. Metergegevens die worden gebruikt om de energieprestatie van gebouwen te berekenen, moeten ten minste om het uur worden afgelezen en moeten differentiëren tussen energiedragers. De lidstaten kunnen zich baseren op het van de meter afgelezen energieverbruik onder normale bedrijfsomstandigheden om de juistheid van het berekende energieverbruik te controleren en een vergelijking tussen de berekende en de werkelijke prestaties mogelijk te maken. Van de meter afgelezen energieverbruik voor verificatie- en vergelijkingsdoeleinden mag worden gebaseerd op maandelijkse metingen. Ten behoeve zowel van energieprestatiecertificering als conformiteit met de minimumeisen inzake energieprestatie wordt de energieprestatie van een gebouw uitgedrukt in een numerieke indicator van het primaire energieverbruik per eenheid referentievloeroppervlakte per jaar, in kWh/(m 2 .jaar). Er wordt gebruikgemaakt van numerieke indicatoren van het eindenergieverbruik per eenheid referentievloeroppervlakte per jaar, in kWh/(m².y) en van de energiebehoeften overeenkomstig ISO 52000 in kWh/(m².y). De methode voor de bepaling van de energieprestatie van een gebouw is transparant en vatbaar voor innovatie en weerspiegelt beste praktijken, met name op basis van aanvullende indicatoren . De lidstaten beschrijven hun nationale berekeningsmethode op basis van bijlage A bij de belangrijkste Europese normen inzake de energieprestatie van gebouwen, met name EN ISO 52000-1, EN ISO 52003-1, EN ISO 52010-1, EN ISO 52016-1, EN ISO 52018-1, EN 16798-1 , EN 52120-1 en EN 17423 of vervangende documenten. De onderhavige bepaling vormt geen juridische codificatie van deze normen. De lidstaten nemen de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat voor gebouwen waar stadsverwarming of ‑koeling wordt geleverd, de voordelen van die levering , met name het percentage hernieuwbare energie, worden erkend en in de berekeningsmethode in aanmerking worden genomen via afzonderlijk gecertificeerde of erkende primaire-energiefactoren. 2. De energiebehoeften en het energieverbruik voor ruimteverwarming, ruimtekoeling, warm water voor huishoudelijke doeleinden, ventilatie, verlichting en andere technische bouwsystemen worden berekend per tijdsinterval van een uur of minder, teneinde rekening te houden met wisselende omstandigheden die een aanzienlijke invloed hebben op de werking en prestaties van het systeem en het binnenklimaat, en teneinde de door de lidstaten op nationaal of regionaal niveau bepaalde normen inzake kosten, gezondheid, milieukwaliteit van de binnenruimten en comfort te optimaliseren. De berekening omvat een raming van het thermische reactievermogen van het gebouw en de capaciteit ervan om het energienet flexibiliteit te bieden. Wanneer productspecifieke regelgeving voor energiegerelateerde producten die is vastgesteld krachtens Richtlijn 2009/125/EG, specifieke eisen inzake productinformatie bevat met het oog op de berekening van de energieprestatie en het aardopwarmingsvermogen (GWP) gedurende de levenscyclus uit hoofde van de onderhavige richtlijn, vereisen de nationale berekeningsmethoden geen aanvullende informatie. Primaire energie wordt berekend op basis van dynamische en toekomstgerichte primaire-energiefactoren (waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen niet-hernieuwbaar, hernieuwbaar en totaal) per energiedrager, die erkend zijn door de nationale autoriteiten en waarbij rekening wordt gehouden met de verwachte energiemix op basis van het nationale energie- en klimaatplan . Die primaire-energiefactoren kunnen op hun beurt gebaseerd zijn op nationale, regionale of plaatselijke informatie. Primaire-energiefactoren kunnen worden vastgesteld op jaarlijkse, seizoensbepaalde, maandelijkse, dagelijkse of uurlijkse basis of op specifiekere informatie die beschikbaar wordt gesteld voor afzonderlijke stadssystemen. ▌De gekozen opties en de gegevensbronnen worden gerapporteerd overeenkomstig EN 17423 of een vervangend document. De lidstaten gebruiken een primaire-energiefactor voor elektriciteit ▌die de elektriciteitsmix in het land weerspiegelt. Bij het bepalen van die factoren zien de lidstaten erop toe dat optimale energieprestaties van de bouwschil worden nagestreefd. 3. Om de energieprestatie van een gebouw uit te drukken, bepalen de lidstaten aanvullende numerieke indicatoren voor het totale verbruik van primaire (niet-hernieuwbare en hernieuwbare) energie en voor de geproduceerde operationele en ingebedde broeikasgasemissies in kg CO 2 -equivalent per m 2 per jaar gedurende de verwachte levensduur van het gebouw . 3 bis. Bij de berekening van primaire-energiefactoren ten behoeve van de berekening van de energieprestatie van gebouwen kunnen lidstaten rekening houden met geleverde hernieuwbare energiebronnen en met ter plaatste opgewekte en gebruikte hernieuwbare energiebronnen. 4. Bij de bepaling van de methodologie worden ten minste de volgende aspecten in aanmerking genomen: a) de volgende feitelijke thermische kenmerken van het gebouw, inclusief scheidingswanden: i) warmtecapaciteit; ii) isolatie; iii) passieve verwarming; iv) koelingselementen; v) koudebruggen; b) verwarmingsinstallatie en warmwatervoorziening, met inbegrip van de isolatiekenmerken; b bis) capaciteit van ter plaatse geïnstalleerde hernieuwbare energiebronnen, bidirectionele laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen, vraagrespons en opslag; c) airconditioningsystemen; d) natuurlijke en mechanische ventilatie, wat luchtdichtheid en warmteterugwinning kan omvatten; e) ingebouwde lichtinstallatie (vooral buiten de woonsector); f) ontwerp, plaatsing en plaatsbepaling van het gebouw, met inbegrip van het buitenklimaat; g) passieve zonnesystemen en zonwering; h) de omstandigheden betreffende het binnenklimaat, inclusief het kunstmatig binnenklimaat; i) interne belasting ; i bis) gebouwautomatisering en controlesystemen en de mogelijkheden daarvan om de energieprestatie te monitoren, te controleren en te optimaliseren; i ter) efficiëntie van elektrische installaties (IEC EN 60364-8-1). 5. Er wordt rekening gehouden met de positieve invloed van de volgende aspecten: a) plaatselijke blootstelling aan zonlicht, actieve zonnesystemen en andere verwarmings- en elektriciteitssystemen op basis van energie uit hernieuwbare bronnen; b) elektriciteit geproduceerd door middel van warmtekrachtkoppeling; c) stadsverwarmings- en stadskoelingssystemen of blokverwarmings- en blokkoelingssystemen; d) natuurlijk licht; d bis) mogelijkheid van flexibiliteit aan de vraagzijde (EN 50491-12-1). 6. Ten behoeve van de berekening moeten gebouwen op een geschikte wijze worden onderverdeeld in de volgende categorieën: a) eengezinswoningen van verschillende typen; b) appartementencomplexen; c) kantoren; d) onderwijsgebouwen; e) ziekenhuizen; f) hotels en restaurants; g) sportvoorzieningen; h) groot- en kleinhandelsgebouwen; i) andere typen energieverbruikende gebouwen. BIJLAGE II Model voor de nationale plannen voor de renovatie van gebouwen (bedoeld in artikel 3) EPBD artikel 3 Verplichte indicatoren Facultatieve indicatoren / opmerkingen a) Overzicht van het nationale gebouwenbestand Aantal gebouwen en totale vloeroppervlakte (m 2 ): — per type gebouw (inclusief openbare gebouwen en sociale woningen) — per energieprestatieklasse — BENG — slechtst presterend (definitie opnemen) Overzicht van de soorten energiebronnen voor ruimte- en waterverwarming en -koeling en geschatte houdbaarheidsdata van verwarmings- en koelingssystemen — jaarlijkse vervangingspercentages voor verwarmings- en koelingsapparaten voor ruimteverwarming en -koeling — aantal en type apparaten die jaarlijks worden vervangen (over de voorgaande vijf jaar die onder het plan vallen) — type apparaten dat wordt geïnstalleerd Overzicht van het totale percentage, het aantal en de ligging van leegstaande panden en leegstand in gebouwen in gemeenschappelijk bezit Aantal gebouwen die zijn gecategoriseerd als officieel beschermd als onderdeel van een aangewezen omgeving of vanwege hun bijzondere architecturale of historische waarde ten opzichte van 2020. Aantal gebouwen en totale vloeroppervlakte (m 2 ): — per leeftijd van het gebouw — per grootte van het gebouw — per klimaatzone — sloop (aantal en totale vloeroppervlakte) Aantal energieprestatiecertificaten: — per type gebouw (inclusief openbare gebouwen) — per energieprestatieklasse Aantal energieprestatiecertificaten: — per bouwperiode Jaarlijkse renovatiepercentages: aantal en totale vloeroppervlakte (m 2 ): — per type gebouw — tot bijna-energieneutrale en tot emissievrije gebouwen — per grondigheidsniveau van de renovatie (gewogen gemiddelde renovatie) — grondige renovaties — openbare gebouwen Jaarlijks primair en finaal energieverbruik (ktoe) (jaarlijkse vraag in ktoe en seizoensgebonden piekvraag in GWh/dag): — per type gebouw — per eindgebruik Energiebesparing (ktoe): — per type gebouw — openbare gebouwen Aandeel hernieuwbare energie in de gebouwensector (opgewekte MW): — voor verschillende toepassingen — ter plaatse — elders Vermindering van de energiekosten (EUR) per huishouden (gemiddeld) Primaire-energievraag van gebouwen in de top 15 % (drempel substantiële bijdrage) en de top 30 % (drempel “geen ernstige afbreuk doen aan”) van het nationale gebouwenbestand, overeenkomstig de gedelegeerde EU-taxonomieverordening Klimaat Aandeel verwarmingssysteem in de gebouwensector per type cv-ketel/verwarmingssysteem Jaarlijkse operationele broeikasgasemissies (kgCO 2 eq/(m 2 .jaar): — per type gebouw (inclusief openbare gebouwen) Jaarlijkse operationele vermindering van operationele broeikasgasemissies (kgCO 2 eq/(m 2 .jaar): — per type gebouw (inclusief openbare gebouwen) Jaarlijkse GWP gedurende de levenscyclus (kgCO 2 eq/(m 2 .jaar)): — — per type gebouw Jaarlijkse GWP-reductie gedurende de levenscyclus (kgCO 2 eq/(m 2 .jaar)): — — per type gebouw Marktbelemmeringen en marktfalen (beschrijving): — Gescheiden prikkels — Capaciteit van de bouw- en energiesector Overzicht van de capaciteiten in de bouwsector en de sectoren energie-efficiëntie en hernieuwbare energie Aantal: — bedrijven die energiediensten verlenen — bouwondernemingen — architecten en ingenieurs — geschoolde arbeidskrachten — micro-ondernemingen en kmo’s in de bouw-/renovatiesector — opleidingsprogramma’s en faciliteiten gericht op energierenovatie — centrale aanspreekpunten per 45 000 inwoners — hernieuwbare-energiegemeenschappen en energiegemeenschappen van burgers Marktbelemmeringen en marktfalen (beschrijving): — administratief — financieel — technisch — bewustzijn — ander Projecties van het aantal werknemers in de bouwsector: — architecten/ingenieurs/geschoolde werknemers die met pensioen zijn gegaan — architecten/ingenieurs/geschoolde werknemers die de markt betreden — installateurs en/of installatiebedrijven van verwarmingssystemen — onderhoudspersoneel van verwarmingssystemen — jongeren in de sector — vrouwen in de sector Overzicht en prognose van de prijsontwikkeling van bouwmaterialen en nationale marktontwikkelingen Energiearmoede ( uitgesplitst naar geslacht ): — % personen getroffen door energiearmoede — aandeel van het besteedbaar huishoudensinkomen dat wordt besteed aan energie — bevolking die in slechte woonomstandigheden leeft (bv. lekkend dak) of met onvoldoende thermisch comfort Primaire-energiefactoren: — per energiedrager — niet-hernieuwbare primaire-energiefactor — hernieuwbare primaire-energiefactor — totale primaire-energiefactor Definitie van bijna-energieneutraal gebouw voor nieuwe en bestaande gebouwen Beschrijving van de regio’s die horen bij elke klimaatzone aan de hand van bijlage III en aantal emissievrije gebouwen per klimaatzone Overzicht van het wettelijke en administratieve kader Kostenoptimale minimumeisen voor nieuwe en bestaande gebouwen b) Routekaart voor 2030, 2040, 2050 Streefcijfers voor jaarlijkse renovatiepercentages: aantal en totale vloeroppervlakte (m 2 ): — per type gebouw — slechtst presterende — grondige renovaties Streefcijfers voor het verwachte aandeel (%) gerenoveerde gebouwen: — per type gebouw — per grondigheidsniveau van de renovatie — per maatregel voor onderdelen van gebouwen die deel uitmaken van de bouwschil en technische bouwsystemen, die een aanzienlijke invloed hebben op de energieprestatie van het gebouw Streefcijfer voor verwacht jaarlijks primair en finaal energieverbruik (ktoe) en jaarlijkse vraag in ktoe en seizoensgebonden piekvraag in GWh/dag : — per type gebouw — per eindgebruik Verwachte energiebesparingen: — per type gebouw — aandeel energie uit hernieuwbare bronnen in de bouwsector (opgewekt aantal MW) — streefcijfers voor de uitrol van zonne-energie en warmtepompen in gebouwen Streefcijfers voor de vervanging van oude en inefficiënte verwarmingstoestellen Streefcijfers voor de uitfasering van fossiele brandstoffen uit verwarmings- en koelingssystemen per type gebouw als aandeel van de totale renovatie voor gebouwen die ten minste energieprestatieklasse D behalen Mijlpalen en trajecten voor gebouwen om de prestatieklassen overeenkomstig artikel 9, lid 1, en hogere energieprestatieklassen te verwezenlijken in overeenstemming met de doelstelling van klimaatneutraliteit Streefcijfers voor de verhoging van het aandeel hernieuwbare energie in overeenstemming met de doelstelling voor het aandeel energie uit hernieuwbare bronnen in de bouwsector als vastgesteld in Richtlijn (EU) .../... [gewijzigde RED] Streefcijfers voor het koolstofvrij maken van verwarming en koeling, onder meer via stadsverwarmings- en -koelingsnetwerken die gebruikmaken van hernieuwbare energie en afvalwarmte, in overeenstemming met de vereisten van de artikelen 23 en 24 van Richtlijn (EU) .../... [gewijzigde EED] en de vereisten van de artikelen 15, 15 bis, 20, 23 en 24 van die richtlijn Streefcijfers voor verwachte operationele broeikasgasemissies (kgCO 2 eq/(m 2 .jaar): — per type gebouw Streefcijfers voor de verwachte broeikasgasemissies gedurende de hele levenscyclus (kgCO 2 eq/(m 2 .jaar) met mijlpalen om de vijf jaar: — per type gebouw Streefcijfers voor de verwachte reductie van broeikasgasemissies gedurende de hele levenscyclus (%) met mijlpalen om de vijf jaar: — per type gebouw Streefcijfers die zijn afgestemd op Verordening (EU) nr. 305/2011 voor circulair gebruik van materialen, gerecycleerde inhoud en secundaire materialen, en toereikendheid, met mijlpalen om de vijf jaar, in voorkomend geval Streefcijfers om de verwijdering van koolstof in verband met de tijdelijke opslag van koolstof in of op gebouwen te verhogen Uitsplitsing tussen emissies die vallen onder hoofdstuk III [vaste installaties], hoofdstuk IV bis [nieuwe emissiehandel voor gebouwen en wegvervoer] van Richtlijn 2003/87/EG en rest van het bestand Verwachte bredere voordelen — Scheppen van nieuwe banen — % daling van personen getroffen door energiearmoede — % vermindering van het aantal mensen in een ontoereikend binnenklimaat en verlaging van de kosten voor gezondheidsstelsels als gevolg van verbeteringen van de gezondheid door verbetering van de milieukwaliteit van de binnenruimten na renovatie — hulpbronnenefficiëntie, inclusief efficiëntie van watergebruik — Stijging van bbp (aandeel en in miljard EUR) Bijdrage aan het bindende nationale streefcijfer voor broeikasgasemissies krachtens [herziene verordening inzake de verdeling van de inspanningen] Bijdrage aan de energie-efficiëntiedoelstellingen van de Unie overeenkomstig Richtlijn (EU) …/…. [herschikte EED] (aandeel en cijfer in ktoe, primair en finaal verbruik): — afgezet tegen de algemene energie-efficiëntiedoelstelling Bijdrage aan het streefcijfer voor hernieuwbare energie van de Unie overeenkomstig Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED] (aandeel, opgewekte MW): — afgezet tegen het algemene streefcijfer voor energie uit hernieuwbare bronnen — afgezet tegen het ▌streefcijfer voor het aandeel energie uit hernieuwbare bronnen in de gebouwensector Bijdrage aan de klimaatdoelstelling voor 2030 en de doelstelling inzake klimaatneutraliteit voor 2050 van de Unie overeenkomstig Verordening (EU) 2021/1119 (aandeel en cijfer in (kgCO 2 eq/(m 2 .jaar)): — afgezet tegen de algemene decarbonisatiedoelstelling c) Overzicht van uitgevoerde en geplande beleidslijnen en maatregelen Beleidslijnen en maatregelen met betrekking tot de volgende elementen: a) de identificatie van kostenoptimale wijzen van aanpak van renovatie voor verschillende typen gebouwen en klimaatzones, waarbij rekening wordt gehouden met potentieel relevante interventiemomenten in de levenscyclus van het gebouw; b) nationale minimumnormen voor energieprestaties overeenkomstig artikel 9 en andere beleidslijnen en acties gericht op de slechtst presterende segmenten van het nationale gebouwenbestand; c) de bevordering van grondige renovatie van gebouwen, met inbegrip van gefaseerde grondige renovatie; c bis) hoge milieukwaliteit van de binnenruimten in zowel nieuwe als gerenoveerde gebouwen; d) kwetsbare afnemers slagvaardiger maken en beschermen en energiearmoede verzachten, met inbegrip van beleidslijnen en maatregelen op grond van artikel 22 van Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED], en betaalbaarheid van huisvesting; e) de oprichting van centrale aanspreekpunten of soortgelijke mechanismen voor het verstrekken van advies en bijstand op technisch, administratief en financieel gebied; f) het koolstofvrij maken van verwarming en koeling, onder meer via efficiënte stadsverwarmings- en stadskoelingsnetwerken in overeenstemming met [herziene EED] , en de uitfasering van fossiele brandstoffen voor verwarming en koeling in gebouwen met het oog op een geplande uitfasering uiterlijk in 2035 en, indien dit niet haalbaar is en dit aan de Commissie kan worden aangetoond, uiterlijk in 2040 ; f bis) de routekaart voor de uitfasering van het gebruik van fossiele brandstoffen in gebouwen uiterlijk in 2035 en, indien dit niet haalbaar is en dit aan de Commissie kan worden aangetoond, uiterlijk in 2040; g) de bevordering van hernieuwbare energiebronnen in gebouwen in overeenstemming met het streefcijfer voor het aandeel energie uit hernieuwbare bronnen in de gebouwensector als vastgesteld in artikel 15 bis, lid 1, van Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED]; g bis) de plaatsing van zonne-energie-installaties op gebouwen; h) de vermindering van broeikasgasemissies gedurende de gehele levenscyclus voor de bouw, de renovatie, het gebruik en het einde van de levensduur van gebouwen, en de invoering van koolstofverwijdering; h bis) de vermindering van de totale ecologische voetafdruk van alle onderdelen en componenten van gebouwen, onder meer door het gebruik van duurzame, secundaire, bij voorkeur lokaal geproduceerde bouw- en renovatieproducten; i) preventie en hoogwaardige behandeling van bouw- en sloopafval overeenkomstig Richtlijn 2008/98/EG, met name wat betreft de afvalhiërarchie en de doelstellingen van de circulaire economie; i bis) een toename van het aantal gebouwen dat beschikt over een energieprestatiecertificaat, ook voor huishoudens met een laag inkomen; j) stads- en buurtbenaderingen, met inbegrip van de rol van hernieuwbare-energiegemeenschappen en energiegemeenschappen van burgers; k) de verbetering van gebouwen die eigendom zijn van openbare organen, met inbegrip van de beleidslijnen en maatregelen op grond van de artikelen 5, 6 en 7 van de [herschikte EED]; l) de bevordering van slimme technologieën en infrastructuur voor duurzame mobiliteit in gebouwen; m) het aanpakken van marktbelemmeringen en marktfalen; n) het aanpakken van vaardigheidskloven en -mismatches in menselijke capaciteiten, en de bevordering van onderwijs, opleiding, bij- en omscholing in de bouwsector en de sectoren energie-efficiëntie en hernieuwbare energie , met daarbij ook een genderdimensie ; en n bis) kernprestatie-indicatoren voor acties op het gebied van bij- en/of omscholing evenals nieuwe banen o) bewustmakingscampagnes en andere adviesinstrumenten. o bis) de bevordering van slimme technologieën voor monitoring, analyse en simulatie van de energieprestaties van gebouwen gedurende de hele levenscyclus, met inbegrip van 3D-modelleringstechnologieën; o ter) nieuwe inspectieregelingen, met inbegrip van digitale hulpmiddelen en checklists, om de naleving van de mogelijkheden voor automatisering en controle van gebouwen te verifiëren; o quater) de bevordering van oplossingen voor energiebeheer, zoals energieprestatiecontracten; o quinquies) maatregelen met het oog op de toename van het aantal gebouwen met een energieprestatiecertificaat of een alternatief meetsysteem in real time; o sexies) ontwikkeling en ondersteuning van door burgers aangestuurde initiatieven op het gebied van energie-efficiëntie en renovatie, met name de rol van hernieuwbare-energiegemeenschappen en energiegemeenschappen van burgers; Voor alle beleidslijnen en maatregelen: — Naam van beleidslijn of maatregel — Korte beschrijving (precieze reikwijdte, doel en werkwijze) — Gekwantificeerde doelstelling — Soort beleidslijn of maatregel (zoals wetgevend; economisch; fiscaal; opleiding, bewustmaking) — Geplande begroting en financieringsbronnen — Entiteiten die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van het beleid — Verwachte gevolgen — Stand van uitvoering — Datum inwerkingtreding — Uitvoeringstermijn Beleidslijnen en maatregelen met betrekking tot de volgende elementen: a) verhoging van de klimaatbestendigheid van gebouwen; b) bevordering van de markt voor energiediensten; c) verhoging van de brandveiligheid; d) verhoging van de weerbaarheid tegen rampenrisico’s, waaronder risico’s in verband met intense seismische activiteit; e) verwijdering van gevaarlijke stoffen, waaronder asbest; en f) toegankelijkheid voor personen met een beperking. Voor alle beleidslijnen en maatregelen: — administratieve middelen en capaciteiten — betrokken gebied(en): — slechtst presterende — minimumnormen voor energieprestaties — energiearmoede, sociale huisvesting — openbare gebouwen — voor bewoning bestemd (één gezin, meer gezinnen) — niet voor bewoning bestemd — bedrijfsleven — hernieuwbare energiebronnen — uitfasering van fossiele brandstoffen voor verwarming en koeling — broeikasgasemissies gedurende de gehele levenscyclus — circulaire economie en afval — centrale aanspreekpunten — renovatiepaspoorten — slimme technologieën — duurzame mobiliteit in gebouwen — stads- en buurtbenaderingen — vaardigheden, opleiding — bewustmakingscampagnes en adviesinstrumenten — vermelding van het aantal personen dat een opleiding volgt in de bouwsector in hun eigen lidstaat — geografische dekking van beroepsonderwijs en -opleiding — aantal bedrijven dat opleidingen en leerlingplaatsen aanbiedt — participatie van vrouwen en jongeren in programma’s voor beroepsonderwijs en -opleiding, en voor leerlingplaatsen — begonnen en afgeronde programma’s voor beroepsonderwijs en -opleiding, en voor leerlingplaatsen — aantal campagnes voor bewustmaking van de mogelijkheden voor het volgen van beroepsonderwijs en -opleiding d) Gedetailleerde routekaart van investeringsbehoeften, begrotingsmiddelen en administratieve middelen — Totale investeringsbehoeften voor 2030, 2040, 2050 (in miljoen EUR) — Overheidsinvesteringen (in miljoen EUR) — Particuliere investeringen (in miljoen EUR) , met inbegrip van op energie-efficiëntie gerichte leningen, hypotheken voor de renovatie van gebouwen, uitgifte van obligaties of andere financieringsmechanismen — Begrotingsmiddelen — Gewaarborgde begroting d bis) Routekaart inzake energiearmoede — Streefcijfers voor het terugdringen van energiearmoede — Aantal huishoudens dat in energiearmoede verkeert — Lijst van ten uitvoer gelegde en geplande beleidsmaatregelen om energiearmoede te verminderen — Lijst van ten uitvoer gelegde en geplande subsidiemaatregelen om energiearmoede te verminderen BIJLAGE III Eisen voor nieuwe en gerenoveerde emissievrije gebouwen en berekening van het GWP gedurende de levenscyclus (bedoeld in artikel 2, lid 2, en artikel 7) I. Eisen voor emissievrije gebouwen Het totale jaarlijkse primaire energieverbruik van een nieuw emissievrij gebouw moet voldoen aan de maximumdrempels in de onderstaande tabel. De lidstaten kunnen ervoor kiezen interne regio’s in verschillende klimaatzones in te delen op basis van gegevens van Eurostat over klimaatomstandigheden, voor zover dit in overeenstemming is met de onderstaande tabel. vereisten voor bestaande gebouwen EU-klimaatzone Voor bewoning bestemd gebouw Kantoorgebouw Ander niet voor bewoning bestemd gebouw* Middellandse Zee <60 kWh/(m 2 .jaar) <70 kWh/(m 2 .jaar) < totaal primair energieverbruik BENG zoals vastgesteld op nationaal niveau Maritiem <60 kWh/(m 2 .jaar) <85 kWh/(m 2 .jaar) < totaal primair energieverbruik BENG zoals vastgesteld op nationaal niveau Continentaal <65 kWh/(m 2 .jaar) <85 kWh/(m 2 .jaar) < totaal primair energieverbruik BENG zoals vastgesteld op nationaal niveau Noordelijk <75 kWh/(m 2 .jaar) <90 kWh/(m 2 .jaar) < totaal primair energieverbruik BENG zoals vastgesteld op nationaal niveau *Opmerking: De drempel moet lager zijn dan de drempel voor het totale primaire energieverbruik die op lidstaatniveau is vastgesteld voor bijna-energieneutrale niet voor bewoning bestemde gebouwen, andere dan kantoren. _____________________ Het totale jaarlijkse primaire energieverbruik van een nieuw of gerenoveerd emissievrij gebouw wordt netto op jaar- of seizoensbasis volledig gedekt door – ter plaatse opgewekte of opgeslagen energie uit hernieuwbare bronnen die voldoet aan de criteria van artikel 7 van Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED], – energie voor eigen verbruik en gezamenlijk eigen verbruik in de zin van Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED] of lokaal gedeelde hernieuwbare-energieproductie, onder meer via een derde partij op de markt, of energie die wordt geleverd door een hernieuwbare-energiegemeenschap in de zin van artikel 22 van Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED], of – hernieuwbare energie uit stadsverwarmings- en -koelingssystemen of afvalwarmte . Een emissievrij gebouw veroorzaakt ter plaatse geen koolstofemissies uit fossiele brandstoffen. Wanneer het vanwege de aard van het gebouw of het gebrek aan toegang tot hernieuwbare-energiegemeenschappen of hernieuwbare energie uit stadsverwarming en ‑koeling of afvalwarmte technisch of economisch niet haalbaar is om geheel aan de eisen van de eerste alinea te voldoen, kan het resterende deel of al het totale jaarlijkse primaire energieverbruik ook worden gedekt door hernieuwbare energie van het net, gedocumenteerd met stroomafnameovereenkomsten en afnameovereenkomsten voor hernieuwbare verwarming en koeling als bedoeld in Richtlijn (EU) 2018/2001 [gewijzigde RED], of energie van een efficiënt systeem voor stadsverwarming en -koeling, overeenkomstig artikel 24, lid 1, van Richtlijn (EU) …/… [herschikte EED]. De Commissie verstrekt richtsnoeren over hoe aan de voornoemde criteria kan worden voldaan en hoe dit kan worden gecontroleerd, met bijzondere aandacht voor de technische en economische haalbaarheid . [Am. 67] II. Berekening van het ▌GWP ▌gedurende de levenscyclus van nieuwe gebouwen op grond van artikel 7, lid 2 Voor de berekening van het ▌GWP ▌gedurende de levenscyclus van nieuwe gebouwen op grond van artikel 7, lid 2, wordt het GWP meegedeeld als een numerieke indicator voor elk stadium van de levenscyclus, uitgedrukt als kgCO 2 e/m 2 (van de bruikbare vloeroppervlakte) gemiddeld voor één jaar van een referentiestudieperiode van vijftig jaar. De gegevensselectie, scenariobepaling en berekeningen worden verricht overeenkomstig EN 15978 (EN 15978: 2011. Duurzaamheid van bouwwerken. Beoordeling van de milieuprestaties van gebouwen. Berekeningsmethode). De te beoordelen onderdelen van het gebouw en technische uitrusting zijn gedefinieerd in het gemeenschappelijke EU-kader Level(s) voor indicator 1.2. Wanneer er een nationaal berekeningsinstrument bestaat of voorgeschreven is voor het verschaffen van informatie of voor het verkrijgen van bouwvergunningen, kan dat instrument worden gebruikt voor de vereiste informatieverschaffing. Andere berekeningsinstrumenten mogen worden gebruikt als ze voldoen aan de minimumcriteria die in het gemeenschappelijk EU-kader Level(s) zijn vastgesteld. Er wordt gebruikgemaakt van gegevens over specifieke bouwproducten en technische bouwsystemen en de milieuproductverklaringen daarvan, die zijn berekend overeenkomstig [de herziene bouwproductenverordening], indien deze beschikbaar zijn. BIJLAGE IV GEMEENSCHAPPELIJK ALGEMEEN KADER VOOR DE WAARDERING VAN DE MATE WAARIN GEBOUWEN GEREED ZIJN VOOR SLIMME TOEPASSINGEN 1. De Commissie stelt de definitie vast van de indicator van de gereedheid voor slimme toepassingen van gebouwen, alsook een methode ter berekening daarvan, ter beoordeling van de mogelijkheid om de werking van een gebouw of een gebouwunit aan te passen aan de behoeften van de gebruiker en aan het net, alsmede ter verbetering van de energie-efficiëntie en de algehele prestatie van het gebouw. De indicator van gereedheid voor slimme toepassingen is geschikt om de mogelijkheden voor grotere energiebesparingen in beeld te brengen, vergelijkingen te maken en flexibiliteit door te voeren, en bestrijkt geavanceerde functies en mogelijkheden die voortvloeien uit het gebruik van onderling verbonden en intelligente apparaten. In de methode wordt rekening gehouden met het bestaan van een digitale tweeling van het gebouw, waardoor een betere continue rapportage over en een beter beheer van het energieverbruik van het gebouw mogelijk is. Bij het uitwerken van deze methode wordt rekening gehouden met aspecten als slimme meters, systemen voor gebouwautomatisering en -controle, zelfregulerende apparatuur voor de regulering van de binnenluchttemperatuur, ingebouwde huishoudelijke apparaten, laadpunten voor elektrische voertuigen, en energieopslag, alsook de gedetailleerde functionaliteit en interoperabiliteit van die aspecten. Ook de voordelen van die aspecten voor binnenklimaatbeheersing, energie-efficiëntie, energieprestatieniveaus en gerealiseerde flexibiliteit worden in aanmerking genomen. 2. De methode is gebaseerd op de volgende essentiële functies die verband houden met het gebouw en de technische bouwsystemen ervan: a) het vermogen om de energieprestatie en de werking van het gebouw in stand te houden door aanpassing van het energieverbruik, bijvoorbeeld door het gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen; b) het vermogen om de werking van het gebouw aan te passen aan de behoeften van de gebruiker, waarbij gelet moet worden op gebruikersvriendelijkheid, het behoud van een gezond binnenklimaat, en de mogelijkheid voor rapportage over het energieverbruik; en c) de flexibiliteit van de algehele energiebehoefte van een gebouw, waaronder de mogelijkheid om het gebouw deel te laten nemen aan zowel passieve en actieve als impliciete en expliciete, en door energie op te slaan en weer af te geven aan het net, bijvoorbeeld door de mogelijkheid van flexibiliteit , belastingverschuiving en energieopslag; c bis) het vermogen om de energie-efficiëntie en algehele prestatie ervan te verbeteren door het gebruik van energiebesparende technologieën. 3. De methode kan voorts rekening houden met: a) de interoperabiliteit van systemen (slimme meters, systemen voor gebouwautomatisering en -controle, ingebouwde huishoudelijke apparaten, zelfregulerende apparatuur voor de regulering van de binnenluchttemperatuur, alsmede sensoren voor de binnenluchtkwaliteit en ventilatiesystemen), en b) de positieve invloed van bestaande communicatienetwerken, in het bijzonder het bestaan van voor hoge snelheid bestemde inpandige fysieke infrastructuur, zoals het vrijwillig te gebruiken “breedbandklaar”-keurmerk, en het bestaan van een toegangspunt voor meergezinswoningen, overeenkomstig artikel 8 van Richtlijn 2014/61/EU van het Europees Parlement en de Raad 2 . 4. De methode mag geen negatieve gevolgen hebben voor bestaande nationale maatregelen voor energiecertificering, en moet voortbouwen op soortgelijke initiatieven op nationaal niveau, waarbij rekening wordt gehouden met het eigendomsrecht, de gegevensbescherming en privacy en veiligheid van de eindgebruiker, overeenkomstig de desbetreffende gegevensbeschermings- en privacywetgeving van de Unie, alsook de beste beschikbare technieken voor cyberbeveiliging. 5. De methode omschrijft het geschiktste formaat van de parameter voor de indicator van gereedheid voor slimme toepassingen en is eenvoudig, transparant en gemakkelijk te begrijpen voor consumenten, eigenaren, investeerders en vraagresponsmarktdeelnemers. BIJLAGE V MODEL VOOR ENERGIEPRESTATIECERTIFICATEN (bedoeld in artikel 16) 1. Op de voorpagina van het energieprestatiecertificaat worden ten minste de volgende elementen aangebracht: a) de energieprestatieklasse; b) het berekende jaarlijkse primaire-energieverbruik in kWh/(m 2 .jaar); c) het berekende jaarlijkse primaire-energieverbruik in kWh of MWh; d) het berekende jaarlijkse finale energieverbruik in kWh/(m².jaar); e) het berekende jaarlijkse finale energieverbruik in kWh of MWh; f) de productie van hernieuwbare energie in kWh of MWh; g) hernieuwbare energie in % van het energieverbruik; h) de operationele broeikasgasemissies (kgCO 2 /(m 2 .jaar); i) de broeikasgasemissieklasse (indien van toepassing); i bis) de berekende energiebehoeften overeenkomstig de EN-normen in kWh/(m 2 .jaar) en het finale energieverbruik in kWh of MWh; i ter) de verwachte resterende economische levensduur van de systemen en apparaten voor ruimte- en waterverwarming en/of -koeling; i quater) een duidelijke vermelding waaruit blijkt of het huidige gebouw of de huidige woning al dan niet flexibel gebruik kan maken van energie. 2. Daarnaast bevat het energieprestatiecertificaat de volgende indicatoren: a) energieverbruik, piekbelasting, omvang van de generator of het systeem, belangrijkste energiedrager en belangrijkste elementtype voor elk van de toepassingen: verwarming, koeling, warm water voor huishoudelijke doeleinden, ventilatie en ingebouwde verlichting; b) ter plaatse geproduceerde hernieuwbare energie, belangrijkste energiedrager en type hernieuwbare energiebron; c) antwoord (ja/nee) op de vraag of voor het gebouw het GWP gedurende de levenscyclus is berekend; d) de waarde van het GWP gedurende de levenscyclus (indien beschikbaar); e) informatie over koolstofverwijdering via tijdelijke koolstofopslag in of op gebouwen; e) antwoord (ja/nee) op de vraag of een renovatiepaspoort beschikbaar is voor het gebouw; f) de gemiddelde U-waarde voor de ondoorzichtige elementen van de bouwschil; g) de gemiddelde U-waarde voor de doorzichtige elementen van de bouwschil; h) meest voorkomende soort doorzichtig element (bv. dubbele beglazing); i) resultaten van de analyse van het risico op oververhitting (indien beschikbaar); j) de aanwezigheid van vaste sensoren die het niveau van de milieukwaliteit van de binnenruimten monitoren; k) de aanwezigheid van vaste regeleenheden die reageren op het niveau van de milieukwaliteit van de binnenruimten ; l) het aantal en het type laadpunten voor elektrische voertuigen; m) aanwezigheid, type en omvang van energieopslagsystemen; n) haalbaarheid van de aanpassing van het verwarmingssysteem en het warmwatersysteem voor huishoudelijk gebruik zodat het met efficiëntere temperatuurinstellingen kan werken; o) haalbaarheid van de aanpassing van het airconditioningsysteem zodat het met efficiëntere temperatuurinstellingen kan werken; p) van de meter afgelezen energieverbruik; p bis) antwoord (ja/nee) op de vraag of het verwarmingsdistributiesysteem in het gebouw ontworpen is om bij lage temperaturen te werken; p ter) de aanwezigheid van een aansluiting op een netwerk voor stadsverwarming en -koeling, met inbegrip van de op stapel staande ontwikkeling van nabijgelegen energienetwerken in de volgende vijf jaar; p quater) lokale primaire-energiefactoren en bijbehorende koolstofemissiefactoren van het aangesloten lokale stadsverwarmings- en stadskoelingsnetwerk; q) operationele emissies van fijnstof (PM 2.5 ) en prestatie-indicatoren voor de belangrijkste categorieën milieukwaliteit van de binnenruimten zodra de desbetreffende bepalingen van toepassing zijn; q bis) antwoord (ja/nee) op de vraag of het gebouw over mogelijkheden van flexibiliteit aan de vraagzijde beschikt; q ter) contactgegevens van het dichtstbijzijnde centrale aanspreekpunt voor advies over renovatie; Het energieprestatiecertificaat bevat de volgende verwijzingen naar andere initiatieven , voor zover het volgende van toepassing is : a) antwoord (ja/nee) op de vraag of de gereedheid van het gebouw voor slimme toepassingen is beoordeeld; b) de waarde van de beoordeling van de gereedheid voor slimme toepassingen (indien beschikbaar) , met inbegrip van de waarde van de ondersteuning van energiebesparende technologieën ; c) antwoord (ja/nee) op de vraag of een digitaal gebouwlogboek beschikbaar is voor het gebouw. Personen met een handicap hebben gelijke toegang tot de informatie in energieprestatiecertificaten. 2 bis. Het energieprestatiecertificaat bevat een specifiek onderdeel over financiering, met daarin een lijst van beschikbare financieringsopties en groepen indicatoren die het meest van belang zijn voor financiële instellingen, hypotheekverstrekkers, nationale stimuleringsbanken en andere relevante instellingen die toegang tot financiering bieden. BIJLAGE VI ONAFHANKELIJKE SYSTEMEN VOOR DE CONTROLE VAN ENERGIEPRESTATIECERTIFICATEN 1. Definitie van de kwaliteit van het energieprestatiecertificaat De lidstaten voorzien in een duidelijke definitie van wat als een geldig energieprestatiecertificaat wordt beschouwd. De definitie van een geldig energieprestatiecertificaat waarborgt: a) een controle van de geldigheid van de inputgegevens (met inbegrip van controles ter plaatse) van het gebouw, die worden gebruikt voor de afgifte van het energieprestatiecertificaat en de in het certificaat vermelde resultaten; b) de geldigheid van de berekeningen; c) een bovengrens voor de afwijking voor de energieprestatie van een gebouw, bij voorkeur uitgedrukt in de numerieke indicator van het primaire energieverbruik (kWh/(m 2 .jaar)); d) een ondergrens voor het aantal elementen dat afwijkt van de standaardwaarden. De lidstaten kunnen aanvullende elementen opnemen in de definitie van een geldig energieprestatiecertificaat, zoals de maximale afwijking voor de waarden van specifieke inputgegevens. 2. Kwaliteit van het controlesysteem voor energieprestatiecertificaten De lidstaten voorzien in een duidelijke definitie van de kwaliteitsdoelstellingen die en het niveau van statistisch vertrouwen dat het kader voor energieprestatiecertificaten moet bereiken. Het onafhankelijke controlesysteem waarborgt dat ten minste 90 % van de afgegeven energieprestatiecertificaten geldig is met een statistische betrouwbaarheid van 95 % voor de beoordeelde periode, die niet langer is dan één jaar. Het kwaliteits- en het betrouwbaarheidsniveau worden gemeten aan de hand van aselecte bemonstering en nemen alle elementen in de definitie van een geldig energieprestatiecertificaat in aanmerking. Wanneer de onafhankelijke controlesystemen aan niet-gouvernementele instanties zijn gedelegeerd, vereisen de lidstaten dat de beoordeling van ten minste 25 % van de aselecte steekproef door een derde partij wordt geverifieerd. De geldigheid van de inputgegevens wordt geverifieerd aan de hand van informatie die wordt verstrekt door de onafhankelijke deskundige. Die informatie kan het volgende omvatten: productcertificaten, specificaties of bouwplannen die details bevatten over de prestatie van de verschillende elementen van het energieprestatiecertificaat. De geldigheid van de inputgegevens wordt geverifieerd door middel van bezoeken ter plaatse voor ten minste 10 % van de energieprestatiecertificaten die deel uitmaken van de aselecte bemonstering met het oog op de beoordeling van de algemene kwaliteit van de regeling. Naast de minimale aselecte bemonstering om het algemene kwaliteitsniveau te bepalen, kunnen de lidstaten verschillende strategieën toepassen die er specifiek op gericht zijn gebreken in energieprestatiecertificaten op te sporen en aan te pakken, teneinde de algemene kwaliteit van de regeling te verbeteren. Een dergelijke gerichte analyse kan niet worden gebruikt als basis om de algemene kwaliteit van de regeling te meten. De lidstaten waarborgen de kwaliteit van het algemene kader voor energieprestatiecertificaten via preventieve en reactieve maatregelen. Die maatregelen kunnen bestaan uit aanvullende opleiding voor onafhankelijke deskundigen, gerichte bemonstering, de verplichting om energieprestatiecertificaten opnieuw in te dienen, evenredige boetes en een tijdelijke of permanente uitsluiting van deskundigen. Wanneer informatie aan een databank wordt toegevoegd, moeten de nationale autoriteiten de identiteit van de auteur van de toevoeging kunnen vaststellen voor toezicht- en verificatiedoeleinden. 3. Beschikbaarheid van energieprestatiecertificaten Via het onafhankelijke controlesysteem wordt gecontroleerd of de energieprestatiecertificaten beschikbaar zijn voor toekomstige kopers of huurders, zodat zij bij hun beslissing om te kopen of te huren, rekening kunnen houden met de energieprestatie van het gebouw. Via het onafhankelijke controlesysteem wordt de zichtbaarheid van de energieprestatie-indicator en -klasse in advertenties gecontroleerd. 4. Behandeling van gebouwtypologieën Het onafhankelijke controlesysteem houdt rekening met verschillende gebouwtypologieën, met name die welke het vaakst voorkomen op de vastgoedmarkt, zoals eengezinswoningen, meergezinswoningen, kantoren of winkels. 5. Openbaarmaking De lidstaten publiceren in de nationale databank voor energieprestatiecertificaten regelmatig ten minste de volgende informatie over het kwaliteitssysteem: a) de definitie van een kwalitatief energieprestatiecertificaat; b) de kwaliteitsdoelstellingen voor de regeling voor energieprestatiecertificaten; c) de resultaten van de kwaliteitsbeoordeling, met inbegrip van het aantal geëvalueerde certificaten en de relatieve omvang daarvan ten opzichte van het totale aantal afgegeven certificaten in de betreffende periode (per typologie); d) noodmaatregelen om de algemene kwaliteit van energieprestatiecertificaten te verbeteren. BIJLAGE VII VERGELIJKEND METHODOLOGISCH KADER VOOR HET VASTSTELLEN VAN KOSTENOPTIMALE NIVEAUS VAN ENERGIEPRESTATIE-EISEN VOOR GEBOUWEN EN ONDERDELEN VAN GEBOUWEN Aan de hand van het vergelijkend methodologisch kader kunnen de lidstaten de energie- en emissieprestatie van gebouwen en onderdelen van gebouwen alsmede de economische aspecten van maatregelen in verband met de energie- en emissieprestatie bepalen en ze met elkaar in verband brengen met het oog op het vaststellen van het kostenoptimale niveau om de doelstellingen inzake emissiereductie en klimaatneutraliteit uiterlijk in 2030 te verwezenlijken en om uiterlijk in 2050 over een emissievrij gebouwenbestand te beschikken . Het vergelijkend methodologisch kader gaat vergezeld van richtsnoeren voor het gebruik van dat kader bij de berekening van kostenoptimale prestatieniveaus. In het vergelijkend methodologisch kader kan rekening worden gehouden met gebruikspatronen, externe klimaatomstandigheden en toekomstige veranderingen daarvan volgens de beste beschikbare wetenschappelijke klimaatkennis, investeringskosten, de gebouwencategorie, onderhouds- en bedrijfskosten (inclusief energiekosten en besparingen), inkomsten van geëxporteerde energie, waar van toepassing, de milieu- , economische en gezondheidskosten van energieverbruik , de maatschappelijke externe effecten van de renovatie van gebouwen, bouw, sloop of verbouwing van woongebieden en kosten van afvalbeheer, waar van toepassing , en technologische ontwikkelingen . Het kader moet worden gestoeld op relevante Europese normen die verband houden met deze richtlijn. De bredere externe effecten op het gebied van milieu, economie en gezondheid van verbeterde prestaties van gebouwen omvatten ten minste: — lagere broeikasgasemissies van gebouwen; — vermindering van de verontreiniging door gebouwen en de gevolgen daarvan op gebouw- en lokaal niveau, verbetering van de luchtkwaliteit; — verbetering van de levensstandaard en productiviteit dankzij een betere milieukwaliteit van de binnenruimten, wat leidt tot betere levens- en arbeidsomstandigheden; — lagere kosten voor de gezondheids- en socialezekerheidsstelsels; — integratie van gebouwen in het energienet door middel van netflexibiliteit, onder meer door het gebruik van slimme laadpunten voor elektrische voertuigen; — grotere voorzieningszekerheid door betere energieprestaties en de uitrol van zonne-energietechnologieën op gebouwen; — vermindering van de negatieve externe effecten, bijvoorbeeld vermeden kosten van koolstofemissies, vermeden gevolgen van en schade door klimaatverandering (matiging van en aanpassing aan de klimaatverandering); — impact op koolstofbeprijzing, onder meer wat de niveaus, volatiliteit en gevoeligheid betreft; — stimulering van de lokale, regionale en nationale economie, onder meer door het scheppen van lokale banen, en met bijzondere aandacht voor micro-ondernemingen en kmo’s in de bouw- en renovatiesector. De externe effecten op het gebied van milieu, energie, economie en gezondheid worden berekend vanaf het in 2025 in te dienen verslag. De Commissie verstrekt daarnaast: – richtsnoeren ter begeleiding van het vergelijkend methodologisch kader; die richtsnoeren dienen om de lidstaten in staat te stellen de onderstaande maatregelen te treffen; – informatie over geraamde prijsontwikkelingen van energie en broeikasgasemissierechten over de lange termijn , en over de volatiliteit en gevoeligheid daarvan . De energie- en emissieprestaties worden berekend volgens de op deze richtlijn gebaseerde methode. Voor de toepassing van het vergelijkend methodologisch kader door de lidstaten worden er per lidstaat door parameters uitgedrukte algemene voorwaarden vastgelegd. De Commissie doet aanbevelingen aan de lidstaten met betrekking tot hun kostenoptimale niveaus en de samenhang daarvan met hun trajecten op weg naar klimaatneutraliteit. Het vergelijkend methodologisch kader vereist van de lidstaten dat ze: – referentiegebouwen definiëren die worden gekenmerkt door en representatief zijn voor hun functie(s) en geografische ligging, met inbegrip van interne en externe klimaatomstandigheden. Tot de referentiegebouwen behoren zowel nieuwe als bestaande al dan niet voor bewoning bestemde gebouwen; – energie-efficiëntiemaatregelen definiëren die voor de referentiegebouwen moeten worden beoordeeld. Daarbij kan het gaan om maatregelen voor afzonderlijke gebouwen in hun geheel, voor afzonderlijke onderdelen van een gebouw of voor een combinatie van onderdelen van een gebouw; – de finale en primaire energiebehoefte en de daaruit voortvloeiende emissies van de referentiegebouwen beoordelen wanneer de vastgestelde energie-efficiëntiemaatregelen zijn toegepast; – de kosten (d.w.z. de netto contante waarde) van de op de referentiegebouwen (bedoeld in het eerste streepje) gedurende de verwachte levensduur toegepaste energie-efficiëntiemaatregelen (bedoeld in het tweede streepje) berekenen door toepassing van de beginselen van het vergelijkend methodologisch kader ; – de totale kosten vanuit financieel en macro-economisch oogpunt berekenen. Door de kosten van de energie-efficiëntiemaatregelen gedurende de verwachte economische levensduur te berekenen, beoordelen de lidstaten de kosteneffectiviteit van de verschillende niveaus van de minimumeisen inzake energieprestatie. Daardoor kunnen er kostenoptimale niveaus van energieprestatie-eisen worden vastgesteld. BIJLAGE VIII DEEL A Ingetrokken richtlijn met overzicht van de achtereenvolgende wijzigingen ervan (bedoeld in artikel 33) Richtlijn 2010/31/EU van het Europees Parlement en de Raad (PB L 153 van 18.6.2010, blz. 13) Richtlijn (EU) 2018/844 van het Europees Parlement en de Raad (PB L 156 van 19.6.2018, blz. 75) alleen artikel 1 Verordening (EU) 2018/1999 van het Europees Parlement en de Raad (PB L 328 van 21.12.2018, blz. 1) alleen artikel 53 DEEL B Termijn voor omzetting in intern recht en toepassingsdata (bedoeld in artikel 33) Richtlijn Omzettingstermijn Toepassingsdata 2010/31/EU 9 juli 2012 wat betreft de artikelen 2, 3, 9, 11, 12, 13, 17, 18, 20 en 27: 9 januari 2013; wat betreft de artikelen 4, 5 tot en met 8, 14, 15 en 16: 9 januari 2013 voor door overheidsinstanties gebruikte gebouwen en 9 juli 2013 voor andere gebouwen (EU) 2018/844 10 maart 2020 BIJLAGE IX Concordantietabel Richtlijn 2010/31/EU De onderhavige richtlijn Artikel 1 Artikel 1 Artikel 2, punt 1 Artikel 2, punt 1 — Artikel 2, punt 2 Artikel 2, punt 2 Artikel 2, punt 3 — Artikel 2, punten 4 en 5 Artikel 2, punten 3, 3 bis, 4 en 5 Artikel 2, punten 6, 7, 8 en 9 — Artikel 2, punten 10, 11 en 12 Artikel 2, punten 6, 7, 8 en 9 Artikel 2, punten 13, 14, 15 en 16 — Artikel 2, punten 17, 18, 19 en 20 Artikel 2, punt 10 Artikel 2, punt 21 — Artikel 2, punten 22, 23, 24, 25, 26 en 27 Artikel 2, punten 11, 12, 13 en 14 Artikel 2, punten 28, 29, 30 en 31 — Artikel 2, punten 32, 33, 34, 35, 36 en 37 Artikel 2, punt 15 Artikel 2, punt 37 Artikel 2, punten 15, 15 bis, 15 ter, 15 quater, 16 en 17 Artikel 2, punten 38, 39, 40, 41, 42 en 43 Artikel 2, punt 18 — Artikel 2, punt 19 Artikel 2, punt 44 — Artikel 2, punten 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56 en 57 Artikel 2, punt 20 — Artikel 2 bis Artikel 3 Artikel 3 Artikel 4 Artikel 4 Artikel 5 Artikel 5 Artikel 6 Artikelen 6 en 9 Artikel 7 Artikel 7 Artikel 8 — Artikel 9 — Artikel 10 Artikel 8, leden 1 en 9 Artikel 11 Artikel 8, leden 2 tot en met 8 Artikel 12 Artikel 8, leden 10 en 11 Artikel 13 — Artikel 14 Artikel 10 Artikel 15 Artikel 11 Artikel 16 Artikel 12 Artikel 17 Artikel 13 Artikel 18 — Artikel 19 Artikelen 14 en 15 Artikel 20 Artikel 16 Artikel 21 Artikel 17 Artikel 22 — Artikel 23 Artikel 18 Artikel 24 Artikel 19 Artikel 25 Artikel 19 bis — Artikel 20 Artikel 26 Artikel 21 Artikel 27 Artikel 22 Artikel 28 Artikel 23 Artikel 29 Artikel 26 Artikel 30 Artikel 27 Artikel 31 Artikel 28 Artikel 32 Artikel 29 Artikel 33 Artikel 30 Artikel 34 Artikel 31 Artikel 35 Bijlage I Bijlage I — Bijlage II — Bijlage III Bijlage I bis Bijlage IV — Bijlage V Bijlage II Bijlage VI Bijlage III Bijlage VII Bijlage IV Bijlage VIII Bijlage V Bijlage IX (Gewone wetgevingsprocedure: eerste lezing) Amendement 1 Voorstel voor een VERORDENING VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD betreffende geharmoniseerde regels inzake eerlijke toegang tot en eerlijk gebruik van data (Dataverordening) (Voor de EER relevante tekst) HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE, Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 114, Gezien het voorstel van de Europese Commissie, Na toezending van het ontwerp van wetgevingshandeling aan de nationale parlementen, Gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité (3) , Gezien het advies van het Comité van de Regio’s (4) , Handelend volgens de gewone wetgevingsprocedure, Overwegende hetgeen volgt: (1) De afgelopen jaren hebben datagestuurde technologieën alle sectoren van de economie grondig getransformeerd. Met name de verspreiding van producten die verband houden met het internet ▌heeft het volume en de potentiële waarde van data voor consumenten, bedrijven en de samenleving vergroot. Hoogwaardige en interoperabele data uit verschillende domeinen vergroten het concurrentievermogen en de innovatie en zorgen voor duurzame economische groei. Dezelfde dataset kan voor verschillende doeleinden onbeperkt worden gebruikt en hergebruikt, zonder dat dit invloed heeft op de kwaliteit of kwantiteit ervan. (2) In een context waarin de Europese Unie een concurrerende mondiale positie inneemt in de productiesector en toonaangevend is op het gebied van industriële software en robotica, staan belemmeringen voor het delen van data ▌een optimale verdeling van data in het belang van de samenleving in de weg. Deze belemmeringen zijn onder meer een gebrek aan stimulansen voor datahouders om vrijwillig data-uitwisselingscontracten te sluiten, onzekerheid over de rechten en plichten met betrekking tot data, de economische waarde van datasets, de kosten van het contracteren en implementeren van technische interfaces, de hoge mate van versnippering van informatie in datasilo’s, slecht beheer van metadata, het ontbreken van normen voor semantische en technische interoperabiliteit, knelpunten die de toegang tot data belemmeren, een gebrek aan gemeenschappelijke praktijken voor het delen van data en misbruik van contractuele onevenwichtigheden met betrekking tot de toegang tot en het gebruik van data. (3) In sectoren die worden gekenmerkt door de aanwezigheid van micro-, kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s) , is er vaak een gebrek aan digitale capaciteiten en vaardigheden om data te verzamelen, te analyseren en te gebruiken, en is de toegang vaak beperkt doordat één partij deze in het systeem houdt, of door een gebrek aan interoperabiliteit tussen data, tussen datadiensten of over de grenzen heen. (4) Om tegemoet te komen aan de behoeften van de digitale economie, om versnippering van de interne markt als gevolg van nationale wetgeving te voorkomen, en om belemmeringen voor een goed functionerende interne datamarkt weg te nemen, moet er een geharmoniseerd kader worden vastgesteld waarin wordt gespecificeerd wie het recht heeft gebruik te maken van toegankelijke data die verzameld, verkregen of anderszins gegenereerd zijn door verbonden producten of aanverwante diensten gegenereerde data, onder welke voorwaarden en op welke basis. Bijgevolg mogen de lidstaten geen aanvullende nationale voorschriften vaststellen of handhaven met betrekking tot de aangelegenheden die binnen het toepassingsgebied van deze verordening vallen, tenzij uitdrukkelijk in deze verordening bepaald, aangezien dit gevolgen zou hebben voor de rechtstreekse en uniforme toepassing van deze verordening. (5) Deze verordening waarborgt dat fabrikanten van verbonden producten en aanbieders van gerelateerde diensten de producten en diensten zodanig ontwerpen dat gebruikers van een verbonden product of gerelateerde diensten in de EU tijdig toegang hebben tot de data die vanuit het product toegankelijk zijn of die tijdens de levering van een gerelateerde dienst worden gegenereerd en dat deze gebruikers de data kunnen gebruiken, onder meer door deze te delen met derden van hun keuze. De verordening verplicht datahouders om data ▌ter beschikking te stellen van gebruikers en door de gebruikers aangewezen data-ontvangers . Zij zorgt er ook voor dat datahouders hun data op eerlijke, redelijke en niet-discriminerende voorwaarden en op transparante wijze ter beschikking stellen van ontvangers van data in de EU. Privaatrechtelijke regels zijn van cruciaal belang in het algemene kader van data-uitwisseling. Daarom past deze verordening de regels van het verbintenissenrecht aan en voorkomt zij misbruik van contractuele onevenwichtigheden die een eerlijke toegang tot en een eerlijk gebruik van data ▌. Deze verordening zorgt er ook voor dat datahouders ▌data ▌beschikbaar stellen aan overheidsinstanties van de lidstaten en aan EU-instellingen, -agentschappen of -organen, indien er sprake is van een uitzonderlijke noodzaak. Daarnaast beoogt deze verordening het overstappen tussen dataverwerkingsdiensten te vergemakkelijken en de interoperabiliteit van mechanismen en diensten voor het delen en uitwisselen van data in de EU te verbeteren. Deze verordening mag niet worden uitgelegd als het erkennen of creëren van een rechtsgrondslag voor datahouders om data in handen te hebben, er toegang toe te hebben of ze te verwerken, of als het verlenen van een nieuw recht aan datahouders om data te gebruiken waartoe toegang is verkregen vanuit een verbonden product of die tijdens de levering van een gerelateerde dienst zijn gegenereerd. In plaats daarvan is het uitgangspunt van de verordening dat gebruikers toestemming mogen verlenen aan datahouders, die vaak fabrikanten kunnen zijn, voor toegang tot en gebruik van data waartoe toegang is verkregen vanuit verbonden producten of die tijdens de levering van een gerelateerde dienst worden gegenereerd, waarbij datahouders contractueel met de gebruiker kunnen overeenkomen om een of meerdere gerelateerde diensten te leveren . (6) Het genereren van data is een functie van het ontwerp door de fabrikant van een verbonden product, met name het inbouwen van sensoren en verwerkingssoftware in het apparaat, van acties van de gebruiker en, afhankelijk van de manier waarop het product functioneert, van de levering van een of meer gerelateerde diensten . Vele verbonden producten, bijvoorbeeld op het gebied van civiele infrastructuur of energieopwekking of in de transportsector, leggen data over hun omgeving of over hun interactie met andere elementen van die infrastructuur vast zonder enige actie van de gebruiker of een derde. Dergelijke gegevens kunnen vaak niet-persoonsgebonden zijn en waardevol zijn voor de gebruiker of derden, die ze kunnen gebruiken om hun functioneren of de algemene werking van een netwerk of systeem te verbeteren of door ze beschikbaar te stellen aan anderen. Dit roept vragen op over eerlijkheid in de digitale economie, omdat de data waartoe toegang is verkregen vanuit verbonden producten of die gegenereerd zijn tijdens de verlening van gerelateerde diensten ▌belangrijke input vormen voor aftermarketdiensten, ondersteunende en andere diensten. Om de belangrijke economische voordelen van data ▌voor de economie en de samenleving te realiseren, is een algemene benadering van de toekenning van toegangs- en gebruiksrechten voor data te verkiezen boven de toekenning van exclusieve toegangs- en gebruiksrechten. Daarnaast is het echter van belang dat het delen van data op basis van vrijwillige afspraken zich blijft ontwikkelen, om de ontwikkeling van de datagestuurde waardevermeerdering van Europese bedrijven te bevorderen. (7) Het grondrecht op bescherming van persoonsgegevens wordt met name gewaarborgd door Verordening (EU) 2016/679 (5) van het Europees Parlement en de Raad en Verordening (EU) 2018/1725 (6) van het Europees Parlement en de Raad . Richtlijn 2002/58/EG (7) van het Europees Parlement en de Raad beschermt bovendien het privéleven en de vertrouwelijkheid van communicatie, onder meer door voorwaarden te stellen aan de opslag van en de toegang tot persoonsgegevens en niet-persoonsgebonden data in eindapparatuur. Deze instrumenten vormen de basis voor duurzame en verantwoorde dataverwerking, ook wanneer datasets een mix van persoonsgegevens en niet-persoonsgebonden data bevatten. Deze verordening vormt een aanvulling op en doet geen afbreuk aan het EU-recht inzake gegevensbescherming en privacy, met name Verordening (EU) 2016/679 en Richtlijn 2002/58/EG. Geen enkele bepaling van deze verordening mag zodanig worden toegepast of uitgelegd dat het recht op bescherming van persoonsgegevens of het recht op privacy en vertrouwelijkheid van communicatie wordt beperkt. Deze verordening mag niet zo begrepen worden dat ze een nieuwe rechtsgrondslag creëert voor de verwerking van persoonsgegevens in het kader van de gereguleerde activiteiten, of dat ze wijzigingen aanbrengt in de informatievereisten van Verordening (EU) 2016/679. In geval van strijdigheid tussen deze verordening en het Unierecht inzake de bescherming van persoonsgegevens of het overeenkomstig dat Unierecht vastgestelde nationale recht, moet het toepasselijke Unierecht of nationale recht inzake de bescherming van persoonsgegevens prevaleren. (8) De beginselen van minimale gegevensverwerking en gegevensbescherming door ontwerp en door standaardinstellingen zijn van essentieel belang wanneer de verwerking aanzienlijke risico’s inhoudt voor de grondrechten van personen. Rekening houdend met de stand van de techniek moeten alle partijen bij het delen van data, ook wanneer dat binnen het toepassingsgebied van deze verordening valt, technische en organisatorische maatregelen nemen om deze rechten te beschermen. Dergelijke maatregelen omvatten niet alleen pseudonimisering en encryptie, maar ook het gebruik van steeds meer beschikbare technologie waarmee algoritmen op de data kunnen worden toegepast, waarmee waardevolle inzichten kunnen worden verkregen zonder overdracht tussen partijen of onnodig kopiëren van de ruwe of gestructureerde data zelf. (9) Deze verordening vormt een aanvulling op en doet geen afbreuk aan het EU-recht dat erop gericht is de belangen van consumenten te behartigen en een hoog niveau van consumentenbescherming te waarborgen en hun gezondheid, veiligheid en economische belangen te beschermen, met name Richtlijn 2005/29/EG van het Europees Parlement en de Raad (8) , Richtlijn 2011/83/EU van het Europees Parlement en de Raad (9) en Richtlijn 93/13/EEG van het Europees Parlement en de Raad (10) . (10) Deze verordening doet geen afbreuk aan EU-rechtshandelingen die voorzien in het delen van, de toegang tot en het gebruik van data met het oog op preventie van, onderzoek naar, opsporing en vervolging van strafbare feiten of de tenuitvoerlegging van straffen, of voor douane- en belastingdoeleinden, ongeacht de rechtsgrondslag uit hoofde van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie op grond waarvan zij zijn vastgesteld. Dergelijke handelingen omvatten Verordening (EU) 2021/784 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2021 om de verspreiding van terroristische online-inhoud aan te pakken, de [voorstellen inzake elektronisch bewijsmateriaal [ COM (2018) 225 en 226] zodra deze zijn vastgesteld], het [voorstel voor] een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende een eengemaakte markt voor digitale diensten (wet inzake digitale diensten) en tot wijziging van Richtlijn 2000/31/EG, alsmede internationale samenwerking in dit verband, met name op basis van het Verdrag van de Raad van Europa van 2001 inzake cybercriminaliteit (“Verdrag van Boedapest”). Deze verordening doet geen afbreuk aan de bevoegdheden van de lidstaten met betrekking tot activiteiten op het gebied van openbare veiligheid, defensie en nationale veiligheid overeenkomstig het EU-recht, en activiteiten van de douane op het gebied van risicobeheer en in het algemeen de controle op de naleving van het douanewetboek door marktdeelnemers. (11) Afgezien van de verplichtingen in artikel 3, lid 1, mag deze verordening ▌geen afbreuk doen aan het EU-recht tot vaststelling van fysieke ontwerp- en datavereisten voor producten die in de EU in de handel worden gebracht. (12) Deze verordening vormt een aanvulling op en doet geen afbreuk aan het EU-recht tot vaststelling van toegankelijkheidseisen voor bepaalde producten en diensten, met name Richtlijn 2019/882 (11) . (13) Deze verordening doet geen afbreuk aan de bevoegdheden van de lidstaten met betrekking tot activiteiten op het gebied van openbare veiligheid, defensie en nationale veiligheid overeenkomstig het EU-recht, en activiteiten van de douane op het gebied van risicobeheer en in het algemeen de controle op de naleving van het douanewetboek door marktdeelnemers. (13 bis) Deze verordening heeft tevens als doel middels een horizontale benadering de positie en bedrijfsmodellen van derden, bijvoorbeeld leveranciers, te versterken. Om rekening te houden met de specifieke omstandigheden en complexiteit van de sector in kwestie moet deze verordening gevolgd worden door sectorale wetgeving, bijvoorbeeld inzake de ruimte voor mobiliteitsgegevens. In deze wetgeving kunnen bijkomende regels worden vastgesteld inzake het recht van leveranciers op verbeterde of rechtstreekse toegang tot data van hun eigen slimme componenten, bijvoorbeeld voor kwaliteitsmonitoring, productontwikkeling of verbeteringen op het gebied van veiligheid, en wordt de positie verduidelijkt van aanbieders van componenten ten aanzien van verbonden producten. (13 ter) Deze verordening doet geen afbreuk aan rechtshandelingen van de Unie en haar lidstaten inzake de bescherming van intellectuele-eigendomsrechten, waaronder Richtlijn 2001/29/EG (12) van het Europees Parlement en de Raad, Richtlijn 2004/48/EG (13) van het Europees Parlement en de Raad en Richtlijn (EU) 2019/790 (14) van het Europees Parlement en de Raad. (14) Fysieke producten die door middel van hun componenten data over hun prestaties, gebruik of omgeving verkrijgen, genereren of verzamelen en die via een ▌elektronische-communicatiedienst of fysieke verbinding of op het apparaat (vaak het internet der dingen genoemd) kunnen communiceren, moeten onder deze verordening vallen , met uitzondering van prototypen . Elektronische-communicatiediensten omvatten vaste telefoonnetwerken, televisiekabelnetwerken, satellietnetwerken en NFC-netwerken (Near Field Communication). Dergelijke verbonden producten komen voor in alle onderdelen van de economie en de samenleving, waaronder particuliere, civiele of commerciële infrastructuur, voertuigen, schepen, vliegtuigen, huishoudelijke apparatuur en consumptiegoederen, medische en gezondheidsapparatuur of landbouw- en industriële machines , alsmede voorzieningen voor de opwekking en transmissie van energie . Data die zijn verkregen, gegenereerd of verzameld door een verbonden product dat toegankelijk is voor elke datahouder of data-ontvanger, moet altijd toegankelijk zijn voor de eigenaar van het product of een derde aan wie de eigenaar van het product bepaalde rechten ten aanzien van het product heeft overgedragen op basis van een huur- of leasecontract. De eigenaar of derde moet voor de toepassing van deze verordening worden aangeduid als de gebruiker. Deze toegangsrechten mogen op geen enkele manier de grondrechten wijzigen of beïnvloeden van betrokkenen, die met het verbonden product kunnen interageren, met betrekking tot door het product gegenereerde persoonsgebonden data. De ontwerpkeuzen van fabrikanten, de behoeften van gebruikers en, in voorkomend geval, de sectorale wetgeving die bedoeld is om in te spelen op sectorspecifieke behoeften en doelstellingen, of antitrustbesluiten, moeten bepalen welke gegevens van een verbonden product toegankelijk kunnen worden gemaakt voor datahouders of data-ontvangers in het verkooppunt. Deze verordening is van toepassing op producten die in de Unie in de handel worden gebracht en is dus niet van toepassing op producten die zich in de ontwikkelingsfase bevinden, zoals prototypen. (15) Inhoud of data die zijn verkregen of gegenereerd via het verbonden product, waartoe toegang is verkregen vanuit het verbonden product of die naar het product zijn overgedragen voor opslag of verwerking namens derden, bijvoorbeeld in het geval van servers of clouddiensten, onder meer voor gebruik door een onlinedienst, mogen daarentegen niet onder deze verordening vallen. (16) Er moeten ook regels worden vastgesteld die van toepassing zijn op gerelateerde diensten die op zo’n manier vervat zijn in of verbonden zijn met een verbonden product , dat het product een of meer van zijn functies niet kan vervullen wanneer de dienst ontbreekt , en waarbij overdracht van data plaatsvindt tussen het verbonden product en de aanbieder van de gerelateerde diensten . Indien een aanbieder van een gerelateerde dienst toegang verkrijgt tot data vanuit een verbonden product, of toegang heeft tot data die zijn gegenereerd tijdens de verlening van de gerelateerde dienst, en hij het recht heeft niet-persoonsgebonden data overeenkomstig artikel 4, lid 6, te gebruiken, moet hij als datahouder beschouwd worden voor de data waartoe hij toegang heeft verkregen vanuit het product of die zijn gegenereerd tijdens de verlening van de gerelateerde dienst. Dergelijke gerelateerde diensten kunnen deel uitmaken van de verkoop. Deze gerelateerde diensten kunnen zelf data genereren die voor de gebruiker waardevol zijn, onafhankelijk van de dataverzamelingscapaciteit van het verbonden product waarmee zij verbonden zijn. Die data kunnen de digitalisering van handelingen van de gebruiker en gebeurtenissen vertegenwoordigen en moeten daarom toegankelijk zijn voor de gebruiker. Dergelijke data zijn potentieel waardevol voor de gebruiker en ondersteunen innovatie en de ontwikkeling van digitale en andere diensten die het milieu, de gezondheid en de circulaire economie beschermen, onder andere doordat het onderhoud en de reparatie van de producten in kwestie, of de ontwikkeling van producten en diensten, ermee vergemakkelijkt worden. Informatie die door een datahouder of een data-ontvanger is afgeleid van of opgemaakt uit niet-persoonsgebonden data, nadat hier toegang toe is verkregen vanuit het verbonden product, en die niet vervat zit in de data die gegenereerd worden tijdens de verlening van een gerelateerde dienst, mag niet worden beschouwd als informatie die onder deze verordening valt. Deze verordening moet ook van toepassing zijn op gerelateerde diensten die niet door de verkoper, verhuurder of lease-aanbieder zelf worden verleend, maar die in het kader van de verkoop-, huur- of leaseovereenkomst door een derde worden verleend. In geval van twijfel over de vraag of de levering van een gerelateerde dienst noodzakelijk is om ervoor te zorgen dat het verbonden product kan blijven functioneren, of over de vraag of de dienst deel uitmaakt van de verkoop-, huur- of leaseovereenkomst, dient deze verordening van toepassing te zijn. Noch stroomleveranties, noch het leveren van connectiviteit mogen in het kader van deze verordening worden beschouwd als gerelateerde diensten. (17) Data waartoe via een verbonden product toegang wordt verkregen of die tijdens de verlening van een gerelateerde dienst worden gegenereerd, omvatten o.a. data die opzettelijk door de gebruiker zijn geregistreerd. Dergelijke data omvatten ook data die als bijproduct van de handeling van de gebruiker worden gegenereerd, zoals diagnostische data, en data die worden geregistreerd zonder enige handeling van de gebruiker, zoals data over de omgeving of interacties van het verbonden product, onder meer wanneer het product zich in de “stand-bystand” bevindt of tijdens perioden waarin het product is uitgeschakeld. Dergelijke data moeten data omvatten in de vorm en het formaat waarin er via het product toegang toe is verkregen , en zij moeten in een begrijpelijk, gestructureerd, veelgebruikt en machineleesbaar formaat worden verzameld, met inbegrip van de relevante metadata, maar zij mogen geen betrekking hebben op data die voortvloeien uit een waardetoevoeging via een softwareproces dat afgeleide data ▌berekent, als een dergelijk softwareproces onderworpen is aan bedrijfsgeheimen en intellectuele-eigendomsrechten. Wanneer toegang wordt verkregen tot data in een versleuteld formaat, moet de gebruiker over alle nodige middelen beschikken om deze data te ontsleutelen en toegankelijk te maken. (17 bis) Er moeten verdere inspanningen worden geleverd om de data-economie en datagovernance te consolideren. Met name het vergroten en ondersteunen van datageletterdheid is van essentieel belang, om gebruikers en bedrijven bewust te maken en hen aan te moedigen hun data aan te bieden en toegankelijk te maken overeenkomstig de toepasselijke wettelijke voorschriften. Dit vormt de basis van een duurzame datamaatschappij. De bevordering van maatregelen op het gebied van datageletterdheid zou de digitale ongelijkheden helpen verminderen, bijdragen tot betere arbeidsomstandigheden, en uiteindelijk de consolidatie en het innovatietraject van de data-economie in de Unie ondersteunen. Teneinde hoogwaardige banen te creëren moet de verwerving en ontwikkeling van vaardigheden op het gebied van datageletterdheid, waardoor burgers en werknemers digitale vaardigheden kunnen verwerven, met name in het geval van werknemers van start-ups en kmo’s, worden gegarandeerd. (18) Onder gebruiker van een verbonden product moet worden verstaan de natuurlijke of rechtspersoon, zoals een onderneming , een consument of een overheidsinstantie , die het verbonden product heeft verworven of gebruikmaakt van gerelateerde diensten, of aan wie de eigenaar van het verbonden product op basis van een huur- of leaseovereenkomst tijdelijke rechten heeft overgedragen om het verbonden product te gebruiken of gebruik te maken van gerelateerde diensten . Deze gebruikers dragen ▌de risico’s en genieten de voordelen van het gebruik van het verbonden product en moeten ▌daarom het recht hebben voordeel te halen uit de gegevens waartoe via het verbonden product toegang wordt verkregen en de gegevens die tijdens de verlening van welke gerelateerde dienst ook worden gegenereerd. (18 bis) “Datageletterdheid” verwijst naar vaardigheden, kennis en begrip waardoor gebruikers, consumenten en ondernemingen, met name micro-, kleine en middelgrote ondernemingen, zich beter bewust kunnen worden van de potentiële waarde van de data die zij genereren, produceren en delen in de context van hun rechten en plichten zoals vastgesteld in deze verordening en andere verordeningen van de Unie op het gebied van data. Datageletterdheid moet verder gaan dan leren over instrumenten en technologieën en moet erop gericht zijn burgers en ondernemingen in staat te stellen te profiteren van een eerlijke datamarkt. Daarom moeten de Commissie en de lidstaten in samenwerking met alle relevante belanghebbenden de ontwikkeling van datageletterdheid bevorderen in alle sectoren van de samenleving, voor burgers van alle leeftijden, met inbegrip van vrouwen en meisjes. Bijgevolg moeten de Unie en haar lidstaten meer investeren in onderwijs en opleiding om datageletterdheid te bevorderen, en moeten zij ervoor zorgen dat de vooruitgang op dit gebied nauwlettend wordt gevolgd. Bedrijven moeten ook hulpmiddelen bevorderen en maatregelen nemen om te zorgen voor vaardigheden op het gebied van datageletterdheid bij hun personeel dat met de toegang tot en het gebruik en de overdracht van data te maken heeft, en indien van toepassing bij andere personen die namens hen data verwerken, rekening houdend met hun technische kennis, ervaring, onderwijs en opleiding en rekening houdend met de gebruikers of groepen gebruikers van wie data worden geproduceerd of gegenereerd. (19) In de praktijk zijn niet alle door verbonden producten of gerelateerde diensten gegenereerde data gemakkelijk toegankelijk voor de gebruikers ervan en zijn er vaak beperkte mogelijkheden voor de overdraagbaarheid van data die zijn gegenereerd door producten die verbonden zijn met het internet ▌. Vaak kunnen gebruikers niet de data verkrijgen die nodig zijn om gebruik te maken van aanbieders van reparatie- en andere diensten, en kunnen bedrijven geen innovatieve, efficiëntere en gemakkelijkere diensten lanceren. In veel sectoren zijn fabrikanten vaak in staat om door hun controle over het technische ontwerp van het product of de gerelateerde diensten te bepalen welke data worden gegenereerd en hoe deze kunnen worden geraadpleegd, ook al hebben zij geen wettelijk recht op de data. Daarom moet ervoor worden gezorgd dat verbonden producten zodanig worden ontworpen en vervaardigd en dat gerelateerde diensten op zodanige wijze worden aangeboden dat de door het gebruik ervan gegenereerde data altijd gemakkelijk toegankelijk zijn voor de gebruiker , alsmede kosteloos en toegankelijk in een alomvattend, gestructureerd, algemeen gebruikt en machineleesbaar formaat, ook wanneer het gaat om het opvragen, gebruiken en delen van de data . Tenzij anders bepaald in de wetgeving van de Unie of de lidstaten of in antitrustrulings op dit gebied, moeten dergelijke data toegankelijk zijn op het niveau van de verwerking, onder meer door middel van in het verbonden product aanwezige software, hetgeen mogelijk is op grond van de ontwerpkeuze van de fabrikant, vóór de verkoop aan de gebruiker. Data moeten beschikbaar zijn in de vorm waarin er toegang toe kan worden verkregen vanuit het product, met slechts de minimale aanpassingen die nodig zijn om ze voor een derde bruikbaar te maken, met inbegrip van de gerelateerde metadata die nodig zijn om de data te interpreteren en te gebruiken. Hiertoe moeten technische belemmeringen worden weggenomen, om ervoor te zorgen dat gebruikers war technisch mogelijk rechtstreeks realtimetoegang hebben tot hun data zonder dat daarbij uitgebreide individuele verificatieprocedures komen kijken. Bovendien moet worden voorzien in kostenefficiënte toegang tot software-instrumenten om de toegang van derden tot de vereiste data te vergemakkelijken. Wanneer latere actualiseringen of wijzigingen van het verbonden product door de fabrikant of een andere partij leiden tot aanvullende toegankelijke data of een beperking van de oorspronkelijk toegankelijke gegevens, moeten dergelijke wijzigingen in het kader van de actualisering of wijziging aan de gebruiker worden meegedeeld. Met deze verordening wordt geen verplichting ingesteld om data bovendien op te slaan op de centrale rekeneenheid van een product wanneer dit niet in verhouding zou staan tot het verwachte gebruik. Dit belet een fabrikant of datahouder niet om vrijwillig met de gebruiker overeen te komen een dergelijke aanpassing aan te brengen. (20) Indien er sprake is van mede-eigendom van het verbonden product en de verleende gerelateerde diensten, waarbij meerdere personen of entiteiten eigenaar zijn van een product of partij zijn bij een lease- of huurovereenkomst ▌, moet er bij het ontwerp van het verbonden product of de gerelateerde dienst of de relevante interface voor worden gezorgd dat alle personen toegang hebben tot de data die zij genereren. Gebruikers van verbonden producten die data genereren, moeten doorgaans een gebruikersaccount aanmaken. Hierdoor kan de gebruiker door een datahouder, die de fabrikant kan zijn, worden geïdentificeerd en kan worden gecommuniceerd om verzoeken om toegang tot data uit te verwerken en uit te voeren. Voor identificatie- en authenticatiedoeleinden moeten fabrikanten en aanbieders van gerelateerde diensten gebruikers in staat stellen gebruik te maken van overeenkomstig Verordening (EU) 910/2014 (15) afgegeven Europese portemonnees voor digitale identiteit. Fabrikanten of ontwerpers van een product dat gewoonlijk door meerdere personen wordt gebruikt, moeten een mechanisme opzetten om afzonderlijke gebruikersaccounts voor individuele personen, indien relevant, of de mogelijkheid voor meerdere personen om hetzelfde gebruikersaccount te gebruiken, mogelijk te maken. De gebruiker moet op eenvoudig verzoek toegang krijgen tot mechanismen die automatische uitvoering mogelijk maken, zonder dat daarvoor een onderzoek of machtiging van een fabrikant of ▌datahouder vereist is. Dit betekent dat data alleen beschikbaar mogen worden gesteld wanneer de gebruiker dit daadwerkelijk wenst. Wanneer geautomatiseerde uitvoering van het verzoek om toegang tot data niet mogelijk is, bijvoorbeeld via een gebruikersaccount of een bij het product of de dienst gevoegde mobiele applicatie, moet de fabrikant de gebruiker informeren hoe toegang tot de data kan worden verkregen. Gebruikersaccounts moeten gebruikers in staat stellen toestemming voor de verwerking en uitwisseling van data in te trekken en te verzoeken om verwijdering van de data die door het gebruik van het verbonden product zijn gegenereerd, met name in gevallen waarin de gebruikers van het product voornemens zijn de eigendom van het product over te dragen aan een andere partij. (21) Producten kunnen worden ontworpen om bepaalde data rechtstreeks beschikbaar te stellen via een gegevensopslag op het apparaat of een server op afstand waaraan de data worden doorgegeven. De toegang tot de gegevensopslag op het toestel kan mogelijk worden gemaakt via al dan niet draadloze lokale netwerken die verbonden zijn met een openbare elektronische-communicatiedienst of een mobiel netwerk. De server kan de eigen lokale servercapaciteit van de fabrikant zijn of die van een derde partij of een cloud . Verwerkers zoals gedefinieerd in Verordening (EU) 2016/679 worden standaard niet geacht als datahouders op te treden, tenzij zij hiertoe specifiek opdracht hebben gekregen van de verwerkingsverantwoordelijke. Zij kunnen zo worden ontworpen dat de gebruiker of een derde de data op het product of op een computing instance van de fabrikant kan verwerken. (22) Virtuele assistenten spelen een steeds grotere rol bij de digitalisering van consumenten- en beroepsomgevingen en fungeren als een gebruiksvriendelijke interface om inhoud af te spelen, informatie te verkrijgen of fysieke objecten te activeren die verbonden zijn met het internet ▌. Virtuele assistenten kunnen als één toegangspoort fungeren, bijvoorbeeld binnen een slimme thuisomgeving, en aanzienlijke hoeveelheden relevante data registreren over de manier waarop gebruikers interageren met producten die verbonden zijn met het internet ▌, waaronder producten die door andere partijen zijn vervaardigd, en kunnen het gebruik van door fabrikanten geleverde interfaces, zoals touchscreens of smartphone-apps, vervangen. Het is mogelijk dat de gebruiker dergelijke data ter beschikking wil stellen van derde fabrikanten om nieuwe slimme thuisdiensten mogelijk te maken. Dergelijke virtuele assistenten moeten onder het recht op toegang tot data vallen waarin deze verordening voorziet, ook met betrekking tot data die vóór de activering van de virtuele assistent door het activeringswoord van de virtuele assistent zijn geregistreerd en data die worden gegenereerd wanneer een gebruiker via een virtuele assistent contact maakt met een verbonden product dat door een andere entiteit dan de fabrikant van het verbonden product wordt verstrekt. ▌ (23) Alvorens een contract te sluiten voor de aankoop van een verbonden product, moet de fabrikant of, in voorkomend geval, de verkoper, de gebruiker duidelijke en toereikende informatie verstrekken over de data die toegankelijk zijn vanuit het verbonden product, met inbegrip van het type, het formaat, de bemonsteringsfrequentie en het geraamde volume toegankelijke data. Dit omvat informatie over datastructuren, dataformaten, vocabularia, classificatieschema’s, taxonomieën en codelijsten, indien beschikbaar, alsook informatie over de wijze waarop de data kunnen worden opgeslagen of opgevraagd en de wijze waarop tot de data toegang kan worden verkregen , met inbegrip van het verstrekken van softwareontwikkelingskits of applicatieprogramma-interfaces, samen met een beschrijving van de gebruiksvoorwaarden en de kwaliteit van de dienstverlening . Deze verplichting zorgt voor transparantie over de gegenereerde data die toegankelijk zijn en bevordert de toegang voor de gebruiker. Aan de transparantieverplichting kan door een datahouder worden voldaan door bijvoorbeeld een stabiele uniform resource locator (URL) op het web aan te houden die als een weblink of QR-code kan worden verspreid en verwijst naar de relevante informatie. Een dergelijke URL kan door de fabrikant of, in voorkomend geval, de verkoper aan de gebruiker worden verstrekt voordat de overeenkomst voor de aankoop van een verbonden product wordt gesloten. In elk geval moet de gebruiker in staat worden gesteld de informatie op zodanige wijze op te slaan dat deze toegankelijk is voor raadpleging in de toekomst en dat de opgeslagen informatie in ongewijzigde vorm kan worden gereproduceerd. Deze verplichting om informatie te verstrekken doet geen afbreuk aan de verplichting van de verwerkingsverantwoordelijke om de betrokkene informatie te verstrekken overeenkomstig artikel 12, 13 en 14 van Verordening (EU) nr. 2016/679. (23 bis) Gerelateerde diensten moeten op zodanige wijze worden verleend dat data die tijdens de verlening ervan zijn gegenereerd en die de digitalisering van gebruikersacties of -evenementen vertegenwoordigen, standaard gemakkelijk, veilig en, waar relevant en technisch haalbaar, rechtstreeks toegankelijk zijn voor de gebruiker, zonder kosten, in een gestructureerd, algemeen gebruikt en machineleesbaar formaat, samen met de relevante metadata die nodig zijn voor de interpretatie en het gebruik ervan. Informatie die uit deze data wordt opgemaakt of afgeleid door middel van complexe, door eigendomsrechten beschermde algoritmen, met name wanneer de output van meerdere sensoren in het verbonden product worden gecombineerd, mag niet worden beschouwd als informatie die onder de verplichting van een datahouder valt om data te delen met gebruikers of data-ontvangers, tenzij anders overeengekomen is. Alvorens met een gebruiker een overeenkomst te sluiten over de levering van een gerelateerde dienst die de toegang van de aanbieder inhoudt tot data vanuit het verbonden product, overeenkomstig artikel 4, lid 6, van deze verordening, moet de aanbieder met de gebruiker overeenstemming bereiken over de aard, het volume, de frequentie van verzameling en het formaat van de data waartoe de aanbieder van gerelateerde diensten toegang heeft vanuit tot het verbonden product, alsook over de aard en het geraamde volume van de data die tijdens de levering van de gerelateerde dienst worden gegenereerd en, in voorkomend geval, over de wijze waarop de gebruiker toegang heeft tot deze data of deze kan opvragen, met inbegrip van de periode waarin deze data moeten worden opgeslagen. (24) Deze verordening legt datahouders de verplichting op om in bepaalde omstandigheden data beschikbaar te stellen. Voor zover persoonsgegevens worden verwerkt, dient de datahouder een verwerkingsverantwoordelijke te zijn in de zin van Verordening (EU) 2016/679. Wanneer gebruikers betrokkenen zijn, moeten datahouders worden verplicht hun toegang tot hun data te verlenen en de data overeenkomstig deze verordening ter beschikking te stellen van derden naar keuze van de gebruiker. Deze verordening schept echter geen rechtsgrondslag op grond van Verordening (EU) 2016/679 voor datahouders om op verzoek van een gebruiker die geen betrokkene is, toegang te verlenen tot persoonsgegevens of deze beschikbaar te stellen aan een derde, en mag niet worden opgevat als een verlening van een nieuw recht aan datahouders om data te gebruiken waartoe toegang is verkregen vanuit het verbonden product of die tijdens de verlening van een gerelateerde dienst zijn gegenereerd. Dit geldt met name wanneer de fabrikant een datahouder is. In dat geval moet een contractuele overeenkomst tussen de fabrikant en de gebruiker de basis vormen voor het gebruik van niet-persoonsgebonden data. Deze overeenkomst kan deel uitmaken van de verkoopovereenkomst met betrekking tot het verbonden product. De gebruiker moet een redelijke gelegenheid krijgen om deze overeenkomst te verwerpen. Indien een gebruiker ervoor kiest de contractuele voorwaarden te verwerpen, mag dit hem niet beletten het product of de dienst in kwestie te gebruiken, tenzij dit product of deze dienst zonder de aanvaarding door de gebruiker van de contractuele voorwaarden niet kan werken. Elke contractuele bepaling in de overeenkomst die bepaalt dat een datahouder de door de gebruiker van een product of gerelateerde dienst gegenereerde data mag gebruiken, moet transparant zijn voor de gebruiker, ook wat betreft het doel waarvoor de datahouder de data zal gebruiken. Deze verordening mag geen beletsel vormen voor contractuele voorwaarden die tot gevolg hebben dat het gebruik van de data, of bepaalde categorieën daarvan, door een datahouder wordt uitgesloten of beperkt. Deze verordening mag evenmin in de weg staan voor sectorspecifieke regelgevingsvereisten uit hoofde van EU-recht, of nationale wetgeving die verenigbaar is met het EU-recht, die het gebruik van bepaalde data door een datahouder om duidelijk omschreven redenen van openbare orde zouden uitsluiten of beperken. (24 bis) Momenteel is het voor bedrijven vaak moeilijk om de personeels- of computingkosten te rechtvaardigen die nodig zijn om niet-persoonsgebonden datareeksen of dataproducten te creëren en deze via datamarktplaatsen, inclusief databemiddelingsdiensten als gedefinieerd in Verordening (EU) 2022/868 van het Europees Parlement en de Raad (16) , aan te bieden aan potentiële tegenpartijen. Zo ontstaat door het gebrek aan voorspelbaarheid met betrekking tot het economisch rendement van investeringen in de curatie en terbeschikkingstelling van datareeksen of -producten een aanzienlijke belemmering voor het delen van niet-persoonsgebonden data door bedrijven. Om het ontstaan mogelijk te maken van liquide, efficiënte en billijke markten voor niet-persoonsgebonden data in de Unie, moet worden verduidelijkt welke partij het recht heeft dergelijke gegevens op een marktplaats aan te bieden. Gebruikers moeten daarom het recht hebben niet-persoonsgebonden data voor commerciële en niet-commerciële doeleinden met ontvangers van data te delen. Dit delen van data kan worden verricht rechtstreeks door de gebruiker, op diens verzoek via een datahouder of via databemiddelingsdiensten. Databemiddelingsdiensten, zoals geregeld bij Verordening (EU) 2022/868, kunnen een data-economie faciliteren door commerciële relaties tot stand te brengen tussen gebruikers, data-ontvangers en derden en kunnen gebruikers helpen hun recht uit te oefenen om data te gebruiken, bijvoorbeeld door het waarborgen van een behoorlijke anonimisering van de data of het aggregeren van de toegang tot de data van meerdere individuele gebruikers. Ter bescherming van de prikkels voor gebruikers om niet-persoonsgebonden data op verbonden producten die zij bezitten te gelde te maken, mogen datahouders alleen geaggregeerde datareeksen van meerdere gebruikers te gelde kunnen maken en mogen zij geen niet-persoonsgebonden data waartoe zij vanuit het verbonden product toegang hebben voor andere commerciële of niet-commerciële doeleinden dan het nakomen van hun contractuele verplichtingen ten aanzien van de gebruiker, beschikbaar stellen aan derden. Tegelijkertijd moeten datahouders, wanneer zij met gebruikers contractueel zijn overeengekomen dat zij het recht hebben om dergelijke data te gebruiken, vrij zijn deze te gebruiken voor een breed scala aan doeleinden, waaronder de verbetering van de werking van het verbonden product of gerelateerde diensten, de ontwikkeling van nieuwe producten of diensten of de verrijking of bewerking ervan, of de samenvoeging ervan met andere data, onder meer met het oog op de terbeschikkingstelling van de resulterende dataverzameling aan derden, voor zover die afgeleide datareeks het niet mogelijk maakt de specifieke data-items waartoe de datahouder toegang heeft vanuit het verbonden product, te identificeren, of een derde partij in staat stelt deze data-items zonder noemenswaardige inspanning uit de datareeks af te leiden. (24 ter) Wanneer producten data genereren die zijn afgeleid van of opgemaakt uit andere data die door het verbonden product worden gegenereerd door middel van door eigendomsrechten beschermde, complexe algoritmen, met inbegrip van algoritmen die deel uitmaken van door eigendomsrechten beschermde software in de zin van Richtlijn 2009/24/EG van het Europees Parlement en de Raad (17) , moeten die data worden beschouwd als vallende buiten het toepassingsgebied van deze verordening en mogen zij bijgevolg niet onderworpen zijn aan de verplichting voor een datahouder om ze beschikbaar te stellen aan een gebruiker of data-ontvanger, tenzij de gebruiker en de datahouder anders zijn overeengekomen. Dergelijke data moeten met name informatie omvatten die is verkregen door middel van sensorfusie, waarbij data worden afgeleid of opgemaakt die afkomstig zijn van meerdere sensoren, die in het verbonden product is verzameld met behulp van complexe, door eigendomsrechten beschermde algoritmen. Data die zijn afgeleid of opgemaakt door het verwerken van ruwe data die zijn verkregen van één sensor of een verbonden groep sensoren, met als doel de verzamelde gegevens begrijpelijk te maken voor een breder gebruik door het bepalen van een fysieke kwantiteit of kwaliteit of door het veranderen van een fysieke grootheid, zoals de temperatuur, de druk, het debiet, de pH-waarde, het vloeistofniveau, de positie, de versnelling of de snelheid, moeten echter onder de verplichting voor datahouders vallen om gegevens beschikbaar te stellen aan gebruikers en data-ontvangers. In sectorale wetgeving moeten toegankelijke gegevens verder worden gedefinieerd op basis van de specifieke kenmerken van de sector. (24 quater) Om de opkomst van liquide, eerlijke en efficiënte markten voor niet-persoonsgebonden data te bevorderen, moeten gebruikers van verbonden producten in beginsel gegevens met anderen kunnen delen, ook voor commerciële doeleinden, met minimale juridische en technische inspanningen. Voorafgaand aan het delen van data moet een gebruiker over een hoge mate van zekerheid beschikken dat hij data kan delen zonder daar nadelige juridische gevolgen van te ondervinden. Daarom moet, wanneer data niet onder de verplichting van een datahouder vallen om ze beschikbaar te stellen aan gebruikers of data-ontvangers, de reikwijdte van die data worden gespecificeerd in de contractuele overeenkomst tussen de gebruiker en de datahouder voor de levering van een gerelateerde dienst, in een begrijpelijk en duidelijk formaat, op zodanige wijze dat gebruikers gemakkelijk kunnen bepalen welke gegevens voor hen beschikbaar zijn om te delen met data-ontvangers of derden zonder verdere verplichtingen om de data te beschermen. (24 quinquies) Er zijn tal van redenen waarom bepaalde data die door het gebruik van een product worden gegenereerd, ontoegankelijk blijven voor een datahouder en bijgevolg niet vallen onder de verplichtingen inzake het delen van data van hoofdstuk II. Data kunnen zeer volatiel zijn (waarden geregistreerd met een hoge frequentie) en onmiddellijk of snel overschreven worden. Zij worden mogelijk alleen verzameld voor het activeren van een zeer specifieke functie, bijvoorbeeld de activiteit van ruitenwissers of koplampen, en momenteel is er geen sprake van een gebruiksgeval, noch voorziet het ontwerp van het product in de opslag van dergelijke data in het product gezien de kosten in verband met de opslag van deze data, het koppelen van de data-opnamesensor aan een centrale computercomponent van waaruit gegevens kunnen worden geëxporteerd en de connectiviteit voor de transmissie van de data wanneer het gaat om aanzienlijke volumes. In dit verband moet in sectorspecifieke regelgeving nader de relevantie van toegankelijke data worden gespecificeerd overeenkomstig de specifieke kenmerken van de data, om minstens de beschikbaarheid te garanderen van data die essentieel zijn voor de reparatie of het onderhoud van de verbonden producten en gerelateerde diensten. (25) In sectoren die worden gekenmerkt door de concentratie van een klein aantal fabrikanten of aanbieders van gerelateerde diensten die aan eindgebruikers leveren, is het vermogen van gebruikers om te onderhandelen over de toegang tot door het verbonden product doorgegeven of bij de verlening van gerelateerde diensten gegenereerde data beperkt vanwege de onderhandelingspositie van de fabrikant of de aanbieder van de gerelateerde dienst . Onder dergelijke omstandigheden kunnen contractuele overeenkomsten ontoereikend zijn om de doelstelling van empowerment van gebruikers te verwezenlijken. De data blijven doorgaans onder controle van de fabrikanten of aanbieders van gerelateerde diensten , waardoor het voor gebruikers moeilijk is om waarde te verkrijgen uit de data die worden gegenereerd door de apparatuur die zij bezitten . Bijgevolg is er een beperkt potentieel voor kleinere innovatieve bedrijven om concurrerende op data gebaseerde oplossingen aan te bieden, en voor een diverse data-economie in Europa. Deze verordening moet daarom voortbouwen op recente ontwikkelingen in specifieke sectoren, zoals de gedragscode voor het delen van landbouwdata op basis van een contractuele overeenkomst. Sectorale wetgeving kan worden voorgesteld om tegemoet te komen aan sectorspecifieke behoeften , bezorgdheid over veiligheid en doelstellingen. Voorts mogen datahouders geen data gebruiken waartoe zij toegang hebben verkregen vanuit het verbonden product of die zijn gegenereerd tijdens de verlening van gerelateerde diensten om inzicht te verkrijgen in de economische situatie van de gebruiker, zijn of haar activa of productiemethoden of het gebruik op een andere wijze die de commerciële positie van de gebruiker op de markten waarop hij of zij actief is, zou kunnen ondermijnen. Dit zou bijvoorbeeld inhouden dat kennis over de algemene prestaties van een bedrijf of een landbouwbedrijf wordt gebruikt in contractuele onderhandelingen met de gebruiker over de mogelijke aankoop van producten of landbouwproducten van de gebruiker ten nadele van de gebruiker, of bijvoorbeeld dat dergelijke informatie wordt gebruikt om in grotere databanken over bepaalde markten in het aggregaat (bv. databanken over oogstopbrengsten voor het komende oogstseizoen) te voorzien, aangezien een dergelijk gebruik op indirecte wijze negatieve gevolgen voor de gebruiker kan hebben. De gebruiker moet de nodige technische interface krijgen om vergunningen te beheren, bij voorkeur met gedetailleerde toestemmingsopties (zoals “eenmaal toestaan” of “toestaan bij het gebruik van deze app of dienst”), waaronder de optie om de toestemming in te trekken. (26) In overeenkomsten tussen een datahouder en een consument als gebruiker van verbonden producten of gerelateerde diensten die data genereren , is het consumentenrecht van de EU van toepassing, waaronder Richtlijn 2005/29/EG, die betrekking heeft op oneerlijke handelspraktijken, en Richtlijn 93/13/EEG , waarin de voorwaarden van de overeenkomst worden gereguleerd om ervoor te zorgen dat een consument niet onderworpen is aan oneerlijke contractvoorwaarden. Voor oneerlijke contractvoorwaarden die eenzijdig worden opgelegd ▌, bepaalt deze verordening dat dergelijke oneerlijke bedingen niet bindend mogen zijn voor die onderneming. (27) Datahouders kunnen een passende gebruikersidentificatie verlangen om na te gaan of de gebruiker recht heeft op toegang tot de data. In het geval van persoonsgegevens die namens de verwerkingsverantwoordelijke door een andere verwerkende partij worden verwerkt, dienen datahouders ervoor te zorgen dat het verzoek om toegang door de verwerkende partij wordt ontvangen en behandeld. (28) Het moet de gebruiker vrij staan de data voor elk rechtmatig doel te gebruiken. Dit houdt onder meer in dat de data die de gebruiker in het kader van de uitoefening van het recht uit hoofde van deze verordening heeft ontvangen, worden verstrekt aan een data-ontvanger die een aftermarketdienst aanbiedt die mogelijk concurreert met een door een datahouder verleende dienst, of de datahouder daartoe opdracht geeft. Het verzoek moet ook geldig zijn ongeacht of het wordt ingediend door de gebruiker of door een gemachtigde derde die namens de gebruiker optreedt, zoals een gemachtigde databemiddelingsdienst in de zin van Verordening (EU) nr. 2022/868. Datahouders dienen ervoor te zorgen dat de aan een data-ontvanger ter beschikking gestelde data even nauwkeurig, volledig, betrouwbaar, relevant en actueel zijn als de data waartoe zij zelf toegang hebben of kunnen hebben op basis van het gebruik van het verbonden product of de gerelateerde dienst. Bedrijfsgeheimen of intellectuele-eigendomsrechten moeten bij de verwerking van de data volledig in acht worden genomen. Het is belangrijk om stimulansen te behouden om te investeren in producten met functionaliteiten die gebaseerd zijn op het gebruik van data van sensoren die in dat product zijn ingebouwd. Het doel van deze verordening moet dienovereenkomstig worden opgevat als het bevorderen van de ontwikkeling van nieuwe, innovatieve producten of aanverwante diensten, het stimuleren van innovatie op aftermarkets, maar ook het stimuleren van de ontwikkeling van volledig nieuwe diensten die gebruikmaken van de data, onder meer op basis van data van uiteenlopende producten of gerelateerde diensten. Tegelijkertijd mogen de investeringsprikkels voor het soort product waarvan de data afkomstig zijn, bijvoorbeeld door het gebruik van data om een concurrerend product te ontwikkelen, niet worden ondermijnd. Andere rechtmatige doeleinden in dit verband zijn onder meer reverse engineering, wanneer dit krachtens Richtlijn (EU) 2016/943 van het Europees Parlement en de Raad (18) is toegestaan als een rechtmatig middel voor de onafhankelijke ontdekking van knowhow of informatie, mits dit niet leidt tot oneerlijke concurrentie en het geen afbreuk doet aan de verplichting om geen concurrerend product te ontwikkelen met gebruikmaking van de uit hoofde van deze verordening ontvangen data. Dit kan het geval zijn voor de reparatie, de verlenging van de levensduur van een product of de verlening van aftermarketdiensten voor verbonden producten wanneer de fabrikant of verlener van gerelateerde diensten de productie of verlening ervan heeft beëindigd. (28 bis) Deze verordening moet zo worden geïnterpreteerd dat de bescherming die op grond van Richtlijn (EU) 2016/943 aan bedrijfsgeheimen wordt verleend, behouden blijft. Daartoe moeten datahouders van de gebruiker of door de gebruiker gekozen derden kunnen verlangen dat zij data die als bedrijfsgeheimen worden beschouwd, vertrouwelijk houden. Bedrijfsgeheimen moeten vóór de openbaarmaking worden vastgesteld. Datahouders mogen het recht van gebruikers om uit hoofde van deze verordening te verzoeken om toegang tot en gebruik van gegevens echter niet ondermijnen op basis van het argument dat bepaalde data door de datahouder als bedrijfsgeheim worden beschouwd. De datahouder, of de houder van het bedrijfsgeheim wanneer deze niet de datahouder is, moet de mogelijkheid hebben om met de gebruiker, of door de gebruiker gekozen derden, passende maatregelen overeen te komen om de vertrouwelijkheid van data te bewaren, onder meer door het gebruik van modelcontractvoorwaarden, geheimhoudingsovereenkomsten, strikte toegangsprotocollen, technische normen en de toepassing van gedragscodes. In gevallen waarin de gebruiker of door de gebruiker gekozen derden deze maatregelen niet uitvoeren of de vertrouwelijkheid van bedrijfsgeheimen ondermijnen, moet de datahouder het delen van data die als bedrijfsgeheimen zijn aangemerkt, kunnen opschorten in afwachting van toetsing door de datacoördinator van de lidstaat. In dergelijke gevallen moet de datahouder de datacoördinator van de lidstaat waar de datahouder overeenkomstig artikel 31 van deze verordening is gevestigd, onmiddellijk meedelen dat hij het delen van data heeft opgeschort en aangeven welke maatregelen niet zijn uitgevoerd of van welke bedrijfsgeheimen de vertrouwelijkheid ondermijnd is. Wanneer de gebruiker, of een door de gebruiker gekozen derde, het besluit van de datahouder om het delen van data op te schorten, wil aanvechten, moet de datacoördinator binnen een redelijke termijn beslissen of het delen van data al dan niet moet worden hervat en zo ja, aangeven onder welke voorwaarden. De Commissie moet, bijgestaan door het Europees Comité voor gegevensinnovatie, modelcontractvoorwaarden ontwikkelen en zij moet technische normen kunnen ontwikkelen. De Commissie kan ook, bijgestaan door het Europees Comité voor gegevensinnovatie, de vaststelling van gedragscodes bevorderen met betrekking tot de eerbiediging van bedrijfsgeheimen of intellectuele-eigendomsrechten bij de verwerking van data, teneinde het doel van deze verordening te helpen verwezenlijken. (29) Een data-ontvanger aan wie data ter beschikking worden gesteld, kan een natuurlijke persoon of rechtspersoon, een onderneming, een onderzoeksorganisatie , een non-profitorganisatie of een tussenpersoon zijn , met inbegrip van databemiddelingsdiensten en organisaties voor data-altruïsme, zoals gedefinieerd in Verordening 2022/868 . Bij het beschikbaar stellen van de data aan een data-ontvanger mogen datahouders geen misbruik maken van hun positie om een concurrentievoordeel te verkrijgen op markten waar een datahouder en een data-ontvanger mogelijk rechtstreeks met elkaar concurreren. Daarom mogen datahouders ook geen data gebruiken waartoe toegang is verkregen vanuit het verbonden product of die zijn gegenereerd tijdens de verlening van een gerelateerde dienst ▌om inzicht te verkrijgen in de economische situatie van de derde, zijn of haar activa of productiemethoden of het gebruik op een andere wijze die de commerciële positie van de derde op de markten waarop hij of zij actief is, zou kunnen ondermijnen. De gebruiker moet het recht hebben niet-persoonsgebonden data met derden voor niet-commerciële doeleinden te delen. Met instemming van de gebruiker en met inachtneming van de bepalingen van deze verordening moeten data-ontvangers de door de gebruiker verleende rechten inzake datatoegang kunnen overdragen aan derden, ook in ruil voor een vergoeding. Databemiddelingsdiensten [zoals gereguleerd bij Verordening (EU) 2022/868] kunnen gebruikers of data-ontvangers ondersteunen bij het aangaan van een commerciële relatie voor elk rechtmatig doel op basis van data die binnen het toepassingsgebied van deze verordening vallen. Zij kunnen een belangrijke rol spelen bij het aggregeren van de toegang tot data van een groot aantal individuele potentiële datagebruikers zodat big data-analyses of machinaal leren kunnen worden vergemakkelijkt, zolang die gebruikers de volledige controle behouden over het al dan niet aanbieden van hun data voor een dergelijke aggregatie en over de commerciële voorwaarden waaronder hun data zullen worden gebruikt. (30) Het gebruik van een product of gerelateerde dienst kan, met name wanneer de gebruiker een natuurlijke persoon is, data genereren die betrekking hebben op een geïdentificeerde of identificeerbare natuurlijke persoon (betrokkene). De verwerking van dergelijke data is onderworpen aan de regels van Verordening (EU) 2016/679, ook wanneer persoonsgegevens en niet-persoonsgebonden data in een dataset onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn (19) . De betrokkene kan de gebruiker of een andere natuurlijke persoon zijn. Persoonsgegevens mogen alleen worden opgevraagd door een verwerkingsverantwoordelijke of een betrokkene. Een gebruiker die de betrokkene is, heeft op grond van Verordening (EU) 2016/679 onder bepaalde omstandigheden recht op toegang tot hem betreffende persoonsgegevens, en deze verordening laat deze rechten onverlet. Op grond van deze verordening heeft de gebruiker die een natuurlijke persoon is ook recht op toegang tot alle door het product gegenereerde, al dan niet persoonlijke data. Wanneer de gebruiker niet de betrokkene is, maar een onderneming, waaronder een eenmanszaak, en niet in geval van gedeeld huishoudelijk gebruik van het product, is de gebruiker een verwerkingsverantwoordelijke in de zin van Verordening (EU) 2016/679. Bijgevolg moet een gebruiker als verwerkingsverantwoordelijke die van plan is persoonsgegevens op te vragen die zijn gegenereerd door het gebruik van een product of een gerelateerde dienst, beschikken over een rechtsgrondslag voor de verwerking van de data op grond van artikel 6, lid 1, van Verordening (EU) 2016/679, zoals toestemming van de betrokkene of gerechtvaardigd belang. Deze gebruiker moet ervoor zorgen dat de betrokkene naar behoren wordt geïnformeerd over de gespecificeerde, uitdrukkelijk omschreven en gerechtvaardigde doeleinden voor de verwerking van die data en over de wijze waarop de betrokkene zijn rechten daadwerkelijk kan uitoefenen. Wanneer de datahouder en de gebruiker gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken zijn in de zin van artikel 26 van Verordening (EU) 2016/679, zijn zij verplicht om door middel van een onderlinge regeling op transparante wijze hun respectieve verantwoordelijkheden voor de naleving van die verordening vast te stellen. Het moet duidelijk zijn dat een dergelijke gebruiker, zodra data beschikbaar zijn gesteld, op zijn beurt datahouder kan worden, indien hij aan de criteria van deze verordening voldoet en dus onderworpen wordt aan de verplichtingen om data beschikbaar te stellen uit hoofde van deze verordening. (31) Gegevens die via een verbonden product worden verkregen of die tijdens de verlening van een gerelateerde dienst worden gegenereerd, mogen alleen op verzoek van de gebruiker aan een derde partij ter beschikking worden gesteld. Deze verordening vormt een aanvulling op het recht in artikel 20 van Verordening (EU) 2016/679. Dat artikel voorziet in een recht van betrokkenen om hun persoonsgegevens in een gestructureerd, algemeen gebruikt en machineleesbaar formaat te ontvangen en deze gegevens door te geven aan andere verwerkingsverantwoordelijken, wanneer die gegevens worden verwerkt op basis van artikel 6, lid 1, punt a), of artikel 9, lid 2, punt a), of van een overeenkomst uit hoofde van artikel 6, lid 1, punt b). Betrokkenen moeten het recht hebben om de persoonsgegevens direct van een verwerkingsverantwoordelijke naar een andere verwerkingsverantwoordelijke te laten overdragen. In artikel 20 wordt gespecificeerd dat dit betrekking heeft op door de betrokkene verstrekte data, maar wordt niet gespecificeerd of dit een actief gedrag van de zijde van de betrokkene vereist, dan wel of het ook van toepassing is op situaties waarin een product of een gerelateerde dienst door zijn ontwerp het gedrag van een betrokkene of andere informatie met betrekking tot een betrokkene op passieve wijze observeert. Het recht uit hoofde van deze verordening vormt op verschillende manieren een aanvulling op het recht om persoonsgegevens te ontvangen en over te dragen uit hoofde van artikel 20 van Verordening (EU) 2016/679. Het verleent gebruikers het recht op toegang tot en beschikbaarstelling aan ontvangers van data die worden verkregen via het verbonden product of gegenereerd door de verlening van een gerelateerde dienst, ongeacht of het persoonsgegevens betreft, en of het actief verstrekte of passief waargenomen data betreft en ongeacht de rechtsgrondslag van de verwerking. In tegenstelling tot de technische verplichtingen waarin artikel 20 van Verordening (EU) 2016/679 voorziet, voorziet deze verordening in de technische haalbaarheid van toegang van derden voor alle soorten data die binnen het toepassingsgebied van de verordening vallen, ongeacht of het persoonsgegevens of niet-persoonsgebonden data zijn. Het biedt de datahouders ook de mogelijkheid een redelijke vergoeding vast te stellen die door ontvangers van data , maar niet door de gebruiker, moet worden betaald voor de kosten die voortvloeien uit het verlenen van rechtstreekse toegang tot de door het product van de gebruiker gegenereerde data. Indien een datahouder en een derde partij niet in staat zijn overeenstemming te bereiken over de voorwaarden voor een dergelijke rechtstreekse toegang, mag de betrokkene op geen enkele wijze worden belet de in Verordening (EU) 2016/679 vervatte rechten, waaronder het recht op overdraagbaarheid van data, uit te oefenen door overeenkomstig die verordening rechtsmiddelen in te stellen. In deze context moet worden begrepen dat, overeenkomstig Verordening (EU) 2016/679, de verwerking van bijzondere categorieën persoonsgegevens door de datahouders of de ontvanger van data op grond van een contractuele overeenkomst niet is toegestaan. (32) De toegang tot alle op eindapparatuur opgeslagen of via die eindapparatuur toegankelijke data is onderworpen aan Richtlijn 2002/58/EG en vereist de toestemming van de abonnee of gebruiker in de zin van die richtlijn, tenzij dit strikt noodzakelijk is voor de levering van een uitdrukkelijk door de gebruiker of abonnee gevraagde dienst van de informatiemaatschappij (of uitsluitend met het oog op de doorgifte van een communicatie). Richtlijn 2002/58/EG (“e-privacyrichtlijn”) (en de voorgestelde e-privacyverordening) beschermt de integriteit van de eindapparatuur van de gebruiker wat betreft het gebruik van verwerkings- en opslagmogelijkheden en het verzamelen van informatie. Apparatuur voor het internet der dingen wordt als eindapparatuur beschouwd indien deze direct of indirect verbonden is met een openbaar communicatienetwerk. (33) Om uitbuiting van gebruikers te voorkomen, mogen ontvangers van data aan wie data op verzoek van de gebruiker beschikbaar zijn gesteld, de data alleen verwerken voor de met de gebruiker overeengekomen doeleinden en mogen zij deze niet met een andere derde delen zonder de gebruiker hiervan ondubbelzinnig en tijdig in kennis te stellen en zonder diens uitdrukkelijke toestemming hiervoor . (34) Ontvangers van data mogen alleen toegang hebben tot aanvullende informatie die nodig is voor de levering van de door de gebruiker gevraagde dienst. Nadat toegang tot data is verkregen, mag de ontvanger van data deze uitsluitend verwerken voor de met de gebruiker overeengekomen doeleinden, zonder inmenging van de datahouder. Het moet voor de gebruiker even gemakkelijk zijn om toegang van de ontvanger van data tot de data te weigeren of stop te zetten als het voor de gebruiker is om toegang te verlenen. De ontvanger van data of de datahouder mag de uitoefening van de rechten of keuzes van gebruikers niet onnodig moeilijk maken, bijvoorbeeld door gebruikers op niet-neutrale wijze keuzemogelijkheden aan te bieden, of door de gebruiker op enigerlei wijze te dwingen, te bedriegen of te manipuleren , of door de autonomie, besluitvorming of keuzes van de gebruiker te ondermijnen of te beperken, onder meer door middel van een digitale interface of een deel daarvan, met inbegrip van de structuur, het ontwerp, de functie of de gebruikswijze van die interface . In dit verband mogen derden of datahouders zich bij het ontwerpen van hun digitale interfaces niet baseren op zogenaamde donkere patronen. Donkere patronen zijn ontwerptechnieken die consumenten aanzetten tot of misleiden in beslissingen die negatieve gevolgen voor hen hebben. Deze manipulatietechnieken kunnen worden gebruikt om gebruikers, met name kwetsbare consumenten, te overtuigen zich ongewenst te gedragen en gebruikers door nudging te misleiden zodat zij bepaalde beslissingen over de toegang tot hun data nemen of om hun beslissingen op onredelijke wijze te sturen, waardoor hun autonomie, besluitvorming en keuze worden ondermijnd en beperkt. Gangbare en legitieme handelspraktijken die in overeenstemming zijn met het EU-recht, mogen op zichzelf niet als donkere patronen worden beschouwd. Derden en datahouders moeten voldoen aan hun verplichtingen uit hoofde van het toepasselijke EU-recht, met inbegrip van de vereisten van Richtlijn 2005/29/EG, Richtlijn 2011/83/EU, Richtlijn 2000/31/EG en Richtlijn 98/6/EG. (35) Datahouders en ontvangers van data mogen de data evenmin gebruiken om personen te profileren, tenzij deze verwerkingsactiviteiten strikt noodzakelijk om de door de gebruiker gevraagde dienst te verlenen. De verplichting om persoonsgegevens te wissen wanneer deze niet langer nodig zijn voor het met de gebruiker overeengekomen doel, vormt een aanvulling op het recht van de betrokkene om de data te wissen overeenkomstig artikel 17 van Verordening (EU) nr. 2016/679. Wanneer een ontvanger van data een aanbieder van een databemiddelingsdienst in de zin van Verordening (EU) 2022/868 is, zijn de waarborgen voor de betrokkene waarin die verordening voorziet, van toepassing. De derde partij mag de data gebruiken om een nieuw en innovatief product of een nieuwe innovatieve gerelateerde dienst te ontwikkelen, maar niet om een concurrerend product te ontwikkelen. (36) Start-ups, kmo’s en bedrijven uit traditionele sectoren met minder ontwikkelde digitale mogelijkheden hebben moeite om toegang te krijgen tot relevante data. Deze verordening heeft tot doel de toegang tot data voor deze entiteiten te vergemakkelijken, en er tegelijkertijd voor te zorgen dat de overeenkomstige verplichtingen zo proportioneel mogelijk worden afgebakend om overschrijding van de reikwijdte te voorkomen. Tegelijkertijd is een klein aantal zeer grote ondernemingen ontstaan met niet alleen een aanzienlijke economische macht in de digitale economie door de accumulatie en aggregatie van grote hoeveelheden data, maar ook met de technologische infrastructuur om deze te gelde te maken. Tot deze ondernemingen behoren ondernemingen die kernplatformdiensten aanbieden die alle platformecosystemen in de digitale economie controleren en die bestaande of nieuwe marktdeelnemers niet kunnen aanvechten of betwisten. Verordening (EU) 2022/1925 van het Europees Parlement en de Raad (20) heeft tot doel deze inefficiënties en onevenwichtigheden te verhelpen door de Commissie toe te staan een aanbieder als “poortwachter” aan te wijzen, en legt een aantal verplichtingen op aan die aangewezen poortwachters, waaronder een verbod om bepaalde data zonder toestemming te combineren en een verplichting om te zorgen voor effectieve rechten op overdraagbaarheid van data uit hoofde van artikel 20 van Verordening (EU) 2016/679. In overeenstemming met ▌ Verordening (EU) 2022/1925 en gezien het ongeëvenaarde vermogen van deze ondernemingen om data te verkrijgen, zou het niet nodig zijn om de doelstelling van deze verordening te verwezenlijken, en zou het derhalve onevenredig zijn om datahouders te verplichten om dergelijke poortwachterondernemingen op te nemen als begunstigden van het recht op toegang tot data. Dit betekent dat een onderneming die kernplatformdiensten aanbiedt en als poortwachter is aangewezen, geen toegang kan vragen tot of toegang kan krijgen tot data van gebruikers die zijn gegenereerd door het gebruik van een product of gerelateerde dienst of door een virtuele assistent op basis van de bepalingen van hoofdstuk II van deze verordening. Een onderneming die kernplatformdiensten aanbiedt die overeenkomstig Verordening (EU) 2022/1925 als poortwachter is aangewezen, moet worden geacht alle juridische entiteiten van een groep ondernemingen te omvatten wanneer één juridische entiteit een kernplatformdienst aanbiedt. Bovendien mogen derden aan wie op verzoek van de gebruiker data ter beschikking worden gesteld, de data niet ter beschikking stellen van een aangewezen poortwachter. De derde mag bijvoorbeeld de dienstverlening niet uitbesteden aan een poortwachter. Derden mogen echter wel gebruikmaken van dataverwerkingsdiensten die door een aangewezen poortwachter worden aangeboden. Deze uitsluiting van aangewezen poortwachters van het toepassingsgebied van het toegangsrecht uit hoofde van deze verordening belet deze ondernemingen niet om data op andere legale wijze te verkrijgen. (37) Micro- en kleine ondernemingen zijn uitgesloten van de verplichtingen in hoofdstuk II . Dit is echter niet het geval wanneer de vervaardiging of het ontwerp van een product aan een micro- of kleine onderneming wordt uitbesteed. In dergelijke situaties kan de onderneming die deze taak aan de micro- of kleine onderneming heeft uitbesteed, de onderaannemer op passende wijze vergoeden. Een micro- of kleine onderneming kan niettemin als datahouder onderworpen zijn aan de vereisten van deze verordening, wanneer zij niet de fabrikant van het product of een aanbieder van gerelateerde diensten is. (38) Deze verordening bevat ▌regels wanneer een datahouder wettelijk verplicht is data beschikbaar te stellen aan een ontvanger van data. Die toegang moet gebaseerd zijn op eerlijke, redelijke, niet-discriminerende en transparante voorwaarden, om te zorgen voor consistentie van de praktijken op het gebied van het delen van data op de interne markt, in alle sectoren, en om eerlijke praktijken voor het delen van data aan te moedigen en te bevorderen, zelfs op gebieden waar een dergelijk recht op toegang tot data niet wordt verleend. Deze algemene toegangsregels zijn niet van toepassing op verplichtingen om data beschikbaar te stellen uit hoofde van Verordening (EU) 2016/679. Deze regels hebben geen gevolgen voor het vrijwillig delen van data. (39) Op basis van het beginsel van contractvrijheid moeten de partijen vrij kunnen blijven onderhandelen over de precieze voorwaarden voor het beschikbaar stellen van data in hun overeenkomsten, binnen het kader van de algemene regels voor het beschikbaar stellen van data. (40) Om ervoor te zorgen dat de voorwaarden voor verplichte toegang tot data voor beide partijen eerlijk zijn, moeten de algemene regels inzake het recht op toegang tot data verwijzen naar de regel inzake het vermijden van oneerlijke contractvoorwaarden. (41) Overeenkomsten die worden gesloten om de data beschikbaar te stellen, mogen geen onderscheid maken tussen vergelijkbare categorieën ontvangers van data, ongeacht of het grote ondernemingen dan wel micro-, kleine of middelgrote ondernemingen betreft. Om het gebrek aan informatie over de voorwaarden van verschillende contracten te compenseren, waardoor het voor de ontvanger van de data moeilijk is om te beoordelen of de voorwaarden voor het beschikbaar stellen van de data niet discriminerend zijn, moet het de verantwoordelijkheid zijn van de datahouders om aan te tonen dat een contractueel beding niet discriminerend is. De Commissie moet, met betrokkenheid van alle betrokken belanghebbenden, praktische richtsnoeren opstellen over wat onder niet-discriminerende bedingen wordt verstaan. Er is geen sprake van onrechtmatige discriminatie wanneer een datahouder verschillende contractvoorwaarden gebruikt om data beschikbaar te stellen ▌, indien deze verschillen om objectieve redenen gerechtvaardigd zijn. Deze verplichtingen laten Richtlijn (EU) 2016/679 onverlet. (42) Als stimulans om te blijven investeren in het genereren en beschikbaar stellen van waardevolle data, waaronder investeringen in relevante technische instrumenten, bevat deze verordening het beginsel dat datahouders in relaties tussen ondernemingen een redelijke vergoeding kunnen vragen wanneer zij in relaties tussen ondernemingen wettelijk verplicht zijn data beschikbaar te stellen aan de ontvanger van de data. Deze bepalingen mogen niet worden opgevat als het betalen voor de data zelf, maar als een manier om datahouders in staat te stellen een redelijke vergoeding te ontvangen voor het beschikbaar stellen van gegevens, of, in het geval van micro-, kleine of middelgrote ondernemingen evenals onderzoeksorganisaties die de gegevens zonder winstoogmerk gebruiken , voor de rechtstreekse gemaakte kosten en investeringen die nodig zijn om de data beschikbaar te stellen. De Commissie moet richtsnoeren opstellen waarin wordt gespecificeerd wat in de data-economie als een redelijke vergoeding kan worden beschouwd. (42 bis) Een dergelijke redelijke vergoeding kan in de eerste plaats bestaan uit de gemaakte kosten en, behalve voor micro- en kleine ondernemingen, de investeringen die nodig zijn om de data beschikbaar te stellen. Hierbij kan het gaan om technische kosten, zoals de kosten die nodig zijn voor de reproductie, elektronische verspreiding en opslag, maar niet om de kosten voor het verzamelen of produceren van data. Dergelijke technische kosten kunnen ook de verwerkingskosten omvatten die nodig zijn om data beschikbaar te stellen. De kosten in verband met het beschikbaar stellen van de data kunnen ook de kosten omvatten voor het faciliteren van concrete verzoeken om data te delen. Zij kunnen ook variëren naargelang de wijze waarop de gegevens beschikbaar worden gesteld. Bij regelmatige of herhaalde transacties in een zakelijke relatie kunnen de kosten dalen wanneer houders en ontvangers van data langetermijnregelingen sluiten, bijvoorbeeld via een abonnementsmodel of het gebruik van slimme contracten. De kosten in verband met het beschikbaar stellen van data zijn specifiek voor een bepaald verzoek of worden gedeeld met andere verzoeken. In het laatste geval mag één enkele ontvanger van data niet de volledige kosten voor het beschikbaar stellen van de data betalen. Een redelijke vergoeding kan in tweede instantie een marge omvatten, behalve in het geval van micro- en kleine ondernemingen. Deze marge kan variëren naargelang van factoren die verband houden met de data zelf, zoals de omvang, het formaat of de aard van de data, of van het aanbod van en de vraag naar de data. Zij kan rekening houden met de kosten voor het verzamelen van de data. De marge kan derhalve afnemen wanneer de datahouder de data zonder aanzienlijke investeringen voor zijn eigen activiteiten heeft verzameld, of kan toenemen wanneer de investeringen in de dataverzameling voor de activiteiten van de datahouder hoog zijn. De marge kan ook afhangen van het vervolggebruik van de data door de ontvanger van de data. Zij kan beperkt of zelfs uitgesloten zijn in situaties waarin het gebruik van de data door de ontvanger van de data geen invloed heeft op de eigen activiteiten van de datahouder. Het feit dat de data mede worden gegenereerd via een verbonden product dat eigendom is van de gebruiker, kan het bedrag van de vergoeding eveneens verlagen in vergelijking met andere situaties waarin de data door de datahouder worden gegenereerd, bijvoorbeeld tijdens de verlening van een gerelateerde dienst. (43) In naar behoren gerechtvaardigde gevallen, onder andere wanneer het noodzakelijk is om de deelname van de consument en de mededinging te waarborgen of innovatie op bepaalde markten te bevorderen, kan het EU-recht of de nationale wetgeving tot uitvoering van het EU-recht gereguleerde compensatie opleggen voor het beschikbaar stellen van specifieke soorten data. (44) Om micro-, kleine en middelgrote ondernemingen te beschermen tegen buitensporige economische lasten die het voor hen commercieel te moeilijk zouden maken om innovatieve bedrijfsmodellen te ontwikkelen en uit te voeren, mag de compensatie voor het beschikbaar stellen van data niet hoger zijn dan de directe kosten van het beschikbaar stellen van de data en niet-discriminerend zijn. Dezelfde regeling moet gelden voor onderzoeksorganisaties die de data zonder winstoogmerk gebruiken. (45) Directe kosten voor het beschikbaar stellen van data zijn de kosten die nodig zijn voor de reproductie, elektronische verspreiding en opslag, maar niet die voor het verzamelen of produceren van data. De directe kosten voor het beschikbaar stellen van data moeten beperkt blijven tot het aandeel dat kan worden toegeschreven aan de individuele verzoeken, rekening houdend met het feit dat de datahouder permanent de nodige technische interfaces of bijbehorende software en connectiviteit zal moeten opzetten. Bij regelmatige of herhaalde transacties in een zakelijke relatie kunnen de kosten in verband met het beschikbaar stellen van de data dalen wanneer houders en ontvangers van data langetermijnregelingen sluiten, bijvoorbeeld via een abonnementsmodel. Als de datahouder zelf geen kmo is, moet hij actief de berekening verstrekken waaruit blijkt dat zijn prijs op kosten is gebaseerd, wanneer hij weet of had moeten weten dat zijn tegenpartij een kmo is. In ieder geval moet hij verklaren dat hij verplicht is de data tegen kostprijs aan een kmo ter beschikking te stellen en dat hij verplicht is op verzoek gedetailleerde informatie beschikbaar te stellen. (46) Het is niet nodig in te grijpen in het geval van het delen van data tussen grote ondernemingen of wanneer de datahouder een kleine of middelgrote onderneming is en de ontvanger van de data een grote onderneming is. In dergelijke gevallen worden de ondernemingen geacht in staat te zijn te onderhandelen over een redelijke vergoeding, rekening houdend met factoren zoals de omvang, het formaat, de aard of het aanbod van en de vraag naar de data, alsmede de kosten voor het verzamelen en ter beschikking stellen van de data aan de ontvanger van de data. In geval van misbruik of openbaarmaking van data moet de ontvanger van data aansprakelijk zijn voor de aan de benadeelde partij berokkende schade en moet hij onverwijld voldoen aan de verzoeken van de datahouder. (47) Transparantie is een belangrijk beginsel om ervoor te zorgen dat de door een datahouder gevraagde vergoeding redelijk is, of, indien de ontvanger van de data een kmo is, dat de vergoeding niet hoger is dan de kosten die rechtstreeks verband houden met het beschikbaar stellen van de data aan de ontvanger en toe te schrijven is aan het individuele verzoek. Om de ontvangers van de data in staat te stellen te beoordelen en na te gaan of de vergoeding voldoet aan de vereisten van deze verordening, moet de datahouder de ontvanger voldoende gedetailleerde informatie verstrekken voor de berekening van de vergoeding. (48) Het waarborgen van toegang tot alternatieve manieren om binnenlandse en grensoverschrijdende geschillen in verband met het beschikbaar stellen van data op te lossen, moet ten goede komen aan houders en ontvangers van data en aldus het vertrouwen in het delen van data versterken. In gevallen waarin de partijen het niet eens kunnen worden over eerlijke, redelijke en niet-discriminerende voorwaarden voor het beschikbaar stellen van data, moeten de geschillenbeslechtingsorganen de partijen een eenvoudige, snelle en goedkope oplossing bieden. (49) Om te voorkomen dat voor hetzelfde geschil twee of meer geschillenbeslechtingsorganen worden aangezocht, met name in een grensoverschrijdende context, moet een geschillenbeslechtingsorgaan een verzoek om beslechting van een geschil dat reeds voor een ander geschillenbeslechtingsorgaan of voor een rechterlijke instantie van een lidstaat is gebracht, kunnen afwijzen. (50) Partijen bij geschillenbeslechtingsprocedures mogen niet worden belet hun grondrechten op een doeltreffende voorziening in rechte en op een onpartijdig gerecht uit te oefenen. Daarom mag het besluit om een geschil aan een geschillenbeslechtingsorgaan voor te leggen die partijen niet het recht ontnemen om verhaal te halen bij een rechterlijke instantie van een lidstaat. De geschillenbeslechtingsorganen moeten jaarlijkse activiteitenverslagen openbaar maken. (51) Wanneer de ene partij zich in een sterkere onderhandelingspositie bevindt, bestaat het risico dat die partij die positie kan inzetten ten nadele van de andere overeenkomstsluitende partij bij de onderhandelingen over toegang tot data en de toegang tot data commercieel minder levensvatbaar en soms onbetaalbaar kan maken. Dergelijke contractuele onevenwichtigheden schaden ondernemingen die niet over het vermogen beschikken om te onderhandelen over de voorwaarden voor toegang tot data, en die vaak geen andere keuze hebben dan contractvoorwaarden te aanvaarden, of het contract te laten schieten. Oneerlijke contractvoorwaarden die de toegang tot en het gebruik van data of de aansprakelijkheid en rechtsmiddelen in geval van schending of beëindiging van datagerelateerde verplichtingen regelen, mogen derhalve niet bindend zijn voor micro-, kleine of middelgrote ondernemingen wanneer deze eenzijdig aan hen zijn opgelegd. (52) In de regels inzake contractvoorwaarden moet rekening worden gehouden met het beginsel van contractvrijheid als essentieel concept in de relaties tussen ondernemingen. ▌ . Het gaat om situaties waarin een partij een bepaald contractueel beding voorstelt en de andere onderneming geen invloed kan uitoefenen op de inhoud van dat beding, ondanks een poging om erover te onderhandelen. Een contractueel beding dat door één partij wordt voorgesteld en door de andere onderneming is aanvaard, of een beding waarover is onderhandeld en dat vervolgens in gewijzigde vorm tussen de contractpartijen is overeengekomen, mag niet als eenzijdig opgelegd worden beschouwd. Alle contractuele overeenkomsten moeten stroken met eerlijke, redelijke en niet-discriminerende beginselen. (53) Daarnaast moeten de regels inzake oneerlijke contractvoorwaarden alleen van toepassing zijn op de elementen van een overeenkomst die verband houden met het beschikbaar stellen van data, dat wil zeggen contractuele voorwaarden betreffende de toegang tot en het gebruik van data, alsook aansprakelijkheid of rechtsmiddelen in geval van schending en beëindiging van datagerelateerde verplichtingen. Andere delen van hetzelfde contract die geen verband houden met het beschikbaar stellen van data, mogen niet worden onderworpen aan de in deze verordening vastgestelde oneerlijkheidstoets. (54) Criteria voor het vaststellen van oneerlijke contractuele bedingen mogen alleen worden toegepast op buitensporige contractuele bedingen, waarbij misbruik wordt gemaakt van een sterkere onderhandelingspositie. De overgrote meerderheid van de contractuele voorwaarden die commercieel gunstiger zijn voor de ene partij dan voor de andere, waaronder voorwaarden die normaal zijn in overeenkomsten tussen ondernemingen, zijn een normale uitdrukking van het beginsel van contractvrijheid en blijven van toepassing. (55) Indien een contractueel beding niet voorkomt in de lijst van bedingen die altijd als oneerlijk worden beschouwd of die geacht worden oneerlijk te zijn, is de algemene oneerlijkheidsbepaling van toepassing. In dit verband moeten de als oneerlijk aangemerkte bedingen als maatstaf dienen voor de interpretatie van de algemene oneerlijkheidsbepaling. Ten slotte kunnen door de Commissie te ontwikkelen en aanbevolen modelcontractvoorwaarden voor data-uitwisselingsovereenkomsten tussen ondernemingen ook nuttig zijn voor commerciële partijen bij de onderhandelingen over contracten. (56) In situaties van uitzonderlijke noodzaak kan het nodig zijn dat overheidsinstanties of EU-instellingen, -agentschappen of -organen data gebruiken die een onderneming bezit of die deze onderneming aan het verzamelen is of eerder al heeft verkregen, verzameld of anderszins gegenereerd en op het ogenblik van het verzoek in handen heeft, om te reageren op algemene noodsituaties of in andere uitzonderlijke gevallen. Onderzoeksinstellingen en organisaties die onderzoek financieren, zouden ook als overheidsinstanties of overheidsondernemingen kunnen worden georganiseerd. Om de lasten voor het bedrijfsleven te beperken, moeten micro- en kleine ondernemingen worden vrijgesteld van de verplichting om in uitzonderlijke gevallen data te verstrekken aan overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen of -organen. (57) In het geval van algemene noodsituaties, zoals noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid, grote milieu- en natuurrampen, waaronder door de klimaatverandering verergerde rampen en door de mens veroorzaakte grote rampen, zoals grote cyberincidenten, zal het algemeen belang dat voortvloeit uit het gebruik van de data zwaarder wegen dan het belang van de datahouders om vrijelijk over hun data te beschikken. In dat geval moeten datahouders verplicht worden de data op verzoek beschikbaar te stellen aan overheidsinstanties of aan EU-instellingen, -agentschappen of -organen , met inachtneming van de voorwaarden en andere waarborgen die in deze verordening of in andere EU- of nationale wetgeving zijn vastgesteld . Of er al dan niet sprake is van een algemene noodsituatie, wordt bepaald volgens de respectieve procedures in de lidstaten of van relevante internationale organisaties. (58) Een uitzonderlijke noodzaak kan zich ook voordoen in situaties die geen noodsituaties zijn, met name wanneer een overheidsinstantie kan aantonen dat de data nodig zijn voor het vervullen van ▌een specifieke taak in het algemeen belang waarin uitdrukkelijk bij wet is voorzien en die is omschreven in de nationale wetgeving, zoals het voorkomen of helpen herstellen van een algemene noodsituatie . Een dergelijk verzoek kan alleen worden gedaan indien ▌de overheidsinstantie of de EU-instelling, het EU-agentschap of het EU-orgaan specifieke data heeft geïdentificeerd die niet voorhanden zijn en alleen indien de instantie of instelling of het agentschap of orgaan de drie volgende alternatieve manieren om de data te verkrijgen , heeft uitgeput: het opvragen van de data in het kader van vrijwillige overeenkomsten; het aankopen van de data op de markt; of het inroepen van bestaande verplichtingen om data beschikbaar te stellen . (59) Deze verordening mag niet van toepassing zijn op, noch vooruitlopen op vrijwillige regelingen voor het uitwisselen van niet-persoonsgebonden data tussen particuliere entiteiten en overheidsinstanties. ▌Deze verordening mag evenmin van invloed zijn op de vereisten inzake toegang tot data om de naleving van de toepasselijke regels te controleren, onder andere in gevallen waarin overheidsinstanties de controle op de naleving toevertrouwen aan andere entiteiten dan overheidsinstanties. (60) Voor de uitoefening van hun taken op het gebied van het voorkomen, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare en administratieve overtredingen, de tenuitvoerlegging van strafrechtelijke en administratieve sancties en het verzamelen van data voor belasting- of douanedoeleinden, moeten overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen of -organen gebruikmaken van hun bevoegdheden uit hoofde van de sectorale wetgeving. Deze verordening doet derhalve geen afbreuk aan instrumenten voor het delen van, de toegang tot en het gebruik van data op die gebieden. (61) Een evenredig, beperkt en voorspelbaar kader op EU-niveau is noodzakelijk voor het beschikbaar stellen van data door datahouders, in geval van uitzonderlijke noodzaak, aan de overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen of -organen, zowel om rechtszekerheid te waarborgen als om de administratieve lasten voor bedrijven tot een minimum te beperken. Daartoe moeten verzoeken om data van overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen en -organen aan datahouders gebaseerd zijn op het EU-recht of nationaal recht, en specifiek, transparant en evenredig zijn wat betreft de inhoud en de gedetailleerdheid ervan. Het doel van het verzoek en het beoogde gebruik van de gevraagde data moeten specifiek en duidelijk worden toegelicht, waarbij de verzoekende entiteit voldoende flexibiliteit moet worden geboden om haar taken in het algemeen belang uit te voeren. In het verzoek moet ook rekening worden gehouden met de legitieme belangen van de bedrijven waaraan het verzoek is gericht. De lasten voor datahouders moeten tot een minimum worden beperkt door de verzoekende entiteiten te verplichten het eenmaligheidsbeginsel in acht te nemen, dat voorkomt dat dezelfde data meer dan eens worden opgevraagd door meer dan één overheidsinstantie of EU-instelling, -agentschap of -orgaan wanneer die data nodig zijn om te reageren op een algemene noodsituatie. Om de transparantie en een gepaste coördinatie te waarborgen, moeten verzoeken om data van overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen of -organen zonder onnodige vertraging worden meegedeeld door de entiteit die om de data verzoekt aan de datacoördinator van de betrokken lidstaat , opdat deze de verzoeken opneemt in een online openbaar toegankelijke lijst van alle verzoeken die door een uitzonderlijke noodzaak worden gerechtvaardigd. (62) Het doel van de verplichting om de data te verstrekken is ervoor te zorgen dat overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen of -organen over de nodige kennis beschikken om te reageren op noodsituaties in de openbare sector, deze te voorkomen of ervan te herstellen of om de capaciteit te behouden om specifieke taken te vervullen waarin de wet uitdrukkelijk voorziet. De door deze entiteiten verkregen data kunnen commercieel gevoelig zijn. Verordening (EU) 2022/868 evenals Richtlijn (EU) 2019/1024 van het Europees Parlement en de Raad (21) mogen derhalve niet van toepassing zijn op data die uit hoofde van deze verordening beschikbaar worden gesteld, en deze data mogen niet worden beschouwd als open data die beschikbaar zijn voor hergebruik door derde partijen. Dit mag echter geen afbreuk doen aan de toepasselijkheid van Richtlijn (EU) 2019/1024 op het hergebruik van officiële statistieken voor de productie waarvan op grond van deze verordening verkregen data zijn gebruikt, mits het hergebruik geen betrekking heeft op de onderliggende data. Bovendien mag dit geen afbreuk doen aan de mogelijkheid om data te delen voor het verrichten van onderzoek of voor het opstellen van officiële statistieken, mits aan de voorwaarden van deze verordening is voldaan. Het moet overheidsinstanties ook worden toegestaan om op grond van deze verordening verkregen data uit te wisselen met andere overheidsinstanties om tegemoet te komen aan de uitzonderlijke noodzaak waarvoor de data zijn opgevraagd , op voorwaarde dat dit toegelaten is uit hoofde van het EU- of nationaal recht, dat de datahouder hier tijdig over wordt geïnformeerd, dat alle instanties dezelfde regels inzake transparantie hanteren als de instantie die de data oorspronkelijk heeft opgevraagd, en dat de bescherming van bedrijfsgeheimen en intellectuele-eigendomsrechten is gewaarborgd . (63) Datahouders moeten de mogelijkheid hebben om binnen een termijn van 5 of 15 werkdagen te vragen om een wijziging of intrekking van het verzoek van een overheidsinstantie of EU-instelling, -agentschap of -orgaan, afhankelijk van de aard van de uitzonderlijke noodzaak waarop het verzoek betrekking heeft. In het geval van verzoeken op grond van een algemene noodsituatie, moet er een gegronde reden zijn om de data niet beschikbaar te stellen indien kan worden aangetoond dat het verzoek vergelijkbaar is met of identiek is aan een eerder ingediend verzoek voor hetzelfde doel van een andere overheidsinstantie of van een andere EU-instelling, -agentschap of -orgaan , of indien de datahouder de verzochte data op dat moment niet verzamelt, deze niet eerder heeft verzameld, verkregen of anderszins gegenereerd, en deze op het moment van het verzoek niet meer bewaart . Een datahouder die het verzoek afwijst of om wijziging verzoekt, moet de onderliggende motivering voor deze afwijzing meedelen aan de overheidsinstantie of aan de EU-instelling, het EU-agentschap of -orgaan die om de data verzoekt. Indien de databankrechten sui generis uit hoofde van Richtlijn 96/9/EG van het Europees Parlement en de Raad (22) van toepassing zijn op de gevraagde datasets, moeten de datahouders hun rechten uitoefenen op een wijze die de overheidsinstantie of de EU-instelling, het EU-agentschap of orgaan niet belet de data overeenkomstig deze verordening te verkrijgen of te delen. ▌ (65) Data die op basis van een uitzonderlijke noodzaak ter beschikking worden gesteld van overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen en -organen, mogen alleen worden gebruikt voor het doel waarvoor zij werden gevraagd ▌. De data moeten worden vernietigd zodra zij niet langer nodig zijn voor het in het verzoek vermelde doel, tenzij anders overeengekomen, en de datahouder moet daarvan in kennis worden gesteld. Overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen en -organen moeten door toepassing van evenredige beveiligingsmaatregelen waarborgen, waar van toepassing overeenkomstig het Unierecht en het nationaal recht, dat het beschermde karakter van data geëerbiedigd wordt en dat ongeoorloofde toegang voorkomen wordt. (66) Bij het hergebruik van door datahouders verstrekte data moeten overheidsinstanties, EU-instellingen, -agentschappen en -organen zowel de bestaande toepasselijke wetgeving als de contractuele verplichtingen die op de datahouder van toepassing zijn, eerbiedigen. Wanneer de openbaarmaking van bedrijfsgeheimen van de datahouder aan overheidsinstanties of aan EU-instellingen, -agentschappen of -organen strikt noodzakelijk is voor het doel waarvoor de data zijn opgevraagd, moet de datahouder of de houder van het bedrijfsgeheim vooraf de garantie krijgen dat die openbaarmaking vertrouwelijk zal gebeuren , bijvoorbeeld, waar toepasselijk, middels modelcontractbepalingen, technische normen en gedragscodes . Wanneer de overheidsinstantie, de EU-instelling, het EU-agentschap, het EU-orgaan of de derde partij die of dat de data heeft ontvangen om de aan haar of hem uitbestede taak uit te voeren, deze maatregelen niet uitvoert of de vertrouwelijkheid van de bedrijfsgeheimen ondermijnt, moet de datahouder het delen van data die als bedrijfsgeheimen zijn aangemerkt, kunnen opschorten. Een dergelijk besluit om het delen van data op te schorten kan worden aangevochten door de overheidsinstantie, de EU-instelling, het EU-agentschap, het EU-orgaan of de derde partij waaraan data zijn doorgegeven, en kan worden getoetst door de datacoördinator van de lidstaat. (67) Wanneer de bescherming van een aanzienlijk algemeen belang in het geding is, zoals het reageren op algemene noodsituaties, mag van overheidsinstanties of EU-instellingen, -agentschappen of -organen niet worden verwacht dat zij ondernemingen voor de verkregen data vergoeden , op voorwaarde dat het verzoek beperkt is in duur en bereik, en in verhouding staat tot de aard van de algemene noodsituatie . Algemene noodsituaties zijn zeldzame gebeurtenissen en niet al deze noodsituaties vereisen het gebruik van data die in het handen zijn van ondernemingen. De zakelijke activiteiten van de datahouders zullen daarom waarschijnlijk niet negatief worden beïnvloed als gevolg van het feit dat overheidsinstanties of EU-instellingen, -agentschappen of -organen een beroep doen op deze verordening. Aangezien er echter vaker sprake kan zijn van een uitzonderlijke noodzaak dan enkel om te reageren op een algemene noodsituatie, waaronder gevallen van preventie of herstel van een algemene noodsituatie, moeten datahouders in dergelijke gevallen recht hebben op een redelijke vergoeding . Deze verordening mag geen afbreuk doen aan bestaande regelingen op EU- of nationaal niveau op grond waarvan data kosteloos worden gedeeld, en mag geen beletsel vormen voor overheidsinstanties, EU-instellingen, -agentschappen of -organen en datahouders om vrijwillige overeenkomsten voor de kosteloze uitwisseling van data aan te gaan . (68) De overheidsinstanties of EU-instellingen, agentschappen of organen mogen de data die zij op grond van het verzoek hebben verkregen, delen met andere entiteiten of personen wanneer dit nodig is om wetenschappelijk onderzoek of analyses uit te voeren die zij niet zelf kunnen uitvoeren , op voorwaarde dat die activiteiten strikt noodzakelijk zijn in het kader van de respons op een noodsituatie . Zij moeten de datahouder er tijdig van in kennis stellen dat de data worden gedeeld. Dergelijke data kunnen onder dezelfde omstandigheden ook worden gedeeld met de nationale bureaus voor de statistiek en Eurostat voor het opstellen van officiële statistieken. Dergelijke onderzoeksactiviteiten moeten echter verenigbaar zijn met het doel waarvoor de data zijn opgevraagd en de datahouder moet worden geïnformeerd over het delen van de door hem verstrekte data met andere entiteiten. Personen die onderzoek verrichten of onderzoeksorganisaties waarmee deze data kunnen worden gedeeld, moeten handelen zonder winstoogmerk of in het kader van een door de staat erkende taak van algemeen belang. Organisaties waarop commerciële of openbare ondernemingen een beslissende invloed uitoefenen, waardoor dergelijke ondernemingen zeggenschap kunnen uitoefenen vanwege structurele situaties die zouden kunnen leiden tot preferentiële toegang tot de resultaten van het onderzoek, mogen voor de toepassing van deze verordening niet als onderzoeksorganisaties worden beschouwd. (69) De mogelijkheid voor klanten van dataverwerkingsdiensten, waaronder cloud- en edgediensten, om over te stappen van de ene op de andere dataverwerkingsdienst, waarbij uitval van diensten voorkomen wordt, of om gelijktijdig gebruik te maken van de diensten van verschillende aanbieders zonder buitensporige kosten voor data-overdracht te betalen, is een essentiële voorwaarde voor een meer concurrerende markt met lagere toetredingsdrempels voor nieuwe dienstverleners en voor het vergroten van de weerbaarheid van de gebruikers van deze diensten . De garanties voor een soepele overstap moeten ook van toepassing zijn op klanten die gebruikmaken van aanbiedingen voor grootschalige gratis dataopslag, om te voorkomen dat zij aan één aanbieder vastzitten. Het bevorderen van de mogelijkheden voor klanten om gebruik te maken van verschillende dataverwerkingsdiensten kan ook bijdragen aan hun digitale operationele veerkracht, zoals in de verordening betreffende digitale operationele veerkracht (DORA) wordt erkend met betrekking tot instellingen voor financiële dienstverlening. (69 bis) Overstaptarieven zijn kosten die door aanbieders van cloudcomputingdiensten aan hun klanten worden opgelegd voor het overstapproces. Doorgaans zijn die tarieven bedoeld om kosten die de oorspronkelijke aanbieder maakt naar aanleiding van het overstapproces door te berekenen aan de klant die wil overstappen. Voorbeelden van gebruikelijke overstapkosten zijn kosten die verband houden met de overdracht van data van de ene aanbieder naar een andere of naar een on-premise-systeem (“uitstaptarieven”) of de kosten die gemoeid zijn met de specifieke ondersteuning die wordt geboden tijdens het overstapproces. Onnodig hoge uitstaptarieven en andere ongerechtvaardigde kosten die geen verband houden met de feitelijke overstapkosten kunnen klanten ervan weerhouden over te stappen, beperken het vrije verkeer van data, kunnen de mededinging beperken en lock-in-effecten hebben voor de klanten van dataverwerkingsdiensten, doordat zij de prikkels verminderen om een andere of extra aanbieder te kiezen. De oorspronkelijke aanbieder van dataverwerkingsdiensten zou, als gevolg van de nieuwe verplichtingen van deze verordening, bepaalde taken kunnen uitbesteden en derde entiteiten een vergoeding kunnen bieden om die verplichtingen na te komen. De klant mag niet opdraaien voor de kosten die voortkomen uit de uitbesteding van diensten door de aanbieder van dataverwerkingsdiensten tijdens het overstapproces, en dergelijke kosten gelden als ongerechtvaardigd. Niets in de dataverordening weerhoudt een klant ervan derde entiteiten een vergoeding te bieden voor ondersteuning in het migratieproces. Uitstaptarieven worden aan klanten in rekening gebracht door de aanbieders van dataverwerkingsdiensten wanneer de klanten hun data willen overbrengen van het netwerk van de aanbieder van clouddiensten naar een externe locatie, met name wanneer klanten overstappen van de ene aanbieder naar een of meerdere aanbieders van bestemming, wanneer zij hun data overbrengen van de ene locatie naar een andere met dezelfde aanbieder van clouddiensten. De geleidelijke afschaffing van tarieven die verband houden met het overstappen tussen aanbieders van dataverwerkingsdiensten moet dus specifiek de afschaffing van de uitstaptarieven die door aanbieders van dataverwerkingsdiensten aan klanten in rekening worden gebracht omvatten, teneinde de mededinging te bevorderen. (70) Verordening (EU) 2018/1807 van het Europees Parlement en de Raad moedigt ▌ aanbieders van dataverwerkingsdiensten aan om doeltreffende zelfregulerende gedragscodes te ontwikkelen en uit te voeren die beste werkwijzen bevatten voor onder meer een gemakkelijkere overstap naar een andere aanbieder van dataverwerkingsdiensten en het overdragen van data. Gezien de beperkte acceptatie van de als reactie daarop ontwikkelde zelfreguleringskaders en het algemene gebrek aan open normen en interfaces, is het noodzakelijk een reeks minimale wettelijke verplichtingen voor aanbieders van dataverwerkingsdiensten vast te stellen ter uitbanning van contractuele , commerciële, organisatorische , economische en technische belemmeringen die een doeltreffende overstap tussen dataverwerkingsdiensten bemoeilijken, zoals - maar niet uitsluitend - het opzettelijk afknijpen van de snelheid van de data-overdracht bij de exit van de klant . (71) Dataverwerkingsdiensten moeten betrekking hebben op diensten die alomtegenwoordige netwerktoegang op aanvraag mogelijk maken tot een configureerbare, schaalbare en elastische gedeelde pool van gedistribueerde computerbronnen. Deze computerbronnen omvatten onder andere netwerken, servers of andere virtuele of fysieke infrastructuur, ▌software, waaronder softwareontwikkelingsinstrumenten, opslag, toepassingen en diensten. De invoeringsmodellen van dataverwerkingsdiensten moeten private en publieke cloud omvatten. Dergelijke dienst- en invoeringsmodellen moeten dezelfde zijn als de modellen die zijn gedefinieerd in internationale normen. Het vermogen van de gebruiker van dataverwerkingsdiensten om eenzijdig zelfvoorzienend te zijn, zoals servertijd of netwerkopslag, zonder enige menselijke interactie door de verlener van dataverwerkingsdiensten , zou kunnen worden omschreven als een minimum aan inspanningen vereisend en minimale interactie tussen aanbieder en klant tot gevolg hebbend . Met “ alomtegenwoordig ” wordt bedoeld: de computercapaciteit wordt via het netwerk aangeboden en is toegankelijk via mechanismen die het gebruik van heterogene thin- of thick-client-platforms bevorderen (van webbrowsers, mobiele telefoons, tot werkstations). Met “schaalbaar” wordt bedoeld: computercapaciteit die, ongeacht de geografische locatie van de capaciteit, op flexibele wijze door aanbieders van dataverwerkingsdiensten wordt toegewezen om schommelingen in de vraag te kunnen opvangen. Met “ elastisch ” wordt bedoeld: de computercapaciteit die, afhankelijk van de vraag, ter beschikking wordt gesteld en wordt vrijgegeven om deze beschikbare capaciteit snel te kunnen verhogen of verlagen naargelang van het werkvolume. Met “ gedeelde pool ” wordt bedoeld: de computercapaciteit die ter beschikking wordt gesteld aan meerdere gebruikers die een gemeenschappelijke toegang tot de dienst hebben, maar waarbij de verwerking voor elke gebruiker afzonderlijk plaatsvindt, hoewel de dienst door middel van dezelfde elektronische uitrusting wordt verleend. Met “gedistribueerd” wordt bedoeld: de computercapaciteit die zich op verschillende netwerkcomputers of -toestellen bevindt en die onderling communiceert en coördineert door middel van het doorgeven van berichten. De term “sterk gedistribueerd” wordt gebruikt om dataverwerkingsdiensten te beschrijven die betrekking hebben op dataverwerking dichter bij de plaats waar data worden gegenereerd of verzameld, bijvoorbeeld in een verbonden dataverwerkingsapparaat. Edge computing, een vorm van dergelijke sterk gedistribueerde dataverwerking, zal naar verwachting nieuwe bedrijfsmodellen en modellen voor de levering van clouddiensten genereren, die van meet af aan open en interoperabel moeten zijn. Digitale diensten die worden beschouwd als een onlineplatform in de zin van artikel 3, punt i), van [de wet inzake digitale diensten] en een online-inhoudsdienst als gedefinieerd in artikel 2, punt 5 van Verordening (EU) 2017/1128 van het Europees Parlement en de Raad (23) mogen niet worden beschouwd als “dataverwerkingsdiensten” in de zin van deze verordening. (71 bis) Dataverwerkingsdiensten vallen onder een of meer van de volgende drie modellen voor de levering van dataverwerkingsdiensten: IaaS (infrastructure-as-a-service), PaaS (platform-as-a-service) en SaaS (software-as-a-service). Die modellen voor de levering van diensten vertegenwoordigen een specifieke, voorverpakte combinatie van IT-middelen die worden aangeboden door een aanbieder van dataverwerkingsdiensten. Drie basismodellen voor de levering van clouddiensten worden verder aangevuld door opkomende varianten, die elk bestaan uit een aparte combinatie van IT-middelen, zoals Storage-as-a-Service en Database-as-a-Service. Voor de toepassing van deze verordening kunnen dataverwerkingsdiensten worden ingedeeld in gedetailleerdere en een niet-uitputtende veelvoud aan verschillende “gelijkwaardige diensten”, dat wil zeggen reeksen dataverwerkingsdiensten die dezelfde primaire doelstelling en belangrijkste functies als dezelfde soort dataverwerkingsmodellen delen die geen verband houden met de operationele kenmerken van de diensten. In een voorbeeld kan het lijken alsof twee databanken dezelfde primaire doelstelling hebben, maar vallen die databanken na overweging van hun dataverwerkingsmodel, distributiemodel en beoogd gebruiksgeval onder een gedetailleerdere subcategorie gelijkwaardige diensten. Gelijkwaardige diensten kunnen verschillende en concurrerende kenmerken hebben, zoals prestaties, veiligheid, veerkracht en kwaliteit van de dienst. (71 ter) De extractie van data die eigendom zijn van de klant bij de oorspronkelijke aanbieder van dataverwerkingsdiensten blijft een van de uitdagingen die een belemmering vormen voor het herstel van de functionaliteiten van diensten in de infrastructuur van de aanbieder van bestemming. Om de exitstrategie naar behoren te plannen, onnodige en belastende taken te vermijden en ervoor te zorgen dat de klant geen van zijn data verliest als gevolg van het overstapproces, moet de oorspronkelijke aanbieder van dataverwerkingsdiensten in de overeenkomst de verplichte informatie opnemen over het bereik van de data die door de klant kunnen worden geëxporteerd wanneer hij of zij besluit op een andere dienst of een andere aanbieder van dataverwerkingsdiensten over te stappen of op ICT-infrastructuur op locatie over te gaan. Het bereik van de exporteerbare data moet ten minste input- en outputgegevens omvatten, met inbegrip van relevante dataformaten, datastructuren en metadata die direct of indirect worden gegenereerd of medegegenereerd door het gebruik door de klant van de dataverwerkingsdienst, en die duidelijk aan de klant kunnen worden toegewezen. De exporteerbare data moeten alle dataverwerkingsdiensten uitsluiten, of activa of data van derden die door intellectuele-eigendomsrechten worden beschermd of die een bedrijfsgeheim of vertrouwelijke informatie vormen, zoals data in verband met de integriteit en veiligheid van de dienst die door de dataverwerkingsdienst wordt verleend, en moeten ook data uitsluiten die door de aanbieder worden gebruikt om de dienst te exploiteren, te handhaven en te verbeteren. (72) Deze verordening heeft tot doel de overstap tussen dataverwerkingsdiensten te vergemakkelijken, inclusief alle relevante voorwaarden en acties waarmee klanten een contractuele overeenkomst van een dataverwerkingsdienst kunnen beëindigen, een of meerdere nieuwe contracten kunnen afsluiten met verschillende aanbieders van dataverwerkingsdiensten, al hun digitale activa, waaronder hun data, aan de betrokken andere aanbieders over kunnen dragen en deze in de nieuwe omgeving kunnen blijven gebruiken en te kunnen blijven profiteren van functionele gelijkwaardigheid. Opgemerkt moet worden dat de beoogde dataverwerkingsdiensten die diensten zijn waarbij de dataverwerkingsdienst zoals gedefinieerd in deze verordening deel uitmaakt van de kernactiviteiten van een aanbieder. Digitale activa hebben betrekking op elementen in digitaal formaat waarvoor de klant het gebruiksrecht heeft, waaronder data, toepassingen, virtuele machines en andere uitingen van virtualiseringstechnologieën, zoals containers. Overstappen is een klantgericht proces dat uit drie hoofdstappen bestaat: i) data-extractie, d.w.z. het downloaden van data uit het ecosysteem van de oorspronkelijke aanbieder; ii) transformatie, waarbij de data zodanig worden gestructureerd dat zij niet passen in de structuur van de nieuwe locatie; en iii) uploaden van de data op de nieuwe locatie. In een in deze verordening uiteengezette specifieke situatie wordt het loskoppelen van een bepaalde dienst van de overeenkomst en het verplaatsen ervan naar een andere aanbieder eveneens als overstappen beschouwd. Het overstapproces wordt soms namens de klant door een derde entiteit beheerd. Dienovereenkomstig moeten alle krachtens deze verordening vastgestelde rechten en plichten van de klant, met inbegrip van de verplichting om te goeder trouw samen te werken, onder die omstandigheden van toepassing zijn op een derde entiteit. Aanbieders van cloudcomputingdiensten en klanten hebben verschillende niveaus van verantwoordelijkheid, afhankelijk van de stap in kwestie. Zo is de oorspronkelijke aanbieder van dataverwerkingsdiensten verantwoordelijk voor de extractie van de data in een machineleesbaar formaat, maar zijn de klant en de aanbieder van bestemming degenen die de data in de nieuwe omgeving uploaden, tenzij een specifieke professionele overgangsdienst is verkregen. De belemmeringen bij het overstappen zijn van verschillende aard, afhankelijk van de stap in kwestie. Functionele gelijkwaardigheid betekent de mogelijkheid om op basis van de data van de klant opnieuw een minimumniveau van functionaliteit van een dienst in de omgeving van een nieuwe dataverwerkingsdienst te herstellen na het overstappen , waarbij de nieuwe dienst een vergelijkbaar resultaat oplevert met gebruikmaking van dezelfde input voor gedeelde functionaliteit die in het kader van de contractuele overeenkomst aan de klant wordt geleverd . Met verschillende diensten kan alleen functionele gelijkwaardigheid voor de gedeelde kernfunctionaliteiten worden bereikt wanneer zowel de oorspronkelijke als de nieuwe dienstverleners onafhankelijk van elkaar dezelfde kernfunctionaliteiten aanbieden. De verordening voorziet niet in een verplichting om functionele gelijkwaardigheid te bieden voor modellen voor de levering van dataverwerkingsdiensten van de PaaS of SaaS. Relevante metadata die door het gebruik van een dienst door de klant worden gegenereerd, moeten ook overdraagbaar zijn overeenkomstig de bepalingen van deze verordening inzake het overstappen , en vallen onder de definitie van exporteerbare data . Dataverwerkingsdiensten worden in uiteenlopende sectoren gebruikt en verschillen in complexiteit en type dienst. Dit is een belangrijke aspect dat in overweging moet worden genomen bij het proces van overdracht en de termijnen. (72 bis) Er is een ambitieuze en op innovatie gerichte regelgevingsbenadering van interoperabiliteit nodig om leveranciersafhankelijkheid (vendor lock-in) te beperken, aangezien deze de mededinging en de ontwikkeling van nieuwe diensten ondermijnt. Interoperabiliteit tussen gelijkwaardige dataverwerkingsdiensten omvat meerdere interfaces en lagen van infrastructuur en software en is zelden beperkt tot een binaire test van eventuele haalbaarheid. In plaats daarvan is de totstandbrenging van een dergelijke interoperabiliteit onderworpen aan een kosten-batenanalyse die nodig is om vast te stellen of het zinvol is redelijkerwijs voorspelbare resultaten na te streven. ISO/IEC 19941:2017 is een belangrijke referentie voor de verwezenlijking van de doelstellingen van deze verordening, aangezien zij technische overwegingen bevat waarmee de complexiteit van een dergelijk proces wordt verduidelijkt. (73) Wanneer aanbieders van dataverwerkingsdiensten op hun beurt klant zijn van dataverwerkingsdiensten die door een derde aanbieder worden verleend, zullen zij zelf profiteren van doeltreffender overstappen, terwijl zij tegelijkertijd nog steeds gebonden zijn aan de verplichtingen van deze verordening voor wat hun eigen dienstenaanbod betreft. (74) Binnen de grenzen van wat in hun vermogen ligt en in verhouding tot hun respectieve verplichtingen, mogen aanbieders van dataverwerkingsdiensten geen belemmeringen opwerpen en moeten zij alle relevante belemmeringen wegnemen en alle nodige bijstand en ondersteuning bieden om het overstapproces succesvol , veilig en doeltreffend te maken. Deze verordening verlangt niet van aanbieders van dataverwerkingsdiensten dat zij onder meer binnen of op basis van de IT-infrastructuur van verschillende aanbieders van dataverwerkingsdiensten nieuwe categorieën dataverwerkingsdiensten ontwikkelen om functionele gelijkwaardigheid in een andere omgeving dan hun eigen systemen te waarborgen. Een oorspronkelijke aanbieder van dataverwerkingsdiensten heeft geen toegang tot noch inzicht in de omgeving van de nieuwe aanbieder van dataverwerkingsdiensten en mag niet worden verplicht de dienst van de klant opnieuw op te bouwen, volgens de eisen inzake functionele gelijkwaardigheid, binnen de infrastructuur van de aanbieder van bestemming. In plaats daarvan moet de oorspronkelijke aanbieder alle redelijke maatregelen nemen binnen zijn vermogen om het proces van het bereiken van functionele gelijkwaardigheid te vergemakkelijken door in capaciteit, adequate informatie, documentatie, technische ondersteuning en, in voorkomend geval, hulpmiddelen te voorzien. De door aanbieders van dataverwerkingsdiensten aan de klant te verstrekken informatie moet de ontwikkeling ondersteunen van de exitstrategie van de klant en moet procedures voor het initiëren van een overstap van de cloudcomputingdienst, de machineleesbare dataformaten waarnaar de data van de gebruiker kunnen worden geëxporteerd, de instrumenten, met inbegrip van ten minste één open standaardinterface voor de overdraagbaarheid van data, met het oog op de export van data, informatie over bekende technische beperkingen en beperkingen die van invloed kunnen zijn op het overstapproces en de geschatte tijd die nodig is om het overstapproces te voltooien. De schriftelijke overeenkomst waarin de rechten van de klant en de verplichtingen van de aanbieder van cloudcomputingdiensten uiteen worden gezet, moet alleen betrekking hebben op informatie die ten tijde van de opstelling van de overeenkomst beschikbaar is voor de aanbieder van dataverwerkingsdiensten. Bestaande rechten in verband met de beëindiging van contracten, waaronder de rechten die zijn ingevoerd bij Verordening (EU) 2016/679 en Richtlijn (EU) 2019/770 van het Europees Parlement en de Raad (24) , moeten onverlet worden gelaten. Eventuele verplichte termijnen uit hoofde van deze verordening gaan niet ten koste van de naleving van andere termijnen die in sectorale wetgeving zijn vastgesteld. Hoofdstuk VI van deze verordening mag niet zodanig worden uitgelegd dat het een aanbieder van dataverwerkingsdiensten ervan weerhoudt zijn klanten nieuwe en verbeterde diensten, kenmerken en functionaliteiten aan te bieden of op basis daarvan met andere aanbieders van dataverwerkingsdiensten te concurreren. (75) Om het overstappen tussen dataverwerkingsdiensten te vergemakkelijken, moeten aanbieders van dataverwerkingsdiensten het gebruik van implementatie- en/of nalevingsinstrumenten overwegen, met name die welke door de Commissie zijn gepubliceerd in de vorm van een rulebook voor clouddiensten. Met name modelcontractbepalingen zijn nuttig om het vertrouwen in dataverwerkingsdiensten te vergroten, een evenwichtigere relatie tussen gebruikers en aanbieders van dataverwerkingsdiensten tot stand te brengen en de rechtszekerheid te verbeteren met betrekking tot de voorwaarden die gelden voor de overstap naar andere dataverwerkingsdiensten. In dit licht moeten gebruikers en aanbieders van dataverwerkingsdiensten overwegen gebruik te maken van modelcontractbepalingen die zijn ontwikkeld door relevante organen of deskundigengroepen die krachtens het EU-recht zijn opgericht. (75 bis) Om de overstap tussen cloudcomputingdiensten te vergemakkelijken, moeten alle betrokkenen, met inbegrip van aanbieders van zowel oorspronkelijke als nieuwe dataverwerkingsdiensten, te goeder trouw samenwerken teneinde een doeltreffend overstapproces en de veilige en tijdige overdracht van noodzakelijke gegevens in een algemeen gebruikt en machineleesbaar formaat en door middel van een open standaardinterface voor de overdraagbaarheid van data mogelijk te maken, en onderbrekingen van de dienstverlening te voorkomen. (75 ter) Dataverwerkingsdiensten die betrekking hebben op diensten die ingrijpend zijn gewijzigd om beter te voldoen aan de behoeften van een specifieke klant (op maat gemaakt), of dataverwerkingsdiensten die bij wijze van proef werken of alleen een test- en evaluatiedienst voor zakelijke producten leveren, moeten worden vrijgesteld van enkele van de verplichtingen die van toepassing zijn op het overstappen naar een andere dataverwerkingsdienst. (75 quater) Onverminderd hun recht om gerechtelijke procedures aan te spannen, moeten klanten toegang hebben tot erkende geschillenbeslechtingsorganen om geschillen met betrekking tot het overstappen naar een andere aanbieder van dataverwerkingsdiensten te kunnen beslechten. (76) Open interoperabiliteits- en overdraagbaarheidsspecificaties en -normen die zijn ontwikkeld overeenkomstig de punten 3 en 4 van bijlage II bij Verordening (EU) nr. 1025/2012 van het Europees Parlement en de Raad (25) op het gebied van interoperabiliteit en overdraagbaarheid, maken een ▌cloudomgeving met diverse verkopers mogelijk, wat een belangrijke vereiste is voor open innovatie in de Europese data-economie. Aangezien niet is gebleken dat marktgestuurde processen leiden tot het vaststellen van technische specificaties of normen die doeltreffende cloudinteroperabiliteit en -overdraagbaarheid op het PaaS-niveau ▌en SaaS ▌bevorderen, moet de Commissie , voor zover technisch haalbaar, op basis van deze verordening en in overeenstemming met Verordening (EU) nr. 1025/2012 Europese normalisatie-instellingen kunnen verzoeken dergelijke normen te ontwikkelen, voor gelijkwaardige diensten waarvoor dergelijke normen nog niet bestaan. Daarnaast zal de Commissie de marktpartijen aanmoedigen relevante open interoperabiliteits- en overdraagbaarheidsspecificaties te ontwikkelen. Na raadpleging van belanghebbenden en rekening houdend met relevante internationale en Europese normen en initiatieven op het gebied van zelfregulering kan de Commissie door middel van gedelegeerde handelingen het gebruik van Europese normen voor interoperabiliteit en overdraagbaarheid of open interoperabiliteits- en overdraagbaarheidsspecificaties voor specifieke gelijkwaardige diensten voorschrijven, door middel van een verwijzing in een centraal register voor EU-normen voor de interoperabiliteit van dataverwerkingsdiensten. Aanbieders van dataverwerkingsdiensten moeten zorgen voor compatibiliteit met die normen voor interoperabiliteits- en overdraagbaarheidsspecificaties, rekening houdend met de aard, beveiliging en integriteit van de data die zij hosten. Er wordt alleen naar Europese normen voor de interoperabiliteit en overdraagbaarheid van dataverwerkingsdiensten en open interoperabiliteitsspecificaties verwezen indien deze in overeenstemming zijn met de in deze verordening gespecificeerde criteria, die dezelfde betekenis hebben als de eisen in de punten 3 en 4 van bijlage II bij Verordening (EU) nr. 1025/2012 en de interoperabiliteitsfacetten zoals gedefinieerd in ISO/IEC 19941:2017. (77) Derde landen mogen wetten, voorschriften en andere rechtshandelingen vaststellen die gericht zijn op het rechtstreeks overdragen van of het verlenen van toegang door de overheid tot niet-persoonsgebonden data die zich buiten hun grenzen, waaronder in de EU, bevinden. Rechterlijke uitspraken of besluiten van andere juridische of administratieve instanties, waaronder van rechtshandhavingsinstanties van derde landen die vereisen dat niet-persoonsgebonden data worden overgedragen of dat er toegang tot die gegevens wordt verschaft, moeten afdwingbaar zijn indien zij gebaseerd zijn op een internationale overeenkomst, zoals een verdrag inzake wederzijdse rechtshulp, tussen het verzoekende derde land en de EU of een lidstaat. In andere gevallen kunnen zich situaties voordoen waarin een verzoek om overdracht van of het verlenen van toegang tot niet-persoonsgebonden data op grond van het recht van een derde land in strijd is met een verplichting om die data te beschermen op grond van het EU-recht of het nationale recht, met name wat betreft de bescherming van de grondrechten van het individu, zoals het recht op veiligheid en het recht op een doeltreffende voorziening in rechte, of de fundamentele belangen van een lidstaat in verband met nationale veiligheid of defensie, alsmede de bescherming van commercieel gevoelige data, inclusief de bescherming van bedrijfsgeheimen, en de bescherming van intellectuele-eigendomsrechten, waaronder zijn contractuele verbintenissen inzake vertrouwelijkheid in overeenstemming met dat recht. Bestaan er geen internationale overeenkomsten die dergelijke kwesties regelen, dan mag overdracht of toegang worden toegestaan indien gecontroleerd is dat het systeem van het derde land voorschrijft dat de redenen voor en de evenredigheid van het besluit worden toegelicht, dat het vonnis of het besluit van de rechtbank een specifiek karakter heeft, en dat het met redenen omklede bezwaar van de geadresseerde wordt getoetst door een bevoegde rechtbank in het derde land die gemachtigd is om rekening te houden met de relevante juridische belangen van de dataverstrekker. Indien mogelijk op grond van de voorwaarden van het verzoek om toegang tot data van de autoriteit van het derde land, moet de aanbieder van dataverwerkingsdiensten de consument wiens data worden opgevraagd hierover kunnen informeren om na te gaan of er sprake is van een mogelijk conflict van een dergelijke toegang met EU- of nationale voorschriften, zoals die inzake de bescherming van commercieel gevoelige data, waaronder de bescherming van bedrijfsgeheimen en intellectuele-eigendomsrechten en de contractuele verbintenissen inzake vertrouwelijkheid. (78) Om het vertrouwen in de data te vergroten, is het belangrijk dat de waarborgen met betrekking tot de EU-burgers, de overheidssector en het bedrijfsleven zo veel mogelijk worden toegepast om de controle over hun data te waarborgen. Daarnaast moeten het EU-recht, de EU-waarden en de EU-normen in acht worden genomen op het gebied van (maar niet beperkt tot) veiligheid, gegevensbescherming en privacy, en consumentenbescherming. Om onrechtmatige toegang tot niet-persoonsgebonden data te voorkomen, moeten aanbieders van dataverwerkingsdiensten die onder dit instrument vallen, zoals cloud- en edgediensten, alle redelijke maatregelen nemen om de toegang tot de systemen waar niet-persoonsgebonden data worden opgeslagen te voorkomen, onder meer, in voorkomend geval, door middel van versleuteling van data, frequente audits, de geverifieerde naleving van relevante certificeringsregelingen voor veiligheidsgaranties en de wijziging van het bedrijfsbeleid. (79) Normalisatie , semantische en syntactische interoperabiliteit moeten een sleutelrol spelen bij het bieden van technische oplossingen om interoperabiliteit en overdraagbaarheid mogelijk te maken . Om de conformiteit met de interoperabiliteitseisen binnen de gemeenschappelijke Europese gegevensruimten te vergemakkelijken moeten doel- of sectorspecifieke of sectoroverschrijdende interoperabele kaders worden ontwikkeld van gemeenschappelijke normen en praktijken op het gebied van gegevensdeling of gezamenlijke gegevensverwerking met het oog op onder meer de ontwikkeling van nieuwe producten en diensten, wetenschappelijk onderzoek of initiatieven van het maatschappelijk middenveld. Bij deze verordening worden bepaalde essentiële vereisten inzake interoperabiliteit vastgesteld. Deelnemers aan de dataruimten, d.w.z. entiteiten die zich bezighouden met het delen van data binnen de gemeenschappelijke Europese dataruimten of die dit faciliteren, waaronder datahouders, moeten aan deze vereisten voldoen. Naleving van deze voorschriften kan plaatsvinden door te voldoen aan de in deze verordening vastgestelde vereisten of door aanpassing aan reeds bestaande normen op basis van een vermoeden van conformiteit. Om de conformiteit met de interoperabiliteitseisen te vergemakkelijken, moet worden voorzien in een vermoeden van conformiteit voor interoperabiliteitsoplossingen die voldoen aan geharmoniseerde normen of delen daarvan, overeenkomstig Verordening (EU) nr. 1025/2012 ▌. De normen moeten worden ontwikkeld op een open, technologieneutrale en inclusieve manier, overeenkomstig hoofdstuk II van Verordening (EU) nr. 1025/2012. Rekening houdend, in voorkomend geval, met de door het Europees Comité voor gegevensinnovatie overeenkomstig artikel 30, punt f), van Verordening (EU) 2022/868 uitgebrachte adviezen moet de Commissie gemeenschappelijke specificaties vaststellen op gebieden waar geen geharmoniseerde normen bestaan of waar deze ontoereikend zijn voor betere interoperabiliteit van de gemeenschappelijke Europese dataruimten, applicatieprogramma-interfaces, overstappen naar andere clouddiensten en slimme contracten. Daarnaast kunnen er nog gemeenschappelijke specificaties in de verschillende sectoren worden vastgesteld, overeenkomstig de sectorale wetgeving van de EU of de lidstaten, op basis van de specifieke behoeften van die sectoren. Herbruikbare datastructuren en -modellen (in de vorm van kernvocabularia), ontologieën, toepassingsprofielen van metadata, referentiedata in de vorm van kernvocabulaire, taxonomieën, codelijsten, autoriteitstabellen en thesauri kunnen ook deel uitmaken van de technische specificaties voor semantische interoperabiliteit. Daarnaast moet de Commissie , na raadpleging van de belanghebbenden en rekening houdend met relevante internationale en Europese normen en initiatieven op het gebied van zelfregulering en, in voorkomend geval, de door het Europees Comité voor gegevensinnovatie overeenkomstig artikel 30, punt f), van Verordening (EU) 2022/868 uitgebrachte adviezen, in staat worden gesteld gemeenschappelijke specificaties te bepalen op gebieden waarvoor geen geharmoniseerde standaardnormen bestaan en opdracht te geven tot het ontwikkelen van geharmoniseerde normen voor de overdraagbaarheid en interoperabiliteit van dataverwerkingsdiensten. Het Europees Comité voor gegevensinnovatie moet voortbouwen op bestaande Europese en mondiale initiatieven voor sectoroverschrijdende interoperabiliteit van data. Het Europees Comité voor gegevensinnovatie moet hiervoor met name het potentieel onderzoeken van het kader voor de digitale identiteit van objecten als vastgesteld in Verordening (EU) 910/2014 en van systemen voor de identificatie van juridische entiteiten, zoals dat van GLEIF. (79 bis) Om de coördinatie bij de handhaving van deze verordening verder te versterken moet het Europees Comité voor gegevensinnovatie de wederzijdse uitwisseling van informatie tussen de bevoegde autoriteiten bevorderen en de Commissie adviseren en bijstaan bij alle onder deze verordening vallende aangelegenheden die binnen het toepassingsgebied van artikel 30 van Verordening (EU) 2022/868 vallen. Een subgroep voor de betrokkenheid van belanghebbenden, zoals bedoeld in artikel 29, lid 2, punt c), van die verordening, moet continu aan het overleg deelnemen. (80) Om de interoperabiliteit van slimme contracten in toepassingen voor data-uitwisseling te bevorderen, kan het nodig zijn essentiële eisen vast te stellen voor slimme contracten voor professionals die slimme contracten voor anderen sluiten of dergelijke slimme contracten integreren in toepassingen die de uitvoering van overeenkomsten voor het delen van data ondersteunen. ▌Slimme contracten moeten bijvoorbeeld garanderen dat aan de voorwaarden voor het delen van data wordt voldaan. Er moeten specifieke opleidingsprogramma’s over slimme contracten voor bedrijven, met name kmo’s, worden verschaft . (81) Met het oog op een efficiënte uitvoering van deze verordening moeten de lidstaten hiervoor een of meer bevoegde autoriteiten aanwijzen en aan deze autoriteiten toereikende middelen toewijzen . Indien een lidstaat meer dan één bevoegde autoriteit aanwijst, moet hij ook een coördinerende bevoegde autoriteit aanwijzen. De bevoegde autoriteiten moeten doeltreffend en tijdig met elkaar samenwerken , overeenkomstig de beginselen van behoorlijk bestuur en wederzijdse bijstand, om de doeltreffende uitvoering en handhaving van deze verordening te waarborgen . De autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor het toezicht op de naleving van gegevensbescherming en de bevoegde autoriteiten die krachtens sectorale wetgeving zijn aangewezen, moeten verantwoordelijk zijn voor de toepassing van deze verordening op hun bevoegdheidsgebieden. De bevoegde autoriteiten werken op verzoek van de autoriteiten met elkaar samen in het Europees Comité voor gegevensbescherming en het Europees Comité voor gegevensinnovatie. (81 bis) Om de coördinatie bij de handhaving van deze verordening verder te versterken moet het Europees Comité voor gegevensinnovatie de wederzijdse uitwisseling van informatie tussen de bevoegde autoriteiten bevorderen en de Commissie adviseren en bijstaan bij alle onder deze verordening vallende aangelegenheden, met de nadruk op kwesties die overeenkomstig artikel 30 van Verordening (EU) 2022/868 onder de bevoegdheden van het Comité vallen. (82) Om hun rechten uit hoofde van deze verordening te doen gelden, moeten natuurlijke en rechtspersonen het recht hebben verhaal te halen voor inbreuken op hun rechten uit hoofde van deze verordening door een klacht in te dienen bij de datacoördinator, bij andere relevante bevoegde autoriteiten en voor de rechter . Die autoriteiten moeten worden verplicht samen te werken om ervoor te zorgen dat de klacht naar behoren wordt behandeld en snel en effectief wordt opgelost. Om gebruik te maken van het samenwerkingsnetwerkmechanisme voor consumentenbescherming en om representatieve vorderingen mogelijk te maken, wijzigt deze verordening de bijlagen bij Verordening (EU) 2017/2394 van het Europees Parlement en de Raad (26) en Richtlijn (EU) 2020/1828 van het Europees Parlement en de Raad (27) . (83) De bevoegde autoriteiten van de lidstaten moeten ervoor zorgen dat inbreuken op de in deze verordening vastgestelde verplichtingen worden bestraft met sancties. Daarbij moeten zij rekening houden met de aard, de ernst, de frequentie en de duur van de inbreuk, het algemeen belang, de omvang en de aard van de verrichte activiteiten, alsmede de economische draagkracht van de inbreukpleger. Zij moeten er rekening mee houden of de inbreukpleger systematisch of herhaaldelijk zijn of haar verplichtingen uit hoofde van deze verordening niet nakomt. Om ondernemingen te helpen contracten op te stellen en daarover te onderhandelen, moet de Commissie niet-verplichte modelcontractvoorwaarden voor data-uitwisselingsovereenkomsten tussen ondernemingen ontwikkelen en aanbevelen, indien nodig rekening houdend met de voorwaarden in specifieke sectoren en de bestaande praktijken met vrijwillige mechanismen voor data-uitwisseling. Deze modelcontractvoorwaarden moeten in de eerste plaats een praktisch instrument zijn om met name kleinere ondernemingen te helpen een contract te sluiten. Wanneer deze modelcontractvoorwaarden op grote schaal en integraal worden gebruikt, moeten zij ook het gunstige effect hebben dat zij van invloed zijn op de opzet van contracten inzake de toegang tot en het gebruik van data en derhalve in bredere zin leiden tot eerlijkere contractuele betrekkingen bij de toegang tot en het delen van data. (84) Om het risico weg te nemen dat houders van databanken die data bevatten die zijn verkregen of gegenereerd door middel van fysieke componenten, zoals sensoren, van een verbonden product en een gerelateerde dienst, met name door machines gegenereerde data, aanspraak maken op het recht sui generis uit hoofde van artikel 7 van Richtlijn 96/9/EG , wordt in deze verordening verduidelijkt dat het recht sui generis niet van toepassing is op dergelijke databanken aangezien niet aan de vereisten voor bescherming van een substantiële investering bij de verkrijging, de controle of de presentatie van de data zoals bepaald in artikel 7, lid 1, van Richtlijn 96/9/EG zou zijn voldaan. Dit doet geen afbreuk aan de mogelijke toepassing van het recht sui generis uit hoofde van artikel 7 van Richtlijn 96/9/EG op databanken die data bevatten die buiten het toepassingsgebied van deze verordening vallen op voorwaarde dat aan de vereisten voor bescherming overeenkomstig artikel 7, lid 1, van die richtlijn is voldaan. (85) Teneinde rekening te houden met de technische aspecten van dataverwerkingsdiensten, moet aan de Commissie de bevoegdheid worden overgedragen om overeenkomstig artikel 290 VWEU handelingen vast te stellen om deze verordening aan te vullen met het oog op de invoering van een monitoringmechanisme voor overstapkosten die door aanbieders van dataverwerkingsdiensten op de markt wordt opgelegd, tot nadere bepaling van de essentiële eisen inzake interoperabiliteit voor deelnemers aan dataruimten die data of datadiensten aanbieden aan andere deelnemers, en aanbieders van dataverwerkingsdiensten en tot publicatie van de referentie van open interoperabiliteitsspecificaties en Europese normen voor de interoperabiliteit van dataverwerkingsdiensten. Het is van bijzonder belang dat de Commissie bij haar voorbereidende werkzaamheden tot passende raadplegingen overgaat, onder meer op deskundigenniveau, en dat die raadplegingen geschieden in overeenstemming met de beginselen van het Interinstitutioneel Akkoord over beter wetgeven van 13 april 2016 (28) . Met name om te zorgen voor gelijke deelname aan de voorbereiding van gedelegeerde handelingen ontvangen het Europees Parlement en de Raad alle documenten op hetzelfde tijdstip als de deskundigen van de lidstaten, en hebben hun deskundigen systematisch toegang tot de vergaderingen van de deskundigengroepen van de Commissie die zich bezighouden met de voorbereiding van de gedelegeerde handelingen. (86) Om eenvormige voorwaarden voor de uitvoering van deze verordening te waarborgen, moeten aan de Commissie uitvoeringsbevoegdheden worden toegekend om deze verordening aan te vullen, zodat zij gemeenschappelijke specificaties kan vaststellen met het oog op de interoperabiliteit van gemeenschappelijke Europese dataruimten en datadeling, het overstappen tussen dataverwerkingsdiensten, de interoperabiliteit van slimme contracten en technische middelen, zoals applicatieprogramma-interfaces, teneinde de transmissie van data tussen partijen mogelijk te maken, ook continu of realtime en voor kernvocabularia van semantische interoperabiliteit, en zodat zij gemeenschappelijke specificaties voor slimme contracten kan vaststellen. Die bevoegdheden moeten worden uitgeoefend overeenkomstig Verordening (EU) nr. 182/2011 van het Europees Parlement en de Raad (29) . (87) Deze verordening mag geen afbreuk doen aan specifieke bepalingen van EU-handelingen op het gebied van data-uitwisseling tussen bedrijven, tussen bedrijven en consumenten en tussen bedrijven en overheidsinstanties die vóór de datum van vaststelling van deze verordening zijn vastgesteld. Met het oog op de samenhang en de soepele werking van de interne markt moet de Commissie, in voorkomend geval, het verband tussen deze verordening en de handelingen tot regeling van het delen van data die zijn vastgesteld vóór de datum van vaststelling van deze verordening evalueren, om na te gaan of die specifieke bepalingen in overeenstemming moeten worden gebracht met deze verordening. Deze verordening mag geen afbreuk doen aan regels die gericht zijn op specifieke behoeften van afzonderlijke sectoren of gebieden van algemeen belang. Dergelijke regels kunnen aanvullende vereisten omvatten met betrekking tot technische aspecten van de toegang tot data, zoals interfaces voor de toegang tot data, of de wijze waarop toegang tot data kan worden verleend, bijvoorbeeld rechtstreeks vanuit het product of via databemiddelingsdiensten. Dergelijke regels kunnen ook beperkingen omvatten van de rechten van datahouders om toegang te krijgen tot of gebruik te maken van gebruikersdata, of andere aspecten dan de toegang tot en het gebruik van data, zoals governance-aspecten. Deze verordening mag evenmin afbreuk doen aan specifiekere regels in het kader van de ontwikkeling van gemeenschappelijke Europese dataruimten. (88) Deze verordening doet geen afbreuk aan de toepassing van de mededingingsregels, met name niet aan de artikelen 101 en 102 van het Verdrag. De maatregelen van deze verordening mogen niet worden gebruikt om de mededinging te beperken op een wijze die strijdig is met het Verdrag. (89) Om de economische actoren in staat te stellen zich aan te passen aan de nieuwe regels van deze verordening en de noodzakelijke technische maatregelen te treffen , moeten zij 18 maanden na de inwerkingtreding van de verordening van toepassing worden. Alleen wanneer de datahouder en de fabrikant dezelfde entiteit zijn, moeten de verplichtingen in verband met de verlening van gerelateerde diensten voor de verbonden producten die in de laatste vijf jaar na de inwerkingtreding van deze verordening reeds in de handel zijn gebracht, van toepassing zijn met terugwerkende kracht. Aan deze verplichtingen hoeft alleen te worden voldaan wanneer de aanbieder van gerelateerde diensten mechanismen op afstand kan invoeren om de naleving van de vereisten uit hoofde van artikel 1 te waarborgen, en alleen wanneer de uitrol van dergelijke mechanismen geen onevenredige last voor de fabrikant zou vormen. (90) Overeenkomstig artikel 42 van Verordening (EU) 2018/1725 zijn de Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming en het Europees Comité voor gegevensbescherming geraadpleegd, en op [XX XX 2022] hebben zij hun gezamenlijke advies uitgebracht, HEBBEN DE VOLGENDE VERORDENING VASTGESTELD: HOOFDSTUK 1 ALGEMENE BEPALINGEN Artikel 1 Onderwerp en toepassingsgebied 1. Bij deze verordening worden geharmoniseerde regels vastgesteld voor : a) het ontwerp van verbonden producten om toegang te bieden tot data die gegenereerd zijn door een verbonden product of tijdens de verlening van gerelateerde diensten aan de gebruiker van dat product; b) het beschikbaar stellen door datahouders van data waartoe zij toegang hebben gekregen van een verbonden product of die zijn gegenereerd tijdens de verlening van een gerelateerde dienst, aan betrokkenen, gebruikers of data-ontvangers, op verzoek van de gebruiker of de betrokkene; c) eerlijke contractuele voorwaarden voor overeenkomsten inzake het delen van data; d) het beschikbaar stellen van data aan overheidsinstanties of EU-instellingen, -agentschappen of -organen, indien er een uitzonderlijke noodzaak bestaat uit hoofde van het algemeen belang; e) het vergemakkelijken van het overstappen tussen dataverwerkingsdiensten; f) het invoeren van waarborgen tegen onrechtmatige internationale overheidstoegang tot niet-persoonsgebonden data; en g) het voorzien in de ontwikkeling van interoperabiliteitsnormen en gemeenschappelijke specificaties voor over te dragen en te gebruiken data. 1 bis. Deze verordening heeft betrekking op persoonsgegevens en niet-persoonsgebonden data, met inbegrip van de volgende soorten data of in de volgende contexten: a) hoofdstuk II is van toepassing op toegankelijke gegevens die zijn verkregen, verzameld of anderszins gegenereerd door verbonden producten of die zijn gegenereerd tijdens de verlening van gerelateerde diensten; b) hoofdstuk III is van toepassing op alle data van de particuliere sector waarvoor wettelijke verplichtingen inzake het delen van data gelden; c) hoofdstuk IV is van toepassing op alle data van de particuliere sector die worden opgevraagd en gebruikt op basis van contractuele overeenkomsten tussen bedrijven; d) hoofdstuk V is van toepassing op alle niet-persoonsgebonden data van de particuliere sector; e) hoofdstuk VI is van toepassing op alle data en diensten die door dataverwerkingsdiensten worden verwerkt; f) hoofdstuk VII is van toepassing op alle niet-persoonsgebonden data die in de Unie in handen zijn van aanbieders van dataverwerkingsdiensten. 2. Deze verordening is van toepassing op: a) fabrikanten van verbonden producten en aanbieders van gerelateerde diensten die in de EU in de handel worden gebracht , ongeacht hun plaats van vestiging, en de gebruikers van dergelijke verbonden producten of gerelateerde diensten , of, in het geval van persoonsgegevens, geïdentificeerde of identificeerbare natuurlijke personen op wie de door het gebruik verkregen, verzamelde of gegenereerde gegevens betrekking hebben ; b) gebruikers van verbonden producten of gerelateerde diensten in de EU en datahouders , ongeacht hun plaats van vestiging, die data ter beschikking stellen van data-ontvangers in de EU of, in het geval van persoonsgegevens, geïdentificeerde of identificeerbare natuurlijke personen op wie de door het gebruik verkregen, verzamelde of gegenereerde gegevens betrekking hebben ; c) data-ontvangers in de EU aan wie data ter beschikking worden gesteld; d) overheidsinstanties van een lidstaat en EU-instellingen, -agentschappen of -organen die datahouders verzoeken om data beschikbaar te stellen wanneer er een uitzonderlijke noodzaak bestaat om die data te gebruiken voor de uitvoering van een specifieke taak in het algemeen belang en de datahouders die deze data in antwoord op een dergelijk verzoek verstrekken; e) aanbieders van dataverwerkingsdiensten , ongeacht hun plaats van vestiging, die dergelijke diensten aan klanten in de EU aanbieden. 3. Het EU-recht inzake de bescherming van persoonsgegevens, de persoonlijke levenssfeer en de vertrouwelijkheid van communicatie en de integriteit van eindapparatuur is van toepassing op alle persoonsgegevens die worden verwerkt in verband met de in deze verordening vastgestelde rechten en verplichtingen. Voor het verkrijgen, verzamelen of genereren van persoonsgegevens door het gebruik van een product of gerelateerde dienst is een rechtsgrondslag vereist overeenkomstig de toepasselijke wetgeving inzake gegevensbescherming. Deze verordening vormt geen rechtsgrondslag voor de verwerking van persoonsgegevens. Deze verordening doet geen afbreuk aan het EU-recht betreffende de bescherming van persoonsgegevens en de persoonlijke levenssfeer , met name Verordening (EU) 2016/679 , Verordening (EU) 2018/1725 en Richtlijn 2002/58/EG, met inbegrip van de regels betreffende de bevoegdheden van toezichthoudende autoriteiten. In geval van strijdigheid tussen deze verordening en het EU-recht inzake de bescherming van persoonsgegevens of de persoonlijke levenssfeer of het overeenkomstig dat EU-recht vastgestelde nationale recht, prevaleert het toepasselijke EU-recht of nationale recht inzake de bescherming van persoonsgegevens of de persoonlijke levenssfeer. Wat de in hoofdstuk II van deze verordening vastgestelde rechten betreft, en wanneer gebruikers betrokkenen zijn van persoonsgegevens waarop de rechten en verplichtingen uit hoofde van dat hoofdstuk van toepassing zijn, vormen de bepalingen van deze verordening een aanvulling op en een precisering van het recht op overdraagbaarheid van data uit hoofde van artikel 20 van Verordening (EU) 2016/679. Geen enkele bepaling van deze verordening wordt zodanig toegepast of uitgelegd dat het recht op bescherming van persoonsgegevens of het recht op privacy en vertrouwelijkheid van communicatie wordt beperkt. 4. Deze verordening doet geen afbreuk aan rechtshandelingen van de EU en haar lidstaten die voorzien in het delen van, de toegang tot en het gebruik van data met het oog op het voorkomen, onderzoeken, opsporen en vervolgen van strafbare feiten of administratieve overtredingen, of de tenuitvoerlegging van strafrechtelijke of administratieve sancties , met inbegrip van Verordening (EU) 2021/784 van het Europees Parlement en de Raad (30) en de [voorstellen inzake elektronisch bewijsmateriaal [ COM (2018) 225 en 226] zodra deze zijn vastgesteld, en internationale samenwerking op dit gebied. Deze verordening doet geen afbreuk aan het verzamelen, delen, raadplegen en gebruiken van data uit hoofde van Richtlijn (EU) 2015/849 van het Europees Parlement en de Raad tot voorkoming van het gebruik van het financiële stelsel voor het witwassen van geld en de financiering van terrorisme en Verordening (EU) 2015/847 van het Europees Parlement en de Raad betreffende bij geldovermakingen te voegen informatie. Deze verordening doet geen afbreuk aan de bevoegdheden van de lidstaten met betrekking tot activiteiten op het gebied van openbare veiligheid, defensie, nationale veiligheid, douane- en belastingadministratie , de volksgezondheid en de veiligheid van de burgers overeenkomstig het EU-recht. Deze verordening is niet van toepassing op gegevens die worden verzameld of gegenereerd in het kader van defensiegerelateerde activiteiten, door defensieproducten of -diensten of door producten of diensten die worden ingezet en gebruikt voor defensiedoeleinden. 4 bis. Deze verordening vormt een aanvulling op en doet geen afbreuk aan het EU-recht dat erop gericht is de belangen van consumenten te behartigen en een hoog niveau van consumentenbescherming te waarborgen, teneinde hun gezondheid, veiligheid en economische belangen te beschermen, waaronder Richtlijn 2005/29/EG, Richtlijn 2011/83/EU en Richtlijn 93/13/EEG. 4 ter. Datahouders zijn niet gehouden toegang te bieden tot data van natuurlijke of rechtspersonen, entiteiten of instanties buiten de EU, tenzij de gebruiker hierom verzoekt of anders bepaald is in het EU-recht of de nationale wet tot uitvoering van het EU-recht. 4 quater. De in de verordening vastgestelde verplichtingen vormen geen beletsel voor de vrijwillige rechtmatige wederzijdse uitwisseling van niet-persoonsgebonden gegevens tussen gebruikers, datahouders en data-ontvangers die in contracten is overeengekomen. Artikel 2 Definities Voor de toepassing van deze verordening wordt verstaan onder: 1) “data”: elke digitale weergave van handelingen, feiten of informatie en elke compilatie van dergelijke handelingen, feiten of informatie, ook in de vorm van geluidsopnames of visuele of audiovisuele opnames; inhoud of data die door het verbonden product worden verkregen, gegenereerd of verzameld, of die namens anderen aan dat product worden doorgegeven ten behoeve van opslag of verwerking, vallen niet onder deze verordening; 1 bis) “persoonsgegevens”: persoonsgegevens als gedefinieerd in artikel 4, punt 1), van Verordening (EU) 2016/679; 1 ter) “niet-persoonsgebonden data”: andere data dan persoonsgegevens; 1 quater) “toestemming”: toestemming als gedefinieerd in artikel 4, punt 11), van Verordening (EU) 2016/679; 1 quinquies) “betrokkene”: betrokkene als gedefinieerd in artikel 4, punt 1, van Verordening (EU) 2016/679; 1 sexies) “datagebruiker”: een natuurlijke persoon of rechtspersoon die rechtmatige toegang heeft tot bepaalde persoonsgegevens of niet-persoonsgebonden data en gemachtigd is die gegevens voor commerciële of niet-commerciële doeleinden te gebruiken; 2) “ verbonden product”: een ▌goed ▌dat toegankelijke data over het gebruik of de omgeving ervan verkrijgt, genereert of verzamelt, en dat data kan doorgeven via een ▌elektronische-communicatiedienst , een fysieke verbinding of toegang op het apparaat, en waarvan de hoofdfunctie niet het opslaan , verwerken of doorgeven van data namens anderen is; 3) “gerelateerde dienst”: een digitale dienst, met inbegrip van software, maar met uitzondering van elektronische-communicatiediensten, die zodanig met een product ▌verbonden is dat de afwezigheid ervan het product zou beletten een of meer van zijn functies uit te voeren , en waarbij de aanbieder of de dienst toegang krijgt tot data vanuit het verbonden product ; 4) “virtuele assistent”: software die opdrachten, taken of vragen kan verwerken, onder meer op basis van audio, schriftelijke input, gebaren of bewegingen, en die op basis van die opdrachten, taken of vragen toegang biedt tot andere diensten ▌of controle uitoefent op de functies van producten ; 4 bis) “consument”: elke natuurlijke persoon die handelt voor doeleinden die geen verband houden met zijn handels-, bedrijfs-, ambachts- of beroepsactiviteit; 5) “gebruiker”: een natuurlijke of rechtspersoon die een verbonden product in eigendom heeft of een gerelateerde dienst ontvangt of aan wie de eigenaar van het verbonden product op basis van een huur- of leaseovereenkomst tijdelijke rechten om een verbonden product te gebruiken of gerelateerde diensten te ontvangen, heeft overgedragen, en, indien het product of de gerelateerde dienst betrekking heeft op de verwerking van persoonsgegevens, de betrokkene ; 6) “datahouder”: een rechtspersoon of natuurlijke persoon die toegang heeft verkregen tot gegevens vanuit het verbonden product of gegevens heeft gegenereerd tijdens de verlening van een gerelateerde dienst en die het contractueel overeengekomen recht heeft om dergelijke gegevens te gebruiken, en die overeenkomstig deze verordening, het toepasselijke EU-recht of de nationale wetgeving tot uitvoering van het EU-recht verplicht is om bepaalde data beschikbaar te stellen aan de gebruiker of een ontvanger van data ; 7) “ontvanger van data”: een rechtspersoon of natuurlijke persoon die ▌niet de gebruiker van een verbonden product of gerelateerde dienst is en aan wie door een datahouder data beschikbaar worden gesteld waartoe toegang is verkregen van een verbonden product of die zijn gegenereerd tijdens de verlening van een gerelateerde dienst, op uitdrukkelijk verzoek van de gebruiker ▌of in overeenstemming met een wettelijke verplichting uit hoofde van EU-recht of nationale wetgeving tot omzetting van het EU-recht; 8) “bedrijf” (of “onderneming”): iedere natuurlijke persoon of rechtspersoon die handelt volgens onder deze verordening vallende overeenkomsten en praktijken, voor doeleinden die gerelateerd zijn aan diens handels-, bedrijfs-, ambachts- of beroepsactiviteit; 9) “overheidsinstantie”: nationale, regionale en lokale autoriteiten van de lidstaten, publiekrechtelijke instellingen van de lidstaten of samenwerkingsverbanden bestaande uit één of meer van deze autoriteiten of één of meer van deze instellingen; 10) “algemene noodsituatie”: een in de tijd beperkte uitzonderlijke situatie , zoals noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid, noodsituaties die voortvloeien uit natuurrampen en door de mens veroorzaakte grote rampen, met inbegrip van grote cyberveiligheidsincidenten, die negatieve gevolgen heeft voor de EU-bevolking, een lidstaat of een deel daarvan, met een risico op ernstige en blijvende gevolgen voor de levensomstandigheden of de economische stabiliteit, de financiële stabiliteit of een aanzienlijke en onmiddellijke verslechtering van de economische activa in de EU of in de betrokken lidstaat of lidstaten , en die wordt vastgesteld en officieel wordt afgekondigd overeenkomstig de desbetreffende procedures in het EU-recht of de nationale wetgeving ; 10 bis) “officiële statistieken”: Europese statistieken als bedoeld in Verordening (EG) nr. 223/2009 (31) ; 11) “verwerking”: een bewerking of een geheel van bewerkingen die al dan niet op geautomatiseerde wijze op data of datasets in elektronische vorm worden uitgevoerd, zoals het verzamelen, vastleggen, ordenen, structureren, opslaan, bijwerken of wijzigen, opvragen, raadplegen, gebruiken, bekendmaken door middel van doorgeven, verspreiden of anderszins ter beschikking stellen, op een lijn brengen of combineren, afschermen, wissen of vernietigen van data; 12) “dataverwerkingsdienst”: een andere digitale dienst dan een online-inhoudsdienst als gedefinieerd in artikel 2, lid 5, van Verordening (EU) 2017/1128, die aan een klant wordt aangeboden en die administratie op aanvraag en brede toegang op afstand tot een schaalbare en elastische pool van gedeelde computercapaciteit van gecentraliseerde, gedistribueerde of sterk gedistribueerde aard mogelijk maakt; 13) “type dienst”: een reeks dataverwerkingsdiensten met dezelfde primaire doelstelling en hetzelfde basismodel voor dataverwerkingsdiensten; 14) “functionele gelijkwaardigheid”: het handhaven van een minimumniveau van functionaliteit in de omgeving van een nieuwe dataverwerkingsdienst na het overstapproces, in die mate dat de dienst van bestemming, als reactie op een inputactie van de gebruiker op kernelementen van de dienst, dezelfde output zal leveren met dezelfde prestaties en met hetzelfde niveau van veiligheid, operationele veerkracht en kwaliteit van de dienst als de oorspronkelijke dienst op het moment van beëindiging van het contract; 15) “open normen ”: technische specificaties die wat betreft prestaties gericht zijn op het bereiken van interoperabiliteit tussen dataverwerkingsdiensten en die worden vastgesteld door middel van een inclusief, op samenwerking en consensus gebaseerd en transparant proces waarvan wezenlijk betrokken en belanghebbende partijen niet kunnen worden uitgesloten ; ▌ 18) “gemeenschappelijke specificaties”: een document dat geen norm is en dat technische oplossingen bevat om te voldoen aan bepaalde voorschriften en verplichtingen zoals vastgesteld in deze verordening; 19) “interoperabiliteit”: het vermogen van twee of meer op data gebaseerde diensten, waaronder dataruimten of communicatienetwerken, -systemen, -producten, -toepassingen of -componenten om data te verwerken, uit te wisselen en te gebruiken teneinde op precieze, effectieve en consistente wijze hun functies te vervullen; 19 bis) “overdraagbaarheid”: het vermogen van een klant om ingevoerde of direct gegenereerde data die duidelijk aan deze klant kunnen worden toegewezen, te verplaatsen tussen zijn eigen systeem en clouddiensten, en tussen de clouddiensten van verschillende aanbieders van clouddiensten; 20) “geharmoniseerde norm”: geharmoniseerde norm zoals gedefinieerd in artikel 2, lid 1, punt c), van Verordening (EU) nr. 1025/2012 ; 20 bis) “gemeenschappelijke Europese dataruimten”: doel- of sectorspecifieke of sectoroverschrijdende interoperabele kaders van gemeenschappelijke normen en praktijken op het gebied van gegevensdeling of gezamenlijke gegevensverwerking met het oog op onder meer de ontwikkeling van nieuwe producten en diensten, wetenschappelijk onderzoek of initiatieven van het maatschappelijk middenveld; 20 ter) “metadata”: een gestructureerde beschrijving van de inhoud van het gebruik van gegevens die het zoeken naar en gebruiken van deze gegevens vergemakkelijkt; 20 quater) “databemiddelingsdienst”: databemiddelingsdienst als bedoeld in artikel 2, punt 8), van Verordening (EU) 2022/868; 20 quinquies) “data-altruïsme”: het vrijwillig delen van gegevens als gedefinieerd in artikel 2, punt 16), van Verordening (EU) 2022/868; 20 sexies) “bedrijfsgeheim”: informatie die voldoet aan alle vereisten van artikel 2, punt 1, van Richtlijn (EU) 2016/943; 20 septies) “houder van het bedrijfsgeheim”: houder van het bedrijfsgeheim als omschreven in artikel 2, punt 2, van Verordening (EU) 2016/943. HOOFDSTUK II DATA DELEN TUSSEN BEDRIJVEN EN CONSUMENTEN EN TUSSEN BEDRIJVEN ONDERLING Artikel 3 Verplichting om ▌data waartoe toegang is verkregen van een verbonden product of die gegenereerd zijn tijdens de verlening van gerelateerde diensten toegankelijk te maken voor de gebruiker 1. Verbonden producten worden zodanig ontworpen en vervaardigd dat de data die zij verzamelen, genereren of anderszins verkrijgen en die toegankelijk zijn voor datahouders of -ontvangers, standaard kosteloos zijn voor de gebruiker, en gemakkelijk, veilig en, waar relevant en technisch haalbaar , rechtstreeks toegankelijk zijn voor de gebruiker , in een alomvattend, gestructureerd, algemeen gebruikt en machineleesbaar formaat . Data zijn beschikbaar in de vorm waarin zij door het verbonden product zijn verzameld, verkregen of gegenereerd, met slechts de minimale aanpassingen die nodig zijn om ze voor een derde bruikbaar te maken, met inbegrip van de gerelateerde metadata die nodig zijn om de data te interpreteren en te gebruiken. Informatie die uit deze data wordt opgemaakt of afgeleid door middel van complexe, door eigendomsrechten beschermde algoritmen, met name wanneer de output van meerdere sensoren in het verbonden product worden gecombineerd, wordt niet beschouwd als informatie die onder de verplichting van een datahouder valt om data te delen met gebruikers of data-ontvangers, tenzij de gebruiker en de datahouder anders overeengekomen zijn. Wanneer die gebruiker een betrokkene is, bieden verbonden producten, waar dit technisch haalbaar is, mogelijkheden voor de rechtstreekse uitoefening van de rechten van de betrokkene. Verbonden producten worden zodanig ontworpen en vervaardigd dat betrokkenen, ongeacht hun juridisch eigendomsrecht ten aanzien van het verbonden product, de mogelijkheid wordt geboden de producten die onder het toepassingsgebied van deze verordening vallen te gebruiken op een manier die zo min mogelijk ten koste gaat van hun privacy. Aan de in de eerste alinea uiteengezette eisen wordt voldaan zonder de functionaliteit van het verbonden product en de gerelateerde diensten aan te tasten, en overeenkomstig de eisen inzake gegevensbeveiliging van het EU-recht 1 bis. Datahouders mogen dataverzoeken afwijzen als de data conform het EU-recht of nationale recht niet toegankelijk zijn. 2. Alvorens een contract te sluiten voor de aankoop ▌van een verbonden product , verstrekt de fabrikant, of, in voorkomend geval, de verkoper, minstens de volgende informatie aan de gebruiker, op een eenvoudige manier en in een duidelijke en begrijpelijke vorm▌: a) het soort data, het formaat, de bemonsteringsfrequentie, de opslagcapaciteit in het apparaat en de geraamde hoeveelheid toegankelijke data die het verbonden product kan verzamelen, genereren of anderszins verkrijgen ; b) of het verbonden product in staat is continu en in realtime data te genereren ; b bis) of de data zullen worden opgeslagen op het apparaat of op een server op afstand, met inbegrip van de periode van de opslag; c) de manier waarop de gebruiker kosteloos toegang kan krijgen tot die data en, in voorkomend geval, die data kan opvragen en de verwijdering ervan kan aanvragen ; c bis) de technische middelen om toegang te krijgen tot de data, zoals softwareontwikkelingspakketten of applicatieprogramma-interfaces, waarbij de gebruiksvoorwaarden en de kwaliteit van de dienstverlening voldoende worden beschreven om de ontwikkeling van die middelen voor toegang mogelijk te maken; c ter) of de datahouder houder is van bedrijfsgeheimen of andere intellectuele-eigendomsrechten die vervat zijn in de data waartoe waarschijnlijk toegang wordt verkregen vanuit het verbonden product of die waarschijnlijk worden gegenereerd tijdens de verlening van een gerelateerde dienst, en, indien dit niet het geval is, de identiteit van de houder van het bedrijfsgeheim, zoals diens handelsnaam en het geografische adres waarop hij gevestigd is. ▌ 2 bis. Gerelateerde diensten worden zodanig verleend dat data die tijdens de verlening ervan zijn gegenereerd en die de digitalisering van gebruikersacties of -evenementen vertegenwoordigen, kosteloos zijn voor de gebruiker, en standaard gemakkelijk, veilig en, waar relevant en technisch haalbaar, rechtstreeks toegankelijk zijn voor de gebruiker, in een gestructureerd, algemeen gebruikt en machineleesbaar formaat, samen met de relevante metadata die nodig zijn voor de interpretatie en het gebruik ervan. 2 ter. Alvorens de gebruiker een overeenkomst sluit met een aanbieder van gerelateerde diensten waarbij de aanbieder tijdens de verlening van deze diensten toegang krijgt tot data vanuit het verbonden product, overeenkomstig artikel 4, lid 6, van deze verordening, voorziet die overeenkomst in: a) de aard, het volume, de frequentie van verzameling en het formaat van de data waartoe de aanbieder van gerelateerde diensten toegang krijgt vanuit het verbonden product en, in voorkomend geval, de wijze waarop de gebruiker die data kan raadplegen of opvragen, alsook de periode gedurende welke deze worden opgeslagen; b) de aard en het geschatte volume van de data die tijdens de verlening van de gerelateerde diensten worden gegenereerd, alsmede de wijze waarop de gebruiker die data kan raadplegen of opvragen; c) gedetailleerde, betekenisvolle toestemmingsopties voor dataverwerking in de zin van artikel 4, punt 11, van Verordening (EU) 2016/679; d) of de dienstverlener die de gerelateerde dienst verleent, in zijn hoedanigheid van datahouder, voornemens is de data waartoe toegang is verkregen vanuit het verbonden product zelf te gebruiken of een of meer derden toe te staan die data te gebruiken voor doeleinden die met de gebruiker zijn overeengekomen; e) de handelsnaam van de aanbieder van de betrokken dienst, zijn identificatiecode voor juridische entiteiten, contactgegevens en het geografische adres waar hij gevestigd is; alsmede, in voorkomend geval, andere gegevensverwerkende partijen; f) in voorkomend geval, de communicatiemiddelen waarmee de gebruiker snel contact met de aanbieder kan opnemen en efficiënt met diens personeel kan communiceren; g) hoe de gebruiker kan verzoeken om de data te delen met een data-ontvanger en, in voorkomend geval, de toestemming voor het delen van data kan intrekken; h) of de datahouder houder is van bedrijfsgeheimen of andere intellectuele-eigendomsrechten die vervat zijn in de data waartoe waarschijnlijk toegang wordt verkregen vanuit het verbonden product of die waarschijnlijk worden gegenereerd tijdens de verlening van een gerelateerde dienst, en, indien dit niet het geval is, de identiteit van de houder van het bedrijfsgeheim, zoals diens handelsnaam en identificatiecode voor juridische entiteiten en het geografische adres waarop hij gevestigd is; i) hoe de gebruiker vergunningen kan beheren om het gebruik van data toe te staan, indien mogelijk met gedetailleerde toestemmingsopties, waaronder de optie om de toestemming de data van de gebruiker te gebruiken in te trekken voor een datahouder of de door een datahouder aangewezen derden, of om geografische adressen uit te sluiten; j) de duur van de overeenkomst tussen de gebruiker en de aanbieder van de gerelateerde dienst, alsmede de manier om deze overeenkomst voortijdig te beëindigen; alsmede de minimale termijn waarvoor de gerelateerde dienst gegarandeerd beveiligings- en functionaliteitsupdates ontvangt; k) het recht van de gebruiker om bij de in artikel 31 bedoelde datacoördinator een klacht in te dienen wegens schending van de bepalingen van dit hoofdstuk. Artikel 3 bis Datageletterdheid 1. Bij de uitvoering van deze verordening bevorderen de Unie en de lidstaten maatregelen en hulpmiddelen ter ontwikkeling van de datageletterdheid in alle sectoren, waarbij zij rekening houden met de verschillende behoeften van groepen gebruikers, consumenten en bedrijven, onder meer door middel van programma’s voor onderwijs en opleiding en voor scholing en omscholing, met waarborging van een passend gender- en leeftijdsevenwicht, teneinde een eerlijke datamaatschappij en -markt mogelijk te maken. Artikel 4 De rechten en verplichtingen van gebruikers en datahouders inzake de toegang tot , het gebruik van en het beschikbaar stellen van data waartoe toegang is verkregen via verbonden producten of die gegenereerd zijn tijdens de verlening van gerelateerde diensten ▌ 1. Wanneer de gebruiker geen rechtstreekse toegang heeft tot de data via het product, stellen datahouders de gebruiker onverwijld alle data ter beschikking waartoe zij toegang hebben verkregen via een verbonden product of die gegenereerd zijn tijdens de verlening van een gerelateerde dienst , op gemakkelijke en veilige wijze en in een alomvattend, gestructureerd, algemeen gebruikt en machineleesbaar formaat , kosteloos en, waar relevant en technisch haalbaar, continu en in realtime , inclusief de beschikbaarstelling van alle van deze data afgeleide persoonsgegevens aan een betrokkene overeenkomstig artikel 15 van Verordening (EU) 2016/679, vergezeld van de relevante metadata . Data worden verstrekt in de vorm waarin er toegang toe is verkregen vanuit het verbonden product of waarin zij zijn gegenereerd door de gerelateerde dienst, met slechts de minimale aanpassingen die nodig zijn om ze voor een derde bruikbaar te maken, met inbegrip van de gerelateerde metadata die nodig zijn om de data te interpreteren en te gebruiken. Informatie die uit deze data wordt opgemaakt of afgeleid door middel van complexe, door eigendomsrechten beschermde algoritmen, met name wanneer de output van meerdere sensoren in het verbonden product worden gecombineerd, wordt niet beschouwd als informatie die onder de verplichting van een datahouder valt om data te delen met gebruikers of data-ontvangers, tenzij de gebruiker en de datahouder anders overeengekomen zijn. Elk aan een datahouder gericht verzoek om toegang tot data moet geformuleerd worden door middel van een eenvoudig elektronisch verzoek, voor zover dit technisch haalbaar is , en moet, in voorkomend geval, het soort, de aard of de omvang van de gevraagde data vermelden . 1 bis. Datahouders mogen verzoeken om data afwijzen als de toegang tot de data op grond van het EU-recht of nationale recht verboden is. 1 ter. Gebruikers en datahouders kunnen contractueel overeenkomen de toegang tot, het gebruik van of de verdere uitwisseling van data te beperken of te verbieden, als hierdoor de veiligheid van het product zou worden ondermijnd, zoals bepaald in de wet. Elke partij kan de zaak verwijzen naar de datacoördinator voor een beoordeling van de vraag of een dergelijke beperking gerechtvaardigd is, met name in het licht van ernstige negatieve gevolgen voor de gezondheid of de veiligheid van mensen. De sectorale bevoegde autoriteiten krijgen de mogelijkheid om in dit verband technische deskundigheid ter beschikking te stellen. 1 quater. Wanneer een datahouder alle bepalingen van deze verordening en de in de contractuele overeenkomst tussen de partijen overeengekomen voorwaarden in acht neemt, is hij niet aansprakelijk jegens de gebruiker voor schade als gevolg van beschikbaar gestelde data, mits hij de data rechtmatig overeenkomstig het EU-recht en nationale recht heeft verwerkt en heeft voldaan aan de toepasselijke cyberveiligheidsvereisten en, in voorkomend geval, de technische en organisatorische maatregelen ter waarborging van de vertrouwelijkheid van de gedeelde data. Bij de naleving van deze verordening is een gebruiker die data waartoe toegang is verkregen via het verbonden product of die ontvangen is na een verzoek overeenkomstig artikel 4, lid 1, rechtmatig beschikbaar stelt aan een derde, of een data-ontvanger die hem door een datahouder ter beschikking gestelde data rechtmatig beschikbaar stelt aan een derde, niet aansprakelijk voor schade als gevolg van het delen van die data, mits de gebruiker of data-ontvanger de data overeenkomstig het EU-recht en de nationale wetgeving heeft verwerkt en heeft voldaan aan de toepasselijke cyberveiligheidsvereisten en, in voorkomend geval, de technische en organisatorische maatregelen ter waarborging van de vertrouwelijkheid van de gedeelde data. 1 quinquies. Datahouders maken de uitoefening van de rechten of keuzes van gebruikers niet onnodig moeilijk, bijvoorbeeld door gebruikers op niet-neutrale wijze keuzemogelijkheden aan te bieden, of door de autonomie, besluitvorming of vrije keuze van de gebruiker te ondermijnen of te belemmeren via de structuur, het ontwerp, de functie of de gebruikswijze van een gebruikersinterface of een deel daarvan. 2. Datahouders verlangen van de gebruiker geen informatie die verder gaat dan wat nodig is om de gebruiker als zodanig te verifiëren overeenkomstig lid 1. Datahouders bewaren geen informatie over de toegang van de gebruiker tot de gevraagde data die verder gaat dan nodig is voor de goede uitvoering van het toegangsverzoek van de gebruiker en voor de beveiliging en het onderhoud van de data-infrastructuur. Indien identificatie wettelijk verplicht is, bieden datahouders gebruikers de mogelijkheid zich te identificeren en authenticeren door middel van een Europese portemonnee voor digitale identiteit, zoals voorzien in Verordening (EU) nr. 910/2014. 3. Bedrijfsgeheimen worden bewaard en alleen bekendgemaakt op voorwaarde dat vooraf alle specifieke noodzakelijke maatregelen overeenkomstig Richtlijn (EU) 2016/943 worden genomen om de vertrouwelijkheid ervan te waarborgen, met name ten aanzien van derden. De datahouder of de houder van het bedrijfsgeheim als deze niet tevens de datahouder is, geeft aan welke data als bedrijfsgeheim worden beschermd en kan met de gebruiker technische en organisatorische maatregelen overeenkomen om de vertrouwelijkheid van de gedeelde data te waarborgen, met name ten aanzien van derden , alsmede bepalingen inzake aansprakelijkheid . Deze technische en organisatorische maatregelen omvatten, in voorkomend geval, modelcontractvoorwaarden, vertrouwelijke overeenkomsten, strikte toegangsprotocollen, technische normen en de toepassing van gedragscodes. In gevallen waarin de gebruiker deze maatregelen niet uitvoert of de vertrouwelijkheid van bedrijfsgeheimen ondermijnt, kan de datahouder het delen van data die als bedrijfsgeheimen zijn aangemerkt, opschorten. In dergelijke gevallen moet de datahouder de datacoördinator van de lidstaat waar de datahouder overeenkomstig artikel 31 van deze verordening is gevestigd, onmiddellijk meedelen dat hij het delen van data heeft opgeschort en aangeven welke maatregelen niet zijn uitgevoerd of van welke bedrijfsgeheimen de vertrouwelijkheid ondermijnd is. Wanneer de gebruiker het besluit van de datahouder om het delen van data op te schorten, wil aanvechten, beslist de datacoördinator binnen een redelijke termijn of het delen van data al dan niet moet worden hervat en zo ja, geeft hij aan onder welke voorwaarden. 4. De gebruiker gebruikt ▌data die zijn verkregen naar aanleiding van een in lid 1 bedoeld verzoek niet om een product te ontwikkelen dat rechtstreeks concurreert met het product waaruit de data afkomstig zijn , en gebruikt die data niet om inzicht te verkrijgen in de economische situatie, activa en productiemethoden van de fabrikant . 4 bis. De gebruiker zet voor het verkrijgen van toegang tot data geen dwangmiddelen in en maakt geen misbruik van leemten in de technische infrastructuur van een datahouder die bedoeld is om de data te beschermen. 4 ter. Gebruikers hebben het recht niet-persoonsgebonden data waartoe toegang is verkregen vanuit het verbonden product of die zijn verkregen naar aanleiding van een in lid 1 bedoeld verzoek rechtstreeks, via een datahouder of via aanbieders van databemiddelingsdiensten als bepaald in Verordening (EU) 2022/868, te delen met elke data-ontvanger voor commerciële of niet-commerciële doeleinden. Het delen van data tussen een gebruiker en een data-ontvanger geschiedt door middel van contractuele overeenkomsten; de bepalingen van hoofdstuk IV over eerlijke, redelijke en niet-discriminerende voorwaarden zijn van overeenkomstige toepassing op de contractuele overeenkomsten tussen gebruikers en data-ontvangers. 5. Wanneer de gebruiker geen betrokkene is, worden persoonsgegevens die door het gebruik van een product of een gerelateerde dienst zijn gegenereerd, door de datahouder alleen ter beschikking gesteld van de gebruiker indien aan alle voorwaarden en voorschriften van de toepasselijke wetgeving inzake gegevensbescherming is voldaan, met name indien er een geldige rechtsgrondslag bestaat uit hoofde van artikel 6 ▌van Verordening (EU) 2016/679 en, in voorkomend geval, indien aan de voorwaarden van artikel 9 van Verordening (EU) 2016/679 en artikel 5, lid 3, van Richtlijn 2002/58/EG is voldaan. 6. Datahouders gebruiken uitsluitend niet-persoonsgebonden data waartoe toegang is verkregen vanuit een verbonden product of die zijn gegenereerd bij de verlening van een gerelateerde dienst op basis van een contractuele overeenkomst met de gebruiker. De datahouder maakt het gebruik van het product of de gerelateerde dienst niet afhankelijk van het feit of de gebruiker toestaat dat het product of de dienst wordt aangewend voor de verwerking van data die niet zijn vereist voor de werking van het product of de verlening van de gerelateerde dienst. De datahouder wist de data wanneer deze niet langer noodzakelijk zijn voor het contractueel overeengekomen doel. Datahouders en gebruikers gebruiken geen door het gebruik van het product of de gerelateerde dienst verkregen, verzamelde of gegenereerde data om inzichten te verkrijgen in de economische situatie, de activa of de productiemethoden van of het gebruik van het product of de gerelateerde dienst door de andere partij die de commerciële positie van de andere partij op de markten waarop hij of zij actief is, zouden kunnen ondermijnen. 6 bis. Datahouders stellen de in artikel 3, lid 2, punt a), bedoelde niet-persoonsgebonden data waartoe zij toegang hebben verkregen via het verbonden product, niet beschikbaar aan derden voor andere commerciële of niet-commerciële doeleinden dan het nakomen van hun contractuele verplichtingen ten aanzien van de gebruiker. In voorkomend geval verplichten datahouders derden er contractueel toe de van hen ontvangen data niet verder te delen. 6 ter. Indien de contractuele overeenkomst tussen de gebruiker en een datahouder toestaat dat niet-persoonsgebonden data waartoe toegang wordt verkregen vanuit het verbonden product, zoals bedoeld in artikel 3, lid 2 bis, punt a), worden gebruikt, kan de datahouder die data gebruiken voor de volgende doeleinden: a) verbetering van de werking van het verbonden product of gerelateerde diensten; b) ontwikkeling van nieuwe producten of diensten; c) verrijking, manipulatie of samenvoeging met andere data, onder meer met het oog op het beschikbaar stellen van de resulterende dataset aan derden, voor zover die afgeleide dataset het niet mogelijk maakt de specifieke databestanddelen die aan de datahouder worden doorgegeven uit het verbonden product te identificeren, of een derde partij in staat stelt deze bestanddelen uit de dataset af te leiden. 6 quater. Gebruikers hebben in het kader van zakelijke relaties het recht om gegevens beschikbaar te stellen aan data-ontvangers of datahouders onder elke wettelijke contractuele voorwaarde, onder meer instemming met het feit dat verder delen van de data wordt beperkt, alsmede het recht op evenredige vergoeding in ruil voor het opgeven van hun recht om de data op rechtmatige wijze te gebruiken of te delen. Data-ontvangers of datahouders stellen het aanbieden van een gerelateerde dienst of de commerciële voorwaarden daarvan, met inbegrip van de prijs, niet afhankelijk van deze instemming door de gebruiker, en zij dwingen of misleiden de gebruiker niet, noch manipuleren hem op enige andere wijze om te verkrijgen dat hij de data onder dergelijke contractuele voorwaarden beschikbaar stelt. Artikel 5 Het recht van de gebruiker om data te delen met derden 1. Op verzoek van een gebruiker of van een namens een gebruiker optredende partij , zoals een gemachtigde databemiddelingsdienst in de zin van Verordening (EU) nr. 2022/868, stellen datahouders de data waartoe zij toegang hebben verkregen vanuit een verbonden product of die gegenereerd zijn tijdens de verlening van een gerelateerde dienst ▌onverwijld , op gemakkelijke en veilige wijze, in een alomvattend, gestructureerd, algemeen gebruikt en machineleesbaar formaat en zonder kosten voor de gebruiker ter beschikking aan een derde partij, met dezelfde kwaliteit als die waarover de datahouder beschikt en, waar relevant en technisch haalbaar , continu en in realtime. Wanneer de gebruiker een betrokkene is, worden persoonsgegevens verwerkt voor door de betrokkene gespecificeerde doeleinden, zoals: a) het aanbieden van aftermarketdiensten, zoals onderhoud en reparatie van het product, met inbegrip van aftermarketdiensten die concurreren met een door de datahouder verstrekt verbonden product of verleende dienst; b) de gebruiker in staat te stellen de software van het verbonden product of gerelateerde diensten te actualiseren, met name om problemen op het gebied van beveiliging en bruikbaarheid op te lossen; c) specifieke in de Unie erkende databemiddelingsdiensten of specifieke door data-altruïsme-organisaties verleende diensten die in de Unie zijn erkend conform de voorwaarden en vereisten in hoofdstuk III en IV van Verordening (EU) 2022/868. Data worden verstrekt in de vorm waarin er toegang toe is verkregen vanuit het product, met slechts de minimale aanpassingen die nodig zijn om ze voor een derde bruikbaar te maken, met inbegrip van de gerelateerde metadata die nodig zijn om de data te interpreteren en te gebruiken. Informatie die uit deze data wordt opgemaakt of afgeleid door middel van complexe, door eigendomsrechten beschermde algoritmen, met name wanneer de output van meerdere sensoren in het verbonden product worden gecombineerd, wordt niet beschouwd als informatie die onder de verplichting van een datahouder valt om data te delen met gebruikers of data-ontvangers, tenzij de gebruiker en de datahouder anders overeengekomen zijn. 1 bis. Het recht van lid 1 is niet van toepassing op data die voortvloeien uit het gebruik van een product of een gerelateerde dienst in de context van het testen van andere nieuwe producten, stoffen of processen die nog niet in de handel zijn gebracht tenzij het gebruik door een derde partij is toegestaan op grond van de overeenkomst met de onderneming waarmee de gebruiker is overeengekomen een van haar producten te gebruiken voor het testen van andere nieuwe producten, stoffen of processen. 2. Een onderneming die kernplatformdiensten aanbiedt en die voor een of meer van dergelijke diensten als poortwachter is aangewezen overeenkomstig artikel [...] van ▌ Verordening (EU) 2022/1925 , is geen in aanmerking komende data-ontvanger op grond van dit artikel en mag derhalve niet: a) een gebruiker op enigerlei wijze vragen of commercieel stimuleren, onder meer door financiële of andere vergoedingen te bieden, om data die de gebruiker heeft verkregen naar aanleiding van een verzoek uit hoofde van artikel 4, lid 1, beschikbaar te stellen voor een van zijn diensten; b) een gebruiker verzoeken of commercieel stimuleren om de datahouder te verzoeken data beschikbaar te stellen aan een van zijn diensten overeenkomstig lid 1 van dit artikel; c) van een gebruiker data ontvangen die de gebruiker heeft verkregen naar aanleiding van een verzoek uit hoofde van artikel 4, lid 1. 3. Van de gebruiker of de data-ontvanger wordt geen informatie verlangd die verder gaat dan wat nodig is om de gebruiker of de data-ontvanger als zodanig te verifiëren overeenkomstig lid 1. Datahouders bewaren geen informatie over de toegang van de data-ontvanger tot de gevraagde data die verder gaat dan nodig is voor de goede uitvoering van het toegangsverzoek van de data-ontvanger en voor de beveiliging en het onderhoud van de data-infrastructuur. 4. De ontvanger van data zet geen dwangmiddelen in en maakt geen misbruik van ▌leemten in de technische infrastructuur van een datahouder die bedoeld is om de data te beschermen, teneinde toegang tot data te verkrijgen. 5. De datahouder gebruikt geen niet-persoonsgebonden data die zijn verkregen, verzameld of gegenereerd door het gebruik van het product of de gerelateerde dienst om inzicht te verkrijgen in de economische situatie, activa en productiemethoden van of gebruik door de derde partij die de commerciële positie van de derde partij op de markten waarop de derde actief is, zouden kunnen ondermijnen, tenzij de derde partij uitdrukkelijk met dat gebruik heeft ingestemd en de technische mogelijkheid heeft om die toestemming te allen tijde gemakkelijk in te trekken. 6. Wanneer een betrokkene niet de gebruiker is die om toegang verzoekt, worden persoonsgegevens die door zijn gebruik van een product of een gerelateerde dienst zijn verkregen, verzameld of gegenereerd , en data die zijn afgeleid en herleid van dat gebruik, door de datahouder alleen ter beschikking gesteld van de derde partij indien er een geldige rechtsgrondslag bestaat uit hoofde van artikel 6 ▌van Verordening (EU) 2016/679 en, in voorkomend geval, indien aan de voorwaarden van artikel 9 van Verordening (EU) 2016/679 en artikel 5, lid 3, van Richtlijn 2002/58/EG is voldaan. 7. Het verzuim van de datahouder en de derde partij om regelingen voor het doorgeven van de data overeen te komen belemmert, belet of verstoort de uitoefening van de rechten van de betrokkene uit hoofde van Verordening (EU) 2016/679 en met name het recht op overdraagbaarheid van data uit hoofde van artikel 20 van die verordening niet. 8. Bedrijfsgeheimen worden alleen bekendgemaakt aan derde partijen voor zover deze strikt noodzakelijk zijn om het tussen de gebruiker en de derde partij overeengekomen doel van het verzoek te verwezenlijken en voor zover alle tussen de datahouder of de houder van het bedrijfsgeheim als deze niet tevens de datahouder is en de derde partij overeengekomen specifieke noodzakelijke maatregelen vóór de bekendmaking door de derde partij worden genomen om de vertrouwelijkheid van het bedrijfsgeheim te waarborgen. In dat geval geeft de datahouder of de houder van het bedrijfsgeheim aan welke data als bedrijfsgeheimen worden beschermd en vermeldt hij de technische en organisatorische maatregelen ter bescherming van de vertrouwelijkheid ervan, alsook de bepalingen inzake aansprakelijkheid . Deze technische en organisatorische maatregelen worden gespecificeerd in de overeenkomst tussen de datahouder of de houder van het bedrijfsgeheim en de derde partij , met inbegrip van, in voorkomend geval, modelcontractvoorwaarden, strikte toegangsprotocollen, vertrouwelijke overeenkomsten, technische normen en de toepassing van gedragscodes. In gevallen waarin de derde partij deze maatregelen niet uitvoert of de vertrouwelijkheid van bedrijfsgeheimen ondermijnt, kan de datahouder het delen van data die als bedrijfsgeheimen zijn aangemerkt, opschorten. In dergelijke gevallen deelt de datahouder de datacoördinator van de lidstaat waar de datahouder is gevestigd, als bedoeld in artikel 31 van deze verordening, onverwijld mee dat hij het delen van data heeft opgeschort, waarbij hij aangeeft welke maatregelen niet zijn uitgevoerd of van welke bedrijfsgeheimen de vertrouwelijkheid is ondermijnd. Wanneer de derde partij het besluit van de datahouder tot opschorting van het delen van data wil aanvechten, beslist de datacoördinator binnen een redelijke termijn of het delen van data al dan niet wordt hervat en indien dat het geval is, geeft hij aan onder welke voorwaarden. 9. Het in lid 1 bedoelde recht doet geen afbreuk aan de rechten van andere betrokkenen krachtens de toepasselijke wetgeving inzake gegevensbescherming . Artikel 6 Verplichtingen van ontvangers van data die op verzoek van de gebruiker data ontvangen 1. Een ontvanger van data verwerkt ▌hem overeenkomstig artikel 5 ter beschikking gestelde data uitsluitend voor de doeleinden en onder de voorwaarden die met de gebruiker zijn overeengekomen , en indien aan alle voorwaarden en voorschriften van de toepasselijke wetgeving inzake gegevensbescherming is voldaan, met name indien er een geldige rechtsgrondslag bestaat uit hoofde van artikel 6, lid 1, van Verordening (EU) 2016/679 en, in voorkomend geval, indien aan de voorwaarden van artikel 9 van Verordening (EU) 2016/679 en artikel 5, lid 3, van Richtlijn 2002/58/EG is voldaan, en met inachtneming van de rechten van de betrokkene wat persoonsgegevens betreft . De ontvanger van data wist de data wanneer zij niet langer noodzakelijk zijn voor het overeengekomen doel , tenzij anders met de gebruiker overeengekomen . 2. De ontvanger van data : a) maakt de uitoefening van rechten of het maken van keuzes door gebruikers niet onnodig moeilijk, bijvoorbeeld door gebruikers op niet-neutrale wijze keuzemogelijkheden aan te bieden, en dwingt, misleidt of manipuleert de gebruiker op geen enkele wijze, of door de autonomie, besluitvorming of keuzes van de gebruiker te ondermijnen, onder meer met behulp van een digitale interface met de gebruiker of een deel daarvan, met inbegrip van de structuur, het ontwerp, de werking of de gebruikswijze van die interface ; b) gebruikt de ontvangen data niet voor de profilering van natuurlijke personen in de zin van artikel 4, punt 4, van Verordening (EU) 2016/679 op andere wijze dan in overeenstemming met die verordening ; c) stelt de ontvangen data niet ▌ter beschikking van een andere derde partij zonder de gebruiker hiervan op duidelijke en eenvoudig toegankelijke wijze in kennis te stellen of zonder de gebruiker om diens uitdrukkelijke contractuele toestemming te verzoeken ; d) stelt de ontvangen data niet beschikbaar aan een onderneming die kernplatformdiensten aanbiedt en die voor een of meer van dergelijke diensten als poortwachter is aangewezen overeenkomstig artikel 3 van Verordening (EU) 2022/1925 (verordening digitale markten); e) gebruikt de ontvangen data niet om een product te ontwikkelen dat concurreert met het product waaruit de ontvangen data afkomstig zijn en deelt de data niet voor dat doel met een andere derde partij; de ontvanger van data gebruikt evenmin niet-persoonsgebonden data die zijn gegenereerd door het gebruik van het product of de gerelateerde dienst om inzicht te verkrijgen in de economische situatie, activa en productiemethoden van of gebruik door de datahouder die de commerciële positie van de datahouder op de markten waarop de datahouder actief is, kunnen ondermijnen; e bis) gebruikt de ontvangen data niet op een wijze die negatieve gevolgen heeft voor de veiligheid van het product of de gerelateerde dienst(en); e ter) negeert, waar van toepassing, de specifieke maatregelen die overeenkomstig artikel 5, lid 8, van deze verordening met de datahouder of de houder van het bedrijfsgeheim zijn overeengekomen, niet en schendt de vertrouwelijkheid van bedrijfsgeheimen niet; e quater) gebruikt de data niet om gevoelige informatie in verband met de bescherming van kritieke infrastructuur in de zin van artikel 2, punt d), van Richtlijn 2008/114/EG te verstoren. ▌ 2 bis. De derde partij is verantwoordelijk voor de beveiliging en bescherming van de data die zij van de datahouder ontvangt. Artikel 7 Reikwijdte van de verplichtingen tot het delen van data tussen bedrijven en consumenten en tussen bedrijven onderling 1. De verplichtingen van dit hoofdstuk zijn niet van toepassing op ▌ondernemingen die micro- of kleine ondernemingen zijn in de zin van artikel 2 van de bijlage bij Aanbeveling 2003/361/EG, mits die ondernemingen geen partnerondernemingen of verbonden ondernemingen in de zin van artikel 3 van de bijlage bij Aanbeveling 2003/361/EG hebben die niet als micro- of kleine onderneming worden aangemerkt , en de micro- of kleine ondernemingen niet in onderaanneming een product vervaardigen of ontwerpen of een gerelateerde dienst verlenen . 2. Wanneer in deze verordening wordt verwezen naar producten of gerelateerde diensten, wordt die verwijzing ook geacht virtuele assistenten te omvatten, voor zover deze worden gebruikt om toegang te krijgen tot of controle uit te oefenen op een product of gerelateerde dienst. HOOFDSTUK III VERPLICHTINGEN VOOR DATAHOUDERS DIE WETTELIJK VERPLICHT ZIJN OM DATA BESCHIKBAAR TE STELLEN Artikel 8 Voorwaarden waaronder datahouders data ter beschikking stellen aan ontvangers van data 1. Wanneer een datahouder verplicht is data aan een ontvanger van data beschikbaar te stellen op grond van artikel 5 of krachtens andere EU-wetgeving of nationale wetgeving tot uitvoering van het EU-recht , komt hij, indien van toepassing, met de ontvanger van data tot een akkoord over de modaliteiten voor het ter beschikking stellen van de data, en doet hij dit onder eerlijke, redelijke en niet-discriminerende voorwaarden en op transparante wijze overeenkomstig de bepalingen van dit hoofdstuk en hoofdstuk IV. 2. ▌Een contractuele bepaling betreffende de toegang tot en het gebruik van de data of de aansprakelijkheid en rechtsmiddelen voor de inbreuk op of de beëindiging van datagerelateerde verplichtingen is niet bindend indien zij voldoet aan de voorwaarden van artikel 13 of indien zij de toepassing uitsluit van, afwijkt van of de gevolgen wijzigt van de rechten van de gebruiker uit hoofde van hoofdstuk II. 3. Een datahouder maakt met betrekking tot de modaliteiten van de uitwisseling van de data bij het beschikbaar stellen van data geen onderscheid tussen vergelijkbare categorieën ontvangers van data, met inbegrip van partnerondernemingen of verbonden ondernemingen, zoals gedefinieerd in artikel 3 van de bijlage bij Aanbeveling 2003/361/EG, van de datahouder. Wanneer een ontvanger van data een redelijk vermoeden heeft dat de voorwaarden voor het beschikbaar stellen van de data discriminerend zijn, doet de datahouder de data-ontvanger onverwijld informatie toekomen waaruit blijkt dat er geen sprake is van discriminatie. ▌ 5. Van houders en ontvangers van data wordt niet verlangd dat zij informatie verstrekken die verder gaat dan wat nodig is om na te gaan of wordt voldaan aan de contractuele voorwaarden die zijn overeengekomen voor het beschikbaar stellen van data, of aan hun verplichtingen uit hoofde van deze verordening of andere toepasselijke EU-wetgeving of nationale wetgeving tot uitvoering van het EU-recht. 5 bis. Datahouders en ontvangers van data nemen alle nodige juridische, organisatorische en technische maatregelen om de cyberbeveiliging en de integriteit bij het doorgeven van data te waarborgen. 6. Tenzij anders bepaald in het EU-recht, met inbegrip van artikel 4, lid 3, artikel 5, lid 8, en artikel 6 van deze verordening, of in nationale wetgeving tot omzetting van het EU-recht, leidt een verplichting om data ter beschikking te stellen aan een ontvanger van data niet tot een verplichting tot de openbaarmaking van bedrijfsgeheimen in de zin van Richtlijn (EU) 2016/943. Artikel 9 Vergoeding voor het beschikbaar stellen van data 1. Elke vergoeding die tussen een houder en een ontvanger van data is overeengekomen voor het beschikbaar stellen van data in relaties tussen bedrijven onderling , dient niet-discriminerend en redelijk te zijn. Het is een datahouder, ontvanger van data of een derde partij niet toegestaan direct dan wel indirect van consumenten of betrokkenen een vergoeding te verlangen of consumenten of betrokkenen kosten in rekening te brengen voor het delen of toegankelijk maken van data. 2. Wanneer de ontvanger van de data een onderzoeksorganisatie zonder winstoogmerk is of een kmo in de zin van artikel 2 van de bijlage bij Aanbeveling 2003/361/EG , mits die ondernemingen geen partnerondernemingen of verbonden ondernemingen in de zin van artikel 3 van de bijlage bij Aanbeveling 2003/361/EG hebben en niet aangemerkt worden als kmo, mag de overeengekomen vergoeding niet hoger zijn dan de kosten die rechtstreeks verband houden met het beschikbaar stellen van de data aan de ontvanger van de data en die aan het verzoek zijn toe te schrijven. Artikel 8, lid 3, is van overeenkomstige toepassing. In het geval van een kmo informeert de datahouder actief over de verplichting tot het vertrekken van data, bij voorkeur op basis van een op kosten gebaseerd model. 2 bis. De Commissie ontwikkelt richtsnoeren voor de vaststelling van criteria voor kostencategorieën in verband met de beschikbaarstelling van data, die de basis vormen voor de toekenning van compensatie overeenkomstig lid 1. 3. Dit artikel belet niet dat andere EU-wetgeving of nationale wetgeving tot uitvoering van het EU-recht een vergoeding voor het beschikbaar stellen van data uitsluit of voorziet in een lagere vergoeding. 4. De datahouder verstrekt de ontvanger van data voldoende gedetailleerde informatie over de grondslag voor de berekening van de vergoeding, zodat de ontvanger van de data kan nagaan of aan de vereisten van lid 1 en, indien van toepassing, lid 2 is voldaan. Artikel 10 Geschillenbeslechting 1. Gebruikers, houders en ontvangers van data hebben toegang tot overeenkomstig lid 2 van dit artikel gecertificeerde geschillenbeslechtingsorganen om geschillen te beslechten met betrekking tot de nakoming van de verplichting van de datahouder om op verzoek van de gebruiker data ter beschikking te stellen aan de ontvanger van data, het vaststellen van eerlijke, redelijke en niet-discriminerende voorwaarden voor en transparante wijze van het beschikbaar stellen van data overeenkomstig de artikelen 8 , 9 en 13 . 2. De lidstaat waar het geschillenbeslechtingsorgaan is gevestigd, certificeert dat orgaan op verzoek van dat orgaan, indien het heeft aangetoond dat het aan alle volgende voorwaarden voldoet: a) het is onpartijdig en onafhankelijk en neemt zijn besluiten volgens een duidelijk en eerlijk reglement van orde; b) het beschikt over de nodige deskundigheid met betrekking tot het vaststellen van eerlijke, redelijke en niet-discriminerende voorwaarden voor en transparante wijze van het beschikbaar stellen van data, zodat het die voorwaarden doeltreffend kan bepalen; c) het is gemakkelijk toegankelijk via elektronische communicatietechnologie; d) het kan snel, doeltreffend en kosteneffectief en in ten minste een van de officiële talen van de lidstaat waar het orgaan is gevestigd een besluit uitvaardigen. Indien uiterlijk op [datum van toepassing van de verordening] geen geschillenbeslechtingsorgaan in een lidstaat is gecertificeerd, richt die lidstaat een geschillenbeslechtingsorgaan op dat voldoet aan de voorwaarden van de punten a) tot en met d) van dit lid en certificeert dat orgaan. 3. De lidstaten stellen de Commissie in kennis van de overeenkomstig lid 2 gecertificeerde geschillenbeslechtingsorganen. De Commissie publiceert een lijst van deze organen op een speciale website en houdt deze actueel. 4. De geschillenbeslechtingsorganen stellen de betrokken partijen in kennis van de vergoedingen of van de mechanismen om de vergoedingen vast te stellen, voordat die partijen om een besluit verzoeken. 5. Geschillenbeslechtingsorganen weigeren een verzoek om beslechting van een geschil dat al voor een ander geschillenbeslechtingsorgaan of voor een rechterlijke instantie van een lidstaat is gebracht. 6. De geschillenbeslechtingsorganen bieden de partijen de mogelijkheid om binnen een redelijke termijn hun standpunt over aangelegenheden die zij bij die instanties aanhangig hebben gemaakt, kenbaar te maken. In dat verband verstrekken de geschillenbeslechtingsorganen deze partijen de opmerkingen van de andere partij en eventuele deskundigenverklaringen. De organen bieden de partijen de mogelijkheid op deze opmerkingen en verklaringen te reageren. 7. De geschillenbeslechtingsorganen nemen hun besluit uiterlijk 90 dagen nadat het verzoek om een besluit is ingediend. Deze besluiten worden schriftelijk of op een duurzame drager opgesteld en worden met een motivering gestaafd. 7 bis. De geschillenbeslechtingsorganen maken jaarlijkse activiteitenverslagen openbaar. Elk jaarverslag bevat met name de volgende informatie: a) het aantal voorgelegde geschillen; b) een opsomming van de uitkomsten van die geschillen; c) de gemiddelde tijd die nodig was voor het beslechten van de geschillen; d) de meest voorkomende redenen die hebben geleid tot geschillen tussen de partijen. 7 ter. Om de uitwisseling van informatie en beste praktijken te vergemakkelijken, kan het publieke geschillenbeslechtingsorgaan besluiten tevens aanbevelingen te doen over de wijze waarop dergelijke problemen kunnen worden voorkomen of opgelost. 8. Het besluit van het geschillenbeslechtingsorgaan is alleen bindend voor de partijen indien de partijen vóór aanvang van de geschillenbeslechtingsprocedure uitdrukkelijk hebben ingestemd met het bindende karakter ervan. 9. Dit artikel doet geen afbreuk aan het recht van de partijen om een doeltreffende voorziening in rechte in te stellen bij een rechterlijke instantie van een lidstaat. Artikel 11 Technische beschermingsmaatregelen en bepalingen inzake ongeoorloofd gebruik of ongeoorloofde openbaarmaking van data 1. De datahouder kan passende technische beschermingsmaatregelen treffen, zoals slimme contracten en encryptie , om ongeoorloofde openbaarmaking van en toegang tot de data , waaronder metadata, te voorkomen en de naleving van de artikelen 4, 5, 6, 8, 9 en 10, en van de overeengekomen contractuele voorwaarden voor het beschikbaar stellen van data te waarborgen. Dergelijke technische beschermingsmaatregelen worden niet gebruikt om onderscheid te maken tussen ontvangers van data of als middel om het recht van de gebruiker te belemmeren om op doeltreffende wijze een kopie te verkrijgen, data op te vragen of te gebruiken of toegang tot data te verkrijgen of data aan derde partijen te verstrekken overeenkomstig artikel 5 of enig recht van een derde partij uit hoofde van het EU-recht of nationale wetgeving tot uitvoering van het EU-recht als bedoeld in artikel 8, lid 1. Wanneer een gebruiker of datahouder tastbaar relevant bewijsmateriaal verstrekt voor onrechtmatig gebruik of ongeoorloofde verstrekking aan een derde partij door de ontvanger van de data, verstrekt de ontvanger van de data op verzoek van de gebruiker of datahouder informatie over de wijze waarop de data zijn gebruikt of met wie de data zijn gedeeld. 2. Indien een ontvanger van data ▌met het oog op het verkrijgen van data ▌valse informatie aan de datahouder heeft verstrekt, bedrieglijke of dwingende middelen heeft ingezet of kennelijke leemten in de technische infrastructuur van de datahouder ter bescherming van de data heeft misbruikt, de data die ter beschikking zijn gesteld heeft gebruikt voor ongeoorloofde doeleinden , waaronder de ontwikkeling van een concurrerend product in de zin van artikel 6, lid 2, punt e), of ▌data onrechtmatig aan een andere partij heeft verstrekt , is de ontvanger van data aansprakelijk voor de schade die de andere partij door misbruik of openbaarmaking van dergelijke data is berokkend, en voldoet de ontvanger van data onverwijld aan het verzoek van de datahouder of de houder van het bedrijfsgeheim, als deze niet tevens de datahouder is, om : a) de ▌beschikbaar gestelde data en kopieën daarvan te wissen ; b) een einde te maken aan het produceren, aanbieden, in de handel brengen of gebruiken van goederen, afgeleide data of diensten die zijn geproduceerd op basis van de via die data verkregen kennis, of aan het invoeren, uitvoeren of opslaan van inbreukmakende goederen voor die doeleinden, en inbreukmakende goederen te vernietigen; b bis) de gebruiker in kennis te stellen van het ongeoorloofde gebruik of de ongeoorloofde openbaarmaking van de data en van de maatregelen die zijn genomen om een einde te maken aan het ongeoorloofde gebruik of de ongeoorloofde openbaarmaking van de data; b ter) de datahouder in kennis te stellen van de openbaarmaking van die data. 2 bis. Wanneer de ontvanger van data inbreuk heeft gemaakt op artikel 6, lid 2, punten a) en b), geniet de gebruiker dezelfde voorrechten als datahouders en rusten op de ontvanger van data de verplichtingen als genoemd in lid 2. ▌ Artikel 12 Reikwijdte van de verplichtingen voor datahouders die wettelijk verplicht zijn om data beschikbaar te stellen 1. Dit hoofdstuk is van toepassing wanneer een datahouder krachtens artikel 5 of krachtens het EU-recht of krachtens nationale wetgeving tot uitvoering van het EU-recht verplicht is data ter beschikking te stellen aan een ontvanger van data. 2. Contractuele voorwaarden in een overeenkomst inzake het delen van data die, ten nadele van een partij of, in voorkomend geval, ten nadele van de gebruiker, de toepassing van dit hoofdstuk uitsluiten, daarvan afwijken of de gevolgen ervan wijzigen, zijn ongeldig . 2 bis. Contractuele voorwaarden in een overeenkomst inzake het delen van data tussen houders en ontvangers van data die, ten nadele van de betrokkenen, de uitoefening van hun rechten op privacy en gegevensbescherming in het gedrang brengen, daarvan afwijken of de gevolgen ervan wijzigen, zijn ongeldig. 3. Dit hoofdstuk is alleen van toepassing op verplichtingen om data beschikbaar te stellen uit hoofde van het EU-recht of van nationale wetgeving tot omzetting van het EU-recht, die in werking treden na [datum van toepassing van de verordening]. HOOFDSTUK IV ONEERLIJKE BEDINGEN MET BETREKKING TOT DE TOEGANG TOT EN HET GEBRUIK VAN DATA TUSSEN ONDERNEMINGEN Artikel 13 Oneerlijke contractuele bedingen die eenzijdig worden opgelegd aan een ▌onderneming 1. Een contractueel beding betreffende de toegang tot en het gebruik van data of de aansprakelijkheid en rechtsmiddelen in geval van schending of beëindiging van datagerelateerde verplichtingen die eenzijdig door een onderneming zijn opgelegd aan een andere onderneming ▌, is niet bindend voor laatstgenoemde onderneming , de ontvanger van data of gebruiker indien deze oneerlijk is. 1 bis. Een contractueel beding wordt niet als oneerlijk beschouwd wanneer het voortvloeit uit het toepasselijke Unierecht. 2. Een contractueel beding is oneerlijk wanneer het beding van dien aard is dat de partij aan wie het eenzijdig is opgelegd objectief belemmerd wordt in haar vermogen tot bescherming van haar rechtmatige commerciële belang in de betreffende data, of het gebruik ervan sterk afwijkt van de goede handelspraktijken bij de toegang tot en het gebruik van data, en indruist tegen de beginselen van goede trouw en billijke handel , of leidt tot een aanzienlijke verstoring van het evenwicht wat betreft de rechten en verplichtingen van de partijen . 3. Een contractueel beding is oneerlijk in de zin van dit artikel indien dat beding het volgende tot doel of gevolg heeft: a) de partij die het beding eenzijdig heeft opgelegd, draagt geen of beperkte aansprakelijkheid voor opzettelijke handelingen of grove nalatigheid; b) de partij aan wie het beding eenzijdig is opgelegd, wordt uitgesloten van de rechtsmiddelen waarover deze beschikt in geval van niet-nakoming van contractuele verplichtingen of de partij die het beding eenzijdig heeft opgelegd, draagt geen aansprakelijkheid in geval van niet-nakoming van die verplichtingen; c) de partij die het beding eenzijdig heeft opgelegd beschikt over het exclusieve recht om te bepalen of de verstrekte data in overeenstemming zijn met de overeenkomst of om een bepaling van de overeenkomst uit te leggen. 4. Een contractueel beding wordt geacht oneerlijk te zijn in de zin van dit artikel indien het ertoe strekt of tot gevolg heeft dat: a) de rechtsmiddelen in geval van niet-nakoming van contractuele verplichtingen of de aansprakelijkheid in geval van niet-nakoming van die verplichtingen op ongepaste wijze worden beperkt; b) de partij die het beding eenzijdig heeft opgelegd, toegang kan krijgen tot en gebruik kan maken van data van de andere overeenkomstsluitende partij op een wijze die de rechtmatige belangen van de andere overeenkomstsluitende partij aanzienlijk schaadt , onder meer wanneer die data commercieel gevoelige informatie bevatten of beschermd zijn door bedrijfsgeheimen of door intellectuele-eigendomsrechten, zonder voorafgaande toestemming van de betrokken partijen ; c) de partij aan wie het beding eenzijdig is opgelegd, wordt verhinderd de door die partij tijdens de looptijd van de overeenkomst aangeleverde of gegenereerde data te gebruiken, of het gebruik van dergelijke data in die mate wordt beperkt dat die partij niet het recht heeft deze data te gebruiken, te verzamelen, er toegang toe te geven of de waarde van die data op evenredige wijze te exploiteren; c bis) de keuze van de bevoegde rechtsmacht of de betaling van de kosten in verband met de procedure eenzijdig is opgelegd; c ter) de partij aan wie het beding eenzijdig is opgelegd, wordt verhinderd om de overeenkomst binnen een redelijke termijn op te zeggen; d) de partij aan wie het beding eenzijdig is opgelegd, wordt verhinderd tijdens de looptijd van de overeenkomst of binnen een redelijke termijn na de beëindiging van de overeenkomst een kopie van de door die partij aangeleverde of gegenereerde data te verkrijgen; e) de partij die het beding eenzijdig heeft opgelegd aanzienlijke wijzigingen kan introduceren ten aanzien van de contractueel vastgelegde te betalen prijs, of wijzigingen kan introduceren ten aanzien van een andere wezenlijke voorwaarde met betrekking tot de data die worden gedeeld, zonder dat de andere partij het recht heeft de overeenkomst op te zeggen, of de partij die het beding eenzijdig heeft opgelegd, de overeenkomst met een onredelijk korte termijn kan opzeggen, gelet op de redelijke mogelijkheden van de andere overeenkomstsluitende partij om over te schakelen op een alternatieve en vergelijkbare dienst en met de financiële schade die door deze beëindiging wordt berokkend, tenzij er gewichtige redenen zijn om dit te doen. 5. Een beding in een overeenkomst wordt geacht eenzijdig te zijn opgelegd in de zin van dit artikel indien het door een van de overeenkomstsluitende partijen is gesteld en de andere partij ondanks een poging om daarover te onderhandelen geen invloed op de inhoud ervan heeft kunnen uitoefenen. De overeenkomstsluitende partij die een contractueel beding heeft gesteld, moet bewijzen dat dit beding niet eenzijdig is opgelegd. 6. Wanneer het oneerlijke beding van de overeenkomst kan worden gescheiden van de overige bedingen van de overeenkomst, blijven die resterende bedingen bindend. 6 bis. De partij die het betwiste beding in de overeenkomst heeft laten opnemen, kan zich er niet op beroepen dat het beding oneerlijk is. 7. Dit artikel is niet van toepassing op contractuele bedingen waarin het eigenlijke onderwerp van de overeenkomst wordt omschreven, en doet geen afbreuk aan het vermogen van de partijen om te onderhandelen over de te betalen prijs ▌. 8. De partijen bij een overeenkomst als bedoeld in lid 1 sluiten de toepassing van dit artikel niet uit, wijken niet van dit artikel af en wijzigen de gevolgen van dit artikel niet. 8 bis. Dit artikel is van toepassing op alle nieuwe contracten die worden aangegaan na ... [datum van inwerkingtreding van deze verordening]. Bedrijven krijgen vanaf deze datum drie jaar de tijd om bestaande contractuele verplichtingen die onder deze verordening vallen, te herzien. 8 ter. Gezien de snelheid waarmee innovaties op de markten komen, herziet de Commissie de lijst van oneerlijke contractuele bedingen van artikel 13 regelmatig en past zij deze waar nodig aan nieuwe handelspraktijken aan. HOOFDSTUK V DATA BESCHIKBAAR STELLEN AAN OVERHEIDSINSTANTIES EN EU-INSTELLINGEN, -AGENTSCHAPPEN OF -ORGANEN OP GROND VAN UITZONDERLIJKE NOODZAAK Artikel 14 Verplichting om data beschikbaar te stellen op grond van uitzonderlijke noodzaak 1. Een datahouder die een rechtspersoon is, stelt op een gespecificeerd, naar behoren gemotiveerd en in tijd en omvang beperkt verzoek niet-persoonsgebonden data die op het moment van het verzoek beschikbaar zijn, waaronder metadata, ter beschikking aan een overheidsinstantie of een EU-instelling, -agentschap of -orgaan wanneer is aangetoond dat er een uitzonderlijke noodzaak bestaat om de gevraagde data te gebruiken. 2. Dit hoofdstuk is niet van toepassing op kleine en micro-ondernemingen in de zin van artikel 2 van de bijlage bij Aanbeveling 2003/361/EG. 2 bis. Dit hoofdstuk vormt geen beletsel voor vrijwillige regelingen tussen bedrijven en overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen of -organen van de Unie inzake het delen van data met het oog op het verlenen van overheidsdiensten, waaronder in geval van een uitzonderlijke noodzaak, indien hun contracten daarin voorzien. Artikel 15 Uitzonderlijke noodzaak om data te gebruiken Een uitzonderlijke noodzaak om niet-persoonsgebonden data te gebruiken in de zin van dit hoofdstuk is beperkt in tijd en reikwijdte en wordt geacht te bestaan in de volgende omstandigheden: a) wanneer de gevraagde data noodzakelijk zijn om te reageren op een algemene noodsituatie; b) in niet-noodsituaties, wanneer de overheidsinstantie of de EU-instelling, het EU-agentschap of het EU-orgaan op grond van het Unie- of nationale recht optreedt en specifieke data heeft gesignaleerd die haar/hem niet ter beschikking staan maar die noodzakelijk zijn om een specifieke taak van algemeen belang te vervullen waarin de wet uitdrukkelijk voorziet, zoals het voorkomen of bijdragen aan het herstel van een algemene noodsituatie , en de overheidsinstantie of de EU-instelling, het EU-agentschap of het EU-orgaan niet in staat is geweest dergelijke data op een van de volgende manieren te verkrijgen: via een vrijwillige overeenkomst; door de data op de markt aan te kopen of door zich te beroepen op bestaande verplichtingen om data beschikbaar te stellen. ▌ Artikel 15 bis Centraal punt voor de behandeling van verzoeken van overheidsinstanties 1. De overeenkomstig artikel 31 aangewezen datacoördinator is verantwoordelijk voor de coördinatie van de verzoeken uit hoofde van artikel 14, lid 1, van de overheidsinstanties van de betrokken lidstaat, om ervoor te zorgen dat de verzoeken voldoen aan de in dit hoofdstuk vastgestelde eis, en zendt deze door aan de datahouder. De datacoördinator voorkomt dat verschillende overheidsinstanties op hetzelfde grondgebied meerdere verzoeken richten tot dezelfde datahouder. 2. De lidstaten stellen de Commissie regelmatig in kennis van de verzoeken overeenkomstig artikel 14, lid 1. 3. Wanneer overheidsinstanties of EU-instellingen, -agentschappen of -organen van de Unie data van dezelfde datahouder in meer dan één lidstaat verlangen op grond van een uitzonderlijke noodzaak overeenkomstig artikel 14, lid 1, werken de bevoegde autoriteiten van de lidstaten overeenkomstig artikel 22 samen om hun verzoeken te coördineren wanneer dit nodig is om de administratieve lasten voor de datahouders tot een minimum te beperken. 4. De Commissie ontwikkelt een modelformulier voor verzoeken overeenkomstig artikel 17. Artikel 16 Verband met andere verplichtingen om data beschikbaar te stellen aan overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen en -organen 1. Dit hoofdstuk doet geen afbreuk aan de in het EU-recht of het nationale recht vastgestelde verplichtingen met betrekking tot rapportage, het voldoen aan informatieverzoeken of het aantonen of verifiëren van de naleving van wettelijke verplichtingen. 2. ▌Dit hoofdstuk is niet van toepassing op overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen en -organen die activiteiten uitvoeren met het oog op het voorkomen, onderzoeken, opsporen en vervolgen van strafrechtelijke of administratieve inbreuken of de tenuitvoerlegging van straffen, noch op de douane- of belastingadministratie. Dit hoofdstuk doet geen afbreuk aan het toepasselijke EU-recht en het toepasselijke nationale recht inzake het voorkomen, onderzoeken, opsporen en vervolgen van strafrechtelijke of administratieve inbreuken of de tenuitvoerlegging van strafrechtelijke of administratieve sancties, of inzake de douane- of belastingadministratie. 2 bis. Ondernemingen die onder het toepassingsgebied van dit hoofdstuk vallen, informeren hun gebruikers erover dat data in geval van uitzonderlijke omstandigheden mogelijk gedeeld worden. Artikel 17 Verzoeken om data beschikbaar te stellen 1. Wanneer overheidsinstanties of EU-instellingen, -agentschappen of -organen overeenkomstig artikel 14, lid 1, een verzoek om data indienen : a) verzoeken zij data binnen het kader van hun bevoegdheden en specificeren zij welke datasets vereist zijn; b) tonen zij aan dat het verzoek om data wordt gedaan op grond van een uitzonderlijke noodzaak en in overeenstemming is met de in artikel 15 bedoelde voorwaarden ; c) lichten zij het doel van het verzoek, het beoogde gebruik van de gevraagde data en de duur van dat gebruik toe; c bis) geven zij indien mogelijk aan wanneer de data naar verwachting zullen worden gewist door alle partijen die er toegang toe hebben; c ter) onderbouwen zij de keuze van de datahouder tot wie het verzoek zich richt; c quater) vermelden zij de andere overheidsinstanties, EU-instellingen, -agentschappen of -organen en derde partijen waarmee de verkregen data naar verwachting worden gedeeld; c quinquies) maken zij de identiteit bekend van de derde partij als bedoeld in lid 4 van dit artikel en in artikel 21 van deze verordening; c sexies) passen zij alle relevante ICT-beveiligingsmaatregelen met betrekking tot de overdracht en opslag van data toe; d) vermelden zij de rechtsgrondslag voor het opvragen van de data; d bis) geven zij aan welke geografische grenzen gelden voor het verzoek om data; e) specificeren zij binnen welke termijn de data beschikbaar moeten worden gesteld en binnen welke termijn de datahouder de overheidsinstantie, de EU-instelling, het EU-agentschap of het EU-orgaan kan verzoeken het verzoek te wijzigen of in te trekken; e bis) geven zij een verklaring af ter bevestiging van de rechtmatige en veilige omgang met de data waarom is verzocht en ter bevestiging van de vertrouwelijke behandeling van bedrijfsgeheimen; e ter) waarborgen zij dat de datahouder door de beschikbaarstelling van de data niet in een situatie komt die in strijd is met het Unie- of het nationale recht of aansprakelijk wordt voor inbreuken of schade als gevolg van de toegang tot de data waarom deze overheidsinstanties of EU-instellingen, -agentschappen of -organen hebben verzocht. 2. Een verzoek om data op grond van lid 1 van dit artikel: a) wordt schriftelijk ingediend en uitgedrukt in duidelijke, beknopte en eenvoudige taal die voor de datahouder begrijpelijk is; a bis) wordt ingediend via de bevoegde autoriteit; a ter) vermeldt specifiek om welk soort data het gaat en komt overeen met de data die de datahouder ten tijde van het verzoek beschikbaar heeft; b) wordt onderbouwd en staat in verhouding tot de uitzonderlijke noodzaak, wat betreft de mate van detail en het volume van de gevraagde data en de frequentie van de toegang tot de gevraagde data; c) eerbiedigt de legitieme doelstellingen van de datahouder, rekening houdend met de bescherming van bedrijfsgeheimen en de kosten en inspanningen die nodig zijn om de data beschikbaar te stellen; bevat in voorkomend geval de maatregelen die op grond van artikel 19, lid 2, moeten worden getroffen om de vertrouwelijkheid van bedrijfsgeheimen te waarborgen, onder meer door zo nodig gebruik te maken van modelcontractvoorwaarden, technische normen en gedragscodes; d) heeft uitsluitend betrekking op niet-persoonsgebonden data; e) stelt de datahouder in kennis van de sancties die overeenkomstig artikel 33 door een in artikel 31 bedoelde datacoördinator worden opgelegd in geval van niet-naleving van het verzoek; f) wordt toegezonden aan de in artikel 31 bedoelde datacoördinator, die het verzoek onverwijld online beschikbaar stelt voor het publiek. Indien de datahouder de gevraagde data reeds heeft verstrekt in antwoord op een eerder met hetzelfde doel ingediend verzoek van een andere overheidsinstantie of EU-instelling of een ander EU-agentschap of -orgaan, kan de datacoördinator de overheidsinstantie of EU-instelling, het EU-agentschap of het EU-orgaan hiervan in kennis stellen. 3. Een overheidsinstantie of een EU-instelling, -agentschap of -orgaan stelt de op grond van dit hoofdstuk verkregen data niet beschikbaar voor hergebruik in de zin van Richtlijn (EU) 2019/1024 en Verordening (EU) 2022/868 . Richtlijn (EU) 2019/1024 en Verordening (EU) 2022/868 zijn niet van toepassing op de data die overheidsinstanties op grond van dit hoofdstuk hebben verkregen. 4. Lid 3 belet een overheidsinstantie of een EU-instelling, -agentschap of -orgaan niet om op grond van dit hoofdstuk verkregen data uit te wisselen met een andere overheidsinstantie of een EU-instelling, -agentschap of -orgaan , die/dat overeenkomstig lid 1, punt c quater, vermeld wordt in het verzoek , met het oog op de vervulling van de taken in artikel 15, of om de data beschikbaar te stellen aan een derde partij in gevallen waarin het door middel van een openbaar beschikbare overeenkomst technische inspecties of andere taken aan die derde partij heeft uitbesteed. De derde partij wordt er contractueel toe gebonden de data niet voor andere doeleinden te gebruiken en deze niet met andere derde partijen te delen. Wanneer een overheidsinstantie of EU-instelling, -agentschap of -orgaan op grond van dit lid data verstrekt of beschikbaar stelt, stelt zij/het de datahouder van wie de data zijn ontvangen daarvan onverwijld in kennis. De datahouder heeft het recht om binnen vijf werkdagen na die kennisgeving een met redenen omkleed bezwaar in te dienen tegen het doorgeven of beschikbaar stellen van data. Indien het met redenen omklede bezwaar door de overheidsinstantie of de EU-instelling, het EU-agentschap of het EU-orgaan wordt afgewezen, kan de datahouder de zaak voorleggen aan de in artikel 31 bedoelde datacoördinator. De ▌overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen of -organen en derde partijen die data ontvangen voldoen aan de verplichtingen van artikel 19 ▌. De overeenkomstig van dit hoofdstuk verkregen data worden alleen gebruikt voor het in het verzoek vermelde doel. Overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen of -organen verbinden derde partijen met wie zij overeenkomstig lid 4 zijn overeengekomen data te delen, er contractueel toe de data niet voor andere doeleinden te gebruiken en deze niet met andere partijen te delen. Artikel 18 Naleving van verzoeken om data 1. Een datahouder die een verzoek om toegang tot data uit hoofde van dit hoofdstuk ontvangt, stelt de data onverwijld ter beschikking van de verzoekende overheidsinstantie of EU-instelling of het verzoekende EU-agentschap of -orgaan , rekening houdend met de benodigde tijd en technische, organisatorische en juridische maatregelen . 2. Onverminderd specifieke noodzaak in verband met de beschikbaarheid van data als omschreven in sectorale wetgeving, kan de datahouder het verzoek afwijzen of verzoeken om wijziging van het verzoek, en dit binnen vijf werkdagen na ontvangst van een verzoek om de data die noodzakelijk zijn om te reageren op een algemene noodsituatie, en binnen 30 werkdagen in andere gevallen van uitzonderlijke noodzaak, om een van de volgende redenen: a) de datahouder kan op het moment van het verzoek niet over de data beschikken ; a bis) de voorziene beveiligingsmaatregelen met betrekking tot de overdracht en opslag en ter waarborging van de vertrouwelijkheid van data zijn ontoereikend; a ter) er is eerder een soortgelijk verzoek met hetzelfde doel ingediend door een andere overheidsinstantie of EU-instelling of ander EU-agentschap of -orgaan en de datahouder is niet in kennis gesteld van de vernietiging van de data overeenkomstig artikel 19, lid 1, punt c); b) het verzoek voldoet niet aan de voorwaarden van artikel 17, leden 1 en 2. ▌ 4. Indien de datahouder besluit het verzoek af te wijzen of te verzoeken het te wijzigen overeenkomstig lid 3, vermeldt hij de identiteit van de overheidsinstantie of de EU-instelling, het EU-agentschap of het EU-orgaan dat of die eerder een verzoek met hetzelfde doel heeft ingediend. 5. Indien persoonsgegevens moeten worden verstrekt om het verzoek om data van een overheidsinstantie of een EU-instelling, -agentschap of -orgaan in te willigen, pseudonimiseert de datahouder de persoonsgegevens die beschikbaar moeten worden gemaakt . 6. Indien de overheidsinstantie of de EU-instelling, het EU-agentschap of het EU-orgaan de weigering van een datahouder om de gevraagde data te verstrekken of diens verzoek tot wijziging van het verzoek wil aanvechten, of indien de datahouder het verzoek wenst aan te vechten, wordt de zaak voorgelegd aan de in artikel 31 bedoelde datacoördinator, onverminderd het recht om een geschil voor te leggen aan een civiele of administratieve rechtbank, overeenkomstig het EU-recht of het nationale recht . Artikel 19 Verplichtingen van overheidsinstanties en EU-instellingen, -agentschappen en -organen 1. Overheidsinstanties of EU-instellingen, -agentschappen of -organen die op grond van een verzoek uit hoofde van artikel 14 data hebben ontvangen en bureaus voor de statistiek of onderzoeksorganisaties die op grond van een verzoek uit hoofde van artikel 21, lid 1, data hebben ontvangen : ▌ b) treffen, voor zover de verwerking van persoonsgegevens noodzakelijk is, technische en organisatorische maatregelen die de rechten en vrijheden van de betrokkenen waarborgen , garanderen een hoog beveiligingsniveau en verhinderen de ongeoorloofde openbaarmaking van gegevens ; b bis) geven uitvoering aan de technische en organisatorische maatregelen die nodig zijn ter beheersing van cyberbeveiligingsrisico’s die van invloed kunnen zijn op de vertrouwelijkheid, integriteit of beschikbaarheid van de gevraagde data; b ter) stellen de datahouder van wie de gegevens zijn ontvangen in kennis van elk cyberincident dat de vertrouwelijkheid, integriteit of beschikbaarheid van de ontvangen gegevens aantast, en doen dit zo spoedig mogelijk, doch uiterlijk 72 uur nadat zij hebben vastgesteld dat het incident heeft plaatsgevonden, onverminderd de rapportageverplichtingen uit hoofde van Verordening (EU) XXX/XXXX (EUIBAL) en Richtlijn (EU) 2022/2555. Die entiteiten zijn aansprakelijk voor schade als gevolg van een inbreuk op het gebied van cyberbeveiliging indien zij de maatregelen overeenkomstig lid 1, punt b bis), niet hebben genomen; c) wissen de data zodra zij niet langer nodig zijn voor het aangegeven doel en stellen de datahouder er onverwijld van in kennis dat de data zijn gewist . 1 bis. Het is een overheidsinstantie, EU-instelling, -agentschap of -orgaan of een derde partij die data uit hoofde van dit hoofdstuk ontvangt, niet toegestaan om: a) de data te gebruiken voor het ontwikkelen van een product of dienst of het verbeteren van een bestaand product of een bestaande dienst dat of die concurreert met het product of de dienst waaruit de ontvangen data afkomstig zijn; b) de data te gebruiken om inzicht te verkrijgen in de economische situatie, activa en productie- of werkwijzen van de datahouder, of de data voor dat doel met een andere derde partij te delen; of c) de data met een andere derde partij te delen voor een van die doeleinden. 2. De openbaarmaking van bedrijfsgeheimen ▌aan een overheidsinstantie of een EU-instelling, -agentschap of -orgaan is alleen vereist voor zover dit strikt noodzakelijk is om het doel van een verzoek overeenkomstig artikel 15 te verwezenlijken. In dat geval geeft de datahouder aan welke data als bedrijfsgeheimen worden beschermd . De overheidsinstantie of de EU-instelling, het EU-agentschap of het EU-orgaan neemt vooraf alle noodzakelijke en passende technische en organisatorische maatregelen die met de datahouder of met de houder van het bedrijfsgeheim als deze niet dezelfde rechtspersoon is, zijn overeengekomen, om de vertrouwelijkheid van die bedrijfsgeheimen te waarborgen , onder meer door zo nodig gebruik te maken van modelcontractvoorwaarden, technische normen en gedragscodes . 2 bis. Wanneer een overheidsinstantie of een EU-instelling, -agentschap of -orgaan data doorgeeft of beschikbaar stelt aan derde partijen voor de uitvoering van de taken die aan hen zijn uitbesteed als gevolg van de uitbesteding van technische inspecties of andere functies overeenkomstig artikel 17, lid 4, worden door de datahouder aangegeven bedrijfsgeheimen alleen openbaar gemaakt voor zover zij strikt noodzakelijk zijn voor de derde partij om de uitbestede taken uit te voeren en op voorwaarde dat vooraf alle tussen de datahouder en de derde partij overeengekomen specifieke noodzakelijke maatregelen worden genomen, met inbegrip van technische en organisatorische maatregelen om de vertrouwelijkheid van die bedrijfsgeheimen te bewaren, onder meer door zo nodig gebruik te maken van modelcontractvoorwaarden, technische normen en gedragscodes. 2 ter. In gevallen waarin de overheidsinstantie of een EU-instelling, -agentschap of -orgaan die of dat het verzoek om data heeft ingediend of de derde partij aan wie data ter beschikking werden gesteld overeenkomstig artikel 17, lid 4, deze maatregelen niet uitvoert of de vertrouwelijkheid van de bedrijfsgeheimen ondermijnt, kan de datahouder het delen van data die als bedrijfsgeheimen zijn aangemerkt, opschorten. In dergelijke gevallen deelt de datahouder de datacoördinator van de lidstaat waar de datahouder is gevestigd, als bedoeld in artikel 31 van deze verordening, onverwijld mee dat hij het delen van data heeft opgeschort, waarbij hij aangeeft welke maatregelen niet zijn uitgevoerd of van welke bedrijfsgeheimen de vertrouwelijkheid is ondermijnd. Wanneer de overheidsinstantie, de EU-instelling, het EU-agentschap, het EU-orgaan of de derde partij het besluit van de datahouder om het delen van data op te schorten, wil aanvechten, beslist de datacoördinator binnen een redelijke termijn of het delen van data al dan niet moet worden hervat en indien dat het geval is, geeft hij aan onder welke voorwaarden. 2 quater. Overheidsinstantie en EU-instellingen, -agentschappen en -organen zijn verantwoordelijk voor de beveiliging van de gegevens die zij ontvangen. 2 quinquies. Een overheidsinstantie of een EU-instelling, -agentschap of orgaan stelt de datahouder zo spoedig mogelijk, doch uiterlijk binnen 48 uur, in kennis van een inbreuk op de beveiliging. Artikel 20 Compensatie in geval van uitzonderlijke noodzaak 1. Data die beschikbaar worden gesteld met als doel te reageren op een algemene noodsituatie overeenkomstig artikel 15, punt a), worden kosteloos verstrekt , tenzij in het Unierecht of het nationale recht anders is bepaald . De overheidsinstantie of EU-instelling, het EU-agentschap of het EU-orgaan die of dat data heeft ontvangen vermeldt de herkomst van de data als de datahouder daarom verzoekt. 2. De datahouder heeft recht op een eerlijke vergoeding ▌voor het beschikbaar stellen van data naar aanleiding van een verzoek overeenkomstig artikel 15, punt b) ▌, en die vergoeding dekt ten minste de technische en organisatorische kosten die zijn gemaakt om aan het verzoek te voldoen, met inbegrip van, in voorkomend geval , de kosten van anonimisering en technische aanpassing, vermeerderd met een redelijke marge. Op verzoek van de overheidsinstantie of de EU-instelling of het EU-agentschap of -orgaan die of dat om de data verzoekt, verstrekt de datahouder informatie over de grondslag voor de berekening van de kosten en de redelijke marge. 2 bis. Wanneer de overheidsinstantie of EU-instelling of het EU-agentschap of -orgaan de door de datahouder gevraagde vergoeding wenst te betwisten, wordt de zaak voorgelegd aan de in artikel 31 bedoelde datacoördinator van de lidstaat waar de datahouder gevestigd is. Artikel 21 Bijdrage van onderzoeksorganisaties of bureaus voor de statistiek in de context van een uitzonderlijke noodzaak 1. Een overheidsinstantie of een EU-instelling, -agentschap of -orgaan heeft het recht uit hoofde van dit hoofdstuk ontvangen data te delen met personen of organisaties met het oog op het uitvoeren van wetenschappelijk onderzoek of analyses die noodzakelijk zijn ter verwezenlijking van het doel waarvoor de data werden gevraagd, of aan nationale bureaus voor de statistiek , de leden van het Europees Stelsel van centrale banken en Eurostat voor het opstellen van officiële statistieken. 2. Personen of organisaties die de data overeenkomstig lid 1 ontvangen, handelen uitsluitend zonder winstoogmerk of in het kader van een in het EU-recht of het nationale recht van een lidstaat erkende taak van algemeen belang. Hieronder vallen niet organisaties waarop commerciële ondernemingen een aanzienlijke invloed uitoefenen of die kunnen leiden tot preferentiële toegang tot de resultaten van het onderzoek. 3. Personen of organisaties die de data overeenkomstig lid 1 ontvangen, voldoen aan de bepalingen van artikel 17, lid 3, en artikel 19. 4. Wanneer een overheidsinstantie of een EU-instelling, -agentschap of -orgaan voornemens is data uit hoofde van lid 1 door te geven of beschikbaar te stellen , stelt deze de datahouder van wie de data zijn ontvangen daarvan in kennis. Die kennisgeving bevat de volgende informatie: de identiteit en de contactgegevens van de personen of organisaties die de data ontvangen, het doel van het doorgeven of beschikbaar stellen van de data en de periode gedurende welke de data door de ontvangende entiteit zullen worden gebruikt. Binnen vijf werkdagen na de in de eerste alinea van dit lid bedoelde kennisgeving heeft de datahouder het recht een met redenen omkleed bezwaar in te dienen tegen het doorgeven of beschikbaar stellen van data. Indien het bezwaar door de overheidsinstantie of de EU-instelling, het EU-agentschap of het EU-orgaan wordt afgewezen, kan de datahouder het met redenen omklede bezwaar voorleggen aan de in artikel 31 bedoelde datacoördinator. Artikel 22 Wederzijdse bijstand en grensoverschrijdende samenwerking 1. Overheidsinstanties of EU-instellingen, -agentschappen of -organen werken samen en staan elkaar bij om dit hoofdstuk op consistente wijze uit te voeren. 2. Alle data die in het kader van de verzochte bijstand worden uitgewisseld en verstrekt overeenkomstig lid 1, worden uitsluitend gebruikt voor het doel waarvoor zij zijn aangevraagd. 3. Wanneer een overheidsinstantie voornemens is data op te vragen van een datahouder die in een andere lidstaat is gevestigd, stelt deze eerst de in artikel 31 bedoelde datacoördinator van die lidstaat van dat voornemen in kennis. Dit vereiste geldt ook voor verzoeken van EU-instellingen, -agentschappen en -organen. Het verzoek wordt beoordeeld door de bevoegde autoriteit van de lidstaat waar de datahouder gevestigd is. 4. Nadat de datacoördinator overeenkomstig lid 3 in kennis is gesteld, adviseert deze de verzoekende overheidsinstantie over de eventuele noodzaak om samen te werken met overheidsinstanties van de lidstaat waar de datahouder gevestigd is, teneinde de administratieve lasten voor de datahouder bij de uitvoering van het verzoek te verlichten. De verzoekende overheidsinstantie houdt rekening met het advies van de datacoördinator . HOOFDSTUK VI OVERSTAPPEN NAAR ANDERE DATAVERWERKINGSDIENSTEN Artikel 22 bis Definities Voor de toepassing van dit hoofdstuk wordt verstaan onder: 1. “dataverwerkingsdienst”: een digitale dienst die alomtegenwoordige en on-demand netwerktoegang mogelijk maakt tot een gedeelde pool van configureerbare, schaalbare en elastische computercapaciteit van gecentraliseerde, gedistribueerde of sterk gedistribueerde aard die aan een klant wordt aangeboden en die snel ter beschikking kan worden gesteld en worden vrijgegeven met een minimum aan inspanningen of tussenkomst van een dienstverlener; 2. “on-premise”: een ICT-infrastructuur en computercapaciteit die worden geleased door of eigendom zijn van de klant en zich in zijn eigen datacentrum bevinden en door de klant of een derde partij worden geëxploiteerd; 3. “gelijkwaardige dienst”: een reeks dataverwerkingsdiensten met dezelfde primaire doelstelling en hetzelfde model voor dataverwerkingsdiensten; 4. “overdraagbaarheid van data door dataverwerkingsdiensten”: het vermogen van clouddiensten om hun exporteerbare data tussen de dataverwerkingsdiensten van de klant te verplaatsen en aan te passen, ook in verschillende uitvoeringsmodellen; 5. “overstappen”: het proces waarbij een klant van dataverwerkingsdiensten overstapt van het gebruik van één dataverwerkingsdienst naar een tweede gelijkwaardige dienst of een andere dienst die door een andere aanbieder van dataverwerkingsdiensten wordt aangeboden, onder meer door de extractie, de overdracht en het uploaden van de data, waarbij de oorspronkelijke aanbieder van de dataverwerkingsdiensten, de klant en de nieuwe aanbieder van dataverwerkingsdiensten betrokken zijn; 6. “exporteerbare data”: de input- en outputgegevens, met inbegrip van metadata, die direct of indirect worden gegenereerd, of worden medegegenereerd, door het gebruik door de klant van de dataverwerkingsdienst, met uitzondering van activa of data van de aanbieder van dataverwerkingsdiensten of een derde partij die beschermd zijn op grond van intellectuele-eigendomsrechten of die bedrijfsgeheimen of vertrouwelijke informatie vormen; 7. “functionele gelijkwaardigheid”: de mogelijkheid om op basis van de gegevens van de klant weer een minimumniveau van functionaliteit van een dienst in de omgeving van een nieuwe dataverwerkingsdienst te herstellen na het overstapproces, waarbij de nieuwe dienst een vergelijkbaar resultaat oplevert met gebruikmaking van dezelfde input voor gedeelde functionaliteit die in het kader van de contractuele overeenkomst aan de klant wordt geleverd; 8. “uitstaptarieven”: de tarieven van data-overdracht die in rekening worden gebracht aan klanten van een aanbieder van dataverwerkingsdiensten om het via het netwerk hun data uit de ICT-infrastructuur van een aanbieder van dataverwerkingsdiensten te extraheren. Artikel 23 Belemmeringen voor een doeltreffende overstap naar andere aanbieders van dataverwerkingsdiensten wegnemen 1. Aanbieders van dataverwerkingsdiensten nemen , binnen hun vermogen, de in de artikelen 24, 24 bis, 24 ter, 25 en 26 bedoelde maatregelen om ▌de klanten in staat te stellen over te stappen naar een andere gelijkwaardige dataverwerkingsdienst die door een andere aanbieder van dataverwerkingsdiensten wordt verleend of, in voorkomend geval, gebruik te maken van meerdere aanbieders van dataverwerkingsdiensten tegelijkertijd . Aanbieders van dataverwerkingsdiensten werpen met name geen commerciële, technische, contractuele en organisatorische belemmeringen op en nemen dergelijke belemmeringen weg ▌die klanten beletten: a) na een opzegtermijn van maximaal 60 kalenderdagen de contractuele overeenkomst van de dienst op te zeggen , tenzij in onderling overleg uitdrukkelijk een alternatieve opzegtermijn tussen de klant en de aanbieder wordt overeengekomen, waarbij beide partijen de inhoud van de contractuele overeenkomst in gelijke mate kunnen beïnvloeden ; b) nieuwe contractuele overeenkomsten met een andere aanbieder van dataverwerkingsdiensten voor gelijkwaardige diensten te sluiten; c) zijn of haar exporteerbare data, toepassingen en andere digitale activa aan een andere aanbieder van dataverwerkingsdiensten over te dragen , of aan een on-premise-ICT-infrastructuur, ook indien zij reeds geprofiteerd hebben van een aanbieding om gratis gebruik te maken van de diensten ; d) de functionele gelijkwaardigheid in het gebruik van de nieuwe dienst in de IT-omgeving van de verschillende aanbieders van dataverwerkingsdiensten voor de gelijkwaardige dienst te bereiken , overeenkomstig artikel 26. 2. Lid 1 is alleen van toepassing op belemmeringen die verband houden met de diensten, contractuele overeenkomsten of handelspraktijken van de oorspronkelijke aanbieder van dataverwerkingsdiensten . Artikel 24 Contractvoorwaarden betreffende een overstap naar andere aanbieders van dataverwerkingsdiensten 1. De rechten van de klant en de verplichtingen van de aanbieder van een dataverwerkingsdienst met betrekking tot het overstappen naar andere aanbieders van dergelijke diensten of, indien van toepassing, naar een on-premise-ICT-infrastructuur worden duidelijk vastgelegd in een schriftelijk contract dat op een gebruiksvriendelijke manier ter beschikking van de klant wordt gesteld voordat het contract wordt ondertekend . Onverminderd Richtlijn (EU) 2019/770 zorgt de aanbieder van een dataverwerkingsdienst ervoor dat dat contract ten minste het volgende omvat : a) bepalingen op grond waarvan de klant, op verzoek, kan overstappen naar een dataverwerkingsdienst die wordt aangeboden door een andere aanbieder van dataverwerkingsdiensten of op grond waarvan de klant alle exporteerbare data, toepassingen en digitale activa onverwijld kan overdragen naar een on-premise-ICT-infrastructuur , maar in geen geval na een verplicht vast te stellen overgangsperiode van ten hoogste 90 kalenderdagen, waarbinnen de aanbieder van dataverwerkingsdiensten: i) het overstapproces ondersteunt en vergemakkelijkt voor zover dat redelijk is ; ii) met de nodige zorgvuldigheid handelt om de bedrijfscontinuïteit en een hoog niveau van veiligheid van de dienst in stand te houden en, rekening houdend met de voortgang van het overstapproces, zorgt voor zoveel mogelijk continuïteit bij de verlening van de relevante functies of diensten binnen het vermogen van de oorspronkelijke aanbieder van dataverwerkingsdiensten en in overeenstemming met de contractuele verplichtingen ; ii bis) duidelijke informatie verstrekt over bekende risico’s voor de continuïteit van de verlening van de respectieve functies of diensten aan de kant van de aanbieder van dataverwerkingsdiensten. a bis) een lijst van aanvullende diensten die klanten kunnen verkrijgen om het overstapproces te vergemakkelijken, zoals de toets van het overstapproces; a ter) een verplichting voor de aanbieder van dataverwerkingsdiensten om ondersteuning te bieden bij de ontwikkeling van de exitstrategie van de klant in het kader van de gecontracteerde diensten, onder meer door alle relevante informatie te verstrekken; b) een gedetailleerde specificatie van alle data- en toepassingscategorieën die tijdens het overstapproces kunnen worden overgedragen , waaronder ten minste alle exporteerbare data ▌; c) een minimumtermijn voor het opvragen van data van ten minste 30 kalenderdagen, beginnend na de beëindiging van de overgangsperiode die is overeengekomen tussen de klant en de aanbieder van dataverwerkingsdiensten , overeenkomstig lid 1, punt a), en lid 2; c bis) een verplichting voor de aanbieder van dataverwerkingsdiensten om alle exporteerbare data van de voormalige klant te verwijderen na het verstrijken van de in lid 1, punt c), van dit artikel genoemde termijn; 2. Wanneer de verplichte overgangsperiode als gedefinieerd in lid 1, punten a) en c), van dit artikel technisch niet haalbaar is, stelt de aanbieder van dataverwerkingsdiensten de klant daarvan in kennis binnen 14 werkdagen na het overstapverzoek, motiveert hij de technische onhaalbaarheid naar behoren en vermeldt hij een alternatieve overgangsperiode, die niet langer mag zijn dan 9 maanden. Overeenkomstig lid 1 van dit artikel wordt de ▌ continuïteit van de dienstverlening gewaarborgd gedurende de gehele alternatieve overgangsperiode tegen verlaagde tarieven, als bedoeld in artikel 25, lid 2. De klant behoudt het recht om die periode, indien nodig, vóór of tijdens het overstapproces te verlengen. Artikel 24 bis Verplichting om informatie te verstrekken voor aanbieders van dataverwerkingsdiensten van bestemming De aanbieder van dataverwerkingsdiensten van bestemming verstrekt de klant informatie over beschikbare procedures om over te stappen op en data over te dragen aan de dataverwerkingsdienst wanneer deze een overdrachtsbestemming is, met inbegrip van informatie over beschikbare overdrachtsmethoden, formaten, beperkingen en technische beperkingen die bekend zijn bij de aanbieder van de dataverwerkingsdiensten van bestemming. Artikel 24 ter Verplichting van goede trouw Alle betrokken partijen, met inbegrip van aanbieders van dataverwerkingsdiensten van bestemming, werken te goeder trouw samen om het overstapproces doeltreffend te laten verlopen, de tijdige overdracht van noodzakelijke data mogelijk te maken en de continuïteit van de dienstverlening te waarborgen. Artikel 25 Geleidelijke afschaffing van de overstapkosten 1. Vanaf [ de datum van inwerkingtreding van deze verordening ] brengen aanbieders van dataverwerkingsdiensten klanten die consumenten zijn, geen kosten in rekening voor het overstapproces. 2. Vanaf [datum X, de datum van inwerkingtreding van deze verordening ] tot en met [datum X + 3 jaar] kunnen aanbieders van dataverwerkingsdiensten klanten in de context van relaties tussen ondernemingen lagere kosten voor het overstapproces opleggen , met name wat uitstaptarieven betreft . 2 bis. Vanaf [drie jaar na de datum van inwerkingtreding van deze verordening] brengen aanbieders van dataverwerkingsdiensten geen kosten in rekening voor het overstapproces. 3. De in lid 2 bedoelde kosten mogen niet hoger zijn dan de kosten van de aanbieder van dataverwerkingsdiensten die rechtstreeks verband houden met het betrokken overstapproces en houden verband met verplichte handelingen die aanbieders van dataverwerkingsdiensten moeten verrichten in het kader van het overstapproces . 3 bis. Standaardvergoedingen voor inschrijving of dienstverlening en kosten voor professionele overstapwerkzaamheden die door de aanbieder van dataverwerkingsdiensten op verzoek van de klant worden verricht om het overstapproces te ondersteunen, worden voor de toepassing van dit artikel niet beschouwd als overstapkosten. 3 ter. Alvorens een contractuele overeenkomst met een klant te sluiten, verstrekt de aanbieder van dataverwerkingsdiensten de klant duidelijke informatie over de kosten die aan de klant worden aangerekend voor het overstapproces overeenkomstig lid 2 en over de vergoedingen en kosten als bedoeld in lid 3 bis, en verstrekt hij in voorkomend geval informatie over diensten waarbij overstappen zeer complex of duur is of waarbij overstappen onmogelijk is zonder aanzienlijke verstoring van de data-, applicatie- of dienstenarchitectuur. In voorkomend geval stelt de aanbieder van dataverwerkingsdiensten deze informatie openbaar voor klanten beschikbaar op een speciaal daarvoor bedoeld gedeelte van zijn website of op een andere gemakkelijk toegankelijke wijze. 4. De Commissie is bevoegd overeenkomstig artikel 38 gedelegeerde handelingen vast te stellen teneinde deze verordening aan te vullen met het oog op de invoering van een toezichtmechanisme waarmee de Commissie toezicht kan houden op de door aanbieders van dataverwerkingsdiensten op de markt opgelegde overstaptarieven om ervoor te zorgen dat de in de leden 1 en 2 van dit artikel beschreven afschaffing en verlaging van de overstaptarieven binnen de in die leden vastgestelde termijn wordt verwezenlijkt. Artikel 26 Technische aspecten van een overstap 1. Aanbieders van dataverwerkingsdiensten die betrekking hebben op schaalbare en elastische computermiddelen die beperkt zijn tot infrastructurele elementen zoals servers, netwerken en de virtuele hulpbronnen die nodig zijn voor de exploitatie van de infrastructuur, maar die geen toegang bieden tot de operationele diensten, software en toepassingen die worden opgeslagen, anderszins verwerkt of op die infrastructurele elementen worden ingezet, nemen binnen hun vermogen redelijke maatregelen om het gemakkelijker te maken dat de klant, nadat hij of zij overschakelt op een dienst van hetzelfde type die door een andere aanbieder van dataverwerkingsdiensten wordt aangeboden, functionele gelijkwaardigheid verkrijgt bij het gebruik van de nieuwe dienst , op voorwaarde dat de functionele gelijkwaardigheid wordt vastgesteld door de aanbieder van dataverwerkingsdiensten van bestemming . De oorspronkelijke aanbieder van dataverwerkingsdiensten vergemakkelijkt het proces door in capaciteit, adequate informatie, documentatie, technische ondersteuning en zo nodig hulpmiddelen te voorzien . 2. Aanbieders van dataverwerkingsdiensten , met inbegrip van aanbieders van dataverwerkingsdiensten van bestemming , stellen open interfaces kosteloos ter beschikking om overstappen tussen die diensten en de overdraagbaarheid en interoperabiliteit van data te vergemakkelijken . Overeenkomstig lid 1 van dit artikel maken die diensten het ook mogelijk dat een specifieke dienst, indien er geen grote belemmeringen zijn, van de overeenkomst wordt losgekoppeld en beschikbaar wordt gesteld om op interoperabele wijze over te stappen . 3. ▌Aanbieders van dataverwerkingsdiensten zorgen voor compatibiliteit met open interoperabiliteits- en overdraagbaarheidsspecificaties of Europese interoperabiliteitsnormen die zijn vastgesteld overeenkomstig artikel 29, lid 5 ▌. 3 bis. Aanbieders van dataverwerkingsdiensten waarvoor in het in artikel 29, lid 5, bedoelde register een nieuwe open interoperabiliteits- en overdraagbaarheidsspecificatie of Europese norm is gepubliceerd, hebben recht op een overgangsperiode van een jaar om de in lid 3 van dit artikel bedoelde verplichting na te komen. 4. Wanneer de in lid 3 van dit artikel bedoelde open interoperabiliteits- en overdraagbaarheidsspecificaties of Europese normen voor de betrokken gelijkwaardige dienst niet bestaan, exporteert de aanbieder van dataverwerkingsdiensten , indien dat technisch haalbaar is, op verzoek van de klant alle exporteerbare data in een gestructureerd, algemeen gebruikt en machineleesbaar formaat zoals aan de klant is aangegeven overeenkomstig de in artikel 24, lid 1, punt a ter), bedoelde exitstrategie, tenzij de klant een ander formaat aanvaardt . 4 bis. Aanbieders van dataverwerkingsdiensten zijn niet verplicht nieuwe technologieën of diensten te ontwikkelen, door eigendomsrechten beschermde of vertrouwelijke gegevens of technologie aan een klant of aan een andere aanbieder van dataverwerkingsdiensten bekend te maken of over te dragen, of de veiligheid en de integriteit van de dienst van de klant of aanbieder in gevaar te brengen. Artikel 26 bis Vrijstellingen voor bepaalde dataverwerkingsdiensten 1. De verplichtingen van artikel 23, lid 1, punt d), en de artikelen 25 en 26 zijn niet van toepassing op dataverwerkingsdiensten die op maat zijn gemaakt. 2. De in dit hoofdstuk vastgestelde verplichtingen zijn niet van toepassing op dataverwerkingsdiensten die gratis worden verleend, bij wijze van proef werken of alleen een test- en evaluatiedienst voor zakelijke producten leveren. Artikel 26 ter Geschillenbeslechting 1. Klanten hebben toegang tot overeenkomstig artikel 10, lid 2, gecertificeerde geschillenbeslechtingsorganen om geschillen te beslechten over inbreuken op de rechten van klanten en de verplichtingen van aanbieders van dataverwerkingsdiensten met betrekking tot het overstappen tussen aanbieders van dergelijke diensten. De klant heeft het recht een derde toe te staan zijn rechtsvorderingen namens hem in te stellen. 2. Artikel 10, leden 3 tot en met 9, is van toepassing op de beslechting van geschillen tussen klanten en aanbieders van dataverwerkingsdiensten over het overstappen tussen aanbieders van dergelijke diensten. HOOFDSTUK VII INTERNATIONALE CONTEXTEN MET BETREKKING TOT NIET-PERSOONSGEBONDEN DATA Artikel 27 Internationale toegang en overdracht 1. Aanbieders van dataverwerkingsdiensten nemen alle ▌technische, juridische en organisatorische maatregelen, waaronder contractuele regelingen, om internationale overdracht en toegang van de overheid van derde landen tot niet-persoonsgebonden data die in de EU zijn opgeslagen, te voorkomen wanneer die doorgifte of toegang in strijd zou zijn met het EU-recht of het nationale recht van de betrokken lidstaat, onverminderd lid 2 of lid 3. 2. Elk besluit of elke rechterlijke uitspraak en elke beslissing van een administratieve autoriteit van een derde land op grond waarvan een verlener van dataverwerkingsdiensten niet-persoonsgebonden data die binnen het toepassingsgebied van deze verordening vallen en in de EU zijn opgeslagen, moet overdragen of er toegang toe moet verlenen, mag alleen op enigerlei wijze worden erkend of afdwingbaar zijn indien het besluit, de uitspraak of de beslissing gebaseerd is op een internationale overeenkomst, zoals een verdrag inzake wederzijdse rechtsbijstand, die van kracht is tussen het verzoekende derde land en de EU of op een dergelijke overeenkomst tussen het verzoekende derde land en een lidstaat. 3. Indien een dergelijke internationale overeenkomst ontbreekt en een aanbieder van dataverwerkingsdiensten de geadresseerde is van een besluit van een rechterlijke instantie of een administratieve autoriteit van een derde land om niet-persoonsgebonden data die binnen het toepassingsgebied van deze verordening vallen en in de EU worden bewaard, over te dragen of er toegang toe te geven en de naleving van een dergelijk besluit de geadresseerde in strijd zou kunnen brengen met het EU-recht of het nationale recht van de betrokken lidstaat, mag de overdracht van die data aan of de toegang tot die data door die autoriteit van het derde land alleen plaatsvinden na toetsing door de relevante bevoegde instanties of autoriteiten overeenkomstig deze verordening om te beoordelen of, naast de bepalingen van eventueel relevant Unie- of nationaal recht, aan de volgende voorwaarden is voldaan : a) wanneer het systeem van het derde land voorschrijft dat de redenen voor en de evenredigheid van het besluit worden toegelicht, en dat het vonnis of besluit van de rechtbank, al naargelang het geval, een specifiek karakter heeft, bijvoorbeeld door een voldoende verband te leggen met bepaalde verdachten of inbreuken; b) wanneer het met redenen omklede bezwaar van de geadresseerde wordt getoetst door een bevoegde rechterlijke instantie in het derde land; en c) wanneer in die context de bevoegde rechterlijke instantie die het besluit of vonnis velt of het besluit van een administratieve autoriteit toetst, uit hoofde van het recht van dat land gemachtigd is om rekening te houden met de relevante juridische belangen van de verstrekker van de data die door het EU-recht of het toepasselijke recht van de lidstaat worden beschermd. De geadresseerde van het besluit kan de Commissie, de datacoördinator uit hoofde van deze verordening of relevante bevoegde instanties of autoriteiten om advies vragen om te bepalen of aan deze voorwaarden is voldaan, met name wanneer hij of zij van mening is dat het besluit betrekking kan hebben op bedrijfsgeheimen en andere commercieel gevoelige data alsmede op inhoud die wordt beschermd door intellectuele-eigendomsrechten , of afbreuk kan doen aan de nationale veiligheids- of defensiebelangen van de EU of haar lidstaten. Indien de geadresseerde binnen een maand geen antwoord heeft ontvangen of indien de bevoegde autoriteiten in hun advies concluderen dat niet aan de voorwaarden is voldaan, weigert de geadresseerde het verzoek om doorgifte of toegang op die grond. Het bij Verordening (EU) 2022/868 opgerichte en in artikel 31 bis van deze verordening bedoelde Europees Comité voor gegevensinnovatie adviseert en assisteert de Commissie bij het opstellen van richtsnoeren voor de beoordeling van de vraag of aan deze voorwaarden is voldaan. 4. Indien aan de voorwaarden van lid 2 of lid 3 is voldaan, verstrekt de aanbieder van dataverwerkingsdiensten de minimaal toegestane hoeveelheid data in antwoord op een verzoek, op basis van een redelijke interpretatie daarvan door de relevante bevoegde instantie of autoriteit . 4 bis. Indien de aanbieder van gegevensverwerkingsdiensten redenen heeft om aan te nemen dat de doorgifte van of de toegang tot niet-persoonsgebonden data kan leiden tot het risico van heridentificatie van niet-persoonsgebonden of geanonimiseerde data, verzoekt de aanbieder de krachtens de toepasselijke wetgeving inzake gegevensbescherming bevoegde instanties of autoriteiten om toestemming alvorens data door te geven of er toegang toe te verlenen. 5. De aanbieder van dataverwerkingsdiensten stelt de datahouder in kennis van het bestaan van een verzoek van een administratieve autoriteit in een derde land om toegang tot zijn of haar data te krijgen, alvorens aan dit verzoek te voldoen, behalve in gevallen waarin het verzoek rechtshandhavingsdoeleinden dient en zolang dit noodzakelijk is om de doeltreffendheid van de rechtshandhavingsactiviteiten te waarborgen. HOOFDSTUK VIII INTEROPERABILITEIT Artikel 28 Essentiële eisen inzake interoperabiliteit van dataruimten 1. Deelnemers aan dataruimten die data of datadiensten aanbieden aan andere deelnemers, voldoen aan de volgende essentiële eisen om de interoperabiliteit van data, mechanismen en diensten voor data-uitwisseling te vergemakkelijken: a) de inhoud van de dataset, gebruiksbeperkingen, licenties, dataverzamelingsmethoden, datakwaliteit en onzekerheid worden voldoende beschreven in een machineleesbaar formaat om de ontvanger in staat te stellen de data te vinden, te raadplegen en te gebruiken; b) de datastructuren, dataformaten, vocabularia, classificatieschema’s, taxonomieën en codelijsten worden op een voor het publiek toegankelijke en consistente wijze beschreven; c) de technische middelen om toegang te krijgen tot de data, zoals applicatieprogramma-interfaces, en de gebruiksvoorwaarden en de kwaliteit van de dienstverlening worden voldoende beschreven om automatische toegang tot en overdracht van data tussen partijen mogelijk te maken, ook continu of in realtime in een machineleesbaar formaat , indien dat technisch haalbaar is en de goede werking van het product niet belemmert ; d) de middelen om de interoperabiliteit van ▌contracten voor het delen van data binnen hun diensten en activiteiten mogelijk te maken. Deze eisen kunnen een generiek karakter hebben of betrekking hebben op specifieke sectoren, waarbij ten volle rekening wordt gehouden met de samenhang met eisen die voortvloeien uit andere sectorale wetgeving van de EU of de lidstaten. 2. De Commissie is bevoegd om, na raadpleging van het Europees Comité voor gegevensinnovatie overeenkomstig artikel 29 en artikel 30, punten f) en h), van Verordening (EU) 2022/868 en overeenkomstig artikel 38 van deze verordening, gedelegeerde handelingen tot aanvulling van deze richtlijn vast te stellen door de essentiële eisen in lid 1 van dit artikel verder te specificeren. 3. De deelnemers aan dataruimten die data of datadiensten aanbieden aan andere deelnemers aan dataruimten die voldoen aan de geharmoniseerde normen of delen daarvan die onder verwijzing in het Publicatieblad van de Europese Unie zijn bekendgemaakt, worden geacht in overeenstemming te zijn met de in lid 1 ▌bedoelde essentiële eisen, voor zover die normen deze eisen dekken. 3 bis. Deelnemers binnen een bepaalde dataruimte komen overeen volgens welke regels de verantwoordelijkheden met betrekking tot die vereisten tussen de deelnemers worden vastgesteld. 4. De Commissie kan overeenkomstig artikel 10 van Verordening (EU) nr. 1025/2012 een of meer Europese normalisatieorganisaties verzoeken geharmoniseerde normen op te stellen die voldoen aan de essentiële eisen in lid 1 van dit artikel en die op een open, transparante, technologieneutrale, door het bedrijfsleven geleide en inclusieve wijze zijn ontwikkeld overeenkomstig hoofdstuk II van Verordening (EU) nr. 1025/2012, in voorkomend geval rekening houdend met bestaande internationale standaarden, goede praktijken, normen, technische specificaties en relevante open-sourcenormen, alsook met de behoeften van kmo’s . 5. Indien nodig kan de Commissie ▌door middel van uitvoeringshandelingen gemeenschappelijke specificaties vaststellen wanneer er geen geharmoniseerde normen als bedoeld in lid 4 van dit artikel bestaan of indien zij van oordeel is dat de relevante geharmoniseerde normen ontoereikend zijn om de conformiteit met de essentiële eisen in lid 1 van dit artikel te waarborgen ▌. Alvorens die uitvoeringshandelingen vast te stellen, wint de Commissie advies in bij en houdt zij rekening met de relevante standpunten van het Europees Comité voor gegevensinnovatie als bedoeld in artikel 30, punt f), van Verordening (EU) 2022/868, en die uitvoeringshandelingen worden volgens de in artikel 39, lid 2, bedoelde onderzoeksprocedure vastgesteld. 6. De Commissie kan overeenkomstig artikel 30, punt h), van Verordening (EU) 2022/868 door het Europees Comité voor gegevensinnovatie voorgestelde richtsnoeren aannemen waarin interoperabiliteitsspecificaties voor de werking van gemeenschappelijke Europese dataruimten worden vastgesteld, zoals architectuurmodellen en technische normen tot uitvoering van wettelijke voorschriften en regelingen tussen partijen die de uitwisseling van data bevorderen, bijvoorbeeld met betrekking tot het recht op toegang en technische vertaling van instemming of toestemming. Artikel 29 Interoperabiliteit en overdraagbaarheid voor dataverwerkingsdiensten 1. Open interoperabiliteits- en overdraagbaarheidsspecificaties en Europese normen voor de interoperabiliteit en overdraagbaarheid van dataverwerkingsdiensten voldoen aan het volgende: a) voor zover technisch haalbaar zijn zij ▌wat betreft prestaties gericht op het bereiken van interoperabiliteit en overdraagbaarheid tussen verschillende dataverwerkingsdiensten die gelijkwaardige diensten bestrijken; b) zij verbeteren de overdraagbaarheid van digitale activa tussen verschillende dataverwerkingsdiensten die gelijkwaardige diensten bestrijken; c) zij faciliteren, voor zover technisch haalbaar, de functionele gelijkwaardigheid tussen de in artikel 1, lid 26, bedoelde dataverwerkingsdiensten die gelijkwaardige diensten bestrijken; c bis) zij hebben geen negatieve gevolgen voor de veiligheid en integriteit van diensten en data; c ter) zij zijn zodanig ontworpen dat zij technische vooruitgang en de opneming van nieuwe functies en innovatie in dataverwerkingsdiensten mogelijk maken. 2. Open interoperabiliteits- en overdraagbaarheidsspecificaties en Europese normen voor de interoperabiliteit en overdraagbaarheid van dataverwerkingsdiensten voldoen aan het volgende: a) de aspecten van cloudinteroperabiliteit in het vervoer, syntactische interoperabiliteit, semantische data-interoperabiliteit, gedragsinteroperabiliteit en beleidsinteroperabiliteit; b) de overdraagbaarheidsaspecten van clouddata inzake syntactische overdraagbaarheid, semantische overdraagbaarheid van data en overdraagbaarheid van het databeleid; c) de cloudtoepassingsaspecten van applicatiesyntactische overdraagbaarheid, applicatie-instructieportabiliteit, overdraagbaarheid van applicatiemetadata, overdraagbaarheid van applicatiegedrag en overdraagbaarheid van het applicatiebeleid. 3. Open interoperabiliteits- en overdraagbaarheidsspecificaties voldoen aan de punten 3 en 4 van bijlage II bij Verordening (EU) nr. 1025/2012. 3 bis. Open interoperabiliteit- en overdraagbaarheidsspecificaties en Europese normen verstoren de markt voor dataverwerkingsdiensten niet en beperken evenmin de ontwikkeling van nieuwe concurrerende en innovatieve technologieën of oplossingen of daarop gebaseerde technologieën of oplossingen. 4. Na rekening te hebben gehouden met relevante internationale en Europese normen en initiatieven op het gebied van zelfregulering, kan de Commissie ▌overeenkomstig artikel 10 van Verordening (EU) nr. 1025/2012 een of meer Europese normalisatieorganisaties verzoeken om Europese normen op te stellen die van toepassing zijn op gelijkwaardige diensten van dataverwerkingsdiensten. Bij deze normalisatie wordt rekening gehouden met de behoeften van kmo’s. 5. Voor de toepassing van artikel 26, lid 3, van deze verordening is de Commissie bevoegd om, na raadpleging van het Europees Comité voor gegevensinnovatie overeenkomstig artikel 29 en artikel 30, punten f) en h), van Verordening (EU) 2022/868 en overeenkomstig artikel 38 van deze verordening gedelegeerde handelingen ter aanvulling van deze verordening vast te stellen om de referentie ▌van open specificaties voor de interoperabiliteit en overdraagbaarheid van dataverwerkingsdiensten bekend te maken in een door relevante normalisatieorganisaties of organisaties als bedoeld in bijlage II, punt 3, van Verordening (EU) nr. 1025/2012 ontwikkeld centraal register voor EU-normen voor de interoperabiliteit en overdraagbaarheid van dataverwerkingsdiensten, indien deze voldoen aan de criteria van de leden 1 en 2 van dit artikel. Artikel 30 Essentiële eisen met betrekking tot slimme contracten voor het delen van data De partij die slimme contracten aanbiedt in het kader van een overeenkomst voor het beschikbaar stellen van data ▌voldoet aan de volgende essentiële eisen: a) robuustheid en toegangscontrole : ervoor zorgen dat het slimme contract zo is ontworpen dat het strikte toegangscontrolemechanismen en een zeer hoge mate van robuustheid biedt om functionele fouten te voorkomen en manipulatie door derden te weerstaan; b) veilige beëindiging en onderbreking: ervoor zorgen dat er een mechanisme bestaat om de doorlopende uitvoering van transacties te beëindigen: het slimme contract omvat interne functies die het contract kunnen resetten of de opdracht kunnen geven de verrichting stop te zetten of te onderbreken om toekomstige (accidentele) uitvoering ervan te voorkomen; in dit verband moeten de voorwaarden waaronder een slim contract kan worden gereset of de opdracht kan worden gegeven om de verrichting te stoppen of te onderbreken, duidelijk en transparant worden gedefinieerd. Met name moet worden beoordeeld onder welke voorwaarden buitencontractuele beëindiging of onderbreking toegestaan moet zijn; b bis) gelijkwaardigheid: een slim contract moet dezelfde mate van bescherming en rechtszekerheid bieden als contracten die op een andere manier tot stand komen; b ter) bescherming van de vertrouwelijkheid van bedrijfsgeheimen: ervoor zorgen dat het slimme contract zo is ontworpen dat de vertrouwelijkheid van bedrijfsgeheimen in overeenstemming met deze verordening wordt gewaarborgd. ▌ HOOFDSTUK IX UITVOERING EN HANDHAVING Artikel 31 Datacoördinator 1. Elke lidstaat wijst een onafhankelijke bevoegde coördinerende autoriteit (“datacoördinator”) aan die verantwoordelijk is voor de toepassing en handhaving van deze verordening en voor de coördinatie van de activiteiten die aan die lidstaat zijn toevertrouwd, om te fungeren als één-loket ten aanzien van de Commissie voor wat betreft de tenuitvoerlegging van deze verordening, en om de lidstaat te vertegenwoordigen bij het in artikel 31 bis bedoelde Europees Comité voor gegevensinnovatie . 1 bis. De onafhankelijke toezichthoudende autoriteiten die met het toezicht op de toepassing van Verordening (EU) 2016/679 belast zijn, zijn verantwoordelijk voor het toezicht op de toepassing van deze verordening wat betreft de bescherming van persoonsgegevens. De hoofdstukken VI en VII van Verordening (EU) 2016/679 zijn mutatis mutandis van toepassing. De Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming is verantwoordelijk voor het toezicht op de toepassing van deze verordening voor zover deze betrekking heeft op de instellingen, organen en instanties van de Unie. In voorkomend geval is artikel 62 van Verordening (EU) 2018/1725 mutatis mutandis van toepassing. De taken en bevoegdheden van de toezichthoudende autoriteiten worden uitgeoefend met betrekking tot de verwerking van persoonsgegevens. 2. Onverminderd lid 1 van dit artikel zorgt de datacoördinator voor samenwerking tussen de nationale bevoegde autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor het toezicht op andere rechtshandelingen van de Unie of de lidstaten op het gebied van data en elektronische-communicatiediensten, namelijk : ▌ b) wordt de bevoegdheid van de sectorale autoriteiten voor specifieke sectorale datatoegangskwesties in verband met de uitvoering van deze verordening onverminderd de regels inzake belangenconflicten geëerbiedigd; c) heeft de nationale bevoegde autoriteit die verantwoordelijk is voor de toepassing en handhaving van hoofdstuk VI van deze verordening ervaring op het gebied van data en elektronische-communicatiediensten. 3. De lidstaten zorgen ervoor dat de taken en bevoegdheden van de datacoördinator duidelijk omschreven zijn en het volgende omvatten: a) bewustmaking over de rechten en verplichtingen uit hoofde van deze verordening bevorderen bij gebruikers en entiteiten die binnen het toepassingsgebied van deze verordening vallen; b) klachten over vermeende inbreuken op deze verordening behandelen en erover beslissen , de inhoud van de klacht onderzoeken in de mate waarin dat gepast is en de klager binnen een redelijke termijn regelmatig in kennis stellen van de vooruitgang en het resultaat van het onderzoek, met name indien verder onderzoek of coördinatie met een andere bevoegde autoriteit noodzakelijk is; c) onderzoek verrichten naar zaken die betrekking hebben op de toepassing van deze verordening, onder meer op basis van informatie die van een andere bevoegde autoriteit of een andere overheidsinstantie is ontvangen; d) doeltreffende, evenredige en afschrikwekkende financiële sancties opleggen door middel van administratieve procedures, waaronder dwangsommen en sancties met terugwerkende kracht, of het inleiden van een gerechtelijke procedure voor het opleggen van geldboetes; e) toezicht houden op technologische en commerciële ontwikkelingen die relevant zijn voor het beschikbaar stellen en gebruiken van data teneinde deze verordening beter te handhaven ; f) samenwerken met de datacoördinatoren van andere lidstaten om de consistente , snelle en doeltreffende toepassing van deze verordening te waarborgen, waaronder het elektronisch uitwisselen van alle relevante informatie, zonder onnodige vertraging; f bis) samenwerken met alle relevante krachtens andere Uniewetgeving bevoegde autoriteiten en met het Europees Comité voor gegevensbescherming en het Europees Comité voor gegevensinnovatie om ervoor te zorgen dat de verplichtingen uit hoofde van deze verordening worden gehandhaafd op een wijze die coherent is met andere Uniewetgeving; g) waarborgen dat verzoeken om toegang tot data van overheidsinstanties in het geval van algemene noodsituaties uit hoofde van hoofdstuk V beschikbaar zijn voor het publiek; h) samenwerken met alle relevante bevoegde autoriteiten om ervoor te zorgen dat de verplichtingen van hoofdstuk VI worden gehandhaafd in overeenstemming met andere EU-wetgeving en zelfregulering die van toepassing zijn op aanbieders van dataverwerkingsdiensten; i) ervoor zorgen dat de kosten voor het overstappen naar andere aanbieders van dataverwerkingsdiensten overeenkomstig artikel 25 worden ingetrokken. 4. Wanneer een lidstaat meer dan één bevoegde autoriteit aanwijst, werken de datacoördinatoren bij de uitoefening van de hun krachtens lid 3 van dit artikel toegewezen taken en bevoegdheden met elkaar en met het Europees Comité voor gegevensinnovatie samen, onder meer, in voorkomend geval, met de toezichthoudende autoriteit die verantwoordelijk is voor het toezicht op de toepassing van Verordening (EU) 2016/679 en met de Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming , teneinde de consistente toepassing van deze verordening te waarborgen. In dergelijke gevallen wijzen de betrokken lidstaten een coördinerende bevoegde autoriteit aan. 5. De lidstaten delen de naam van de datacoördinatoren en hun respectieve taken en bevoegdheden en, indien van toepassing, de naam van de coördinerende bevoegde autoriteit mee aan de Commissie en het Europees Comité voor gegevensinnovatie . De Commissie houdt een openbaar register van deze autoriteiten bij. 6. Bij de uitvoering van hun taken en de uitoefening van hun bevoegdheden overeenkomstig deze verordening handelen de datacoördinatoren op onafhankelijke en onpartijdige wijze, blijven zij vrij van enige invloed van buitenaf, direct of indirect, en vragen noch aanvaarden zij instructies van andere overheidsinstanties of particuliere partijen. 7. De lidstaten zorgen ervoor dat de datacoördinatoren over voldoende personele en technische middelen , deskundigheid, ruimten en infrastructuur beschikken om hun taken overeenkomstig deze verordening naar behoren en doeltreffend te kunnen uitvoeren . 7 bis. Entiteiten die binnen het toepassingsgebied van deze verordening vallen, vallen onder de jurisdictie van de lidstaat waar de entiteit is gevestigd. 7 ter. Een gebruiker, datahouder of ontvanger van data die een rechtspersoon is en niet in de Unie is gevestigd, maar die onderworpen is aan verplichtingen uit hoofde van deze verordening, wijst een wettelijke vertegenwoordiger aan in een van de lidstaten waar zijn relevante tegenpartijen zijn gevestigd. 7 quater. De bevoegde autoriteiten uit hoofde van deze verordening hebben de bevoegdheid om bij gebruikers, datahouders of ontvangers van data die rechtspersonen zijn of bij hun wettelijke vertegenwoordigers alle informatie op te vragen die nodig is om na te gaan of aan de vereisten van deze verordening is voldaan. Een verzoek om informatie staat in verhouding tot de uitvoering van de taak en wordt gemotiveerd. 7 quinquies. Indien een gebruiker, datahouder of ontvanger van data die een rechtspersoon is en niet in de Unie is gevestigd, verzuimt een wettelijke vertegenwoordiger aan te wijzen of indien die wettelijke vertegenwoordiger verzuimt de nodige informatie te verstrekken waar de datacoördinator om heeft verzocht en waaruit ruimschoots blijkt dat deze verordening wordt nageleefd, kan de datacoördinator de verlening van aanverwante diensten door datahouders of verzoeken van gebruikers of ontvangers van data die rechtspersonen zijn om toegang tot data van datahouders schorsen of de aanvang daarvan uitstellen totdat de wettelijke vertegenwoordiger is aangewezen of de noodzakelijke informatie is verstrekt. Artikel 31 bis Wederzijdse bijstand 1. De datacoördinatoren en de Commissie werken nauw samen en verstrekken elkaar wederzijdse bijstand teneinde deze verordening op consistente en doeltreffende wijze toe te passen. Wederzijdse bijstand omvat met name de uitwisseling van alle informatie overeenkomstig dit artikel langs elektronische weg en de plicht van de datacoördinator van de betrokken lidstaat om alle bevoegde autoriteiten en de Commissie in kennis te stellen van de opening van een onderzoek. 2. Voor de uitvoering van een onderzoek kan de datacoördinator van vestiging andere datacoördinatoren verzoeken specifieke informatie die zij bezitten te verstrekken of hun onderzoeksbevoegdheden met betrekking tot specifieke informatie die zich in hun lidstaat bevindt uit te oefenen. Zo nodig kan de datacoördinator die het verzoek ontvangt, andere bevoegde autoriteiten of andere overheidsinstanties van de betrokken lidstaat hierbij betrekken. 3. De datacoördinator die het verzoek overeenkomstig lid 2 ontvangt, willigt dat verzoek in en stelt de bevoegde autoriteit van de betrokken lidstaat onverwijld in kennis van de ondernomen actie. 4. Het Europees Comité voor gegevensinnovatie bevordert de wederzijdse uitwisseling van informatie tussen de bevoegde autoriteiten en adviseert en helpt de Commissie in alle aangelegenheden in het kader van deze verordening die overeenkomstig artikel 30 van Verordening (EU) 2022/868 onder zijn bevoegdheid vallen. De datacoördinatoren vertegenwoordigen de lidstaten in het bij Verordening (EU) 2022/868 opgerichte Europees Comité voor gegevensinnovatie. Artikel 32 Recht om klacht in te dienen bij een datacoördinator 1. Onverminderd andere mogelijkheden van administratief beroep of beroep in rechte hebben natuurlijke en rechtspersonen het recht om individueel of collectief een klacht in te dienen bij de datacoördinator in de lidstaat waar zij hun gewone verblijfplaats, werkplek of vestiging hebben, indien zij van mening zijn dat hun rechten uit hoofde van deze verordening zijn geschonden. Deze klacht kan het gevolg zijn de opschorting van het delen van data die als bedrijfsgeheimen zijn aangemerkt, na ontvangst van de kennisgeving door de datahouder overeenkomstig artikel 4, lid 3, artikel 5, lid 8, of artikel 19, lid 2 ter. 2. De datacoördinator waarbij de klacht is ingediend, stelt de klager overeenkomstig het nationale recht in kennis van het verloop van de procedure en van het genomen besluit. 3. De bevoegde autoriteiten werken van bij het begin van de procedure samen om klachten doeltreffend en tijdig te behandelen en op te lossen, onder meer door redelijke termijnen vast te stellen voor het nemen van formele besluiten, door de gelijkheid van de partijen te waarborgen, door het recht van klagers om te worden gehoord en gedurende de hele procedure toegang te krijgen tot het dossier te waarborgen en door onverwijld alle relevante informatie elektronisch uit te wisselen. Deze samenwerking doet geen afbreuk aan het specifieke samenwerkingsmechanisme waarin de hoofdstukken VI en VII van Verordening (EU) 2016/679 voorzien. Artikel 32 bis Vertegenwoordiging 1. Onverminderd Richtlijn (EU) 2020/1828 of alle andere vormen van vertegenwoordiging overeenkomstig het nationale recht, hebben gebruikers, datahouders en ontvangers van data ten minste het recht een orgaan, organisatie of vereniging te machtigen namens hen de door deze verordening verleende rechten uit te oefenen, op voorwaarde dat het orgaan, de organisatie of vereniging aan alle onderstaande voorwaarden voldoet: a) zij werken zonder winstoogmerk; b) zij zijn op geldige wijze overeenkomstig het recht van een lidstaat opgericht; c) hun statutaire doelstellingen omvatten een legitiem belang om ervoor te zorgen dat deze verordening wordt nageleefd. Artikel 32 ter Recht om een doeltreffende voorziening in rechte in te stellen tegen een bevoegde autoriteit 1. Onverminderd andere mogelijkheden van administratief of buitengerechtelijk beroep heeft iedere gebruiker, datahouder en ontvanger van data het recht om tegen een hem betreffend juridisch bindend besluit van een bevoegde autoriteit een doeltreffende voorziening in rechte in te stellen. 2. Onverminderd andere mogelijkheden van administratief of buitengerechtelijk beroep heeft iedere gebruiker het recht om een doeltreffende voorziening in rechte in te stellen indien de bevoegde autoriteit een klacht niet snel behandelt of de gebruiker, datahouder of ontvanger van data niet binnen drie maanden van de voortgang of het resultaat van de uit hoofde van artikel 32 ingediende klacht in kennis stelt. 3. Een procedure tegen een bevoegde autoriteit wordt ingesteld bij de rechtbanken van de lidstaat van de gewone verblijfplaats, werkplek of vestiging van de gebruiker of zijn vertegenwoordigende organisatie. 4. Wanneer een procedure wordt ingesteld tegen een besluit van een bevoegde autoriteit waaraan een advies of een besluit van het Comité in het kader van het coherentiemechanisme is voorafgegaan, doet de toezichthoudende autoriteit dat advies of besluit aan de rechtbank toekomen. Artikel 32 quater Recht op een doeltreffende voorziening in rechte 1. Onverminderd andere mogelijkheden van administratief of buitengerechtelijk beroep, waaronder uit hoofde van Richtlijn (EU) 2020/1828 en het recht om een klacht in te dienen bij een bevoegde autoriteit uit hoofde van artikel 32 ter, hebben gebruikers, datahouders en ontvangers van data het recht een doeltreffende voorziening in rechte in te stellen indien zij van mening zijn dat hun rechten uit hoofde van deze verordening geschonden zijn ten gevolge van de niet-naleving van deze verordening. 2. Een procedure tegen een datahouder, een derde of een ontvanger van data wordt ingesteld bij de rechtbanken van de lidstaat van de gewone verblijfplaats, werkplek of vestiging van de gebruiker. Artikel 33 Sancties 1. De lidstaten stellen voorschriften vast ten aanzien van de sancties die van toepassing zijn op inbreuken op deze verordening en nemen alle nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat deze sancties worden uitgevoerd. De vastgestelde sancties moeten doeltreffend, evenredig en afschrikwekkend zijn. 1 bis. De lidstaten houden rekening met de volgende niet-uitputtende criteria voor het opleggen van sancties voor inbreuken op deze verordening: a) de aard, de ernst, de omvang en de duur van de inbreuk; b) door de inbreukmakende partij ondernomen actie om de schade als gevolg van de inbreuk te beperken of te herstellen; c) eerdere inbreuken van de inbreukmakende partij; d) de door de inbreukmakende partij verkregen financiële voordelen of vermeden verliezen als gevolg van de inbreuk, voor zover deze voordelen of verliezen op betrouwbare wijze kunnen worden vastgesteld; e) andere verzwarende of verzachtende factoren die van toepassing zijn op de omstandigheden van de zaak. 2. De lidstaten stellen de Commissie , het Europees Comité voor gegevensbescherming en het Europees Comité voor gegevensinnovatie uiterlijk op [toepassingsdatum van deze verordening] in kennis van die voorschriften en maatregelen en delen hun onverwijld alle latere wijzigingen daarvan mee. De Commissie houdt een gemakkelijk toegankelijk openbaar register van die maatregelen bij en actualiseert dit regelmatig. 3. Voor inbreuken op de verplichtingen in hoofdstuk II, III en V van deze verordening kunnen de in artikel 51 van Verordening (EU) 2016/679 bedoelde toezichthoudende autoriteiten binnen hun bevoegdheidssfeer administratieve geldboetes opleggen overeenkomstig artikel 83 van Verordening (EU) 2016/679, welke kunnen oplopen tot het in artikel 83, lid 5, van die verordening bedoelde bedrag. 4. Voor inbreuken op de verplichtingen in hoofdstuk V kan de in artikel 52 van Verordening (EU) 2018/1725 bedoelde toezichthoudende autoriteit binnen haar bevoegdheidssfeer administratieve geldboetes opleggen overeenkomstig artikel 66 van Verordening (EU) 2018/1725, die kunnen oplopen tot het in artikel 66, lid 3, van die verordening bedoelde bedrag. Artikel 34 Modelcontractvoorwaarden De Commissie ontwikkelt niet-bindende modelcontractvoorwaarden inzake de toegang tot en het gebruik van data en standaardcontractbepalingen voor cloudcomputingcontracten op basis van billijke, redelijke en niet-discriminerende (Frand) beginselen en beveelt deze aan teneinde partijen bij te staan bij het opstellen van en onderhandelen over contracten met evenwichtige contractuele rechten en verplichtingen. Die modelcontractvoorwaarden hebben ten minste betrekking op de volgende elementen: a) het recht op vroegtijdige beëindiging van het contract en de voorwaarden voor vergoeding in geval van vroegtijdige beëindiging; b) het beleid inzake bewaring en opslag van data; c) de leesbaarheid van de data voor de gebruiker, met inbegrip van informatie over metadata en decryptie; d) de bescherming en het behoud van de vertrouwelijkheid van bedrijfsgeheimen overeenkomstig deze verordening. De in de eerste alinea bedoelde modelcontractvoorwaarden worden bekendgemaakt en zijn kosteloos beschikbaar in een gemakkelijk bruikbare elektronisch vorm. HOOFDSTUK X NIET-TOEPASSELIJKHEID VAN HET RECHT SUI GENERIS KRACHTENS RICHTLIJN 96/9/EG OP DATABANKEN DIE BEPAALDE DATA BEVATTEN Artikel 35 Databanken die bepaalde data bevatten Het in artikel 7 van Richtlijn 96/9/EG bedoelde recht sui generis is niet van toepassing op databanken die data bevatten die zijn verkregen uit of gegenereerd door het gebruik van een product of een gerelateerde dienst die binnen het toepassingsgebied van deze verordening valt . HOOFDSTUK XI SLOTBEPALINGEN Artikel 36 Wijziging van Verordening (EU) 2017/2394 Aan de bijlage bij Verordening (EU) 2017/2394 wordt het volgende punt toegevoegd:" “29. [Verordening (EU) XXX van het Europees Parlement en de Raad [Dataverordening]].” Artikel 37 Wijziging van Richtlijn (EU) 2020/1828 In de bijlage bij Richtlijn (EU) 2020/1828 wordt het volgende punt toegevoegd:" “67. [Verordening (EU) XXX van het Europees Parlement en de Raad [Dataverordening]]” Artikel 38 Uitoefening van de bevoegdheidsdelegatie 1. De bevoegdheid om gedelegeerde handelingen vast te stellen, wordt aan de Commissie toegekend onder de in dit artikel neergelegde voorwaarden. 2. De in artikel 25, lid 4, artikel 28, lid 2, en artikel 29, lid 5, bedoelde bevoegdheid om gedelegeerde handelingen vast te stellen, wordt aan de Commissie toegekend voor onbepaalde tijd met ingang van [...]. 3. Het Europees Parlement of de Raad kan de in artikel 25, lid 4, artikel 28, lid 2, en artikel 29, lid 5, bedoelde bevoegdheidsdelegatie te allen tijde intrekken. Het besluit tot intrekking beëindigt de delegatie van de in dat besluit genoemde bevoegdheid. Het wordt van kracht op de dag na die van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie of op een daarin genoemde latere datum. Het laat de geldigheid van de reeds van kracht zijnde gedelegeerde handelingen onverlet. 4. Vóór de vaststelling van een gedelegeerde handeling raadpleegt de Commissie de door elke lidstaat aangewezen deskundigen overeenkomstig de beginselen die zijn neergelegd in het Interinstitutioneel Akkoord over beter wetgeven van 13 april 2016. 5. Zodra de Commissie een gedelegeerde handeling heeft vastgesteld, doet zij daarvan gelijktijdig kennisgeving aan het Europees Parlement en de Raad. 6. Een op grond van artikel 25, lid 4, artikel 28, lid 2, en artikel 29, lid 5, vastgestelde gedelegeerde handeling treedt alleen in werking indien noch het Europees Parlement, noch de Raad daartegen binnen een termijn van drie maanden na de kennisgeving van de handeling aan het Europees Parlement en aan de Raad bezwaar heeft gemaakt, of indien zowel het Europees Parlement als de Raad voor het verstrijken van die termijn de Commissie heeft medegedeeld dat zij daartegen geen bezwaar zullen maken. Die termijn wordt op initiatief van het Europees Parlement of de Raad met drie maanden verlengd. Article 39 Comitéprocedure 1. De Commissie wordt bijgestaan door een comité. Dat comité is een comité in de zin van Verordening (EU) nr. 182/2011. 2. Wanneer naar dit lid wordt verwezen, is artikel 5 van Verordening (EU) nr. 182/2011 van toepassing. Artikel 40 Andere EU-rechtshandelingen betreffende rechten en verplichtingen inzake de toegang tot en het gebruik van data 1. De specifieke verplichtingen voor het beschikbaar stellen van data tussen bedrijven, tussen bedrijven en consumenten, en bij wijze van uitzondering tussen bedrijven en overheidsinstanties, in EU-rechtshandelingen die op of vóór [xx XXX xxx] in werking zijn getreden, en de daarop gebaseerde gedelegeerde of uitvoeringshandelingen, blijven onverlet. 2. Deze verordening doet geen afbreuk aan EU-wetgeving waarin, gezien de behoeften van een sector, een gemeenschappelijke Europese dataruimte of een gebied van algemeen belang, verdere vereisten worden vastgesteld, met name met betrekking tot: a) technische aspecten van de toegang tot data; b) beperkingen van het recht van datahouders op toegang tot of gebruik van bepaalde door gebruikers verstrekte data; c) aspecten die verder gaan dan de toegang tot en het gebruik van data. Artikel 41 Evaluatie en herziening 1. Uiterlijk op [twee jaar na de datum van toepassing van deze verordening] voert de Commissie een evaluatie van deze verordening uit en brengt zij over de belangrijkste bevindingen verslag uit aan het Europees Parlement, de Raad en het Europees Economisch en Sociaal Comité. In het kader van deze evaluatie wordt met name het volgende beoordeeld: -a) het gebruik van data door gebruikers, datahouders, ontvangers van data en derden, de ontwikkeling van tegeldemakingspraktijken in de Europese data-economie en de ontwikkeling van de regelingen voor het delen van data, met inbegrip van de concurrentiedynamiek in dataruimten en databemiddelingsdiensten; -a bis) de gevolgen van de technische en administratieve verplichtingen om aan deze verordening, en met name hoofdstuk II, te voldoen voor deelnemers uit de sector, mede gelet op de vrijstellingen voor kmo’s; a) andere categorieën of soorten data die toegankelijk moeten worden gemaakt; b) de uitsluiting van bepaalde categorieën ondernemingen als begunstigden op grond van artikel 5; b bis) of de bepalingen van deze verordening betreffende bedrijfsgeheimen de eerbiediging van bedrijfsgeheimen waarborgen zonder de toegang tot en het delen van data te belemmeren. Bij de evaluatie wordt met name beoordeeld of en hoe de vertrouwelijkheid van bedrijfsgeheimen in de praktijk wordt gewaarborgd ondanks het feit dat zij zowel in de context van het delen van data met derden als in de context van het delen van data tussen bedrijven en overheden worden bekendgemaakt. Deze evaluatie wordt verricht in nauwe samenhang met het evaluatieverslag over Richtlijn (EU) 2016/943, dat overeenkomstig artikel 18, lid 3, van die richtlijn uiterlijk op 9 juni 2026 wordt verwacht; c) andere situaties die voor de toepassing van artikel 15 als uitzonderlijke noodzaak moeten worden beschouwd; d) veranderingen in de contractuele praktijken van aanbieders van dataverwerkingsdiensten en of dit leidt tot voldoende naleving van artikel 24; e) verlaging van de kosten die aanbieders van dataverwerkingsdiensten voor het overstapproces opleggen, in overeenstemming met de geleidelijke afschaffing van de overstaptarieven overeenkomstig artikel 25 ; e bis) de wisselwerking tussen deze verordening en ander relevant Unierecht, om mogelijk tegenstrijdige regelgeving, overregulering of lacunes in de wetgeving te beoordelen; e ter) de bijdrage van deze verordening aan het waarborgen van de economische aantrekkelijkheid van de verzameling en het gebruik van hoogwaardige datasets door bedrijven in de Unie; e quater) de bijdrage van deze verordening aan innovatie en aan het bevorderen van de ontwikkeling van hightech start-ups en kmo’s, alsook aan het mogelijk maken van toegang tot geavanceerde computerdiensten voor Europese gebruikers; e quinquies) de toepassing en werking van artikel 27 betreffende de internationale toegang tot en overdracht van data. 1 bis. Op basis van dit verslag dient de Commissie zo nodig bij het Europees Parlement en de Raad een wetgevingsvoorstel in om deze verordening te wijzigen. Artikel 42 Inwerkingtreding en toepassing Deze verordening treedt in werking op de twintigste dag na die van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie. Zij is van toepassing met ingang van ... [ 18 maanden na de datum van inwerkingtreding van deze verordening]. De uit artikel 4, lid 1, voortvloeiende verplichtingen zijn van toepassing op gerelateerde diensten die binnen vijf jaar vóór de inwerkingtreding van deze verordening in de handel zijn gebracht, en alleen indien de aanbieder van gerelateerde diensten in staat is mechanismen op afstand in te zetten om ervoor te zorgen dat aan de vereisten van artikel 4, lid 1, wordt voldaan en indien de invoering van dergelijke mechanismen geen onevenredige last vormt voor de aanbieder van gerelateerde diensten. Gedaan te …, Voor het Europees Parlement Voor de Raad De voorzitter De voorzitter Het Europees Parlement, – gezien het jaarverslag over de werkzaamheden van de Europese Ombudsman in 2021, – gezien artikel 10, lid 3, van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU), – gezien artikel 15, artikel 24, lid 3, artikel 228 en artikel 298, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU), – gezien de artikelen 11, 41, 42 en 43 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (het “Handvest”), – gezien het Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van personen met een handicap (UNCRPD), – gezien Verordening (EU, Euratom) 2021/1163 van het Europees Parlement van 24 juni 2021 inzake het statuut en de algemene voorwaarden voor de uitoefening van het ambt van de Europese Ombudsman (statuut van de Europese Ombudsman) en tot intrekking van Besluit 94/262/EGKS, EG, Euratom (1) , – gezien de Europese Code van goed administratief gedrag, zoals goedgekeurd door het Parlement op 6 september 2001, – gezien de raamovereenkomst inzake samenwerking die op 15 maart 2006 is gesloten tussen het Parlement en de Europese Ombudsman, en die op 1 april 2006 in werking is getreden, – gezien zijn eerdere resoluties over de werkzaamheden van de Europese Ombudsman, – gezien zijn resolutie van 9 maart 2022 over het in gesprek gaan met burgers: het petitierecht, het recht zich te wenden tot de Europese Ombudsman en het Europees burgerinitiatief (2) , – gezien artikel 54 en artikel 232, lid 1, van zijn Reglement, – gezien het verslag van de Commissie verzoekschriften ( A9-0054/2023 ), A. overwegende dat het jaarverslag van 2021 over de werkzaamheden van de Europese Ombudsman op 7 juni 2022 officieel werd aangeboden aan de Voorzitter van het Parlement en dat de ombudsman, mevrouw Emily O’Reilly, haar verslag op 8 september 2022 in Brussel aan de Commissie verzoekschriften heeft voorgelegd; B. overwegende dat de artikelen 20, 24 en 228 VWEU en artikel 43 van het Handvest de Europese Ombudsman de bevoegdheid geven om klachten in ontvangst te nemen over gevallen van wanbeheer bij het optreden van de instellingen, organen of instanties van de Europese Unie, uitgezonderd van het Hof van Justitie van de Europese Unie bij de uitoefening van zijn gerechtelijke taken; C. overwegende dat in artikel 15 van het VWEU staat: “Om goed bestuur te bevorderen en de deelneming van het maatschappelijk middenveld te waarborgen, werken de instellingen, organen en instanties van de Unie in een zo groot mogelijke openheid”, en “Iedere burger van de Unie en iedere natuurlijke of rechtspersoon met verblijfplaats of statutaire zetel in een lidstaat heeft recht op toegang tot documenten van de instellingen, organen en instanties van de Unie”; overwegende dat het waarborgen dat de burgers van de EU diensten van hoge kwaliteit krijgen en dat de EU-administratie inspeelt op hun behoeften en zorgen, van essentieel belang is om de rechten en fundamentele vrijheden van de burgers te beschermen; D. overwegende dat in het Handvest in artikel 41 inzake het recht op behoorlijk bestuur onder meer staat dat “eenieder [...] er recht op [heeft] dat zijn zaken onpartijdig, billijk en binnen een redelijke termijn door de instellingen, organen en instanties van de Unie worden behandeld”; E. overwegende dat overeenkomstig artikel 298, lid 1, VWEU de instellingen, organen en instanties van de Unie bij de vervulling van hun taken op een open, doeltreffend en onafhankelijk Europees ambtenarenapparaat steunen; F. overwegende dat het recht om zich tot de Europese Ombudsman te wenden, het recht om een verzoekschrift in te dienen en het Europees burgerinitiatief participatie-instrumenten zijn die de transparantie, de participerende democratie en een actief Europees burgerschap bevorderen; G. overwegende dat de Ombudsman in 2021 20 536 personen heeft geholpen en 338 onderzoeken heeft geopend, waarvan 332 op basis van een klacht en 6 op eigen initiatief, en 305 onderzoeken heeft afgesloten (waarvan 300 op basis van een klacht en 5 op eigen initiatief); overwegende dat het grootste deel van de onderzoeken betrekking had op de Commissie (208 onderzoeken of 61,5 %); overwegende dat de volgende grootste aantallen betrekking hadden op de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO) (16 onderzoeken of 4,7 %), het Parlement (13 onderzoeken of 3,8 %), het Europees Bureau voor personeelsselectie (13 onderzoeken of 3,8 %), het Europees Grens- en kustwachtagentschap (Frontex) (elf onderzoeken of 3,3 %), het Europees Geneesmiddelenbureau (acht onderzoeken of 2,4 %), de Raad van de Europese Unie (zeven onderzoeken of 2,1 %), het Europees Bureau voor fraudebestrijding (zes onderzoeken of 1,8 %) en andere instellingen (34 onderzoeken of 10,1 %); H. overwegende dat de drie belangrijkste punten van zorg in de onderzoeken die door de Ombudsman in 2021 zijn afgesloten, betrekking hadden op transparantie en verantwoordingsplicht (toegang tot informatie en documenten) (29 %), de dienstencultuur (26 %) en het juiste gebruik van discretionaire bevoegdheden (waaronder in inbreukprocedures) (18 %); overwegende dat andere punten van zorg betrekking hebben op eerbiediging van procedurele rechten, eerbiediging van grondrechten, goed beheer van personeelszaken, goed financieel beheer, publieke participatie in het besluitvormingsproces van de EU, ethische kwesties en klokkenluiden binnen het EU-bestuur; I. overwegende dat de Ombudsman in het kader van haar strategische werkzaamheden in 2021 zes nieuwe strategische onderzoeken heeft geopend: over de wijze waarop de Commissie de “draaideur”-overstappen van haar personeelsleden beheert; over de transparantie van de contacten van de Commissie met vertegenwoordigers van de tabaksindustrie; over de wijze waarop Frontex zijn verplichtingen op het gebied van de grondrechten nakomt en verantwoording aflegt over zijn toegenomen verantwoordelijkheden; over de wijze waarop het Europees Defensieagentschap de kandidatuur van zijn voormalige directeur voor een hoge functie bij Airbus heeft behandeld; over de wijze waarop de Commissie toezicht houdt op EU-middelen die worden gebruikt voor de bevordering van het recht op zelfstandig wonen van personen met een handicap en van ouderen; en over de wijze waarop de Europese Investeringsbank bepaalde persoonlijke informatie van sollicitanten bewaart alvorens aanwervingsbesluiten te nemen; J. overwegende dat de Ombudsman in het kader van een breed onderzoek naar “draaideuren” een steekproef van honderd besluiten van de Commissie in de periode 2019-2021 heeft onderzocht en heeft vastgesteld dat de Commissie slechts twee activiteiten heeft verboden; K. overwegende dat het in 2021 twintig jaar geleden was dat Verordening (EG) nr. 1049/2001 (3) (transparantieverordening) inzake de toegang van het publiek tot documenten in werking trad; overwegende dat de Ombudsman in 2021 de toegang tot documenten het hele jaar door tot een aandachtspunt van het bureau heeft gemaakt, aangezien transparantie het belangrijkste onderwerp van klachten en de prioriteit van zijn werk blijft; overwegende dat de Ombudsman een openbare conferentie heeft georganiseerd over hoe de transparantieverordening moet worden gemoderniseerd om aan de publieke behoeften op dit gebied te voldoen; L. overwegende dat het HvJ-EU herhaaldelijk heeft geoordeeld dat juist openheid in het wetgevingsproces ertoe bijdraagt dat de instellingen in de ogen van de Europese burgers meer legitimiteit krijgen en dat hun vertrouwen in de instellingen toeneemt doordat uiteenlopende standpunten openlijk kunnen worden besproken; overwegende dat juist afwezigheid van informatie en debat volgens het HvJ-EU bij de burgers twijfel kan doen ontstaan en ertoe bijdraagt dat misinformatie wordt verspreid, niet alleen over de rechtmatigheid van een individuele handeling, maar ook over de legitimiteit van het gehele besluitvormingsproces (4) ; M. overwegende dat het vergroten van de burgerparticipatie en het zorgen voor transparantie op EU-niveau van essentieel belang zijn om de waargenomen kloof tussen de EU, haar instellingen, haar burgers en representatieve organisaties te overbruggen, het lage vertrouwen van de burgers in de EU-instellingen weg te nemen en een echte democratie op verschillende niveaus tot stand te brengen; overwegende dat de Ombudsman een sleutelrol speelt in het overbruggen van deze kloof; N. overwegende dat de tot de Ombudsman gerichte klachten van burgers een essentieel onderdeel van de participerende democratie en de legitimiteit van het besluitvormingsproces van de Unie vormen, aangezien deze de transparantie en behoorlijk bestuur binnen de instellingen en organen van de EU bevorderen; overwegende dat de rol van de Ombudsman zich in de loop der jaren heeft ontwikkeld en hij nu op eigen initiatief kan bijdragen tot het aanpakken van systemische problemen binnen het bestuur van de EU en aanbevelingen kan doen voor verbetering met het oog op het oplossen van problemen met betrekking tot wanbeheer, zodat hij een steeds belangrijkere rol in de levens van burgers krijgt in verband met kwesties zoals het milieu, migratie en gezondheid; O. overwegende dat indien een klacht buiten haar mandaat valt, de Ombudsman de indiener kan aanraden zich tot een andere autoriteit of tot de Commissie verzoekschriften te wenden; P. overwegende dat het HvJ-EU heeft benadrukt dat het door de EU gehanteerde democratische model twee dimensies heeft: representatieve democratie, gebaseerd op artikel 10, leden 1 en 2, VEU, en participerende democratie, gebaseerd op artikel 10, lid 3, VEU; overwegende dat de eerste dimensie inhoudt dat de vertegenwoordigers van de burgers verantwoording moeten afleggen voor de besluiten die zij nemen en de tweede dimensie de burgers in staat stelt deel te nemen aan het besluitvormingsproces; overwegende dat het HvJ-EU heeft bepaald dat transparantie in beide dimensies relevant is (5) ; Q. overwegende dat het bureau van de Ombudsman bij zijn strategische werkzaamheden in 2021 zijn eigen nieuwe en strategische initiatieven heeft genomen over de wijze waarop de instellingen, organen en instanties van de Unie sms- en chatberichten registreren die door personeelsleden in hun professionele hoedanigheid zijn verzonden/ontvangen; over artificiële intelligentie en het EU-bestuur; over de plicht van het EU-bestuur om het publiek te informeren over de wijze waarop het recht van toegang van het publiek tot EU-documenten kan worden uitgeoefend; over de transparantie van het EU-portaal voor het beheer van door EU-instellingen gegunde aanbestedingen; over de transparantieverplichtingen van de Commissie in het kader van de komende herziening van de EU-tabakswetgeving; over de wijze waarop de Commissie informatie beschikbaar stelt over bijeenkomsten tussen commissarissen en organisaties of zelfstandigen; en over de wijze waarop de Commissie de eerbiediging van de mensenrechten in het kader van internationale handelsovereenkomsten waarborgt; R. overwegende dat het HvJ-EU, wanneer het verwijst naar het verlenen van een zo ruim mogelijk recht van toegang tot EU-documenten aan het publiek, heeft verklaard dat openheid in dat opzicht bijdraagt tot de versterking van de democratie doordat de burgers alle informatie die aan een wetgevingshandeling ten grondslag ligt, kunnen controleren; overwegende dat het HvJ-EU heeft betoogd dat de mogelijkheid voor de burgers om kennis te nemen van de grondslagen van wetgevingshandelingen immers een voorwaarde voor een doeltreffende uitoefening van hun democratische rechten is (6) ; S. overwegende dat het HvJ-EU artikel 10, lid 3, VEU zo heeft uitgelegd dat medewetgevers in een op het beginsel van democratische legitimiteit gebaseerd systeem tegenover het publiek verantwoording moeten afleggen over hun handelingen; overwegende dat het HvJ-EU heeft bepaald dat de uitoefening door de burgers van hun democratische rechten inhoudt dat het besluitvormingsproces in de instellingen die aan de wetgevingsprocedures deelnemen, op de voet kan worden gevolgd en dat alle relevante informatie toegankelijk is (7) ; 1. hecht zijn goedkeuring aan het jaarverslag over 2021 dat de Europese Ombudsman heeft overgelegd, en prijst de excellente presentatie van de belangrijkste feiten en cijfers over de werkzaamheden van de Ombudsman in 2021; 2. feliciteert Emily O’Reilly en haar bureau met hun uitzonderlijke werk en hun constructieve inspanningen om een evenwicht te vinden tussen het recht van de EU-instellingen om te werken en het algemeen belang in een EU-bestuur dat werkt volgens de hoogste normen van integriteit en verantwoordingsplicht; feliciteert hen met de versterking van de representatieve en participerende democratie en de verbetering van de publieke participatie in en de legitimiteit van het besluitvormingsproces van de EU; erkent dat de werkzaamheden van de Ombudsman hebben geleid tot positieve veranderingen binnen de instellingen en organen van de Unie; 3. waardeert de uitstekende betrekkingen tussen Ombudsman Emily O’Reilly en de Commissie verzoekschriften in 2021; waardeert de sterke samenwerking tussen beide organen als een belangrijk instrument om de democratische verantwoordingsplicht van de EU-instellingen te vergroten; herinnert eraan dat het onderhouden van de betrekkingen met de Europese Ombudsman een van de taken is die in het Reglement van het Parlement aan de Commissie verzoekschriften zijn opgedragen; waardeert het gemeenschappelijk belang dat blijkt uit verscheidene resoluties op basis van het onderzoek van de Ombudsman, in het bijzonder met betrekking tot de transparantie en de verantwoordingsplicht van het EU-bestuur in het kader van COVID-19; 4. is ingenomen met de initiatieven van de Ombudsman om na te gaan hoe de instellingen, organen en instanties van de Unie de burgers bewust kunnen maken van het recht op toegang tot documenten; is ingenomen met de openbare conferentie over de toekomst van de regels inzake toegang tot documenten die op 15 november 2021 in Brussel door het bureau van de Ombudsman werd georganiseerd onder de titel “Access to EU documents: what next?” (Toegang tot EU-documenten: wat nu?); 5. feliciteert de Ombudsman met het werk dat zij heeft verricht met de publicatie van een korte gids voor het EU-bestuur over welke beleidslijnen en praktijken het moet toepassen om het recht van toegang van het publiek tot EU-documenten uit te voeren; feliciteert de Ombudsman met het advies dat zij heeft gegeven via de interactieve gids die beschikbaar is op de website van de Ombudsman; 6. is er sterk van overtuigd dat de toegang van burgers tot alle documenten van de Europese instellingen, organen en instanties aan de basis van een participerende democratie ligt en bijdraagt tot het verbeteren van de kennis en de steun van het publiek voor de EU-instellingen; prijst de inspanningen van de Ombudsman om de participatie van de burgers in en de legitimiteit van het besluitvormingsproces van de EU te vergroten; wijst erop dat het recht om zich tot de Ombudsman te wenden de betrokkenheid van burgers en hun vertrouwen in de instellingen van de Unie versterkt omdat dit de transparantie en het behoorlijk bestuur van de instellingen en organen van de Unie bevordert; 7. herinnert eraan dat het HvJ-EU heeft benadrukt dat het vereiste van onpartijdigheid, waaraan de instellingen, organen en instanties bij de uitvoering van hun taken moeten voldoen, bedoeld is om gelijke behandeling, een van de grondslagen van de Europese Unie, te waarborgen; benadrukt dat dit vereiste erop gericht is mogelijke belangenconflicten te voorkomen en betrekking heeft op alle gevallen waarin een ambtenaar of functionaris wordt verzocht een besluit te nemen, aangezien het van fundamenteel belang is dat de onafhankelijkheid en integriteit gewaarborgd zijn, zowel wat de interne werking als het externe imago van de instellingen, organen en instanties van de Unie betreft (8) ; 8. meent dat het van groot belang is EU-burgers relevante informatie te blijven verstrekken over de rol en het bereik van de activiteiten van de Ombudsman en de invloed van de Ombudsman op de ontwikkeling van de EU-instellingen; 9. wijst erop dat een van de manieren om het beeld dat de burgers van de EU hebben te verbeteren, erin bestaat de EU voor hen toegankelijker, begrijpelijker en transparanter te maken; is van mening dat burgers in staat stellen hun regeringen ter verantwoording te roepen, de democratische rechten van de burgers zou versterken en het vertrouwen van de burgers in het besluitvormingsproces van de EU zou vergroten; roept de Commissie op de nodige maatregelen te nemen om een zo groot mogelijke transparantie te waarborgen; betreurt ten zeerste dat ondanks de verschillende oproepen van het Parlement en de Ombudsman, de huidige werkzaamheden van de Raad nog steeds worden ontsierd door een gebrek aan transparantie en dat de burgers geen passende toegang hebben tot wetgevingsdocumenten die door de Raad zijn opgesteld; roept de Raad op zich te houden aan de transparantienormen van een democratie, zoals vereist op grond van de Verdragen en aanbevolen door de Ombudsman in haar speciaal verslag van mei 2018 (9) ; 10. benadrukt dat het in 2021 twintig jaar geleden was dat de transparantieverordening in werking is getreden; is ingenomen met de bijzondere aandacht van het bureau van de Ombudsman voor deze kwestie in 2021; merkt op dat dit systeem positieve effecten heeft gehad, maar zou kunnen worden aangepast om beter aan te sluiten op de technologische ontwikkelingen; stelt met bezorgdheid vast dat de huidige wetgeving inzake de toegang van het publiek tot EU-documenten sterk verouderd is als gevolg van de technologische vooruitgang de afgelopen decennia op het gebied van de toegang tot documentatie, nieuwe communicatiemiddelen en verschillende manieren om informatie vast te leggen, te beheren en op te slaan; erkent dat het noodzakelijk is om de transparantieverordening te herzien teneinde de Unie een voortrekkersrol te geven als het gaat om de toegang van het publiek tot documenten en democratische transparantie voor de burgers; is ingenomen met de inbreng van de Ombudsman met betrekking tot de transparantieverordening en verzoekt de Commissie, de Raad en de bevoegde commissie van het Parlement daarmee rekening te houden; 11. neemt er kennis van dat de Commissie, zoals vicevoorzitter Věra Jourová tijdens de openbare conferentie van 15 november 2021 getiteld “Access to EU documents: what next?” heeft verklaard, bereid is om, in samenwerking met de medewetgevers, de wetgevingswerkzaamheden inzake de toegang tot documenten voort te zetten; 12. benadrukt dat de Ombudsman een strategisch initiatief heeft gelanceerd met betrekking tot de wijze waarop het bestuur sms- en chatberichten registreert die door personeelsleden in hun professionele hoedanigheid zijn verzonden/ontvangen; steunt de inzet van de Ombudsman om de manier te verbeteren waarop het EU-bestuur omgaat met sms- en chatberichten en andere nieuwe technologieën in het kader van haar transparantieverplichtingen; 13. wijst op het onderzoek van de Ombudsman naar de weigering van de Commissie om de tekstberichten tussen de voorzitter van de Commissie en de CEO van een farmaceutisch bedrijf over de aankoop van COVID-19-vaccins openbaar te maken; herinnert eraan dat sms-berichten waarvan de inhoud betrekking heeft op het beleid, de activiteiten en de besluiten die onder de verantwoordelijkheid van de instelling vallen, worden beschouwd als EU-documenten in de zin van de transparantieverordening; verzoekt de Commissie de beginselen van ethiek, transparantie en verantwoording tegenover de Europese burgers volledig na te leven; 14. wijst op het onderzoek van de Ombudsman naar de wijze waarop de Commissie een verzoek om toegang van het publiek tot documenten betreffende de kwaliteit van de medische maskers die in het voorjaar van 2020 tijdens de COVID-19-pandemie zijn verspreid, heeft behandeld; stelt met bezorgdheid vast dat de Commissie op het moment dat het verzoek werd ingediend en tijdens een volksgezondheidscrisis, niet het hoogste niveau van transparantie heeft gewaarborgd; 15. wijst erop dat er toezicht moet worden gehouden op de uitvoering van de aanbevelingen van de Ombudsman van 2016 over meer transparantie tijdens het wetgevingsproces; is verheugd over de oproep van de Ombudsman tot meer transparantie in trialogen, maar erkent de noodzaak van een juist evenwicht tussen transparantie en de bijzondere uitdagingen en gevoeligheden bij het vinden van compromissen over wetgevingsvoorstellen; herhaalt zijn verzoek om vóór of kort na trialoogvergaderingen ook documentatie, waaronder tijdschema’s, agenda’s, notulen, behandelde documenten, amendementen en informatie over de delegaties van de lidstaten en hun standpunten en notulen, te publiceren in een gestandaardiseerde en gemakkelijk toegankelijke online-omgeving, standaard overeenkomstig de transparantieverordening en in overeenstemming met de jurisprudentie van het HvJ-EU; 16. is verheugd over het brede strategische onderzoek van de Ombudsman naar de manier waarop de Commissie omgaat met draaideursituaties, alsook over de onderzoeken van de Ombudsman naar draaideuren in andere organen van de Europese Unie, zoals de Europese Investeringsbank en het Europees Defensieagentschap; herinnert eraan dat een goed beheer van het draaideurprobleem essentieel is om het vertrouwen in de EU-instellingen in stand te houden; roept de Ombudsman nogmaals op haar werkzaamheden voort te zetten om te zorgen voor de tijdige publicatie van de namen van hooggeplaatste EU-ambtenaren die betrokken zijn bij draaideurzaken en om volledige transparantie te waarborgen met betrekking tot alle daarmee verband houdende informatie; verzoekt de Commissie de regels inzake draaideuren en belangenconflicten aan te scherpen en ervoor te zorgen dat in alle EU-instellingen strenge regels worden toegepast; 17. feliciteert de Ombudsman met het onderzoek naar hoe de Commissie de bezorgdheid over de samenstelling van het forum op hoog niveau over de voorgestelde kapitaalmarktenunie heeft behandeld, met als conclusie dat de maatregelen van de Commissie om potentiële belangenconflicten te beperken ertoe hebben geleid dat slechts zeven van de 28 leden van de groep werkelijk onafhankelijk waren; wijst erop dat in dit geval wanbeheer is vastgesteld; verzoekt de Commissie daarom te voorzien in de strengste ethische regels om belangenconflicten te voorkomen en verdere stappen te zetten om draaideuren aan te pakken, in volledige overeenstemming met de aanbevelingen van de Ombudsman; 18. is ingenomen met het strategisch onderzoek van de Ombudsman om te beoordelen hoe de Commissie ervoor zorgt dat haar interacties met belangenvertegenwoordigers van de tabaksindustrie transparant zijn. betreurt dat de Commissie, met uitzondering van het directoraat-generaal Gezondheid en voedselveiligheid (DG SANTE) en haar directoraat-generaal Belastingen en douane-unie (DG TAXUD), nog steeds niet zorgt voor volledige en proactieve transparantie over bijeenkomsten met vertegenwoordigers van de tabaksindustrie; betreurt dat dit verzuim een volledige publieke controle ondermijnt, zoals vereist door de bepalingen van de Kaderovereenkomst van de Wereldgezondheidsorganisatie voor de bestrijding van tabaksgebruik; 19. wijst erop dat na een onderzoek naar het klachtenmechanisme van Frontex, waarin de Ombudsman de aandacht vestigde op de vertragingen van het agentschap bij het nakomen van zijn nieuwe verplichtingen uit hoofde van het mechanisme zelf en die van de grondrechtenfunctionaris, de Ombudsman op eigen initiatief een onderzoek heeft geopend naar de wijze waarop Frontex zijn verplichtingen inzake de grondrechten nakomt en zijn verantwoordingsplicht in verband met zijn toegenomen verantwoordelijkheid waarborgt; benadrukt dat dit onderzoek duidelijkheid moest verschaffen over zaken in verband met de verantwoordingsplicht van de gezamenlijke operaties van Frontex, activiteiten in verband met de terugkeer van migranten en migratieondersteuning bij screening aan de buitengrenzen van de EU; 20. is ingenomen met de opening van een onderzoek naar de rol van de Commissie bij de beoordeling van de duurzaamheid van gasprojecten die door de Energiegemeenschap – waarin de EU, landen in de Westelijke Balkan, landen in het Zwarte Zeegebied en Noorwegen zijn verenigd – als projecten van regionaal belang zijn aangemerkt, naar aanleiding van een klacht van een maatschappelijke organisatie, die het afkeurde dat de Commissie niet had gewaarborgd dat de duurzaamheid van gasprojecten naar behoren was beoordeeld voordat ze op de lijst werden geplaatst; herinnert eraan dat deze projecten zijn geëvalueerd volgens een methode die de Commissie vroeger gebruikte voor haar lijst van projecten van gemeenschappelijk belang, die momenteel ontoereikend is en niet langer wordt gebruikt; is van mening dat, met name in de huidige geopolitieke energiecontext, door de EU bevorderde of gefinancierde energieprojecten op een zo transparant, samenhangend en participatief mogelijke manier moeten worden geëvalueerd; 21. is ingenomen met de verklaringen van de Ombudsman over handelsprocedures, waarin het feit dat de Commissie geen geactualiseerde “duurzaamheidseffectbeoordeling” heeft afgerond alvorens de handelsonderhandelingen tussen de EU en Mercosur af te ronden, als wanbeheer wordt aangemerkt; 22. wijst op het belang van de vaststelling van een geactualiseerd statuut voor het bureau van de Ombudsman in juni 2021; herinnert eraan dat het nieuwe statuut veel van de werkmethoden van het bureau van de afgelopen jaren codificeert; is ingenomen met het feit dat het herziene statuut het bureau een versterkt rechtskader biedt en nieuwe waarborgen invoert die de onafhankelijkheid van het bureau verder garanderen; is er stellig van overtuigd dat het aan het bureau van de Ombudsman toegewezen budget moet worden aangepast om ervoor te zorgen dat het over voldoende middelen beschikt om zijn totale werklast doeltreffend het hoofd te bieden en het op competente wijze kan blijven werken ten dienste van de Europese burgers; 23. feliciteert het bureau van de Ombudsman met de invoering en herziening van de “versnelde procedure”, die tot doel heeft klachten over de toegang van het publiek tot documenten snel te behandelen; merkt op dat de procedure uitstekende resultaten heeft opgeleverd, waaronder een aanzienlijke verkorting van de behandelingstermijnen, een toename van het aantal klachten over de toegang tot documenten en de algemene tevredenheid van de belanghebbenden over de “versnelde procedure”; 24. is ingenomen met de door de Commissie op 3 maart 2021 gepresenteerde nieuwe strategie voor de rechten van personen met een handicap, die de periode van 2021 tot 2030 bestrijkt en het kader vormt voor de uitvoering van het Gehandicaptenverdrag door de lidstaten en de instellingen van de Unie; 25. is ingenomen met de inzet van de Ombudsman; erkent haar werk als lid van het EU-kader ter bescherming, bevordering en monitoring van de correcte uitvoering van het Gehandicaptenverdrag door de EU-instellingen; erkent de rol van Europa als mondiale partner bij de ondersteuning van de integratie van personen met een handicap; 26. wijst op de resultaten van twee onderzoeken naar de besteding van EU-middelen in sociale zorginstellingen; is ingenomen met het onderzoek op eigen initiatief van de Ombudsman naar de wijze waarop de Commissie toezicht houdt op EU-middelen die worden gebruikt voor de bevordering van het recht op zelfstandig wonen van personen met een handicap en van ouderen; 27. is ingenomen met de lijst van beste praktijken voor het tegemoetkomen aan de behoeften van personen met een handicap in noodsituaties, die is opgesteld naar aanleiding van een strategisch initiatief over de wijze waarop de Commissie tegemoetkomt aan de bijzondere behoeften van personeelsleden met een handicap in het kader van COVID-19; moedigt de Ombudsman en haar bureau aan hun werk ten behoeve van personen met een handicap voort te zetten en ervoor te zorgen dat zij ten volle kunnen genieten van hun recht om een klacht in te dienen bij de Europese Ombudsman; 28. feliciteert de Ombudsman met de uitbreiding van de rol van het Europees netwerk van ombudsmannen bij capaciteitsopbouw en de uitwisseling van beste praktijken tussen ombudsinstellingen van lidstaten, EER-landen en kandidaat-lidstaten van de EU; feliciteert het Europees netwerk van ombudsmannen met de organisatie van gerichte webinars over verschillende onderwerpen, waaronder artificiële intelligentie en e-overheid in overheidsdiensten; het klachtenmechanisme van Frontex en het toezicht op gedwongen terugkeer; en institutionele zorg, het gebruik van EU-middelen en lessen uit de COVID-19-pandemie; 29. moedigt de Ombudsman aan om haar samenwerking met nationale ombudsmannen via het Europees netwerk van ombudsmannen voort te zetten; acht het noodzakelijk de interactie en uitwisseling van beste praktijken met en tussen nationale en regionale ombudsmannen en de Europese Ombudsman te intensiveren om ervoor te zorgen dat burgers beter worden geïnformeerd over hun rechten en betere begeleiding krijgen bij het indienen van klachten; verzoekt dit netwerk na te denken over de rol die nationale en regionale ombudsmannen kunnen spelen bij het vergroten van de betrokkenheid van EU-burgers bij het besluitvormingsproces van de EU; 30. feliciteert het directoraat-generaal Europese Civiele Bescherming en Humanitaire Hulp van de Commissie en de EDEO met het winnen van de Prijs voor goed bestuur 2021 van de Europese Ombudsman voor hun aanzienlijke inspanningen vorig jaar om meer dan een half miljoen EU-burgers te helpen repatriëren die over de hele wereld waren gestrand als gevolg van de COVID-19-pandemie; 31. verzoekt zijn Voorzitter deze resolutie en het verslag van de Commissie verzoekschriften te doen toekomen aan de Raad en de Commissie, alsmede aan de Europese Ombudsman, de regeringen en parlementen van de lidstaten en de ombudsmannen of soortgelijke bevoegde instanties aldaar. Het Europees Parlement, – gezien artikel 208, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU), en met name de verklaring dat de Unie bij de uitvoering van beleid dat gevolgen kan hebben voor de ontwikkelingslanden rekening houdt met de doelstellingen van de ontwikkelingssamenwerking, – gezien artikel 3, lid 5, van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU), waarin is bepaald dat de Unie in de betrekkingen met de rest van de wereld onder meer bijdraagt tot de vrede, de veiligheid, de duurzame ontwikkeling van de aarde, de solidariteit en het wederzijds respect tussen de volkeren, de vrije en eerlijke handel, de uitbanning van armoede en de bescherming van de mensenrechten, – gezien artikel 21, lid 1, VEU, waarin is bepaald dat het internationaal optreden van de Unie berust en is gericht op de wereldwijde verspreiding van de beginselen die aan de oprichting, de ontwikkeling en de uitbreiding van de Unie ten grondslag liggen: de democratie, de rechtsstaat, de universaliteit en de ondeelbaarheid van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden, de eerbiediging van de menselijke waardigheid, de beginselen van gelijkheid en solidariteit en de naleving van de beginselen van het Handvest van de Verenigde Naties en het internationaal recht, – gezien de Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling en de duurzameontwikkelingsdoelstellingen (Sustainable Development Goals – SDG’s) van de VN, – gezien de gemeenschappelijke verklaring van de Raad en de vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten, in het kader van de Raad bijeen, het Europees Parlement en de Commissie van 30 juni 2017 betreffende de nieuwe Europese consensus over ontwikkeling, getiteld “Onze wereld, onze waardigheid, onze toekomst”, en met name de punten 10, 109 en 110 daarvan (1) , – gezien Verordening (EU) 2021/947van het Europees Parlement en de Raad (2) van 9 juni 2021 tot vaststelling van het instrument voor nabuurschapsbeleid, ontwikkeling en internationale samenwerking – Europa in de wereld, – gezien het nieuwe ontwerp van Partnerschapsovereenkomst tussen de Europese Unie, enerzijds, en de leden van de Organisatie van staten in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (OACPS), anderzijds (Post-Cotonou-overeenkomst), waarover de onderhandelingen zijn afgerond, maar dat nog niet is ondertekend of in werking is getreden, – gezien de gezamenlijke verklaring van 18 februari 2022 van de zesde top tussen de Europese Unie en de Afrikaanse Unie, getiteld “Een gezamenlijke visie voor 2030”, – gezien het werkdocument van de diensten van de Commissie van 6 juni 2019 getiteld “Evaluation of the EU Policy Coherence for Development” (SWD(2019)0093), – gezien de externe evaluatie van de beleidscoherentie voor ontwikkeling van de Europese Unie (2009-2016) van 2018, – gezien de diepteanalyse getiteld “Ensuring transparent and impactful Policy Coherence for Development”, die op 9 december 2022 werd gepubliceerd door zijn directoraat-generaal Extern Beleid van de Unie (3) , – gezien het werkdocument van de diensten van de Commissie van 28 januari 2019, getiteld “2019 EU report on Policy Coherence for Development” (SWD(2019)0020), – gezien de conclusies van de Raad van 16 mei 2019 over beleidscoherentie voor ontwikkeling, – gezien zijn eerdere resoluties over beleidscoherentie voor ontwikkeling, en met name zijn resolutie van 7 juni 2016 over het EU-verslag 2015 over beleidscoherentie voor ontwikkeling (4) , – gezien zijn resolutie van 23 juni 2022 over de tenuitvoerlegging en verwezenlijking van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s) (5) , – gezien zijn resolutie van 7 juli 2022 over betere regelgeving: samen zorgen voor betere regelgeving (6) , – gezien artikel 54 van zijn Reglement, – gezien het verslag van de Commissie ontwikkelingssamenwerking ( A9‑0019/2023 ), A. overwegende dat beleidscoherentie voor ontwikkeling (Policy Coherence for Development – PCD) een wettelijke verplichting is die voortvloeit uit het VEU en vereist dat in al het EU-beleid dat gevolgen kan hebben voor ontwikkelingslanden rekening wordt gehouden met de doelstellingen van de ontwikkelingssamenwerking; B. overwegende dat doeltreffende coördinatie, integratie en evaluatie van alle beleidsmaatregelen van de EU wat betreft de gevolgen daarvan voor ontwikkelingslanden van essentieel belang zijn voor de verwezenlijking van PCD; C. overwegende dat de politieke inzet van de EU in het kader van PCD kracht is bijgezet in de nieuwe Europese consensus over ontwikkeling van 2017, waarin PCD wordt aangemerkt als cruciaal element van de strategie van de EU voor de verwezenlijking van de SDG’s en als belangrijke bijdrage aan de bredere doelstelling van beleidscoherentie voor duurzame ontwikkeling (Policy Coherence for Sustainable Development – PCSD); D. overwegende dat in het externe evaluatieverslag van 2018 voor de Commissie ernstige tekortkomingen bij de tenuitvoerlegging van PCD aan het licht zijn gekomen, waaronder een beperkte rol voor EU-delegaties; overwegende dat uit een recente, in opdracht van het Parlement uitgevoerde studie is gebleken dat er nog altijd grote problemen bestaan; overwegende dat het uitblijven van een adequate reactie op de bevindingen van het externe evaluatieverslag en het gebrek aan bewijs dat passende maatregelen zijn genomen de geloofwaardigheid van het optreden van de EU op het gebied van ontwikkelingssamenwerking ondergraven; overwegende dat de Raad niet langer regelmatige gedachtewisselingen houdt met de Commissie over PCD; E. overwegende dat het beginsel van PCD is neergelegd in artikel 208 VWEU en binnen de EU-instellingen en multilaterale kaders wordt erkend als instrument voor het nastreven van duurzame ontwikkeling en van belang wordt geacht voor de geloofwaardigheid en betrouwbaarheid van de EU in partnerlanden; overwegende dat PCD ervoor moet zorgen dat beleid inzake extern optreden dat gevolgen kan hebben voor ontwikkelingslanden op economisch en maatschappelijk vlak strookt met de EU-doelstelling van ontwikkelingssamenwerking, waarvan de primaire doelstelling erin bestaat armoede terug te dringen en op lange termijn uit te bannen, en de doeltreffendheid van ontwikkelingssamenwerking te verbeteren; F. overwegende dat de huidige mondiale geopolitieke context in het bijzonder wordt gekenmerkt door de gevolgen van de COVID‑19-pandemie, de illegale invasie van Oekraïne door Rusland, waaronder een zware energiecrisis, de vluchtelingencrisis, de wereldwijde zware schuldenlast en bedreigingen voor de voedselzekerheid en de biodiversiteit, alsook van de klimaatverandering, en dat deze problemen een ernstige bedreiging vormen voor de wereldwijde verwezenlijking van de SDG’s; overwegende dat daarom een alomvattende respons nodig is; overwegende dat er bijgevolg nog grotere behoefte is aan een doeltreffende uitvoering van PCD, alsook aan samenhang en consistentie tussen verschillende beleidsmaatregelen, bijvoorbeeld wat betreft de nexus tussen humanitaire hulp en ontwikkelingshulp; G. overwegende dat de PCD-mechanismen van de Commissie onder meer interdepartementale groepen, raadplegingen met belanghebbenden en openbare raadplegingen, een PCD-screening van het werkprogramma van de Commissie, de instrumenten 19, 27 en 35 van de richtsnoeren voor effectbeoordeling (herziene agenda voor betere regelgeving) en de duurzaamheidseffectbeoordeling van handelsovereenkomsten omvatten; overwegende dat de mate waarin deze regelingen worden toegepast uiteenloopt en dat de kwaliteit van werkzaamheden op het gebied van PCD enkel kan worden gemeten aan de hand van de concrete resultaten van deze werkzaamheden; overwegende dat er in de Commissie geen centraal orgaan is dat verantwoordelijk is voor de uitvoering van PCD; overwegende dat de PCD-analyses in de effectbeoordelingen van de Commissie in het kader van recente wetgevingsvoorstellen nog altijd oppervlakkig zijn (bv. het voorgestelde mechanisme voor koolstofgrenscorrectie (7) en de richtlijn milieucriminaliteit (8) ) of niet zijn uitgevoerd, ondanks de duidelijke noodzaak ervan (bv. het antiwitwaspakket en de richtlijn (9) en de verordening inzake duurzaamheidsrapportage door bedrijven); overwegende dat hieruit duidelijk blijkt dat meer actie moet worden ondernomen naar aanleiding van de aanbevelingen van de externe evaluatie van de PCD van 2018; overwegende dat EU-delegaties en diplomatieke missies van EU-lidstaten een grotere rol moeten spelen bij het waarborgen van PCD in partnerlanden; overwegende dat het ontbreken van een holistische aanpak voor en een duidelijke definitie van PCD de doelstellingen en doeltreffendheid van PCD kunnen ondergraven; H. overwegende dat de zichtbaarheid van PCD op de Europese agenda en in partnerlanden de afgelopen jaren is verminderd, ondanks het feit dat PCD onmiskenbaar van belang is voor belangrijke EU-initiatieven zoals de Europese Green Deal, het handelsbeleid, mondiale en EU-normen voor vennootschapsbelasting en zorgvuldigheid in het bedrijfsleven met het oog op duurzaamheid; I. overwegende dat PCD op doeltreffende wijze kan worden bevorderd door betrokkenheid van de particuliere sector waarmee de doelstellingen van het ontwikkelingsbeleid worden gediend, bijvoorbeeld door middel van blendingverrichtingen, waarbij een beperkt bedrag aan subsidiemiddelen wordt gebruikt als katalysator voor aanvullende financiering; J. overwegende dat verantwoordingsplicht, zichtbaarheid en transparantie belangrijke aspecten van ontwikkelingssamenwerking zijn en op PCD moeten worden toegepast; overwegende dat het speciale “EU-verslag over PCD”, dat om het jaar door de Commissie werd opgesteld, in 2019 is vervangen door een vierjaarlijks EU-verslag over de verwezenlijking van de SDG’s; overwegende dat de verslaglegging van de Commissie voornamelijk algemeen beschrijvend is en niet bijzonder nuttig is voor de beoordeling van de doeltreffendheid van PCD; overwegende dat de behoefte aan duidelijke doelstellingen en indicatoren op het gebied van PCD hierdoor wordt benadrukt; K. overwegende dat het Parlement als medewetgever en als deelnemer aan de beleidsvorming een groot deel van de verantwoordelijkheid draagt voor de uitvoering van PCD door de EU; overwegende dat de Commissie ontwikkelingssamenwerking (DEVE) van het Parlement een belangrijke rol speelt door adviezen te verstrekken aan andere commissies; overwegende dat het welslagen van PCD een aanpak vereist waarbij het hele Parlement wordt betrokken, met actieve bijdragen van alle parlementaire commissies die op verschillende beleidsterreinen actief zijn, hetgeen tot dusver zelden is klaargespeeld; overwegende dat er behoefte is aan sterkere coördinatie op het gebied van PCD tussen de commissies van het Parlement; De nieuwe geopolitieke en beleidscontext voor PCD 1. beaamt dat PCD een wezenlijke vereiste is om te voorkomen dat EU-beleid negatieve gevolgen heeft voor arme en kwetsbare mensen in ontwikkelingslanden en om mogelijkheden te vinden en te benutten voor de totstandbrenging van synergieën, in overeenstemming met de beginselen van de Agenda 2030 om niemand aan zijn lot over te laten en als eerst tegemoet te komen aan de behoeften van de meest achtergestelden, en met het oog op de nastreving van de ontwikkelingsdoelstelling om armoede terug te dringen en op lange termijn uit te bannen; herhaalt dat alle EU-instellingen en -lidstaten in alle wetgevings- en beleidsinitiatieven die gevolgen kunnen hebben voor ontwikkelingslanden hun verplichtingen met betrekking tot PCD uit hoofde van de Verdragen moeten nakomen; onderstreept dat PCD moet worden toegepast op alle beleidsterreinen en op alle gebieden die onder de Agenda 2030 vallen; pleit voor een koerswijziging met betrekking tot de uitvoering van PCD, om ervoor te zorgen dat de gevolgen voor ontwikkelingslanden naar behoren in kaart worden gebracht en geanalyseerd, dat nadelige gevolgen worden vermeden of tot een minimum worden beperkt en dat ten volle gebruik wordt gemaakt van mogelijke synergieën met de nastreving van ontwikkelingsdoelstellingen; 2. pleit voor een mededeling waarin de toepassing van PCD in het kader van de SDG’s wordt verduidelijkt en die vergezeld gaat van een tijdgebonden actieplan inzake PCD met een duidelijke methodologie en concrete kwantitatieve en kwalitatieve indicatoren met het oog op de verwezenlijking van de doelstellingen in het kader van PCD, en met een taakverdeling, mandaten en tijdschema’s die het meten van de uitvoering van PCD door de EU en de lidstaten mogelijk maken en de onderbouwing van de verantwoordingsplicht waarborgen door deze zaken op te nemen in een nieuw kader voor transparante monitoring en coördinatie van ontwikkelingsbeleid in de hele EU; dringt erop aan dat deze mededeling uiterlijk op 31 december 2023 wordt gepubliceerd; verzoekt de Commissie uiterlijk op 1 juli 2024 een nieuwe externe evaluatie van de uitvoering van PCD van de EU voor te leggen; 3. pleit andermaal voor een EU-strategie op hoog niveau voor de uitvoering van de Agenda 2030 en de SDG’s van de VN, die ambitieus en geïntegreerd moet zijn, moet stoelen op mensenrechtenkaders en de gelijkheid tussen generaties moet eerbiedigen; merkt op dat PCD een unieke bijdrage van de EU aan de bredere doelstelling van PCD vormt en is van oordeel dat PCD een centrale pijler van deze strategie moet worden en op passende wijze moet worden opgenomen in de vrijwillige nationale evaluatie van de uitvoering van de Agenda 2030 door de EU in 2023; 4. onderstreept dat PCD een essentieel onderdeel moet blijven van de externe betrekkingen van de EU en dringt erop aan dat PCD meer zichtbaarheid krijgt en de EU een leidende rol op zich neemt bij de wereldwijde bevordering van PCD, met name in multilaterale organisaties, onder meer in de Commissie voor ontwikkelingsbijstand van de OESO en in de VN, alsook door middel van belangrijke internationale overeenkomsten, en in het bijzonder, maar niet uitsluitend, de post-Cotonou-overeenkomst; pleit voor de totstandbrenging van een EU-platform voor PCD om betere coördinatie mogelijk te maken tussen de betrokken EU-instellingen, multilaterale instellingen, niet-statelijke actoren en ontwikkelingslanden, teneinde te zorgen voor afstemming en samenwerking op het gebied van PCD, betere samenwerking bij de verwezenlijking van de SDG’s en nieuwe synergieën op het gebied van ontwikkelingssamenwerking tussen de EU en haar lidstaten, alsmede met derde landen; Een gemeenschappelijke PCD-agenda en gedifferentieerde acties van de Commissie, de Raad en het Parlement 5. beklemtoont dat PCD consequent moet worden toegepast op alle relevante voorstellen; wijst op voorbeelden waarin rekening is gehouden met PCD, waaronder het recente voorstel betreffende producten die in verband zijn gebracht met ontbossing en de richtlijn inzake passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven; 6. benadrukt daarom de noodzaak van duidelijk politiek engagement op hoog niveau en verzoekt de Commissie: 7. vestigt de aandacht op de kritieke rol die het directoraat-generaal Internationale Partnerschappen (DG INTPA) speelt bij het waarborgen van de uitvoering van PCD in de Commissie, en: 8. is van mening dat, indien negatieve gevolgen van EU-beleid voor de nastreving van een van de doelstellingen van het ontwikkelingsbeleid ondanks vastberaden inspanningen niet volledig kunnen worden uitgesloten, het instrument “Europa in de wereld”, waaraan beperkte middelen zijn toegewezen, kan worden ingezet om alleen absoluut onvermijdelijke gevolgen tot een minimum te beperken en positieve synergieën tot stand te brengen in ontwikkelingslanden; beklemtoont evenwel dat het nemen van dergelijke maatregelen alleen mag worden overwogen als allerlaatste redmiddel en dat het gebruik van ontwikkelingshulp nooit mag worden gezien als een geldig alternatief voor het vermijden van negatieve gevolgen; dringt er voorts op aan dat in het programma van de EU voor ontwikkelingssamenwerking en bewustmaking activiteiten worden opgenomen die gericht zijn op PCD; pleit in dit verband voor de versterking van het onderzoek en de kennis van lokale instellingen in ontwikkelingslanden om de raadplegingen met de EU te verrijken; 9. vestigt de aandacht op de kritieke rol die EU-delegaties spelen bij de uitvoering van PCD en vraagt de Commissie en de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO) ervoor te zorgen dat de delegaties over de nodige deskundigheid en middelen beschikken om van meet af aan actief te worden betrokken bij de voorbereiding van beleidsmaatregelen of wetgeving van de EU die gevolgen hebben voor ontwikkelingslanden; is van oordeel dat EU-delegaties in ontwikkelingslanden met name: 10. erkent de belangrijke rol van het Parlement en de Raad als medewetgevers en verzoekt beide instellingen de gevolgen van hun amendementen op de wetgevingsvoorstellen van de Commissie zorgvuldig te beoordelen; merkt op dat kwalitatief betere aanvankelijke effectbeoordelingen van de Commissie dit werk zou vergemakkelijken; 11. herinnert aan de toezeggingen op het gebied van PCD die in de Europese consensus over ontwikkeling door de lidstaten zijn bekrachtigd, en benadrukt dat deze toezeggingen ook in het nationale beleid van de lidstaten moeten terugkomen; verzoekt de Raad en de lidstaten daarom: 12. geeft aan zich in te zullen zetten om zijn eigen werkzaamheden op het gebied van PCD te bevorderen, en: o o o 13. verzoekt zijn Voorzitter deze resolutie te doen toekomen aan de Raad, de Commissie, de vicevoorzitter van de Commissie/hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid, de Europese Dienst voor extern optreden, en de regeringen en de parlementen van de lidstaten.