uznlp-uz/uz_medner huggingface dataset:
Uning asosiy ishlari yurak-qon tomirlar patologiyasi masalalariga bag‘ishlanadi .
Ichki kasalliklar to‘g‘risidagi ta’limotni rivojlantirishda G.F.Lang nerv sistemasining funksional o‘zgarishlariga katta ahamiyat berdi va kasalliklarning kelib chiqishini I.P. Pavlovning fiziologik ta’limoti nuqtayi nazaridan talqin qildi .
U gipertoniya kasalligini kelib chiqishida bosh miya po‘stlog‘idagi funksional o‘zgarishlar ( xususan , uning uzoq vaqt haddan tashqari zo‘riqishi ) yetakchi ahamiyatga ega deb ko‘rsatib berdi .
G.F.Lang yurak-qon tomirlar kasalliklarining zamonaviy klassifikatsiyasini ishlab chiqdi .
U gematologiyada funksional yo‘nalishni yaratdi , shu yo‘nalish nuqtayi nazaridan olganda bir qancha qon kasalliklari , qonning parchalanishi va hosil bo‘lish jarayonlari nerv regulatsiyasining buzilishiga bog‘liqdir .
Aleksandr Leonidovich Myasnikov ( 1899 – 1965 ) – ichki tibbiyotning eng muhim muammolariga : jigar patologiyasi , gipertoniya kasalligiga ko‘p e’tibor bergan olimdir .
A.L.Myasnikovning gipertoniya kasalligi 4 e’tibori bilan po‘stloq dinamikasi va visseral o‘zaro munosabatlarining murakkab tarzda buzilishining ifodasidir , degan konsepsiyasi hozirgi zamonning tegishli davolash profilaktika chora-tadbirlari kompleksi asosida yotadi .
A.L.Myasnikov ateroskleroz muammosini o‘rganishga katta hissa qo‘shdi , shu kasallikda xolesterin almashinuvining buzilishi to‘g‘risidagi masalani o‘z hamkorlari bilan birgalikda ishlab chiqdi .
U aterosklerozning koronar yetishmovchilik va miokard infarkti singari asoratlariga alohida e’tibor berdi .
U tekshirish uslublarini mukammallashtirish 5 profilaktika prinsiplari va faol terapiyani tinmay hayotga tatbiq etib keldi .
V.N.Vinogradov
Ilk bor mashhur kasallik tarixi sxemasini yaratdi .
V.N.Vinogradov beqiyos tashxischi edi .
U dastlab o‘z klinikasida qonning minutlik hajmini aniqlash , bronxoskopiya , gastroskopiya , yurakni kateterlash , radioaktiv izatoplar usuli va boshqa diagnostik uslublarni birinchi bo‘lib qo‘lladi .
V.N.Vinogradov dori-darmonlar bilan faol davo qilish usullarining haqiqiy tashabbuskori edi .
U rahbarlik qilayotgan shifoxonada penitsillin surunkasiga davom etadigan septik endokardit va krupoz ( zotiljam ) pnevmoniyada , kampalon va B12 vitamini xavfli anemiya ( Addison-Birmer kasalligi ) da , dikumarin – miokard infarktida , AKTG – bronxial astmada , streptomitsin , ftivazid va PASK sil plevritlarida birinchi bor ishlatildi .
V.N.Vinogradov so‘nggi yillarda yurak-qon tomirlar sistemasi patologiyasi muammosiga – gipertoniya kasalligi , miokard infarkti , ateroskleroz , revmatizm tizimiga katta e’tibor berdi .
Shu munosabat bilan V.N Vinogradov o‘zi boshqarayotgan klinikada fiziologik laboratoriya tashkil etdi . Bu davrdagi ichki kasalliklarning rivojlanishi sohaning yetuk bilimdonlari – V.P.Obrazsov va N.D.Strajesko ( Kiyev ) , M.P.Konchalovskiy va D.D.Pletnev ( Moskva ) , G.F.Lang ( Leningrad ) nomlari bilan bog‘liq .
Taniqli olimlar tibbiyotning ichki kasalliklar sohasida ish olib borishdi : stenokardiya va miokard infarkti , yurakning revmatik yallig‘lanishi va qon aylanishidagi yetishmovchilik , yara kasalligi va qandli diabet hamda qon kasalliklari shular jumlasidandir .
Yurak-tomir kasalliklari : nafas organlari , ovqat hazm qilish , buyrak , qon sistemasi kasalliklarini o‘rganishda V.X.Vasilenko , V.N.Vinogradov , A.Kassirskiy , A.L.Myasnikov , Y.M.Tareyev ning xizmatlari juda katta .
Kardiologiyaga oid muammolarni o‘rganish , ayniqsa muhim .
TFAga qarashli Butunittifoq kardiologiya markazi bu sohadagi yagona ilmiy markaz hisoblanadi .
Kardioxirurgiyaning rivoj topishi A.N.Bakulev , A.P.Kupriyanov , B.V.Petrovskiy , A.A.Vishnevskiy , E.N.Meshalkin va boshqalarning nomlari bilan bog‘liq .
N.N.Petrov va P.A.Gersen onkologiyani rivojlantirishga katta hissa qo‘shishgan .
Mustaqil O‘zbekistonda Ichki kasalliklar fanining rivojlanishi va taraqqiyoti .
Odamlarda uchraydigan kasalliklar , ularni davolash va oldini olishni o‘rganadigan klinik fanlar asosiy davolash uslubiga ko‘ra , terapiya va jarrohlikka bo‘linadi .
Tibbiyotning bu qismlari ham o‘z navbatida , ayrim a’zo , sistemalar kasalliklarini o‘rganish , davolashi , ba’zi kasalliklarning ko‘p uchrashi , o‘ziga xosligi hamda qo‘llaniladigan asosiy tekshirish va davolash uslubiga ko‘ra , yana bir necha sohalarni o‘z ichiga oladi .
Chunonchi , terapiya , kardiologiya , revmatologiya , nevrologiya , gastroenterologiya , gematologiya , endokrinologiya , geriatriya , ftiziatriya , nevropatologiya , psixiatriya , kurortologiya , fizioterapiya , davo fizkulturasi , tibbiyot radiologiyasi va rentgenologiya qismlariga bo‘linib rivojlandi .
O‘zbekistonda ichki kasalliklarni o‘rganishda tibbiyotga oid tadqiqotlar ko‘lami kengaydi .
Ateroskleroz , gipertoniya , miokard infarkti , stenokardiya , revmatizm , yurakning ishemik kasalligi , yurak porogi kabi yurak-tomir kasalliklari , ovqat hazm qilish tizimi kasalliklari ( gastrit , kolit , enterit , enterokolit va boshq . ) , gepatit , chillashir , pellagra va boshqa kasalliklarning kelib chiqish sabablari , tarqalishi , davosi va oldini olish masalalari chuqur o‘rganildi .
Punksion biopsiya , laparoskopiya , radiogematografiya , ichki a’zolar kasalliklarini maxsus apparat yordamida aniqlash tufayli ichki kasalliklarning yangi klassifikatsiyasi tuzildi .
To‘qimalarda parazitlik qiladigan lyambliyalarni topish va u keltirib chiqaradigan kasallik – lyambliozni kompleks davolash usuli ishlab chiqildi .
O‘tkir va surunkali pnevmoniya , bronxial astma kabi kasalliklar alohida e’tibor bilan o‘rganilmoqda .
Anemiya , leykoz kabi kasalliklarni o‘rganish va ularni davolashda talaygina yutuqlarga erishildi .
Endokrinologiya bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar ( Y.H.To‘raqulov , S.A Ma’sumov , P.I. Fyodorova , R.K.Islombekov , E.G.Qayumov , Sh.Sh.Ilyosov ) natijasida respublikamizning ayrim tumanlarida tarqalgan qalqonsimon bez kasalliklari ( xususan , buqoq ) keskin kamaydi .
Ichki sekretsiya bezlari , diabetoldi holatidagi kishilarda lipidlar almashinuvi va gemodinamikasi o‘rganildi .
Fizioterapiya va kurortologiyaga oid olib borilgan tadqiqot va izlanishlar natijasida respublikada ko‘pgina mahalliy ma’danli suv va shifobaxsh iqlimli joylar – Chimyon , Chortoq , Toshkent mineral suvi , Sitorayi Mohi Xosa ishlab turibdi .
Bu sohada Y.K.Mo‘minov , Z.A.Dolimov , R.A.Katsenovich larning xizmatlari katta .
Bepushtlik – bolani homilador qila olmaslik .
Shifokorlar buni reproduktiv funktsiyaning buzilishi bilan izohlaydilar .
Bepushtlik ayol , erkak va kombinatsiyalangan bo‘lishi mumkin ( sheriklarning mos kelmasligi bilan ) .
Agar ayol 8. oy ichida kontratseptsiya vositalarisiz muntazam jinsiy aloqa bilan homilador bo‘lmasa , siz tibbiy yordamga murojaat qilishingiz kerak .
Shifokorlar tabiiy kontseptsiya urinishlarining muvaffaqiyatsizligi nima bilan bog‘liqligini tezroq bilib olishsa , muammoni hal qilish imkoniyati shuncha ko‘p bo‘ladi .
Ayollarning bepushtligi ko‘pincha gormonal nomutanosiblik , bachadon naychalarining obstruktsiyasi , endometrioz , kichik tosda yopishqoqlik va irsiy anomaliyalar bilan bog‘liq .
38 yildan keyin ishlab chiqarilgan tuxum soni va sifati pasayadi .
Bu homilador bo‘lish qobiliyatiga salbiy ta’sir qiladi .
Erkaklar bepushtligi ko‘p hollarda ishlab chiqarishning yetarli emasligi va sperma faolligining pastligi tufayli yuzaga keladi .
Reproduktiv salomatlik va potentsial o‘rtasida hech qanday bog‘liqlik yo‘q .
Anormalliklarning eng ko‘p uchraydigan sabablari reproduktiv organlarning tug‘ma anomaliyalari va jinsiy yo‘l bilan o‘tadigan kasalliklarni o‘z ichiga oladi .
Bepushtlik diagnostikasi : reproduktiv tizim organlarining ultratovush tekshiruvi ; genetik testlar ; gormonal holatni o‘rganish ; immunitetni o‘rganish ; infektsiyalar uchun testlar ; erkaklar uchun – urologik tekshiruv , spermogramma , sperma biokimyoviy tahlili ; ayollarda – ginekologik tekshiruv , kolposkopiya , endometriyal biopsiya , histerosalpingografiya ( bachadon naychalarining o‘tkazuvchanligini tekshirish ) .
Gatling Med klinikasida bepushtlikni davolash : tubal peritoneal bepushtlik , endokrin bepushtlik , bachadon bepushtligi , ervikal omil bepushtligi , immuniy bepushtlik , endometrioz bilan bog‘liq bepushtlik , noma’lum kelib chiqish bepushtligi .
Gormonlar - organizmga tizimli ta’sir ko‘rsatadigan va metabolizmning hamma turlarini tartibga soluvchi biologik faol moddalar : lipid , uglevod , suv-tuz , oqsil .
Stressli vaziyatlarda kuchni safarbar etishni ta’minlaydigan gormonlar , shuningdek ular dam olish va energiyani tiklash uchun javobgardir .
Gormonal tadqiqotlar kamdan kam hollarda muntazam ravishda olib boriladi , qoida tariqasida , ular ma’lum ko‘rsatmalar mavjud bo‘lganda mutaxassis tomonidan belgilanadi .
Gormonlar uchun tahlil – bu gematologik tadqiqot bo‘lib , uning yordamida ichki sekretsiya bezlarining ishini signal beruvchi biologik faol moddalar darajasi bo‘yicha baholash mumkin .
Bu o‘z ichiga butun guruh yoki bitta gormon bo‘lishi mumkin bo‘lgan turli xil laboratoriya testlarini o‘z ichiga oladi .
Tahlil qilish uchun qon tomirdan olinadi .
Semptomatologiyaga qarab , shifokor tekshirilishi kerak bo‘lgan gormonlar guruhini aniqlaydi .
12 soat ichida jismoniy va ruhiy-emotsional stressni to‘liq cheklash , spirtli ichimliklar , dori-darmonlar va yod o‘z ichiga olgan ovqatni iste’mol qilmaslik maqsadga muvofiqdir .
Adolatli jinsiy aloqa uchun qon namunalarini topshirish ga tayyorgarlik alohida e’tiborni talab qiladi – bu menstrual siklning ma’lum bir davrida o‘tkazilishi kerak , bu shifokor tomonidan ko‘rsatiladi .
Jarayonning o‘zi odatda ertalab , och qoringa yetkazib berish uchun rejalashtirilgan .
Gatling Med klinikasida quyidagi testlar o‘tkaziladi : umumiy siydik tahlili , umumiy qon tahlili , qon kimyosi , immunologiya , mikroskopik tekshirish , bakteriologik tekshirish , gematologik tekshiruv .
Osteoxondroz umurtqa pog‘onasi kasalligi bo‘lib , uning o‘ziga xos xususiyati intervertebral disklarga , so‘ngra vertebra to‘qimalarining degenerativ-distrofik shikastlanishidir .
Diskdagi distrofik o‘zgarishlar uning tashqi halqali fibrozining zaiflashishiga olib keladi .
Shuning uchun osteoxondroz bilan og‘rigan bemorlarda protrusion ( diskning bir qismi bo‘rtib chiqishi ) va umurtqa churrasi ( disk yadrosi pulposusining umurtqa kanalga tushishi ) kabi jiddiy asoratlar paydo bo‘ladi .
Tibbiy tadqiqotlar natijalariga ko‘ra , har ikkinchi odam 30 yildan keyin umurtqa pog‘onasi bilan bog‘liq muammolarga duch keladi .
Orqa miya osteokondrozining sabablari : Kasallikka irsiy moyillik .
Endokrin tizim kasalliklarining mavjudligi - metabolik kasalliklar .
Ortopedik kasalliklarning rivojlanishi , masalan , tekis oyoqlar , pozitsiyaning egriligi , tayanch-harakat tizimi kasalliklari .
Har xil shikastlanishlar , umurtqa ko‘karishlar .
Hayot tarzi : faollik yo‘qligi , zararli mahsulotlar ko‘p bo‘lgan noto‘g‘ri ovqatlanish .
Osteoxondrozning belgilari ekstremitalarning sezgirligining pasayishi ( qo‘llar , qo‘llar , barmoqlar ) ; bosh og‘rig‘i ; bosh aylanishi ; ko‘rish buzilishi , ko‘z oldida dog‘lar paydo bo‘lishi ; eshitish buzilishi , tinnitus ; orqa og‘riq ; jismoniy kuchdan keyin og‘riqning kuchayishi .
Yangi koronavirus infektsiyasi inson nafas olish tizimiga ta’sir qiladigan kasallikdir .
Koronavirus havo tomchilari orqali ( yo‘tal va aksirish ) yuqadi .
Alomatlar : yuqori harorat ; mehnat bilan nafas olish ; yo‘tal va burun tiqilishi ; mushaklar va ko‘krak og‘rig‘i ; bosh og‘rig‘i va zaiflik ; mumkin bo‘lgan ko‘ngil aynishi , qusish va diareya .
Kasallikning og‘ir shaklining belgilari : nafas qisilishi yoki nafas qisilishi ; ko‘krak qafasidagi qattiqlik yoki og‘riq hissi ; nutq yoki vosita funktsiyalarining buzilishi .
COVID-19 va gripp o‘rtasidagi o‘xshashliklar qanday ?
Birinchidan , COVID-19 ham , gripp ham xuddi shunday klinik ko‘rinishga ega .
Ya’ni , ikkala virus ham asemptomatik yoki yengildan og‘ir yoki o‘limga qadar bo‘lgan bir qator alomatlar bilan nafas olish kasalliklarini keltirib chiqaradi .
Ikkinchidan , ikkala virus ham jismoniy aloqa , aerozol va ifloslangan narsalar orqali uzatiladi .
Shunday qilib , har ikki holatda ham sog‘liqni saqlashning bir xil choralari , masalan , qo‘l gigienasi va nafas olish odoblari ( yo‘tal yoki aksirish paytida og‘iz va burunni tirsakning egilishi bilan , yoki keyin tashlab yuboriladigan ro‘molcha bilan ) samarali .
Psixotrop dori vositalari odam organizmgа yuborilgandan keyin MNSga ta’sir qilib , uning natijasida psixik oʻzgarishlarga ( idrok , fikrlash , xotira , his-tuygʻular , ereksiya , qoʻzgʻluvchanlik va boshqalar ) olib keladi .
Hozirgi paytgacha psixotrop dori vositalari toʻgʻrisida yagona tasnif yoʻq .
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tomonidan 1969-yilda klassifikatsiya tavsiya etildi va u 7 ta guruhdan tashkil topdi : neyroleptiklar ; anksiolitik vositalar (trankvilizatorlar) ) ; antidepressantlar ; normotimik (maniayaga) qarshi vositalar ; nootrop vositalar ; psixostimulyatorlar ; psixodizleptiklar (gallyutsinogenlar) ) .
Hozirgi kunda nisbatan keng tarqalgan J.Delay va P.Deniker 1961 tomonidan tavsiya etilgan hamda S.N.Maslov 2000 tomonidan toʻldirilgan psixotrop dori vositalari tasnifi qoʻllanilib kelinmoqda .
Ushbu tasnifga asosan psixotrop dori vositalari qoʻzgʻaluvchanlik va tormozlanish ta’siriga koʻra 4 ta guruhga boʻlinadi .
Psixoleptiklar (yoki psixodepressiv vositalar) – normal va qoʻzgʻaluvchan psixik jarayonlarni pasaytiruvchi vositalar ; A.neyroleptklar yoki antipsixotiklar ; B.anksiolitiklar yoki trankvilizatorlar ; psixoanaleptiklar – ruhiy jarayonlari buzilgan zonalarni normal darajagacha koʻtaradigan vositalar ; A.psixostimulyatorlar ; B.antidepressantlar ; psixodizleptiklar va gallyutsinogenlar (psixomimetiklar) – psixik jarayonlarni patologik kuchaytiruvchi vositalar .
Timoizoleptiklar ( normotimik vositalar ) – ogʻriqli kayfiyatning oʻzgarishiga toʻsqinlik qiluvchi va sogʻlom odam uchun odatiy darajada barqarorlashtiruvchi vositalar .
Taqdim etilgan tasnifga ushbu boʻlimda an’anaviy ravishda koʻrib chiqiladigan dorilarning 2 ta guruhi – sedativ va nootroplar kiritilmagan .
Buning sababi , ushbu dorilar guruhining psixotrop ta’siri faqat patologiya sharoitida namoyon boʻladi , ular sogʻlom odamlarga sezilarli ta’sir koʻrsatmaydi .
Bir qator mualliflarning fikriga koʻra , nootrop dorilarning psixotrop ta’siri ularning asosiy emas , balki nojoʻya ta’siri hisoblanadi .
Psixotrop dori vositalari asosan psixonevrologik amaliyotda keng qoʻllaniladi .
Ushbu dorilar shizofreniya , maniakal-depressiv psixoz va nevrozlarni davolash uchun ishlatiladi .
Ammo koʻpchilik holatlarda shifokorlarga murojaat qilayotgan bemorlar somatik kasalliklarni davolashga e’tibor qaratib , organizmdagi psixik buzilish jarayonlari oʻzgarishsiz qolib ketaveradi .
Quyida psixotrop xususiyatiga ega boʻlgan birinchi guruh preparatlari neyroleptik dori vositalari toʻgʻrisida ma’lumotlar keng yoritib beriladi .
Neyroleptiklar turli xil kimyoviy guruhlarga mansub dorilar boʻlib , ular organizmga kiritilganda psixozning oʻziga xos belgilarini kamaytiradi , his-hayajonga qarshi va tinchlantiruvchi ta’sir koʻrsatadi .
Neyroleptiklar deb nomlanishi organizmda neyrolepsiya holatini keltirib chiqarishi bilan bogʻliq .
Ushbu simptomlar majmuasi 1955-yilda J.Delay va P.Deniker tomonidan tasvirlangan .
U insonlarning oʻziga xos hissiy-ixtiyoriy va aqliy faoliyatni tiniq ong fonida pasayishi va dori moddalarni qabul qilgandan soʻng oʻziga nisbatan ishonchsizlikni buzmasdan yuzaga keladigan belgilar bilan xarakterlanadi .
Natijada , odamda oʻziga xos xotirjamlik hissi paydo boʻladi , ichki zoʻriqish zaiflashdi , psixomotor qoʻzgʻalish sezilarli darajada kamaydi , instinktlar bostiriladi , atrof-muhitga boʻlgan befarqlik va psixopatologik mahsuldorlik alomatlari tormozlanishi bilan yuzaga keladi .
Bunga parallel ravishda yaqqol ekstrapiramidal sindrom va bir qator nevrologik hamda vegetativ nojoʻya ta’sirlar ham rivojlanadi .
Uzoq vaqt davomida ushbu xususiyat inkor etib boʻlmaydigan deb hisoblandi , ammo leponeks va sulpiridni klinik amaliyotga joriy etilgandan soʻng , neyrolepsiya koʻp jihatdan ushbu dorilarning asosiy emas , balki nojoʻya ta’siri ekanligini koʻrsatdi .
Shuning uchun hozirgi vaqtda ushbu guruh preparatlari chet elda neyroleptiklar emas , balki antipsixotiklar deb ataladi .
Antipsiхotiklarni qoʻllashning yetakchi sohasi psixiatriya ekan , ushbu sohada qoʻllaniladigan asosiy tushunchalar haqida qisqacha toʻxtalib oʻtamiz .
Psixoz – bu aqliy faoliyatning jiddiy buzilishlari ( ahmoqlik , samarali belgilar , oʻtkir motorli va affektiv kasalliklar ) bilan birga keladigan eng ogʻir ruhiy kasalliklar guruhidir .
Psixozlar orasida shizofreniya populyatsiyaning tarqalishi ( 0,1-1% ) va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarning jiddiyligidan ham birinchi oʻrinda turadi .
Ta’rifdan koʻrinib turibdi , psixozlar klinikasida samarali va salbiy alomatlarni ajratish odatiy holdir .
Samarali deganda biron bir yetarli stimuli boʻlmaganida yuzaga keladigan kasal psixikasining oʻziga xos mahsuloti boʻlgan alomatlar tushuniladi .
Samarali alomatlar – bu vasvasa ( yoki chalgʻitishlar ) va gallyutsinatsiyalar .
Vasvasa – bu haqiqatni notoʻgʻri , buzilgan baholash , bemorda yetarli tashqi sabablarsiz yuzaga kelgan , oʻz ongini toʻliq egallagan va biron bir tuzatishga yaroqsiz boʻlgan notoʻgʻri xulosalar .
Gallyutsinatsiyalar – bu sezgi va tasvirlar koʻrinishidagi buzilishlar boʻlib , ular beixtiyor haqiqiy stimulsiz yuzaga keladi va bemor uchun obyektiv haqiqat xarakteriga ega boʻladi .
Salbiy – aksincha , ular yetarli tashqi signallarning ta’siriga javoban aqliy faoliyatning har qanday buzilishni chaqiradilar .
Salbiy alomatlar abuliya , apatiya va boshqalarni o‘z ichiga oladi .
Abuliya – irodani , intilishni , istakni yoʻqotish .
Apatiya – boshqalarga , atrof muhit hodisalar ga befarqlik , hissiyotning pasayishi .
Autizm – bu oʻzidan voz kechish , atrof-muhitga boʻlgan qiziqishni yoʻqotish , shaxsiy ishonchsizlik .
Mutizm – bu boshqalar bilan ogʻzaki muloqotning toʻliq yoʻqligi .
Negativizm – bu talablarga qarshilik koʻrsatish yoki teskari harakatlarni bajarishdir .
Fenotiazin ( tiodifenilamin ) Evropada 20-asr boshlarida metilen koʻkka asoslangan yangi anilin boʻyoqlarini qidirish asosida sintez qilindi .
20-asrning 40-yillariga qadar fenotiazin tibbiyotda antigelmint vosita sifatida enterobiozni davolashda va siydik yoʻllarining yalligʻlanish kasalliklarini davolashda antiseptik sifatida ishlatilgan .
Keyinchalik tibbiy amaliyotga samaraliroq va kam zaharli dorilarni kiritish fenotiazinning veterinariyada ( gelment invaziyalarni davolash uchun ) va dezinfektsiyalash xizmatlarida ( chivin lichinkalarini ʻöldiradigan vosita ) ishlatilishiga olib keldi .
XX asrning 30-yillari oxirida N-oʻrnini bosuvchi fenotiazin – prometazinning kuchli antigistamin va sedativ ta’sirga ega ekanligi aniqlandi .
Fransuz olimi A. Labori N-oʻrnini bosuvchi fenotiazinlarga asoslangan tubdan yangi anestetikni yaratishga qaror qildi , bu nafaqat narkoz chaqirishga olib keladi , balki VNS funksiyalarini barqarorlashtiradi va antigistamin ta’siriga ega boʻladi .
1952-yilda A.Laborining koʻrsatmasi bilan kimyogar Charpentier xlorpromazinni ( aminazin ) sintez qildi .
Sinovlar davomida xlorpromazin narkoz taʻsirini kuchaytirishi , tana haroratini pasaytirishi , uyquni tezlashtirishi , ammo hushini yoʻqotmasligi aniqlandi .
Anesteziyaning yangi avlodini ishlab chiqish gʻoyasi amalga oshirilmay qoldi .
Xuddi shu 1952-yilda fransuz psixiatri J.Delay Parijdagi Val-de Grasse kasalxonasida xlorpromazinni shizofreniya kasalligiga chalingan bir yigitni maniya hurujini davolashda muvaffaqiyatli ishlatgan .
Oʻsha vaqtgacha psixiatriyaning 3 ustuni rezerpin , bromidlar va elektroshok terapiyasi edi .
Biroq , bu usullarning barchasida kerakli natija olinmas edi .
Bemorga 20 kun davomida 855 mg xlorpromazin qabul qilingandan soʻng , barqaror remissiya sodir boʻldi .
Xuddi shu yili J. Delay va P. Deniker xlorpromazindan keng foydalanishni boshladilar va 1955-yilda ular uning 8 ta’sirini tavsiflash uchun neyrolepsiya atamasini taklif qilishdi .
1958-yilda bir vaqtning ʻzida ushbu guruhning bir nechta birikmalari sintez qilindi – teralen ( fransuz kompaniyasi Teraplix ) , frenolon ( venger olimlari Borsy va Toldi ) .
1959-yilda Yanssen kompaniyasining laboratoriyasi ( Belgiya ) galoperidolni sintez qildi va shu bilan antipsixotiklarning yangi istiqbolli guruhini ochdi .
Barcha birinchi avlod dori vositalari ( klozapindan tashqari ) D2-dofamin retseptorlari bilan yaqqol antagonizmi tufayli nojoʻya ekstrapiramidal ʻzgarishlarni rivojlanishiga sabab boʻldi .
D2-dofamin retseptorlari blokatorlari tipik neyroleptiklar deb ataladi , klozapindan farqli ʻolaroq va boshqa atipik neyroleptiklar , kamroq darajada ekstrapiramidal oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi .
Klassik antipsixotik dorilarni qoʻllashda ekstrapiramidal ʻzgarishlarni keltirib chiqarish xususiyati neyroleptiklar atamasining paydo boʻlishiga olib keldi , chunki bu dorilar tom maʻnoda nevrologik kasalliklarni keltirib chiqardi .
40 yildan ortiq klinik amaliyotda foydalanish tufayli tipik antipsikotiklar psixik kasalliklarni davolashda samarali ekanligini isbotladi , ammo jiddiy harakat buzilishlarining rivojlanishi ulardan foydalanishda sezilarli cheklov poydo boʻla boshlandi .
2000-yilda Nobel mukofoti bilan taqdirlangan A.Karlsonning dofaminergik gipotezasiga muvofiq D2-dofamin retseptorlarini qamal qilish tipik va atipik neyroleptiklarning ham antipsixotik taʻsirini rivojlantirishning asosiy mexanizmi hisoblanadi .
Klassik antipsixotik dorilarni uzoq muddat qoʻllash ekstrapiramidal oʻzgarishlar , kechikuvchi diskineziya va boshqa nojoʻya taʻsirlar bilan birga keladi .
Bundan tashqari , hatto qisqa muddatli foydalanishda ham tipik neyroleptiklar koʻpincha parkinsonizm , akatiziya , akineziya belgilarini keltirib chiqaradi va oʻzlari psixotik simptomlarni stimullashi yoki kuchaytirishi mumkin .
Yuqori antipsixotik faolligiga qaramay , tipik antipsixotik vositalarni qoʻllash ogʻir nojoʻya taʻsirlarning rivojlanishi u larni keng miqyosida qoʻllashda sezilarli darajada cheklanishiga olib keladi .
Ushbu oʻquv qoʻllanmada psixotrop preparatlar farmakologiyasi haqida ma’lumotlar keitirilgan .
Neyroleptiklar tasnifi .
Tasniflash dastlab kimyoviy printsipga asoslangan edi , ammo keyinchalik ma’lum boʻlishicha neyroleptiklarning kimyoviy tuzilishi u ularning farmakologik va klinik xususiyatlari bilan chambarchas bogʻliq .
Hozirgi kunda ular quyidagi guruhlarga boʻlinadi : tipik neyro ( dofamin retseptorlariga nisbatan toʻliq antagonizm bilan tavsiflangan , barcha farmakologik va nojoʻya ta’sirlarning klassik toʻliq toʻplami ) : Fenotiazin hosilalari ( azinlar ) : A . alifatik strukturalar : xlorpromazin ; B . piperazin strukturalar : flufenezin , trifluoperazin , tioproperazin ; C . piperidin strukturalar : tioridazin .
Tioksanten hosilalari : xlorprotiksen , flupentiksol .
Butirofenon hosilalari ( peridollar ) : galoperidol , droperidol .
Difenilbutilpiperidin hosilalari : flushpirilen , pimozid .
Dibenzodiazepin hosilalari : klozapin , olanzapin .
Indol hosilalari : molindol , sertindol .
Benzamid hosilalari ( pridlar ) : tiaprid , sulpirid , remoksiprid .
Imidazolindinon hosilalari : risperidon , ziprazidon .
Dibenzotiazepin hosilalariga : kvetiapin .
Kvinolinon hosilalariga : aripiprazol .
Benzizotiazol hosilalariga : lurazidon .
Piperazin hosilalariga : kariprazin kiradi .
Soʻnggi yillarda butun dunyoda kam zaharli , nojoʻya ta’sirlardan xoli boʻlgan hamda yuqori faollikdagi atipik neyroleptiklar yaratish ustida izlanishlar olib borilmoqda , xususan , OʻzR FA Oʻsimlik moddalari kimyosi instituti olimlari Yu.R. Mirzayev va Z.I. Sanoyev boshchiligidagi farmakologlar tomonidan yangi sintezlangan 1-ariltetragidroizoxinolin hosilalari orasidan turli faollikka ega bo‘lgan psixotrop moddalar , jumladan atipik neyroleptiklarga xos xususiyatga ega bo‘lgan dori vositasining klinik oldi sinovlari oʻtkazildi va ixtiro patenti bilan himoyalandi .
Retikulyar formatsiya – bu orqa , uzunchoq , oʻrta va oraliq miya neyronlarining toʻplamidir , ularning har biri bir nechta uzun dendrit va bitta aksona ega .
Bu bosh miyaning retikulyar formatsiyasi oʻziga xos axborot voronkasi rolini oʻynashiga olib keladi .