uznlp-uz/uz_medner huggingface dataset:
Statistiklarning fikriga koʻra butun dunyo aholisining yarmida gastrit kuzatiladi .
2013-yilda 90 millionga yaqin yangi holatlar qayd etilgan .
Kasallikga chalinish ehtimoli yosh oʻtgan sari oshib boradi .
Gastrit ham boshqa kasalliklar kabi , oʻtkir va surunkali shakllari farqlanadi .
Gastrit morfologik tashxis boʻlib , klinik ekvivalentga ega boʻlmasligi va asimptomatik ( simptomlarsiz ) boʻlishi ham mumkin .
Klinik tashxis , bemor tomonidan aytilgan shikoyatlar , funksional dispepsiya tashxisiga mos keladi .
Bemorda epigastral ogʻriq sindromi yoki postprandial distress sindromi kuzatilsa tashxis aniq qoʻyilgan boʻladi .
Biopsiyaning morfologik tekshiruv natijalarini koʻrmasdan surunkali gastrit tashxisini qoʻyish mumkin emas , chunki surunkali gastrit potentsial saraton kasalligi boʻlib , bunday bemorlar guruhi tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi kerak .
Oshqozon shilliq qavatining doimiy tarkibiy oʻzgarishi bilan namoyon boʻladigan surunkali gastrit koʻpincha klinik belgilari kuzatilmaydi .
Gʻarb mamlakatlarida surunkali gastrit tashxisi kamdan kam hollarda qoʻyilgan , shifokor odatda kasallikning belgilariga eʼtibor qaratgan va uning asosida funksional dispepsiya atamasini qoʻllashadi .
Rossiyada , aksincha , funksional dispepsiya tashxisi juda kamdan kam hollarda qoʻllanadi , surunkali gastrit tashxisidan koʻp foydalanishadi .
Oshqozon saratoni bilan kasallanish eng yuqori boʻlgan Yaponiyada surunkali gastrit va funksional dispepsiya diagnostikasi birlashtirilib , bu oshqozon shilliq qavatida oʻzgarishlar mavjudligi yoki yoʻqligi ular bilan bogʻliq klinik belgilar mavjudligini koʻrsatadi .
Kandidoz - Candida ( xamirturush ) jinsining har qanday turi tufayli qo‘ziqorin infektsiyasi .
Bu og‘izga taʼsir qilganda , baʼzi mamlakatlarda u odatda qo‘ziqorin deb ataladi .
Belgilari va alomatlariga tilda yoki og‘iz va tomoqning boshqa joylarida oq dog‘lar kiradi .
Boshqa alomatlar og‘riq va yutish muammolarini o‘z ichiga olishi mumkin .
Qinga taʼsir qilganda , uni xamirturush infektsiyasi yoki qo‘ziqorin deb atash mumkin .
Belgilari va alomatlariga jinsiy aʼzolarning qichishi , yonishi va baʼzan vaginadan oq tvorogga o‘xshash oqindi kiradi .
Jinsiy olatning xamirturush infektsiyalari kamroq uchraydi va odatda qichiydigan toshma bilan namoyon bo‘ladi .
Juda kamdan kam hollarda xamirturush infektsiyalari tananing boshqa qismlariga tarqalib , invaziv bo‘lishi mumkin .
Bu boshqa alomatlar qatorida isitmaga olib kelishi mumkin .
Nihoyat , qizilo‘ngach kandidozi axalaziya bilan og‘rigan odamlarda qizilo‘ngach saratoni bilan kasallanish uchun muhim xavf omilidir .
O‘tkir limfoblastik leykemiya - yetilmagan limfoid hujayralar ( limfoblastlar ) ning nazoratsiz ko‘payishi bilan tavsiflanadigan qon hosil qilish tizimining xavfli kasalligi .
O‘tkir limfoblastik leykemiya bolalik va o‘smirlik davrida eng ko‘p uchraydigan xavfli kasallikdir .
Kasallikning eng yuqori darajasi 1 yoshdan 6 yoshgacha .
O‘g‘il bolalar tez-tez kasal bo‘lishadi .
Kasallik suyak iligi , limfa tugunlari , taloq , timus bezi va boshqa organlarning shikastlanishi bilan davom etadi .
Markaziy asab tizimining shikastlanishi kimyoterapiyadan keyingi relapslarda ko‘proq uchraydi .
Bemor so‘nggi bir yildan beri Parkinson kasalligi bilan davolanmoqda .
So‘nggi ko‘rikda depressiya belgilari ham kuzatildi .
Yurak urish tezligi past , bradikardiya ehtimoli bor .
Bemorda ilgari shizofreniya tashxisi qo‘yilgan .
O‘ng ko‘zda glaukoma belgilari aniqlangan , ko‘rish pasaygan .
O‘tgan oyda menengitning o‘tkir shakli bilan kasalxonaga yotqizilgan .
Bemor ovqatlanish buzilishi tufayli bulimiya tashxisi olgan .
O‘pka rentgenida sarkoidoz o‘chog‘i ko‘rindi .
EKG natijalariga ko‘ra perikardit belgilariga o‘xshash o‘zgarishlar bor .
Parkinson belgilari kuchaygan , harakat sekinlashgan .
Depressiya darajasi o‘rtacha , antidepressantlar buyurilgan .
Bradikardiya holati kuzatilmagan , ammo yurak ritmi barqaror emas .
Shizofreniya remissiya holatida , lekin stress omillari yuqori .
Glaukoma uchun tomchilar muntazam ishlatilmoqda .
Menengitdan so‘ng eshitish biroz pasaygan .
Bulimiya simptomlari kamaygan , ovqatlanish tartibi yaxshilangan .
Sarkoidoz fonida limfa tugunlari biroz kattalashgan .
Perikarditdan keyin bemor 3 oy davomida kuzatuvda bo‘lgan .
Parkinson tashxisi 5 yil avval qo‘yilgan .
Depressiya sababli bemor psixolog bilan ishlamoqda .
Bradikardiya uchun kardiologik tekshiruv rejalashtirilgan .
Shizofreniya dori vositalariga moslashtirilgan .
Glaukoma tufayli bemorga ko‘rish cheklovi belgilangan .
Menengit asoratlari minimal , ammo kuzatuv davom etmoqda .
Bulimiya qaytalanmasligi uchun dietolog nazorati ostida .
Sarkoidozning faollashuvi kuzatilmagan .
Perikardit belgilari EKGda aniq ko‘rindi .
Parkinson holati barqaror , lekin titrash davom etmoqda .
Depressiya belgilari kamaygan , uyqu me’yorda .
Bradikardiya epizodlari kamdan-kam qayd etilgan .
Shizofreniya bilan og‘rigan bemor ijtimoiy moslashuv yaxshilangan .
Glaukoma uchun yangi dori buyurilgan .
Menengitga qarshi profilaktik choralar ko‘rilgan .
Bulimiya bilan bog‘liq muammolar deyarli yo‘qolgan .
Sarkoidoz tashxisini tasdiqlash uchun biopsiya o‘tkazilgan .
Perikardit fonida yurak sohasida og‘riq sezilgan .
Parkinson bilan og‘rigan bemorda yengil depressiya ham bor .
Depressiya davrida ishtaha pasaygan .
Bradikardiya sababli yurak stimulyatori o‘rnatilgan .
Shizofreniya remissiyasi uch oy davom etmoqda .
Glaukoma belgilari chap ko‘zda kuchaygan .
Menengit o‘tkazgan bemorda bosh og‘rigi saqlanib qolgan .
Bulimiya belgilari yana paydo bo‘la boshlagan .
Sarkoidozning ikkinchi bosqichi aniqlangan .
Perikardit asoratlari yo‘q , bemor sog‘ayish davrida .
Parkinson kasalligi barqaror , davolash davom etmoqda .
Depressiya holati og‘irlashgan , yangi terapiya rejalashtirilgan .
Bradikardiya sababi aniqlanmoqda , kuzatuv davomida .
Shizofreniya simptomlari nazorat ostida .
Glaukoma uchun jarrohlik amaliyoti ko‘rib chiqilmoqda .
Menengitdan keyin miya suyuqligi tahlili me’yorda .
Bulimiya bilan og‘rigan bemorda vazn normallashgan .
Sarkoidoz holati yaxshilangan , dori dozasi kamaytirilgan .
Perikarditdan keyingi tiklanish yaxshi kechmoqda .
Tibbiyot – kishilar sog‘lig‘ini saqlash va mustahkamlash , umrni uzaytirish , kasalliklarning oldini olish , davolash haqidagi bilimlar va shu sohadagi amaliy tadbirlar majmuyi .
Tibbiyot insoniyatning nazariy va amaliy faoliyatida muhim ahamiyatga ega .
Har bir kishi o‘z sog‘lig‘ini saqlash va uni mustahkamlash , shuningdek betob bo‘lib qolganida tezda tuzalishni istaydi .
Kasallikni aniqlash , uning oldini olish va davolashda zamonaviy usullarni qo‘llash insan hayotini saqlab qolish , shuningdek ilgari davolab bo‘lmaydigan kasalliklarni davolash imkonini berdi .
Lekin tibbiyot o‘zining oldiga qo‘ygan hamma maqsadlariga erishdi , deb bo‘lmaydi .
Hali ham kishilar orasida uzoq umr ko‘rmay , og‘ir xastaliklar va uning yomon oqibatlaridan bevaqt nobod bo‘lish , barvaqt qarish hollari uchrab turibdi .
Ma’lumki , kishining sog‘lig‘i ko‘p jihatdan uning o‘ziga bog‘liq , chunki kasallikka ko‘pincha kishi hayot tarzining noto‘g‘ri yo‘lga qo‘yilganligi , o‘z salomatligini himoya qila bilmaslik , salomatlikka zararli omillarga bilar-bilmay ruju etish va shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik , noto‘g‘ri ovqatlanish kabi omillar sabab bo‘ladi .
Tibbiyotning qanday ahvolda bo‘lishi va rivojlanish darajasi , mazmuni va usullari , avvalo , ijtimoiy tuzum va moddiy sharoitlar bilan belgilanadi .
Tibbiyot fanlari umumiy biologiya , genetika , anatomiya , fiziologiya kabi tabiiy fanlar va shuningdek , fizika , kimyo fanlari bilan chambarchas bog‘langan .
Tibbiyot o‘zining ko‘p asrlik tarixida juda murakkab yo‘lni bosib o‘tdi .
Bu asosan , kasallikni aniqlash , oldini olish , davolash , uning kelib chiqish sabablari va rivojlanish mexanizmlarini o‘rganish , shuningdek , har bir shaxs yoki butun jamoa sog‘lig‘ini saqlash va mustahkamlashga qaratilgan tadbirlarni ishlab chiqish va ularni takomillashtirishga oid talaygina bilim va tajribalardan iborat dir .
Zamonaviy tibbiyotning kelib chiqishi uzoq tarixiy davrlarni va turli qarashlarni o‘z ichiga olib , turli kasalliklar , ularni davolash va oldini olish haqidagi bilimlar asosi qadimdan xalq ommasining tajriba va kuzatishlariga bog‘liq bo‘ladi .
Tabobat kurtaklari odam paydo bo‘lgan davrdan boshlab vujudga kelgan .
Tibbiy faoliyat – dastlabki odam bilan tengdosh , deb yozgan edi I.P.Pavlov .
Ibtidoiy odam yashagan joylar va qabrlarni qazish , tarixiy davrni o‘ziga xosligi tufayli hozir ham taraqqiyotning eng oddiy bosqichida bo‘lgan ayrim etnik guruhlarni o‘rganish uzoq o‘tmishdagi kasallik va uni davolash haqidagi bilimlar manbayi bo‘lib xizmat qiladi .
Avloddan avlodga o‘tib kelayotgan minglarcha yillik kuzatish va tajribalardan evaziga tabiblik yuzaga kelgan .
Og‘riqni qoldirish , qon oqishini to‘xtatish , qayd qildirish kabi tasodifiy qilingan muolaja va vositalarning nafi bo‘lgan .
Qo‘llanilgan vositadan og‘riq qolgan , qon oqishi to‘xtagan yoki qayd qildirilgan bemor biroz yengil tortgan , bora-bora odamlar bu ishni bajargan tabibdan yordam so‘rashga odatlanishgan .
Kasallikni davolash va undan saqlanishga oid topilgan empirik muolajalar ibtidoiy odamning odatiy tusiga kira borgan , natijada sekin-asta xalq tabobati shakllangan .
Ana shu davo va oldini oluvchi tadbirlar ichida dorivor o‘simliklar va tabiiy omillar ( suv , havo , quyosh ) dan foydalanish , uncha katta bo‘lmagan jarrohlik ( badanga kirgan yot jismlarni olib tashlash , qon chiqarish ) usullari va boshqalarni qo‘llash rusum bo‘lgan .
Quldorlik jamiyatida , asan , uqalash , suv muolajalari , badantarbiya va boshqalarga ko‘proq e’tibor berilgan .
Jarrohlik usullari , masalan , kesarcha operatsiya ( qorin devori va bachadonni yorib homilani olish ) hamda boshqa uncha og‘ir bo‘lmagan operatsiyalar qilingan .
Bu davr shifokorlik san’atining shakllanishida tibbiyotning otasi sanalmish Gippokratning ( milloddan avvalgi 460-377-yil ) hissasi nihoyatda katta , u ko‘pgina kasalliklarning tashqi belgilarini , xastalikning kelib chiqishida turmush tarzi , atrof-muhit va iqlimning ta’sirini tavsif etdi .
Temperament va gavda tuzilishi tiplari haqidagi ta’limoti bilan bemorni davolash va unga tashxis qo‘yishda individual yondashishga asos soldi .
Albatta , o‘sha davrda davo ishlari hali ilmiy asosda bo‘lmagan , davo ayrim organlar va ularning fiziologik funksiyasini aniq bilishga asoslanmay , organizmdagi to‘rt xil xilt ( shilliq , qon , sariq va qora safro ) ning o‘zgarishiga qarab belgilangan .
Odam tanasining tuzilishi va funksiyasini o‘rganishga oid dastlabki o‘rganishlar miloddan avvalgi III asrdayoq paydo bo‘lgan .
Aleksandriyalik hakim Gerofil va Erasistrat murdani yorib ko‘rishib , hayvonlarda turli tajribalari o‘tkazishgan .
Tibbiyotning taraqqiyotida Rim hakimi Galenning xizmatlari nihoyatda katta .
U anatomiya , fiziologiya , umumiy patologiya , terapiya , akusherlik , gigiyena , dorishunoslikka oid ma’lumotlar to‘plagan va tibbiyotni ilmiy tizimga solishga harakat qilgan .
O‘rta asrlarda G‘arbiy Yevropada tibbiyot ilmiy tomondan deyarli taraqqiy etmadi .
Bu davrda jamiyatda nasroniylik cherkovining mavqeyi ortdi .
Toat-ibodat dori-darmonlarga qaraganda samaraliroq davolash vositasi deb qaralar , jasadni yorib o‘rganish esa gunohi azim hisoblanar edi .
Lekin shunga qaramay , bu davrda ham tibbiyotga oid amaliy tajribalar to‘plana bordi .
O‘rta asrlarda tabobat ilmi Sharqda , jumladan O‘rta Osiyoda rivojlana boshladi .
Yunon , sanskrit va boshqa qadimiy sharq tillarida yozilgan tibbiy asarlarni ko‘pchiligi , jumladan Aristotel , Dios-korid va Galenning dorishunoslikka oid asarlar shu davrda suryoniy va arab tiliga tarjima qilindi .
Abu Hanifa ad-Dinavoriy , Abu Mansur Somoniy , Muhammad ibn Yusuf Iloqiy , Muhammad ibn Bahrom Kolonisiy , Ali ibn Umar Najibuddin Samarqandiy kabi mashhur tabib va hakimlar turli kasalliklarning kelib chiqish sabablari , ularning oldini olish va davosiga hamda dorishunoslikka oid ilmiy asarlar va amaliy ishlari bilan Sharqda tibbiyotning rivojlanishiga katta hissa qo‘shdilar .
Sharqning mashhur tabibi , ensiklopedist olimi Abu Bakr ar-Roziy ( 865 – 925 ) ning tabobat sohasidagi asarlar , umuman , jahon tibbiyotining rivojlanish va boyishida g‘oyatda ulkan ahamiyat kasb etdi .
Olimning tabobat qobusnomasi hisoblangan 25 jildli Al-Hoviy nomi bilan tanilgan katta to‘plam ( Al-Jomi’ al-Kabir va qad urifa bi-l Hoviy ) kitobi hozirgacha G‘arb va Sharq tibbiyotida mashhurdir .
Abu Rayhon Beruniy ( 973 – 1048 ) ning Tibbiyotda dorishunoslik ( Kitob al-saydana fi-t-tib ) asar esa o‘sha davr tabobatining eng katta yutug‘i .
Bu asar O‘rta dorishunoslik ilmiga asos bo‘ldi .
O‘rta asrning buyuk tabibi , qomusiy olim Abu Ali ibn Sino ( Abu Ali al-Husayn ibn Abdulloh ibn al-Hasan ibn Ali ) ( 980 – 1037 ) G‘arbda Avitsenna nomi bilan mashhurdir .
Ibn Sinoning tabobatda qilgan ishlari uning nomini bir necha asrlarga shu fan sohasi bilan chambarchas bog‘ladi .
Olimning tabobat taraqqiyotidagi buyuk xizmati shundaki , u o‘zigacha o‘tgan turli xalq namoyandalari tomonidan asrlar davomida tib ilmi sohasida to‘plangan ma’lumotlarni saralab , muayyan bir tartibga soldi va ularni o‘z tajribalari bilan boyitgan holda ma’lum nazariya va qonun-qoida asosida umumlashtirdi .
Bunga uning Tib qonunlari va bu asarning jahon tibbiyot ilmi tarixida tutgan mavqeyi hamda qozongan shuhrati yorqin dalildir .
Ibn Sinoning ilmiy ishlari o‘sha davr tabobatini bir necha asrlarga ilgarilatib , ayrim sohalarda , hatto hozirgi zamon tibbiyotiga yaqinlashtirdi ham .
Olim yashagan davrda bu sohada antik olimlarning , xususan Gippokrat , Galen Diaskorid va boshqalarning ta’limoti ustuvor edi .
Ibn Sino o‘tkir diagnost sifatida nom qozondi .
Uning ba’zi tashxis usullari hozir ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan .
Perkussiyani , xususan assit va meteorizmni farqlashda , istisqoni aniqlashda qo‘llangan .
Bu usul 600 yildan keyin venalik tabib Leopold Auenbrugger ( 1722 – 1809 ) tomonidan qayta kashf qilinib , yana 50 yildan so‘ng amaliyotga kirgan .
Olim qon tuflash holatlari va nafas olish turlarini chuqur o‘rganib , ulardan tashxisda foydalangan .
Ibn Sino turli kasalliklarning differensial diagnostikasida va gavdaning umumiy holatini aniqlashda tomir urishi , siydik va najas qarab olinadigan belgilarga katta e’tibor beradi .
Masalan diabet ( qand ) kasalligini u siydikning holati , shu jumladan undagi shirinlik moddasiga qarab tashxis qiladi .
Diabet kasalligida siydikda qand moddasi bo‘lishini 1775-yilda ingliz olimi Dobson aniqlagan .
Tabobat tarixida birinci bo‘lib Ibn Sino vabo bilan o‘latni farqlagan , yuqumli kasalliklar bilan og‘rigan bemorlarni boshqalardan ajralgan holda saqlash kerakligini ta’kidlagan .
Meningit , oshqozon yarasi , sariq kasalligi , plevrit , moxov , zaxm , qizamiq , suvchechak , kuydirgi kabi kasalliklarning belgilari va kechish jarayonini to‘g‘ri tasvirlab bergan .
Bemorlarni davolashda olim uch narsaga – tartib (parhez) , dorilar bilan davolash va turli tibbiy tadbirlarni qo‘llash ( qon olish , banka qo‘yish , zuluk solish , huqna va h.k. ) ga ahamiyat berish kerakligini aytadi .
Kasallikni davolashda ovqatlanish , ya’ni parhezni muhim omillardan deb hisoblaydi va har bir kasallikka oid ovqatlanish tartibini beradi .
Kasallikni davolashda Ibn Sino shaxsiy gigiyena , uyqu va jismoniy mashqlarning ahamiyati kattaligini uqtirgan .
Uning bir kasallikni boshqa bir kasallikni chaqirish yo‘li bilan davolash usuli diqqatga sazovordir .
Masalan u tutqanoqni davolashda to‘rt kunlik isitma bilan og‘rishni foydali deb biladi .
Avstriyalik psixiatr Y.Vagner-Yaureg ( 1857 – 1940 ) shunday usulni qo‘llab zaxm kasalligini bezgakni yuqtirish orqali davolagani uchun 1927-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan .
Ibn Sino dorishunoslik sohasida chuqur tadqiqotlar olib borgan .
U antik olimlarning farmatsiyasi asosida musulmon Sharqida paydo bo‘lgan yangi farmatsiyaning shakllanishiga yakun yasadi .
Tabobatda sano , kofur ( kamfora ) rovoch , tamrhindiy ( Hind xurmosi ) kabi dorilarning ishlatilishi , asal o‘rnida ko‘p dorilarning qand ( shakar ) asosida tayyorlanishi ham Ibn Sino xizmatidir .
Uning dorivor o‘simliklarni yig‘ish , saqlash , qayta ishlash usullari hozirgi dorishunoslikdagi usullarga juda yaqindir .
Dori tayinlashda bemorning mizoji ( issiq , sovuq , ho‘l , quruq ) , yoshi , iqlim sharoitini hisobga olish zarurligini ta’minlaydi .
Ibn Sinoning tibga oid yozgan asarlarining 30 dan ortig‘i bizgacha yetib kelgan , ularning orasida Qonun kabi tibbiy ensiklopediya bilan bir qatorda , tibning ayrim nazariy va amaliy masalalariga bag‘ishlangan turli hajmdagi Urjuza fi-t-tibb ( Tibbiy urjuza ) , Daf al-madorr al-kulliya an-al-abdon al-insoniya ( Inson badaniga yetishgan barcha zararlarni yo‘qotish ) , Kitob al-qulanj ( Qulanj haqidagi kitob ) , Maqola fi-n-nabz ( Tomir urishi haqida maqola ) , Risola fi-l-boh ( Shahvoniy quvvat haqida risola ) , Risola fi tadbiri al-musofirin ( Safardagilarning tadbiri haqida risola ) , Risola fi xifz as-sihha ( Sog‘liqni saqlash haqida risola ) , Risola fi-s-sikanjubin ( Sikanjubin haqida risola ) , Risola fi-l-fasd ( Qon olish haqida risola ) , Risola fi-l-hindabo ( Sachratqi haqida risola ) kabi risolalari ham bor .
Sulton Ali tabib Xurosoniy Kasalliklarni davolash bo‘yicha qo‘llanma ( Dastur al-iloj ) asari bilan hirotlik tabib Muhammad ibn Yusuf Yusufiy al-Haraviy ham qator tibbiy asarlari va amaliy ishlari bilan , Abdulg‘oziyxon ibn Arab Muhammadxon Xorazmiy muhim tibbiy asarlari , jumladan Inson uchun foydali dorilar ( Manofi’ al-inson ) asari bilan XV – XVI asrlarda tabobat ilmini rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi .
XVI – XIX asrlarda tibbiyot G‘arbiy Yevropada yangidan rivoj topdi .
Anatomiyaning asoschisi A.Vezaliy murdani yorib tekshirish bilan odam organizmning tuzilishi , organlar funksiyasini ilmiy jihatdan aniq asoslab berdi .
Ingliz shifokori U.Garvey odamning qon aylanish sistemasi haqidagi ta’limotni yaratib ( 1628-yil ) fiziologiyaga poydevor qo‘ydi .
Fizikaning taraqqiyoti natijasida mikroskop kashf etildi va hujayra , to‘qima , a’zo va sistemalarining nafis tuzilishini o‘rganish imkoniyati tug‘ildi .
XVIII asrning ikkinchi yarmi va XIX asr boshlarida obyektiv tekshirish usullari palpatsiya , perkussiya , laboratoriya diagnostikasi ishlab chiqilishi tufayli amaliy tibbiyot taraqqiy etdi .
XVIII asrda qo‘llanilgan klinik tekshiruv natijalarini murdani yorib tekshirish dan olingan ma’lumotlar bilan taqqoslash uslubi kasallik belgilari organ va to‘qimalarining tuzilishdagi o‘zgarishlarga bog‘liq ekanligini isbotlashga imkon berdi .
Bu tadqiqotlar zaminida keyinchalik patologik anatomiya va gistologiya vujudga keldi .
XVIII asrning ikkinchi yarimi va XIX asr boshlari da yashagan xorazmlik tabib al-Karukiy Hazoraspiy o‘z asarida kishi a’zolarining har xil kasalliklari va u lari dorilar bilan davolash usullarini bayon etgan ; mashhur tabib Mahmud Hakim Yaypaniy Ho‘qandiy esa o‘z davrigacha sharq tabobati qo‘lga kiritgan yutuqlarga shaxsiy tibbiy tajribalarini qo‘shgan holda o‘pka , yurak , sut bezi , me’da , jigar , ichak , buyrak , qovuq kabi a’zolari kasallangan , shishgan , toshmalar toshgan , mo‘y-tirnoqlari kasallangan bemorlar , jarohatlangan va yara chiqqan , biror suyagi singan , zaharlangan , zaharli hayvonlar chaqqan kishilarni davolash ustida ish olib borgan .
Ayniqsa , XIX asr oxiri va XX asr boshlarida bu yo‘nalishda tibbiyot gurkirab rivojlandi .
I.M.Sechenovning Bosh miya reflekslari ( 1863-yil ) asari shifokor va fiziologlarda dunyoqarashning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etdi .
Rus olimlari S.P.Botkin , I.M.Sechenov , I.P.Pavlov , G.A.Zaxarin ( kasallikni aniqlashda bemordan so‘rab ma’lumot yig‘ish uslubini ishlab chiqqan ) , A.A.Ostroumov tadqiqotlari tufayli markaziy asab tizimi va butun organizmning faoliyati qonunlari nazariy ta’riflab berildi .
I.P.Pavlovning ovqat hazm qilish sistemasi fiziologiyasiga oid ishlari Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi .
Uning oliy nerv faoliyati haqidagi ta’limoti barcha klinik fanlarning rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi .
Matvey Yakovlevich Mudrov ( 1776-1831 ) – rus terapevtlar maktabining asoschilaridan biri .
U bemorlarni so‘rab-surishtirish va kasallik tarixini tuzishni Rossiyada birinchi bo‘lib rusum qildi , bemorni klinik jihatdan tekshirish sxemasini ishlab chiqdi .
M.Y.Mudrov kasallikni emas , balki kasalni davolash kerak , deb ta’kidlar va har kimga individual , ya’ni alohida-alohida davo qilishni yoqlab chiqar edi .
U shifokorning asosiy vazifasi – kasallikni aniqlash va sabablarini bilib olish , har tomonlama davolash profilaktika chora-tadbirlarini o‘tkazishdir deb hisoblar edi .
U Saratov va Peterburg da vaboga qarshi kurashda faol ishtirok qildi .
Peterburgda vabodan vafot etdi .
Grigoriy Antonovich Zaxarin ( 1829-1897 ) – Moskva terapevtlar maktabining asoschisi .
O‘zining asarlari va klinik faoliyatida odamning tevarak-atrofdagi muhit bilan o‘zaro munosabatlariga hal qiluvchi ahamiyat berdi .
U bemorni surishtirishning o‘ziga xos uslubini ishlab chiqdi .
Surishtirish uslubini tekshirishning boshqa uslublari metodlari bilan qo‘shish unga bemor organizmidagi anatomik o‘zgarishlarni juda aniq bilib olish uchun imkon berdi .
U laboratoriya va asboblar bilan bajariladigan uslublardan foydalandi va bularni qo‘shimcha uslublar deb qaradi .
Davolashni u kompleks chora-tadbirlardan gigiyena talablariga mos hayot kechirish iqlim bilan davolash klimatoterapiya va dori-darmonlar bilan yordam berishdan iborat deb bildi .
Sil to‘g‘risidagi ta’limotga uning tomonidan ko‘pgina yangiliklar kiritildi .
Qimiz bilan davolash amaldа joriy qildi , fizioterapiya uslublarini shifobaxsh ta’sirini ilmiy jihatdan asoslab berdi .
Sergey Petrovich Botkin ( 1832 - 1889 ) – klinik tibbiyotdagi fiziologik yo‘nalishning asoschisi .
S.P.Botkin kasalliklarning patogenezini tekshirishda asosan organizmning fiziologik aloqalarini o‘rganish kerakligini birinchi bo‘lib isbot qilib berdi .
U sariq kasalligining yuqumli xastaliklar jumlasiga kirishini birinchi bo‘lib aniqladi .
Hozirgi vaqtda bu kasallik Botkin kasalligi deb ataladi .
S.P.Botkin ko‘pgina patologik jarayonlar organizmda nerv yo‘llari bo‘ylab reflektor tarzda o‘tadi degan qoidani oldinga surdi .
U ter chiqarish markazini taloqqa reflektor ta’sir ko‘rsatish markazini tajriba yo‘li bilan kashf etdi .
Aleksey Aleksandrovich Ostroumov ( 1844 - 1908 ) – mashhur rus terapevt klinisisti .
U yurak I toni kelib chiqishi jihatidan klapanlarga bog‘liq ekanligini birinchi bo‘lib isbot qildi .
Vasiliy Parfenovich Obrazsov ( 1851 - 1920 ) – yirik rus terapevt klinisisti .
Qorin bo‘shlig‘idagi organlarni fizik usul palpatsiya usuli bilan tekshirish uslubining yaratuvchisi .
V.P.Obrazsov ko‘krak qafasini bitta barmoq bilan bevosita tukillatib ko‘rish uslubi metodi ni ishlab chiqdi .
Stetoskop yordami bilan eshitib ko‘rilganda , yurakdagi payqab bo‘lmaydigan tovush o‘zgarishlarini to‘g‘ridan to‘g‘ri quloq tutib eshitib aniqlash mumkinligini ( galop ritmi normal III ton va boshqalarni ) isbot qilib berdi .
1909-yili V.P.Obrazsov N.D. Strajesko bilan birgalikda yurak arteriyalari tiqilib qolgan degan tashxisni tirik kishiga qo‘ydi va miokard infarktining klinik manzarasini bayon qilib berdi .
Asosiy asarlari hazm organlari patologiyasi , revmatizm va gematologiyaga bag‘ishlangan .
Kasallikni organizmning muhit sharoitlariga moslashuvchanligining buzilishidir , deb bilar edi .
Trombopeniyalarda ko‘riladigan jgut simptomini birinchi bo‘lib bayon qildi ( 1910-yilda ) .
Qon aylanish patologiyasi masalalariga bag‘ishlangan tadqiqotlari , stenokardiya va miokard infarkti , revmatizm , sepsis , me’da - ichak yo‘li kasalliklari to‘g‘risidagi ta’limoti , ayniqsa mashhurdir .
U qorin bo‘shlig‘i organlari kasalliklarining fizik diagnostikasi prinsiplarini ishlab chiqdi , kolitlar , yara kasalligi , buyrak va o‘t pufagi kasalliklarining diagnostikasi bilan terapiyasini mukammallashtirdi .
Qon aylanishi yetishmovchiligining yangi klassifikatsiyasini V.X.Vasilenko bilan birgalikda ishlab chiqdi .
Mixail Vasilyevich Chernorutskiy ( 1884 – 1957 ) – ichki organlar kasalliklarining patogenezi va klinikasida odam konstitutsional xususiyatlarining rolini o‘rganishga ko‘p vaqtini bag‘ishlagan .
U revmatizm muammosiga , kasallikning avj olishi hamda taxminida nerv sistemasi , irsiy omillar rolini o‘rganishga katta ahamiyat berdi : allergiya muammosini muvaffaqiyat bilan ishlab chiqdi , revmatizm , o‘tkir nefritlar , seroz plevritlar patogenizida allergiyaning ahamiyatini o‘rgandi .