uznlp-uz/uz_medner huggingface dataset:
Tashqi signallarning butun toʻplami retikulyar formatsiya ichida qayta ishlanadi , dendritlar tarmogʻi tomonidan qabul qilinadi , signallarning biologik qiymati nuqtai nazaridan oʻrganiladi 10 ( ya’ni , ularning yakuniy maqsadga erishishdagi ahamiyati ) va ba’zi oʻrtacha qilingan integral signal shaklida chiqariladi .
Yoʻl davomida retikulyar formatsiya har bir neyronining yagona aksoni yuzlab va minglab kollaterallarga tarmoqlanadi , olingan barcha signallar bosh miya yarim sharlarigacha yetib boradi .
Bular retikulyar formatsiyaning ortib boruvchi faollashtiruvchi taʻsiri deb nomlanadi .
Ushbu signallar tufayli faol uygʻonish holati saqlanib qoladi .
Uyqu holatida bu ta’sirlar zaiflashadi .
Koʻrsatilgan ta’sirlardan tashqari , retikulyar formatsiyaning orqa miya impulslarni qaytishi , aksincha , asosan tormozlovchi ta’sirini yuzaga keltiradi .
Retikulyar formatsiyaning tabiiy mediatori noradrenalin .
Psixoz holatida retikulyar formatsiyada noradrenalin darajasi oshishi aniqlandi , bu maniakal qoʻzgʻalish holatining rivojlanishi bilan birga keladi .
Aksincha , noradrenalin darajasining pasayishi bemorlar da sedativ , tinchlanishiga olib keladi .
Limbik tizim – bu hissiy-motivatsion hatti-harakatni ta’minlaydigan miya tuzilmalarining funksional birlashmasi ya’ni , harakat qilish uchun ragʻbatlantirishni shakllantirish va ushbu ragʻbatlantirishdan keyingi hissiy baholash .
Limbik tizimning tarkibi 3 ta kompleksni oʻz ichiga oladi : miyaning hidlov tuzilishi ; eski poʻstloq ( gipokamp ( dengiz oti pushtasi ) , tishsimon pushta va belbogʻ pushtasi ; miya orolchalari va bodomsimon shakldagi majmuasi .
Limbik tizimning oʻziga xos xususiyati shundaki , unda bir qator chalkashib ketgan doiralari mavjud .
Limbik tizimning tabiiy mediatorlari monoaminlar : dofamin ( Da ) , serotonin ( 5-HT ) va norepinefrin ( Ne ) .
Ularning darajasining koʻtarilishi hissiy boʻron , psixozga oʻxshash holatga olib keladi .
Ushbu tizim psixozning galyusinator-vasvasa alomatlarini roʻyobga chiqarishda muhim rol oʻynaydi va gallyutsinatsiyalar gipokampning gʻayritabiiy faoliyatining namoyon boʻlishi sifatida koʻrib chiqilishi kerak , bunda uzoq oʻtmishdagi voqealar toʻsatdan xotirasiga qayta jonlanadi va bemor uchun dolzarb boʻlib qoladi .
Bodomsimon shakldagi majmuaning faollashishi shubhasiz fobiya tabiatning reaksiyalarini , qabul qiluvchi ma’lumotlarning mantiqiy tahlilini buzish orqali ta’minlaydi .
Dofamin retseptorlari umurtqali hayvonlarning markaziy asab tizimining faoliyatida muhim rol oʻynaydigan transmembranali metabotrop G-oqsillari bilan bogʻlangan hujayrali retseptorlar sinfidir .
Ushbu retseptorlarning asosiy endogen ligand-agonisti dofamindir .
Dofamin retseptorlari motivatsiya , oʻrganish , nozik harakat kordinatsiyasi va neyroendokrin signallarni modulyatsiya qilish jarayonlarida ishtirok etadi .
Bu sinfga besh turdagi retseptorlar kiradi : D1 , D2 , D3 , D4 va D5 .
Dofaminergik faoliyatning oʻzgarishi bir qator nevrologik va psixiatrik kasalliklarda qayd etilgan va retseptorlarning oʻzi koʻplab dori vositalari uchun nishon hisoblanadi .
Antipsixotiklarning aksariyati dofamin retseptorlari antagonistlari boʻlib , psixostimulyatorlar koʻpincha ularni bilvosita faollashtiradi .
Beshta inson geni dofamin retseptorlarini kodlashi ma’lum .
Strukturaviy , biokimyoviy va farmakologik xususiyatlariga koʻra mos retseptorlar D1-ga oʻxshash ( D1 , D5 ) va D2-ga oʻxshash ( D2 , D3 , D4 ) ga boʻlinadi .
Ushbu ikki sinf retseptorlari birinchi marta 1979-yilda faqat D1-ga oʻxshash retseptorlar adenilatsiklazani faollashtirishi asosida ajratilgan .
D2 guruhining retseptorlari , aksincha , uni ingibirlaydi .
D6 va D7 retseptorlari mavjudligi taxmin qilinmoqda , ammo ularning mavjudligi hali isbotlanmagan .
1983-yilda taklif qilingan muqobil tasnif retseptorlarni ta’siriga koʻra boʻlinadi : DA1 guruhining retseptorlarini faollashtirish mushaklarning relaksatsiyasi va qon tomirlar vazodilatatsiyani keltirib chiqaradi ; bu retseptorlar uchun (R)-sulpirid kuchli antagonist , apomorfin zaif agonist , domperidon esa ularga ta’sir qilmaydi .
DA2 retseptorlarining faollashishi noradrenalin ta’sirini ingibirlaydi , apomorfin ularning kuchli agonisti , kuchli antagonistlari esa (S)-sulpirid va domperidon .
Markaziy asab tizimining dofamin retseptorlari ushbu sinfga tegishli koʻrinadi .
12 Dofamin retseptorlari markaziy asab tizimida vam periferik organlarda ham mavjud .
Miyadagi dofaminergik neyronlarning nisbiy koʻrsatkichi kichik ( barcha neyronlarning 1/100000 qismidan kam ) .
Ushbu neyronlar bir nechta asosiy dofaminergik yoʻllarni hosil qiladi : nigrostriar , mezolimbik , mezokortikal va tuberoinfundibulyar .
D1 dofamin retseptorlari miyada eng koʻp tarqalgan dofamin retseptorlari boʻlib , boshqa retseptorlarga qaraganda koʻproq miqdorda sintezlanadi .
U nigrostriatal , mezolimbik , mezokortikal yoʻllarda , yaʻni peshona qismida , yassi tanada , qoramtir moddada , tutash yadro , hidlov doʻngligi va bodomsimon tanada yuqori konsentratsiyalarda uchraydi .
Bundan tashqari , bundan tashqari gipokamp , miyacha , talamus va gipotalamus hududlarida past konsentratsiyalarda mavjud .
D2 retseptorlari yassi tanada , hidlov doʻngligida , tutash yadroda , qoramtir moddada , gipotalamus , ventral tegmental mintaqa va bodomsimon tanada , taxminan D1 retseptorlari joylashgan miya hududlarida yuqori konsentratsiyalarda mavjud .
Biroq , qoʻshimcha tadqiqotlar shuni korsatdiki , yassi tananing dorsal qismidagi proektsion neyronlarning atigi 5-15% bir vaqtning oʻzida ikkala retseptorni ham ifodalaydi .
Qolgan neyronlarni retseptorlardan qaysi biri borligiga qarab ikki guruhga boʻlish mumkin .
D3-retseptorlari yuqorida tavsiflangan retseptorlarga qaraganda torroq tarqalish doirasiga ega .
U eng yuqori kontsentratsiyada tutash yadroda , hidlov doʻngligida va Kalex orollarida mavjud .
Sezilarli darajada pastroq konsentratsiyalarda D3-retseptorlari qoramtir moddada , miyaning ventral qismida va miyachada topilgan .
Miyadagi D4-retseptorining uchrash chastotasisi D2-retseptoriga qaraganda ancha past .
D4-retseptorlari bosh miya yarim sharida , gippokampda , yassi tanada va bodomsimon tanada mavjudligi isbotlangan .
D5-retseptorlari miyaning turli qismlarida oz miqdorda sintezlanadi : prefrontal poʻstloqning piramidal neyronlarida , singulyar poʻstloqda , entorinal poʻstloqda , qoramtir moddada , tishli girus , gipokamp va gipotalamusda .
Dofamin retseptorlarining barcha besh turi miyaning tashqarisida ham joylashgan .
Shunday qilib , D1 , D2 va D4 retseptorlari toʻr pardada , D2 retseptorlari esa gipofiz bezidan topilgan .
Dofamin retseptorlari buyraklar , buyrak usti bezlari , simpatik gangliylar , qon tomirlari , yurak va ovqat hazm qilish trakti hujayralarida turli nisbatlarda sintezlanadi .
Dofamin retseptorlari miyaning bir nechta funksional shakllanishida keng namoyon 13 boʻladi , ular sinapslarda asab impulslarini yetkazishda ishtirok etadilar .
Miyada dofamin retseptorlarining lokalizatsiyasi va bajarilgan fiziologik vazifalari haqida umumiy ma’lumotlar keltirilgan .
Ikkinchi turdagi D retseptorlariga D2 , D3 va D4 kiradi .
Retseptorlarni guruhlarga ajratish u ularning agonist (dofamin) va antagonistga (antipsixotik buterofenon unumi – spiperon) sezgirlik darajasiga qarab amalga oshiriladi .
D2-retseptorlari mikromolyar kontsentratsiyalarda agonistlar va nanomolyarda antagonistlari sezgir , D3 retseptorlari agonistlarning nanomolyar kontsentratsiyaga va antagonistning mikromolyar kontsentratsiyasiga va D4 retseptorlariga agonist va antagonistlarning nanomolar kontsentratsiyasiga sezgir .
D2 va D3 retseptorlari pre - va postsinaptik membranalarda joylashadi .
D4 retseptorlari faqat postsinaptik lokalizatsiyaga ega .
Gi-oqsillar orqali ushbu oilaning retseptorlari adenilatsiklaza (AS) bilan bogʻlanadi , bu retseptorlarning faollashishi ferment faolligining pasayishiga , hamda hujayradagisAMF kontsentratsiyasi kamayishiga olib keladi va biokimyoviy kaskadlarning faolligi pasayadi .
Adenilatsiklaza , ushbu retseptorlar membrananing ion kanallari bilan bevosita bogʻlanishi va ularning funksiyalarini modulyatsiyasini ta’minlashi mumkin .
Odatdagi sharoitlarda nerv impulsi hosil boʻlganda Da sinaptik yoriqqa tushadi , neyromediatorning bir qismi presinaptik membrananing ( D2 , D3 ) autoretseptorlari bilan bogʻlanib , ularni faollashtiradi , natijada Gi tizimi orqali hujayrada tormozlovchi signal paydo boʻladi .
Protein membrana adenilatsiklazaga ʻtadi va uning faolligini pasaytiradi .
Shu bilan birga ATF dan sAMF sintezining faolligi pasayadi va unga bogʻliq 'bоlgan Da sintez fermentlarining ( D2 retseptorlari tizimi ) faolligi pasayadi va Da ning sinapsga ( D3 retseptorlari tizimi ) keyingi izolyatsiyasi kamayadi .
Natijada , ʻz oʻzidan dofamin sintezi va uning sinapsga sekretsiyasini cheklaydi .
Da postsinaptik D2 , D3 va D4 retseptorlari bilan ʻzaro ta’sirlashganda , ular faol holatga kirishadi va K+ kanallariga , Na+ /H+ almashinuv kanallariga signal yuboradi , bir qator genlarning ( c-fos va boshqalar ) ekspressiyasini qoʻzgʻatadi , faollashadi .
Hujayra membranasida boʻsh araxidon kislotasidan ( AxK ) inozitol trifosfat (IP3) va diatsilgliserol (DAG) hosil boʻlishiga olib keladigan fosfolipaza C ( FlC ) .
Ushbu biokimyoviy kaskadning samarasi bizning hatti-harakatlarimizning hissiy-motivatsion tarkibiy qismi limbik tizimining bajarilishi deb ishoniladi .
Shizofreniya jarayonining patogenezi .
Hozirgi vaqtda psixoz rivojlanishining morfologik asosi neokorteks va limbik tizimning piramidal hujayralarining disfunksiyasi ( haddan tashqari qoʻzgʻaluvchan ) hisoblanadi .
Glyutamat talamusning sezgir yadrolari neyronlaridan ajralib chiqadigan va piramidal neyronlarning NMDA retseptorlariga ta’sir qiluvchi ushbu hujayralarga nisbatan hayajonli vositachi rolini oʻynaydi .
Sogʻlom odamda neyronlarning sinapslarida glyutamat darajasi qoʻzgʻluvchanlik va tormozlovchi mexanizmlarning faoliyati bilan tartibga solinadi .
Glyutamatning ta’siri dofaminergik va serotoninergik miya tizimlari bilan qoʻzgʻaladi .
Miyaning ventral qoplamasi yadrolari neyronlaridan olingan dofamin piramidal neyronlarning D1 va D2 retseptorlarini faollashtiradi , ularning neyronlar yuzasida NMDA retseptorlari ta’sirini kuchaytirish orqali glutamatning reaktsiyasini kuchaytiradi .
Piramidal hujayralar uchun mos glutamatergik mediatorlarning nerv oxirlari presinaptik 5-HT2A retseptorlarini faollashtiruvchi chokning ventral yadrosidagi neyronlardan olingan serotonin , har bir nerv impulsida ulardan glutamat sekretsiyasini kuchaytiradi .
Glutamat ta’sirida GAMKni ajratib turadigan GAMKergik kortikal interneyronlarni faoliyati susayadi .
Talamik yadrolar neyronlaridan glutamatning ajralishi ( qoʻzgʻalishning oʻzini cheklash deb ataladigan jarayon ) .
Miya toʻsigʻining bazal yadrolari neyronlaridan ajraladigan asetilxolinning ta’siri .
Moviy dogʻ neyronlaridan ajralib chiqqan norepinefringa ta’sir qilish .
Shizofreniya bilan ogʻrigan bemorlarda glyutamatergik neyronlarning faolligi ortishi serotonergik miya tuzilmalari faolligining oshishi va asetilxolin ajralishining pasayishi tufayli GAMKergik ta’sirining pasayishi bilan izohlanadi .
Psixozlarning paydo bo‘lishi endorfin-dofamin gipotezasiga ko‘ra , psixoz rivojlanishidagi birlamchi biokimyoviy aloqa bu dofamin ( βendorfinlar , GAMK , P-moddalari ) sintezini boshqaruvchi neyromediatorlarning sintezi va sarflanishi jarayonlaridagi nomutanosiblikdir .
Shunday qilib , β-endorfinlar Da va uning neyrondagi retseptorlari sintezining faollashtiruvchisidir .
Ularning konsentratsiyasining ortishi hujayradagi Da metabolizmining pasayishiga va neyron membranalari yuzasida D-retseptorlari sarflanishining oshishiga olib keladi .
Bundan tashqari , pre-va postinaptik membranada retseptorlarning koʻpayishi notekis bo‘lib , bu mos keladigan membrananing giperreaktivligiga ( giperfunksiyaga ) olib keladi .
Shu bilan bir ga , bemorlarda P va GAMK ( Da sintezining ingibitori va uning retseptorlarini neyronda sarflanishi ) konsentratsiyasi kamayadi .
Presinaptik D-retseptorlarining giperfunksiyasi bilan Da bo‘sagʻa va hattoki superboʻsagʻa qoʻzgʻalishlarda neyron sinaptik yoriqqa chiqishi butunlay bloklanadi , chunki hatto uning kichik konsentratsiyasi presinaptik retseptorlarni faollashtiradi va shu bilan uning keyingi ajralishini toʻxtatadi .
Bu kasallikning klinikasida psixozning salbiy belgilari paydo bo‘lishiga olib keladi .
Postinaptik retseptorlarning giperfunksiyasi bo‘lsa , hatto kichik darajadagi stimulyatorlarning ta’siri ostida yoki oqish oqimlari shaklida chiqariladigan Da ning oz miqdori ham postsinaptik retseptorlarni faol 21 holatiga qo‘yishi va javob signalining to‘liq harakat potentsialini keltirib chiqarishi mumkin .
Natijada psixozning mahsuldor belgilari yuzaga keladi .
A.Dofamin retseptorlarining falajlovchi faolligi .
Barcha tipik antipsixotiklar dofamin retseptorlari antagonistlari hisoblanadi .
Organizmga kiritilganda antipsixotik neyronlarning falaj qilishdan oldin va postinaptik membranalarida limbik tizimning D-retseptorlari bilan o‘zaro ta’sir qiladi .
Turli retseptorlarga yaqinlik ( neyrokimyoviy profil ) bo‘yicha dofamin retseptorlari 6-guruhga bo‘linadi .
Dofamin sintezi va metabolizmida kompensatsion o‘sish bilan postsinaptik retseptorlarni qamal qilish qobiliyati yagona umumiy biokimyoviy xususiyatdir .
D2 va D4 retseptorlarining selektiv blokatorlari ( Sulpirid , Amisulpirid , Galoperidol ) .
Kichik dozalarda presinaptik D4-retseptorlari blokadasi tufayli ular nerv impulslarining dofaminergik uzatilishini faollashtiradi va stimullovchi ( dezingibitor ) ta’sirga ega .
Yuqori dozalarda ular barcha sohalardagi D2-retseptorlarini bloklaydilar , bu klinik jihatdan yuqori antipsixotik samara , shuningdek ekstrapiramidal va endokrin kabi nojoʻya ta’sirlar namoyon bo‘ladi .
Yuqori darajadagi D2 falajlovchi hamda 5-HT2a va 5-HT1a retseptorlarini kuchsiz yoki ʻrtacha falajlovchi ( Flupentiksol ( Flyuanksol ) , Flufenazin ( Triftazin ) , Zuklopentiksol ( Klopiksol ) vositalar .
Yaqqol antipsixotik tas’ir hamda ekstrapiramidal oʻzgarishlarni keltirib qiladi .
Kichik dozalarda ʻrtacha darajada faollashtiruvchi ( psixostimullovchi ta’sir ) xususiyatlarga ega .
Polivalent sedativ vositalar ( Xlorpromazin ( Truksal ) , Xlorprotiksen ( Triftazin ) , Levomepromazin ( Tizersin ) ) .
Koʻpgina neyroretseptorlarni tabaqalanmagan qamal qiladi .
Ular dofamin retseptorlarini yuqori darajada qamal qiluvchi ta’sirga ega , shuningdek kuchli adrenolitik , xolinolitik ta’sirni yuzaga keltiradi .
Yuqori sedativ samara , ortostatik gipotenziya chaqiradi .
Balanslangan ta’sir , ya’ni D2 va 5-HT2a ni teng ravishda , oʻrtacha darajada alfa-adrenergik retseptorlarni qamal qiladi .
Atipik 22 neyroleptik vositalar ( Risperidon ( Rispolept ) , Ziprazidon , Sertindol ( Serdolekt ) .
Avvalo , ular mezolimbik va mezokortikal sohalarga tanlab ta’sir qiladi .
Yuqori antipsixotik ta’sir bilan bir qatorda , kuchsiz ekstrapiramidal oʻzgarishlar , yaqqol prolaktinemiya aniqlanadi .
Ular miya poʻstlogʻidagi dopaminergik uzatishni bilvosita stimulyatsiya qilish ( serotonin va adrenergik tizimlar orqali ) orqali salbiy alomatlarni tuzatadilar .
Trisiklik dibenzodiazepin yoki shunga oʻxshash tuzilishga ega polivalent atipik antipsixotiklar ( klozapin , olanzapin , kvetiapin ) .
Ular kоʻpchilik neyroretseptorlarni 5-HT2a-retseptorlarini D2 va D3 dan kuchliroq , ayniqsa qoramtir tanada joylashganlarini nodifferensial qamal qiladilar .
Bu ekstrapiramidal oʻzgarishlarning yuzaga chiqmasligi va prolaktin bilan bogʻlanishni kuchaytiradi .
Sedativ va gipotenziv ta’sirni yuzaga chiqishi , yuqori adrenolitik va antigistamin xususiyati bilan bogʻliq .
Muskarin retseptorlarining yuqori qamal qiluvchi xususiyati tufayli , xolinolitik ta’sirning rivojlanishiga olib keladi .
D2-retseptorlarining qisman agonisti Aripiprazol ( Abilifay ) giperdofaminergik holatda antagonist , gipodofaminergik holatda esa funksional agonist sifatida ishlaydi .
Presinaptik D2 va D3 retseptorlarining giperfunksiyasi bilan antipsixotik , ular bilan ʻzaro ta’sirlanib , bu retseptorlarni sinaps yorigʻiga chiqaradigan mediator ta’siridan himoya qiladi .
Retseptorlari faol holatga ʻtmaydi va Gi oqsillariga signal boʻlmaydi , adenilatsiklaza faolligi pasaymaydi va hujayradagi sAMF darajasi barqaror boʻlib qoladi .
Oxir-oqibat , Da sintezi va metabolizm fermentlarining faolligi oshadi va sinapsda uning chiqishi signal stimulyatsiyasiga javoban normallashadi , bu esa salbiy simptomlarni bartaraf qilishga oladi .
Postsinaptik retseptorlarning giperfunksiyasi holatida , ularni falaj qiladigan neyroleptik , retseptorlarni faol boʻlmagan holatga ʻtkazadi va mezolimbik tizimning funksional tinchligini ta’minlaydi : vasvasa va gallyusinatsiyalar yoʻq qilinadi .
Bundan tashqari , antipsixotik Dretseptorlari qoʻzgʻatuvchi ( β-endorfinlar ) va tormozlovchi ( GAMK , P – moddalari ) vositachilarining tabiiy muvozanatini tiklaydi .
Shunday qilib , antipsixotiklarning vasvasa va gallyutsinasiyalarni yoʻq qilish qobiliyati ularning limbik tizimdagi dofaminni falajlovchi faoliyati bilan bogʻliq ( asosan D3 va D4 retseptorlariga qarshi ) .
D2 retseptorlari falajlanishi ma’lum antipsixotik ta’sirni ta’minlaydi , D3 va D4 retseptorlari falajlanishi esa faollashtiruvchi ( qizartiruvchi ) ta’sir koʻrsatadi .
Soʻnggi paytlarda , atipik neyroleptiklarning antipsixotik ta’siri ularning D4 retseptorlariga selektiv ta’siri yoki faqat limbik tizimda dofamin retseptorlarini tanlab falaj qilish qobiliyati bilan bogʻliq deb tushuntiriladi .
Shuning uchun atipik antipsixotiklarda deyarli nevrologik nojoʻya ta’sirlar yuzaga chiqmaydi .
Aksariyat antipsixotiklar ( barcha tipik va ba’zi atipik ) adrenergik retseptorlarni qamal qilish qobiliyatiga ega .
Neyroleptik dorilarning antipsixotik ta’sirining ikkinchi komponenti – bu psixosedativ ta’sir , psixomotor qoʻzgʻaluvchanlikni yoʻq qilish retikulyar formatsiya sohasida adrenonegativ ta’sir koʻrsatish qobiliyati bilan bogʻliq .
Normal organizmda nerv tolalari tarvaqaylab ketgan tarmogʻining kollaterallari orqali qoʻzgʻatuvchilarning barcha massasi retikulyar formatsiyaning neyronlariga kiradi .
Ushbu qoʻzgʻalishlar yigʻindisiga javoban , noradrenalin ( Ne ) sinapslarda ajralib chiqadi va adrenergik retseptorlari bilan bogʻlanadi .
Shu bilan birga , retikulyar formatsiyaning adrenergik neyronlari biologik ahamiyatga ega boʻlgan signallarni ( ya’ni maqsad haqida ma’lumotni ) ajratib turadi va miya yarimshariga kiradigan va uning markazlari faoliyatini saqlaydigan pulsatsiyalangan ritmik signallarni hosil qiladi .
Psixozlarda , hatto biologik ahamiyatsiz qoʻzgʻlishlar ( barglarning shovqini , tushayotgan tomchilar ovozi ) retikulyar formatsiyaning neyronlarini faol holatga keltiradi va kortikal assotsiativ zonalarning tonik qoʻzgʻalishi va natijada aqliy va motor qoʻzgʻalishi ( zoʻravonlik jinnilik ) paydo boʻladi .
Neyroleptiklar retikulyar formatsiyadagi neyronlarning adrenergik retseptorlarini falajlaydi , buning natijasida Ne - ning ushbu tuzilishdagi sinapslarida biologik ahamiyatsiz signallar uchun ajratilishi uning adrenoretseptorlar bilan oʻzaro aloqada boʻlishiga imkon bermaydi , bu miya yarimshariga tonik impulsining pasayishiga , yarimshar neyronlarning faolligini pasayishiga olib keladi .
Shunday qilib , antipsixotiklarning psixosedativ ta’siri ularning retikulyar formatsiyadagi neyronlar sohasidagi adrenergik retseptorlarning falajlovchi ta’siri bilan bogʻliq .
Antipsixotiklarning uyqu jarayonini yengillashtirish qobiliyati xuddi shu mexanizm bilan bogʻliq .
Neyroleptiklarning ( ayniqsa atipik guruhi ) psixotrop ta’sirini amalga oshirishda ularning serotonin retseptorlari faoliyatini tartibga solish qobiliyati katta ahamiyatga ega .
Oʻtgan asrning 70-80-yillarida serotonin retseptorlarining bir qancha turlari haqida koʻpgina ma’lumotlar keltirilgan .
Ushbu tadqiqotlar retseptorlarni bogʻlash usullaridan va keyinchalik molekulyar biologiyadan foydalanilgan .
Serotonin retseptorlari etti turga boʻlinadi , har bir tur ichida kichik tiplar ajralib turadi .
Shuni ta’kidlash kerakki , ba’zi retseptorlarning kichik turlari notoʻgʻri ( xato ) aniqlangan .
Masalan , 5-HT1-retseptor 5-HT1d retseptoriga , 5-HT1c retseptori esa 5-HT2c retseptoriga mos keladi .
Deyarli barcha serotonin retseptorlari g-oqsil deb ataladigan retseptorlar bilan ( 1.3-jadval ) , faqat 5-HT3 retseptorlari ion kanaliga bevosita bogʻlangan .
5-HT1 tipidagi retseptorlari postsinaptik neyronga susaytiruvchi ta’sir koʻrsatadi .
Ular G-oqsili orqali kaliy ionlarining ( K+ ) hujayra ichiga kirishi orttiradi , bu esa postsinaptik membrananing giperpolyarizatsiyasiga olib keladi .
5-HT1 retseptorlarining eng muhim kichik turi 5-HT1a retseptorlaridir .
Bu retseptor koʻp miqdorda serotonergik neyronlarning yadro iplari tanasi va dendritlarida joylashgan .
Shuning uchun ular koʻpincha presinaptik retseptorlar deb ataladi , ammo bu ularning presinaptik membranada sinapslarda joylashganligini anglatmaydi .
Ushbu retseptorlar somatodendritik autoretseptorlar deb ham ataladi .
Ushbu 5-HT1a retseptorlariga nisbatan agonistik faollikka ega boʻlgan moddalar yadro iplarining neyronlarini faoliyatiga susaytiruvchi ta’sir qiladi .
Bu guruh tarkibiga dofamin va 5-HT1a retseptorlariga ta’sir qiluvchi anksiolitiklar guruhiga kiradigan buspiron – fobiyalarda , umumiy tashvish buzilishini qisqa muddatli davolashda qoʻllaniladi , gipnoz , miorelaksatsiyalovchi , tutqanoqqa qarshi ta’sirga ega emas va ipsapiron ( Germaniyada , Ispaniyada roʻyxatdan oʻtgan ) selektiv qisman agonist 5-HT1a kiradi .
Presinaptik 5-HT1a autoretseptorlari qamal qilinishi pindolol bilan , bu ehtimol , selektiv serotoninni qaytarib olishni ingibirlovchi samarasiga kuchaytiruvchi ta’sir koʻrsatadi .
Miyaning boshqa sohalarida serotonin 5-HT1 retseptorlarini ragʻbatlantirish orqali ham neyron faoliyatini ingibirlaydi .
Masalan nucleus accumbens da bu 5-HT1b retseptorlari orqali sodir boʻladi .
Faqat kemiruvchilarning miyasida joylashgan bu retseptor tajovuzkorlikka ijobiy ta’sir koʻrsatadigan moddalar tomonidan ragʻbatlantiriladi ( serenika deb ataladigan narsa tajovuzni bostiradigan tinchlantiruvchi doridir ) .
Ingibirlovchi 5-HT1a-retseptorlari gipokamp uchun juda muhim rol ʼoʻynaydi .
Ushbu retseptor orqali serotonin CA1 va CA3 mintaqalarida piramidal hujayralar faoliyatini ingibirlaydi , bu esa serotonergik antidepressantlarning antidepressant va anksiolitik ta’sirini yuzaga keltirishi mumkin .
Prefrontal poʻstloqda 5-HT1a-retseptorlari asosan eng yuzaki qatlamlarda (I-III) joylashgan .
Ushbu retseptorlarning aksariyati glutamatergik hujayralar tanasi va dendritlariga ta’sir qiladi .
Periferiyada joylashgan 5-HT1a-retseptorlari triptanlar ta’sirini qoʻllash nuqtasi boʻlib xizmat qiladi .
Eng mashhur vakillaridan biri sumatriptan boʻlgan ushbu moddalar 5-HT1b-1d retseptorlari uchun agonistlar boʻlib , migrenni davolashda ishlatiladigan kengaygan kranial ekstraserebral tomirlarning torayishi (konstriksiyasi) ni keltirib chiqaradi .
5-HT2 retseptorlari 5-HT2 retseptorlari neyron membranasining qoʻzgʻalishlarga sezgirligini oshiradi .
Ular kaliy ionlarining ( K+ ) hujayraga kirishini kamaytiradi va shu ta’sir orqali depolarizatsiyaning paydo bo‘lishini osonlashtiradi , shu jihatdan ular 5-HT1 retseptorlariga qarama-qarshi ta’sir koʻrsatadi .
5-HT2a tipidagi retseptorlar oldingi miyada juda koʻp , miya stvolida esa kamroq miqdorda boʻladi .
Prefrontal poʻstloqda koʻpchilik 5-HT2a retseptorlari miyaning III va V hujayra qavatlarida asosan glutamatergik neyronlar ta’sirida qoʻzgʻatiladi .
GAMK-ergik interneyronlar 5-HT2a-retseptorlariga ham ta’sir koʻrsatadi , birinchi navbatda , GAMK-interneyronlarning bu ta’siri VI hujayra qavatida eng yuqori namoyon bo‘ladi .
Shunday qilib , serotonin GAMK ʻoz ichiga olgan interneyronlar orqali dofaminning ajralishiga ta’sir qiladi , deb taxmin qilish mumkin .
Oʻrta miyada biz 5-HT2 retseptorlarini o‘z ichiga olgan juda koʻp interneyronlarni uchratamiz .
Ushbu interneyronlarni stimullash orqali serotonin 5-HT2 retseptorlari oʻrta miyadagi dofaminergik neyronlarning faolligini ingibirlaydi va shuningdek , prefrontal poʻstloqdagi ushbu tolalarning nerv oxirlaridan (sinapslari) dofaminning ajralishini ingibirlaydi .
Yuqoridagi zonalar va hududlarda 5-HT2a antagonistlari orqali eng muhim vazifalari berilgan va tavsiflangan .
Uyqu ritmini tartibga solishda ushbu faollikka ega boʻlgan dorilar muhim rol ʻoynaydi .