Aqoonta dhaqameed waa tiirka ay ku taagan tahay jiritaanka iyo aqoonsiga ummad kasta. Waa kayd waayo-aragnimo, xirfado, hab-nololeed iyo xeelado ay bulsho ku soo ururisay qarniyo badan, kuna gudbisay af iyo ficil jiilba jiil. Soomaaliya, oo leh taariikh dheer iyo dhaqan hodan ah, waxay xambaarsan tahay hanti aqooneed oo qoto dheer iyo xadaarad weyn leh; hase yeeshee, inta badan aqoontaas looma qorin si rasmi ah, lagumana kaydin qaab cilmiyeed sugan. Arrintaasi waxay sababtay in qayb ka mid ah dhaxalkii aqooneed ee ummaddu uu halis ugu jiro inuu lumo ama si tartiib ah u dabar go'o.

Aragtida Dunida: Tixgelinta Aqoonta Soo Jireenka

Qarnigan 21-aad, dunidu waxay si sii kordhaysa u aqoonsanaysaa in aqoonta dhaqameed (Traditional Knowledge) ay tahay hanti istiraatiiji ah oo door muhiim ah ka qaadan karta horumarka waara, fahamka deegaanka, iyo xoojinta aqoonsiga bulshooyinka. Hay'adaha caalamiga ah sida UNESCO iyo World Intellectual Property Organization (WIPO) ayaa si cad u muujiyey muhiimadda ilaalinta iyo sharciyeynta aqoonta soo jireenka ah, gaar ahaan tan la xiriirta hidaha, suugaanta, farsamada gacanta iyo daawo-dhaqameedka.

Dalal badan oo Afrika, Aasiya iyo Latin America ku yaalla ayaa hirgeliyey hannaan qaran oo lagu diiwaangelinayo aqoontooda dhaqameed. Qaar ka mid ah waddamada Afrika waxay sameeyeen kayd qaran oo lagu diiwaangeliyo dhirta daawada ah iyo isticmaalkeeda, si looga hortago in shirkado shisheeye ka faa'iidaystaan aqoonta bulsho iyaga oo aan oggolaansho ka haysan. Taasina waxay caddayn u tahay in aqoonta dhaqameedku aysan ahayn oo keliya arrin dhaqan, balse ay tahay arrin dhaqaale, sharci iyo xuquuq bulsho.

Soomaaliya: Hanti Aqooneed oo Aan la Ururin

Marka laga soo dego aragtidaas caalamiga ah una soo jeesanno Soomaaliya, waxaa muuqata in aynu leenahay hanti aqooneed aad u ballaaran, balse aan si nidaamsan loo diiwaangelin. Soomaaliya waa dal leh dhaqan reer-guuraa ku dhisan; habka cimilada, kala duwanaanshaha deegaanka iyo noolaha, xiddigaha iyo dhaqanka, xeerarka bulshada, guurka iyo nolosha guud ee reer miyiga waa aqoon ku dhisan waayo-aragnimo qarniyo badan soo taxnayd.

Tusaale ahaan, xoolo-dhaqatada Soomaaliyeed waxay lahaayeen habab gaar ah oo ay ku ogaan jireen isbeddelka cimilada: jihada dabaysha, dhaq-dhaqaaqa xiddigaha, midabka cirka iyo dabeecadda xoolaha. Odayaasha miyiga, haweenka dhaqanka yaqaan iyo abwaannadu waxay ahaayeen maktabado nool oo aqoon urursan xambaarsan. Waxay si dabiici ah ugu gudbin jireen jiilka dambe iyaga oo adeegsanaya sheeko, maahmaah, hees iyo gabay. Aqoontan dabiiciga ahi maanta waxay la jaanqaadi kartaa cilmiga saadaasha hawada iyo qorsheynta la qabsiga isbeddelka cimilada, gaar ahaan marka la tixgeliyo nuglaanta Soomaaliya ee dhanka abaaraha.

Aqoonta Deegaanka iyo Cimilada

Bulshada Soomaaliyeed, gaar ahaan xoolo-dhaqatada, waxay lahaayeen habab dabiici ah oo ay ku ogaan jireen isbeddelka cimilada. Waxay ka dheehan jireen dhaq-dhaqaaqa dabaysha, muuqaalka daruuraha iyo xilliyada xiddigaha. Tusaale ahaan, marka la arko xiddig gaar ah oo soo baxda xilli cayiman, waxay tilmaami jirtay roob soo dhow. Aqoontan oo kale maanta waxay la jaanqaadi kartaa daraasadaha cilmiga cimilada, gaar ahaan marka laga hadlayo la qabsiga abaaraha soo noqnoqda ee Geeska Afrika. Isku xirka aqoonta dhaqameed iyo sayniska casriga ahi wuxuu abuuri karaa xalal waara oo ku habboon deegaanka Soomaaliya.

Daawo-Dhaqameedka iyo Dhirta

Qayb kale oo muhiim ah waa daawo-dhaqameedka. Geedaha sida malmalka, qudhaca iyo geedaha qadhaadh ee miyiga laga yaqaan ayaa loo adeegsan jiray daaweynta xanuunno kala duwan. Haweenka iyo odayaasha miyiga ayaa si gaar ah u hayay aqoontan. Si kastaba ha ahaatee, ma jiraan buugaag badan oo si nidaamsan u diiwaangeliyey isticmaalka iyo waxtarka dhirtaas. Haddii la sameeyo cilmi-baaris rasmi ah, waxaa suurtagal ah in laga helo dawooyin iyo xalal caafimaad oo kaabaya adeegyada casriga ah.

Dabeecadda Dhulka iyo Nidaamka Magacyada Waqtiga ee Dhaqanka Soomaaliyeed

Aqoonta dhaqameed ee Soomaaliyeed waxay si qoto dheer ugu xidhnayd fahamka dabeecadda dhulka iyo nidaamka waqtiga, halkaas oo bulshadu u lahayd magacyo iyo qeexitaanno u gaar ah deegaanka iyo wareegga nolosha. Dhulka waxaa loo kala aqoon jiray bannaan, dooxo, tog, buuro, hawd iyo jiir, magacyo tilmaamaya qaabka iyo waxtarka deegaan kasta; tani waxay ka caawinaysay bulshada inay qorsheeyaan daaqa, deggenaanshaha iyo dhaqdhaqaaqa xoolaha. Sidoo kale, waqtiga waxaa loo kala saari jiray si nidaamsan: xilliyada sanadka sida Gu', Xagaa, Dayr iyo Jiilaal oo la jaanqaadaya roobka iyo abaarta; bilaha iyo toddobaadyada oo lagu cabbiri jiray dayaxa iyo dhaqanka; iyo saacadaha maalinta oo lagu garto qorrax-soo-bax, barqo, duhur, casar iyo fiid. Nidaamkan magac-bixinta ahi ma ahayn mid ereyo keliya ah, balse wuxuu ahaa hannaan aqooneed ku dhisan saadaalinta cimilada, habeynta shaqada iyo isku dubbaridka nolosha bulshada, taas oo muujinaysa heerka sare ee fahamka deegaanka ee ay lahaayeen Soomaalidii hore.

Xeerka, Nabadeynta iyo Maamulka Bulshada

Soomaalidu waxay lahayd nidaam xeer-dhaqameed oo lagu maamuli jiray khilaafaadka iyo heshiisiinta beelaha. Xeerku wuxuu ahaa hannaan ku dhisan caddaalad, wada-tashi iyo mas'uuliyad wadajir ah. Inkasta oo uu ahaa nidaam bulsho oo aan qornayn, haddana wuxuu lahaa qawaaniin iyo mabaa'di' qeexan. Maanta, iyadoo dunidu ka hadleyso dib-u-heshiisiin iyo nabad-dhisid, xeer-dhaqameedku wuxuu noqon karaa il wax ku ool ah oo lagu daraaseeyo hababka xalinta khilaafaadka ee ku dhisan dhaqanka bulshada.

Suugaanta: Maktabadda Nool ee Ummadda

Suugaantu waxay ahayd kaydka aqoonta iyo dareenka bulshada. Gabayada, maahmaahyada iyo sheekooyinka hiddaha ahi waxay gudbin jireen taariikh, talo iyo wacyi bulsho. Abwaannadu waxay ahaayeen indhaha iyo dhegaha bulshada. Haddii aan suugaanta la qorin, la keydin lana barin jiilka cusub, waxaa lumaya xusuustii bulshada iyo hal-abuurkii suubanaa ee ummaddu ku faani jirtay.

Dhaqaalaha iyo Hal-abuurka Hidaha iyo Dhaqanka

Dunida maanta, dhaqanka iyo hal-abuurka dhaqameedku waxay noqdeen il dhaqaale. Farshaxanka, suugaanta iyo hidaha ayaa loo rogay warshado dhaqaale oo wax soo saar leh. Soomaaliya, suugaanta hodanka ah, farsamada gacanta iyo muusigga dhaqameed ayaa noqon kara ilo dhaqaale haddii si xirfadaysan loo maareeyo, loo suuq geeyo loona ilaaliyo xuquuqdooda. Haddii aan la diiwaangelin oo aan sharci ahaan loo ilaalin, waxaa jirta halis ah in la qaato ama laga faa'iidaysto iyada oo aan bulshada wax faa'iido ah laga siin.

Baahida Diiwaangelin iyo Keydin Casri ah

Xilligan dijitaalka ah, waxaa suuragal ah in aqoonta dhaqameed lagu kaydiyo maktabado elektaroonik ah, muuqaal iyo cod duuban, iyo cilmi-baaris la daabacay. Jaamacadaha, wasaaradaha dhaqanka iyo ururrada bulshada rayidka ah waa inay iska kaashadaan ururinta xogaha ku kala firdhisan miyiga iyo magaalooyinka. Waxaa la abuuri karaa xarumo cilmiyeed gaar ah oo u heellan "Aqoonta Dhaqameedka Soomaaliyeed", si loo hubiyo in xogta la keydiyo lana ilaaliyo.

Isku Xirka Aqoonta Casriga iyo Tan Dhaqameed

Dhibaatada ugu weyn ma aha oo keliya in aqoonta dhaqameed aan la qorin, balse sidoo kale waa in mararka qaarkood aan la qiimeyn sida ay mudan tahay. Qaar badan oo ka mid ah dhallinyarada maanta waxay u arkaan aqoon duugoobay. Hase yeeshee, horumarka dhabta ahi wuxuu ku dhisan yahay isku xirka aqoonta casriga ah iyo tii soo jireenka ahayd. Dal kasta oo horumar gaaray wuxuu ilaashaday asalkiisa isaga oo ku hormariyey aqoon cusub.

Inta aan soo sheegnay iyo in kale oo badan, dhammaan waxay muujinayaan in aqoonta dhaqameed ee Soomaaliyeed aysan ku koobnayn hal dhinac oo nolosha ka mid ah, balse ay weyn tahay inta aan maleyneyno ee la xariirta deegaanka, dhaqaalaha, caafimaadka, suugaanta, xeerarka bulshada, nolosha miyiga iyo nidaamka waqtiga. Waa hanti ballaaran oo qarniyo soo taxnayd, kuna dhisan waayo-aragnimo iyo la qabsiga duruufaha adag.

Gunaanad

Aqoonta dhaqameed ee Soomaaliyeed ma aha sheeko hore oo la wariyay waa wax dhab ah mudan in la hormariyo. Haddii aynaan maanta qorin oo keydin, berrito waxaa dhici karta in aynaan helin cid ka warranta wixii aynu ahaan jirnay. Sidaa darteed, waa in aan qaadnaa tallaabooyin dhab ah oo lagu ururinayo, lagu diiwaangelinayo laguna gaarsiinayo bulshada aqoontan qiimaha leh. Dhaxalka aqooneed waa tiirka aqoonsiga qaran, waana iftiinka hagaya jiilalka soo socda.



Nabad-gelyo,

Cabdishakuur Daaha, xiiseeye Dhaqanka iyo Cilmiga Deegaanka