Bani'aadamku inta badan ma dareemo khiyaanada uu ku nool yahay. Waa khiyaano deggan oo aan qaylo lahayn. Waa fikirka ah in waqtigu mar walba jiro, in noloshu ku sugayso, iyo in fursad kale ay iman doonto. Fikirkan ayaa dib u dhigista ka dhiga wax caadi ah. Qofku wuxuu is leeyahay wax walba waqti bay leeyihiin, halka waqtiga laftiisu si aamusnaan ah u sii dhammaanayo.

Waqtigu ma aha wax la hubay, mana aha saaxiib ku sugaya. Waa hanti sii guuraysa, ilbiriqsi kasta oo ku dhaafana lama soo celin karo. Nolosha adduunyaduna ma aha wax la kaydsan karo, ee waa wax la adeegsado ama la dayaco, waana sababta ay u noqoto dhalanteed qofka u muuqda mid sii jiraya:

﴿وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ﴾

Nolosha adduunyadu ma aha wax kale oo aan ahayn dhalanteed.

(Suurat Aal-Cimraan: 185)

Marka qofku garto in dhammaad jiro, ogaanshahaas ma aha wacyi keliya, ee waa mas'uuliyad. Qofka og in waqtigu kooban yahay ma haysto marmarsiiyo. Xitaa aamusnaantu waxay noqotaa doorasho, waayo inaad aamusto marka aad hadli karto waa go'aan, inaad dib u dhigto marka aad ficil samayn kartona waa go'aan. Qofku ma aha dhibbanaha waqtiga ee waa qof ka jawaabaya waqtiga.

Noloshu ma bixiso digniin, mana jirto xisaab kuu sheegaysa inta neef ee kuu hartay. Qofku wuxuu seexdaa habeen kasta isagoo isku hallaynaya caado ee ma aha ballan. Maadaama uu hore u toosay, wuxuu u qaataa in toosiddu ay tahay xaq, laakiin xaqiiqadu waa tan: neeftu ma aha wax la hubay:

﴿كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ﴾

Naf walba waa mid dhadhamin doonta geerida.

(Suurat Aal-Cimraan: 185)

Maalinta ay geeridu timaaddo, ma ahaan doonto mid ka duwan maalmaha kale. Ma jiri doono buuq, cirku ma soo dhici doono, qorraxdu way soo bixi doontaa, dadkuna shaqo ayay u jarmaadi doonaan. Wax walba waxay u ekaan doonaan sidii caadiga ahayd, laakiin qofkaas caadigiisii ayaa dhammaaday.

Geeridu ma timaaddo marka wax walba la dhammeeyo; waxay timaaddaa marka wax walba weli socdaan, qorshayaal ay furan yihiin, riyooyin wali nool yihiin, dib u dhigistuna weli ay jirto. Noloshu mar walba waa qabyo. Taasi ma aha cillad ee waa qaabkii loo abuuray.

Qabyo ahaantu waa xusuusin joogto ah oo sheegaysa in nolosha aan loogu talogalin in la dhammaystiro, balse loo dhisay in laga jawaabo. Qofka sugaya nolol dhammeystiran wuxuu sugayaa wax aan jirin. Fahamka arrintani wuxuu qofka ka qaadaa sugashada, wuxuuna u riixaa dhanka ficilka, xitaa marka natiijadu aanay caddayn.

Marka qofku tago, dunidu ma istaagto, qorraxdu mar kale ayay soo baxdaa, waddooyinku way mashquulaan, noloshu way sii socotaa, xusuustuna si tartiib ah ayay u libdhaa. Ma aha xumaato, ee waa nidaamka jiritaanka:

﴿كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ﴾

Wax kasta oo korka dhulka ku sugan waa dhammaanayaan.

(Suurat Ar-Raxmaan: 26)

Fahamka xaqiiqadan wuxuu qofka ka qaadaa culays been ah. Qofku ma aha tiirka dunida, maqnaanshihiisuna ma jebiyo nidaamka. Markuu tan garto, wuu yaraadaa, balse sidoo kale wuu xoroobaa. Wuxuu joojiyaa ka raadinta wax waara meel aysan ka jirin.

Macnaha noloshu kuma jiro waxa la urursado, kuma jiro magac ama muuqaal. Waxaas oo dhan waa ku meel gaar, waxayna qiimo leeyihiin inta qofku joogo, balse kuma raacaan marka uu tago. Waxa hadha waa ficilka; sida uu u noolaa iyo sida uu ula dhaqmay dadka kale.

Xanuunka iyo culayskuna ma aha cillad ku jirta nolosha ee waa qayb ka mid ah miisaankeeda. Waxay waqtiga ka dhigaan mid qiimo leh. Haddii wax walba sahlan yihiin, wax walba dib ayaa loo dhigi lahaa, balse xanuunku wuxuu qofka ku soo celiyaa waaqica hadda taagan.

Qofka garwaaqsada arrimahan oo dhan ma sugo nolol qumman. Wuxuu fahmaa in qummanidu aysan iman doonin. Taasi ma niyad jabiso ee way nadiifisaa, waxay ka qaaddaa marmarsiiyada, waxayna ku qasbeysaa daacadnimo.

Ugu dambayn, jidku ma aha mid dheer ama qarsoon. Waa mid kooban oo cad:

﴿فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ﴾

Haddaba u carara Ilaahay.

(Suurat Adh-Dhaariyaat: 50)

Su'aashu ma aha goorta qofku dhiman doono. Taasi ma aha mid gacantiisa ku jirta. Su'aashu ayaa ah: adigoo ogsoon in dhammaadku iman doono maalin caadi ah, maxaad maanta dooranaysaa inaadan dib u dhigin?