Debate: The Rule of law crisis in Poland and the primacy of EU law
Date: TUESDAY, 19 OCTOBER 2021
Speaker: Mateusz Morawiecki
Language: PL

Po pierwsze, powiem o kryzysach, przed którymi stoi dziś Europa i którymi powinniśmy się zająć. Po drugie, powiem o standardach i regułach, które powinny być takie same dla wszystkich, a które zbyt często takie nie są. Po trzecie, przedstawię pogląd na temat zasad, zgodnie z którymi żaden organ władzy publicznej nie powinien podejmować działań, do których nie ma podstawy prawnej. Punkt czwarty mojego wystąpienia będzie dotyczył wyroku polskiego Trybunału Konstytucyjnego i tego, co ten wyrok – oraz inne podobne wyroki – dla Unii oznaczają, a także tego, jak ważna jest różnorodność i wzajemny szacunek. W dalszej kolejności, po piąte, przedstawię nasze spojrzenie na pluralizm konstytucyjny. Następnie wskażę na potężne ryzyka dla całego społeczeństwa wynikające z zastosowania wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, które już się w Polsce materializują. Wreszcie, na koniec, podsumuję wszystkie wnioski i spojrzę, uważam, z nadzieją w przyszłość.  Zacznę od sprawy podstawowej, od wyzwań które są kluczowe dla naszej wspólnej przyszłości. Wysoka Izbo, nierówności społeczne, inflacja, rosnące koszty utrzymania, które uderzają we wszystkich obywateli Europy, zagrożenia zewnętrzne, rosnący dług publiczny, nielegalna imigracja czy kryzys energetyczny zwiększający wyzwania polityki klimatycznej przekładają się na niepokoje społeczne i wydłużają katalog potężnych problemów. Kryzys zadłużeniowy postawił pierwszy raz po wojnie pytanie o to, czy potrafimy zapewnić lepsze życie następnym pokoleniom. Wokół naszych granic jest coraz bardziej niespokojnie: na południu napór milionów ludzi uczynił basen morza śródziemnego miejscem tragicznym. Na wschodzie mierzymy się z agresywną polityką Rosji, która posuwa się nawet do wojen, by zablokować wybór europejskiej drogi wśród krajów naszego sąsiedztwa.  Dziś stoimy u progu ogromnego kryzysu gazowego i energetycznego. Rosnące gwałtownie ceny, spowodowane między innymi celowym działaniem rosyjskich firm, już dziś stawiają wiele firm w Europie przed wyborem, czy ograniczać produkcję czy przerzucać koszty na konsumentów. Skala tego kryzysu już w najbliższych tygodniach może wstrząsnąć Europą. Wiele przedsiębiorstw może zbankrutować, a miliony gospodarstw domowych, dziesiątki milionów ludzi kryzys gazowy może wpędzić w ubóstwo i niedostatek przez niekontrolowany wzrost kosztów w całej Europie. Trzeba też liczyć się z ryzykiem domina. Jeden kryzys może pociągnąć w kaskadowy sposób kolejne załamanie.  Za każdym razem mówię „my”, ponieważ żadnej z tych spraw nie rozwiążemy w pojedynkę. Nie każdy z tych problemów dotknął mojego kraju w stopniu tak dramatycznym, jak to miało miejsce w innych krajach Unii. Nie zmienia to jednak faktu, że uznaję te wszystkie problemy za nasze problemy.  Teraz powiem kilka słów o tym, jaki wkład Polska wnosi w nasz wspólny projekt. Integracja europejska to dla nas wybór cywilizacyjny i strategiczny. Tu jesteśmy, tu jest nasze miejsce i nigdzie się stąd nie wybieramy. Chcemy Europę na powrót uczynić silną, ambitną i odważną. Dlatego nie patrzymy tylko na krótkoterminowe korzyści, ale także na to, co możemy Europie dać. Polska zyskuje na integracji przede wszystkim z powodu wymiany handlowej na wspólnym rynku. Transfery technologii i transfery bezpośrednie są też bardzo ważne, ale Polska nie weszła do Unii z pustymi rękoma.  Proces integracji gospodarczej poszerzył możliwości firm z mojego kraju, ale otworzył też ogromne możliwości firmom niemieckim, francuskim czy holenderskim. Przedsiębiorcy z tych krajów w ogromnym stopniu korzystają na rozszerzeniu Unii. Wystarczy policzyć wypływ, ogromny wypływ dywidend, zysków z odsetek i innych instrumentów finansowych. Z krajów Europy środkowej, tych mniej zamożnych do Europy Zachodniej tych bardziej zasobnych. Chcemy jednak, aby w tej współpracy nie było przegranych, ale wyłącznie zwycięzcy. To Polska była promotorem ambitnego funduszu odbudowy, by dzisiejsza odpowiedź na wyzwania transformacji klimatycznej, energetycznej, post-pandemicznej była adekwatna do potrzeb, by wzrost gospodarczy był silny, by dawał nadzieję i nie pozostawiał samych sobie bezbronnych wobec globalizacji milionów dzieci, kobiet i mężczyzn. W tych sprawach mówiliśmy jednym głosem z Parlamentem Europejskim.  Polska wspiera mocno jednolity rynek europejski, chcemy autonomii strategicznej wzmacniającej 27 państw. Dlatego Polska – czy Niemcy, Czechy i inne kraje Europy środkowej – promuje rozwiązania zwiększające konkurencyjność europejskiej gospodarki w duchu egzekwowania czterech podstawowych swobód. Swobody przepływu towarów, usług, kapitału i ludzi. Bez popierania działalności o charakterze rajów podatkowych, co niestety wciąż czynią niektóre państwa Europy Zachodniej, ogałacając w ten sposób swoich sąsiadów. Tak, Wysoka Izbo, raje podatkowe, które tolerujemy w Unii, to zabór pieniędzy przez najbogatszych. Czy to jest sprawiedliwe? Czy to pomaga poprawić los klasy średniej lub najmniej zamożnych? Czy to mieści się w katalogu wartości europejskich? Bardzo w to wątpię.  Polska i Europa Środkowa opowiadają się też za ambitną polityką rozszerzeniową, która wzmocni Europę w rejonie Bałkanów Zachodnich, dopełni geograficznie, historycznie i strategicznie integrację europejską. Chcemy globalnych aspiracji Unii i opowiadamy się za silną europejską polityką obronną w strukturze w pełni spójnej z NATO. Dziś, gdy wschodnia granica Unii jest obiektem zorganizowanego ataku cynicznie wykorzystującego migrację z Bliskiego Wschodu do destabilizacji, to Polska daje Europie bezpieczeństwo, stanowiąc wraz z Litwą i Łotwą zaporę, która chroni tę granice, a poprzez umocnienie naszego potencjału obronnego wzmacniamy bezpieczeństwo Unii w jak najbardziej tradycyjnym znaczeniu.  Stojąc dziś tu przed Państwem, chcę podziękować służbom polskim, litewskim, łotewskim, a także wszystkim państwom południa Europy, naszej Straży Granicznej i służbom mundurowym za trud i profesjonalizm w ochronie granic Unii. Bezpieczeństwo ma wiele wymiarów. Dziś, gdy wszyscy odczuwamy rosnące ceny gazu, doskonale widać, jakie mogą być rezultaty krótkowzroczności w sprawach bezpieczeństwa energetycznego. Już dziś polityka Gazpromu i przyzwolenie na Nord Stream 2 przekładają się na rekordowe ceny gazu. Gdy dziś w państwach, które zakładały wspólnoty, poziom zaufania do Unii spadł do historycznie niskich poziomów jak np. 36% we Francji, w Polsce zaufanie do Europy utrzymuje się na najwyższym poziomie: ponad 85 % polskich obywateli mówi jasno, że Polska jest i pozostanie członkiem Unii.  Mój rząd i większość parlamentarna, która za tym rządem stoi, jest częścią tej pro europejskiej większości w Polsce. Nie oznacza to, że Polacy nie przeżywają dziś wątpliwości i niepokojów o kierunek zmian w Europie. Ten niepokój jest widoczny i niestety uzasadniony. Mówiłem o tym jak wiele Polska wniosła do Unii, ale niestety wciąż słyszymy o podziale na lepszych i gorszych. Za często mamy do czynienia z Europą podwójnych standardów. I teraz powiem, dlaczego musimy z tym modelem skończyć. Dziś wszyscy Europejczycy oczekują od nas jednego: chcą, byśmy wyszli naprzeciw wyzwaniom, jakie stwarza kilka kryzysów jednocześnie, a nie przeciwko sobie, nie na siłę szukając winnych czy raczej tych, którzy w rzeczywistości winni nie są, ale których wygodnie jest winą obarczyć.  Niestety, widząc niektóre praktyki w instytucjach Unii, wielu obywateli naszego kontynentu zadaje sobie dzisiaj pytanie: co oznaczają skrajnie różne orzeczenia i decyzje Brukseli i Luksemburga wobec różnych państw członkowskich, zapadające przy podobnych okolicznościach i de facto utrwalające podział na kraje silnej, starej i nowej Unii, na silnych i słabszych?  Czy to jest rzeczywiście równość? Udawanie że problemy nie istnieją ma bardzo złe skutki. Obywatele nie są ślepi, nie są głusi. Jeżeli zadowoleni z siebie politycy i urzędnicy tego nie dostrzegają, stopniowo będą tracić zaufanie, a wraz z nimi zaufanie będą tracić instytucje. I to się już dzieje, Wysoka Izbo.  Polityka musi opierać się na zasadach. Naczelną zasadą, którą uznajemy w Polsce i która stanowi podstawę Unii Europejskiej, jest zasada demokracji. Dlatego nie możemy milczeć, gdy nasz kraj także na tej sali jest atakowany w sposób niesprawiedliwy i stronniczy. Reguły gry reguły muszą być takie same dla wszystkich, a ich przestrzeganie to obowiązek wszystkich, także instytucji, które w tych traktatach zostały ustanowione. Na tym polega praworządność. Niedopuszczalne jest rozszerzenie kompetencji, działanie metodą faktów dokonanych. Niedopuszczalne jest narzucanie innym swojej decyzji bez podstawy prawnej. Tym bardziej niedopuszczalne jest używanie do tego celu języka szantażu finansowego, mówienie o karach czy używanie jeszcze dalej idących słów wobec niektórych państw członkowskich. Odrzucam język gróźb, pogróżek i wymuszeń. Nie zgadzam się na to by politycy szantażowali i straszyli Polskę, by szantaż stał się metodą uprawiania polityki wobec któregoś z państw członkowskich. Tak nie postępują demokracje. Jesteśmy dumnym krajem. Polska jest jednym z państw o najdłuższej historii państwowości i rozwoju demokracji. W XX wieku trzy razy, kosztem wielkich ofiar, walczyliśmy o wolność Europy i świata. W 1920 r. ratując Berlin i Paryż przed bolszewicką nawałą. Potem w 1939 roku idąc jako pierwsi na morderczy bój z Niemcami, z Trzecią Rzeszą, co miało wpływ na losy tej wojny. Wreszcie w 1980 roku, kiedy Solidarność dała nadzieję na obalenie innego totalitaryzmu, okrutnego systemu komunistycznego. Powojenna odbudowa Europy możliwa była dzięki poświęceniu wielu narodów, ale nie wszystkie mogły z tego skorzystać.  Wysoka Izbo teraz parę słów o praworządności. O praworządności można wszakże mówić wiele, a każdy będzie rozumiał to pojęcie do pewnego stopnia inaczej. Ale myślę, że większość z nas zgodzi się, że nie może być mowy o praworządności bez kilku warunków, bez zasady podziału władz, bez niezawisłości sądów, bez przestrzegania zasady, że każda władza ma ograniczenia, ograniczone kompetencje, a także bez przestrzegania hierarchii źródeł prawa. Prawo unijne wyprzedza prawo krajowe do poziomu ustawy i w obszarach przyznanych Unii kompetencji. Taka zasada obowiązuje we wszystkich krajach unijnych, ale najwyższym prawem pozostaje konstytucja.  Jeżeli instytucje powołane w traktatach przekraczają swoje kompetencje, państwa członkowskie muszą mieć narzędzia, żeby zareagować. Unia jest wielkim osiągnięciem państw Europy i jest mocnym sojuszem gospodarczym, politycznym i społecznym. Jest najsilniejszą, najbardziej rozwiniętą organizacją międzynarodową w historii. Ale Unia Europejska nie jest państwem. Państwem jest 20 państw członkowskich Unii. To państwa pozostają europejskim suwerenem, są panami traktatów i to państwa określają zakres kompetencji powierzonych, przyznanych Unii Europejskiej. W traktatach powierzyliśmy Unii bardzo duży zakres kompetencji, ale nie powiedzieliśmy jej wszystkiego. Wiele dziedzin prawa pozostaje kompetencją państw narodowych. Nie mamy wątpliwości co do nadrzędności prawa europejskiego nad krajowymi ustawami we wszystkich obszarach, w których kompetencje zostały powierzone Unii przez państwa członkowskie. Ale podobnie jak trybunały wielu innych krajów, polski trybunał stawia pytanie o to, czy monopol Trybunału Sprawiedliwości na określanie faktycznych granic powierzenia tych kompetencji jest rozwiązaniem słusznym.  Skoro określanie tego zakresu wchodzi w materię konstytucyjną, ktoś musi wypowiadać się także w sprawie zgodności z konstytucją takich ewentualnych, nowych kompetencji. Zwłaszcza, gdy Trybunał Sprawiedliwości wyprowadza z traktatów coraz to nowe kompetencje dla instytucji unijnych. Inaczej nie byłoby sensu wpisywać do Traktatu o Unii artykułu 4, który mówi o szacunku Unii dla struktur politycznych i konstytucyjnych państw członkowskich. Nie byłoby sensu wpisywać do traktatu artykułu 5, który mówi o tym, że Unia może działać tylko w granicach kompetencji powierzonych, przyznanych. Oba te artykuły byłyby puste – tak, puste – jeśli nikt poza Trybunałem Sprawiedliwości nie mógłby się wypowiedzieć w tej sprawie od strony konstytucyjnych uwarunkowań porządku krajowego. Wysoka Izbo, zdaje sobie sprawę, że niedawny wyrok polskiego Trybunału Konstytucyjnego stał się przedmiotem zasadniczego nieporozumienia. Gdybym sam usłyszał, że Trybunał Konstytucyjny w innym kraju unieważnił unijne traktaty, byłbym też pewnie tym zaskoczony, ale przede wszystkim postarałbym się sprawdzić, co tak naprawdę orzekł Trybunał. I również w tym celu zwróciłem się o głos w dzisiejszej debacie, aby przedstawić państwu to, co jest rzeczywistym przedmiotem sporu, a więc nie wymyślanie z politycznych powodów bajek o polexicie czy kłamstwa na temat rzekomego naruszania praworządności.  Dlatego w kolejnej sekcji mojego wystąpienia chcę przedstawić Państwu fakty, a żeby to zrobić, najlepiej wprost przedstawię kilka cytatów. Pierwsze: w krajowym porządku prawnym prymat prawa Unii nie ma zastosowania do przepisów Konstytucji. To konstytucja usytuowana jest na szczycie wewnętrznego systemu prawnego. Dwa: zasada pierwszeństwa prawa wspólnotowego nie może podważać w krajowym porządku prawnym najwyższej mocy Konstytucji. Trzy: Trybunał Konstytucyjny może dokonywać badania przesłanki  Kolejnych kilka cytatów pominę, żeby nie zabierać Państwu za dużo czasu, ale przejdę jeszcze do dwóch ostatnich. Konstytucja jest najwyższym prawem Polski w stosunku do wszystkich wiążących ją umów międzynarodowych, w tym także umów o przekazaniu kompetencji w niektórych sprawach, Konstytucja korzysta z pierwszeństwa obowiązywania i stosowania na terytorium Polski.  I ostatni cytat: przekazanie kompetencji Unii nie może naruszać zasady nadrzędności Konstytucji i nie może łamać żadnych przepisów Konstytucji. Widzę na Państwa twarzach poruszenie. Rozumiem, że się z tym Państwo przynajmniej częściowo na tej sali nie zgadzają. Tylko nie rozumiem dlaczego, bo te cytaty dotyczą decyzji francuskiej Rady Konstytucyjnej, duńskiego Sądu Najwyższego, niemieckiego Federalnego Trybunału Konstytucyjnego. Pominąłem cytaty włoskiego, hiszpańskiego sądu, a cytaty z orzeczeń polskiego trybunału dotyczą roku 2005 i 2010, a więc już po tym, gdy Polska została członkiem Unii Europejskiej. I ta doktryna, której dziś bronimy, jest ugruntowana od lat. Warto też zacytować profesora Marka Safjana, byłego prezesa trybunału, który dziś jest sędzią Trybunału Sprawiedliwości: „Na gruncie obowiązującej Konstytucji nie ma podstaw dla tezy o nadrzędności prawa wspólnotowego w stosunku do całości porządku krajowego, łącznie z normami konstytucyjnymi. Nie ma podstaw. Zgodnie z brzmieniem samej konstytucji jest ona najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. Omawiana już wyżej regulacja zawiera w ustępie drugim art. 91, przewiduje  Mógłbym cytować kolejne dziesiątki orzeczeń sądów konstytucyjnych z Włoch, Hiszpanii, Czech, Rumunii, Litwy czy innych państw. Słyszę takie głosy w debacie publicznej, że niektóre z tych wyroków dotyczyły innych spraw, o mniejszym zakresie. To prawda. Każdy wyrok zawsze dotyczy czegoś innego, ale, na miły Bóg, mają one jedną wspólną cechę: potwierdzają, że krajowe trybunały konstytucyjne uznają swoje prawo do kontroli, prawo do kontroli. Tylko tyle i aż tyle. Do kontroli tego, czy prawo Unii stosowane jest w granicach tego, co zostało jej powierzone.  Teraz kilka zdań poświęcę Unii jako przestrzeni pluralizmu konstytucyjnego. Wysoka Izbo, są wśród nas kraje, gdzie nie istnieją trybunały konstytucyjne i takie, gdzie istnieją. Są takie, które mają obecność w Unii Europejskiej wpisaną do konstytucji i takie, które jej nie mają. Są państwa, gdzie sędziowie wybierani są przez demokratycznie wybranych polityków, i takie, gdzie wybierani są przez sędziów. Konstytucyjny pluralizm oznacza, że jest między nami i naszymi systemami prawnymi przestrzeń do dialogu. Ten dialog odbywa się także przez orzeczenia sędziów. Jak inaczej mają porozumiewać się sądy niż poprzez swoje orzeczenia. Jak? Nie może być natomiast zgody na wydawanie państwom instrukcji i rozkazów. Nie na tym polega Unia Europejska.  Mamy ze sobą bardzo wiele wspólnego. Chcemy mieć ze sobą coraz więcej wspólnego, ale są między nami różnice. Jeśli mamy ze sobą współpracować, musimy się godzić na istnienie tych różnic. Musimy je akceptować i szanować. Unia nie rozpadnie się od tego, że nasze systemy prawne będą się od siebie różnić. Funkcjonujemy w taki sposób od siedmiu dekad. Być może kiedyś w przyszłości dokonamy takich zmian, które jeszcze bardziej zbliżą do siebie nasze ustawodawstwo, ale żeby to nastąpiło, konieczna jest decyzja suwerennych państw członkowskich. Dziś są dwie postawy jakie możemy przyjąć: albo zgadzać się na wszystkie pozaprawne, pozatraktatowe próby ograniczania suwerenności państw Europy w tym Polski, na pełzające rozszerzenie kompetencji instytucji takich jak Trybunał Sprawiedliwości, na cichą rewolucję odbywającą się nie w oparciu o demokratyczne decyzje, ale za pomocą orzeczeń sądowych, albo powiedzieć nie.  Moi drodzy, jeśli chcecie tworzyć z Europy beznarodowościowe super państwo, to najpierw uzyskajcie na to zgodę wszystkich państw i społeczeństw Europy. Powtórzę jeszcze raz: najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej jest konstytucja. Wyprzedza ona inne źródła prawa. Od tej zasady nie może odejść żaden polski sąd, żaden polski parlament i żaden polski rząd. Warto jednak podkreślić także, że polski Trybunał nie stwierdził nigdy, również w ostatnim wyroku, że przepisy Traktatu o Unii nie są w całości niezgodne z polską konstytucją. Wręcz przeciwnie Polska w pełni przestrzega traktatów. Dlatego właśnie polski Trybunał stwierdził, że niezgodna z konstytucją jest jedna, bardzo konkretna interpretacja niektórych przepisów Traktatu, będąca skutkiem ostatniego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości.  Aby to wyjaśnić, przejdę teraz do kolejnej części mojego wystąpienia: zagrożeń dla całego systemu społecznego w przypadku kwestionowania statusu sędziego przez innego sędziego. Otóż zgodnie z interpretacją trybunału z Luksemburga sędziowie polskich sądów mieliby być zobowiązani do stosowania zasady prymatu prawa europejskiego nie tylko nad przepisami krajowymi rangi ustawowej, co nie budzi wątpliwości, ale także do naruszenia konstytucji i wyroków własnego Trybunału Konstytucyjnego. Przyjęcie takiej interpretacji w konsekwencji może doprowadzić do uznania, że miliony wyroków wydanych w ostatnich latach przez polskie sądy mogą zostać arbitralnie podważone, a tysiące sędziów może zostać pozbawionych urzędów. Miliony wyroków! Działoby się to wbrew zasadzie niezawisłości, nieusuwalności oraz stabilności i pewności prawa do sądu wynikających wprost z polskiej konstytucji. Czy nie zdają sobie Państwo sprawy, do czego mogą prowadzić takie decyzje? Czy ktokolwiek z Państwa naprawdę chce wprowadzić w Polsce anarchię, zamęt i bezprawie? Konsekwencją byłoby zasadniczo obniżenie konstytucyjnego standardu ochrony sądowej polskich obywateli oraz niewyobrażalny chaos prawny. Na taką interpretację nie może zgodzić się żadne suwerenne państwo. Zgoda na nią oznaczałaby, że Unia przestałaby być związkiem wolnych, równych i suwerennych krajów i że samą metodą faktów dokonanych przekształciłaby się w centralnie zarządzany organizm parapaństwowy, którego instytucje mogłyby wymusić na swoich prowincjach cokolwiek uznają za słuszne. Na to nie było nigdy zgody. Nie na to umawialiśmy się w traktatach. Z pewnością warto dyskutować o tym, czy Unia powinna się zmienić, czy nie powinna tworzyć większego budżetu, czy nie powinniśmy więcej łożyć na bezpieczeństwo, czy wydatki na obronę nie powinny być wyjęte poza procedury dotyczące deficytu budżetowego. Polska to właśnie proponuje. Czy nie powinniśmy wzmocnić naszej...