Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt

| native_name_lang = pi
| religion = Phật giáo
| author = theo truyền thống: Phật
| language =

Hán văn (A-hàm; Taishō)
| sutras =
DN 31 (Trường bộ kinh)
DĀ 16 (Trường A-hàm; Kinh Thiện Sanh ())
MA 135 (Trung A-hàm; Kinh Thiện Sanh ())
Hán dịch (Đại Tạng):
T01n0016 Kinh Phật thuyết Thi-ca-la-việt Lục phương lễ ()
T01n0017 Kinh Phật thuyết Thiện Sanh tử ()
}}

Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt (: Sigālovāda Sutta; kinh thứ 31 của Trường bộ kinh; đôi khi được gọi là Kinh Thiện Sanh) là một bài kinh thuộc Kinh điển Pāli. Trong truyền thống Theravāda, kinh thường được xem là một bản văn tiêu biểu về đạo đức Phật giáo dành cho cư sĩ, vì trình bày có hệ thống các chuẩn mực ứng xử và nghĩa vụ tương hỗ trong những quan hệ xã hội nền tảng của đời sống tại gia.

Trong Hán tạng, nội dung tương cận được bảo lưu qua các bản kinh nhan đề Kinh Thiện Sanh (), hiện thấy trong Trường A-hàm (DĀ 16) và Trung A-hàm (MA 135). Ngoài các bản thuộc A-hàm, hệ Taishō của Đại Tạng Hán còn lưu hành một số bản dịch độc lập gắn với mô típ "lễ bái sáu phương", như Kinh Phật thuyết Thi-ca-la-việt Lục phương lễ (; T0016) và Kinh Phật thuyết Thiện Sanh tử (; T0017). Các truyền bản Hán văn này hiện có thể tra cứu qua các thư viện số như SuttaCentral và CBETA.

Kinh mở đầu bằng việc Thi-ca-la-việt thực hành nghi thức "lễ bái sáu phương", rồi chuyển sang diễn giải "lễ bái" theo nghĩa thực hành: nhấn mạnh trách nhiệm hai chiều giữa cha mẹ–con cái, thầy–trò, vợ chồng, bạn bè/đồng nghiệp, chủ–thợ và quan hệ cư sĩ–Sa-môn/Bà-la-môn.

Trong tiếp nhận hiện đại, kinh thường được vận dụng như một "khung đạo đức xã hội" cho đời sống cư sĩ: từ các trình bày nhập môn về đạo đức Phật giáo đến các bài viết diễn giải trong truyền thông Phật giáo. Một số nghiên cứu cũng liên hệ nội dung kinh với các chủ đề như đạo đức xã hội, Phật giáo nhập thế, hoặc đối chiếu chuẩn mực quan hệ lao động trong bối cảnh đương đại.

Tên gọi
Bản Pāli của kinh thường được biết dưới tên Sigālovāda Sutta (thường hiểu là "lời giáo thọ/giáo giới cho Sigāla/Sigālaka"). Trong các ấn bản và nguồn thứ cấp, kinh cũng xuất hiện dưới một số biến thể tiêu đề như Siṅgāla Sutta, Sīgālaka Sutta hoặc Sigālovāda Suttanta.

Trong một số thảo luận học thuật về lịch sử truyền dịch, sự đa dạng nhan đề thường được đặt trong bối cảnh cách xử lý tên riêng (các dạng phiên âm và biến thể) và lịch sử truyền bản; có nghiên cứu cũng ghi nhận hiện tượng một số tiêu đề Hán dịch xuất hiện thêm chữ "".

Vị trí trong Trường bộ
Trong cấu trúc Trường bộ kinh, Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt thuộc nhóm kinh nằm trong phần thứ ba, thường được gọi là Pāṭikavagga, theo cách sắp xếp truyền thống của Dīgha-nikāya.

Tình trạng nghiên cứu
Quan hệ Pāli–Hán và phương pháp đối chiếu truyền bản
Trong nghiên cứu Phật học hiện đại, đối chiếu các bài kinh trong Nikāya (Pāli) với các bài kinh tương cận trong A-hàm (Hán dịch) thường được đặt trong khung "nghiên cứu đối chiếu Āgama–Nikāya" (comparative Āgama studies). Một số lưu ý phương pháp thường được nêu gồm: tác động của truyền khẩu đối với dị bản; tiêu chí nhận diện "đối văn/parallel"; và sự thận trọng khi rút ra hệ quả từ việc "có/không có" một đối văn trong các truyền thống văn bản khác nhau.

Ghi nhận đối văn và cụm truyền bản
Ở cấp độ biên mục, mô típ "lễ bái sáu phương" và nhân vật Thiện Sanh/Sigāla được ghi nhận trong các truyền bản Hán văn như DĀ 16 và MA 135 (đều mang nhan đề ), và trong một số bản Hán dịch độc lập thuộc hệ Taishō như T0016 và T0017.

Văn bản tương cận trong Hán tạng
Đối chiếu A-hàm
Trong Hán tạng, nhan đề Kinh Thiện Sanh () được ghi nhận trong Trường A-hàm (DĀ 16) và Trung A-hàm (MA 135).

Mười bốn điều bất thiện cần tránh
Đức Phật trước hết nêu "mười bốn điều bất thiện" mà người cư sĩ cần tránh. Các nội dung này thường được hệ thống hóa thành ba cụm: (i) bốn "ô nhiễm của hành động"; (ii) bốn nguyên nhân dẫn đến hành động ác; và (iii) sáu "đường phung phí tài sản".

Bạn giả dạng và bạn chân chính
Kinh phân biệt "bạn giả dạng" (kẻ thù đội lốt bạn) và "bạn chân chính" theo các kiểu mẫu và dấu hiệu nhận biết cụ thể.

Bảng dưới đây tóm lược "sáu phương" theo nội dung Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt, đối chiếu Narada (1996); có thể so với bản KSWY (2005) ở các chỗ dịch thuật khác biệt nhỏ.

Chẳng hạn, P. A. Payutto trình bày khung 5 (năm pháp cư sĩ; อุบาสกธรรม ๕) như một bộ phẩm chất dành cho cư sĩ tiêu biểu, nhấn mạnh niềm tin đi kèm trí tuệ, giữ giới, không chạy theo mê tín/điềm báo và tin đồn, không tìm cầu "phúc lành" ngoài giáo pháp, và tích cực nâng đỡ các hoạt động Phật sự theo chính pháp.
Trong cùng phần này, Payutto dùng công thức không chấp mê tín theo tin đồn; tin nghiệp, không tin "điềm lành" (ไม่ถือมงคลตื่นข่าว เชื่อกรรม ไม่เชื่อมงคล) để nhấn mạnh lập trường chống mê tín và chuyển trọng tâm sang nghiệp (hành động) và thực hành theo nhân quả.

Trong thời hiện đại, Bhikkhu Bodhi cũng đặt kinh trong bối cảnh mục tiêu thực tiễn của giáo pháp đối với cư sĩ và xem đây là một trong những bản văn Nikāya tiêu biểu về "hạnh phúc có thể thấy trực tiếp" trong đời sống hiện tại.

Một chủ đề hay được nêu bật là đoạn khuyến nghị phân chia tài sản/thu nhập thành bốn phần, thường được đọc như một chỉ dẫn thực hành về quản trị tài chính đời sống cư sĩ gắn với sinh kế và trách nhiệm gia đình; tuy vậy, cách diễn giải và mức độ nhấn mạnh chủ đề này có thể khác nhau giữa các tác giả và ấn phẩm.

Bên cạnh hướng tiếp cận "đạo đức xã hội" nói chung, một số công trình tiếng Hán đặt trọng tâm vào đạo đức gia đình (Gia đình luân lý, ), qua việc phân tích các chuẩn mực trong quan hệ cha mẹ–con cái và vợ chồng trong các bản "Thiện Sanh kinh / Phật thuyết Thiện Sanh kinh". Một số bài viết chuyên đề khác cũng giới thiệu "Lục phương lễ kinh/Thiện Sanh kinh" như một văn bản tiêu biểu về "luân lý thế gian" trong Phật giáo, dùng để bàn về chuẩn mực ứng xử cư sĩ trong gia đình và xã hội.

Ngoài các bài nghiên cứu, cũng có luận văn tổng quan truyền dịch/đối chiếu các bản Hán và mô tả "lục phương lễ" như một khuôn khổ quy phạm đạo đức cư sĩ; khi sử dụng loại nguồn này, thường ưu tiên các phần mang tính tổng thuật thư mục thay vì các so sánh nội dung chi tiết.

Tiếp nhận trong diễn giải Phật học Việt Nam
Trong diễn giải phổ biến ở Việt Nam, Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt thường được giới thiệu như một bài kinh về "đạo làm người" và đạo đức cư sĩ, nhấn mạnh mạng lưới bổn phận tương hỗ trong gia đình và xã hội. Một số bài viết truyền thông Phật giáo khai triển các chủ đề như: ý nghĩa biểu tượng của "lễ bái sáu phương" (chuyển từ nghi thức sang thực hành trách nhiệm xã hội), các chuẩn mực trong quan hệ vợ chồng, và các chuẩn mực ứng xử rộng hơn đối với đời sống cư sĩ.

Trong một số bài viết mang tính nghiên cứu–chuyên đề, các đoạn về quan hệ bạn bè và "sáu phương" được triển khai như một khung đạo đức xã hội nhằm mô tả tiêu chí nhận diện "bạn tốt" và các nghĩa vụ tương hỗ giữa các nhóm quan hệ nền tảng.
Một số nghiên cứu giới thiệu Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt theo hướng khảo sát nội dung và giá trị, đặt bài kinh trong bối cảnh đạo đức xã hội dành cho cư sĩ; tuy nhiên, mức độ và cách thức diễn giải có thể khác nhau tùy tác giả và loại hình ấn phẩm.

Nghiên cứu học thuật và các thử nghiệm ứng dụng
Trong nghiên cứu học thuật đương đại ở một số bối cảnh Theravāda, Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt đôi khi được tiếp cận như một tập hợp các nguyên tắc đạo đức dành cho cư sĩ và được liên hệ với những thảo luận về Phật giáo nhập thế và đạo đức trong đời sống xã hội. Trong một bài viết (2025) trên Journal of Chaiyaphum Review (ThaiJO), tác giả tóm lược các cụm nội dung của Singālaka/Sigālovāda Sutta như một khung nguyên tắc thực hành xã hội, gồm các phần về điều cần tránh, bạn xấu–bạn tốt và nghĩa vụ theo "sáu phương". Bài viết cũng nêu tứ nhiếp pháp (; สังคหวัตถุ ๔ ประการ) như một tập hợp phương tiện nhằm củng cố sự gắn kết và hợp tác trong cộng đồng khi triển khai đạo đức xã hội. Trên cơ sở đó, bài viết sử dụng tiêu đề "เตรียมทุนชีวิต 2 ด้าน" để nhóm hóa một phần nội dung theo hướng "chuẩn bị vốn sống" trong đời sống cư sĩ, trong đó có cả nội dung về lựa chọn quan hệ bạn bè và về phân chia tài sản. Ở phần về quản trị tài sản, bài viết dẫn công thức phân chia theo tỷ lệ 1–2–1 như một ví dụ minh họa cho chỉ dẫn thực hành về phân bổ nguồn lực giữa chi dùng, làm ăn và dự phòng. Bài nghiên cứu cũng nhắc lại tình tiết chú giải về việc người cha dặn Sigāla lễ bái sáu phương như một phương tiện tạo cơ duyên để được giảng giải ý nghĩa đúng của nghi thức này. Ở phần kết luận, tác giả nhấn mạnh việc bài kinh đặt ra các nguyên tắc ứng xử và hệ quan hệ xã hội theo dạng có cấu trúc, coi đây là một nguồn tham chiếu khi bàn về đời sống cộng đồng.

Trong một số thảo luận về Phật giáo và kinh tế, công thức phân chia của cải/thu nhập theo hướng "một phần chi dùng; hai phần cho công việc làm ăn; một phần để dành" được đặt vào nhóm các chỉ dẫn mang tính quy phạm về quản trị đời sống kinh tế của cư sĩ. Chẳng hạn, trong một bản tổng thuật về "kinh tế học Phật giáo", Payutto liệt kê "bốn phần phân chia tài sản" (bhogavibhāga) và diễn đạt công thức theo dạng: một phần dùng cho sinh hoạt và nghĩa vụ hằng ngày; hai phần đầu tư/mở rộng công việc; một phần để dành khi hữu sự.

Các tài liệu hội thảo về phát triển kinh tế–xã hội trong môi trường Phật giáo cũng đôi khi đặt những chỉ dẫn "chia phần" như vậy cạnh các diễn giải chính sách đương đại. Một kỷ yếu UNDV (2011) giới thiệu triết lý "Kinh tế đủ dùng" (Sufficiency Economy) gắn với nhà vua Bhumibol Adulyadej như một cách tiếp cận nhấn mạnh "trung đạo" (Middle Way), đồng thời nêu nhận định rằng triết lý này "không chống tăng trưởng" hay "không chống kinh doanh", mà nhấn mạnh sự cân bằng, bền vững và khả năng phục hồi trước biến động. Trong cùng kỷ yếu, khi dẫn lại đoạn "chia phần" theo tỉ lệ 1–2–1 từ Sigālaka/Sigālovāda Sutta, tác giả xem đây là một ví dụ cho nhóm chỉ dẫn "mang tính thực hành" về phân bổ thu nhập/nguồn lực giữa chi dùng, làm ăn và dự phòng trong bối cảnh đạo đức cư sĩ.

Một nghiên cứu (2025) đối chiếu nguyên tắc "phương dưới" () trong Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt với khung Luật Bảo vệ Lao động 1998 và các sửa đổi, coi các nghĩa vụ song phương chủ–thợ như một chuẩn mực đạo đức có thể đối sánh với các chuẩn tối thiểu về phúc lợi và bảo hộ người lao động. Trong phần tóm tắt, Sopon Charoen nêu mục tiêu kỳ vọng của việc kết hợp chuẩn mực đạo đức trong kinh với luật lao động là hướng tới bảo đảm "chất lượng cuộc sống", "an toàn" và "ổn định" của người lao động. Tác giả tóm lược năm bổn phận của người sử dụng lao động và năm bổn phận của người lao động theo "phương dưới" như một chuẩn mực đạo đức cho quan hệ lao động, đồng thời nêu một số điểm tương ứng với các chuẩn tối thiểu của luật lao động (như tiền lương, thời giờ làm việc, làm thêm giờ, nghỉ ốm, và bảo hộ nhóm yếu thế). Tác giả cũng trình bày việc kết hợp "cơ chế pháp lý" với các động lực đạo đức và trách nhiệm như một hướng tiếp cận nhằm tăng hiệu lực bảo vệ lao động, và nhấn mạnh định hướng kết hợp này nhằm hướng tới quan hệ lao động công bằng và bền vững.

Một tham luận trong Kỷ yếu Hội thảo Nghiên cứu Quốc tế Viện Quản trị Nhân sự Công chứng (CIPM) lần thứ 9 tại Sri Lanka 2025 (Proceedings of the 9th CIPM International Research Symposium – Sri Lanka 2025) tiếp cận phần "phương dưới" (quan hệ chủ–thợ/người sử dụng lao động–người lao động) trong Sigālovāda Sutta như một bộ chuẩn mực nghĩa vụ song phương có thể diễn giải lại theo ngôn ngữ quản trị nhân sự hiện đại, nhấn mạnh các giá trị như công bằng, trách nhiệm và phúc lợi người lao động. Trong bài này, năm bổn phận của người sử dụng lao động được trình bày gồm: giao việc phù hợp năng lực; trả lương/thù lao và chu cấp hợp lý; chăm sóc khi người làm công đau bệnh; chia sẻ "món ngon/đãi ngộ" vào dịp thích hợp; và cho nghỉ đúng lúc; còn người lao động được mô tả với các bổn phận như đến sớm/dậy trước, về muộn/ngủ sau, chỉ lấy phần được cho, làm việc tốt và giữ lời tốt đẹp cho chủ. Từ đó, nhóm tác giả gợi ý diễn giải các bổn phận này như các thực hành cụ thể trong quản trị hiện đại: phân công theo năng lực và mô tả công việc rõ ràng; hệ thống lương–thưởng công bằng; phúc lợi và chăm sóc sức khỏe; cơ chế ghi nhận/chia sẻ thành quả; chính sách nghỉ phép và cân bằng công việc–cuộc sống; đồng thời nhấn mạnh chuẩn mực nghề nghiệp phía người lao động như đúng giờ, liêm chính, hiệu suất và gìn giữ danh tiếng tổ chức.

Bản dịch và ấn bản
Bản dịch tiếng Anh
Các bản dịch tiếng Anh đầy đủ phổ biến gồm Narada Thera (bản dịch đăng trên Access to Insight) và Kelly/Sawyer/Yareham (2005), đều đăng trên Access to Insight; bản dịch in ấn tiêu chuẩn thường được trích là của Maurice Walshe (1995).
Bhikkhu Bodhi (2005) cũng tuyển trích và dịch lược một phần của kinh, không bao quát toàn văn.

Bản dịch tiếng Việt
Trong tiếng Việt, bài kinh có bản dịch từ Pāli do Thích Minh Châu thực hiện; một số ấn bản và tài liệu song ngữ Việt–Anh công bố bản dịch Việt này song song với bản dịch tiếng Anh, thường theo Walshe.

Bản Hán văn và truyền bản Đông Á
Trong Hán tạng, các bản kinh mang nhan đề Kinh Thiện Sanh () được ghi nhận trong Trường A-hàm (DĀ 16) và Trung A-hàm (MA 135). Bên cạnh đó, hệ Taishō của Đại Tạng Hán cũng ghi nhận các bản Hán dịch độc lập liên hệ mô típ "lục phương lễ", gồm Kinh Phật thuyết Thi-ca-la-việt Lục phương lễ () (T0016; T01n0016) và Kinh Phật thuyết Thiện Sanh tử () (T0017; T01n0017). Một ghi chú bách khoa Hán văn còn nêu rõ truyền thống "lục phương lễ" theo dạng "mỗi phương—năm việc" và liệt kê các truyền bản liên quan ở cả tầng A-hàm và tầng các bản dịch độc lập. Các bản văn và mục từ Hán văn hiện có thể tra cứu qua thư viện số như CBETA (bản văn) và SuttaCentral (mục từ/biên mục).

Xem thêm

Kinh điển Pāli
Kinh tạng
Tam bảo
Năm giới
Bát Chánh Đạo
Tình bạn thiện lành
Cư sĩ (Phật giáo)

Các kinh liên quan:
Sutta Nipāta 2.14 (Dhammika Sutta) tại SuttaCentral
Aṅguttara Nikāya 8.54 (Dīghajāṇu) tại SuttaCentral

Chú thích

Tài liệu tham khảo

Bodhi, Bhikkhu (chủ biên) (2005), In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon. Somerville, MA: Wisdom Publications. ISBN 0861714911.
Harvey, Peter (2000), An Introduction to Buddhist Ethics: Foundations, Values and Issues. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0521556406.
Hinüber, Oskar von (2000). A Handbook on Pāli Literature. Berlin: de Gruyter. ISBN 3110167387.
Walshe, Maurice (1995). The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya. Somerville, MA: Wisdom Publications. ISBN 0861711033.

Liên kết ngoài
Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt, bản dịch Việt của HT. Thích Minh Châu.
Tìm hiểu các mối quan hệ gia đình xã hội qua kinh Giáo thọ Thi ca la việt, HT. Thích Chúc Thanh.