Họ La bố ma

Họ La bố ma (danh pháp khoa học: Apocynaceae) còn được gọi là họ Dừa cạn (theo chi Vinca/Catharanthus), họ Trúc đào (theo chi Nerium), họ Thiên lý (theo chi Telosma) với các danh pháp khoa học đồng nghĩa khác như Asclepiadaceae, Periplocaceae, Plumeriaceae, Stapeliaceae, Vincaceae, Willughbeiaceae. Tuy nhiên, trong Wikipedia lấy theo tên gọi của chi điển hình là chi Apocynum (la bố ma) nên gọi là họ La bố ma. Chúng là các loài cây thuộc thực vật có hoa bao gồm các loại cây thân gỗ, cây bụi, cây thân thảo hay cây dây leo. Nhiều loài là các loại cây thân gỗ cao trong các rừng mưa nhiệt đới, và chủ yếu là sinh trưởng trong các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới ẩm ướt—nhưng có một số loài sinh trưởng trong các môi trường khô hạn của vùng nhiệt đới. Cũng tồn tại một số loài cây lâu năm thân thảo ở khu vực ôn đới. Nhiều loài có nhựa trắng như sữa cũng như nhiều loài có chứa độc chất gây nguy hiểm cho tính mạng nếu ăn phải. Giống như một số chi khác trong họ Apocynaceae, chi Adenium có cả các loài có nhựa trắng dạng mủ latex và nhựa trong suốt; trong khi chi Pachypodium chỉ có nhựa trong suốt.

Phân loại
Hiện nay người ta công nhận trong họ này 4.555 loài và được chia ra thành khoảng 415-424 chi. Họ Asclepiadaceae trong hệ thống phân loại Cronquist cũ, hiện nay theo AGP II đã được đưa vào trong Apocynaceae (Endress & Bruyn, 2000).

Hiện nay, họ Apocynaceae nghĩa rộng có 5 phân họ, bao gồm:
Họ Apocynaceae nghĩa hẹp (sensu stricto):
Apocynoideae - phân họ La bố ma
Rauvolfioideae - phân họ Ba gạc
Họ Asclepiadaceae (họ Bông tai hay họ Thiên lý) cũ:
Asclepiadoideae - phân họ Bông tai
Periplocoideae
Secamonoideae - phân họ Rọ

Phân bổ

Các loài trong họ này phân bổ chủ yếu trong khu vực nhiệt đới:
Trong các rừng mưa nhiệt đới và đầm lầy ở Ấn Độ và Malaya: các loại cây thân gỗ thường xanh từ nhỏ đến rất cao, thông thường với các rễ trụ, chẳng hạn như các chi Alstonia và Dyer.
Tại miền bắc Australia: cây thân gỗ thường xanh nhỏ, chẳng hạn như các chi Cerbera và Ochrosia.
Trong các rừng cây lá sớm rụng của châu Phi và Ấn Độ: các loại cây thân gỗ nhỏ, như các chi Carissa, Wrightia và Holarrhena.
Trong khu vực nhiệt đới châu Mỹ, Ấn Độ, Myanmar và Malaya: các cây thân gỗ thường xanh và cây bụi, chẳng hạn các chi Rauwolfia, Tabernaemontana và Acokanthera.
Tại Trung Mỹ: Plumeria hay frangipani, với hoa màu trắng sáp hay hồng và mùi thơm.

Tại Nam Mỹ, châu Phi và Madagascar: nhiều loại dây leo như chi Landolphia.
Tại khu vực Địa Trung Hải: chi Nerium, với loài cây được biết đến nhiều nhất là trúc đào (Nerium oleander).
Các chi duy nhất tìm thấy ở khu vực ôn đới của châu Âu xa khu vực Địa Trung Hải là Vinca (Apocynoideae) và Vincetoxicum (Asclepiadoideae).
Tại Bắc Mỹ: Apocynum, la bố ma hay gai dầu Anh điêng, bao gồm cả Apocynum cannabinum, một nguồn truyền thống để lấy sợi.
Tại phần đại lục của khu vực miền nam châu Phi—Angola, Botswana, Mozambique, Nam Phi, Swaziland và Zimbabwe cũng như ở Madgascar (ngoại trừ các khu rừng ẩm ướt thường xanh ở phần phía đông của đảo này và không bao giờ trên độ cao 2.000 m cho toàn bộ đảo này): chi Pachypodium.

Đặc trưng
Lá đơn, thông thường mọc đối và chéo chữ thập hay mọc vòng xoắn; không có lá kèm. Hoa thông thường sặc sỡ, đối xứng tâm (đối xứng tỏa tia), tổ hợp thành các cụm hoa dạng hình xim hay chùm (ít khi thấy dạng chùm hay hoa đơn). Hoa lưỡng tính, với đài hoa duy nhất 5 thùy. Hoa mọc ở đầu ngọn hay ở nách lá. Các nhị hoa chèn vào bên trong ống của tràng hoa. Nhụy hoa thường là lớn.

Quả là loại quả hạch, quả mọng, quả nang hay quả kén.

Các chi
Apocynoideae
Acokanthera - Trường dược hoa
Adenium - Sứ Thái, Sứ sa mạc, Mai côi sa mạc, Thiên bảo hoa
Aganonerion - Dây dang
Aganosma - Luyến hương, Chè bông
Alafia - Thiết linh
Allamanda - Dây huỳnh, Bông vàng, Huỳnh anh
Allomarkgrafia - Phồn hiệu
Allowoodsonia - A lạc sơn
Alstonia - Hoa sữa, Xương gà
Alyxia - Dây ngôn, Niệm châu
Amalocalyx - Sơn đôn, Mác chim
Ambelania - Lâm qua
Amsonia - Cam thảo nước
Ancylobotrys - Hạch
Anechites - Trúc đào leo
Angadenia - Kim hiệu
Anodendron - Ngà voi, Cẩm lan
Apocynum - La bố ma
Arduina - Ngài trắng
Artia - Luân kết
Asketanthera - Bao giao
Aspidosperma - Dương bôi hoa
Baissea - Kim bình
Beaumontia - Dái hoẵng, Thanh minh hoa
Bousigonia - Bù liêu, Nãi tử
Cabucala - Sâm châu
Callichilia - An quả
Calocrater - Kim ngưu quả
Cameraria - Áp đản hoa
Carissa - Xi rô, Giả hổ thử
Carpodinus - Cáp đinh
Carruthersia - Cà thơ
Carvalhoa - Tiêu dại
Catharanthus - Dừa cạn Madagascar, Trường xuân hoa
Cerbera - Mướp xác, Hải mông quả
Cerberiopsis - Trúc đào quả cánh
Chamaeclitandra - Ải hạnh
Chilocarpus - Thần quả trấn, Thần châu
Chonemorpha - Quặn hoa, Lộc giác
Cleghornia - Giả đỗ trọng
Clitandra - Chu hạnh
Condylocarpon - Tán tiết
Couma - Sữa bò
Craspidospermum - Khổ ngõa
Crioceras - Công dương
Cycladenia - Lạp bố ma
Cyclocotyla - Lê môi
Cylindropsis - Trường hạnh
Delphyodon - Điệp đơn
Dewevrella - Điêu qui
Dictyophleba - Diệc li
Dipladenia - Diếp lân
Diplorhynchus - Giác tố hinh
Dyera - Đại đường giao
Ecdysanthera - Dây chua
Echites - Giao
Elytropus - Ơ ly
Epigynium - Ngân đào
Eucorymbia - Diêu cô
Farquharia - Phát hà
Fernaldia - Hoa bính
Forsteronia - Phú tùng
Funtumia - Phong thu
Galactophora - Nãi phú
Geissospermum - Thường sơn lê
Gonioma - Hoàng dương lãm
Grisseea - Lệ sơn
Gymnema - Lõa ti
Hancornia - Minh giáp quả
Haplophyton - Trừ chương thảo
Himatanthus - Đại
Holarrhena - Hồ liên
Hunteria - Bên bai
Hymenolophus - Hiêm lộc
Ichnocarpus - Mần trây
Isonema - Yến ninh
Ixodonerium - Néo
Kamettia - Sức châu
Kibatalia - Thần linh, Dùi đôi
Kopsia - Cốp, Trang tây
Lacmellea - Lạc miên
Landolphia - Lăng đô
Laubertia - Lâu bách
Laxoplumeria - Mẫu nhũ
Lepinia - Lê biên
Lepiniopsis - Lê biên sĩ
Leuconotis - Liêu công
Lochnera - Lô na
Lyonsia - Long sinh
Macoubea - Anh vũ quả
Macropharynx - Cự yết
Macrosiphonia - Hoa rong biển
Malouetia - Mang cá
Mandevilla - Hoa ve đỏ
Mascarenhasia - Mặc hà
Melodinus - Giom
Mesechites - Thuý tâm
Micrechtites - Mỹ tịch
Microplumeria - Mỹ lâm
Molongum - Mô lông
Mortoniella - Mộc tôn
Motandra - Mộc đản
Mucoa - Dầu ma
Neobracea - Niêu bách
Neocouma - Niêu câu
Nerium - Trúc đào
Nouettea - Nết nam
Ochrosia - Chay lang
Odontadenia - Tuyến nha
Oncinotis - Ma tác
Orthopichonia - Ô thô
Pachypodium - Mã kì lân
Pachouria - Bách châu
Papuechites - Pháp chi
Parahancornia - Nãi ngưu mộc
Parameria - Song tiết
Parepigynum - Dây phú ninh
Parsonsia - Bạt son
Peltastes - Bão tây
Pentalinon - Kim hương
Petchia - Bách giáp
Picralima - Phích liên
Plectaneia - Lạc tân
Pleiocarpa - Lệ cách
Pleioceras - Lệ sơ
Plumeria - Đại, Sứ
Pottsia - So côm
Prestonia - Bách tông
Pycnobotrya - Bích nô
Quiotania - Quy tán
Rauwolfia - Ba gạc, La phù mộc
Rhabdadenia - Lạp đằng
Rhazya - La đằng
Rhigospira - Lựu qua
Rhodocalyx - Hồng thụ
Rhynchodia - Mô tử
Saba - Tranh hương
Salpinctes - Sao bình
Schizozygia - Thủ sang
Secondatia - Thứ đằng
Sindechites - Mao dược
Skytanthus - Kỳ tang
Spirolobium - Luân thùy
Spongiosperma - Chi qua
Stemmadenia - Tuyến quan
Stephanostegia - Sử đế gia
Stephanostema - Sử đế ma
Stipecoma - Tiệp cơ
Strempeliopsis - Trâm biểu
Strophanthus - Sừng trâu
Tabernaemontana -Bánh hỏi, Lài trâu, Li lài, Ớt rừng
Tabernanthe - Dạ linh
Temnadenia - Thẩm đằng
Thenardia - Thanh đằng
Thevetia - Thông thiên, Huỳnh liên
Tintinnabularia - Tân tân
Trachelospermum - Cổ quả, Mo se
Urceola - Mộc tinh, Dây rút, Răng bừa
Urnularia - Quy lang
Vahadenia - Vãn điền
Vallariopsis - Lệ châu môi
Vallaris - Hòa liệt
Vallesia - Vạn sinh
Vinca - Dừa cạn châu Âu
Voacanga - Mã linh quả
Willughbeia - Guồi, Dây guồi
Woytkowskia - Quốc cảo
Wrightia - Lòng mức
Xylinabaria - Sĩ linh
Xylinabariopsis - Râu chim, Dây rút

Asclepiadoideae
Xem bài Phân họ Bông tai

Sử dụng
(Vinca major), một loại cây phổ biến]]
Một vài loài cây trong họ này có sử dụng kinh tế trong quá khứ.

Các chi Carpodinus, Landolphia, Hancornia, Funtumia và Mascarenhasia đã từng là nguồn thương mại cho sản xuất cao su (kém chất lượng).

Nhựa của các loài trong chi Acokanthera, chẳng hạn như A. venenata và nhựa cây dạng sữa của các loài thuộc chi Pachypodium ở Namibia đã được sử dụng làm chất độc để tẩm đầu mũi tên của người Khwe. Tuy nhiên, một số nguồn (Rapananrivo và những người khác, trang 5) có ghi rằng Pachypodium không có nhựa màu như sữa.

Các chi sau là các loại cây cảnh: Amsonia, Nerium (trúc đào), Vinca (dừa cạn), Carissa, Allamanda (cây huỳnh anh/càng cua), Plumeria (cây đại/hoa sứ), Thevetia, Mandevilla (hoa Savannah).

Rauvolfia caffra là cây ba gạc chứa quinin. Rauvolfia serpentina hay ba gạc hoa đỏ chứa các ancaloit là reserpin và rescinnamin.

Một số là các nguồn dược phẩm, chẳng hạn như các glycozit, có tác động tới các chức năng tim mạch: Acokanthera, Apocynum, Cerbera, Nerium, Thevetia và Strophantus.

Chi Apocynum đã từng được sử dụng làm nguồn lấy sợi của người Mỹ bản địa.

Tham khảo

Endress and Bruyn. 2000. A revised classification of the Apocynaceae. The Botanical Review, 66: 1-56
Rapanarivo, S.H.J.V; Lavranos, J.J; Leeuwenberg, A.J.M.; AND Röösli, W. ["Taxonomic revision of the genus Pachypodium." của S.H.J.V Rapanarivo và A.J.M Leeuwenberg]; ["The habitats of Pachyopdium species." của S.H.J.V Rapanarivo]; và ["Cultivation" của W. Röösli] (A.A. Balkema: Rotterdam, Brookfeild, 1999 trang 5) "... Adenium species have either clear sap or white latex. Pachypodium has... always clear sap."
Liên kết ngoài

Apocynaceae trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi). Các họ thực vật có hoa: Mô tả, minh họa, xác định, thông tin tra cứu. http://delta-intkey.com
UVSC Herbarium - Apocynaceae