Bóng bầu dục liên hiệp

|first=1871
|registered=2.360.000
|clubs=18.630
|contact=Toàn thân
|team=23 (15 trên sân)
|mgender=Nam nữ thi đấu riêng
|category=Đồng đội, ngoài trời
|equipment=Bóng rugby
|olympic=Thuộc chương trình thi đấu Thế vận hội Mùa hè 1900, 1908, 1920 và 1924 Rugby sevens có mặt từ năm 2016
}}
Bóng bầu dục liên hiệp (), bóng bầu dục 15 người (), hay chỉ đơn giản là bóng bầu dục (rugby), là một môn thể thao đồng đội cho phép va chạm có nguồn gốc từ nước Anh nửa đầu của thế kỷ 19. Bóng bầu dục liên hiệp là một trong hai môn bóng bầu dục rugby cùng với Bóng bầu dục liên minh (rugby league) và có hình thức chơi dựa trên việc chạy với bóng trong tay. Hình thức phổ biến nhất của môn thể thao này là một trận đấu giữa hai đội gồm 15 cầu thủ, sử dụng một trái bóng hình bầu dục trên một sân vận động hình chữ nhật với cầu môn hình chữ H ở hai đầu sân.

Vào năm 1845, luật lệ bóng đá đầu tiên được viết bởi các học sinh trường Rugby ở Anh; những sự kiện nổi bật trong buổi đầu phát triển của bóng bầu dục là quyết định tách khỏi Liên đoàn Bóng đá Anh của Blackheath Club vào năm 1863 và việc phân tách giữa bóng bầu dục liên hiệp (rugby union) và bóng bầu dục liên minh (rugby league) do những mâu thuẫn liên quan lần lượt đến những nhóm người chơi bóng bầu dục rugby nghiệp dư (phần lớn là những người giàu có và tầng lớp học sinh, sinh viên trường công lập ở miền Nam nước Anh) và chuyên nghiệp (phần lớn là những người nghèo và tầng lớp lao động ở miền Bắc nước Anh) vào năm 1895. Vào năm 1995 người ta không còn hạn chế số tiền chi trả cho cầu thủ, và vì thế bóng bầu dục trở thành môn thể thao chuyên nghiệp ở mức độ cao nhất.

Bóng bầu dục Thế giới (World Rugby), tên cũ là Ban Bóng đá bầu dục Quốc tế (International Rugby Football Board - IRFB) và từ năm 1998 tới năm 2014 có tên là Ban Bóng bầu dục Quốc tế (International Rugby Board - IRB), là cơ quan điều hành bóng bầu dục liên hiệp kể từ năm 1886. Bóng bầu dục liên hiệp bắt nguồn từ các quốc gia thuộc Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland, và được truyền bá sang các thuộc địa thuộc Đế quốc Anh.

Các quốc gia coi bóng bầu dục liên hiệp là môn thể thao quốc gia bao gồm Fiji, Gruzia, Madagascar, New Zealand, Samoa, Tonga và Wales. Bóng bầu dục liên hiệp được chơi tại hơn 100 quốc gia thuộc sáu lục địa; có 101 thành viên đầy đủ và 18 thành viên dự khuyết trực thuộc Bóng bầu dục Thế giới.

Giải vô địch rugby thế giới (Rugby World Cup), tổ chức từ năm 1987, diễn ra bốn năm một lần và nhà vô địch của giải nhận Cúp Webb Ellis. Six Nations Championship ở châu Âu và The Rugby Championship ở Nam bán cầu là các giải đấu lớn khác.

Các giải đấu quốc nội lớn gồm có Premiership Rugby của Anh, Top 14 của Pháp, Mitre 10 Cup của New Zealand, National Rugby Championship của Úc và Currie Cup của Nam Phi. Các giải đấu câu lạc bộ quốc tế nổi bật gồm có Pro12, với sự tham các đội Ireland, Ý, Scotland và Wales; European Rugby Champions Cup của các câu lạc bộ châu Âu; và Super Rugby gồm các đội của Úc, New Zealand và Nam Phi và kể từ năm 2016 gồm cả các đội Argentina và Nhật Bản.

Lịch sử

ở Rugby, Warwickshire với sân rugby ở phía trước.]]
Nguồn gốc của môn bóng bầu dục được cho là bắt nguồn từ một tranh cãi trong trận đấu bóng đá học đường Anh tại Trường Rugby vào năm 1823 khi mà William Webb Ellis nhặt quả bóng lên bằng tay và cứ thế cầm quả bóng bên mình. Mặc dù bằng chứng về câu chuyện này chưa được đưa ra, tuy nhiên nó vẫn trở thành một huyền thoại bất tử tại ngôi trường này vì người ta đã cho gắn một bảng lưu niệm vào năm 1895. Và mặc dù người ta vẫn còn nghi ngờ về câu chuyện này, tuy vậy chiếc cúp của môn bóng bầu dục lại chính thức được đặt theo tên của Webb Ellis. Môn bóng bầu dục (tiếng Anh: rugby football) ngày nay bắt nguồn từ hình thức của trò chơi diễn ra tại Trường Rugby, mà sau đó các cựu học sinh của trường giới thiệu hình thức này vào các trường đại học.

Cựu học sinh Trường Rugby, Albert Pell, người sau này học tại Cambridge, được coi là người thành lập đội "bóng bầu dục" đầu tiên. Trong thời kỳ đầu, mỗi trường lại có luật lệ chơi khác nhau nên các học sinh trường Rugby và Eton cố gắng đưa luật lệ của họ tới với các trường đại học.

Một sự kiện quan trọng của môn bóng bầu dục thời kỳ đầu là sự ra đời của Bộ luật Bóng bầu dục viết tay đầu tiên tại Trường Rugby vào năm 1845, và được tiếp nối bằng 'bộ luật Cambridge' vào năm 1848. Các dấu mốc quan trọng khác bao gồm sự kiện câu lạc bộ Blackheath rời FA vào năm 1863 và Rugby Football Union được thành lập năm 1871. Dù tên đầy đủ của môn là "Bóng bầu dục liên hiệp", người ta thường chỉ gọi nó một cách ngắn gọn là "bóng bầu dục".

Các trận đấu quốc tế đầu tiên
Trận đấu bóng bầu dục đầu tiên diễn ra vào ngày 27 tháng 3 năm 1871 giữa Scotland và Anh. Scotland thắng với tỉ số 1-0. Tính tới năm 1881 cả Ireland và Wales đều có đội tuyển, và vào năm 1883 người ta tổ chức giải đấu quốc tế đầu tiên mang tên Giải Vô địch Sáu Quốc gia. Năm 1883 cũng là năm đầu tiên có một giải bóng bầu dục bảy người (rugby sevens) được tổ chức mang tên Melrose Sevens, giải đấu mà ngày nay vẫn còn được tổ chức.

Hai chuyến du đấu nước ngoài cùng diễn ra vào năm 1888: một đội tuyển tập hợp của các cầu thủ thuộc quần đảo Anh (British Isles) cập bến Úc và New Zealand, mở đường cho các chuyến du đấu sau này của British and Irish Lions; và New Zealand Natives vượt đại dương để thi đấu trước sự chứng kiến của khán giả Anh Quốc.

, đội trưởng của đội tuyển Lục quân New Zealand, nhận Cúp Kings từ vua George V.]]

Trong giai đoạn đầu của bóng bầu dục liên hiệp khi mà những chuyến bay thương mại chưa ra đời, các đội tuyển khác châu lục hầu như không thi đấu với nhau bao giờ. Cả hai giải du đấu đều diễn ra năm 1888 khi đội Quần đảo Anh du đấu tại New Zealand và Úc, và sau đó theo chiều ngược lại, New Zealand cập bến châu Âu. Những giải đấu lớn nhất thời kỳ này cũng là những chuyến đi của các đội thuộc Nam bán cầu như Úc, New Zealand và Nam Phi tới các nước Bắc bán cầu, và các chuyến đi đáp lễ của một đội tuyển Liên quân Anh Quốc và Ireland. Các tour du đấu có thể kéo dài hàng tháng trời vì việc đi lại tốn nhiều thời gian cũng như số trận đấu; đội tuyển New Zealand năm 1888 bắt đầu chuyến du đấu của họ từ Hawkes Bay vào tháng 6 và kết thúc vào tháng 8 năm 1889, hoàn tất 107 trận đấu. Các đội đi du đấu quốc tế thường chơi các trận cọ xát với các đội nước khác, bất kể đó là đội tuyển quốc gia, câu lạc bộ hay chỉ là một đội cấp hạt hay cấp tỉnh/bang.

Từ năm 1905 tới năm 1908, cả ba đại diện bóng bầu dục lớn của Nam bán cầu lần lượt đưa đội hình du đấu tới bán cầu Bắc: New Zealand năm 1905, Nam Phi vào năm 1906 và Úc năm 1908. Cả ba đội này đều mang tới lối chơi, thể lực và chiến thuật mới mẻ, và tỏ ra thành công hơn rất nhiều so với những gì giới chuyên môn dự đoán.

Đội tuyển du đấu vào năm 1905 của New Zealand trình diễn màn nhảy haka trước mỗi trận đấu của họ. Chứng kiến điều này, người điều hành Liên đoàn Bóng bầu dục liên hiệp Wales là Tom Williams đề nghị cầu thủ Teddy Morgan của đội Wales chỉ đạo khán giả nhà hát quốc ca Wales, Hen Wlad Fy Nhadau, để đáp lễ. Sau khi Morgan bắt đầu cất tiếng hát, đám đông cổ động viên liền hòa nhịp theo. Đó là lần đầu tiên một bài quốc ca được cất lên trước khi một sự kiện thể thao bắt đầu.}} Vào năm 1905 Pháp và Anh gặp nhau trong trận đấu quốc tế chính thức đầu tiên. Trong chiến tranh thế giới thứ hai chỉ có một vài trận đấu quốc tế của Ý, Đức và Rumani, trong khi Cambridge và Oxford vẫn tiếp tục tổ chức trận đấu University Match.

Giải đấu bóng bầu dục bảy người quốc tế đầu tiên diễn ra vào năm 1973 tại Murrayfield, một trong những sân vận động lớn nhất Scotland, nhằm kỷ niệm 100 năm tồn tại của Scottish Rugby Union.

Cúp thế giới và chuyên nghiệp hóa
Năm 1987 là năm đầu tiên Giải Vô địch Bóng bầu dục Thế giới (Rugby World Cup) được tổ chức với chủ nhà là Úc và New Zealand, và đội tuyển đầu tiên vô địch là New Zealand. Giải Vô địch Bóng bầu dục bảy người Thế giới (World Rugby Sevens Series) đầu tiên được tổ chức ở Murrayfield năm 1993. Bóng bầu dục bảy người được tổ chức tại Đại hội Thể thao Khối Thịnh vượng chung lần đầu năm 1998 và là môn thể thao Olympic từ năm 2016. Tuy vậy trước năm 1995 người ta chứng kiến nhiều cáo buộc về "shamateurism" (việc trả lương cao cho các vận động viên nghiệp dư), một trong số đó buộc giới chức Anh vào cuộc điều tra. Sau khi chuyên nghiệp hóa, các giải đấu quốc tế dành cho câu lạc bộ lần lượt ra đời, trong đó có Heineken Cup và Super Rugby.

Giải Vô địch Ba Quốc gia (Tri Nations Series) bao gồm Úc, New Zealand và Nam Phi, được tổ chức thường niên từ năm 1996.

Vị trí

Mỗi đội bắt đầu trận đấu với 15 người và 7 hoặc 8 người dự bị. Cầu thủ trong một đội gồm 8 tiền đạo (nhiều hơn 2 so với bóng bầu dục liên minh) và 7 hậu vệ.

Tiền đạo
Nhiệm vụ chính của tiền đạo (forward) là kiểm soát và lấy lại quyền kiểm soát bóng. Cầu thủ ở vị trí này thường to khỏe hơn và là lực lượng chính tham gia vào các tình huống scrum và line-out.

Hàng trước
Hàng trước gồm 3 người: 2 cầu thủ prop (loosehead prop và tighthead prop) và 1 hooker. Vai trò của hai prop là hỗ trợ hooker, trợ giúp cho cầu thủ bật nhảy trong các tình huống line-out và là nguồn sức mạnh trong các tình huống ruck và maul. Hooker là vị trí quan trọng trong cả phòng ngữ và tấn công và là người đảm nhận việc giành lấy bóng trong các cuộc scrum. Hooker thường là người thực hiện việc ném bóng khi hai đội line-out.

Hàng hai
Hàng thứ hai bao gồm 2 lock hoặc hai tiền đạo (forward). Lock thường là cầu thủ cao nhất đội và có nhiệm vụ chính là bật nhảy khi line-out.

Hậu vệ
Nhiệm vụ của hậu vệ là tạo ra và chuyển hóa thành công các cơ hội ghi bàn. Họ thường nhỏ con hơn, nhanh lẹ hơn tiền đạo. Họ cũng là người đưa bóng nhập scrum và đôi khi đóng vai trò là loose forward thứ tư.

Three quarter
Có 4 cầu thủ được gọi là three quarter (ba phần tư): inside centre (trung vệ trong), outside centre (trung vệ ngoài), left wing (hậu vệ cánh trái) và right wing (hậu vệ cánh phải). Các trung vệ sẽ truy cản cầu thủ đội bạn; khi đội nhà tấn công, họ tận dụng tốc tộ và sức mạnh để phá vỡ hàng phòng ngự đối phương. Cầu thủ chơi ở cánh là cầu thủ nhanh nhất đội và di chuyển lắt léo để tránh bị đối phương ngăn cản.

Fullback
Fullback (hậu vệ hoàn toàn) thường lùi sâu vài mét so với hàng hậu vệ phía trước. Cầu thủ này là người thực hiện cú đá giải nguy và thường là người cuối cùng mà cầu thủ đối phương phải vượt qua để ghi bàn.

Luật chơi

Ghi bàn
Một trận đấu bóng bầu dục liên hiệp gồm 2 đội&nbsp;– đội nào ghi nhiều điểm hơn khi trận đấu kết thúc là đội thắng cuộc. Bàn thắng có thể được ghi theo nhiều cách. Cầu thủ có thể ghi điểm try bằng cách đặt trái bóng xuống khu vực cầu môn bên trong (giữa vạch cầu môn và vạch hết sân), mang về cho đội nhà 5 điểm. Mỗi khi thực hiện try thành công, đội vừa ghi bàn được quyền thực hiện một quả đá conversion có giá trị 2 điểm; một quả đá phạt (penalty) thành công hoặc một drop goal mang về cho đội 3 điểm. Giá trị của mỗi phương thức ghi bàn có nhiều thay đổi theo thời gian.

Sân thi đấu
Một sân bóng bầu dục có thể dài tối đa và rộng tối đa . Trong trận đấu thực tế thì khoảng cách tối đa giữa hai đầu vạch ghi bàn là , và khoảng từ 10 tới 22 mét sau vạch ghi bàn là khu vực mà ở đó cầu thủ có thể đặt bóng xuống và try.

Cấu trúc trận đấu
Trước khi trận đấu bắt đầu, hai đội trưởng và trọng tài tung đồng xu để chọn ra đội sẽ giao bóng. Cuộc chơi sau đó bắt đầu bằng một cú đá thả bóng của đội kiểm soát bóng sang phần sân của đối phương. Các cầu thủ của đội đó sẽ đuổi theo tranh bóng, còn đội bên kia cố gắng đoạt bóng và đưa bóng lên phía trước. Nếu bóng chưa tới vạch 10 mét của đối thủ thì đội giữ bóng có hai sự lựa chọn: một là giao bóng lại, hoặc hai là scrum ở trung tâm của vạch giữa sân.
Nếu cầu thủ có bóng bị truy cản, thì trận đấu thường sẽ tiếp tục với tình huống ruck.

Một trận đấu gồm hai hiệp, mỗi hiệp 40 phút, xen vào đó là thời gian nghỉ giữa hiệp. Hai đội đổi sân sau khi hiệp một kết thúc.

Chuyền và đá bóng
Các cầu thủ không được chuyền bóng lên phía trước mà chỉ được chuyền sang ngang hoặc chuyền về phía sau. Bóng chỉ được phép đưa lên phía trước theo ba cách&nbsp;— đá bóng, chạy với bóng trên tay hoặc trong tình huống scrum và maul. Chỉ được phép truy cản các cầu thủ đang có bóng. Khi cầu thủ để bóng rơi ra phía trước từ tay của mình thì cầu thủ đó phạm lỗi "knock-on", và cuộc chơi được bắt đầu lại với tình huống scrum. Nếu cầu thủ đá bóng ra ngoài một cách trực tiếp (bóng ra ngoài mà không chạm đất trong sân) từ phía trong vạch 22 mét, đội đối phương sẽ thực hiện lineout nơi bóng ra ngoài biên, nhưng nếu bóng được đá trực tiếp ra ngoài biên từ bên ngoài vạch 22 mét thi lineout sẽ được hiện tại nơi mà cú đá được thực hiện. và người đó phải thực hiệp việc ôm trọn người đối phương bằng tay để hoàn tất cú tackle. Các hành động như đẩy, huých vai, hoặc ngáng bằng chân bị coi là trái phép, tuy vậy có thể dùng bàn tay để ngáng chân đối phương (tap-tackle hoặc ankle-tap). Cầu thủ truy cản không được ngăn cản đối phương khi họ vừa bật nhảy để bắt bóng cho tới khi người đó chạm đất. Tiền đạo của hai đội sẽ xếp thành hai hàng cách nhau một mét, vuông góc với đường biên dọc và cách biên dọc 5 m tới 15 m. Cầu thủ bật nhảy đón bóng sẽ không thể bị truy cản cho tới khi anh ta đứng trên sân; các cầu thủ chỉ được tranh chấp bằng vai; việc cố tình coi thường luật lệ được coi là nguy hiểm và sẽ bị phạt penalty.

Scrum

]]
Scrum là cách để bắt đầu lại trận đấu một cách an toàn và công bằng sau khi có cầu thủ phạm lỗi không quá nặng. Scrum sẽ bắt đầu khi bóng bị đưa lên phía trước không đúng luật, nếu cầu thủ đưa bóng qua vạch cầu môn của đội mình và để bóng chạm đất, khi một cầu thủ vô tình việt vị hoặc khi bóng bị mắc kẹt trong một tình huống ruck hay maul mà khó lòng thoát ra. Một bên có thể chọn scrum nếu được hưởng phạt đền. Scrum half của đội đưoc quyền "nhồi" bóng sẽ lăn bóng lăn trái bóng vào khoảng trống giữa hai nhóm cầu thủ của hai đội. Trợ lý trọng tài, trước gọi là giám sát đường biên (touch judge), có nhiệm vụ chính là xác định xem bóng đã vượt qua vạch biên hay chưa; tuy nhiên vai trò của họ hiện nay được mở rộng khi có thêm chức năng hỗ trợ cho trọng tài chính ở một số khu vực, ví dụ như các tình huống phạm lỗi hoặc việt vị. Các trọng tài trên sử dụng một hệ thống các dấu hiệu bằng tay để truyền đạt nhanh quyết định của mình.

Các lỗi thường gặp là truy cản quá vai, phá vỡ scrum, ruck hoặc maul, không nhả bóng ra khi bóng chạm đất, hoặc khi việt vị. Đội không phạm lỗi có nhiều lựa chọn khi được hưởng phạt đền: họ có thể thực hiện một cú tap kick (đá nhẹ trái bóng để có thể bắt lấy bóng trở lại ngay sau đó) và vừa mang bóng vừa chạy; thực hiện nột cú punt (đá mạnh bóng đi); một quả place-kick (người đá sẽ đặt bóng xuống và cố gắng ghi bàn từ điểm đặt bóng); hoặc chọn scrum.

Thay người
Trong trận đấu. một cầu thủ có thể được thay thế vì chấn thương hoặc vì lý do chiến thuật.

Vào năm 2016, World Rugby thay đổi luật sao cho việc thay đổi một cầu thủ không thể tiếp tục thi đấu sau một tình huống chơi xấu của đối phương sẽ không tính vào tổng số lần thay đổi người.

Trang bị

Những trang bị cơ bản của một trận đấu bóng bầu dục liên hiệp là trái bóng bầu dục, một chiếc áo thi đấu, quần đùi, tất và giày. Bóng bầu dục có hình bầu dục và được ghép từ bốn miếng. Bóng trước kia làm bằng da thuộc, nhưng ngày nay bóng được sử dụng là bóng bằng vật liệu tổng hợp. Theo World Rugby, một trái bóng dài 280 tới 300mm, chu vi dài là 740-770mm và chu vi rộng là 580-620mm.

Các cầu thủ có thể sử dụng trang thiết bị bảo vệ. Trang bị phổ biến nhất là bọc hàm khi gần như tất cả mọi cầu thủ đều đeo và có thể còn là bắt buộc phải đeo ở một số nước. Các đồ bảo vệ khác được phép sử dụng gồm có mũ; bọc vai mỏng (không dày quá 10&nbsp;mm), cứng và bọc ống quyển (được đeo bên trong tất). Giải Vô địch Bóng bầu dục bảy người Thế giới, HSBC Sevens Series, HSBC Women's Sevens Series, Giải vô địch rugby U-20 thế giới, World U20 Trophy, Nations Cup và Pacific Nations Cup. WR có quyền bỏ phiếu để quyết định chủ nhà của các giải đấu trên, ngoại trừ Sevens World Series của nam và nữ khi mà WR phải ký hợp đồng với các liên đoàn rugby quốc gia để tổ chức các giải đấu riêng biệt.

Có 6 liên đoàn châu lục là thành viên của WR với cấp độ quản lý ngay sau WR; các liên đoàn này gồm:
Bóng bầu dục Châu Phi (Rugby Africa) của châu Phi
Bóng bầu dục Châu Á (Asia Rugby) của châu Á
Bóng bầu dục Bắc Mỹ (Rugby Americas North) của khu vực Bắc Mỹ và Caribe
Bóng bầu dục Châu Âu (Rugby Europe) của châu Âu
Bóng bầu dục Châu Đại Dương (Oceania Rugby) của châu Đại Dương
Bóng bầu dục Nam Mỹ (Sudamérica Rugby) của Nam Mỹ

SANZAAR (bóng bầu dục Nam Phi, New Zealand, Úc và Argentina) là một liên minh bao gồm Liên đoàn Bóng bầu dục Nam Phi, Liên đoàn Bóng bầu dục New Zealand, Liên đoàn Bóng bầu dục Úc và Liên đoàn Bóng bầu dục Argentina (UAR) với vai trò tổ chức các giải Super Rugby và The Rugby Championship (trước có tên là Tri Nations).

Các liên đoàn quốc gia trực thuộc có nhiệm vụ giám sát bóng bầu dục liên hiệp ở mỗi quốc gia. Kể từ năm 2016, Hôi đồng WR có 40 ghế. 11 liên đoàn — trong đó có tám liên đoàn sáng lập Scotland, Ireland, Wales, Liên đoàn Bóng bầu dục Anh, Úc, New Zealand, Nam Phi và Pháp, cùng với Argentina, và — có hai ghế. Sáu liên đoàn châu lục có hai ghế. Bốn liên đoàn khác gồm , , và Hoa Kỳ có một ghế. Chủ tịch và phó chủ tịch, người thường đến từ một trong tám liên đoàn sáng lập, mỗi người có một quyền bỏ phiếu.

Phạm vi toàn cầu

, Wales]]

Bóng bầu dục liên hiệp xuất hiện sớm nhất tại Anh, quốc gia khai sinh ra môn thể thao này, và ba quốc gia thuộc Vương quốc Liên hiệp Anh khác là Scotland, Ireland và Wales. Bóng bầu dục liên hiệp trở thành một môn thể thao quốc tế là nhờ sự truyền bá của những người thuộc Liên hiệp Anh sinh sống ở hải ngoại như quân nhân và du học sinh.

Câu lạc bộ bóng bầu dục đầu tiên ở Pháp được các cư dân người Anh thành lập tại Le Havre vào năm 1872. Một năm sau, tại Argentina, người ta ghi chép lại trận đấu tiên: đội 'Banks' gặp đội 'City' tại Buenos Aires.

Có ít nhất sáu nước đưa bóng bầu dục liên hiệp trở thành môn thể thao quốc gia: Fiji, Gruzia, New Zealand, Samoa, Tonga và xứ Wales.

Châu Đại Dương
Vào năm 1864, người ta thành lập một câu lạc bộ bóng bầu dục ở Sydney, New South Wales, Úc; mặc dù vậy nguồn thông tin khác cho biết rằng bóng bầu dục được đưa vào New Zealand vào năm 1870 bởi Charles Monro, người chơi bóng bầu dục khi còn là học sinh ở Christ's College, Finchley. Vào năm 1924, Fiji gửi đội sang Samoa, quốc gia mà sau đó vào năm 1927 thành lập liên đoàn Bóng bầu dục quốc gia. Cùng với Tonga, các nước khác cũng có liên đoàn bóng bầu dục bao gồm Quần đảo Cook, Niue, Papua New Guinea và Quần đảo Solomon.

Bắc Mỹ và Caribe

Câu lạc bộ bóng bầu dục Canada đầu tiên được thành lập ở Montréal vào năm 1868. Montréal là nước góp phần truyền bá bóng bầu dục vào Hoa Kỳ khi đội Đại học McGill gặp một đội của Đại học Harvard vào năm 1874. Các quốc gia Caribe khác cũng chơi bóng bầu dục gồm Jamaica và Bermuda.

Châu Âu

Sự phát triển của bóng bầu dục liên hiệp tại châu Âu (không tính các nước dự Giải Vô địch Sáu Quốc gia) không đồng đều. Trước đây, các đội Anh Quốc và Ireland thi đấu với các đội Úc, New Zealand, và Nam Phi, cũng như Pháp; trong khi đó phần còn lại của châu Âu sẽ thi đấu với nhau. Trong thời kỳ bị cô lập bởi các liên đoàn của Anh Quốc và Ireland thì Pháp trở thành đội tuyển hàng đầu châu Âu duy nhất thi đấu với các đội châu Âu khác; chủ yếu là Bỉ, Hà Lan, Đức, Tây Ban Nha, România, Ba Lan, Ý và Tiệp Khắc. Vào năm 1934, với sự trợ giúp của Liên đoàn rugby Pháp thì Liên đoàn rugby nghiệp dư quốc tế FIRA (Fédération Internationale de Rugby Amateur) được thành lập để tổ chức rugby union nằm ngoài sự quản lý của IRFB. Rugby union tại Bồ Đào Nha cũng khởi đầu trong giai đoạn giữa hai cuộc Thế chiến, trong đó đội tuyển bóng bầu dục quốc gia Bồ Đào Nha được thành lập năm 1922 còn giải vô địch quốc gia khởi đầu từ năm 1927.

Vào năm 1999, FIRA đồng ý nhận sự đỡ đầu của IRB, đồng thời chuyển thành một cơ quan điều hành bóng bầu dục tại châu Âu với tên mới là FIRA–AER (Fédération Internationale de Rugby Amateur – Association Européenne de Rugby; Liên đoàn Bóng bầu dục Nghiệp dư Quốc tế - Hiệp hội Bóng bầu dục Châu Âu). Tên hiện tại của tổ chức này là Rugby Europe sau lần đổi tên năm 2014.

Nam Mỹ
năm 2007 giữa Alumni và Hindú.]]

Mặc dù Argentina là quốc gia có vị thế độc tôn trong môn rugby ở Nam Mỹ khi họ thành lập Liên đoàn Bóng bầu dục Argentina từ năm 1899, tuy nhiên các quốc gia khác tại Nam Mỹ cũng có lịch sử chơi bóng bầu dục lâu đời. Bóng bầu dục xuất hiện tại Brazil từ cuối thế kỷ 19, nhưng các trận đấu chỉ được tổ chức thường xuyên hơn kể từ năm 1926 khi São Paulo thắng Santos trong một trận đấu liên thành phố. Trong khi đó phải qua nhiều nỗ lực thì Uruguay mới có chỗ đứng, trong đó phải kể tới công lao của đội Montevideo Cricket Club; năm 1951 chứng kiến sự ra đời của giải vô địch quốc gia cũng bốn câu lạc bộ mới. Các nước khác cũng có một liên đoàn bóng bầu dục là Chile (1948), và Paraguay (1968).

Châu Á

Nhiều quốc gia châu Á có truyền thống bóng bầu dục với ảnh hưởng từ Đế quốc Anh. Ấn Độ chơi bóng bầu dục từ đầu thập niên 1870, với đội Calcutta Football Club được thành lập năm 1873. Tuy nhiên sau khi một trung đoàn lục quân của Anh rời đi thì sức ảnh hưởng của bóng bầu dục tại đây đã giảm đi đáng kể. Vào năm 1878, Calcutta FC giải thể còn rugby tại Ấn Độ mất chỗ đứng. Sri Lanka khẳng định họ thành lập liên đoàn từ năm 1878 (dù có ít bằng chứng chứng minh), và giành chức vô địch toàn Ấn Độ tại Madras năm 1920. Trận đấu đầu tiên được ghi chép lại tại Malaysia là vào năm 1892, tuy nhiên phải tới năm 1922 khi HMS Malaya Cup ra đời thì bóng bầu dục mới có chỗ đứng tại đây.

Bóng bầu dục liên hiệp được truyền bá tới Nhật Bản vào năm 1899 bởi hai học sinh Cambridge: Tanaka Ginnosuke và Edward Bramwell Clarke. Liên đoàn rugby Nhật Bản được thành lập năm 1926. Họ là chủ nhà của Giải Vô địch Bóng bầu dục Thế giới 2019 và nước đầu tiên không thuộc khối Thịnh vượng chung, Ireland và Pháp tổ chức sự kiện này. Các quốc gia đáng chú ý khác có thể kể tới như Singapore, Hàn Quốc, Trung Quốc và Philippines, trong khi cựu thuộc địa Anh là Hồng Kông lại được biết tới nhiều trong môn bóng bầu dục bảy người, đặc biệt là giải Hong Kong Sevens tổ chức từ năm 1976.

Bóng bầu dục ở Trung Đông và vùng Vịnh có lịch sử kéo dài từ thập niên 1950 khi các đơn vị quân đội của Anh và Pháp đồn trú tại đây sau Thế chiến 2 đã tự mình thành lập các câu lạc bộ. Khi binh lính này rút quân thì các đội bóng đó được duy trì hoạt động bởi các thanh niên lao động ở đây (phần lớn là người châu Âu). Liên đoàn Bóng bầu dục Oman được thành lập năm 1971. Một năm sau tới lượt Bahrain thành lập liên đoàn, và tới năm 1975 thì giải Dubai Sevens, giải bóng bầu dục lớn nhất vùng Vịnh, được ra đời. Bóng bầu dục tuy vậy vẫn là môn thể thao thứ yếu vì tính tới năm 2011 thì Israel là quốc gia duy nhất của Trung Đông có mặt trên bảng xếp hạng của IRB.

trước trận đấu vòng loại World Cup 2011 với Zambia vào ngày 21 tháng 7 năm 2008]]
Châu Phi
Bóng bầu dục được truyền bá tới Nam Phi vào năm 1875 bởi các binh lính Anh Quốc đóng quân tại Cape Town. Các quốc gia chơi bóng bầu dục sớm nhất là Nam Phi và nước láng giềng Rhodesia (Zimbabwe ngày nay) với sự ra đời của Liên đoàn Bóng bầu dục Rhodesia vào năm 1895.

Ngày nay có nhiều quốc gia châu Phi chơi bóng bầu dục hơn. Vào đầu thế kỷ 21, các trận đấu quốc tế tại Madagascar có sự tham dự của trên 40.000 khán giả, còn Namibia, quốc gia có lịch sử bóng bầu dục từ năm 1915, đã lọt vào ít nhất bốn kỳ World Cup kể từ năm 1999. Các quốc gia châu Phi từng xuất hiện trên bảng xếp hạng bóng bầu dục thế giới là Bờ Biển Ngà, Kenya, Uganda và Zambia.

Bóng bầu dục nữ

Bằng chứng về việc nữ giới tham gia vào bóng bầu dục có từ cuối thế kỷ 19. Tài liệu đầu tiên là các bản viết tay của Emily Valentine khi trong đó ghi lại rằng bà đã thành lập một đội bóng bầu dục tại Trường Hoàng gia Portora ở Enniskillen, Ireland vào năm 1887. Mặc dù có những báo cáo về các trận đấu bóng bầu dục nữ thời kỳ đầu tại New Zealand và Pháp nhưng một trong số các trận đấu đầu tiên thực sự có nguồn tin chứng minh tin cậy là cuộc chạm trán vào năm 1917 tại Cardiff Arms Park giữa Cardiff Ladies và Newport Ladies; có một bức ảnh cho thấy hình ảnh của đội Cardiff trước trận đấu. Kể từ thập niên 1980 ngày càng có nhiều nữ vận động viên tham gia vào bóng bầu dục và theo WR thì bóng bầu dục nữ có mặt tại trên 100 quốc gia.

Liên hiệp Bóng Bầu dục Nữ (Women's Rugby Football Union - WRFU) thành lập năm 1983 là liên đoàn chịu trách nhiệm điều hành bóng bầu dục nữ tại Anh, Scotland, Ireland và Wales, và là liên đoàn bóng bầu dục dành riêng cho phái nữ được thành lập sớm nhất. Vào năm 1994 ở Anh, WRFU được đổi tên thành Rugby Football Union for Women (RFUW) trong khi các quốc gia khác thuộc Vương quốc Liên hiệp Anh sẽ tự điều hành bóng bầu dục ở chính quốc gia của mình. Từ năm 1994 tới 2014, giải được tổ chức 4 năm một lần. Anh (2003) là đội đầu tiên thuộc bán cầu Bắc vô địch, các đội khác từng vô địch là New Zealand (1987, 2011 và 2015), Úc (1991 và 1999), và Nam Phi (1995 và 2007).

Six Nations là giải đấu thường niên của các đội tuyển châu Âu gồm , , , , và . Sau những trận đấu đầu tiên giữa Anh và Scotland thì Ireland và Wales cũng bắt đầu thi đấu trong thập niên 1880 để thành lập nên một giải đấu có tên gọi Home International Championships. Pháp tái xuất hiện vào giai đoạn 1939–1940, mặc dù vậy Thế chiến thứ hai làm gián đoạn giải đấu trong 8 năm sau đó.

The Rugby Championship là giải đấu quốc tế hàng năm của các đội tuyền hàng đầu thuộc Nam bán cầu. Từ năm 1996 tới năm 2011, giải có tên là Tri Nations (Ba Quốc gia) vì có sự hiện diện của ba cường quốc bóng bầu dục là Úc, New Zealand và Nam Phi. Đây là các đội chiếm lĩnh các vị trí cao nhất trên bảng xếp hạng thế giới những năm qua nên Tri Nations được xem là giải đấu bóng bầu dục quốc tế khắc nghiệt nhất. Ban đầu giải Tri Nations diễn ra theo thể thức sân nhà sân khách, tức là mỗi đội sẽ gặp các đội còn lại mỗi đội hai lần. Vào năm 2006 một quy tắc mới được thiết lập: mỗi đội sẽ gặp các đội còn lại mỗi đội ba lần, tuy vậy vào năm 2007 và 2011 các đội chỉ gặp nhau hai lần vì các năm này tổ chức World Cup. nên sau Tri Nations 2009, SANZAR (Bóng bầu dục Nam Phi, New Zealand và Úc) đã mời Liên đoàn Bóng bầu dục Argentina (UAR) tham gia giải vào năm 2012. Kể từ đây giải có tên mới là The Rugby Championship và trở lại với thể thức sân khách sân nhà. Vào những năm có World Cup, giải được thu gọn lại và các đội chỉ gặp nhau một lần.

Bóng bầu dục tại các sự kiện thể thao

Bóng bầu dục liên hiệp được tổ chức tại Thế vận hội 1900, 1908, 1920 và 1924. Theo luật của Thế vận hội, Scotland, Wales và Anh không được phép thi đấu riêng vì họ không phải quốc gia có chủ quyền. Vào năm 1900, France giành huy chương vàng khi đánh bại Anh Quốc với tỉ số 27-8 và Đức với tỉ số 27-17.

Bóng bầu dục bảy người cũng được tổ chức tại Đại hội Thể thao Khối Thịnh vượng chung kể từ năm 1998 ở Kuala Lumpur. Đội giành nhiều huy chương vàng nhất là New Zealand (4 lần). Bóng bầu dục liên hiệp có mặt trong chương trình của Đại hội Thể thao châu Á kể từ năm 1998 tại Băng Cốc, Thái Lan. Vào các năm 1998 và 2002, cả hai nội dung 15 người và 7 người đều được tổ chức nhưng kể từ năm 2006 người ta chỉ tổ chức nội dung 7 người. Vào năm 2010, giải bóng bầu dục bảy người nữ được khởi tranh.

Bóng bầu dục nữ quốc tế

Bóng bầu dục liên hiệp nữ quốc tế khởi đầu năm 1982 với trận đấu giữa Pháp và Hà Lan diễn ra tại Utrecht. Tính tới năm 2009, đã có trên 600 trận đấu bóng bầu dục nữ quốc tế được tổ chức tại hơn 40 quốc gia.

World Cup đầu tiên được tổ chức tại Wales vào năm 1991 với đội vô địch là Hoa Kỳ. trước khi nhường ngôi cho Anh vào năm 2014. Sau khi giải năm 2014 kết thúc, World Rugby chuyển thời gian tổ chức giải sang năm 2017 và giữ nguyên thời gian cách quãng giữa hai World Cup là 4 năm.

Cùng với World Cup Bóng bầu dục nữ thì còn một số giải đấu lớn khác như Six Nations (diễn ra song song với giải của nam). Six Nations của nữ tổ chức lần đầu năm 1996 là sân chơi chứng kiến sự thống trị của đội tuyển Anh với 14 đăng quang, trong đó có bảy năm liên tiếp từ 2006 tới 2012. Ireland và Pháp có bốn lần thay phiên vô địch trước khi người Anh lên ngôi trở lại vào mùa giải 2017.

Bóng bầu dục chuyên nghiệp
Bóng bầu dục liên hiệp được chuyên nghiệp hóa kể từ năm 1995. Dưới đây là các giải đấu bóng bầu dục chuyên nghiệp (không tính bán chuyên nghiệp).

Biến thể

]]

Có một số môn thể thao bắt nguồn từ bóng bầu dục liên hiệp. Hai khác biệt chủ yếu của các môn biến thể chính là số cầu thủ ít hơn và giảm mức độ va chạm. Trong số các môn biến thể, bóng bầu dục bảy người (rugby sevens) là môn có thâm niên lâu nhất khi có khởi đầu từ năm 1883 tại Melrose, Scotland. Trong bóng bầu dục bảy người, mỗi hiệp chỉ kéo dài bảy phút.

Các giải đấu lớn như Hong Kong Sevens và Dubai Sevens được tổ chức ở những nơi mà môn rugby 15 người không mạnh. Một môn mới ra đời gần đây là bóng bầu dục mười người có nguồn gốc từ Malaysia.

Do đặc tính thiên về sức mạnh thể chất của bóng bầu dục nên người ta đã nghĩ ra nhiều môn bóng bầu dục khác để giới thiệu tới trẻ em mà vẫn bảo vệ sự an toàn cho các em. Một trong số này là môn bóng bầu dục va chạm (touch rugby), trong đó, khi người chơi muốn "tackle" đối phương thì chỉ cần dùng cả hai bàn tay chạm vào cầu thủ có bóng. Đây là môn mà cả nam và nữ cũng như người thuộc mọi lứa tuổi có thể chơi chung. Bóng bầu dục thẻ (tag rugby) là một phiên bản khác nơi mà người chơi đeo một thắt lưng có hai có hai dải màu đính ở hai bên, người chơi nào mà giật được một dải màu của đối phương thì xem như đã 'tackle' thành công. Bóng bầu dục thẻ cũng khác ở chỗ bạn không được dùng chân đá bóng.

Bóng bầu dục thu nhỏ (mini rugby) là một biến thể của bóng bầu dục liên hiệp hướng tới đối tượng chính là thiếu nhi. Trong môn này mỗi đội gồm tám người thi đấu trên một sân nhỏ hơn so với bóng bầu dục liên hiệp. Cả bóng bầu dục cờ Hoa Kỳ và bóng bầu dục thu nhỏ khác với bóng bầu dục thẻ ở chỗ hai môn này sẽ đưa thêm nhiều yếu tố khó hơn của môn bóng bầu dục liên hiệp một khi người chơi trưởng thành hơn.

Ảnh hưởng lên các môn khác

, người đi tiên phong trong môn Australian football, lấy cảm hứng từ môn bóng bầu dục thời kỳ sơ khai mà ông học được khi còn ở Trường Rugby.]]
Bóng bầu dục liên minh (rugby league) được hình thành sau khi tách ra khỏi Liên đoàn Bóng bầu dục Anh (RFU) với luật lệ khác biệt, đồng thời trở thành một môn riêng biệt so với bóng bầu dục liên hiệp. Ngày nay hai môn thể thao vẫn tiếp tục có những ảnh hưởng nhất định tới nhau.

Bóng bầu dục Mỹ hay bóng đá Mỹ và bóng bầu dục Canada được hình thành dựa trên các hình thức bóng bầu dục cổ điển.

James Naismith cũng tiếp thu các đặc điểm của nhiều môn thể thao trong đó có bóng bầu dục để phát minh ra bóng rổ. Đặc điểm rõ nhận thấy là sự tương tự giữa jump ball (tình huống trọng tài tung bóng đầu trận đấu và hai cầu thủ của hai đội nhảy lên tranh bóng) và line-out, cũng như kiểu ném rổ tay thấp phổ biến ở thời kỳ đầu của môn này. Naismith thậm chí đã từng chơi bóng bầu dục tại Đại học McGill.

Bóng đá kiểu Thụy Điển là một môn có luật đan xen giữa bóng đá và bóng bầu dục.

Bóng bầu dục cũng là niềm cảm hứng của môn bóng bầu dục xe lăn, một môn thể thao dành cho người khuyết tật với một số tính chất của bóng bầu dục.

Tham khảo

Ghi chú

Chú thích

Nguồn sách báo giấy













Nguồn điện tử


Scrum.com Rugby guide

Liên kết ngoài

International Rugby Board
Rugby Data
Planet Rugby
ESPN Scrum.com