Giật gân tâm lý

Giật gân tâm lý là một thể loại kết hợp giữa các thể loại giật gân và tiểu thuyết tâm lý. Thuật ngữ này thường được dùng để mô tả các tác phẩm văn học hoặc điện ảnh khai thác những diễn biến tâm lý trong một bối cảnh giật gân hoặc hồi hộp.

Xét về bối cảnh và quy ước, tác phẩm thuộc thể loại này là một tiểu thể loại nằm trong cấu trúc tường thuật giật gân rộng lớn hơn, với những điểm tương đồng với thể loại Gothic và truyện trinh thám ở khía cạnh đôi khi mang lại "cảm giác thực tại bị tan biến". Câu chuyện thường được kể qua góc nhìn của những nhân vật chịu áp lực tâm lý, phơi bày những nhận thức lệch lạc về tinh thần của họ và tập trung vào các mối quan hệ phức tạp, thường là dằn vặt giữa những nhân vật bị ám ảnh và bệnh hoạn. Các tác phẩm giật gân tâm lý thường kết hợp các yếu tố bí ẩn, chính kịch, hành động và hoang tưởng. Thể loại này có sự giao thoa với các thể loại tâm lý chính kịch và kinh dị tâm lý, trong đó thể loại sau thường chứa đựng nhiều yếu tố và chủ đề kinh dị và khiếp đảm hơn cùng những kịch bản gây xáo trộn hoặc đáng sợ hơn.

Định nghĩa
Peter Hutchings nhận định rằng nhiều bộ phim đa dạng đã được gắn nhãn giật gân tâm lý, nhưng thuật ngữ này thường dùng để chỉ "những câu chuyện có bối cảnh đời thường/trong nhà, nơi hành động bị kìm hãm và thay vào đó, sự hồi hộp được tạo ra thông qua việc thâm nhập vào tâm lý của các nhân vật chính." Một đặc điểm nổi bật của thể loại giật gân tâm lý là việc nhấn mạnh vào trạng thái tinh thần của nhân vật: nhận thức, suy nghĩ, sự lệch lạc và cuộc đấu tranh chung của họ để nắm bắt thực tại.

Theo đạo diễn John Madden, phim giật gân tâm lý tập trung vào cốt truyện, sự phát triển nhân vật, sự lựa chọn và xung đột đạo đức; nỗi sợ hãi và lo âu thúc đẩy sự căng thẳng tâm lý theo những cách khó lường. Tuy nhiên, phần lớn các tác phẩm giật gân tâm lý đều có kết thúc có hậu. Madden cho rằng sự thiếu vắng tính tượng đài/hoành tráng và việc chú trọng quá nhiều vào nhân vật đã dẫn đến sự suy giảm độ phổ biến của thể loại này tại Hollywood. Phim giật gân tâm lý tạo ra sự hồi hộp bằng cách khai thác sự không chắc chắn về động cơ, sự trung thực của nhân vật và cách họ nhìn nhận thế giới. Phim cũng có thể gây khó chịu cho khán giả bằng cách ưu tiên cung cấp cho họ những thông tin mà họ muốn chia sẻ với nhân vật; những nhân vật mang tội lỗi có thể chịu đựng nỗi đau khổ tương tự nhờ vào sự hiểu biết của mình. Các nhà sáng tạo và/hoặc nhà phân phối phim hay nhà xuất bản muốn tách mình khỏi những hàm ý tiêu cực của thể loại kinh dị thường phân loại tác phẩm của họ là giật gân tâm lý. Tình huống tương tự cũng có thể xảy ra khi các nhà phê bình dán nhãn một tác phẩm là giật gân tâm lý nhằm nâng cao giá trị văn học được cảm nhận của nó.
Người kể chuyện không đáng tin – Andrew Taylor xác định người kể chuyện không đáng tin là một thủ pháp văn học phổ biến trong thể loại giật gân tâm lý và truy nguyên nguồn gốc của nó về ảnh hưởng của Edgar Allan Poe đối với thể loại này. Sự điên loạn tội phạm có thể được khám phá như một chủ đề.
MacGuffin – Alfred Hitchcock là người tiên phong đưa ra khái niệm MacGuffin, một mục tiêu hoặc vật phẩm giúp khởi đầu hoặc thúc đẩy cốt truyện. MacGuffin thường chỉ được định nghĩa mơ hồ và có thể được sử dụng để gia tăng sự hồi hộp.
Cá trích đỏ – Thuật ngữ này được phổ biến bởi William Cobbett và được định nghĩa là một loại ngụy biện, trong đó một chủ đề không liên quan được đưa ra để đánh lạc hướng sự chú ý của khán giả. Cá trích đỏ được sử dụng để dẫn dắt khán giả đến những giả định sai lầm và làm lạc hướng sự chú ý của họ.

Chủ đề
Nhiều tác phẩm giật gân tâm lý đã xuất hiện trong những năm qua trên nhiều phương tiện truyền thông khác nhau (phim ảnh, văn học, phát thanh, v.v.). Mặc dù có các hình thức thể hiện rất khác nhau, nhưng vẫn xuất hiện những xu hướng chung xuyên suốt các câu chuyện kể. Một số chủ đề nhất quán bao gồm: Các yếu tố phổ biến có thể bao gồm những nhân vật kiểu mẫu, chẳng hạn như một thám tử cứng cựa và sát nhân hàng loạt, tham gia vào một trò chơi mèo vờn chuột. Các tiểu thuyết giật gân (sensation novels), ví dụ về những tác phẩm giật gân tâm lý thời kỳ đầu, từng bị coi là vô trách nhiệm về mặt xã hội do chứa đựng các chủ đề về tình dục và bạo lực. Những tiểu thuyết này, cùng nhiều tác phẩm khác, được lấy cảm hứng từ những chiến công của thám tử đời thực Jack Whicher. Nước, đặc biệt là lũ lụt, thường được sử dụng để đại diện cho vô thức, chẳng hạn như trong What Lies Beneath và In Dreams.

Phim giật gân tâm lý không phải lúc nào cũng quan tâm đến tính hợp lý. Peter Hutchings định nghĩa giallo, một tiểu thể loại giật gân tâm lý của Ý, là những bí ẩn giết người bạo lực tập trung vào phong cách và sự hoành tráng hơn là tính hợp lý. Theo Peter B. Flint của tờ The New York Times, những người chỉ trích Alfred Hitchcock đã cáo buộc ông "dựa vào những thủ thuật ranh ma, cốt truyện phi logic và những sự trùng hợp ngẫu nhiên hoang đường".

Ví dụ
Biên kịch và đạo diễn
Brad Anderson – Ethan Anderton của firstshowing.net mô tả các bộ phim giật gân tâm lý của Anderson là "độc đáo" và bao trùm chủ đề mất trí nhớ.
Dario Argento – Đạo diễn người Ý nổi tiếng với các bộ phim cult thuộc thể loại giallo, kinh dị và giật gân tâm lý. Ông thường được mệnh danh là "Hitchcock của Ý".
Darren Aronofsky – Thường xuyên khai thác các chủ đề về sự điên loạn, sự theo đuổi sự hoàn hảo và tâm lý học.
Park Chan-wook – Đạo diễn người Hàn Quốc đã khám phá thể loại này trong "bộ ba báo thù" (Sympathy for Mr. Vengeance, Oldboy và Lady Vengeance), Stoker và The Handmaiden.
David Cronenberg – Philip French nhận định Cronenberg là một "người đại diện tiêu biểu" của một tiểu thể loại giật gân tâm lý là body horror: "những câu chuyện kinh hoàng liên quan đến ký sinh trùng, biến thái, bệnh tật, sự phân hủy và các vết thương thể xác".
Brian De Palma – Được Vincent Canby gọi là một nhà điện ảnh (cineaste), de Palma nổi tiếng với các bộ phim giật gân tâm lý và kinh dị chịu ảnh hưởng từ Alfred Hitchcock.
Alfred Hitchcock – Hitchcock thường áp dụng các khái niệm của Sigmund Freud vào các bộ phim kinh dị của mình, như trong Jamaica Inn, Rebecca, Spellbound, Rear Window, Vertigo, Psycho và Marnie.
Satoshi Kon – Đạo diễn anime người Nhật Bản nổi tiếng với việc thực hiện các bộ phim giật gân tâm lý, như Perfect Blue và Paprika.
David Lynch – Các bộ phim siêu thực của ông đã truyền cảm hứng cho thuật ngữ mô tả "Lynchian", mà Jeff Jensen của Entertainment Weekly định nghĩa là "tầm thường một cách kỳ quái, hoặc đơn giản là gây ảo giác."
Christopher Nolan – Đạo diễn người Anh-Mỹ có các bộ phim đề cập đến tâm trí, trí nhớ và ranh giới giữa giả tưởng và thực tại.
Roman Polanski – Được Sheila Johnston của tờ The Independent mô tả là một "đạo diễn đẳng cấp thế giới", bà cho biết danh tiếng của ông được tạo dựng bởi những "bộ phim giật gân tâm lý thời kỳ đầu tuyệt vời".
Martin Scorsese – Đạo diễn người Mỹ nổi tiếng với các bộ phim giật gân tâm lý như Taxi Driver, Cape Fear và Shutter Island.
M. Night Shyamalan – Đạo diễn người Mỹ gốc Ấn nổi tiếng với việc làm phim giật gân tâm lý thường có cái kết bất ngờ.

Phim

American Psycho
Black Mirror: Bandersnatch
Black Swan
The Brave One
Burning
Cape Fear
Cat's Eye
Chronicle
Climax
The Conversation
Cure
Dead Ringers
Donnie Darko
Em yêu đừng sợ
Enemy
Eraserhead
Fatal Attraction
Sàn đấu sinh tử
Funny Games
The Game
Gerald's Game
Trốn thoát
The Gift
Gone Girl
Goth
The Handmaiden
Hard Candy
Hereditary
Hider in the House
The Hitcher
Horse Girl
I'm Thinking of Ending Things
Kẻ trộm giấc mơ
Insomnia
The Jacket
Jacob's Ladder
The Lighthouse
The Machinist
Martha Marcy May Marlene
Memento
Misery
Mulholland Drive
Nightcrawler
Nocturnal Animals
Obsession
Oldboy
Paprika
Parasite
Perfect Blue
Persona
Pi
Psycho
Rear Window
Repulsion
Requiem for a Dream
The Screaming Skull
Se7en
The Shining
The Silence of the Lambs
Sisters
The Sixth Sense
Shutter Island
Spider
Stay
Stoker
Taxi Driver
The Thing
Tom at the Farm
Us
Vanilla Sky
Vertigo
The Woman in the Window}}

Phim truyền hình

Dexter
Dollhouse
Exile
The Following
Hannibal
Homeland
Jessica Jones
Mad Dogs
Mr. Robot
You
}}

Văn học
Humayun Ahmed – Nổi tiếng với loạt truyện giật gân tâm lý tiếng Bengal dựa trên một giáo sư tâm lý học tên là Misir Ali, được tờ The Daily Star gọi là độc nhất vô nhị trong văn học Bengal.
Nicci French – Biệt hiệu của cặp vợ chồng Nicci Gerrard và Sean French, tác giả của mười một cuốn tiểu thuyết giật gân tâm lý bán chạy nhất.
Patricia Highsmith – Reuters mô tả các tác phẩm giật gân tâm lý của bà là "có cốt truyện phức tạp" tồn tại trong một "thế giới ngột ngạt và phi lý".
Henry James – Nổi tiếng với The Turn of the Screw và các truyện kinh dị khác.
Stephen King – John Levesque của tờ Seattle Post-Intelligencer gọi Stephen King là một "bậc thầy của thể loại giật gân tâm lý".
Minette Walters – Tờ Sun-Sentinel nhận định rằng Walters đã thu hút được một lượng tín đồ hâm mộ nhờ những cuốn tiểu thuyết giật gân tâm lý "đen tối và được xây dựng chặt chẽ" của bà.
Freida McFadden – Tờ The New York Times đã đăng một bài viết về "cách Freida McFadden chinh phục thể loại giật gân." Cô là một trong những tác giả nổi tiếng và bán chạy nhất của dòng truyện giật gân tâm lý với hơn 7 triệu bản được bán ra trên các định dạng sách điện tử, sách bìa mềm và sách nói.

Anime và manga

Puella Magi Madoka Magica
Neon Genesis Evangelion
Tomodachi Game
Classroom of the Elite
Kakegurui
Serial Experiments Lain
Monster
Blood on the Tracks
Homunculus
}}

Trò chơi điện tử
Alan Wake – Kết hợp giật gân tâm lý với lối chơi bắn súng.
Heavy Rain – Tạp chí Time gọi Heavy Rain là sự kết hợp giữa Choose Your Own Adventure và giật gân tâm lý, trong đó người chơi truy lùng một kẻ giết người hàng loạt.
Hotline Miami – Một trò chơi độc lập có góc nhìn từ trên xuống mang khía cạnh tâm lý của thể loại tội phạm-giật gân, chịu ảnh hưởng từ nhiều bộ phim.
Loạt trò chơi Silent Hill nói chung.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Phim giật gân tâm lý tại Internet Movie Database
Đánh giá ngắn về một số cuốn sách tiểu thuyết tội phạm tâm lý hay nhất