Càn lăng

| gbgridref =
| map_dot_label =
| location = Càn huyện, tỉnh Thiểm Tây
| region = Trung Quốc
| type =
| part_of =
| length =
| width =
| area =
| volume =
| diameter =
| circumference =
| height =
| builder =
| material =
| built =
| abandoned =
| epochs =
| cultures =
| dependency_of =
| occupants =
| event =
| discovered =
| excavations =
| archaeologists =
| condition =
| ownership =
| management =
| public_access =
| other_designation =
| website =
| architectural_styles =
| architectural_details =
| notes =
}}
, niên đại 706; mỗi hình có chiều cao xấp xỉ .]]

Càn lăng (|s=|p=}}) là một công trình kiến trúc thời nhà Đường (618–907) có vị trí tọa lạc tại huyện Càn, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc; nằm cách thành phố Tây An khoảng về phía tây bắc, tức kinh đô Trường An xưa của nhà Đường. Được xây dựng vào năm 686 (thi công bổ sung đến năm 706), công trình thuộc chuỗi phức hợp các lăng tẩm an táng hầu hết thành viên họ Lý, hoàng tộc nhà Đường. Đây là nơi an táng Hoàng đế Đường Cao Tông và vợ của ông, Võ Tắc Thiên, người đã soán ngôi nhà Đường và trở thành người phụ nữ trị vì duy nhất giữ ngôi Hoàng đế trong lịch sử Trung Quốc từ 690–705. Lăng tẩm nổi tiếng với nhiều pho tượng có niên đại nhà Đường được tạc dựng trên mặt đất và tranh tường vẽ tô điểm lên vách tường trong lòng đất tại các ngôi mộ. Bên cạnh gò đất mộ phần chính và mộ phần dưới lòng đất của Đường Cao Tông và Võ Tắc Thiên, còn có 17 ngôi mộ tùy tùng nhỏ hơn, hay còn gọi là mộ bồi táng. Hiện nay, chỉ năm ngôi mộ trong số này được giới khảo cổ khai quật, ba thuộc về thành viên hoàng tộc, một của tể tướng triều đình và một của tả giám môn vệ tướng quân. Năm 2012, Cục Di sản Văn hóa Thiểm Tây ra tuyên bố sẽ không có cuộc khai quật nào diễn ra trong ít nhất 50 năm.

Lịch sử
, được vẽ trên vách tường phía tây của đường mòn trong mộ Lý Hiền.]]

Sau khi Đường Cao Tông băng hà năm 683, Càn lăng vẫn được tiếp tục xây dựng. Sau khi qua đời, Võ Tắc Thiên được an táng tại đây vào ngày 2 tháng 7 năm 706. Văn bia tưởng niệm tại mộ phần của Lý Hiền (Chương Hoài thái tử, 653–84), hoàng tôn nam Lý Trọng Nhuận (Ý Đức thái tử, 682–701), hoàng tôn nữ Lý Tiên Huệ (Vĩnh Thái công chúa, 684–701) trong lăng đều khắc vào thời điểm 706, cho phép giới sử học xác định chính xác cấu trúc và tác phẩm nghệ thuật bên trong lăng mộ. Trên thực tế, theo thông lệ mai táng thời Tùy Đường, trên văn bia thường khắc danh tính, địa vị, ngày mất và an táng của người mất. Đó là đặc điểm nhất quán giữa lăng mộ thuộc hoàng tộc và quan lại có tước vị cao trong triều đình. Trong cả Tân Đường thư lẫn Cựu Đường thư đều chép rằng năm 706, Đường Trung Tông ( 684, 705–10, phụ thân của Lý Trọng Nhuận và Lý Tiên Huệ; hoàng đệ của Lý Hiền) đã miễn xá cho nạn nhân trong các đợt thanh trừng chính trị của Võ Tắc Thiên và đặc cách an táng danh dự cho họ, bao gồm cả hai hoàng tử và công chúa đã đề cập bên trên. Bên cạnh mộ bồi táng thuộc thành viên hoàng tộc, hai mộ khác khai quật được thuộc về tể tướng Tiết Nguyên Siêu (622–83) và Tả giám môn vệ tướng quân Lý Cẩn Hành.

Năm ngôi mộ bồi táng đề cập bên trên đã được mở ra và khai quật vào thập niên 1960 và đầu thập niên 1970. Tháng 3 năm 1995, đã có kiến nghị tổ chức lên chính phủ Trung Quốc về những nỗ lực trong công cuộc khai quật lăng tẩm Võ Tắc Thiên và Đường Cao Tông.

Tọa lạc
Lăng tẩm tọa lạc trên Lương Sơn, phía bắc sông Vị, nằm trên mực nước biển. Khuôn viên lăng được bao quanh bởi thung lũng về phía đông và hẻm núi về phía tây. Mặc dù có gò đất mộ phần để xác định vị trí tọa lạc từng ngôi mộ nhưng phần lớn cấu trúc mộ đều nằm dưới lòng đất. Hai gò mộ trên đỉnh núi phía nam được gọi là Nãi Đầu sơn (tức "đồi nhũ hoa"), do hình dạng cặp đồi giống như cặp vú. Trên thực tế, chỉ riêng trong mộ phần của Lý Trọng Nhuận đã tìm được hơn một nghìn vật phẩm bằng vàng, đồng, sắt, tượng gốm nhỏ, tượng nhỏ tam thái và gốm sứ tam thái thủ công. Nhìn chung, mộ phần của Lý Hiền, Lý Trọng Nhuận và Lý Tiên Huệ đã có hơn 4.300 vật phẩm được giới khảo cổ khai quật. Tuy nhiên, mộ bồi táng trong lăng đã bị mộ tặc cướp bóc. Trong số tượng gốm nhỏ tìm được tại mộ của Lý Trọng Nhuận, có các pho tượng tạc ngựa chiến thếp vàng hộ giá binh sĩ có vũ trang và áo giáp, kỵ binh thổi sáo, thổi kèn và vẫy roi thúc ngựa. Tác phẩm điêu khắc bằng gốm trong mộ Lý Hiền gồm có tượng nhỏ tạc đại thần hình bộ, chiến binh và linh thú bảo vệ mộ, tất cả đều cao hơn .

Lý Tiên Huệ
Công chúa Lý Tiên Huệ là hoàng nữ do Đường Trung Tông và Vi hoàng hậu hạ sinh. Giả thuyết cho rằng công chúa cùng với phu quân đã bị hoàng tổ mẫu Võ Tắc Thiên sát hại khi cô 16 tuổi. Sau khi Võ Tắc Thiên băng hà, đến lúc phụ hoàng phục ngôi, công chúa được cải táng tại mộ phần trang trọng ở Càn lăng năm 705. Ngôi mộ của cô được khám phá năm 1960 và khai quật từ năm 1964. Mộ đã bị cướp phá trong quá khứ, khả năng cao là không lâu sau khi chôn cất, trong đó các vật phẩm bằng chất liệu quý đã bị lấy đi, nhưng kẻ trộm lại không bận tâm đến hơn 800 pho tượng gốm nhỏ, đồng thời các bức bích họa khổ rộng vẫn nguyên vẹn. Nhóm trộm cắp đã vội vã rời đi, bỏ lại đồ vật bằng bạc vương vãi khắp nơi cùng thi hài của một tên đồng bọn. Ngôi mộ có một kim tự tháp phẳng nhô cao 12 m so với mặt đất và một đường hầm dài dốc hướng vào được bọc lót bằng bích họa, dẫn đến một hậu thất và mộ thất chính, cách mặt sàn 12 m với mái vòm cao.

Tranh tường

Ngôi mộ đã khai quật của Lý Hiền, Lý Trọng Nhuận và Lý Tiên Huệ đều được trang trí bằng tranh tường, nổi bật với các lối đi thông vào từ nhiều hướng và mộ thất hình vòm. Nhà sử học Phương Hạ Liên cho rằng tranh tường tại chính điện dưới lòng đất trong mộ của Lý Hiền, Lý Trọng Nhuận và Lý Tiên Huệ là tác phẩm của thợ trang trí lăng tẩm vô danh nhưng thành thạo hơn cả họa sĩ tranh cuộn danh tiếng của triều đình. Mặc dù là nghệ thuật tang lễ chính yếu nhưng Phương Hạ Liên khẳng định rằng số tranh tường trong Đường mộ này là "tài liệu tham khảo rất cần thiết" do số lượng mô tả về hội họa trong sử liệu thời Đường khá thưa thớt. Ví dụ: Đường triều danh họa lục ('Những danh họa thời nhà Đường') của Chu Cảnh Huyền khoảng những năm 840 và Lịch đại danh họa ký ('Ghi chép về các danh họa của các triều đại nối tiếp') của Trương Ngạn Viễn năm 847. Bà Phương cũng xác nhận rằng kỹ năng vẽ chân dung "sinh khí thông qua cộng hưởng tinh thần" hay còn gọi là khí vận sinh động — nghệ thuật phê bình gắn với các danh họa thời Đường như Diêm Lập Bản, Châu Phưởng và Trần Hoành – đã đạt độ hoàn chỉnh nhờ vào các họa sĩ vô danh trang trí lăng mộ nhà Đường. Bà Phương viết rằng:

}}

Nét đặc trưng quan trọng khác của tranh tường trong mộ là diện mạo kiến trúc. Mặc dù có rất nhiều ví dụ về tháp chùa bằng gạch và đá thời Đường hiện có để các sử gia kiến trúc khảo sát, nhưng chỉ còn lại sáu chính điện chùa bằng gỗ tồn tại từ thế kỷ VIII và IX. Chỉ nền móng đất nện của các cung điện lớn tại kinh đô Trường An xưa là còn sót lại. Tuy nhiên, một vài bức tranh tường trong mộ Lý Trọng Nhuận có vẽ cảnh quang kiến trúc gỗ, các sử gia giả thiết đây là diện mạo của Đông cung, nơi ở của hoàng thái tử dưới triều nhà Đường. Theo nhà sử học Phó Hi Niên, không chỉ tranh tường trong mộ Lý Trọng Nhuận miêu tả các công trình tại kinh đô nhà Đường, mà còn "nhiều mộ thất dưới lòng đất, trục thông gió, khoảng ngăn và giếng thông hơi được xem như vết tích của nhiều mặt sân, chính điện, phòng gian và hành lang trong khuôn viên của chủ ngôi mộ khi họ còn sống." Tại chính điện ngầm trên đường dốc dẫn xuống mộ thất an táng Lý Trọng Nhuận cũng như cổng vào dẫn lối đến tiền thất, đều được bố trí tranh tường vẽ tháp cổng đa tầng dạng khuyết tương tự như các tòa tháp mà lớp nền móng của chúng từng khảo sát được tại Trường An.

Ann Paludan, nhà nghiên cứu danh dự của Đại học Durham, cung cấp chú thích trong sách Biên niên sử về Hoàng đế Trung Hoa (1998) của bà để diễn giải cho những hình ảnh dưới đây về tranh tường tại Càn lăng:

Tập tin:Li Xian's tomb, ambassadors.jpg|"Bức tranh tường này vẽ sứ thần ngoại quốc đang được tiếp kiến tại cung đình. Hai hình vẽ người vận trang phục tao nhã bên phải đến từ Tân La, hình người để đầu trần, mũi to ở trung tâm là một công sứ phía tây. Tranh tường trong mộ Lý Hiền, Càn lăng, Thiểm Tây, 706."
Tập tin:Li Xian's tomb, palace ladies.jpg|"Một nhóm cung nữ đi trong vườn khi một con chim đầu rìu bay ngang qua. Tranh tường, mộ Lý Hiền, hoàng nam thứ sáu của Đường Cao Tông, Càn lăng, Thiểm Tây, 706."
Tập tin:Prince Yide's tomb, towers.jpg|"Tranh tường đầu thế kỷ VIII trong mộ Ý Đức thái tử phác họa ra vẻ tráng lệ của tường thành Trường An với cổng cao vút và tháp canh." (Tòa tháp mô tả trong tranh này là tháp khuyết.)
Tập tin:Prince Zhanghuai's tomb, eunuchs.JPG|"Một nhóm hoạn quan. Tranh tường trong mộ Chương Hoài thái tử, 706, Càn lăng, Thiểm Tây."

Xem thêm
Chiêu lăng
Kiến trúc nhà Đường
Võ Tắc Thiên
Đường Cao Tông

Tham khảo
Chú thích

Thư mục





.











Liên kết ngoài

Càn lăng tại trang China.org.cn
Càn lăng tại trang Travelchinaguide.com
Trang tường vẽ tháp canh thành trì trong mộ của Lý Trọng Nhuận
Trục thần đạo của Càn lăng, loạt ảnh về các bức tượng