Cung đường Tà Năng – Phan Dũng

Cung đường Tà Năng – Phan Dũng là tên gọi đường mòn đi bộ đường dài đa ngày nằm tại khu vực giáp ranh giữa Lâm Đồng và Khánh Hòa, Việt Nam, thường được mô tả dài hơn 50&nbsp;km tùy biến thể lộ trình và cách chốt ngày đi của từng đoàn đi. Tuyến đường băng qua địa hình chuyển tiếp từ cao nguyên Nam Tây Nguyên xuống duyên hải Nam Trung Bộ, với đồi cỏ, rừng thông, rừng thường xanh và các con suối – thác đặc trưng của khu vực núi thấp Trường Sơn Nam. Đây là một trong những cung trekking được báo chí du lịch Việt Nam xếp vào nhóm tiêu biểu và đẹp bậc nhất, đồng thời luôn được cảnh báo về mức độ rủi ro nếu đi tự phát hoặc không có người dẫn đường thông thạo. Điểm xuất phát phổ biến ở Tà Năng (Đức Trọng, Lâm Đồng) và thường kết thúc tại Phan Dũng (Tuy Phong, Lâm Đồng), với tổng chênh cao khoảng hơn 600 m tạo nên chuyển tiếp sinh thái rõ rệt; thời gian đi tiêu biểu 2–3 ngày theo hướng một chiều. Cảnh quan nổi bật gồm các sống núi thoáng gió nhìn 360°, thảm đồi cỏ liên hoàn xen rừng thông ba lá, các thung lũng suối mát và cụm thác đá, mang lại trải nghiệm thay đổi sắc thái theo mùa: xanh mướt mùa mưa, vàng nâu mùa khô. Độ khó thường được xem là trung bình – khá đối với người có thể lực cơ bản, song điều kiện thời tiết và thủy văn biến động nhanh khiến việc tuân thủ biển báo, đi theo người dẫn đường bản địa và quản trị rủi ro là yêu cầu then chốt. Trong những năm gần đây, cung đường được địa phương tăng cường quản lý, bổ sung biển chỉ dẫn và khuyến cáo an toàn, vừa gìn giữ sức hấp dẫn cảnh quan vừa hạn chế tác động tiêu cực lên rừng và hệ sinh thái.

Tổng quan tuyến

Điểm xuất phát phổ biến của cung nằm ở xã Tà Năng (huyện Đức Trọng, Lâm Đồng), theo đường mòn băng qua các đồi thông và nương rẫy trước khi lên vùng cao thoáng gió, rồi hạ dần độ cao về phía đông – đông nam để kết thúc tại xã Phan Dũng (huyện Tuy Phong, Lâm Đồng). Trong giai đoạn thí điểm liên kết du lịch “Biển và Hoa” năm 2023, địa phương giới thiệu thêm các lựa chọn cự ly phân tầng gồm 10&nbsp;km, 18&nbsp;km và 32&nbsp;km để phục vụ từng nhóm kỹ năng và mục đích tham quan – trải nghiệm – chinh phục, đồng thời tăng mức độ kiểm soát an toàn đối với đoàn lớn. Chênh cao tổng thể của toàn tuyến thường được mô tả từ khoảng 1.100 m ở phía Tà Năng xuống khoảng 500 m ở vùng Phan Dũng, tạo nên chuyển tiếp đai sinh thái và cảm nhận rõ rệt về thay đổi thảm thực vật – tiểu khí hậu dọc hành trình. Ngoài nhánh Lao Phào, một số đoàn có thể tách ngắn qua lối rẽ tham quan thác Yavly rồi quay lại tuyến chính, song lựa chọn này vẫn được khuyến cáo phụ thuộc chặt chẽ vào thời tiết – mực nước và kinh nghiệm dẫn đường để đảm bảo an toàn nhóm. Thực hành quản lý tại chỗ bao gồm yêu cầu các đoàn đăng ký thông tin ở đầu tuyến, tuân thủ nội quy an toàn và làm theo hướng dẫn của biển báo – lực lượng kiểm lâm, thể hiện cách tiếp cận quản trị rủi ro sau giai đoạn đi tự phát trước đây. Sự lan truyền nhanh trong cộng đồng xê dịch giúp tuyến trở thành biểu tượng trekking miền Nam, song cũng kéo theo những rủi ro do hoạt động tự phát và thiếu kinh nghiệm đi rừng của một bộ phận người tham gia. Ở đầu Lâm Đồng, người K’Ho (Cơ Ho) là cộng đồng cư trú truyền thống. Trong bối cảnh rộng hơn Nam Trường Sơn, tài liệu chính thống còn ghi nhận các lối mòn trao đổi sản vật như “con đường hạt muối” giữa Đa Chais (Lâm Đồng) và Phước Bình (Ninh Thuận), cho thấy mạng lưới lối mòn dân sinh tồn tại từ trước khi tuyến trekking hiện đại trở nên phổ biến.

Giai đoạn 2017–2018 liên tiếp ghi nhận các tai nạn nghiêm trọng, làm thay đổi cách tiếp cận quản lý tuyến của địa phương. Tháng 10 năm 2017, một nữ du khách tử vong do lũ cuốn khi băng qua suối gần thác Yavly thuộc xã Phan Dũng, huyện Tuy Phong, Bình Thuận, sự việc được nhiều cơ quan báo chí xác nhận và cảnh báo về nguy cơ vượt suối trong mùa mưa ở khu vực này. Tháng 5 năm 2018, vụ việc phượt thủ Thi An Kiện mất tích và được tìm thấy đã tử vong tại thác Lao Phào sau nhiều ngày tìm kiếm của lực lượng chức năng – tình nguyện viên đã gây chú ý dư luận, với các bài báo mô tả quy mô tìm kiếm lên đến gần 100 người và cung cấp chi tiết hiện trường – diễn biến ứng cứu.

Ngay sau chuỗi sự cố, hai Sở Văn hóa – Thể thao – Du lịch của Lâm Đồng và Bình Thuận khi đó họp và thống nhất loạt biện pháp phối hợp quản lý tuyến: lắp biển chỉ dẫn – cảnh báo song ngữ trên toàn tuyến, lập trạm kiểm soát tại đầu vào ở Tà Năng, bố trí điểm tập kết rác và cơ chế phối hợp cứu hộ giữa UBND huyện Đức Trọng – Tuy Phong, chính quyền xã Tà Năng – Phan Dũng và các ban quản lý rừng. Diễn biến này đánh dấu bước chuyển từ đi tự phát sang có kiểm soát hạ tầng an toàn cơ bản trên toàn tuyến theo khuyến cáo của cơ quan nhà nước. Sang năm 2020, trong bối cảnh dịch COVID-19, UBND huyện Đức Trọng thông báo tạm dừng toàn bộ hoạt động trekking trên tuyến từ ngày 20 tháng 3 năm 2020 cho đến khi tình hình được kiểm soát, thể hiện sự thống nhất giữa kiểm lâm và chính quyền trong điều hành an toàn theo tình huống bất thường.

Từ tháng 9 năm 2023, trong khuôn khổ liên kết “Hành trình Biển và Hoa”, hai tỉnh Lâm Đồng – Bình Thuận cũ công bố thí điểm hoạt động du lịch trekking Tà Năng – Phan Dũng như một sản phẩm du lịch mạo hiểm liên tỉnh, với các gói cự ly công bố gồm cung rừng thông 10&nbsp;km, cung cột mốc 18&nbsp;km và cung xuyên tuyến 32&nbsp;km, đồng thời nhấn mạnh cơ chế phối hợp quản lý liên tỉnh – liên ngành trên tuyến. Sau giai đoạn thí điểm, tuyến tiếp tục xuất hiện trong các gợi ý trekking theo mùa của báo chí chính thống, phản ánh mức độ nhận diện công chúng duy trì sau khi áp dụng các biện pháp an toàn và quản lý lưu lượng theo mùa.

Quản lý, quy định và tiếp cận

Cung đường nằm trong phạm vi rừng phòng hộ do các đơn vị lâm nghiệp địa phương quản lý, trong đó Lâm Đồng và Bình Thuận phối hợp với lực lượng kiểm lâm, công an và chính quyền xã để tuần tra, kiểm soát số lượng đoàn và xử lý các tình huống khẩn cấp dọc tuyến. Trên bình đồ, tuyến có xu hướng hạ dần cao độ từ vùng vai cao nguyên xuống đồi thấp ven sườn Trường Sơn Nam, tổng chênh cao phổ biến được báo chí mô tả vào cỡ từ khoảng 1.100 m xuống xấp xỉ 500 m tuỳ biến thể tiếp cận, làm tăng tính phân bậc địa hình và độ dị thể môi trường sống theo đai cao.

Về thuỷ văn – vi địa mạo, phần cuối tuyến đổ về các thung lũng suối có quan hệ với hệ thống La Ngâu – La Ngà, nơi mùa mưa dòng chảy tăng nhanh và trong một số thời điểm còn chịu tác động điều tiết – xả của công trình thuỷ điện thượng nguồn, làm mực nước dâng đột ngột, tăng rủi ro khi băng qua bãi bồi – ghềnh thác hẹp, vì vậy khuyến cáo rời lòng suối ngay khi có thông báo xả lũ được nhắc lại trong các hướng dẫn an toàn thực địa gần đây. Về nền khí hậu khu vực, tài liệu giám sát hạn do cơ quan chuyên môn công bố cho thấy Nam Trung Bộ – gồm Ninh Thuận, Bình Thuận – duy trì nền nhiệt bề mặt cao trong mùa khô và dễ chịu tác động hạn – khô nóng, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chế độ dòng chảy suối ngắn dốc và tình trạng khô trơ bề mặt đồi cỏ – đất trống vào cuối mùa khô. Những điều kiện khí hậu – thuỷ văn này là lý do các khuyến nghị an toàn nhấn mạnh chọn mùa khô để di chuyển trên sống núi trống trải, khi dòng suối cạn hơn và ít mưa đối lưu bất ngờ, đồng thời cảnh báo rủi ro cháy cỏ cuối mùa khô do thảm thực bì khô dễ bắt lửa.

Sự chuyển tiếp đai cao kèm thay đổi nền đá – đất dẫn đến chuyển tiếp thảm thực vật rõ rệt dọc tuyến. Trên vùng vai cao nguyên ở Lâm Đồng, rừng lá kim với thông ba lá Pinus kesiya cùng rừng kín thường xanh á nhiệt đới chiếm ưu thế, hình thành các mảng rừng hỗn giao lá rộng – lá kim đặc trưng đã được các nghiên cứu lâm sinh tại Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà mô tả chi tiết về cấu trúc tầng cây và thành phần loài liên hệ với đai cao – ẩm. Xuống dần về phía Bình Thuận – Ninh Thuận, quần xã rừng chuyển sang các kiểu rừng kín thường xanh – rừng hỗn giao khô hơn xen trảng cỏ, rừng cây bụi và sinh cảnh suối – bãi đá lộ ở thung lũng hẹp, phản ánh gradient giảm ẩm theo hướng đông nam của sườn Trường Sơn Nam. Vào thời điểm mưa nhiều cuối năm, đồng cỏ trên các đồi ở phần Tà Năng thường xanh mướt do ẩm – mưa tăng, trong khi sang mùa khô, thảm cỏ chuyển vàng nâu theo chu kỳ khô hạn, đồng thời lưu lượng suối hạ làm việc lội qua các lạch nông thuận lợi hơn nhưng nguy cơ cháy cỏ – cháy rừng tăng do thực bì khô. Các nguồn chính thống về Phước Bình ghi nhận sự giàu có về loài, trong đó có các loài thú móng guốc – linh trưởng quan trọng cấp quốc gia như bò tót Bos gaurus, một số loài hươu – nai, linh trưởng đặc hữu Đông Dương cùng danh hiệu vùng chim quan trọng, phản ánh giá trị bảo tồn của mảng rừng sát kề lộ trình xuống phía đông nam, dù sự hiện diện trực tiếp của từng loài trên mọi đoạn tuyến cần khảo sát định lượng riêng. Trong đai cao nguyên ẩm phía Lâm Đồng, sự có mặt rộng của thông ba lá và rừng hỗn giao lá rộng – lá kim cùng nhiều loài đặc hữu cao nguyên Lâm Viên được ghi nhận ở Bidoup – Núi Bà, cho thấy sự tương đồng sinh thái học ở phần đầu tuyến theo đai cao – ẩm. Cơ quan chức năng khuyến nghị đi theo nhóm có người dẫn đường, mang theo thiết bị định vị – liên lạc phù hợp, chủ động kế hoạch thời tiết và tuyệt đối không tách đoàn, đồng thời tuân thủ hướng dẫn tại các biển báo dọc tuyến.

Mùa vụ, độ khó và trải nghiệm

Theo nhiều bài viết báo chí và kinh nghiệm được tổng kết, mùa mưa – cỏ xanh thường từ khoảng giữa năm đến cuối năm, cảnh quan đồi cỏ xanh mướt nhưng đường trơn, suối lớn, còn mùa khô – cỏ cháy từ cuối năm sang đầu năm sau nắng nhiều, đường khô ráo, thuận tiện hơn cho người mới nhưng cần đề phòng nắng gắt và nguy cơ cháy rừng.

Biến cố và sự kiện đáng chú ý
10-2017: Nữ du khách tử vong do lũ cuốn khi băng suối gần thác Yavly ở xã Phan Dũng, đặt ra cảnh báo nghiêm khắc về việc vượt suối mùa mưa trên tuyến.

Xem thêm
Danh sách vườn quốc gia Việt Nam
Trekking
Du lịch bền vững

Chú thích

Liên kết ngoài