Hoàng Hữu Thường

Hoàng Hữu Thường (chữ Hán: 黄 有 常; 1843 - 1888) là danh thần nhà Nguyễn ở cuối thế kỷ 19. Ông là vị Tiến sĩ duy nhất xuất thân từ dân vạn đò trong lịch sử Việt Nam.

Thân thế
Hoàng Hữu Thường, tên thật là Hoàng Ngọc Khâm, là người thôn Quảng Tế, Tổng Võng Nhi, huyện Hương Thủy, phủ Thừa Thiên, nay là thôn Quảng Tế, xã Thủy An, thành phố Huế.

Ông sinh năm Quý Mão – Thiệu Trị thứ 3 (1843) trong một gia đình kẻ vạn, nhiều đời bôn ba sông nước làm nghề chài lưới. Nhiều thế hệ gia đình ông sống chen chúc trên con thuyền nhỏ ở xóm vạn chài Quảng Tế.

Đến thời ông, Hoàng Hữu Thường quyết tâm lập chí học hành. Ông đậu giải Nguyên (đậu đầu Cử nhân) năm Tự Đức thứ 26 (1873) khoa Quý Dậu. Năm Tự Đức thứ 28 (1875), ông đỗ Hội Nguyên khoa Ất Hợi, thi Đình đậu Tam Giáp Đồng Tiến Sĩ xuất thân khi mới 32 tuổi.

Ông có con là Hoàng Hữu Tố làm Lại bộ Thị lang và cũng là Phò mã triều Tự Đức, Hoàng Hữu Điềm làm thư ký chính tại bộ Lễ (Lễ bộ chủ sự), Hoàng Hữu Đôn làm quan Tuần Vũ, cháu là Hoàng Hữu Khải, đỗ Cử nhân năm 22 tuổi.

Sự nghiệp
Ban đầu ông làm Biên tu ở Hàn Lâm viện sau được bổ làm Binh bộ Biện lý.

Năm Tự Đức thứ 35 (1882), Pháp nổ súng tấn công, vây hãm thành Hà Nội, Hữu Thường theo cùng với Khâm sai Trần Đình Túc đến nơi lấy lại thành, rồi lĩnh Bố chính sứ Hà Nội. Sau đó ông được triệu về Kinh lãnh chức Nội Các Tham biện.

Tháng 11, năm 1883, ông được bổ làm Quang lộc tự Khanh sung biện Các vụ, rồi thăng Tham biện Cơ mật viện. Sau đó, ông tiếp tục được thăng thụ Thị lang, tái thự Tham tri bộ Lại.

Năm Tự Đức thứ 36 (1883), Trấn Hải thành thất thủ, ông tham dự vào việc nghị hòa. Sau khi giảng hòa, ông được cử làm Định ước Tham Biện – trông coi việc ký kết hiệp ước, kiêm Trưởng văn thư sự vụ – quản lý văn thư.

Cuối năm 1883, ở Bắc kỳ sau khi hữu sự, lòng người ngờ sợ, trộm giặc nổi lên tứ tung. Sứ thần Pháp xin phái viên chức giỏi giang đến xử trí. Triều đình cử Đoàn Văn Hội, làm khâm sai, và Hoàng Hữu Thường, làm phó khâm sai đại thần, đi giải quyết. Khi trở về Kinh đô Huế, ông được đổi làm Hữu Tham tri bộ Binh.

Cuối năm 1884, triều đình cử Thượng thư bộ Hộ là Phạm Thận Duật sung Toàn quyền Khâm sứ, Hoàng Hữu Thường làm phó, đến bàn định thuế lệ về việc khai mỏ với Toàn quyền Khâm sứ Pháp.

Khi vua Đồng Khánh lên nối ngôi (1885), ông được bạt Công bộ Thượng thư. Đầu năm Đồng Khánh thứ 2 (1887), ông lãnh Lễ bộ Thượng thư kiêm cai quản bộ Lại.

Năm Đồng Khánh thứ 3 (1888), ông được cho lãnh thự Hiệp biện (Hiệp tá) Đại Học Sĩ. Tháng 7 năm ấy, ông được đổi sang Bộ Binh Thượng Thư, kiêm Giảng quan Quốc Sử Quán, Phó Tổng Tài – dịch sách làm sử, kiêm Văn Thần Phò mã Quốc Tử Giám – giảng dạy con cháu các quan và hoàng tộc ở trường Quốc Tử Giám. Ông làm chưa được bao lâu thì lâm bệnh và mất.

Khi ông mất, vua lấy làm tiếc, dụ rằng: “Hoàng Hữu Thường văn học, đức hạnh hiếm thấy, cho gia ơn truy thụ Vinh Lộc đại phu, thụy Văn Ý, ban cho 100 lạng bạc, 500 quan tiền và lụa là, hóa vật các thứ. Các con trai, con gái trẫm tới có mặt kính viếng 3 cây lụa dày để có phân biệt (thể hiện sự thương tiếc tột độ của nhà vua).”

Thành tựu

Mở đất lập làng
Lúc Hoàng Hữu Thường mới đỗ Đệ tam giáp trong kỳ thi Đình, vị Tiến sĩ xuất thân từ gia đình làm nghề chài lưới đã khiến vua Tự Đức vô cùng cảm phục. Nhà vua đánh giá đây là một điều may mắn lớn cho đất nước, minh chứng cho sức mạnh của con đường học vấn bất kể xuất thân như thế nào.

Khi biết xóm vạn chài Quảng Tế không có đất đai để định cư, vua Tự Đức đã ban chiếu chỉ đặc biệt: Cắt 20 mẫu đất thuộc làng Nguyệt Biều, giao cho vạn chài Quảng Tế lập làng, đưa dân lên bờ sinh sống lâu dài, xây dựng đền chùa thờ tự.

Khai sinh “Tổng Võng Nhi”
Tầm nhìn của Hoàng Hữu Thường được thể hiện rõ nhất khi ông chủ trương thành lập Tổng Võng Nhi. Cái tên 'Võng Nhi' (nghĩa là con nhà chài lưới) không chỉ là sự trân trọng nguồn cội chài lưới mà còn là một bước ngoặt lịch sử về mặt hành chính. Bằng việc quy tụ các vạn chài rải rác vào một đơn vị cấp Tổng, ông đã chính thức hóa địa vị của họ, biến những người 'du cư' không tấc đất cắm dùi trở thành những công dân có hộ tịch, có tổ chức và được pháp luật triều Nguyễn bảo hộ danh chính ngôn thuận.

Sự kiện này trở thành một nét độc đáo hiếm có trong lịch sử khai khẩn và lập làng tại Việt Nam. Bằng ý chí tiến thân mạnh mẽ thông qua học vấn, Tiến sĩ Hoàng Hữu Thường không chỉ được khắc tên lên bia Văn Miếu ở kinh thành Huế, mang lại thành công cho bản thân, mà còn trở thành nhân tố quan trọng lập nên làng Quảng Tế và đặc biệt là Tổng Võng Nhi giúp cả cộng đồng chài lưới của ông được thừa nhận và bước đầu thoát khỏi cuộc sống lênh đênh trên mặt nước.

Sự kiện này trở thành một nét độc đáo hiếm có trong lịch sử khai khẩn và lập làng tại Việt Nam. Bằng ý chí tiến thân mạnh mẽ thông qua học vấn, Tiến sĩ Hoàng Hữu Thường không chỉ được khắc tên lên bia Văn Miếu ở kinh thành Huế, mang lại thành công cho bản thân, mà còn trở thành nhân tố quan trọng lập nên làng Quảng Tế ngày nay, giúp cả cộng đồng chài lưới của ông thoát khỏi cuộc sống lênh đênh trên mặt nước.

Vinh danh

“Hữu” Thường
Một điều thú vị là tên lót của ông cũng được đích thân vua Tự Đức ban cho. Hoàng Hữu Thường vốn là người thông minh, học rộng tài trí nhưng cũng rất đức độ, liêm khiết, chí công vô tư.

Vua Tự Đức đã nhận định rằng “Trong Triều chắc chỉ có nhà ngươi là không có lòng tham, nay ta gọi ngươi là Hoàng Hữu Thường thay vì Hoàng Ngọc Thường”. Chữ "Hữu" nghĩa là “chỉ có”. Hàm ý của nhà vua là trong Triểu chỉ có ông Thường là có bản lĩnh khác biệt. Từ đó con cháu của ông đổi chữ lót từ “Hoàng Ngọc” thành “Hoàng Hữu”.

Sự liêm khiết của ông còn được thể hiện qua việc 2 người cháu của ông là Hoàng Hữu Khải (17 tuổi) và Hoàng Hữu Để (15 tuổi) không nhận được bất kỳ sự ưu ái nào và phải tự lực cánh sinh để thành tài. Dù được đi học nhưng vì gia cảnh khó khăn nên muốn được xin vào trường Quốc tử giám để được trau dồi thêm.

Bộ Lễ dâng sớ lên vua Thành Thái tâu:“Xét theo lệ định, các công thần thuộc bậc có công, nếu được lệ cho thờ tự (đúng thật có công lao, có ghi chép rõ ràng là cháu của chánh, tòng nhất phẩm được 3 người; chánh tòng nhị phẩm được 2 người) thì cháu được chuẩn cho vào làm ấm sinh Quốc tử giám.

Nay viên quan đã qua đời Hoàng Hữu Thường thuộc hàng tiến sĩ khoa bảng, từng được biểu dương khắp trong ngoài, làm quan đến hàng nhất phẩm mà 2 đứa cháu là Hoàng Hữu Khải và Hoàng Hữu Để, sao lại không lượng xét cho vào học tập nơi Quốc tử giám được. Trong khi chờ đợi ân chuẩn dám xin tâu bày đợi chỉ chép ra để thi hành.” Vua liền đồng ý.

Ca dao tôn vinh

Tổ tiên ông đều làm nghề chài lưới, cả đời bôn ba khốn khó, đến đời ông nhờ hiếu học, giỏi về chính sự nên đã đỗ đạt vẻ vang, làm nên sự nghiệp. Mới hơn 10 năm đã làm đến Hiệp biện Đại học sĩ, tất cả đều được đặt cách. Người dân xứ Huế để tỏ lòng hãnh diện và tôn kính nên đã lưu truyền câu ca dao nổi tiếng:

"Cha chài mẹ lưới ven sông

Thằng con thi đậu làm ông trên bờ"

Tên đường
Ngày nay, để tưởng nhớ và lưu truyền những thành tựu vẻ vang trong lịch sử của ông, thành phố Huế có một con đường mang tên Hoàng Hữu Thường, tọa lạc ngay tại thị xã Hương Thủy, thành phố Huế. Con đường nằm ở điểm đầu đường Tân Trào và điểm cuối đường Vân Dương.

Tham khảo
Đại Nam liệt truyện. Tập 4. Quyển 39. Truyện các Quan. NXB Thuận Hóa, 2006.

Đại Nam thực lục. Tập 8, quyển LXVII. Tập 9, quyển I. NXB Giáo Dục, 2007.