Chi Bình vôi

Chi Bình vôi hay chi Thiên kim đằng (danh pháp khoa học: Stephania) là một chi thực vật có hoa trong họ Biển bức cát (Menispermaceae), có nguồn gốc ở miền đông và nam châu Á cũng như Australasia. Chúng là các loài cây thân thảo dạng dây leo, thường xanh, cao tới 4 m, với thân củ dạng gỗ phình to, trong dân gian gọi là củ. Các lá mọc thành vòng xoắn trên thân cây, hình khiên với cuống lá gắn gần trung tâm của lá. Hoa nhỏ, khác gốc, màu vàng cam tụ tập thành tán kép. Quả hình cầu dẹt, khi chín màu đỏ, chứa một hạt, hình móng ngựa, có gai. Tên gọi dân dã nhất trong tiếng Việt là bình vôi. Tuy nhiên, nhiều loài có các tên gọi địa phương đôi khi trùng nhau. PlantSystematics.org liệt kê 120 danh pháp cho chi này.

Một loài là S. tetrandra thuộc về 50 vị thuốc cơ bản được sử dụng trong Đông y, nó được gọi với tên dược là phòng kỷ hay phấn phòng kỷ, tuy nhiên tên gọi phòng kỷ rất dễ gây nhầm lẫn, do nó còn được dùng để chỉ ít nhất là bốn loài khác nữa là mộc phòng kỷ (Cocculus trilobus), mao phòng kỷ (Sinomenium acutum thứ cinerascens) (cùng họ Tiết dê), cũng như quảng phòng kỷ (Aristolochia fangchi) và quảng đông mộc phòng kỷ (Aristolochia westlandi) thuộc họ Mộc hương nam (Aristolochiaceae) trong bộ Hồ tiêu (Piperales) với nhiều tính chất dược học khác hẳn nhau.

Các loài
Stephania abyssinica
Stephania andamanica
Stephania bancroftii
Stephania brachyandra
Stephania brevipedunculata
Stephania brevipes
Stephania cambodica: Bình vôi Campuchia.
Stephania capitata
Stephania cephalantha (đồng nghĩa: S. disciflora): Kim tuyến điếu ô quy, hán phòng kỷ, phấn phòng kỷ, bình vôi hoa đầu.
Stephania chingtungensis
Stephania corymbosa
Stephania crebra
Stephania cyanantha
Stephania delavayi
Stephania dentifolia
Stephania dicentrinifera
Stephania dictyoneura
Stephania dielsiana: Củ dòm, củ ngỗng, củ gà ấp.
Stephania dinklagei
Stephania dolichopoda
Stephania ebracteata
Stephania elegans
Stephania epigaea
Stephania excentrica
Stephania formanii
Stephania glandulifera
Stephania gracilenta
Stephania grandiflora
Stephania hainanensis
Stephania herbacea
Stephania intermedia
Stephania japonica: Dây mối, lõi tiền, dây lõi tiền, thiên kim đằng.
Stephania kuinanensis
Stephania kwangsiensis
Stephania lincangensis
Stephania longa: Lõi tiền, phẩn cơ đốc.
Stephania longipes
Stephania macrantha
Stephania mashanica
Stephania merrillii
Stephania micrantha
Stephania mildbraedii
Stephania miyiensis
Stephania moluccana
Stephania montana
Stephania neoguineensis
Stephania novenanthera
Stephania oblata
Stephania officinarum
Stephania papillosa
Stephania pierrei: Dây đồng tiền.
Stephania psilophylla
Stephania renifolia
Stephania reticulata
Stephania rotunda (đồng nghĩa: S. glabra): Bình vôi, củ một, củ gà ấp, dây mối trơn, cà tòm (tiếng Tày), co cáy khẩu (tiếng Thái), tở lùng dòi (tiếng Dao) – Loài điển hình.
Stephania salomonum
Stephania sinica: Bình vôi.
Stephania suberosa
Stephania subpeltata
Stephania succifera
Stephania sutchuenensis
Stephania tetrandra: Thạch thiềm thừ, phòng kỷ, phấn phòng kỷ, hán phòng kỷ, đảo địa củng, củ dòm?, củ gà ấp?
Stephania tomentella
Stephania tuberosa
Stephania venosa
Stephania viridiflavens
Stephania wightii
Stephania yunnanensis
Stephania zippeliana

Đông y

Trong Đông y người ta chủ yếu dùng Stephania tetrandra và Stephania cepharantha với tên gọi hán (phấn) phòng kỷ, ngải tượng. Theo Website này thì hán phòng kỷ (phấn phòng kỷ) có tại các tỉnh Chiết Giang, An Huy, Giang Tây, Hồ Bắc. Vị đắng, hăng và rất lạnh, có tác dụng với bàng quang, thận và tì (lá lách). Các hoạt chất chính của hán phòng kỷ sản xuất tại Trung Quốc là tetrandin C38H42N2O6 và fangchinolin C37H46N2O6 còn hán phòng kỷ sản xuất tại Nhật Bản lại là sinomenin C19H22NO4. Hán phòng kỷ Trung Quốc dùng điều trị bệnh liệt mặt (liệt Bell), hen suyễn, phù và có tác dụng lợi tiểu. Hán phòng kỷ Nhật Bản dùng làm thuốc giảm đau: viêm dây thần kinh, cứng vai, gút và các thương tổn cột sống. Người ta cũng lưu ý rằng các đơn thuốc Đông y nếu chỉ ghi phòng kỷ (防己) thì được hiểu là hán (phấn) phòng kỷ (漢防己/粉防己), còn mộc phòng kỷ (木防己) thì phải ghi rõ ràng. Liều dùng không quá 5-10 g nấu với nước để uống, còn thuốc dùng để tiêm thì không quá 300&nbsp;mg/liều.

Khi dùng phối hợp với các vị thuốc khác như:
Các loại Mộc thông
Quan mộc thông (Aristolochia manshuriensis; Aristolochia debilis)
Xuyên mộc thông (Clematidis armandii, Franch)
Hoài thông (Aristolochia noupinensis, Franch.)
Bạch mộc thông (Akebia trifoliata, Koiz. thứ australiss Rehd.)
Tế tân (tế sâm, yên đại oa hoa, vạn bệnh thảo) (Asarum heterotropoides Fr. Schmidt thứ mandshuricum (Maxim.) Kitag, Asarum sieboldi Mig)
Hậu phác (xuyên phác, sơn hà hoa, hà hậu phác, hà hoa mộc lan) (Magnolia officinalis, Rehd. et Wils., thứ biloba, Rehd. et Wils hay tại Nhật Bản là Magnolia obovata, Thunb.)
Mã đâu linh (thanh mộc hương từ rễ hay thiên tiên đằng từ thân dây leo) (Aristolochia debilis, Sieb et Zucc; Aristolochia sinarum Linde.; Aristolochia contorta Bge) v.v)

có thể gây độc đối với thận.

Cũng theo trang Web này thì mộc phòng kỷ (C. trilobus) có tác dụng lợi tiểu cho các chứng bệnh phù và lậu còn quảng phòng kỷ hay quảng mộc phòng kỷ (Aristolochia spp.) nguồn gốc từ Quảng Đông và Quảng Tây có chứa các chất có độc tính đối với thận. Liều gây ngộ độc là 30 g.

Lưu ý
Trong lịch sử thì loại hán trung phòng kỷ được sản xuất chủ yếu tại Hán Trung, nó chứa chủ yếu là các loại phòng kỷ chi Aristolochia. Còn ngày nay thì phòng kỷ chủ yếu sản xuất ở Hán Khẩu nên gọi là hán phòng kỷ, nó là Stephania spp.

Chú thích

Tham khảo


Thực vật Australia: Danh sách các loài Stephania
Thực vật Trung Quốc: Danh sách các loài Stephania
Thực vật Nepal: Danh sách các loài Stephania
Thực vật Thái Lan: Danh sách các loài Stephania
Germplasm Resources Information Network: Danh sách các loài Stephania
Ảnh chụp Stephania suberosa