Triết lý kinh tế vừa đủ

Triết lý kinh tế vừa đủ hay triết lý kinh tế đủ dùng (', viết tắt ; ) là một triết lý định hướng phát triển và ra quyết định, thường được gắn với Quốc vương Thái Lan Bhumibol Adulyadej (Rama IX). Báo cáo của UNDP mô tả SEP như một cách tiếp cận theo "con đường trung đạo" (') trong phát triển, nhấn mạnh sự thận trọng và việc tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc và biến động ở nhiều cấp độ, từ cộng đồng đến vĩ mô.

SEP thường được trình bày gồm ba nguyên tắc—"vừa phải" ('), "hợp lý" (') và "tự tạo miễn dịch"/khả năng chống chịu (')—cùng hai điều kiện vận dụng là tri thức và đạo đức.

Sau khủng hoảng tài chính châu Á 1997, SEP được phổ biến rộng rãi hơn và được lồng ghép vào một số văn kiện hoạch định chính sách của Thái Lan từ đầu thập niên 2000. Ở cấp hiến định, bản dịch tiếng Anh của Hiến pháp Thái Lan năm 2007 quy định Nhà nước "khuyến khích và hỗ trợ" việc triển khai "philosophy of sufficiency economy" (Điều 83), và Hiến pháp năm 2017 nhắc đến triết lý này trong mục tiêu cải cách quốc gia gắn với phát triển bền vững (Điều 257 theo bản dịch tiếng Anh).

Trong thập niên 2020, một số ấn phẩm của UNDP và nghiên cứu học thuật tiếp tục thảo luận SEP như một khuôn khổ gắn với SDGs và phát triển con người, đồng thời mở rộng sang các bối cảnh như quản trị doanh nghiệp (liên hệ ESG) và hợp tác phát triển/ODA của Thái Lan.

Khái quát
SEP được một số tổng thuật học thuật và tổ chức quốc tế mô tả như một khuôn khổ mang tính chuẩn tắc nhằm cân nhắc giữa tăng trưởng, phúc lợi xã hội, quản trị và bền vững, thay vì một mô hình thực chứng dùng để dự báo vĩ mô.

UNDP nêu rằng SEP nhấn mạnh phát triển theo từng bước, tránh chấp nhận rủi ro quá mức, và chú trọng "tự tạo miễn dịch" để giảm tổn thương trước biến động trong nước và quốc tế; đồng thời lưu ý SEP "không nên nhầm với" tự cung tự cấp đóng kín.

Báo cáo phát triển con người Thái Lan lần thứ 6 của UNDP đặt SEP trong khung phát triển con người và SDGs, nhấn mạnh các giá trị chia sẻ giữa cách tiếp cận phát triển con người của UNDP và SEP như lấy con người làm trung tâm, trao quyền (') và tính bền vững; đồng thời nêu SEP như một công cụ thực tiễn giúp giảm bất bình đẳng, tăng khả năng chống chịu và thúc đẩy tăng trưởng bao trùm.

Một số nguồn tiểu sử chính thức về Bhumibol Adulyadej liên hệ nền tảng tư tưởng của "kinh tế vừa đủ" với chương "Buddhist Economics" trong cuốn Small Is Beautiful (1973) của E. F. Schumacher; theo đó, nhà vua được cho là đã dịch (không rõ là chỉ chương hay toàn bộ cuốn sách) sang tiếng Thái và sử dụng một phần nội dung cho một diễn giải về "Buddhist Economics" trong bối cảnh Thái Lan.

Trong một số tài liệu hội thảo về phát triển kinh tế–xã hội trong môi trường Phật giáo, SEP đôi khi được giới thiệu như một cách tiếp cận nhấn mạnh "trung đạo" (Middle Way) và "tiết độ", đồng thời có diễn giải rằng triết lý này không nhằm phủ định tăng trưởng/kinh doanh mà nhấn mạnh tính cân bằng và khả năng phục hồi trước biến động (trình bày trong khuôn khổ kỷ yếu). Ở góc độ diễn giải phổ biến, Song (2020) cũng nêu rằng ba nguyên tắc cốt lõi của SEP ("điều độ", "hợp lý", "tự tạo miễn dịch/khả năng chống chịu") đôi khi được liên hệ ở mức khái niệm với các thuật ngữ Phật giáo như Trung đạo (Majjhimāpaṭipadā), Nghiệp (kamma) và Chánh niệm (sati).

Trong các thảo luận học thuật về Buddhist economics, SEP đôi khi được phân tích như một mô hình đạo đức kinh tế ở Thái Lan nhấn mạnh tự lực, điều độ và tính tương thuộc, và được đặt cạnh các mô hình/diễn giải Phật giáo đương đại khác. Trong mạch diễn giải này, một số văn bản kinh điển về đạo đức cư sĩ cũng được dùng để minh hoạ các chuẩn mực quản trị của cải và dự phòng rủi ro; chẳng hạn, bản dịch tiếng Anh của Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt (Sigālaka/Sigālovāda Sutta, DN 31) có đoạn kệ về việc “chia của cải thành bốn phần”, thường được tóm lược theo tỷ lệ 1–2–1 (bốn phần bhoga-vibhāg: một phần cho hưởng dùng/chi tiêu, hai phần cho việc làm ăn/đầu tư, và một phần để dự phòng khi hữu sự). Một số tài liệu giảng dạy về “Buddhist perspective on wealth” cũng nhắc đến nguyên tắc phân chia thu nhập/thành quả theo bốn phần (bao gồm phần dành cho nhu cầu bản thân, phần cho hoạt động kinh doanh và phần dự trữ/cho các nghĩa vụ xã hội như bố thí), như một ví dụ thường gặp khi trình bày đạo đức kinh tế của cư sĩ.

Bối cảnh hình thành
UNDP mô tả SEP được hình thành trên nền các dự án hoàng gia (Royal Projects) về phát triển nông thôn, tài nguyên nước, môi trường và phúc lợi xã hội; báo cáo nêu rằng các dự án hoàng gia "now number over 3,000". UNDP cũng trích dẫn các bài phát biểu của nhà vua trong thập niên 1960–1970 như nguồn sớm của tư tưởng đề cao tính thận trọng, phát triển theo giai đoạn và lấy con người làm trung tâm; trong đó có bài phát biểu năm 1974 liên hệ việc tăng sản lượng với nâng cao mức sống ổn định của người sản xuất.

Báo cáo phát triển con người Thái Lan lần thứ 6 của UNDP cũng trình bày SEP như một phần trong tập hợp các nguyên tắc/phương châm phát triển thường gắn với thực hành phát triển của Bhumibol Adulyadej; danh sách được nêu gồm các nội dung như phát triển theo từng bước, nhấn mạnh tính đơn giản–tiết kiệm với lợi ích tối đa, khuyến khích sự tham gia của người dân, và nhấn mạnh "bắt đầu từ vấn đề nhỏ" (Think Macro, Start Micro).

, một cơ sở giáo dục–trình diễn nông nghiệp có nội dung gắn với SEP.]]

Trong bối cảnh khủng hoảng năm 1997, UNDP tường thuật rằng diễn văn ngày 4 tháng 12 năm 1997 (Dusit Palace) là một mốc quan trọng trong quá trình công chúng hóa cụm từ "sufficient economy"; sau đó là một quá trình tổng hợp các phát biểu nhằm "làm rõ và chuẩn hoá" định nghĩa (theo mô tả của UNDP).

Nội dung và công cụ chủ yếu
Các tổng thuật chính sách và nghiên cứu học thuật thường mô tả SEP gồm ba nguyên tắc: (1) vừa phải, (2) hợp lý và (3) tự tạo miễn dịch; hai điều kiện nền để vận dụng là tri thức và đạo đức/đức hạnh.

Ở cấp thực hành, SEP thường được minh họa bằng các mô hình phát triển dựa vào cộng đồng và các dự án nông nghiệp–nông thôn. Một ví dụ hay được trích dẫn là New Theory (lý thuyết mới) về quản lý đất nông nghiệp, theo đó đề xuất công thức phân chia diện tích theo tỷ lệ 30:30:30:10 nhằm hỗ trợ tự lực và giảm rủi ro sản xuất.

Triển khai và thể chế liên quan
UNDP ghi nhận rằng sau khủng hoảng 1997, cơ quan hoạch định kế hoạch quốc gia (NESDB) đã tiếp nhận SEP làm nguyên tắc dẫn dắt cho các kế hoạch phát triển; trong đó Kế hoạch lần thứ 9 (2002–2006) "chính thức" tiếp nhận cách tiếp cận SEP và Kế hoạch lần thứ 10 (2007–2011) xây dựng tầm nhìn phát triển dựa quanh khuôn khổ này.

Ở cấp hiến định, SEP cũng được đề cập trong một số văn kiện và mô tả quốc tế, như trong Hiến pháp Thái năm 2007 (bản dịch tiếng Anh) quy định Nhà nước "thúc đẩy và hỗ trợ" việc triển khai "triết lý kinh tế vừa đủ" (Điều 83). ("promote and support" việc triển khai "philosophy of sufficiency economy")

Một số nghiên cứu gần đây phân tích SEP như khung tham chiếu cho đổi mới xã hội và quản trị địa phương, thông qua các nghiên cứu trường hợp ở các tổ chức hành chính địa phương của Thái Lan.

Một mô tả tổng hợp trên cổng thông tin đối tác SDGs của Liên Hợp Quốc cũng giới thiệu SEP như một cách tiếp cận phát triển được triển khai trong thực tiễn và gắn với các chủ trương/chương trình (theo mục "partnerships").

Ở cấp ngành, một nghiên cứu khảo sát 395 khách sạn/cơ sở lưu trú tại Thái Lan (ABAC Journal, 2025) sử dụng mô hình SEM để kiểm định mối liên hệ giữa thực hành SEP, trách nhiệm ESG và khả năng tồn tại của doanh nghiệp; kết quả cho thấy thực hành SEP và trách nhiệm ESG có tác động dương đến khả năng tồn tại, đồng thời ESG đóng vai trò trung gian giữa thực hành SEP và khả năng tồn tại của doanh nghiệp khách sạn/lưu trú. Nghiên cứu gợi ý nhà quản lý chú trọng thực hành SEP và ESG, và đề xuất nhà hoạch định chính sách tăng cường phổ biến các thực hành quản trị thay thế để chuẩn bị cho biến động tương lai. Trên một số trang giới thiệu/đối tác của Liên Hợp Quốc về phát triển bền vững, SEP cũng được mô tả như một cách tiếp cận nhấn mạnh “tiết độ”, “hợp lý” và “tự chủ/khả năng chống chịu” khi theo đuổi các mục tiêu phát triển.

Ở chiều phê bình, một số nhà nghiên cứu cho rằng SEP có thể mang tính diễn ngôn đạo đức–chính trị (khuyến khích "tiết độ" và tự điều chỉnh) hơn là một chương trình chính sách với tiêu chí vận hành và cơ chế đo lường thống nhất, khiến việc áp dụng có thể đa nghĩa và khác biệt giữa các chủ thể. Trong một số bình luận học thuật–chính trị, SEP còn bị phê phán là có thể trở thành một hệ lập luận nhằm "bình thường hóa" bất bình đẳng (ví dụ, khuyến nghị "biết đủ" với nhóm nghèo trong khi các nhóm giàu có nhiều nguồn lực hơn vẫn có thể diễn giải "biết đủ" theo nghĩa "trong khả năng của mình"). Một hướng phê bình khác nhấn mạnh rằng việc vận dụng SEP để mô tả/chuẩn hóa đời sống nông thôn có thể dẫn đến những cách đại diện không phản ánh đầy đủ sinh kế và chiến lược kinh tế thực tế của cư dân nông thôn. Báo cáo UNDP 2007 cũng đặt vấn đề về mức độ "cam kết thực chất" khi dùng SEP làm nguyên tắc chính sách và nêu tranh luận xoay quanh thiết kế của một số chương trình xã hội theo các tiêu chí "vừa đủ", bao gồm lo ngại về tính bền vững và rủi ro nợ hộ gia đình. Trong nghiên cứu thực nghiệm gần đây, cũng có lưu ý rằng đánh giá các thành tố SEP trong thực hành thường dựa trên thước đo chủ quan và thiết kế định tính, do đó có thể chịu thiên lệch; dù vậy, các nghiên cứu trường hợp vẫn cho thấy SEP được diễn giải như cơ chế ứng phó/khả năng chống chịu trong khủng hoảng.

Xem thêm
Kinh tế Thái Lan
Kinh tế chính trị
Chính sách công
Kinh tế học phát triển
Phát triển bền vững
Mục tiêu Phát triển Bền vững

Chú thích

Liên kết ngoài
Bài phát biểu ngày 4 tháng 12 năm 1997 của Bhumibol Adulyadej – Bản lưu trữ bài phát biểu (tiếng Anh).