Văn hiến thông khảo

Văn hiến thông khảo (), là bộ chính thư của Mã Đoan Lâm thời Nguyên. Theo ghi chép trong Nhạc Bình huyện chí thì Văn hiến thông khảo được ông biên soạn vào khoảng năm Chí Nguyên thứ 20 (1283) và hoàn thành vào năm Đại Đức thứ 11 (1307) gồm 24 môn với 348 quyển. Mãi đến 20 năm sau, bộ sách này mới được triều đình nhà Nguyên khắc in toàn bộ. Bộ sách đã mở rộng tám mục của Thông điển thành hai mươi bốn mục, ghi chép các điển chương chế độ qua các triều đại, từ thời thượng cổ cho đến cuối năm Gia Định đời Tống Ninh Tông. Sau này, Văn hiến thông khảo cùng với Thông điển của Đỗ Hựu và Thông chí của Trịnh Tiều được hợp xưng là "Tam Thông".

Nội dung
Nội dung sách này ghi chép từ thời thượng cổ cho tới những năm Gia Định thời Nam Tống. Nhìn một cách tổng thể từ thể lệ cho đến nội dung sách, Văn hiến thông khảo là sự mở rộng và tiếp tục phát triển của Thông điển của Đỗ Hựu, đây chính là đặc điểm thứ nhất của cuốn sách này. Phần sử liệu mà tác giả nghiên cứu sử dụng từ thời trung Đường trở về trước lấy Thông điển làm cơ sở. Sử liệu từ thời trung Đường trở về sau do chính bản thân Mã Đoan Lâm thu thập, xử lý, đặc biệt là sử liệu giai đoạn nhà Tống. Thời điểm này Tống sử còn chưa ra đời, tuy nhiên nguồn sử liệu về thời kỳ nhà Tống mà ông có được lại cực kỳ phong phú, thậm chí bản thân Tống sử chưa chắc đã toàn diện và đa dạng bằng Văn hiến thông khảo, đây chính là đặc điểm thứ hai của Văn hiến thông khảo. Ngoài ra Thông điển xếp Thực hóa lên đầu tiên, thể hiện sự trọng thị của tác giả Đỗ Hựu đối với nền kinh tế của đất nước. Thông chí của Trịnh Tiều thì lại chuyển nó xuống phía sau Tuyển cử và Hình pháp, còn Mã Đoan Lâm cũng xếp nó đầu tiên.
Văn hiến thông khảo, bản do Phùng Thiên Ngự ở Kỳ Dương hiệu đính và khắc in, đời nhà Minh (sau 1368).
Văn hiến thông khảo, bản khắc của Hàng Châu Chiết Giang thư cục, năm Quang Tự thứ 8 đời Thanh (1882).
Văn hiến thông khảo, bản khắc của Đài Bắc Tân Hưng thư cục, năm Dân Quốc thứ 47 (1958). khi họ đang tìm kiếm các ghi chép về sự xuất hiện của sao chổi. Mà không hề hay biết, đồng thời họ cũng đã tìm thấy các ghi chép về tân tinh và siêu tân tinh, trong đó nổi tiếng nhất không nghi ngờ gì chính là SN 1054.

Đánh giá
Nguyễn Nguyên cuối thời Thanh cho rằng, đọc Tư trị thông giám là đã thông hiểu chính sự các triều đại; đọc Văn hiến thông khảo là đã thông hiểu điển chương chính trị các triều đại, nên hai bộ sách này được gọi là "Nhị Thông". La Hương Lâm trong Trung Quốc thông sử viết: "Văn hiến thông khảo của Mã Đoan Lâm đã song hành cùng với Thông chí của Trịnh Tiều, mặc dù việc tập hợp các tinh hoa không thể bằng Nhị thập lược của họ Trịnh, nhưng ở những chỗ chi tiết và toàn diện thì cũng có nhiều điều đáng học hỏi. Năm Diên Hựu thứ 6 đời Nguyên Nhân Tông (1319), đạo quan Vương Thọ Diễn tìm được sách này và dâng lên triều đình. Nhờ đó, sách được lưu truyền. Kể từ khi được khắc in, sách luôn nhận được lời khen ngợi. Người đời Nguyên đánh giá Mã Đoan Lâm rằng: "Hành vi thanh cao thuần khiết, văn chương tao nhã đẹp đẽ, gia đình truyền lại gia phong của bậc tể tướng, khi còn trẻ đã được đào tạo trong thư viện, hiểu rõ điển chương chế độ đời trước, nắm vững thể yếu của thời đại." "Hễ những gì liên quan đến đạo trị nước thì đều được phân loại, tổng hợp rõ ràng, mạch lạc, có trật tự, đối với việc trị quốc an dân thì chỉ cần đưa ra và thực hành mà thôi. Đây có thể gọi là bậc Nho sĩ cứu đời, học vấn hữu dụng."

Tứ khố toàn thư tổng mục đề yếu mặc dù có nhiều lời chỉ trích đối với Văn hiến thông khảo, nhưng vẫn khẳng định: "Tuy nhiên, cách ông ấy phân chia và phân tích chi tiết, giúp người khảo cứu có thể tra cứu theo loại; hơn nữa, những gì ông ghi chép về chế độ nhà Tống là tường tận nhất, nhiều chi tiết mà các chí trong Tống sử chưa hề đề cập; lời án ngữ cũng thường xuyên xuyên suốt được cổ kim, đạt đến sự cân nhắc thỏa đáng. Dù có phần kém hơn sự súc tích và nghiêm cẩn của Thông điển, nhưng về độ chi tiết và đầy đủ thì thực sự vượt trội, không phải là thứ mà Thông chí của Trịnh Tiều có thể sánh được." Ngoài ra, hành động giữ mình trong sạch của Mã Đoan Lâm sau khi Nam Tống diệt vong cũng bị người đời sau phê bình. Đặc biệt là việc ông cắt đoạn Văn hiến thông khảo tại năm Gia Định thứ năm (1212) để tránh đụng chạm đến cuộc chiến giữa Nguyên và Tống, khiến cho hệ thống điển chương chế độ đời Tống không thể trở thành một thể thống nhất hoàn chỉnh.

Mã Đoan Lâm là một trong những sử gia tiến bộ đã có công mở rộng thể loại tân sử do Đỗ Hựu sáng lập, phát triển việc lấy sự kiện lịch sử để ghi chép lịch sử theo thể loại điển chí, đồng thời phát triển thêm một bước phương pháp tổng hợp và phân loại tư liệu của Trịnh Tiều. So với tác phẩm Thông điển của Đỗ Hựu, từ nội dung và hình thức của Văn hiến thông khảo đều có sự mở rộng và nâng cao. So với Thông chí của Trịnh Tiều, thì Thông chí chỉ là sự tổng hòa sơ lược của sách sử cũ; Văn hiến thông khảo thì lại tổ chức lại, thể hiện một số tư tưởng mới, cách nhìn nhận mới. Có thể tìm thấy những tư tưởng mới, cách nhìn nhận mới đối với vấn đề, đặc biệt là vấn đề kinh tế của Mã Đoan Lâm thông qua Văn hiến thông khảo, ví dụ như biến pháp của Thương Ưởng và lưỡng thuế pháp của Dương Viêm đều có tác dụng to lớn đối với sự phát triển của xã hội phong kiến Trung Quốc thời cổ đại. Ông đặc biệt quan tâm và trình bày cặn kẽ các chính sách kinh tế lớn của người đi trước. Có thể ông không đồng tình, thậm chí là phủ nhận quan điểm chính trị của người này nhưng lại hoàn toàn tôn trọng các chính sách kinh tế của họ, một khi nó thực sự có lợi cho giang sơn, xã tắc. Viết về nhân vật lãnh đạo cuộc khởi nghĩa nông dân Trương Toàn Nghĩa cuối thời Đường, mặc dù ý thức hệ Hán nho phong kiến còn tồn tại nặng nề nhưng không vì thế Mã Đoan Lâm hạ thấp vai trò của chính sách kinh tế khôi phục và phát triển sản xuất vùng Lạc Dương mà Trương Toàn Nghĩa đề xuất.

Văn hiến thông khảo của Mã Đoan Lâm đã được hưởng những thành quả tốt đẹp do sự phát triển văn hóa thời Lưỡng Tống đem đến. Thứ nhất, bắt đầu từ thời Bắc Tống trở đi, việc in ấn sách vở ở Trung Quốc tương đối phổ biến, cho nên việc truyền bá và lưu thông sách vở đạt tới số lượng chưa từng có trước đó. Căn cứ vào số lượng sách vở tham khảo phong phú được ghi chép trong Văn hiến thông khảo, có thể thấy được rằng, tất cả các tác phẩm nổi tiếng của các tác giả như Lý Đảo, Hồng Mại, Trịnh Tiều, Diệp Mộng Đắc, Vương Minh Thanh v.v... không có tác phẩm nào là không được liệt kê ở trong đó. Thứ hai, chế độ tu sử rất phát triển ở thời Lưỡng Tống, những sách được dẫn bao gồm quốc sử, quốc chí, hội yếu, thực lục... vì vậy cho nên trong khi biên soạn phần nội dung từ Hậu Đường đến Lưỡng Tống, Mã Đoan Lâm vốn là một học giả rất uyên bác, lại được thừa hưởng một nền học thức sâu rộng của gia đình (phụ thân ông đã từng nhậm chức Biên tu quan ở Quốc sử viện, Kiểm thảo quan ở Thực lục viện, lại từng đảm nhiệm chức Hữu Thừa tướng chuyên xử lý các công việc quan trọng của nhà nước) điều đó đã giúp ông rất nhiều trong việc biên soạn một bộ sách sử lớn với nội dung phong phú và tỉ mỉ đến như vậy. Tuy quy mô công trình nghiên cứu lớn như vậy song nó vẫn tồn tại một số hạn chế, đặc biệt là về tư tưởng. Mã Đoan Lâm tuy có chỗ đồng tình với người dân lao động, nhưng chủ yếu là nói trên lập trường của giai cấp thống trị. Do quy mô bộ sách quá lớn, vì vậy vẫn còn một số phần nội dung còn sơ lược, ví dụ như các phần Chức quan khảo, kinh tịch khảo, Dư địa khảo, v.v...

Đọc thêm
Enlin Dong et al. (2002). Historial Literature and Cultural Studies, Hubei Dictionary Press, Wuhan.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Các ấn bản khác nhau của Văn hiến thông khảo – Chinese Text Project
Văn hiến thông khảo "Nghiên cứu Tổng hợp về Điển chương" – Chinaknowledge