Sắc phong của các triều đại phong kiến trong hoạt động tín ngưỡng tại Nghệ An

Sắc phong của các triều đại phong kiến trong hoạt động tín ngưỡng tại Nghệ An phản ánh mối quan hệ giữa nhà nước phong kiến và đời sống tín ngưỡng dân gian của cư dân địa phương. Thông qua việc ban sắc phong cho các thần linh được thờ phụng tại đình, đền, miếu, phủ, các triều đại đã tham gia chính thức hóa, điều tiết và định hướng sinh hoạt tín ngưỡng trong cộng đồng làng xã, góp phần hình thành diện mạo văn hóa – tín ngưỡng đặc trưng của Nghệ An.

__TOC__

Khái quát
Sắc phong là văn bản hành chính do nhà vua ban, nhằm phong tặng hoặc xác nhận danh hiệu cho các vị thần được thờ phụng. Trong lịch sử Việt Nam, sắc phong vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng, vừa thể hiện quyền lực quản lý của nhà nước phong kiến đối với đời sống tinh thần của nhân dân.

Nghệ An là một trong những địa phương còn lưu giữ được số lượng lớn sắc phong cổ, trải dài từ thời Lê Trung Hưng đến triều Nguyễn. Các sắc phong này phản ánh sự đa dạng về đối tượng được thờ phụng, bao gồm nhiên thần, nhân thần lịch sử, tín ngưỡng thờ Mẫu và các yếu tố dung hợp của Tam giáo (Nho – Phật – Đạo).

Các triều đại ban sắc phong tại Nghệ An
Theo các công trình nghiên cứu về sắc phong địa phương, phần lớn sắc phong còn lưu giữ tại Nghệ An thuộc về các triều đại sau:

Triều Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII–XVIII): Phong tặng nhiều nhân thần, thành hoàng làng và các võ tướng có công với triều đình và địa phương.
Triều Tây Sơn (cuối thế kỷ XVIII): Số lượng sắc phong không nhiều, chủ yếu tiếp nối hệ thống thờ tự đã hình thành trước đó.
Triều Nguyễn (thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX): Là giai đoạn ban sắc phong nhiều nhất, đặc biệt dưới các triều Gia Long, Minh Mạng và Tự Đức, với hệ thống danh hiệu được quy chuẩn hóa và thống nhất trên phạm vi cả nước.

Việc ban sắc phong dưới triều Nguyễn thể hiện rõ chính sách quản lý tín ngưỡng của nhà nước trung ương đối với các địa phương, trong đó sinh hoạt thờ tự được đặt trong khuôn khổ hành chính – lễ nghi thống nhất.

Đối tượng được sắc phong
Các sắc phong tại Nghệ An cho thấy phạm vi phong tặng rộng, bao gồm:

Nhân thần lịch sử: Các nhân vật có công với đất nước hoặc địa phương như Trần Hưng Đạo, Nguyễn Xí và nhiều võ tướng thời Trần, Lê.
Nhiên thần: Thần núi, thần sông, thần biển, phản ánh đời sống cư dân nông nghiệp và ven biển.
Tín ngưỡng thờ Mẫu: Các Thánh Mẫu trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ, tiêu biểu là Mẫu Liễu Hạnh.
Thần linh dung hợp Tam giáo: Một số cơ sở thờ tự thể hiện sự phối thờ các yếu tố Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo trong cùng không gian tín ngưỡng.

Sự đa dạng này cho thấy sắc phong không chỉ là sự công nhận của nhà nước mà còn phản ánh quá trình chọn lọc, tiếp biến văn hóa tín ngưỡng của cộng đồng cư dân Nghệ An.

Giá trị văn hóa – lịch sử
Sắc phong tại Nghệ An có giá trị quan trọng trên nhiều phương diện:

Giá trị lịch sử: Là tư liệu gốc phản ánh chính sách tín ngưỡng của các triều đại phong kiến và mối quan hệ giữa trung ương với địa phương.
Giá trị văn hóa: Góp phần hình thành và duy trì hệ thống nghi lễ, lễ hội truyền thống trong đời sống cộng đồng.
Giá trị nghiên cứu: Cung cấp tư liệu cho việc nghiên cứu lịch sử làng xã, tín ngưỡng dân gian và quá trình bản địa hóa các hệ tư tưởng tại khu vực Bắc Trung Bộ.

Trường hợp tiêu biểu
Nhiều di tích tại Nghệ An hiện còn lưu giữ sắc phong cổ, có thể kể đến Đền Nguyễn Xí, Đền Ông Hoàng Mười, Đền Trần Hưng Đạo, các đền thờ Bạch Đế Thánh Vương và một số phủ, đền thờ Mẫu trong khu vực.

Trong số đó, Phủ Thiên Linh (làng Cổ Bái, xã Phúc Thọ, thành phố Vinh) là một cơ sở tín ngưỡng còn lưu giữ sắc phong triều Nguyễn ban năm Minh Mạng thứ 2 (1821) phong cho Mẫu Liễu Hạnh với danh hiệu Thượng đẳng thần. Trường hợp này phản ánh sự thừa nhận chính thức của triều đình đối với tín ngưỡng thờ Mẫu tại Nghệ An, đồng thời cho thấy vai trò của sắc phong trong việc hợp thức hóa các hình thức tín ngưỡng dân gian trong khuôn khổ quản lý nhà nước phong kiến.

Ảnh hưởng trong đời sống cộng đồng
Sắc phong không chỉ mang ý nghĩa biểu trưng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng dân cư. Việc sở hữu sắc phong giúp các cơ sở thờ tự khẳng định vị thế trong làng xã, duy trì lễ hội truyền thống và củng cố tính cố kết cộng đồng. Đồng thời, sắc phong góp phần hình thành bản sắc văn hóa vùng miền, trong đó tín ngưỡng Nghệ An thể hiện rõ tính dung hợp, linh hoạt và gắn bó với lịch sử địa phương.

Tài liệu tham khảo