Lydia Vladimirovna Litvyak

| birth_place = Moskva, Liên Xô
| death_date =
| death_place = gần Kozhevnia, Ukraina, Liên Xô
| alt = Lydia Litvyak
| nickname =
| allegiance = Liên Xô
| serviceyears = 1941–1943
| rank = Thượng úy
| branch = Không quân Liên Xô
| commands =
| unit =
| battles =
Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại

| awards = Anh hùng Liên Xô (truy tặng)
}}
Lydia Vladimirovna Litvyak (; 18 tháng 8 năm 1921 – 1 tháng 8 năm 1943), còn được gọi thân mật là Lilya, là một nữ phi công chiến đấu trong Không quân Liên Xô trong Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại. Các sử gia ước tính tổng số chiến thắng trong không chiến của cô dao động từ 13 đến 14 chiến công đơn và 4 đến 5 lần chiến công tập thể trong 66 phi vụ chiến đấu. Trong khoảng 2 năm chiến đấu, cô được ghi nhận là nữ phi công chiến đấu đầu tiên bắn hạ máy bay đối phương, là người đầu tiên trong số 2 nữ phi công chiến đấu đạt danh hiệu phi công ace và là người giữ kỷ lục về số lần chiến công của một nữ phi công chiến đấu. Cô tử trận trong một cuộc không chiến gần Orel trong Trận chiến Kursk khi đang tấn công một đội hình máy bay Đức.

Thiếu thời
Lydia Litvyak sinh ra tại Moskva trong một gia đình gốc Nga. Mẹ cô, Anna Vasilievna Litvyak, là một nhân viên bán hàng; cha cô, Vladimir Leontievich Litvyak (1892–1937) là một nhân viên đường sắt, lái tàu và nhân viên văn phòng. Trong cuộc Đại thanh trừng, cha cô bị bắt vì là "kẻ thù của nhân dân" và mất tích.

Lydia bắt đầu quan tâm đến hàng không từ khi còn nhỏ. Năm 14 tuổi, cô đăng ký vào một câu lạc bộ hàng không, thực hiện chuyến bay đơn đầu tiên của mình vào năm 15 tuổi, và sau đó tốt nghiệp trường bay quân sự Kherson. Cô trở thành giáo viên bay tại câu lạc bộ hàng không ở Kalinin, và cho đến thời điểm Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại nổ ra, cô đã đào tạo được 45 phi công.

Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại

Trung đoàn phi công nữ
Sau cuộc tấn công của Đức vào Liên Xô vào tháng 6 năm 1941, Litvyak đã cố gắng gia nhập một đơn vị không quân, nhưng bị từ chối với lý do còn thiếu kinh nghiệm. Sau khi cố tình phóng đại số giờ bay trước chiến tranh của mình thêm 100 giờ, cô gia nhập Trung đoàn Không quân Tiêm kích 586 với phi công toàn nữ của Lực lượng Phòng không, do Thiếu tá Marina Raskova thành lập và chỉ huy. Cô được huấn luyện tại đó trên loại máy bay Yakovlev Yak-1.

Trung đoàn phi công hỗn hợp
Litvyak đã thực hiện chuyến bay chiến đấu đầu tiên của mình vào mùa hè năm 1942 trên Saratov. Vào tháng 9, cô được phân công vào Trung đoàn Tiêm kích 437, một đơn vị với thành viên đa số là nam phi công, đang chiến đấu trên mặt trận Stalingrad. Vào ngày 10 tháng 9, cô cùng với các đồng đội phi công nữ Yekaterina Budanova, Maria Kuznetsova và Raisa Belyaeva, chỉ huy của nhóm, cùng với nhóm hỗ trợ mặt đất cũng toàn nữ, đã di chuyển đến sân bay của trung đoàn, tại Verkhnaia Akhtuba, trên bờ đông sông Volga. Tuy nhiên, khi họ đến nơi, căn cứ đã trống rỗng và đang bị tấn công, vì vậy họ sớm di chuyển đến Srednaia Akhtuba. Tại đây, trong khi điều khiển một chiếc Yak-1 mang số "32" trên thân máy bay, cô đã lập được một chiến tích đáng kể. Thiếu tá Cận vệ Boris Yeryomin (sau là Trung tướng không quân), Phó trung đoàn trưởng Trung đoàn Không quân Tiêm kích 296, từng cùng với Litvyak và Budanova tham gia chiến đấu, đã nhận xét cô là "một người rất xông xáo" và "một phi công chiến đấu bẩm sinh".
lái.]]
Trong Trung đoàn Tiêm kích 437, Litvyak đã ghi được hai chiến công đầu tiên vào ngày 13 tháng 9, ba ngày sau khi cô đến đơn vị, và trong phi vụ thứ ba của cô tại chiến trường Stalingrad, trở thành nữ phi công chiến đấu đầu tiên bắn hạ máy bay địch. Ngày hôm đó, 4 chiếc Yak-1 do Thiếu tá S. Danilov dẫn đầu đã tấn công một đội hình Junkers Ju 88 được hộ tống bởi nhiều máy bay Messerschmitt Bf 109. Chiến công đầu tiên của cô là một chiếc Ju 88, sau đó, cô tiếp tục bắn hạ một chiếc Bf 109 G-2 "Gustav" ở phía sau phi đội trưởng của mình, Belyaeva. Chiếc Bf 109 đó được điều khiển bởi một phi công ace với 11 chiến công, Trung sĩ Erwin Meier, thuộc Trung đoàn 2 của Jagdgeschwader 53, Không hạm đội số 4. Meier nhảy dù và bị quân Liên Xô bắt giữ. Khi Meier yêu cầu được gặp phi công Nga đã bắn hạ mình, ông đã bất ngờ khi người đến gặp mình lại chỉ là một cô gái trẻ. Meier đã nghĩ rằng mình đang bị biến thành trò cười của phía Liên Xô, cho đến khi được Litvyak mô tả một cách chi tiết từng động thái của trận không chiến, ông mới tin rằng mình thực sự đã bị một nữ phi công bắn hạ. Một số tác giả khác cho rằng, chiến thắng trên không đầu tiên của một nữ phi công là của Trung úy Valeriya Khomyakova của Trung đoàn 586 khi cô bắn hạ chiếc Ju 88 do Oblt. Gerhard Maak của 7./KG76 lái vào đêm ngày 24 tháng 9 năm 1942.

Ngày 14 tháng 9, theo một số tác giả, Litvyak đã bắn hạ một chiếc Bf 109 nữa. Đối thủ xấu số của cô có lẽ là một Huân chương Chữ thập Hiệp sĩ và là một ace với 71 chiến công, Trung úy Hans Fuss (Adj.II./JG-3), vốn đã bị thương trong trận không chiến với một chiếc Yak-1 khác vào ngày 14 tháng 9 năm 1942 tại khu vực Stalingrad, khi thùng nhiên liệu G-2 của ông bị bắn trúng và máy bay bị rơi lúc hạ cánh khi trở về căn cứ vì hết nhiên liệu. Ông bị thương nặng, mất một chân và chết vì vết thương vào ngày 10 tháng 11 năm 1942. Ngày 27 tháng 9, Litvyak lại ghi thêm một được chiến thắng trên không trước một chiếc Ju 88, xạ thủ đã bắn hạ chỉ huy trung đoàn, Thiếu tá MS Khovostnikov, có thể là chiếc Ju 88A-4 "5K + LH", do Huân chương Chữ thập Sắt Trung tá Johann Wiesniewski điều khiển, 2./KG 3, đã tử trận cùng toàn bộ phi hành đoàn. Một số nhà sử học cho rằng đây mới thực sự là thành tích không chiến đầu tiên của cô.

Thợ săn tự do
Litvyak, Belyaeva, Budanova và Kuznetsova chỉ ở lại Trung đoàn 437 trong một thời gian ngắn, chủ yếu vì trung đoàn được trang bị loại máy bay LaGG 3 thay vì loại máy bay Yak-1 mà phụ nữ thường lái, và thiếu các phương tiện để phục vụ loại máy bay này. Vì vậy, bốn nữ phi công được chuyển đến Trung đoàn Tiêm kích Cận vệ số 9. Từ tháng 10 năm 1942 đến tháng 1 năm 1943, Litvyak và Budanova vẫn phục vụ trong đơn vị nổi tiếng này tại chiến trường Stalingrad, dưới sự chỉ huy của Anh hùng Liên Xô, Đại tá Lev Shestakov.

Tháng 1 năm 1943, trung đoàn được tái trang bị loại máy bay Bell P-39 Airacobras và Litvyak và Budanova lại được chuyển đến Trung đoàn tiêm kích 296 (sau được đổi tên thành Trung đoàn tiêm kích cận vệ 73) của Trung tá Nikolay Baranov, thuộc Tập đoàn quân không quân số 8, để họ vẫn có thể tiếp tục lái máy bay Yak. Ngày 23 tháng 2, cô được trao tặng Huân chương Sao đỏ, được phong hàm Trung úy và được chọn tham gia chiến thuật không quân tinh nhuệ gọi là okhotniki, hay "thợ săn tự do", nơi các cặp phi công giàu kinh nghiệm tự mình tìm kiếm mục tiêu. Hai lần, cô buộc phải hạ cánh do hư hại trong chiến đấu. Ngày 22 tháng 3, cô bị thương lần đầu tiên. Hôm đó, cô đang bay trong một nhóm gồm 6 máy bay Yak tấn công một tá máy bay Ju 88. Litvyak đã bắn hạ một chiếc trong số đó, nhưng lại bị tấn công và bị bắn trúng bởi những chiếc Bf 109 hộ tống. Cô bắn hạ lại được một chiếc Messerschmitt và quay trở lại sân bay của mình để hạ cánh, nhưng bị đau dữ dội và mất máu. Khi ở Trung đoàn 73, cô thường bay với tư cách là phi công phụ của Đại úy Aleksey Solomatin, một phi công ace với 39 chiến công được tuyên bố (22 chiến công tập thể). Ngày 21 tháng 5, khi đang huấn luyện một phi công mới, Solomatin đã thiệt mạng ở Pavlonka khi bị rơi máy bay. Litvyak đã bị suy sụp nặng nề bởi vụ tai nạn. Cô đã viết một lá thư cho mẹ, mô tả cách cô chỉ nhận ra sau khi Solomatin qua đời rằng cô đã yêu anh.

Trung sĩ Inna Pasportnikova, thợ máy của Litvyak trong thời gian cô bay cùng trung đoàn nam, đã kể lại vào năm 1990 rằng sau cái chết của Solomatin, Litvyak không muốn gì khác ngoài việc bay các nhiệm vụ chiến đấu và cô đã chiến đấu với một nỗi niềm tuyệt vọng.

Litvyak đã giành được một chiến thắng với một mục tiêu khó nhằn vào ngày 31 tháng 5 năm 1943: một khinh khí cầu trinh sát pháo binh do một sĩ quan Đức điều khiển. Nhiều phi công Liên Xô khác đã cố gắng tiêu diệt khinh khí cầu nhưng tất cả đều bị đẩy lùi bởi hỏa lực phòng không dày đặc bảo vệ khinh khí cầu. Ban đầu, Litvyak đã xung phong tham gia nhiệm vụ bắn hạ khinh khí cầu nhưng bị từ chối. Không nản lòng, cô kiên quyết tham gia nhiệm vụ, và mô tả cho chỉ huy của mình về kế hoạch của mình: cô sẽ tấn công nó từ phía sau sau khi bay theo một vòng tròn rộng xung quanh chu vi của chiến trường và trên vùng lãnh thổ do Đức kiểm soát. Chiến thuật này đã thành công - khinh khí cầu chứa đầy hydro bốc cháy dưới luồng đạn lửa của cô và bị phá hủy.

Ngày 13 tháng 6 năm 1943, Litvyak được bổ nhiệm làm chỉ huy một biên đội của Phi đội Hàng không số 3 thuộc Trung đoàn Tiêm kích Cận vệ số 73. Cô tiếp tục có thêm chiến công vào ngày 16 tháng 7 năm 1943. Hôm đó, 6 chiếc Yak đã chạm trán với 30 máy bay ném bom Ju 88 của Đức với 6 máy bay hộ tống. Nữ phi công xuất sắc đã bắn hạ một máy bay ném bom và chia sẻ chiến thắng với một đồng đội, nhưng máy bay chiến đấu của cô cũng bị trúng đạn và phải hạ cánh bằng bụng. Cô lại bị thương nhưng từ chối nghỉ phép để chữa bệnh. Cô tiếp tục bắn hạ một chiếc Bf 109 vào ngày 19 tháng 7 năm 1943, và nạn nhân có thể là phi công ace 6 chiến công Uffz. Helmuth Schirra, 4./JG-3 (MIA, khu vực Luhansk). Thêm một chiếc Bf 109 bị bắn hạ sau đó hai ngày, 21 tháng 7 năm 1943, có thể là chiếc Bf 109G-6 của Huân chương Chữ thập sắt và là ace 28 chiến công, Trung úy Hermann Schuster 4./JG-3 (KIA, gần Pervomaysk, khu vực Luhansk).

Phi vụ cuối cùng

Ngày 1 tháng 8 năm 1943, sau một lần tham chiến trên Mặt trận Mius, Litvyak đã không trở về căn cứ của mình tại Krasnyy Luch. Đó là lần xuất kích thứ tư của cô trong ngày, hộ tống một phi đội máy bay cường kích Ilyushin Il-2. Khi đang trở về căn cứ, một cặp Bf 109 đã lao vào tấn công Litvyak trong khi cô đang tấn công một nhóm lớn máy bay ném bom Đức. Phi công Liên Xô Ivan Borisenko nhớ lại: "Lilya không nhìn thấy những chiếc Messerschmitt 109 đang bay yểm trợ cho các máy bay ném bom Đức. Một cặp trong số chúng lao vào cô và khi cô nhìn thấy chúng, cô quay lại để giao chiến với chúng. Sau đó, tất cả biến mất sau một đám mây." Borisenko, người đang tham gia vào cuộc không chiến, đã nhìn thấy Litvyak lần cuối, qua một khoảng trống giữa những đám mây, chiếc Yak-1 của cô đang bốc khói và bị tới 8 chiếc Bf 109 đuổi theo.

Borisenko đã hạ máy bay xuống thấp để xem có tìm thấy Litvyak không. Tuy nhiên, ông không thấy dù, cũng không thấy tiếng nổ. Litvyak đã không bao giờ trở về sau nhiệm vụ đó. Khi đó, Litvyak mới 21 tuổi. Phía Liên Xô nghi ngờ cô có thể đã bị bắt, một khả năng khiến họ không thể trao tặng cô danh hiệu Anh hùng Liên Xô.

Một trong hai phi công Đức được cho là đã bắn hạ Litvyak: Trung úy Hans-Jörg Merkle của Phi đoàn 1 /JG.52, người được trao tặng Huân chương Thập tự Sắt và là ace 30 chiến thắng, hoặc Trung úy Hans Schleef của Phi đoàn 7 /JG.3, Huân chương Thập tự Hiệp sĩ và là ace 99 chiến thắng trong tương lai. Merkle là phi công duy nhất tuyên bố bắn hạ một chiếc Yak-1 gần Dmitryevka vào ngày 1 tháng 8 năm 1943, và là chiến thắng thứ 30 của ông. (Dmitrijewka là nơi Litvyak được nhìn thấy lần cuối và được cho là đã được chôn cất.) Sự việc xảy ra trước khi bị chính nạn nhân của mình đâm vào và tử vong (báo cáo chiến đấu của Không quân Đức về vụ va chạm là 3&nbsp;km về phía đông Dmitrievka). Schleef tuyên bố một chiếc LaGG-3 (thường bị nhầm lẫn trong chiến đấu với Yak-1 bởi các phi công Đức) đã tiêu diệt vào cùng ngày, tại khu vực phía nam Ukraine, nơi máy bay của Litvyak cuối cùng được tìm thấy.

Sự công nhận

Trong nỗ lực chứng minh Litvyak không bị bắt làm tù binh, Pasportnikova đã bắt đầu cuộc tìm kiếm kéo dài 36 năm về địa điểm rơi máy bay Yakovlev Yak-1 với sự hỗ trợ của công chúng và giới truyền thông. Trong 3 năm, các bạn hữu và người thân của cô đã cùng nhau rà soát những khu vực có khả năng xảy ra tai nạn bằng máy dò kim loại. Mãi đến năm 1979, sau khi rà soát hơn 90 địa điểm rơi máy bay được phát hiện, tra cứu 30 trường hợp máy bay rơi và phi công mất tích trong khi làm nhiệm vụ, "những người tìm kiếm phát hiện ra rằng một nữ phi công không rõ danh tính đã được chôn cất tại làng Dmitrievka... thuộc huyện Shakhterski." Sau đó, người ta cho rằng đó là Litvyak và cô đã bị tử thương bởi một vết thương chí mạng ở đầu. Pasportnikova nói rằng một ủy ban đặc biệt đã được thành lập để kiểm tra thi thể được khai quật, và ủy ban kết luận rằng hài cốt là của Litvyak.

Vào ngày 6 tháng 5 năm 1990, Tổng thống Liên Xô Mikhail Gorbachev đã truy tặng cô danh hiệu Anh hùng Liên Xô. Cấp bậc cuối cùng của cô được ghi nhận là Thượng úy, đã được ghi chép trong tất cả các tờ báo ở Moskva vào thời điểm đó.

Những tranh cãi

Tình huống tử vong
Nhiền lập luận đã được công bố để phản bác lại phiên bản chính thức về cái chết của Litvyak. Mặc dù Yekaterina Valentina Vaschenko, người phụ trách bảo tàng Litvyak ở Krasnyi Luch đã tuyên bố rằng thi thể đã được khai quật và kiểm tra bởi các chuyên gia pháp y, những người xác định rằng đó thực sự là Litvyak, tuy nhiên Kazimiera Janina Cottam là công bố một giả thuyết khác, dựa trên bằng chứng do Yekaterina Polunina, thợ máy trưởng và thủ thư của Trung đoàn tiêm kích 586, nơi Litvyak phục vụ ban đầu, cung cấp rằng thi thể chưa bao giờ được khai quật và việc xác minh chỉ giới hạn ở việc so sánh một số báo cáo.

Cottam, một tác giả và nhà nghiên cứu chuyên về chủ đề những phụ nữ Liên Xô trong quân đội, kết luận rằng sau khi bị bắn trúng, Litvyak đã hạ cánh chiếc máy bay bằng bụng, sau đó cô bị bắt và bị đưa đến trại tù binh. Trong cuốn sách xuất bản năm 2004, Polunina liệt kê các bằng chứng dẫn bà đến kết luận rằng Litvyak đã được quân Đức kéo ra khỏi chiếc máy bay bị bắn rơi và bị giam giữ trong một thời gian.

Gian Piero Milanetti, tác giả của một cuốn sách gần đây về các nữ phi công Liên Xô, đã viết rằng một nữ phi công đã nhảy dù xuống vị trí gần địa điểm được cho rằng máy bay của Litvyak bị bắn hạ. Vì không có nữ phi công Liên Xô nào khác hoạt động trong khu vực đó, nên Milanetti tin rằng nữ phi công đó chính là Litvyak, có thể đã bị quân Đức bắt giữ. Nhà sử học hàng không Nga Anatoly Plyac, cựu thiếu tá KGB, đã nói với Milanetti: "Litvyak sống sót và bị bắt làm tù binh..."

Năm 2000, Raspopova, một cựu chiến binh của trung đoàn ném bom đêm nữ, khi xem một chương trình truyền hình từ Thụy Sĩ, trong đó có sự góp mặt của một nữ phi công chiến đấu Liên Xô cũ mà Raspopova cho rằng có thể là Litvyak. Cựu binh này đã bị thương hai lần. Bà kết hôn ngoài Liên Xô và có ba người con. Raspopova ngay lập tức kể lại cho Polunina những gì bà suy luận được từ chương trình phát sóng của Thụy Sĩ.

Số lần chiến thắng
Không có sự đồng thuận giữa các nhà sử học về thành tích không chiến mà Litvyak ghi được. Các nhà sử học Nga Andrey Simonov và Svetlana Chudinova đã có thể xác nhận 5 chiến thắng đơn và 3 chiến thắng tập thể cộng với việc bắn hạ khinh khí cầu bằng các tài liệu lưu trữ. Nhiều kết quả khác nhau quy cho cô, bao gồm 11 chiến thắng đơn và 3 chiến thắng tập thể cộng với bắn hạ khinh khí cầu, hoặc 8 chiến thắng đơn và 4 chiến thắng tập thể. Anne Noggle ghi nhận 12 chiến thắng đơn và 2 chiến thắng tập thể. Năm 1990, Pasportnikova công bố số liệu 11 chiến công đơn cộng với khinh khí cầu, và thêm 3 chiến công tập thể. Polunina đã viết rằng số lần bắn hạ các phi công Liên Xô nổi tiếng, bao gồm cả Litvyak và Budanova, thường bị thổi phồng; và Litvyak nên được ghi nhận với 5 chiến công đơn và 2 chiến công tập thể, bao gồm cả khinh khí cầu.

Tính cách và cuộc sống riêng tư
Litvyak thể hiện tính cách nổi loạn và lãng mạn. Trở về từ một nhiệm vụ thành công, cô sẽ bay lượn "vù vù" quanh sân bay và sau đó thực hiện các động tác nhào lộn không được phép, dù biết rằng điều đó khiến chỉ huy của cô tức giận.

Mặc dù sống trong môi trường chủ yếu là nam giới, Litvyak không bao giờ từ bỏ đi nét nữ tính. Cô tiếp tục nhuộm tóc vàng, và thường nhờ bạn mình là Inna Pasportnikova đến bệnh viện lấy hydrogen peroxide. Cô thường làm khăn quàng cổ từ vải dù, nhuộm những mảnh nhỏ thành nhiều màu khác nhau và khâu chúng lại với nhau. Cô không giấu giếm tình yêu dành cho hoa, thứ mà cô sẽ hái trong mọi dịp có thể, đặc biệt là hoa hồng đỏ, và sẽ bó chúng thành bó hoa và giữ chúng trong buồng lái. Những bông hoa này nhanh chóng bị các phi công nam cùng bay với cô vứt bỏ.

Litvyak được gọi là "Hoa huệ trắng Stalingrad" trong các bài báo của Liên Xô. Ở châu Âu và Bắc Mỹ, cô cũng được gọi là "Hoa hồng trắng Stalingrad" , kể từ khi các báo cáo về chiến công của cô lần đầu tiên được xuất bản bằng tiếng Anh.

Giải thưởng

Anh hùng Liên Xô (5 tháng 5 năm 1990)
Huân chương Lenin (5 tháng 5 năm 1990)
Huân chương Cờ đỏ (22 tháng 7 năm 1943)
Huân chương Sao Đỏ (17 tháng 2 năm 1943)
Huân chương Chiến tranh Vệ quốc hạng nhất (10 tháng 9 năm 1943)

Chiến thắng trên không (được ghi nhận)

13 tháng 9 năm 1942
2 thành tích cá nhân, 1 máy bay ném bom Junkers Ju 88 và 1 tiêm kích Messerschmitt Bf 109 (của E. Maier.) Có nguồn cho rằng chiếc máy bay ném bom là Heinkel He 111 chứ không phải Ju 88.
14 tháng 9 năm 1942
1 thành tích cá nhân, tiêm kích Bf 109 (theo nhà sử học Hans D. Seidl, chiến công này là kết quả của sự phối hợp với Yekaterina Budanova)
27 tháng 9 năm 1942
1 thành tích cá nhân, máy bay ném bom Junkers Ju 88
1 thành tích chung với Raisa Belyaeva, tiêm kích Messerschmitt Bf 109
11 tháng 2 năm 1943
1 thành tích cá nhân, máy bay ném bom Junkers Ju 87
1 thành tích chung với Alexei Solomatin, tiêm kích Focke-Wulf Fw 190
22 tháng 3 năm 1943
2 thành tích cá nhân, 1 tiêm kích Messerschmitt Bf 109 và 1 máy bay ném bom Junkers Ju 88
5 tháng 5 năm 1943
1 thành tích cá nhân, tiêm kích Messerschmitt Bf 109
7 tháng 5 năm 1943
1 thành tích cá nhân, tiêm kích Messerschmitt Bf 109 Nguồn khác khẳng định đây là một máy bay ném bom.
1 thành tích chung (Theo một số nguồn, thành tích chung là tiêm kích Bf 109, còn thành tích cá nhân là mấy bay ném bom Ju 88)
19 tháng 7 năm 1943
1 thành tích cá nhân, tiêm kích Messerschmitt Bf 109
21 tháng 7 năm 1943
1 thành tích cá nhân, tiêm kích Messerschmitt Bf 109
1 tháng 8 năm 1943
1 thành tích cá nhân, tiêm kích Messerschmitt Bf 109,
1 thành tích chung, tiêm kích Messerschmitt Bf 109

Xem thêm

Danh sách các nữ anh hùng Liên Xô
Yekaterina Budanova, người phụ nữ duy nhất được công nhận là phi công xuất sắc.

Tài liệu tham khảo

Ghi chú

Thư mục


Bergström, Christer. Stalingrad—The Air Battle: 1942 through January 1943. Hinckley England, Midland, 2007. .
Christer Bergström, Andrey Dikov & Vlad Antipov, Black Cross – Red Star. Air War over the Eastern Front. Volume 3. Everything for Stalingrad. Eagle Editions Ltd., 2006.








Prien, Jochen - Stemmer, Gerhard - Rodeike, Peter - Bock, Winfried: Die Jagdfliegerverbände der Deutschen Luftwaffe 1934 bis 1945 - Teil 6 Tielband I Unternehmen "Barbarossa" Einsatz im Osten 22.6. bis 5 December 1941, Struve Druck, 2003.
Prien, Jochen - Stemmer, Gerhard - Rodeike, Peter - Bock, Winfried: Die Jagdfliegerverbände der Deutschen Luftwaffe 1934 bis 1945 - Teil 9 Tielband II Wom Sommerfeldzug 1942 bis zur Niederlage von Stalingrad 1 May 1942 bis 3 February 1943, Struve Druck, 2006.


Morgan, Hugh. Gli assi Sovietici della Seconda guerra mondiale (in Italian). Edizioni del Prado/Osprey Aviation, 1999. .








Liên kết ngoài

Lydia Litvyak, The White Lily of Stalingrad: a new documentary by Stalingrad Battle Data