Chi Ngải

Chi Ngải (danh pháp khoa học: Artemisia) là một chi lớn, đa dạng của thực vật có hoa với khoảng 480 loài thuộc về họ Cúc (Asteraceae). Nó bao gồm các loại cây thân thảo hay cây bụi được biết đến nhờ mùi tinh dầu đặc trưng của nó. Chúng sinh trưởng trong các khu vực nhiệt đới và ôn đới của Bắc bán cầu, thông thường ưa thích các môi trường sinh sống khô hay bán khô. Các lá của chúng tương tự như lá dương xỉ thường có nhiều lông trắng nhỏ bao phủ.

(Artemisia mauiensis)]]
Nó chứa nhiều loài được nhiều người biết đến như ngải đắng (Artemisia absintha), ngải dấm (Artemisia tridentata), ngải cứu (Artemisia vulgaris), thanh hao hoa vàng (Artemisia annua). Các lá có mùi thơm của nhiều loài là các vị thuốc, đôi khi cũng được sử dụng để tạo hương vị, và một số loài là quan trọng. Mọi dạng ngải đều có vị rất đắng.

Artemisia abrotanum, Artemesia pontica và ngải đắng (Artemisia absinthium) chứa thujon, được sử dụng để tạo hương vị cho loại thức uống chưng cất Absinthe. Mặc dù được sử dụng trong Absinthe, tinh dầu ngải tinh khiết lại là một chất độc thần kinh. Xem: Tai nạn cận kề tử vong do tinh dầu ngải.

Một số loài ngải là các cây trồng. Tất cả các loài ngải có thể sống trên đất cát thoát nước tự do, không được bón phân và nhiều nắng.

Các loài Artemisia bị ấu trùng của một số loài bướm thuộc bộ Lepidoptera ăn. Xem Danh sách các loài thuộc bộ Cánh vẩy ăn ngải.

Phân loại
Phân loại chi Artemisia hiện vẫn gặp nhiều khó khăn. nhưng phần lớn các dữ liệu phân tử, ít nhất là cho tới năm 2006, là không đặc biệt đủ mạnh. Một phần của điều này là do nghiên cứu của Watson et al. cho thấy 4 phân chi là không đơn ngành, ngoại trừ Dracunculus, sau khi phân tích và làm khớp ITS của ADN ribosome hạt nhân từ nhiều loài Seriphidium và Artemisia và các chi có liên quan như Arctanthemum và Dendranthema. Các tác giả kết luận rằng chỉ một mình hình thái học cụm hoa là không đủ tin cậy để phân hạng chi hay một số phân chi, do các tính chất trước đây dùng để phân ranh giới giữa chúng (như đồng hình phối tử, hình đĩa, cụm hoa không tia) dường như đã trải qua tiến hóa song song tới 7 lần. Trong một số phân loại, trước đây chúng từng được coi là một tổ của phân chi Seriphidium hoặc phân chi trong chi Seriphidium, mặc dù các nghiên cứu gần đây đã đặt ra nghi vấn về việc gán dòng dõi này vào nhóm các loài Cựu Thế giới. Phần lớn tranh luận xung quanh Tridentatae là vấn đề thực vật địa lý học, vì thế môi trường sống và phân bố địa lý thường được trích dẫn khi tìm hiểu về sự tiến hóa của phân chi đặc hữu Bắc Mỹ này. Các chu kỳ biến đổi của các kiểu khí hậu ẩm và khô đã hỗ trợ cho “các chủng lưỡng bội và đa bội mà về mặt hình thái là tương tự nếu như không phải là không thể phân biệt được”, Chẳng hạn, một số bài báo gợi ý rằng để trở thành đơn ngành thì tổ Tridentatae nên loại bỏ Artemisia bigelovii và Artemisia palmeri, Các kết quả này được hỗ trợ bởi việc lập trình tự bao quát ADN lạp lục (cpDNA) và ADN ribosome hạt nhân (nrDNA) trệch khỏi các dữ liệu hình thái, giải phẫu và tập tính trước đó.

Các dòng dõi truyền thống trong phạm vi Tridentatae được đề xuất trên cơ sở hình thái lá, sự ưa thích môi trường sống và khả năng mọc ra cây con từ lá trong số các đặc trưng hình thái và tập tính khác. và có một vài chứng cứ phân tử ribosome của nhóm “lõi Tridentatae” của phân chi này.

Các dạng quá độ là đặc biệt phổ biến trong các phân chi phân tỏa gần đây như Tridentatae, do các đảo ngược thường xuyên của chúng và tiến hóa hội tụ. Các xem xét tổng thể Artemisia sử dụng phân tích ITS hỗ trợ giả thuyết cho rằng Tridentatae có nguồn gốc độc lập từ Seriphidium Cựu Thế giới.

Artemisia tridentata
Artemisia cana
Artemisia nova
Artemisia rigida
Artemisia arbuscula
Artemisia longiloba
Artemisia tripartita
Artemisia pygmaea
Artemisia rothrockii

Tổ Tridentatae bao gồm các loài kể trên ngoại trừ Artemisia longiloba được coi là phân loài của A. arbuscula (A. arbuscula subsp. longiloba). Tổ Nebulae bao gồm A. californica, A. nesiotica và A. filifolia.

Phân chi Seriphidium
Các loài Cựu Thế giới mà các phân loại khác nhau đặt vào chi hay phân chi Seriphidium bao gồm khoảng 125 loài bản địa châu Âu và ôn đới châu Á, với sự đa dạng loài lớn nhất ở Trung Á. Một số phân loại, như của Flora of North America, loại bỏ bất kỳ loài Tân Thế giới nào ra khỏi Seriphidium. Các loài của phân chi này là thực vật thân thảo hoặc cây bụi nhỏ. Seriphidium Cựu Thế giới, với 125 loài bản địa châu Âu và ôn đới châu Á, trước đây hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cả Seriphidium Bắc Mỹ hay Seriphidium "Tân Thế giới" và Seriphidium Cựu Thế giới. Seriphidium Bắc Mỹ hiện nay được đặt trong Tridentatae do sự phân bố địa lý, tập tính phát triển, các điểm tương đồng về kiểu nhân đồ và hóa phân loại học (như sự hiện diện của một số terpenol nhất định).

Phân chi Dracunculus
Một nhóm được hỗ trợ tốt bởi các dữ liệu phân tử là phân chi Dracunculus. Nó bao gồm 80 loài được tìm thấy ở cả Bắc Mỹ và đại lục Á-Âu,

Gần đây, một số tác giả tách A. chinensis, A. australis, A. kauaiensis và A. mauiensis từ phân chi Dracunculus để tạo ra phân chi mới là Pacifica.

Các loài

Artemisia abrotanum L. -- Ngải chanh
Artemisia absinthium L. -- Ngải Absinth, khổ hao Trung Á, ngải đắng.
Artemisia adamsii Besser: Đông bắc ti liệt hao
Artemisia afra: Ngải (đắng) châu Phi
Artemisia alaskana Rydb. -- Ngải Alaska
Artemisia alba
Artemisia alcockii Pamp.
Artemisia aleutica Hultén—Ngải Aleutia
Artemisia amoena Poljakov
Artemisia annua L. -- Thanh hao hoa vàng
Artemisia araxina Takht.
Artemisia arbuscula Nutt. -- Ngải đắng nhỏ, ngải đắng đen
Artemisia arctica Less. -- Ngải đắng bắc
Artemisia arctisibirica Korobkov
Artemisia arenaria DC.
Artemisia arenicola Krasch. ex Poljakov
Artemisia argentea (Ngải Madeira?)
Artemisia argyi H.Lév. & Vaniot
Artemisia argyrophylla Ledeb.
Artemisia armeniaca Lam.
Artemisia aromatica A.Nelson = A. dracunculus ?
Artemisia aschurbajewii C.G.Aro
Artemisia australis Less. -- Ngải Oahu
Artemisia austriaca Jacq.
Artemisia avarica Minat.
Artemisia badhysi Krasch. & Lincz. ex Poljakov
Artemisia balchanorum Krasch.
Artemisia baldshuanica Krasch. & Zaprjag.
Artemisia bargusinensis Spreng.
Artemisia bejdemaniae Leonova
Artemisia biennis Willd. -- Ngải nhị niên
Artemisia bigelovii Gray—Ngải Bigelov
Artemisia borealis Pall.
Artemisia borotalensis Poljakov
Artemisia bottnica Lundstr. ex Kindb.
Artemisia caespitosa Ledeb.
Artemisia californica Less. -- Ngải đắng ven biển, ngải đắng California
Artemisia camelorum Krasch.
Artemisia campestris L. -- Ngải đắng thường, ngải Thái Bình Dương, ngải dấm đồng
Artemisia cana Pursh—Ngải đắng bạc
Artemisia canadensis: Ngải Canada
Artemisia capillaris Thunb.: Nhân trần hao
Artemisia carvifolia Bess.: Thanh hao
Artemisia carruthii Wood ex Carruth. -- Ngải Carruth
Artemisia caucasica Willd.
Artemisia chamaemelifolia Vill.
Artemisia cina O. Berg & C. F. Schmidt—Santonica, Levant
Artemisia ciniformis Krasch. & Popov ex Poljakov
Artemisia coarctata (???)
Artemisia commutata Besser
Artemisia compacta Fisch. ex DC.
Artemisia cuspidata Krasch.
Artemisia czukavinae Filatova
Artemisia daghestanica Krasch. & Poretzky
Artemisia demissa Krasch.
Artemisia depauperata Krasch.
Artemisia deserti Krasch.
Artemisia desertorum Spreng.
Artemisia diffusa Krasch. ex Poljakov
Artemisia dimoana Popov
Artemisia dolosa Krasch.
Artemisia douglasiana Bess. -- Ngải Douglas
Artemisia dracunculus L. -- Thanh hao lá hẹp
Artemisia dubia Wall.
Artemisia dubjanskyana Krasch. ex Poljakov
Artemisia dumosa Poljakov
Artemisia elongata Filatova & Ladygina
Artemisia eremophila Krasch. & Butkov ex Poljakov
Artemisia eriantha Ten.
Artemisia feddei H.Lév. & Vaniot
Artemisia fedtschenkoana Krasch.
Artemisia ferganensis Krasch. ex Poljakov
Artemisia filifolia Torr. -- Sand Sagebrush, Ngải đắng cát, ngải bạc
Artemisia flava Jurtzev
Artemisia franserioides Greene—ngải đắng dại
Artemisia freyniana (Pamp.) Krasch.
Artemisia frigida Willd.
Artemisia fulvella Filatova & Ladygina
Artemisia furcata Bieb.
Artemisia galinae Ikonn.
Artemisia glabella Kar. & Kir.
Artemisia glacialis: Ngải Alpine
Artemisia glanduligera Krasch. ex Poljakov
Artemisia glauca Pall. ex Willd.
Artemisia glaucina Krasch. ex Poljakov
Artemisia globosa Krasch.
Artemisia globularia Cham. ex Bess. -- Ngải tía
Artemisia glomerata Ledeb. -- ngải khúc, ngải Alpine Thái Bình Dương
Artemisia gmelinii Webb ex Stechmann—Ngải Gmelin
Artemisia gnaphalodes Nutt.
Artemisia gorjaevii Poljakov
Artemisia gracilescens Krasch. & Iljin
Artemisia gurganica (Krasch.) Filatova
Artemisia gypsacea Krasch., Popov & Lincz. ex Poljakov
Artemisia halodendron Turcz. ex Besser
Artemisia halophila Krasch.
Artemisia heptapotamica Poljakov
Artemisia hippolyti Butkov
Artemisia hololeuca M.Bieb. ex Besser
Artemisia hulteniana Vorosch.
Artemisia incana (L.) Druce
Artemisia insulana Krasch.
Artemisia insularis Kitam.
Artemisia integrifolia L.
Artemisia issykkulensis Poljakov
Artemisia jacutica Drobow
Artemisia japonica Thunb.
Artemisia juncea Kar. & Kir.
Artemisia karatavica Krasch. & Abolin ex Poljakov
Artemisia karavajevii Leonova
Artemisia kaschgarica Krasch.
Artemisia kauaiensis (Skottsberg) Skottsberg—Ngải Kauai
Artemisia keiskeana Miq.
Artemisia kelleri Krasch.
Artemisia kemrudica Krasch.
Artemisia knorringiana Krasch.
Artemisia kochiiformis Krasch. & Lincz. ex Poljakov
Artemisia koidzumii Nakai
Artemisia kopetdaghensis Krasch. ex Poljakov
Artemisia korovinii Poljakov
Artemisia korshinskyi Krasch. ex Poljakov
Artemisia kruhsiana Bess. -- Ngải Krush
Artemisia kulbadica Boiss. & Buhse
Artemisia kuschakewiczii C.G.A.Winkl.
Artemisia laciniata Willd. -- Ngải Siberi
Artemisia laciniatiformis Kom.
Artimisia lactiflora
Artemisia lagocephala (Besser) DC.
Artemisia lagopus Fisch. ex Besser
Artemisia latifolia Ledeb.
Artemisia ledebouriana Besser
Artemisia lehmanniana Bunge
Artemisia leontopodioides Fisch. ex Besser
Artemisia lessingiana Besser
Artemisia leucodes Schrenk
Artemisia leucophylla (Turcz. ex Besser) Pamp.
Artemisia leucotricha Krasch. ex Ladygina
Artemisia lindleyana Bess. -- Ngải sông Columbia
Artemisia lipskyi Poljakov
Artemisia littoricola Kitam.
Artemisia longifolia Nutt. -- Ngải lá dài
Artemisia ludoviciana Nutt. -- Ngải xám, ngải trắng
Artemisia macilenta (Maxim.) Krasch.
Artemisia macrantha Ledeb.
Artemisia macrobotrys Ledeb. -- Ngải Yukon
Artemisia macrocephala Jacq. ex Besser
Artemisia macrorhiza Turcz.
Artemisia maracandica Bunge
Artemisia maritima L. -- Ngải biển
Artemisia marschalliana Spreng.
Artemisia martjanovii Krasch. ex Poljakov
Artemisia mauiensis (Gray) Skottsberg—Ngải Maui
Artemisia maximovicziana Krasch. ex Poljakov
Artemisia medioxima Krasch. ex Poljakov
Artemisia messerschmidtiana Besser
Artemisia michauxiana Bess. -- Ngải Michaux
Artemisia mogoltavica Poljakov
Artemisia mongolica (Besser) Fisch. ex Nakai
Artemisia mongolorum Krasch.
Artemisia montana (Nakai) Pamp.
Artemisia mucronulata Poljakov
Artemisia multisecta Leonova
Artemisia namanganica Poljakov
Artemisia nesiotica Raven—Ngải đảo
Artemisia nigricans Filatova & Ladygina
Artemisia norvegica Fries—Ngải Na Uy
Artemisia nova A. Nels. -- Ngải đen
Artemisia obscura Pamp.
Artemisia obtusiloba Ledeb.
Artemisia oelandica (Besser) Krasch.
Artemisia olchonensis Leonova
Artemisia oliveriana J.Gay ex Besser
Artemisia opulenta Pamp.
Artemisia packardiae J. Grimes & Ertter—Ngải Packard
Artemisia pallasiana Fisch. ex Besser
Artemisia palmeri Gray—Ngải San Diego
Artemisia palustris L.
Artemisia pannosa Krasch.
Artemisia papposa Blake & Cronq. -- Ngải Owyhee
Artemisia parryi Gray—Ngải Parry
Artemisia pattersonii Gray—Ngải Patterson
Artemisia pectinata Pall.
Artemisia pedatifida Nutt. -- Ngải chân chim
Artemisia pedemontana Balb.
Artemisia persica Boiss.
Artemisia pewzowii C.G.A.Winkl.
Artemisia phaeolepis Krasch.
Artemisia polysticha Poljakov
Artemisia pontica L. -- Ngải La Mã, ngải biển Đen
Artemisia porrecta Krasch. ex Poljakov
Artemisia porteri Cronq. -- Ngải Porter
Artemisia prasina Krasch. ex Poljak.
Artemisia proceriformis Krasch.
Artemisia prolixa Krasch. ex Poljak.
Artemisia punctigera Krasch. ex Poljakov
Artemisia purshiana Besser
Artemisia pycnocephala (Less.) DC.
Artemisia pycnorhiza Ledeb.
Artemisia pygmaea Gray—Ngải lùn Pygmy
Artemisia quinqueloba Trautv.
Artemisia remotiloba Krasch. ex Poljakov
Artemisia rhodantha Rupr.
Artemisia rigida (Nutt.) Gray—Ngải Scabland
Artemisia rothrockii Gray—Ngải Timberline
Artemisia rubripes Nakai
Artemisia rupestris L. -- Ngải đá
Artemisia rutifolia Stephan ex Spreng.
Artemisia saissanica (Krasch.) Filatova
Artemisia saitoana Kitam.
Artemisia salsoloides Willd.
Artemisia samoiedorum Pamp.
Artemisia santolina Schrenk
Artemisia santolinifolia Turcz. ex Besser
Artemisia santonica L.
Artemisia saposhnikovii Krasch. ex Poljak.
Artemisia schischkinii Krasch.
Artemisia schmidtiana—Ngải sa tanh
Artemisia schrenkiana Ledeb.
Artemisia scoparia Waldst. & Kit. -- Ngải thân đỏ
Artemisia scopiformis Ledeb.
Artemisia scopulorum Gray—Ngải đắng Alpine, ngải lùn
Artemisia scotina Nevski
Artemisia senjavinensis Bess. -- Ngải Bắc Cực
Artemisia selengensis Turcz. ex Besser
Artemisia semiarida (Krasch. & Lavrenko) Filatova
Artemisia senjavinensis Besser
Artemisia sericea Weber ex Stechm.
Artemisia serotina Bunge
Artemisia serrata Nutt. -- Ngải răng cưa
Artemisia spinescens (đồng nghĩa Picrothamnus desertorum): Ngải nụ
Artemisia sieversiana Willd.
Artemisia skorniakowii C.G.A.Winkl.
Artemisia sogdiana Bunge
Artemisia songarica Schrenk
Artemisia spicigera K.Koch
Artemisia splendens Willd.
Artemisia stelleriana Bess. -- ngải bà già, ngải bờ biển
Artemisia stenocephala Krasch. ex Poljak.
Artemisia stenophylla Kitam.
Artemisia stolonifera (Maxim.) Kom.
Artemisia subarctica Krasch.
Artemisia subchrysolepis Filatova
Artemisia sublessingiana Krasch. ex Poljakov
Artemisia subsalsa Filatova
Artemisia subviscosa Turcz. ex Besser
Artemisia succulenta Ledeb.
Artemisia suksdorfii Piper—ngải bờ biển
Artemisia sylvatica Maxim.
Artemisia szowitziana (Besser) Grossh.
Artemisia tanacetifolia L.
Artemisia taurica Willd.
Artemisia tenuisecta Nevski
Artemisia terrae-albae Krasch.
Artemisia tianschanica Krasch. ex Poljak.
Artemisia tilesii Ledeb. -- Ngải Tilesius
Artemisia tomentella Trautv.
Artemisia tournefortiana Rchb.
Artemisia transbaicalensis Leonova
Artemisia transiliensis Poljakov
Artemisia trautvetteriana Besser
Artemisia tridentata Nutt. -- Ngải đắng lớn, ngải xanh, ngải đen
Artemisia tridentata parsihii: ngải đắng lớn
Artemisia tridentata spiciformis: ngải đắng lớn
Artemisia tridentata tridentata: ngải đắng lớn
Artemisia tridentata vasayana: ngải đắng lớn miền núi
Artemisia tridentata wyomingensis: ngải đắng lớn Wyoming
Artemisia tridentata xericensis: ngải đắng lớn
Artemisia triniana Besser
Artemisia tripartita Rydb. -- Ngải ba đỉnh
Artemisia tripartita rupicola: Ngải ba đỉnh Wyoming
Artemisia tripartita tripartita
Artemisia turanica Krasch.
Artemisia turcomanica Gand.
Artemisia umbelliformis Lam. -- ngải Alp
Artemisia unalaskensis Rydb.
Artemisia vachanica Krasch. ex Poljak.
Artemisia valida Krasch. ex Poljak.
Artemisia verlotiorum Lamotte
Artemisia villarsii Gren. & Godr. = A. eriantha
Artemisia viridis Willd.
Artemisia vulgaris L. -- ngải điệp, ngải cứu
Artemisia vulgaris kamtschatica: ngải cứu
Artemisia vulgaris vulgaris: ngải cứu.
Artemisia vulgaris coarctata
Artemisia vulgaris indica - ngải dại
Artemisia vulgaris verlotorum

Một số loài ngải đáng chú ý
Ngải đắng hay ngải áp xanh (ngải Absinth) (Artemisia absinthium) được sử dụng để diệt trừ bọ chét và nhậy, cũng như trong sản xuất đồ uống (bia ngải, rượu vang ngải). Rượu khai vị vermouth (từ tiếng Đức Wermut - nghĩa là ngải đắng) là loại rượu vang được tạo hương vị bằng các loại cây tạo mùi vị, nhưng nguyên thủy là từ ngải đắng. Nó cũng được sử dụng trong y học như là thuốc bổ, thuốc dễ tiêu, thuốc hạ sốt và thuốc trừ giun. Nó có nguồn gốc ở khu vực châu Âu và Siberia nhưng hiện nay đã phổ biến ở cả Hoa Kỳ.

Artemisia arborescens L. (Sheeba trong tiếng Ả Rập) là loại ngải cực đắng có nguồn gốc ở vùng Trung Đông được sử dụng trong chè, thông thường cùng với bạc hà. Nó có thể có một vài tính chất của loại chất gây ảo giác.

.]]

Trong văn hóa
"Đắng như ngải" là một thành ngữ khá phổ biến.

Ngải (Apsinthos trong các văn bản tiếng Hy Lạp) là "tên gọi của ngôi sao" trong Sách Khải huyền (8:11) (kai to onoma tou asteros legetai ho Apsinthos) mà thánh John Evangelist đã viết ra như là đồ bỏ đi của các thiên thần và rơi xuống nước, làm cho nó đắng đến mức không thể uống. Ngoài sách Khải huyền, còn tới tám tham chiếu khác nữa trong Kinh Thánh có chỉ ra rằng ngải là loại cây cỏ phổ biến trong khu vực và vị đắng dễ sợ của nó đã được biết đến, như là một loại đồ có thể uống được dùng vì một vài lý do nào đó.

Một số người cho rằng Chernobyl được dịch là "ngải" trong ý nghĩa đã nói trên đây của "Apsinthos", nó là "ngải Absinth". Tuy nhiên, dịch chính xác thì nó là ngải cứu, đôi khi được nói đến như là "ngải thường" (xem Chernobyl: Nguồn gốc tên gọi).

Trong văn hóa Nga, một thực tế là các loài thuộc chi ngải được sử dụng khá phổ biến trong y học, và vị đắng của nó gắn liền với các hiệu ứng y học, đã làm cho ngải được coi là biểu tượng của "sự thật cay đắng" mà người bị lừa dối phải chấp nhận (thông thường là tự dối mình).

Vị đắng của mọi phần trên cây ngải cũng được bà vú nuôi dùng để cai sữa bằng cách bôi vào vú, như được đề cập trong Romeo và Juliet Phần I, hồi 3:
:Bà vú nuôi:...
::Và cô ấy [Juliet] đã bú-Tôi không bao giờ quên điều đó-
::Tất cả các ngày trong cả năm, cho đến ngày:
::Tôi bôi ngải vào đầu vú,.....

Shakespeare cũng có đề cập tới cây ngải trong Hamlet.

Tham khảo

Liên kết ngoài


UVSC Herbarium - Artemesia