Thanh Lâm (huyện)

Thanh Lâm là một huyện đã từng tồn tại trong lịch sử Việt Nam kể từ thời thuộc Minh (1407-1427). Theo Đồng Khánh dư địa chí soạn thời nhà Nguyễn, phần chép về tỉnh Hải Dương, trang 110 thì khi đó huyện Thanh Lâm thuộc về châu Nam Sách, phủ Lạng Giang. Trước đó, trong thời Trần vùng đất này thuộc về Bàng Châu. Đầu thời Lê tới thời Nguyễn vẫn giữ tên gọi huyện Thanh Lâm thuộc phủ Nam Sách. Thời Thành Thái, năm 1893 cắt một phần của huyện Chí Linh cũ ở phía nam sông Kinh Thầy giao cho huyện này quản lý (3 tổng An Hộ, An Điền và Cao Đôi). Sau năm 1898 bỏ cấp phủ, huyện Thanh Lâm do phủ Nam Sách kiêm lý đổi làm huyện Nam Sách. Khu vực này hiện nay là huyện Nam Sách và một phần thành phố Hải Dương tỉnh Hải Dương.

Thời Đồng Khánh, địa hạt của huyện này phía đông giáp huyện Chí Linh, phía tây giáp huyện Lang (Lương) Tài tỉnh Bắc Ninh, phía nam giáp hai huyện Thanh Hà và Cẩm Giàng, phía bắc giáp huyện Chí Linh. Đông tây cách nhau 16 dặm. Nam bắc cách nhau 11 dặm. Ruộng đất: 21.595 mẫu 7 sào 14 thước 8 tấc 1 phân.

Phân chia hành chính
Huyện Thanh Lâm trong thời Nguyễn tới thời vua Đồng Khánh bao gồm 12 tổng và 82 xã thôn như sau:
Tổng An Trú (Yên Trụ): 5 xã. Năm 1893 cắt về huyện Lương Tài.
Xã An Trú
Xã Thanh Lâm
Xã Thanh Hà
Xã Lôi Châu
Xã Cáp Thủy
Tổng Hoàng Kênh: 5 xã, thôn. Năm 1893 cắt về huyện Lương Tài. (nay thuộc xã An Lâm)
Xã Nhân Lý (nay thuộc thị trấn Nam Sách)
Xã Đồng Khê (nay thuộc thị trấn Nam Sách)
Xã Lang Khê (nay thuộc xã An Lâm)
Xã Nghĩa Dương (nay thuộc xã An Lâm)
Xã Nghĩa Khê
Xã Nghĩa Lư (nay thuộc xã An Lâm)
Xã Đông Lư (nay thuộc xã An Lâm)
Tổng An (Yên) Dật: 7 xã
Xã An (Yên) Dật (nay thuộc xã Thái Tân)
Xã Mặc Cầu (nay thuộc xã Thái Tân)
Xã An Giới (nay thuộc xã An Sơn)
Xã Nhuế Sơn (nay thuộc xã An Sơn)
Xã Dục Kỳ
Xã Dục Trị
Xã Quan Sơn (nay thuộc xã An Sơn)
Tổng Thượng Triệt: 9 xã
Xã Thượng Triệt (nay thuộc xã An Thượng, thành phố Hải Dương)
Xã Đông Giang (nay thuộc xã An Thượng)
Xã Nam Giang (nay thuộc xã An Thượng)
Xã Uông Thượng (nay thuộc xã Minh Tân)
Xã Uông Hạ (nay thuộc xã Minh Tân)
Xã Chu Thử (Đậu) (nay thuộc xã Thái Tân)
Xã Đặng Xá (nay thuộc xã Minh Tân)
Xã Hùng Thắng (nay thuộc xã Minh Tân)
Xã Mạc Xá (nay thuộc xã Minh Tân)
Tổng Vạn Tải: 5 xã
Thôn Vạn Niên xã Vạn Tải (nay thuộc xã Hồng Phong)
Xã Thượng Đáp (nay thuộc xã Nam Hồng)
Xã Đồn Bối (nay thuộc xã Nam Hồng)
Xã Phù Liễn (nay thuộc xã Hồng Phong)
Xã Thiên Khê (nay thuộc xã Hồng Phong)
Tổng Vũ La: 7 xã
Xã Vũ La (nay thuộc phường Nam Đồng, thành phố Hải Dương)
Xã Văn Xá (nay thuộc phường Ái Quốc, thành phố Hải Dương)
Xã Vũ Xá (nay thuộc phường Ái Quốc, thành phố Hải Dương)
Xã Đồng Ngọ (nay thuộc phường Nam Đồng, thành phố Hải Dương)
Xã Phú Lương (nay thuộc phường Nam Đồng, thành phố Hải Dương)
Xã Đại Hương
Xã Cúc Hương
Tổng Lạc Nghiệp: 8 xã, thôn
Thôn Miếu Lãng, xã Lạc Nghiệp (nay thuộc xã Đồng Lạc)
Thôn Tháp Phiên, xã Lạc Nghiệp (nay thuộc xã Nam Hưng)
Xã Trần Xá (nay thuộc xã Nam Hưng)
Xã Tạ Xá (nay thuộc xã Hợp Tiến)
Tổng An Hộ: 9 xã, thôn.
Thôn Đông xã Hộ Xá
Thôn Tây xã Hộ Xá
Xã An Ninh
Xã Linh Khê
Xã Điền Trì
Xã Lương Gián
Xã Tống Xá (nay thuộc xã Thanh Quang)
Xã Hà Liễu
Xã Lê Xá (nay thuộc xã Thanh Quang)
Tổng An Điền: 11 xã, thôn.
Xã An Điền (nay thuộc xã Cộng Hòa)
Thôn Cổ Pháp (nay thuộc xã Cộng Hòa)
Xã Chi Điền (nay thuộc xã Cộng Hòa)
Xã Điền Thượng
Xã An Đinh
Xã Lâm Xá (nay thuộc xã Phú Điền)
Xã Lâm Xuyên (nay thuộc xã Phú Điền)
Xã Phụ Vệ (3 thôn)
Xã Tiền Trung (2 thôn) (nay thuộc phường Ái Quốc)
Xã Xác Khê
Xã Ninh Quan (2 thôn)

Văn hóa
Trong thời kỳ phong kiến xứ Hải Dương có 10 vị đỗ đại khoa (Thủ khoa Đại Việt hay Trạng nguyên) thì riêng huyện Thanh Lâm có 4 vị là:
Trạng nguyên Trần Quốc Lặc (1256) người xã Uông Hạ (nay là xã Minh Tân);
Trạng nguyên Trần Sùng Dĩnh (1487) người Đồng Khê (nay là xã An Lâm);
Trạng nguyên Vũ Dương (1493) người xã Mạn Nhuế (nay là thị trấn Nam Sách).
Trạng nguyên Đặng Thì Thố (1559) người xã An Lạc, còn gọi là làng Thạc (nay là xã An Châu, thuộc thành phố Hải Dương)

Hai vị thủ khoa Minh kinh bác học và trạng nguyên sau là người tổng Cao Đôi (huyện Chí Linh cũ).
Thủ khoa Minh kinh bác học Mạc Hiển Tích (1086), người xã Long Động (nay là xã Nam Tân).
Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi (1304) người xã Long Động (nay là xã Nam Tân).

Ghi chú