Bộ Mười chân

| regnum = Animalia
| subregnum = Eumetazoa
| superphylum = Ecdysozoa
| phylum = Arthropoda
| subphylum = Crustacea
| classis = Malacostraca
| superordo = Eucarida
| ordo = Decapoda
| ordo_authority = Latreille, 1802
| subdivision_ranks = Suborders
| subdivision =
Dendrobranchiata
Pleocyemata
Xem trong bài for superfamilies.
| fossil_range =
}}
Bộ Mười chân hay giáp xác mười chân (danh pháp khoa học: Decapoda) là một nhóm động vật giáp xác thuộc lớp Malacostraca, bao gồm rất nhiều họ trong phân ngành Crustacea như cua, ghẹ, tôm hùm, tôm càng xanh v.v ngoài ra cũng có một số họ rất ít được biết đến. Chúng còn được gọi đơn giản là tôm cua.

Giải phẫu

Cơ thể giáp xác 10 chân được tạo thành từ 19 đốt tổ hợp lại thành hai phần chính: phần đầu ngực và phần bụng. Mỗi đốt có một cặp phần phụ, mặc dù ở nhiều nhóm những phần phụ này có thể bị tiêu giảm hay đã biến mất.

Các cặp chân hàm là các chân được biến đổi để làm chức năng như những phần phụ miệng. Ở bọn Decapoda kém tiến hoá, những cặp chân hàm này tương tự như những đôi chân bò. Các cặp chân bò được sử dụng để bò cũng như để lấy thức ăn. Chúng được trang bị với các vuốt (Chela) ở đầu chân. Trừ tôm he, trên chân bò các loài giáp xác mười chân đều còn có cơ quan sinh dục: ở cặp chân bò thứ 3 với con cái và thứ 5 với con đực, người ta coi chúng như chân sinh sản (gonopod), làm nhiệm vụ giữ trứng đã được thụ tinh.

Mỗi một phần phụ từ chân hàm thứ 2 đến chân bò thứ 5 được gắn một mang ở gốc. Ở bọn Anomala và họ hàng của chúng, cặp chân bò thứ 5 ẩn trong xoang mang trong vỏ giáp, ở đó chúng có tác dụng làm sạch các mang. Đầu ngực được bao phủ bởi vỏ giáp (Carapace) để bảo vệ các cơ quan bên trong và mang; phần vỏ giáp phía trước mắt được gọi là chuỷ (Rostrum).

Ở con cái, chân bơi còn được dùng để ôm trứng ngoại trừ tôm pan đan không có chức năng này. Ở cuối bụng có một cặp chân đuôi được sử dụng như một bánh lái và chạy trốn trong phản ứng "caridoid" cùng với telson dài và hậu môn. Ở cua và một số 10 chân khác, bụng thường được gập lại phía dưới phần đầu ngực.

Phân loại
Sự phân loại trong nhóm Decapoda sử dụng cấu trúc của mang, chân và sự phát triển của ấu trùng để chia thành 2 phân bộ là Dendrobranchiata và Pleocyemata. Tôm pan đan (bao gồm cả các loài liên quan đến tôm như tôm trắng Đại Tây Dương) được xếp vào nhóm Dendrobranchiata. Các nhóm còn lại bao gồm tôm thực sự được xếp vào Pleocyemata.

Bộ Giáp xác mười chân Latreille, 1802
Phân bộ Dendrobranchiata Bate, 1888 — prawns
Siêu họ Penaeoidea Rafinesque, 1815
Siêu họ Sergestoidea Dana, 1852
Phân bộ Pleocyemata Burkenroad, 1963
Cận bộ Stenopodidea Claus, 1872
Cận bộ Caridea Dana, 1852 — tôm thực sự (true shrimp)
Siêu họ Procaridoidea Chace & Manning, 1972
Siêu họ Galatheacaridoidea Vereshchaka, 1997
Siêu họ Pasiphaeoidea Dana, 1852
Siêu họ Oplophoroidea Dana, 1852
Siêu họ Atyoidea de Haan, 1849
Siêu họ Bresilioidea Calman, 1896
Siêu họ Nematocarcinoidea Smith, 1884
Siêu họ Psalidopodoidea Wood-Mason & Alcock, 1892
Siêu họ Stylodactyloidea Bate, 1888
Siêu họ Campylonotoidea Sollaud, 1913
Siêu họ Palaemonoidea Rafinesque, 1815
Siêu họ Alpheoidea Rafinesque, 1815
Siêu họ Processoidea Ortmann, 1890
Siêu họ Pandaloidea Haworth, 1825
Siêu họ Crangonoidea Haworth, 1825
Cận bộ Eryonoidea de Haan, 1841
Cận bộ Achelata Scholtz & Richter, 1995
Cận bộ Astacidea Latreille, 1802 — lobsters and crayfish
Siêu họ Enoplometopoidea de Saint Laurent, 1988
Siêu họ Glypheoidea Winkler, 1883
Siêu họ Nephropoidea Dana, 1852
Siêu họ Astacoidea Latreille, 1802
Siêu họ Parastacoidea Huxley, 1879
Cận bộ Thalassinidea Latreille, 1831
Siêu họ Thalassinoidea Latreille, 1831
Siêu họ Callianassoidea Dana, 1852
Siêu họ Axioidea Huxley, 1879
Cận bộ Anomura MacLeay, 1838
Siêu họ Lomisoidea Bouvier, 1895
Siêu họ Galatheoidea Samouelle, 1819 — squat lobsters
Siêu họ Hippoidea Latreille, 1825
Siêu họ Paguroidea Latreille, 1802 — hermit crabs
Cận bộ cua Linnaeus, 1758 — crabs
Section Podotremata Guinot, 1977
Siêu họ Cyclodorippoidea Ortmann, 1892
Siêu họ Homolodromioidea Alcock, 1900
Siêu họ Dromioidea de Haan, 1833
Siêu họ Homoloidea de Haan, 1839
Siêu họ Raninoidea de Haan, 1839
Section Eubrachyura de Saint Laurent, 1980
Siêu họ Dorippoidea MacLeay, 1838
Siêu họ Calappoidea Milne Edwards, 1837
Siêu họ Leucosioidea Samouelle, 1819
Siêu họ Majoidea Samouelle, 1819
Siêu họ Aethroidea Dana, 1851
Siêu họ Hymenosomatoidea MacLeay, 1838
Siêu họ Parthenopoidea MacLeay, 1838
Siêu họ Retroplumoidea Gill, 1894
Siêu họ Cancroidea Latreille, 1802
Siêu họ Corystoidea Samouelle, 1819
Siêu họ Portunoidea Rafinesque, 1815
Họ Cua bơi
Chi Cua Ghẹ: Ghẹ chấm, Ghẹ xanh
Siêu họ Bythograeoidea Williams, 1980
Siêu họ Xanthoidea MacLeay, 1838
Siêu họ Bellioidea Dana, 1852
Siêu họ Potamoidea Ortmann, 1896
Siêu họ Pseudothelphusoidea Ortmann, 1893
Siêu họ Gecarcinucoidea Rathbun, 1904
Họ Cua đồng
Siêu họ Cryptochiroidea Paulson, 1875
Siêu họ Pinnotheroidea de Haan, 1833
Siêu họ Ocypodoidea Rafinesque, 1815
Dã tràng
Siêu họ Grapsoidea MacLeay, 1838
Loài incertae sedis
Chi Anaglyptus

Tại Việt Nam
Hình ảnh

Tập tin:Penaeus vannamei 01.jpg
Tập tin:Lobster 300.jpg
Tập tin:Blue crab on market in Piraeus - Callinectes sapidus Rathbun 20020819-317.jpg
Tập tin:Stenopus hispidus 1.jpg|Stenopus hispidus

Chú thích

Liên kết ngoài

Một số loài trên trang SVR

Decapod Crustacea "Tree of Life" page at the Natural History Museum of Los Angeles County


}}