Kinh Lửa

Kinh Lửa (; ; hay Kinh Nhiên Thiêu) là một kinh thuộc Tương ưng bộ kinh (Saḷāyatana-saṃyutta), thường được ký hiệu với số hiệu là SN 35.28, và cũng có bản tường thuật trong Luật Tạng (Mahāvagga). Kinh dùng ẩn dụ “mọi thứ đều bốc cháy” để chỉ con đường xa lìa tam độc tham-sân-si qua quán chiếu thập nhị xứ gồm sáu nội xứ và sáu ngoại xứ, có ảnh hưởng lớn trong diễn giải về Niết Bàn thời kỳ đầu.

Tên gọi
Trong truyền Pali, kinh thường được gọi là Ādittapariyāya Sutta (“Bài giảng về đang cháy”), đồng thời trong các ấn bản Tương ưng bộ cũng thấy nhan đề rút gọn Ādittasutta (“Kinh Đang cháy”). Thành tố āditta nghĩa là “đang cháy, bốc cháy”, còn pariyāya là “phương pháp, lối trình bày; chuyển ngữ ẩn dụ” theo từ điển Pali chuẩn, nên toàn danh đề cập một “lối thuyết giảng qua ẩn dụ đang cháy”. Đối ứng Hán tạng được ghi là SĀ 197 燃燒, cho thấy truyền thống Hán dùng trực dịch “Nhiên thiêu/Đang cháy” cho nhan đề. Về ký hiệu học thuật, kinh thường được định danh SN 35.28 (PTS S iv 19) và có bản tường thuật trong Luật Tạng Mahāvagga I.21 (Vin I 35).

Trong tiếng Việt, các bản in của Thích Minh Châu dùng các nhan đề Kinh Bị Bốc Cháy hay Kinh Lửa Cháy, phản ánh trực tiếp ẩn dụ trung tâm của văn bản. Cần phân biệt SN 35.28 Ādittasutta/Ādittapariyāya với một kinh khác trong cùng Tương ưng bộ kinh là SN 35.235 Ādittapariyāyasutta (“Bài giảng về đang cháy”), và với SN 22.61 Ādittasutta nói về năm uẩn “đang cháy”, vốn dễ gây nhầm lẫn do trùng ẩn dụ và gần tên kinh.

Bối cảnh văn bản

Theo bản Pali và phần tường thuật trong Mahāvagga (Đại Phẩm trong Tạng Luật), bài kinh được thuyết tại đỉnh đồi Gayā (, thuộc khu vực Brahmayoni () ở Gaya, Ấn Độ; gần khu vực Bồ Đề Đạo Tràng) sau khi Phật Thích-ca Mâu-ni dẫn một nghìn đệ tử mới lên đồi để thuyết pháp.

Mahāvagga ghi nhận rằng ngay trong thời điểm thuyết kinh, đại chúng nghe kinh chứng đắc A-la-hán, nhấn mạnh vai trò khai mở của bài giảng trong chuỗi sự kiện cải đạo nhóm Kassapa. Trong phần giới thiệu dịch thuật hiện đại, kinh còn thường được gọi là “bài thuyết thứ ba” sau Kinh Chuyển Pháp Luân và Kinh Vô ngã tướng, một quy ước tường thuật dựa trên khung truyện Vinaya hơn là một tuyên bố niên biểu trong chính Tương ưng bộ.

Nội dung và chủ đề

}}

Bài kinh triển khai tuyên ngôn “tất cả” (sabba) theo khung thập nhị xứ (), lần lượt nêu sáu nội xứ (, gồm mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) và sáu ngoại xứ (, gồm sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp), kèm theo thức, xúc và cảm thọ tương ưng của từng căn, rồi khẳng định “đều đang cháy”. Cụ thể, Pali văn dùng công thức lặp “đang cháy bởi lửa tham, sân, si; đang cháy bởi sinh, già, chết; sầu, bi, khổ, ưu, não”, nhấn mạnh tính chất bốc cháy của toàn bộ trường nhận thức khi còn bị tam độc () và khổ uẩn () thiêu đốt. Về vị trí trong Saḷāyatanasaṃyutta, kinh này triển khai tiền đề “Tất cả” (sabba) bằng phép liệt kê hệ thống các căn-trần-thức-xúc-thọ và áp dụng ẩn dụ duy nhất “đang cháy” như đồ hình sư phạm dẫn đến chán, tịnh và đoạn, phù hợp mô hình giáo thuyết của nhóm kinh này.

Đối ứng trực tiếp của SN 35.28 trong A-hàm là SĀ 197 (T 99, q.7, T ii 50b14), đều triển khai luận điểm “tất cả đang cháy” trên nền mười hai xứ với cùng trật tự lặp từ mắt đến ý và các yếu tố thức-xúc-thọ đi kèm. Bản Pali dùng công thức “cháy bởi lửa tham-sân-si và bởi sinh-già-chết; sầu-bi-khổ-ưu-não”, trong khi bản Hán dịch đối chiếu diễn đạt các hạng mục khổ tương đương (ưu/bi/khổ/Não) và nêu rõ từng căn, cảnh, thức, xúc và thọ “đều đang cháy”, cho thấy tính tương hợp ý nghĩa giữa hai truyền thống.

Chú giải và nghiên cứu hiện đại

Trong hệ chú giải Pali, Sāratthappakāsinī (Spk.) giải thích ẩn dụ “đang cháy” như bị thiêu đốt bởi tam độc tham-sân-si và ghi nhận bối cảnh thính chúng vốn gắn với nghi lễ thờ lửa của nhóm du sĩ họ Kassapa, nên Phật dùng chính ngôn ngữ của lửa làm phương tiện tuỳ cơ để khởi yếm ly → ly tham → giải thoát ngay trên nền mười hai xứ. Về phả hệ chủ đề, học giới lưu ý nên phân biệt SN 35.28 “Ādittasutta/Ādittapariyāya” với SN 22.61 “Ādittasutta” (năm uẩn “đang cháy”) và SN 35.235 “Ādittapariyāyasutta” (nghiêm dụ “cọc nung đỏ”), vì tuy cùng ẩn dụ lửa nhưng điểm tựa giáo lý lần lượt là xứ (), uẩn () và lạc thọ ().

Vai trò trong Phật giáo
Ở cấp độ giáo lý sớm, Kinh Lửa thường được dùng để minh hoạ cách hiểu Niết Bàn như sự “tắt lửa” của tham, sân, si, đồng thời nối chủ đề “Tất cả” (sabba) với khung thập nhị xứ nhằm dẫn tới yếm ly → ly tham → giải thoát.

Về hành hương và di sản, địa điểm Gayāsīsa, nay là đồi Brahmayoni ở Gaya) được nhận diện là nơi thuyết kinh. Năm 2023, tại đây đã cung hiến một tháp “Fire Sermon” như điểm đến Phật giáo mới; khu đồi Brahmayoni trước đó đã được Cục Khảo cổ Ấn Độ xếp hạng bảo tồn.

Về mỹ thuật, chủ đề “lửa” gắn với câu chuyện cải đạo nhóm Kassapa và bối cảnh Gayāsīsa xuất hiện sớm trong điêu khắc Gandhāra. Tư liệu bảo tàng ghi nhận phân mảnh đế tháp (stupa drum) mô tả “phép lạ ở đền lửa của Uruvilvā Kasyapa”; sau sự kiện này, Đức Phật thuyết Kinh Lửa cho họ, cho thấy tầm vị trí của bài kinh trong nghiếp ảnh nghệ thuật Phật giáo cổ.

Trong tu học cận đại của truyền thống Phật giáo Nguyên thủy, bài kinh được in kèm với Kinh Chuyển Pháp Luân (SN 56.11, Dhammacakkappavattana) và Kinh Vô ngã tướng (SN 22.59, Anattalakkhaṇa), tạo Ba bài kinh trọng yếu của Đức Phật (Three Cardinal Discourses of the Buddha, BPS Wheel 17), dùng làm tài liệu nhập môn về các bài Phật thuyết cốt lõi.

Bản dịch và ấn hành
Văn bản Pali của kinh nằm trong Saḷāyatanasaṃyutta, theo ấn bản Pali Text Society được định vị PTS S iv 19 trong tập Saṃyutta-nikāya, Part IV: Salāyatanavagga do Léon Feer hiệu khảo, là cơ sở dẫn chiếu chuẩn trong nghiên cứu và dịch thuật hiện đại. Bản dịch Anh cổ điển thuộc hệ PTS là The Book of the Kindred Sayings, Part IV: The Saḷāyatana Book do C. A. F. Rhys Davids dịch, F. L. Woodward hỗ trợ, tái bản điện tử hiện có, giúp đối chiếu thuật ngữ và cấu trúc đoạn kệ trong nhóm kinh về sáu xứ. Phần tường thuật song hành trong Luật Tạng được dịch trong bộ Vinaya Texts (SBE 13), Mahāvagga I.21, ghi rõ đoạn kết “Here ends the sermon on ‘The Burning’”, là nguồn cổ điển thường được trích khi dựng khung truyện cải đạo nhóm Kassapa.

Trong dịch thuật hiện đại, bản toàn dịch Saṃyutta Nikāya của Bhikkhu Bodhi (The Connected Discourses of the Buddha, Wisdom Publications) là ấn phẩm chuẩn, có chú giải và đối chiếu mã PTS, được dùng rộng rãi trong giới học thuật và tu học. Bản dịch SN 35.28 hiện có trên SuttaCentral (Bhikkhu Sujato) với siêu dữ liệu song song, tiện cho tra cứu và so sánh Pali-Hán.

Với đối ứng Hán tạng, văn bản SĀ 197 燃燒 (T 99, quyển 7, T ii 50b14) có bản dịch Anh và chú thích của Bhikkhu Anālayo trên SuttaCentral, đồng thời cung cấp liên kết tới bản Taishō cho tra cứu văn bản học.

Bản Việt ngữ do Thích Minh Châu dịch in trong Tương Ưng Bộ Kinh (Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, 1993), đồng thời lưu hành trực tuyến dưới nhan đề “Kinh Bị Bốc Cháy hay Kinh Lửa Cháy” (song ngữ Pali-Việt). Các cổng học liệu như SuttaCentral cung cấp canh bản song song (aligned) giữa Pali và Hán, hữu ích để kiểm tra dị bản và chú giải liên văn bản. Bản văn và chú thích của Eliot cho biết chú giải dòng 308-309 nêu “Buddha’s Fire Sermon” (đối sánh với “Sermon on the Mount”) và so sánh với Augustinô thành Hippo, qua đó minh định dụng ý đặt song song hai truyền thống khổ hạnh Đông-Tây trong đoạn kết của phần “The Fire Sermon”. Phần thơ này cũng lặp cụm “burning burning burning burning”, dấu hiệu liên văn bản rõ rệt với ẩn dụ “đang cháy” trong Kinh Lửa, có thể tham chiếu trực tiếp ở các bản văn công bố bởi các thư viện/thi đàn thơ đương đại.

Xem thêm
Tương ưng bộ kinh
Tạp A-hàm
Vi Diệu Pháp

Chú thích

Tài liệu tham khảo chọn lọc





Liên kết ngoài
Kinh Lửa Cháy (bản dịch của hòa thượng Thích Minh Châu) trên Cổng thông tin Phật giáo thuộc giáo hội Phật giáo Việt Nam.