Kiếp

Kiếp (Phạn: kalpa, ; Hán-Việt: kiếp; cũng thấy kiếp-ba 劫波) là đơn vị thời gian rất dài trong vũ trụ luận Ấn Độ giáo và vũ trụ luận Phật giáo. Trong truyền thống Purāṇa, kalpa thường được hiểu là “một ngày của Brahma” (Brahmā) và được quy ước bằng 4,32 tỉ năm. Trong Phật giáo, thuật ngữ tương ứng (Pali: kappa) thường chỉ một “đại kỳ” (aeon) gắn với chu kỳ hình thành–tồn tại–hoại diệt–trống không của một thế giới/thế giới hệ, và trong kinh tạng Pali thường được minh hoạ bằng ví dụ hơn là bằng con số cố định.

Từ nguyên
Trong ngữ cảnh này, kalpa () bắt nguồn từ căn động từ với nghĩa “sắp đặt, chuẩn bị; tạo lập”.

Trong Ấn Độ giáo
Trong truyền thống Purana, một kiếp (kalpa) bằng 4,32 tỉ năm, tức "một ngày của Brahma" (Brahmā). Mỗi kiếp gồm 1.000 chu kỳ mahā-yuga, và tiếp nối bởi một đêm (pralaya) có độ dài bằng ngày; như vậy một “ngày-đêm của Brahma” là 8,64 tỉ năm.

Kết thúc mỗi kiếp, vũ trụ bước vào pralaya (đêm của Brahma) có độ dài ngang bằng ngày vừa qua; qua đêm ấy lại khởi một kiếp mới. Theo cách tính này: 30 ngày-đêm hợp thành một “tháng của Brahma” (259,2 tỉ năm), một “năm của Brahma” có 12 tháng (3,1104 nghìn tỉ năm), và tuổi thọ của Brahma là 100 năm (311,04 nghìn tỉ năm).

Danh sách 30 kiếp do Matsya Purana (290.3–12) ghi chép; mỗi kiếp được Brahma đặt tên theo một sự kiện hay nhân vật nổi bật lúc sơ kỳ; 30 ngày (cùng 30 đêm pralaya) tạo thành một tháng của Brahma.
Các Purāṇa khác có thể ghi danh mục tên kiếp khác nhau.



Rathantara
Raurava
Deva

Kandarpa
Sadya

Tamah



Kaurma



Soma





Aghora

Vairāja



}}

Vayu Purana đưa một danh mục khác gồm 33 kiếp; G. V. Tagare đánh giá nhiều tên trong đó là suy diễn ngữ nguyên có tính văn học.

Theo truyền thống, kiếp hiện tại thường được gọi là Varāha-kalpa; cũng gặp dạng tên đầy đủ Śveta-Varāha-kalpa trong một số trình bày/đối chiếu văn bản Purāṇa.

Trong Phật giáo
Trong tiếng Pali, thuật ngữ tương ứng với kiếp là kappa. Trong kinh tạng Pali, kappa thường được dùng như một thước đo “rất dài, khó tính đếm”, chủ yếu qua những ví dụ minh hoạ thay vì nêu con số cố định.

Từ này cũng xuất hiện sớm trong Sutta-nipāta, với danh xưng kappatīto (nghĩa là “bậc vượt ngoài kappa [thời gian]”, chỉ A-la-hán).

Một mô tả tiêu biểu về tận thế theo chu kỳ là AN 7.66 (Sattasūriya-sutta): bảy mặt trời lần lượt xuất hiện, thế giới bốc cháy cho đến khi lửa bốc lên tận Phạm thiên — đây là một mô-típ “hỏa tai” kết thúc một chu kỳ vũ trụ (tương ứng một kiếp).

Trong vũ trụ luận Phật giáo hậu kỳ (A-tỳ-đạt-ma), một mahā-kalpa (đại kiếp) được phân tích thành bốn giai đoạn thành – trụ – hoại – không (Skt. vivarta, vivarta-sthāyin, saṃvarta, saṃvarta-sthāyin); mỗi giai đoạn gồm 20 trung kiếp (antarakalpa). Cách phân chia này được trình bày hệ thống trong các khảo cứu về vũ trụ luận Phật giáo.

Về số Phật xuất thế trong một kiếp, các truyền thống nêu khác nhau. Nhiều nguồn Hán-Tạng gọi Bhadrakalpa (Hiền kiếp) là kiếp hiện tại; có nguồn kể năm vị Phật của Bhadrakalpa (Câu-lưu-tôn, Câu-na-hàm Mâu-ni, Ca-diếp Phật, Thích-ca Mâu-ni và Di-lặc).
Theo một số truyền thống Đại thừa, Bhadrakalpa còn được mô tả là “kiếp tốt lành/Hiền kiếp” trong đó nhiều vị Phật được thọ ký xuất hiện (thường được trình bày theo mô-típ “một nghìn” vị Phật).

Thuật ngữ liên quan
: dạng Pali của kalpa; trong văn Việt Phật học thường dịch là “kiếp”, với nghĩa phổ biến là “đại kỳ/aeon” gắn với một thế giới hệ.

Xem thêm
Brahma
Đơn vị thời gian trong Ấn Độ giáo
Manvantara
Pralaya
Chu kỳ yuga
Vũ trụ luận Phật giáo

Chú thích

Liên kết ngoài
Bản dịch The Matsya Puranam (Major B. D. Basu, 1917) – chương CCLXXXX có danh mục 30 kalpa: https://archive.org/details/dli.ernet.243352/page/368/mode/1up