Phi Yến ngoại truyện

Phi Yến ngoại truyện (chữ Hán: 飛燕外傳) hay Triệu Phi Yến ngoại truyện (gọi tắt là Ngoại truyện) là tiểu thuyết diễm tình thời Hán kể về cuộc đời của Triệu Phi Yến, từ một vũ nữ nghèo khó trở thành hoàng hậu được sủng ái bậc nhất của Hán Thành Đế.

Tổng quan
Phi Yến ngoại truyện do Linh Huyền (cũng gọi là Linh Nguyên) đời Hán biên soạn, chỉ gồm một quyển. Tuy nhiên, qua nhiều góc độ nghiên cứu về chính tác phẩm, hầu hết các học giả từ xưa đến nay đều cho rằng bộ truyện này là người đời sau giả mạo; cái tên Linh Huyền chẳng qua chỉ là người bịa đặt giả thác. Ví dụ: Học giả thời Thanh Nghiêm Khả Quân nghi ngờ đây là tác phẩm của người thời Đường, còn Lỗ Tấn trong Trung Quốc tiểu thuyết sử lược cũng nhận định nó là "sản phẩm của người đời Đường Tống".

Ngoại truyện được ghi chép sớm nhất trong mục Truyện ký quyển 9 của Quận Trai độc thư chí của Triều Công Vũ thời Nam Tống: "Triệu Phi Yến ngoại truyện một quyển, ghi là do Linh Huyền Tử Vu thời Hán biên soạn. Mậu Lăng Biện Lý đã cất giữ trong rương sơn đen khóa vàng, sau loạn Vương Mãng, Lưu Cung có được, rồi truyền lại cho đời sau, và được Tuân Úc thời Tấn hiệu đính." Sau đó, Trần Chấn Tôn trong mục Truyện ký quyển 7 của Trực Trai thư lục giải đề cũng ghi chép: "Phi Yến ngoại truyện một quyển, ghi là do Linh Huyền Tử Vu, Đô úy Hà Đông thời Hán biên soạn. Tự xưng cùng thời với Dương Hùng, nhưng sử sách không hề ghi chép. Có người nói đây là sách giả. Tuy nhiên, những việc như 'thông đức ủng kế' (cách búi tóc) được các văn nhân sử dụng rất nhiều, và câu 'họa thủy diệt hỏa' (tức hồng nhan họa thủy) đã được Tư Mã Quang ghi lại trong Tư trị thông giám." Tống sử - Nghệ văn chí mục Truyện ký cũng ghi chép tác phẩm Triệu Phi Yến ngoại truyện một quyển của Linh Huyền. Tác phẩm này vẫn còn tồn tại đến ngày nay, được chép sớm nhất trong quyển 32 của Thuyết phù, và được Cố Nguyên Khánh thời Minh ấn hành trong Cố thị văn phòng tiểu thuyết.

Sơ lược nội dung
Câu chuyện diễn ra vào thời Hán Thành Đế, một vị vua nổi tiếng với sự đam mê tửu sắc và bỏ bê triều chính. Hậu cung thời bấy giờ là một chiến trường khốc liệt, nơi các phi tần không ngừng tranh đấu để giành lấy sự sủng ái của hoàng đế và củng cố địa vị của mình. Chính trong bối cảnh đó, Triệu Phi Yến xuất hiện và nhanh chóng trở thành một thế lực không thể coi thường. Cuộc đời của Triệu Phi Yến là một chuỗi những thăng trầm đầy kịch tính. Từ một cô gái mồ côi, Phi Yến được đưa vào cung làm vũ nữ. Nhờ nhan sắc tuyệt trần và tài năng ca múa hơn người, nàng nhanh chóng lọt vào mắt xanh của Hán Thành Đế. Sau khi tiến cung, Triệu Phi Yến nhờ sự giúp đỡ của em gái mình là Triệu Hợp Đức mà từng bước leo lên vị trí hoàng hậu, nắm giữ quyền lực tối cao trong hậu cung. Cuối cùng, khi Hán Thành Đế qua đời, Triệu Hợp Đức uất ức tự sát, riêng Triệu Phi Yến mất đi chỗ dựa vững chắc và phải đối diện với kết cục bi thảm.

Đề tài cung cấm
Ngoại truyện là một cuốn tạp truyện tiểu thuyết lấy đề tài là những bí ẩn trong cung cấm, miêu tả câu chuyện kiêu sa, xa hoa, dâm dật của hai chị em Triệu Phi Yến và Triệu Hợp Đức. Với thể loại tạp truyện đơn lẻ, tác phẩm mô tả chi tiết những chuyện hương diễm (gợi cảm) trong cung, dài khoảng hai đến ba nghìn chữ. Lời văn miêu tả tinh tế, chân thực, nhân vật có tính cách sinh động, rõ nét. Đồng thời, trong miêu tả khách quan, tác giả còn lặng lẽ gửi gắm sự phê phán lý tính lạnh lùng và cảm thán sâu sắc về lịch sử, về sự thịnh suy, tàn lụi và "vạn vật biến thái" (sự thay đổi của vạn vật). Lời của Tử Vu (tác giả giả thác) nói với Thông Đức (tức Triệu Hợp Đức): "Những con người này đều đã tan thành tro bụi. Khi còn sống đã phí hoài tinh lực, chạy theo những chuyện đam mê dục vọng, mê hoặc lừa dối, liệu có biết rằng cuối cùng sẽ trở về với đồng hoang cỏ dại không?"

Tiểu thuyết này xuất phát từ con người và bản tính con người, đã phác họa khá trọn vẹn diện mạo tinh thần chân thực của chị em họ Triệu, khai thác thế giới nội tâm bí ẩn của họ, và xây dựng hình tượng họ một cách sâu sắc. Chị em Triệu thị xuất thân thấp kém, từ nhỏ đã trải qua nhiều khổ cực, nhưng họ thông minh, mẫn tiệp, không cam chịu nghèo hèn, khổ luyện ca múa, mong muốn thay đổi số phận nô tỳ của mình. Sau khi vào cung, để đạt được địa vị cao hơn, họ đã dùng mọi thủ đoạn, kiểm soát chặt chẽ vị hoàng đế háo sắc nhằm đảm bảo cuộc sống vinh hoa phú quý của mình.

Danh sách nhân vật
Triệu Phi Yến (趙飛燕): Là con gái riêng của nhạc công Phùng Vạn Kim và Cô Tô Quận chúa (cháu gái Giang Đô Vương). Khi còn nhỏ, bà đã thông minh, nhanh nhẹn, trong nhà có sách dưỡng sinh gọi là "Bành Tổ phương qua" nên giỏi về thuật luyện khí. Lớn lên, bà mảnh mai, nhẹ nhàng, cử chỉ uyển chuyển, nhẹ bẫng, người đời gọi là Phi Yến. Nhờ giỏi ca múa mà được Hán Thành Đế triệu vào cung, được sủng ái sâu đậm, sau này trở thành Hoàng Hậu. Bà táo bạo, dâm loạn hậu cung, tư thông với các thị lang và nô bộc trong cung. Do lạm dụng các phương thuốc trẻ hóa, bà đã bị mất khả năng sinh nở.
Triệu Hợp Đức (趙合德): Là em gái sinh đôi của Triệu Phi Yến, có làn da mềm mại, trơn láng, khi tắm không bị ướt (ý chỉ da thịt trơn như mỡ), giỏi về âm luật, lời nói nhẹ nhàng, dễ nghe. So với Phi Yến, bà sâu sắc và nhiều mưu mẹo hơn, giỏi kích thích và kiểm soát Hán Thành Đế, xem việc điều khiển hoàng đế như dỗ dành một đứa trẻ. Tuy nhiên, bà cũng biết giữ gìn đại cục và bảo vệ chị gái mình. Nhưng cuối cùng, vì quá độ phóng túng dục vọng mà khiến Hán Thành Đế chết, bản thân bà cũng nôn ra máu mà chết.
Hán Thành Đế (漢成帝): Hoàng đế triều Hán, hoang dâm vô độ, chìm đắm trong "Ôn nhu hương" (ám chỉ chốn nữ sắc) và cuối cùng đã chết vì phóng túng dục vọng quá mức.
Phàn Ế (樊嫕): Nhân vật hư cấu trong tiểu thuyết, là một nữ quan trong hậu cung, đồng thời là chị họ bên ngoại của chị em họ Triệu. Bà là người bảo vệ, xúi giục hai chị em thực hiện các hành vi dâm loạn, phóng túng dục vọng, và cũng là người hòa giải mâu thuẫn giữa hai chị em.

Khác biệt so với lịch sử
Ngoại truyện là một cuốn tiểu thuyết được sáng tác dựa trên lịch sử, đã có sự hư cấu và thêm thắt nghệ thuật rất lớn. Dù nhìn chung vẫn tuân theo hình tượng nhân vật có thật, tác phẩm vẫn có nhiều điểm khác biệt lớn so với các ghi chép lịch sử.
Xuất thân: Hán thư ghi chép: "Hiếu Thành Triệu Hoàng hậu, vốn là cung nhân ở Trường An," cho thấy chị em họ Triệu xuất thân từ nhà nô lệ quan phủ, và số phận của nữ nô rất bi thảm, cha mẹ không muốn nuôi dưỡng, nên có câu "lúc mới sinh, cha mẹ không nuôi, ba ngày không chết, bấy giờ mới nhận nuôi". Trong khi đó, tiểu thuyết lại nói chị em họ Triệu là con gái riêng của Cô Tô Quận chúa (cháu gái Giang Đô vương). Mục đích của sự hư cấu này có lẽ là để thể hiện việc chị em họ Triệu vốn là quý tộc nhưng lại rơi vào cảnh tiện dân, sau đó lại từ tiện dân trở nên cao quý, cho thấy sự khó lường của vận mệnh con người. Tuy nhiên, tước hiệu "Quận chúa" trong danh xưng Cô Tô Quận chúa phải đến thời nhà Tấn (sau đó vài trăm năm) mới bắt đầu được sử dụng.
Vấn đề vô sinh: Về việc chị em họ Triệu không thể sinh con, tiểu thuyết đã hư cấu ra một nguyên nhân là do họ lạm dụng các phương thuốc để giữ gìn nhan sắc và hồi xuân.
Tư thông: Chuyện chị em họ Triệu là Hậu phi nhưng lại tư thông với người ngoài có phần hơi khoa trương. Hán thư không hề ghi chép điều này, do đó tính chân thực là đáng ngờ.
Giết con cái: Việc chị em họ Triệu hãm hại các phi tần khác và giết hại các hoàng tử để tranh giành sự sủng ái được Hán thư ghi lại, nhưng tiểu thuyết này chẳng hề nhắc đến.
Nguyên nhân cái chết của Hán Thành Đế: Trong tiểu thuyết, Hán Thành Đế chết vì dùng quá nhiều xuân dược và phóng túng dục vọng. Tuy nhiên, căn cứ vào ghi chép của Hán thư, Hán Thành Đế dường như chết vì đột quỵ do lao lực quá độ.
Cái chết của Triệu Hợp Đức: Trong tiểu thuyết, sau khi Hán Thành Đế chết, Triệu Hợp Đức nửa sợ hãi nửa tuẫn tình mà nôn ra máu chết. Trong khi sự thật là Triệu Hợp Đức tự sát vì sợ tội, lo sợ Thái hậu truy cứu việc bà đã giết hại các hoàng tử.
Kết cục của Triệu Phi Yến: Ngoài ra, tiểu thuyết không kể về kết cục cuối cùng của Triệu Phi Yến.
Tứ khố toàn thư Tổng mục đề yếu nhận xét: "Cuốn sách này ghi lại đầu đuôi câu chuyện về chị em Phi Yến, thực chất thuộc loại truyện ký. Tuy nhiên, nó hoàn toàn là lời lẽ của tiểu thuyết gia, không thể đưa vào mục Sử học, mà cùng loại với các tác phẩm như Hán Vũ nội truyện."

Điển cố thường dùng
Họa thủy (禍水): Dưới thời Tuyên Đế, Phi Hương Bác sĩ Trác Phương Thành, một bà lão tóc bạc chuyên dạy học trong cung, được gọi là Trác Phu nhân, đã nhổ nước bọt sau lưng Hoàng đế và nói: "Người này (Triệu Hợp Đức) là Họa thủy (nước gây họa) đây, việc dập tắt lửa [của nhà Hán] là điều chắc chắn!" Đây là nguồn gốc của cụm từ "Họa thủy" (sau này phát triển thành "Hồng nhan họa thủy" hay "Họa nước diệt lửa" nghĩa là người phụ nữ xinh đẹp mang đến tai họa). Triều Hán thuộc hành Hỏa, trong ngũ hành thì Thủy khắc Hỏa. Trác Phu nhân đã tiên đoán Triệu Hợp Đức sẽ là nguyên nhân gây họa, dẫn đến sự suy vong của triều đại nhà Hán.

Ôn nhu hương (温柔鄉): Hoàng hậu (Phi Yến) dùng kế của Phàn Ế. Đêm đó dâng Hợp Đức lên. Hoàng đế vô cùng vui mừng, dùng tay nâng đỡ cơ thể (của Hợp Đức), không chỗ nào không mềm mại, và gọi đó là Ôn nhu hương. Hoàng đế nói với Phàn Ý: "Ta muốn già đi ở chốn này, không thể noi gương Võ Hoàng Đế mà tìm Bạch Vân Hương (chốn tiên cảnh) được nữa." Phàn Ý hô vạn tuế, chúc mừng: "Bệ hạ quả thật đã tìm được cõi tiên rồi." "Ôn nhu hương" là cụm từ chỉ chốn giường chiếu êm ái, nơi hưởng thụ lạc thú xác thịt của phụ nữ đẹp, đặc biệt là mỹ nhân cung đình. Nó thể hiện sự mê đắm tuyệt đối của Hán Thành Đế với Triệu Hợp Đức, sẵn sàng từ bỏ cả việc tu tiên (tìm Bạch Vân Hương) để chìm đắm trong sự cám dỗ nhục dục.

Lưu tiên quần (留仙裙): Chiêu nghi (Hợp Đức, vì lúc này Phi Yến đã là Hoàng hậu, Hợp Đức là Chiêu nghi) tiếp đón Hoàng đế tại hồ Thái Dịch, làm thuyền chở ngàn người, gọi là thuyền Hợp Cung. Trong hồ dựng lên Doanh Châu, đài tạ cao bốn mươi thước. Hoàng đế mặc áo gấm không đường may hoa văn sóng nước, Hậu (Phi Yến) mặc váy tím Vân Anh do Nam Việt cống, khoác khăn lụa mỏng Bích Quỳnh. Trên đài rộng, Hậu ca vũ khúc "Quy Phong Tống Viễn". Hoàng đế dùng trâm tê giác văn đánh vào chén ngọc, ra lệnh cho thị lang được Hậu yêu quý là Phùng Vô Phương thổi sênh, để phụ họa cho bài ca của Hậu giữa dòng nước. Lúc ca vũ cao trào, gió lớn nổi lên, Hậu thuận gió cất giọng. Vô Phương (Phùng Vô Phương) kéo hơi dài, thổi những âm thanh nhỏ, mềm mại để hòa cùng. Váy của Hậu bị gió thổi bay lên, lộ đùi (Cái đùi váy nói: "Nhìn ta, nhìn ta!"). Hậu tung tay áo, nói: "Tiên đây, tiên đây! Bỏ cũ theo mới, chẳng lẽ lại quên sao?" Hoàng đế nói: "Vô Phương hãy giữ chặt Hậu cho ta!" Vô Phương bèn bỏ sênh, giữ lấy giày của Hậu. Lâu sau, gió tạnh. Hậu khóc nói: "Hoàng thượng thương thiếp, suýt nữa đã khiến thiếp bay đi thành tiên mất rồi." Bà buồn bã thở dài, nước mắt chảy thành hàng. Hoàng đế càng thêm hổ thẹn và yêu quý Hậu, ban thưởng cho Vô Phương một ngàn vạn, và cho phép Vô Phương ra vào phòng riêng của Hậu. Những ngày sau, các cung nữ được sủng ái đã xếp nếp chiếc váy thành nếp nhăn, gọi là Lưu tiên quần (Váy lưu tiên). Điển cố này xuất phát từ việc Triệu Phi Yến nhảy múa quá nhẹ nhàng trên đài cao giữa hồ, váy bị gió thổi bay suýt bay đi thành tiên. Vị thị lang đã phải giữ giày cho bà. Những nếp nhăn do gió tạo ra trên váy được các cung nữ khác gọi là "Lưu tiên quần" để ghi dấu sự kiện này.

Ảnh hưởng văn hóa
Ngoại truyện có tính chất khai sáng trong việc lựa chọn đề tài. Có thể nói, sự thịnh hành của đề tài cung cấm trong tiểu thuyết văn ngôn đời sau là kết quả của ảnh hưởng từ Ngoại truyện. Hồ Ứng Lân từng khen ngợi tác phẩm là "truyền kỳ chi thủ" (tác phẩm truyền kỳ đứng đầu) chiếm vị trí quan trọng trong lịch sử phát triển tiểu thuyết cổ đại Trung Quốc. Với hình thức nghệ thuật rõ nét và ý vị nghệ thuật sâu sắc, nó đã trở thành tiền thân của truyện truyền kỳ thời Đường, và là nguồn gốc của thể loại văn học truyền kỳ. Tần Thuần thời Bắc Tống từng mô phỏng Ngoại truyện để sáng tác Triệu Phi Yến biệt truyện. Trong đó, các tình tiết như Chiêu nghi (Hợp Đức) vào bồn tắm, dâng thuốc đều lấy ý từ câu "Đế đêm tối ôm Chiêu nghi ở trong màn chín tầng, cười không dứt" trong Ngoại truyện.

Tiểu thuyết thời Minh Kim Bình Mai cũng đã mượn lại tình tiết Chiêu nghi dâng thuốc để áp dụng cho Tây Môn Khánh và Phan Kim Liên. Có thể thấy, những đoạn miêu tả tình dục trong Ngoại truyện đã được người đời sau yêu thích và mô phỏng. Tuy nhiên, bản thân Ngoại truyện vốn không phải là tác phẩm chỉ nhằm mục đích cường điệu sự gợi tình. Các điển cố lịch sử như "Họa thủy" (Hồng nhan họa thủy), "Ôn nhu hương" và "Lưu tiên quần" (Váy lưu tiên) đều bắt nguồn từ Ngoại truyện và được lưu truyền rộng rãi.

Triệu Phi Yến biệt truyện
Cuốn tiểu thuyết truyền kỳ thời Tống mang tên Triệu Phi Yến biệt truyện, vốn được sáng tác theo phong cách mô phỏng Triệu Phi Yến ngoại truyện, nhưng về mặt tư tưởng, nghệ thuật và sức ảnh hưởng đều không bằng Ngoại truyện. Biệt truyện hiện được tìm thấy trong Thanh tỏa cao nghị của Lưu Phủ thời Tống, và theo sách này ghi chép là do Tần Thuần biên soạn. Hồ Ứng Lân nhận định Biệt truyện là "có lẽ là tác phẩm do người thời Lục triều viết, sau đó Tần Thuần thời Tống đã bổ sung và lưu truyền".

Lỗ Tấn đánh giá rằng tác phẩm này "văn chương lộn xộn, nhưng đôi chỗ cũng có những câu sắc sảo". Ông viết: "Trong văn có câu 'Lan thang diễm diễm, Chiêu nghi tọa kỳ trung, nhược tam xích hàn tuyền tẩm minh ngọc' (Nước suối lan lấp lánh, Chiêu nghi ngồi trong đó, giống như ngọc sáng được ngâm trong dòng suối lạnh ba thước), khiến người đời Minh đã vỗ tay khen ngợi và lầm tưởng đây là sách cổ đích thực," "nhưng xét cho cùng thì chỉ là văn phong hơn người mà thôi".

Tham khảo