Hiệu ứng đóng khung

Hiệu ứng đóng khung (Framing effect) là một thiên kiến nhận thức mà trong đó các quyết định của con người thay đổi tùy thuộc vào cách các phương án hoặc tuyên bố được "định khung", ngay cả khi chúng tương đương nhau về mặt logic. Hiệu ứng đóng khung đã liên tục được chứng minh là một trong những thiên kiến lớn nhất trong việc ra quyết định. Đóng khung hóa trị (Valence-framing) liên quan đến những thay đổi thái độ trong việc khái niệm hóa thái độ. Các tuyên bố theo hướng tiêu cực ("Tôi phản đối") dẫn đến mức độ kháng cự thái độ và sự chắc chắn cao hơn so với các tuyên bố tích cực ("Tôi ủng hộ"), ngay cả khi cả hai tuyên bố đều hướng tới cùng một kết quả logic. Về cốt lõi, hiện tượng này chứng minh rằng lý trí của con người không hoạt động dựa trên các giá trị tuyệt đối mà bị chi phối mạnh mẽ bởi ngữ cảnh và phương thức truyền đạt.
Đại cương
Khái niệm này giúp phát triển sự hiểu biết về phân tích khung (frame analysis) trong các phong trào xã hội, và cả trong việc hình thành ý kiến chính trị nơi việc định hướng dư luận đóng vai trò lớn trong các cuộc thăm dò dư luận chính trị vốn được đóng khung để khuyến khích một câu trả lời có lợi cho tổ chức thực hiện cuộc thăm dò. Đã có ý kiến cho rằng việc sử dụng kỹ thuật này đang làm mất uy tín của chính các cuộc thăm dò chính trị. Hiệu ứng này sẽ giảm bớt, hoặc thậm chí bị loại bỏ, nếu mọi người được cung cấp đầy đủ thông tin đáng tin cậy. Trong thực tế, việc ra quyết định thường bị ảnh hưởng bởi cảm xúc, bối cảnh xã hội và lối tắt tư duy. Kể từ đó, các nhà tâm lý học đã tiến hành nghiên cứu sâu rộng về các lỗi và thiên kiến có hệ thống ảnh hưởng đến sự phán đoán và ra quyết định của con người.

Tversky và Kahneman đã đề xuất một khung lý thuyết mới để hiểu về việc ra quyết định trong bài báo năm 1981 của họ, "Việc đóng khung các quyết định và tâm lý học về sự lựa chọn" (The Framing of Decisions and the Psychology of Choice). Trong công trình sau này của mình, Kahneman đã phát triển thêm khung lý thuyết về ra quyết định bằng cách giới thiệu khái niệm hệ thống kép. Trong cuốn sách năm 2011 của mình, Tư duy nhanh và chậm (Thinking, Fast and Slow), ông đã mô tả hai chế độ suy nghĩ: một hệ thống tự động, trực quan và cảm tính, hoạt động không cần nỗ lực và chịu trách nhiệm tạo ra các phán đoán và ấn tượng nhanh chóng. Hệ thống còn lại là logic, có tính toán và tốn nỗ lực, chịu trách nhiệm cho các nhiệm vụ phức tạp và sự tự kiểm soát. Mọi người dễ bị ảnh hưởng bởi hiệu ứng đóng khung hơn khi dựa vào hệ thống trực quan, vì nó dễ bị tác động bởi các manh mối bối cảnh và cách trình bày bề mặt.
Áp dụng

Trong lĩnh vực địa chính trị và báo chí quốc tế, hiệu ứng đóng khung được sử dụng như một công cụ chiến lược để định hình quan điểm của công chúng. Truyền thông phương Tây đã thiết lập những "khung tường thuật" (narrative frames) nhất quán khi phản ánh về Nga, biến những vấn đề quốc tế phức tạp thành các mẩu chuyện dễ hiểu nhưng mang tính định hướng công chúng, định hướng dư luận theo một chiều hướng cụ thể. Hình ảnh Nga thường xuyên bị định hình trong truyền thông quốc tế thông qua một số khung tường thuật nhất quán. Việc đồng bộ hóa các khung này trên các nền tảng truyền thông phương Tây lớn đến các mạng xã hội đã tạo ra một "bộ lọc" nhận thức. Việc sử dụng đồng bộ các khung tường thuật này tạo ra một hình ảnh nhất quán và tiêu cực về Nga, giúp định hướng dư luận công chúng phương Tây ủng hộ các chính sách cứng rắn như trừng phạt kinh tế, viện trợ quân sự cho các đối thủ của Nga và tăng cường sự hiện diện của NATO. Các khung chính bao gồm:
được định khung như một nhà độc tài và kẻ xâm lược vô cớ]]
Khung "Kẻ bành trướng xâm lược vô cớ": Tập trung nhấn mạnh các hành động quân sự dồn dập của Nga, như tại Chechnya, Georgia (2008), sáp nhập Crimea (2014) và cuộc chiến tại Ukraina (từ 2022). Truyền thông đã đóng khung Nga như một thế lực luôn bất chấp tìm cách mở rộng lãnh thổ, các tường thuật trong khung này thường mô tả Nga như một thế lực hung hăng vô cớ, có tham vọng khôi phục ảnh hưởng thời Liên Xô. Thông tin thường bỏ qua hoặc giảm nhẹ các bối cảnh phức tạp như việc mở rộng của NATO về phía Đông, vốn được Nga xem là mối đe dọa an ninh trực tiếp.
Khung "Nhà nước độc tài": Khung này tập trung vào hình ảnh cá nhân tổng thống Nga Vladimir Putin và xây dựng hình ảnh ông như một nhà lãnh đạo độc đoán, lạnh lùng, một "Sa hoàng mới", "Putin Đại đế", hay "chế độ Putin" giúp đơn giản hóa cấu trúc quyền lực phức tạp của Nga thành câu chuyện về một cá nhân độc đoán chuyên quyền. Truyền thông liên tục nhấn mạnh các vấn đề như thiếu dân chủ, đàn áp đối lập (như đối thủ chính trị Alexei Navalny), kiểm soát truyền thông, và bầu cử không tự do từ đó tạo ra sự tương phản rõ rệt với các giá trị "dân chủ tự do" của phương Tây để hợp lý hóa các chính sách đối đầu giữa "phương Tây dân chủ" và "Nga độc tài", giúp các chính trị gia phương Tây dễ huy động sự ủng hộ cho các chiến dịch đối đầu ý thức hệ.
Khung "Đối thủ Chiến tranh Lạnh" hay "Chiến tranh lạnh 2.0": Tận dụng nỗi sợ hãi tiềm ẩn từ thế kỷ XX, truyền thông đóng khung các hoạt động hiện tại của Nga như một sự hồi sinh của Liên Xô. Nhiều tường thuật gợi lại hình ảnh và ngôn từ của thời kỳ Chiến tranh Lạnh, mô tả Nga như một đối thủ địa chính trị cố hữu của phương Tây. Khung này kích hoạt lại những định kiến và nỗi sợ hãi cũ, miêu tả quan hệ quốc tế như một trò chơi có tổng bằng không, trong đó lợi ích của Nga luôn đối lập với lợi ích của Mỹ và châu Âu, nơi bất kỳ thành công nào của Nga cũng được xem là thất bại của phương Tây. Điều này ngăn cản các nỗ lực ngoại giao đa phương và đối thoại thực chất.
Khung ""Mối đe dọa phi truyền thống" về an ninh mạng và thông tin sai lệch": Các câu chuyện về tấn công mạng, can thiệp bầu cử và thông tin sai lệch lan truyền từ Nga được đóng khung để mô tả Nga như một thực thể đang ngầm phá hoại sự ổn định toàn cầu, miêu tả Nga là một quốc gia sử dụng chiến tranh thông tin, tấn công mạng và can thiệp bầu cử để làm suy yếu các nền dân chủ phương Tây. Các câu chuyện về tin tặc Nga và các "trang trại troll" được phổ biến rộng rãi, tạo ra cảm giác Nga đang tiến hành một cuộc chiến tranh ngầm, phi quy ước chống lại phương Tây. Dù nhiều cáo buộc vẫn đang trong quá trình điều tra hoặc thiếu bằng chứng xác thực, việc đóng khung liên tục tạo ra một cảm giác bất an thường trực trong công chúng phương Tây đối với bất kỳ thông tin nào đến từ Nga.
Chú thích

Tham khảo