Họ Mã đề

| type_genus = Plantago
| type_genus_authority = L., 1753
| subdivision_ranks = Các tông
| subdivision =
Angelonieae
Antirrhineae
Callitricheae
Cheloneae
Digitalideae
Globularieae
Gratioleae
Hemiphragmeae
Plantagineae
Russelieae
Sibthorpieae
Veroniceae
| synonyms =
Antirrhinaceae Pers.
Aragoaceae D.Don
Callitrichaceae Link nom. cons.
Chelonaceae Martinov
Digitalaceae Martinov
Ellisiophyllaceae Honda
Globulariaceae DC. nom. cons.
Gratiolaceae Martinov
Hippuridaceae Vest nom. cons.
Littorellaceae Gray
Psylliaceae Horan.
Sibthorpiaceae D.Don
Veronicaceae Cassel
| synonyms_ref =
}}
Họ Mã đề, danh pháp khoa học: Plantaginaceae, là một họ thực vật có hoa trong bộ Hoa môi (Lamiales). Chi điển hình là Plantago.

Trong các phân loại cũ thì họ này là họ duy nhất trong bộ Mã đề (Plantaginales), nhưng hàng loạt các nghiên cứu phát sinh chủng loài, được Angiosperm Phylogeny Group tổng quát hóa, đã chỉ ra rằng đơn vị phân loại này nên được gộp chung vào bộ Hoa môi.

Họ Mã đề theo định nghĩa truyền thống chỉ bao gồm ba chi là Bougueria, Littorella và Plantago. Tuy nhiên, các nghiên cứu phát sinh chủng loài mới nhất đã chỉ ra rằng họ Plantaginaceae nghĩa hẹp (sensu stricto) được lồng vào cùng phạm vi với vài chi trước đây đã xếp trong họ Scrophulariaceae (nhưng không bao gồm chi điển hình của họ này là Scrophularia). Mặc dù tên gọi Veronicaceae (1782) là lâu đời nhất cho nhóm này, nhưng Plantaginaceae (1789) là tên gọi được bảo toàn theo quy định của ICBN và vì thế nó có độ ưu tiên cao hơn bất kỳ tên gọi sớm hơn nào trong phạm vi định nghĩa của bất kỳ nhóm nào có chứa họ Plantaginaceae. Ngoài ra, ICBN không coi các tên gọi cho các họ thực vật được công bố trước năm 1789 là các tên gọi thích hợp để bảo toàn, điều này đã loại tên gọi Veronicaceae ra ngoài. Tên gọi Antirrhinaceae (Mõm chó/sói) cũng đã được đề nghị để thay cho tên gọi Plantaginaceae. Trong khi chờ đợi, Angiosperm Phylogeny Group đã chấp nhận tên gọi Plantaginaceae. Tuy nhiên, Olmstead (2003) đã chọn tên gọi Veronicaceae để chỉ họ này.

Họ Plantaginaceae nghĩa rộng (sensu lato) là một họ đa dạng, phổ biến toàn cầu, nhưng chủ yếu tại các khu vực ôn đới. Nó bao gồm chủ yếu là các cây thân thảo, cây bụi và một ít cây thủy sinh có rễ mọc trong đất (chẳng hạn chi Callitriche). Do tính phổ biến đa dạng nên rất khó thiết lập giới hạn cho họ này. thành họ Linderniaceae, nhưng họ này không được chấp nhận rộng rãi.

Phân loại
Họ Plantaginaceae (nghĩa rộng)/Veronicaceae mở rộng bao gồm khoảng 90-94 chi và khoảng 1.700-1.900 loài. Chi lớn nhất là Veronica (Thủy cự) với khoảng 450 loài. Veronica hiện nay bao gồm cả các chi Hebe, Parahebe và Synthyris mà trước đây thường được coi là các chi riêng rẽ.
Tông Angelonieae
Angelonia
Basistemon (bao gồm cả: Desdemona, Hassleropsis, Saccanthus)
Melosperma
Monopera
Monttea (bao gồm cả: Oxycladus)
Ourisia
Tông Antirrhineae
Acanthorrhinum (có thể gộp cả Pseudomisopates).
Albraunia
Anarrhinum
Antirrhinum: Mõm chó.Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae và trong tiếng Việt được lấy làm tên gọi phổ biến nhất cho họ này.
Asarina
Chaenorhinum (bao gồm cả: Hueblia, Microrrhinum): Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae.
Cymbalaria: Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae.
Epixiphium
Galvezia
Gambelia
Holmgrenanthe
Holzneria
Howelliella
Kickxia (bao gồm cả: Elatinoides): Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae.
Linaria (bao gồm cả: Trimerocalyx): Liễu ngư, liễu xuyên ngư. Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae.
Lophospermum
Mabrya
Maurandya (có thể gộp cả Epixiphium và Maurandella)
Misopates: Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae.
Mohavea
Neogaerrhinum
Nuttallanthus: Trước đây gộp trong Linaria và thuộc họ Scrophulariaceae.
Pseudomisopates (có thể gộp trong Acanthorrhinum).
Pseudorontium
Rhodochiton
Sairocarpus
Schweinfurthia
Tông Callitricheae
Callitriche: Diễm mao, thủy mã xỉ. Trước đây thuộc họ Callitrichaceae.
Hippuris: Trước đây thuộc họ Hippuridaceae.
Tông Cheloneae
Brookea
Chelone
Chionophila (bao gồm cả: Penstemonopsis)
Collinsia
Keckiella (bao gồm cả: Keckia, Lepidostemon)
Nothochelone
Penstemon (bao gồm cả: Bartramia, Penslemon, Penstemum, Pentastemon, Pentastemum): Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae.
Tonella
Uroskinnera
Tông Digitalideae
Digitalis (bao gồm cả: Isoplexis): Dương (mao) địa hoàng. Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae.
Erinus
Tông Globularieae
Campylanthus (bao gồm cả: Chamaeacanthus)
Globularia (bao gồm cả: Carradoria, Lytanthus): Trước đây thuộc họ Globulariaceae.
Poskea (bao gồm cả: Cockburnia)
Tông Gratioleae
Achetaria (bao gồm cả: Beyrichia)
Adenosma (bao gồm cả: Pterostigma): Hoắc hương núi (chè nội), nhân trần, bồ bồ, tuyến hương.
Bacopa (bao gồm cả: Allocalyx, Ancistrostylis, Geochorda, Herpestis, Hydrotrida, Ildefonsia, Moniera, Monocardia, Sinobacopa): Rau sam đắng, rau ruột gà, rau đắng biển, ba kích.
Benjaminia
Boelckea
Capraria
Cheilophyllum
Conobea
Darcya
Deinostema
Dizygostemon
Dopatrium
Fonkia
Geochorda
Gratiola (có thể bao gồm cả: Fonkia, Tragiola): Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae.
Hydranthelium
Hydrotriche
Ildefonsia
Leucospora
Limnophila (bao gồm cả: Ambulia, Bonnayodes, Stemodiacra)
Maeviella
Mecardonia (bao gồm cả: Pagesia)
Otacanthus (bao gồm cả: Tetraplacus)
Philcoxia
Schistophragma
Schizosepala
Scoparia: Cam thảo nam. Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae.
Sophronanthe
Stemodia (bao gồm cả: Anamaria, Choadophyton, Lendneria, Phaelypea, Poarium, Stemodiacra, Valeria, Verena)
Tetraulacium
Tông Hemiphragmeae
Hemiphragma
Tông Plantagineae
Aragoa
Littorella
Plantago (bao gồm cả: Asterogeum, Bougueria, Littorella, Psyllium)
Tông Russelieae
Russelia
Tetranema
Tông Sibthorpieae
Ellisophyllum (?)
Sibthorpia: Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae.
Tông Veroniceae
Kashmiria
Lagotis (bao gồm cả: Kokonoria)
Neopicrorhiza
Paederota
Picrorhiza
Scrofella
Veronica (bao gồm cả: Besseya, Chionohebe, Cochlidiosperma, Derwentia, Detzneria, Diplophyllum, Hebe, Heliohebe, Leonohebe, Odicardis, Oligospermum, Parahebe, Pseudolysimachion, Pygmaea, Synthyris, Veronicella): Thủy cự. Trước đây thuộc họ Scrophulariaceae.
Veronicastrum (bao gồm cả: Botryopleuron, Calorhabdos)
Wulfenia
Wulfeniopsis

Mặc dù GRIN gộp Lafuentea trong tông Antirrhineae, Vargas et al. (2013) nó lại có quan hệ chị em với toàn bộ Antirrhineae, giống như lưu ý của Albach (2005). Hiện tại nó được coi là ngoại nhóm đối với Antirrhineae.

Loại ra
Bryodes: Sang họ Phrymaceae.
Bythophyton: Sang họ Phrymaceae.

Tham khảo

Liên kết ngoài


Xử lý họ Plantaginaceae trong MOBOT