Chi Cẩm lai

Chi Cẩm lai hay chi Trắc, chi Sưa (danh pháp khoa học: Dalbergia) là một chi lớn của các loài cây thân gỗ có kích thước từ nhỏ đến trung bình hay các loại cây bụi và dây leo trong phân họ Đậu (Faboideae) thuộc họ Đậu (Fabaceae). Chi này phân bổ rộng khắp, có nguồn gốc từ khu vực nhiệt đới của Trung và Nam Mỹ, châu Phi, Madagascar và Nam Á. Số lượng loài trong chi này còn nhiều mâu thuẫn, với các nguồn khác nhau liệt kê các con số trong phạm vi 100-600 loài; ví dụ PlantSystematics liệt kê 470 danh pháp còn ILDIS chấp nhận 159 loài.

Một số loài
Dalbergia abbreviata
Dalbergia abrahamii
Dalbergia acariiantha
Dalbergia acuta
Dalbergia acutifoliolata
Dalbergia adami
Dalbergia afzeliana
Dalbergia ajudana
Dalbergia albertisii
Dalbergia albiflora
Dalbergia altissima
Dalbergia amazonica
Dalbergia andapensis
Dalbergia annamensis - Trắc trung, Trắc dây
Dalbergia arbutifolia
Dalbergia armata
Dalbergia assamica - Cọ khẹt, cọ khiết, bạt ong, trắc balansa; sưa hạt tròn, muống nước, trắc Assam.
Dalbergia aurea
Dalbergia bakeri
Dalbergia balansae - Cọ khẹt trắng, hoàng đàn Lĩnh Nam
Dalbergia bariensis - Cẩm lai Bà Rịa
Dalbergia baronii
Dalbergia bathiei
Dalbergia beccarii
Dalbergia beddomei
Dalbergia benthamii - Hoàng đàn lưỡng việt
Dalbergia berteroi
Dalbergia bignonae
Dalbergia bintuluensis
Dalbergia boehmii
Dalbergia bojeri
Dalbergia boniana
Dalbergia borneensis
Dalbergia brachystachya
Dalbergia bracteolata
Dalbergia brasiliensis
Dalbergia brownei
Dalbergia burmanica
Dalbergia calderonii
Dalbergia calycina
Dalbergia cambodiana - Trắc Cam bốt
Dalbergia campenonii
Dalbergia cana
Dalbergia candenatensis - Trắc một hột, me núi, me nước, dây cổ rùa.
Dalbergia canescens
Dalbergia capuronii
Dalbergia carringtoniana
Dalbergia catingicola
Dalbergia caudata
Dalbergia cearensis - Kingwood Brasil
Dalbergia chapelieri
Dalbergia chlorocarpa
Dalbergia chontalensis
Dalbergia clarkei
Dalbergia cochinchinensis - Trắc Nam Bộ, cẩm lai Nam Bộ, hồng đàn Xiêm, trắc bông, trắc, cẩm lai nam; giâu ca (tiếng Gia Rai), ka rắc (tiếng Ba Na), ka nhong.
Dalbergia commiphoroides
Dalbergia confertiflora
Dalbergia congensis
Dalbergia congesta
Dalbergia congestiflora
Dalbergia coromandeliana
Dalbergia crispa
Dalbergia cubilquitzensis
Dalbergia cucullata
Dalbergia cuiabensis
Dalbergia cultrata - Trắc dao, cẩm lai dao.
Dalbergia curtisii
Dalbergia cuscatlanica
Dalbergia dalzielii
Dalbergia darienensis
Dalbergia darlacensis - Dây trắc Đắc Lắc
Dalbergia davidii
Dalbergia debilis
Dalbergia decipularis - Hoàng dương Brasil
Dalbergia delphinensis
Dalbergia densa
Dalbergia densiflora
Dalbergia dialoides - Dây trắc đia
Dalbergia discolor
Dalbergia dongnaiensis - Cẩm lai Đồng Nai
Dalbergia duarensis
Dalbergia duperreana
Dalbergia dyeriana - Dây trắc dyer
Dalbergia ealaensis
Dalbergia ecastaphyllum
Dalbergia elegans
Dalbergia emirnensis
Dalbergia enneaphylla
Dalbergia entadoides - Dây trắc bàm bàm
Dalbergia eremicola
Dalbergia ernest-ulei
Dalbergia errans
Dalbergia erubescens
Dalbergia falcata
Dalbergia fischeri
Dalbergia floribunda
Dalbergia florifera
Dalbergia foliolosa
Dalbergia foliosa
Dalbergia forbesii
Dalbergia fouilloyana
Dalbergia frutescens
Dalbergia funera
Dalbergia fusca
Dalbergia gardneriana
Dalbergia gentilii
Dalbergia gilbertii
Dalbergia glaberrima
Dalbergia glabra
Dalbergia glandulosa
Dalbergia glaucescens
Dalbergia glaucocarpa
Dalbergia glaziovii
Dalbergia glomerata
Dalbergia godefroyi
Dalbergia gossweileri
Dalbergia gracilis
Dalbergia granadillo
Dalbergia grandibracteata
Dalbergia grandistipula
Dalbergia greveana
Dalbergia guttembergii
Dalbergia hainanensis - Trắc Hải Nam, sông lá
Dalbergia hancei - Trắc Hance, đằng hoàng đàn, dây trắc hoàng đàn
Dalbergia havilandii
Dalbergia henryana - Dây trắc henry
Dalbergia heudelotii
Dalbergia hiemalis
Dalbergia hildebrandtii
Dalbergia hirticalyx
Dalbergia horrida
Dalbergia hortensis
Dalbergia hoseana
Dalbergia hostilis
Dalbergia hullettii
Dalbergia humbertii
Dalbergia hupeana - Cọ khẹt, hoàng đàn
Dalbergia hygrophila
Dalbergia intermedia
Dalbergia intibucana
Dalbergia inundata
Dalbergia iquitosensis
Dalbergia jaherii
Dalbergia jingxiensis
Dalbergia junghuhnii
Dalbergia kerrii
Dalbergia kingiana
Dalbergia kisantuensis
Dalbergia kostermansii
Dalbergia kunstleri
Dalbergia kurzii
Dalbergia lacei
Dalbergia lactea
Dalbergia lakhonensis
Dalbergia lanceolaria
Dalbergia lanceolaria subsp. paniculata, đồng nghĩa: Dalbergia nigrescens - Quành quạch, trắc đen.
Dalbergia lastoursvillensis
Dalbergia lateriflora
Dalbergia latifolia - Hồng sắc Ấn Độ, sonokeling
Dalbergia laxiflora
Dalbergia lemurica
Dalbergia librevillensis
Dalbergia louisii
Dalbergia louvelii
Dalbergia macrosperma
Dalbergia madagascariensis
Dalbergia malabarica
Dalbergia malangensis
Dalbergia mammosa
Dalbergia marcaniana
Dalbergia maritima
Dalbergia martinii
Dalbergia mayumbensis
Dalbergia melanocardium
Dalbergia melanoxylon - Trắc đen châu Phi
Dalbergia menoeides
Dalbergia mexicana
Dalbergia microphylla
Dalbergia millettii
Dalbergia mimosella
Dalbergia mimosoides - Hoàng đàn lá trinh nữ
Dalbergia miscolobium
Dalbergia mollis
Dalbergia monetaria
Dalbergia monophylla
Dalbergia monticola
Dalbergia multijuga
Dalbergia negrensis
Dalbergia neoperrieri
Dalbergia ngounyensis
Dalbergia nigra - Hồng sắc Brasil, Jacarandá
Dalbergia nitida
Dalbergia nitidula
Dalbergia noldeae
Dalbergia normandii
Dalbergia oblongifolia
Dalbergia obovata
Dalbergia obtusifolia - Hoàng đàn lá nhụt
Dalbergia odorifera - Giáng hương
Dalbergia oligophylla
Dalbergia oliverri - Cẩm lai, cẩm lai Bà Rịa, cẩm lai Đồng Nai, cẩm lai vú, cẩm lai bông, cẩm lai mật, trắc lai
Dalbergia orientalis
Dalbergia ovata - Trắc trứng
Dalbergia pachycarpa
Dalbergia palo-escrito
Dalbergia parviflora
Dalbergia paucifoliolata
Dalbergia peguensis
Dalbergia peishaensis
Dalbergia peltieri
Dalbergia pervillei
Dalbergia pierreana
Dalbergia pinnata - Dây trắc lá me, trắc ăn trầu, chàm bìa ăn trầu
Dalbergia pluriflora
Dalbergia polyadelpha - Trắc nhiều bó nhị, sóng lá
Dalbergia polyphylla
Dalbergia prainii
Dalbergia pseudo-ovata
Dalbergia pseudo-sissoo
Dalbergia pseudobaronii
Dalbergia purpurascens
Dalbergia reniformis
Dalbergia reticulata
Dalbergia retusa - Cocobolo
Dalbergia revoluta
Dalbergia richardsii
Dalbergia riedelii
Dalbergia rimosa - Cọ khẹt leo, trắc dây, trắc cựa gà, trắc biến màu, đăng trườn
Dalbergia riparia
Dalbergia rostrata
Dalbergia rubiginosa
Dalbergia rufa
Dalbergia rugosa
Dalbergia sacerdotum
Dalbergia sambesiaca
Dalbergia sampaioana
Dalbergia sandakanensis
Dalbergia saxatilis
Dalbergia scortechinii
Dalbergia sericea - Trắc lông tơ, cà gion.
Dalbergia setifera
Dalbergia simpsonii
Dalbergia sissoides
Dalbergia sissoo - Hồng sắc Ấn Độ, sheesham, sissoo
Dalbergia spinosa
Dalbergia spruceana
Dalbergia stenophylla
Dalbergia stercoracea
Dalbergia stevensonii - Hồng sắc Honduras
Dalbergia stipulacea - Dây trắc lá bẹ.
Dalbergia suaresensis
Dalbergia subcymosa
Dalbergia succirubra - Dây trắc nhung hổ phách đỏ.
Dalbergia teijsmannii
Dalbergia teixeirae
Dalbergia thomsonii
Dalbergia thorelii - Dây trắc biển, trắc Thorel.
Dalbergia tilarana
Dalbergia tinnevelliensis
Dalbergia tonkinensis - Sưa, trắc thối, trắc Bắc Bộ, sưa đỏ
Dalbergia travancorica
Dalbergia trichocarpa
Dalbergia tricolor
Dalbergia tsaratananensis
Dalbergia tsiandalana
Dalbergia tsoi
Dalbergia tucurensis
Dalbergia uarandensis
Dalbergia urschii
Dalbergia vacciniifolia
Dalbergia velutina - Dây trắc nhung, trắc Pierre.
Dalbergia verrucosa
Dalbergia vietnamensis - Dây trắc Việt, chùm bầu, súc sạc, trắc dây.
Dalbergia viguieri
Dalbergia villosa
Dalbergia volubilis - Trắc leo.
Dalbergia wattii
Dalbergia xerophila
Dalbergia ximengensis
Dalbergia yunnanensis - Trắc Vân Nam.

Sử dụng
Nhiều loài trong chi Dalbergia là các loại cây lấy gỗ quan trọng, có giá trị vì các tính chất trang trí của chúng cũng như vì mùi thơm của gỗ, do chúng chứa nhiều tinh dầu thơm. Các loài lấy gỗ quan trọng nhất là trắc, cẩm lai.

Loại gỗ hồng sắc có chất lượng cao nhất được thế giới phương Tây ưa chuộng là D. nigra và được gọi là gỗ hồng sắc Rio, Bahia, Brasil, Palisander de Rio Grande hay Jacarandá; đã bị khai thác kiệt quệ trong quá khứ và hiện nay được liệt kê trong danh sách của CITES. Loại gỗ hồng sắc được ưa chuộng thứ hai tại phương tây là D. latifolia được biết đến như là hồng sắc (Đông) Ấn Độ hay sonokeling. Phần lớn các loại gỗ hồng sắc có màu nâu và các vân gỗ đẹp. Lưu ý rằng chỉ một phần nhỏ các loài trong chi Dalbergia có gỗ hồng sắc.

Gỗ của loài hoàng dương Brasil (D. decipularis) có màu kem với các sọc đỏ hay hồng. Nó thông thường được dùng trong dán viền vắt chéo và các lớp gỗ dán mặt khác. Lưu ý rằng cây hoàng dương này không có gì liên quan đến hoàng dương Bắc Mỹ (Liriodendron tulipifera) còn gọi là cây mõm chó thuộc họ Mộc lan (Magnoliaceae), là loài cây có gỗ màu ánh vàng-lục cũng như không liên quan gì với cây hoàng dương Úc (Harpullia pendula) thuộc họ Bồ hòn (Sapindaceae).

Được sử dụng một cách tương tự (màu tía với các sọc sẫm) còn có kingwood Brasil lấy từ D. cearensis. Nó là một loại cây gỗ nhỏ, cao tới 10 m chỉ có rất hạn chế tại Brasil. Một loại gỗ khác đáng chú ý là cocobolo, chủ yếu khai thác từ D. retusa, một loài cây gỗ ở Trung Mỹ với các vân gỗ màu đỏ hay da cam trên mặt gỗ mới xẻ và nhanh chóng xỉn màu trong không khí.

Các nhà sản xuất và buôn bán đồ lưu niệm tại Ấn Độ bán các đồ vật làm từ Dalbergia sissoo (đôi khi có các vết màu tía). Gỗ của một số loài có thể dùng làm chuôi công cụ, xem ở đây.

Trắc đen châu Phi (D. melanoxylon) là một loại gỗ đen được dùng nhiều để làm các loại nhạc cụ thổi bằng hơi.

Các loài trong chi Dalbergia bị ấu trùng của một số côn trùng cánh vẩy (Lepidoptera) phá hoại, bao gồm Bucculatrix mendax chỉ ăn lá của Dalbergia sissoo.

Các loài trong chi Dalbergia cũng được biết đến vì gây ra dị ứng do sự có mặt của các quinon gây mẫn cảm trong gỗ.

Tham khảo