Đàn Xã Tắc

Đàn Xã Tắc là một trong các loại đàn tế cổ, được các vị Vua cho lập để tế Xã thần (Thổ Địa thần, 社) và Tắc thần (thần hạt kê, ngũ cốc, tức Thần Nông, 稷) - hai vị thần của nền văn minh nông nghiệp.

Tổng quan
Sách Khảo công ký trong Chu lễ chép khái niệm "tả tổ hữu xã" tức kinh đô các vương triều đều phải xây dựng hai công trình quan trọng là thái miếu và đàn xã tắc ở hai bên khác nhau của hoàng thành.

Theo tác giả Đào Duy Anh trong quyển Từ điển Hán Việt, "Xã tắc" có nghĩa là:
:"Thuở xưa dựng nước (....). Dân cần có đất ở nên lập nền xã để tế thần hậu thổ, dân cần có lúa ăn, nên lập nền tắc để tế thần nông. Mất nước thì mất xã tắc, nên xã tắc cũng có nghĩa là quốc gia".
Giáo sư sử học Lê Văn Lan cho biết:
:"Từ xa xưa, không chỉ đối với người dân, mà ngay cả các vương triều, kinh đô Việt Nam và Trung Hoa, đàn Xã Tắc có vị trí vô cùng thiêng liêng. Giữ gìn, bảo tồn đàn Xã Tắc cũng chính là giữ gìn Sơn hà Xã Tắc".

Trung Quốc
Nhà Minh của Trung Quốc có xây ba đàn Xã Tắc:
Đàn Xã Tắc (Nam Kinh)
Đàn Xã Tắc (Trung Đô) tại An Huy
Đàn Xã Tắc (Bắc Kinh)

Việt Nam
Đàn Xã Tắc nhà Đinh tại Hoa Lư
Sách Đại Việt sơ lược chép về việc Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi và định đô như sau:
:"Đến năm thứ nhất niên hiệu Khai Bảo (968) đời vua Triệu là Tống Thái Tổ, vương xưng Hoàng đế ở động Hoa Lư. Rồi dựng cung điện, chế triều nghi, sắp đặt trăm quan, lập xã tắc và tôn hiệu là Đại Thắng Minh Hoàng Đế".

Nhiều di tích cung điện và tường thành thế kỷ X tại Hoa Lư đã được phát hiện và khai quật trong đó có Đàn Kính Thiên hay Đàn Tế Trời nhưng chưa tìm ra dấu tích nơi đặt Đàn Xã Tắc. Riêng ở khu vực cửa ngõ phía Tây cố đô Hoa Lư hiện vẫn còn di tích được dân gian cho rằng là nơi đặt Đàn Kính Thiên thời Đinh đó chính là di tích Đàn Tế Trời nằm nằm trên đồi Thờ, xã Quỳnh Lưu, Nho Quan, Ninh Bình. Hiện ở trên đồi còn di tích đền Vua Đinh Tiên Hoàng và trong khu vực xã Sơn Lai lân cận còn tới 4 đền thờ Vua, đều gắn với các sự kiện liên quan đến hoạt động của Vua ở khu vực này. Năm 2018, Ninh Bình đã phục dựng kiến trúc Đàn Kính Thiên và Lễ tế thiên đã được diễn ra vào dịp lễ hội Hoa Lư.

Đàn Xã Tắc nhà Lý, Lê tại Hà Nội

Trong Kiến Văn Tiểu Lục, Lê Quý Đôn chép: "Triều nhà Lý, lập đàn Phong vân để cầu mưa; đàn Xã tắc để cầu quanh năm được mùa; dùng ngày lập xuân làm lễ nghinh xuân". Cũng trong sách này, Lê Quý Đôn mô tả đàn Xã tắc theo thể chế định trong đời Hồng Đức nhà Hậu Lê, có "nền đàn một khu, nội nghi môn 3 gian, cửa nhỏ 2 gian, bốn xung quanh đắp tường, điện Canh y 1 gian 1 chái, nhà Túc yết 5 gian 2 chái, kho tế khí và phòng bếp đều 3 gian, ngoại nghi môn 3 gian, bốn xung quanh đắp tường."

Tại Hà Nội, theo nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc, Đàn Xã Tắc được coi là một trong những di tích quan trọng vào bậc nhất của Thăng Long xưa, được lập từ thời vua Lý Thái Tông (năm Mậu Tý 1048) tại ngõ Xã Đàn 1 (phường Nam Đồng, Đống Đa, Hà Nội), đến sau thời Vua Lê Chiêu Thống (1788) thì mất dấu. Sau hơn hai trăm năm mất dấu, tình cờ được tìm thấy lại vào tháng 11 năm 2006, khi thi công đường vành đai 1 thuộc dự án cải tạo đường Kim Liên - Ô Chợ Dừa.

Đàn Xã Tắc nhà Nguyễn tại Huế

Vào năm Gia Long thứ 5 (tức năm 1806) đàn Xã tắc đã được dựng lên bên trong kinh thành Huế (trước đây thuộc xã Hữu Niên, sau là phường Ngưng Tích), thuộc địa phận phường Thuận Hòa (thành phố Huế ngày nay) để tiến hành các nghi lễ cầu thần đất và lúa giúp mùa màng tốt tươi, quốc thái dân an. Trải qua thời gian và những biến động của lịch sử, đàn tế Xã Tắc ở Huế trở thành phế tích. Năm 2006, Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đề nghị xếp hạng di tích quốc gia cho đàn Xã Tắc, đồng thời tiến hành phục dựng di tích này. Năm 2009, Đàn Xã Tắc được phục hồi nguyên vẹn.

Ngoài ra, theo Hội Điển sự lệ, nhà Nguyễn còn cho đắp đàn Xã Tắc ở phía tây các tỉnh thành khác.

Chú thích

Liên kết ngoài
Di chỉ trên đường Kim Liên - Ô chợ Dừa thuộc đời Lý
Di tích Đàn Xã Tắc - Giữ hay bỏ?
Đàn Xã Tắc và dấu ấn văn hóa nông nghiệp ở Huế