Satyajit Ray

| hình = Satyajit Ray.jpg
| ghi chú hình = Ray năm 1967
| tên gốc =
| ngày sinh =
| ngày mất =
| nơi mất = Kolkata, Tây Bengal
| dân tộc = Người Bengal
| nghề nghiệp = đạo diễn phim, nhà sản xuất, nhà viết kịch bản, đạo diễn âm nhạc, người viết lời bài hát
| năm hoạt động = 1950–92
| người hôn phối = kết hôn với Bijoya Ray từ 1949 đến 1992
| chữ ký =
| nơi sinh = Kolkata, Bengal Presidency, Ấn Độ thuộc Anh
| native_name_lang = bn
}}
Satyajit Ray ( ) (2 tháng 5 năm 1921 – 23 tháng 4 năm 1992) là nhà làm phim tiếng Bengali nổi tiếng của Ấn Độ. Ông được xem là tác giả phim hạng nhất của thế kỷ 20. Ông sinh tại thành phố Calcutta trong gia đình nhiều truyền thống văn hóa nghệ thuật Bengali. Trong thời gian đầu cuộc đời, Ray diễn xuất cho quảng cáo thương mãi nhưng mau chóng học hỏi về ngành làm phim độc lập khi gặp được nhà làm phim người Pháp Jean Renoir và xem bộ phim tân thực tế của Ý của Vittorio De Sica là Bicycle Thieves (1948) trong một chuyến thăm đến London.

Ray đã đạo diễn 36 phim, bao gồm phim truyện, phim tài liệu và phim ngắn. Ông cũng là một nhà văn viễn tưởng, nhà xuất bản, họa sĩ minh họa, nhà thư pháp, nhà soạn nhạc, nhà thiết kế đồ họa và nhà phê bình phim. Ông là tác giả của một số truyện ngắn và tiểu thuyết, chủ yếu dành cho trẻ nhỏ và thanh thiếu niên. Feluda, kẻ giết người và Giáo sư Shonku, nhà khoa học trong những câu chuyện khoa học viễn tưởng của ông, là những nhân vật hư cấu phổ biến do ông tạo ra. Ông đã được Đại học Oxford trao bằng danh dự.

Bộ phim đầu tiên của Ray, Pather Panchali (1955), đã giành được 11 giải thưởng quốc tế, trong đó có giải Tài liệu con người xuất sắc nhất khai mạc tại Liên hoan phim Cannes 1956. Bộ phim này cùng với Aparajito (1956) và Apur Sansar (The World of Apu) (1959), tạo thành The Apu Trilogy . Ray đã viết kịch bản, tuyển diễn viên, chấm điểm và biên tập, đồng thời thiết kế tiêu đề tín dụng và tài liệu công khai của riêng mình. Ray đã nhận được nhiều giải thưởng lớn trong sự nghiệp của mình, bao gồm 32 Giải thưởng Điện ảnh Quốc gia Ấn Độ, 1 giải Sư tử vàng, 1 giải Gấu vàng, 2 giải Gấu bạc, một số giải thưởng phụ tại các liên hoan phim và lễ trao giải quốc tế, và Giải thưởng danh dự của Viện hàn lâm năm 1992. Chính phủ Ấn Độ đã vinh danh ông với Bharat Ratna, giải thưởng dân sự cao quý nhất, vào năm 1992. Ray đã nhận được nhiều giải thưởng đáng chú ý và có được một vị trí danh giá trong suốt cuộc đời của mình.

Tiểu sử

Dòng dõi
Tổ tiên của Satyajit Ray có thể được bắt nguồn từ ít nhất mười thế hệ.

Theo lịch sử của gia đình Ray, một trong những tổ tiên của họ, Shri Ramsunder Deo (Deb), là người làng Chakdah ở quận Nadia của Tây Bengal, Ấn Độ ngày nay. Để tìm kiếm tài sản, ông đã di cư đến Sherpur ở Đông Bengal. Ở đó, anh gặp Raja Gunichandra, zamindar của Jashodal, tại ngôi nhà zamindar của Sherpur. Vua Gunichandra ngay lập tức bị ấn tượng bởi vẻ ngoài xinh đẹp và trí tuệ sắc sảo của Ramsunder và đã đưa Ramsunder về dinh thự của mình. Ông ta bắt Ramsunder làm con rể của mình và cấp cho anh ta một số tài sản ở Jashodal. Từ đó trở đi Ramsunder bắt đầu sống ở Jashodal. Con cháu của ông di cư từ đó và định cư tại làng Masua ở Katiadi upazila của quận Kishoreganj.

Ông nội của Satyajit Ray, Upendrakishore Ray, là một nhà văn, họa sĩ minh họa, nhà triết học, nhà xuất bản, nhà thiên văn nghiệp dư, và là người lãnh đạo của Brahmo Samaj, một phong trào xã hội và tôn giáo ở Bengal thế kỷ 19. Ông cũng thành lập một xưởng in mang tên U. Ray and Sons, nơi tạo nên bối cảnh quan trọng cho cuộc đời Satyajit. Sukumar Ray, con trai của Upendrakishore và là cha của Satyajit, là một họa sĩ minh họa, nhà phê bình và là nhà văn tiếng Bengali tiên phong về văn vần vô nghĩa (Abol Tabol) và văn học thiếu nhi.

Tuổi thơ

Satyajit Ray sinh ra với cha mẹ là Sukumar và Suprabha Ray ở Calcutta (nay là Kolkata). Sukumar qua đời khi Satyajit mới lên ba, và gia đình sống sót nhờ thu nhập ít ỏi của Suprabha Ray. Ray học tại trường trung học chính phủ Ballygunge ở Calcutta, và hoàn thành cử nhân kinh tế tại trường Presidency College, Calcutta (sau đó liên kết với Đại học Calcutta), mặc dù sở thích của anh luôn dành cho mỹ thuật.

Năm 1940, mẹ ông khăng khăng yêu cầu ông theo học tại Đại học Visva-Bharati ở Santiniketan, do Rabindranath Tagore thành lập. Ray đã miễn cưỡng đi, vì tình yêu của ông với Calcutta và sự coi thường đối với đời sống trí thức ở Santiniketan.

Cùng với Chidananda Dasgupta và những người khác, Ray thành lập Hiệp hội Điện ảnh Calcutta vào năm 1947. Họ đã chiếu nhiều phim nước ngoài, trong đó có nhiều phim Ray đã xem và nghiên cứu nghiêm túc. Anh kết bạn với các GIs của Mỹ đóng tại Calcutta trong Thế chiến thứ hai, những người đã giúp anh thông báo về những bộ phim mới nhất của Mỹ đang chiếu tại thành phố. Anh quen một nhân viên RAF, Norman Clare, người có chung niềm đam mê với phim, cờ vua và nhạc cổ điển phương Tây của Ray. Cặp đôi có một con trai, Sandip Ray, hiện là đạo diễn phim. Cùng năm, đạo diễn người Pháp Jean Renoir đến Calcutta để quay bộ phim The River . Ray đã giúp anh ta tìm các địa điểm ở nông thôn. Ray nói với Renoir về ý tưởng quay phim Pather Panchali mà anh đã nghĩ đến từ lâu, và Renoir đã khuyến khích anh tham gia dự án. Kết quả là Ray đã quay Pather Panchali trong hơn hai năm rưỡi, một khoảng thời gian dài bất thường, dựa trên thời điểm ông hoặc giám đốc sản xuất Anil Chowdhury của anh ta có thể huy động thêm tiền tài trợ. Tại Vương quốc Anh, Lindsay Anderson đã viết một bài phê bình rực rỡ về bộ phim. Bosley Crowther, khi đó là nhà phê bình có ảnh hưởng nhất của The New York Times, đã viết một bài phê bình gay gắt về bộ phim. Nhà phân phối người Mỹ Ed Harrison lo lắng đánh giá của Crowther sẽ làm mất lòng khán giả, nhưng bộ phim đã có một thời gian dài đặc biệt khi phát hành tại Hoa Kỳ. Một bộ phim vẫn được sử dụng trên áp phích ban đầu cho bộ phim được giới thiệu trong The Family of Man, triển lãm của Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại đã được 9 triệu khách đến xem. Đó là một cảnh quay ở góc thấp về người anh hùng Apu được em gái Durga chải tóc và tôn thờ mẹ Sarbojaya. Trong số mười ba hình ảnh mà triển lãm mô tả Ấn Độ, đây là bức duy nhất do một nhiếp ảnh gia Ấn Độ thực hiện. Người phụ trách Edward Steichen đã ghi nó cho Ray, nhưng vì Ray không được biết đến là một nhiếp ảnh gia, nên có khả năng tác giả của bức ảnh này, của một cảnh do Ray đạo diễn, là nhà quay phim của bộ phim, Subrata Mitra.

Sự nghiệp quốc tế của Ray bắt đầu một cách nghiêm túc sau thành công của bộ phim tiếp theo, Aparajito (The Unvanquished ).

Trong khi làm Aparajito, Ray đã không lên kế hoạch cho một bộ ba phim, nhưng sau khi được hỏi về ý tưởng làm phim này ở Venice, ý tưởng này đã được ông quan tâm. Họ phải chịu đựng bi kịch. Sau khi Apur Sansar bị một nhà phê bình người Bengali chỉ trích gay gắt, Ray đã viết một bài báo bảo vệ nó. Ông hiếm khi trả lời các nhà phê bình trong sự nghiệp làm phim của mình, nhưng sau đó cũng bảo vệ bộ phim Charulata, bộ phim yêu thích của mình.

Ray đã viết hồi ký của mình trong quá trình quay Bộ ba Apu, bộ phim đã được xuất bản với tên My Years with Apu: A Memoir.

Những thành công trong phim của Ray ảnh hưởng rất ít đến cuộc sống cá nhân của anh trong những năm tới. Anh tiếp tục sống với vợ con trong một căn nhà thuê, với mẹ, chú và các thành viên khác trong đại gia đình của anh.

Sau Apur Sansar, Ray tiếp tục làm phim Devi (The Goddess), một bộ phim trong đó ông mô tả những mê tín dị đoan trong xã hội Hindu. Sharmila Tagore đóng vai Doyamoyee, một người vợ trẻ được cha chồng tôn sùng. Ray lo lắng rằng hội đồng kiểm duyệt có thể chặn phim của ông, hoặc ít nhất là khiến ông phải cắt phim, nhưng Devi đã được tha. Năm 1961, trước sự kiên quyết của Thủ tướng Jawaharlal Nehru, Ray được giao thực hiện một bộ phim tài liệu về Rabindranath Tagore, nhân dịp 100 năm ngày sinh của nhà thơ này, để tưởng nhớ người có khả năng ảnh hưởng lớn nhất đến Ray. Do hạn chế về cảnh quay của Tagore, Ray phải đối mặt với thách thức làm một bộ phim chủ yếu là vật liệu tĩnh. Ông nói rằng việc này làm ông mất nhiều công sức như làm ba bộ phim truyện. Diễn xuất của Madhabi Mukherjee trong vai Charu, và cả Subrata Mitra và Bansi Chandragupta trong phim đều được đánh giá cao. Các bộ phim khác trong giai đoạn này bao gồm Mahanagar (Thành phố lớn), Teen Kanya (Ba cô gái người Dau), Abhijan (The Expedition ), Kapurush (Thằng hèn) và Mahapurush (Holy Man ).

Hướng đi mới (1965–82)

Trong thời kỳ hậu Charulata, Ray tham gia vào các dự án ngày càng đa dạng, từ giả tưởng đến khoa học viễn tưởng, phim trinh thám đến phim cổ trang. Ray cũng đã thực hiện những thử nghiệm chính thức đáng kể trong thời kỳ này. Ông thể hiện những vấn đề đương đại của cuộc sống Ấn Độ, đáp lại sự thiếu hụt về những vấn đề này trong các bộ phim của anh. Bộ phim chính đầu tiên trong giai đoạn này là Nayak (The Hero ), câu chuyện về một anh hùng màn ảnh đi trên một chuyến tàu và gặp một nữ nhà báo trẻ tuổi, đồng cảm. Với sự tham gia của Uttam Kumar và Sharmila Tagore, trong hai mươi bốn giờ của cuộc hành trình, bộ phim khám phá mâu thuẫn nội tâm của thần tượng matinée dường như rất thành công. Mặc dù bộ phim đã nhận được "Giải thưởng phê bình" tại Liên hoan phim Quốc tế Berlin, nhưng nó vẫn có một sự đón nhận chung khá im lặng.

Năm 1967, Ray viết kịch bản cho bộ phim mang tên Người ngoài hành tinh, dựa trên truyện ngắn "Bankubabur Bandhu" ("Bạn của Banku Babu"), được ông viết vào năm 1962 cho Sandesh, tạp chí của gia đình Ray. Columbia Pictures là nhà sản xuất cho kế hoạch hợp tác Hoa Kỳ-Ấn Độ, và Marlon Brando và Peter Sellers được chọn làm diễn viên chính. Ray thấy rằng kịch bản của mình đã được đăng ký bản quyền và khoản phí bị chiếm đoạt bởi Michael Wilson. Ban đầu Wilson đã tiếp cận Ray thông qua người bạn chung của họ, Arthur C. Clarke, để đại diện cho anh ta ở Hollywood. Wilson đã đăng ký bản quyền kịch bản cho Mike Wilson & Satyajit Ray, mặc dù Wilson chỉ đóng góp một từ. Ray sau đó nói rằng ông chưa bao giờ nhận được một xu nào cho kịch bản. Sau khi Brando bỏ dự án, dự án đã cố gắng thay thế anh bằng James Coburn, nhưng Ray vỡ mộng và quay trở lại Calcutta. Bên cạnh The Alien, hai dự án chưa thực hiện khác mà Ray dự định chỉ đạo là chuyển thể từ sử thi Ấn Độ cổ đại, Mahābhārata và tiểu thuyết A Passage to India năm 1924 của EM Forster. Năm 1969, Ray phát hành bộ phim thành công nhất về mặt thương mại của ông. Dựa trên một câu chuyện dành cho trẻ em được viết bởi ông nội của anh, Goopy Gyne Bagha Byne (Cuộc phiêu lưu của Goopy và Bagha ), đây là một bộ phim giả tưởng âm nhạc. Ca sĩ Goopy và tay trống Bagha, được Vua của những hồn ma ban tặng ba món quà, bắt đầu một cuộc hành trình tuyệt vời. Họ cố gắng ngăn chặn một cuộc chiến sắp xảy ra giữa hai vương quốc láng giềng. Trong số các công việc kinh doanh đắt hàng nhất của ông, dự án phim gặp khó khăn về vốn. Ray đã từ bỏ mong muốn quay phim này với màu, khi ông từ chối một lời đề nghị có thể buộc ông phải chọn một diễn viên phim tiếng Hindi nào đó vào vai chính.

Ray đã cân nhắc làm một bộ phim về Chiến tranh Giải phóng Bangladesh nhưng sau đó từ bỏ ý định này. Ông nói rằng, với tư cách là một nhà làm phim, ông quan tâm nhiều hơn đến cuộc sống của những người tị nạn chứ không phải chính trị. Ông mất ngày 23 tháng 4 năm 1992, 9 ngày trước sinh nhật lần thứ 71 của mình.

Phong cách làm phim và ảnh hưởng
Ray, theo chính ông nói, trong tiềm thức đã tỏ lòng biết ơn Jean Renoir trong suốt sự nghiệp sáng tạo của mình, người đã ảnh hưởng đến ông nhiều nhất. Ông cũng thừa nhận De Sica, người mà Ray cho là đại diện cho chủ nghĩa Tân hiện thực của Ý, đã dạy ông cách nhồi nhét các chi tiết điện ảnh vào một cảnh quay duy nhất, và sử dụng các diễn viên nghiệp dư. Anh thừa nhận đã học kỹ năng làm điện ảnh từ các bậc thầy Old Hollywood như John Ford, Billy Wilder và Ernst Lubitsch. Ông có sự tôn trọng và ngưỡng mộ sâu sắc đối với những người cùng thời là Akira Kurosawa và Ingmar Bergman, những người mà ông coi là những người khổng lồ. Trong số những người khác, anh ta đã học được cách sử dụng các cảnh quay đóng băng từ Truffaut và các cú nhảy cắt và phân phối mờ dần và tan biến từ Godard. Dù rất ngưỡng mộ pha "cách mạng" đầu tiên của Godard, nhưng giai đoạn sau hoàn toàn cảm thấy như "xa lạ" với anh. Ông vô cùng ngưỡng mộ người đồng cấp của mình là Michelangelo Antonioni, nhưng lại ghét Blow-Up của ông, tác phẩm mà ông cho là có "rất ít chuyển động bên trong". Ông cũng coi Stanley Kubrick là một "kỹ thuật viên siêu việt".

Mặc dù Ray đã tuyên bố rằng có rất ít ảnh hưởng từ Sergei Eisenstein, nhưng những bộ phim như Pather Panchali, Aparajito, Charulata và Sadgati có những cảnh cho thấy việc sử dụng kỹ xảo dựng phim. Một bức tranh của Eisenstein vẫn được treo trong phòng vẽ của ông.

Cấu trúc tường thuật trong các bộ phim của Ray có sự tương đồng mạnh mẽ với các hình thức âm nhạc như sonata, fugue và rondo. Kanchenjunga, Nayak và Aranyer Din Ratri là những ví dụ về cấu trúc tường thuật âm nhạc này. Theo cách nói của Ray, "Phim, giống như nhạc do phương Tây sáng tác, tồn tại như một khuôn mẫu không thể linh hoạt theo thời gian."

Ray coi việc viết kịch bản là một phần không thể thiếu trong chỉ đạo làm phim. Ban đầu ông từ chối làm phim bằng bất kỳ ngôn ngữ nào khác ngoài tiếng Bengali. Trong hai bộ phim truyện không phải tiếng Bengali của mình, ông đã viết kịch bản bằng tiếng Anh; các dịch giả đã dịch nó sang tiếng Hindustani dưới sự giám sát của Ray. Con mắt của Ray về chi tiết đã phù hợp với giám đốc nghệ thuật Bansi Chandragupta của ông. Ảnh hưởng của Ray đối với những bộ phim đầu tiên quan trọng đến mức Ray luôn viết kịch bản bằng tiếng Anh trước khi tạo ra phiên bản tiếng Bengali, để những người không phải là người Bengali Chandragupta có thể đọc được. Kỹ xảo của Subrata Mitra đã nhận được nhiều lời khen ngợi về kỹ thuật quay phim của Ray. Một số nhà phê bình cho rằng việc Mitra rời đoàn phim của Ray đã làm giảm chất lượng quay phim trong các phần phim sau. Mitra đã ngừng làm việc cho Ray sau Nayak. Mitra đã phát triển "dội sáng", một kỹ thuật phản chiếu ánh sáng từ vải để tạo ra ánh sáng khuếch tán, chân thực ngay trong trường quay.

Biên tập phim thường xuyên của Ray là Dulal Datta, nhưng đạo diễn thường chỉ định việc biên tập trong khi Datta thực hiện công việc thực tế. Vì lý do tài chính và sự lên kế hoạch tỉ mỉ của Ray, các bộ phim của anh hầu hết đều được cắt bằng máy quay (ngoại trừ Pather Panchali ). Khi bắt đầu sự nghiệp của mình, Ray đã làm việc với các nhạc sĩ cổ điển Ấn Độ, bao gồm Ravi Shankar, Vilayat Khan và Ali Akbar Khan. Anh nhận thấy rằng lòng trung thành đầu tiên của họ là với truyền thống âm nhạc chứ không phải phim của anh. Anh hiểu rõ hơn về các hình thức cổ điển phương Tây, mà anh muốn sử dụng cho các bộ phim của mình lấy bối cảnh đô thị. Robin Wood và những người khác đã ca ngợi ông là đạo diễn xuất sắc nhất về trẻ em, chỉ ra những màn trình diễn đáng nhớ trong các vai Apu và Durga (Pather Panchali), Ratan (Postmaster) và Mukul (Sonar Kella). Tùy thuộc vào tài năng hoặc kinh nghiệm của diễn viên, Ray thay đổi cường độ chỉ đạo của mình, từ hầu như không giống với các diễn viên như Utpal Dutt, đến sử dụng diễn viên làm con rối Mặc dù là một kỹ thuật viên bậc thầy và một thợ thủ công tuyệt vời, Ray luôn cho rằng cuộc sống là nguồn cảm hứng tốt nhất cho một phương tiện phổ biến như điện ảnh. Nói theo cách riêng của Ray, "Đối với một phương tiện phổ biến, loại cảm hứng tốt nhất nên bắt nguồn từ cuộc sống và có nguồn gốc từ nó. Không có chất đánh bóng kỹ thuật nào có thể bù đắp cho sự giả tạo của chủ đề và sự thiếu trung thực trong cách xử lý."

Chú thích

Tham khảo


















Liên kết ngoài

Experiencing Ray's "The Apu Trilogy"
Satyajit Ray Foundation
SatyajitRay.org

, W. Andrew Robinson