Lê (thực vật)

| tribus = Pyreae Giống như các loài táo tây có quan hệ họ hàng gần, quả lê là dạng quả táo, ở phần lớn các loài hoang dã có đường kính 1–4&nbsp;cm, nhưng một số dạng gieo trồng thì chiều dài lên tới 18&nbsp;cm và chiều rộng lên tới 8&nbsp;cm; hình dáng quả thay đổi tùy theo loài, từ hình cầu dẹt tới hình cầu cho tới dạng quả lê kinh điển ('hình lê') của lê châu Âu với phần sát cuống thuôn dài và phần cuối quả dạng củ hành.

Quả (theo nghĩa 'ẩm thực') của lê là dạng quả táo, một loại quả giả, thực chất là sự phình to của đế hoa (hay ống đài). Nằm bên trong lớp cùi thịt của nó mới là quả thật sự (quả theo nghĩa 'thực vật học'), hình thành từ 5 lá noãn dạng sụn, trong ẩm thực nó bị gọi chung là "lõi".

Lê tương tự như táo tây trong gieo trồng, nhân giống và thụ phấn. Lê và táo tây cũng có quan hệ họ hàng gần với mộc qua Kavkaz.

Lê và táo tây không phải luôn luôn có thể phân biệt bằng hình dạng quả; một số giống lê cho quả trông rất giống như quả táo tây. Một khác biệt chính là ở chỗ cùi thịt của quả lê chứa thạch bào (còn gọi là "sạn"). Cây lê và cây táo tây cũng có một vài khác biệt thấy được.

Theo Ủy ban lê vùng tây bắc Hoa Kỳ (Pear Bureau Northwest) thì có khoảng 3.000 giống lê đã biết được gieo trồng khắp thế giới.

Các loài và lai ghép
Danh sách dưới đây lấy theo GRIN

Đoạn Pashia
Pyrus armeniacifolia — lê lá hạnh
Pyrus betulifolia — đỗ lê
Pyrus × bretschneideri — lê trắng, bạch lê, đôi khi coi là phân loài của Pyrus pyrifolia.
Pyrus calleryana — đậu lê, lê Callery, mộc cạp
Pyrus calleryana var. calleryana
Pyrus calleryana var. koehnei (đồng nghĩa: Pyrus koehnei)—đậu lê lá nêm, lê thường xanh ở Hoa Nam và Đài Loan.
Pyrus cossonii — lê Algeri
Pyrus dimorphophylla
Pyrus fauriei
Pyrus hondoensis
Pyrus × hopeiensis — lê Hà Bắc (Trung Quốc)
Pyrus koehnei
Pyrus pashia — lê Afghan, lê Tứ Xuyên, mắc coọc, móc cọt, lê rừng.
Pyrus pashia var. pashia
Pyrus × phaeocarpa — cát lê
Pyrus pseudopashia — lê Vân Nam
Pyrus pyrifolia — lê Nashi, sa lê, lê
Pyrus pyrifolia var. culta
Pyrus pyrifolia var. pyrifolia
Pyrus × serrulata — ma lê
Pyrus × sinkiangensis — lê Tân Cương, một số tác giả coi là lai ghép liên loài giữa Pyrus bretschneideri và Pyrus communis
Pyrus taiwanensis
Pyrus ussuriensis — lê Siberi, thu tử lê, lê Mãn Châu
Pyrus ×uyematsuana = P. dimorphophylla × P. hondoensis
Pyrus xerophila — mộc lê
Đoạn Pyrus
Pyrus boissieriana
Pyrus × canescens
Pyrus communis (đồng nghĩa: Pyrus bourgaeana) — lê châu Âu
Pyrus communis subsp. caucasica (đồng nghĩa: Pyrus caucasica) —lê Kavkaz
Pyrus communis subsp. communis (các giống gieo trồng như Beurre d'Anjou, Bartlett và Beurre Bosc).
Pyrus communis subsp. pyraster (đồng nghĩa: Pyrus pyraster) — lê rừng châu Âu, lê dại châu Âu
Pyrus × complexa
Pyrus cordata — lê Plymouth
Pyrus elaeagnifolia — lê lá nhót
Pyrus elaeagrifolia subsp. elaeagrifolia
Pyrus elaeagrifolia subsp. kotschyana (đồng nghĩa: Pyrus kotschyana)
Pyrus gharbiana
Pyrus glabra
Pyrus korshinskyi
Pyrus korshinskyi subsp. bucharica
Pyrus × lecontei = P. communis × P. pyrifolia
Pyrus mamorensis
Pyrus × michauxii = ? P. amygdaliformis × P. ×nivalis
Pyrus × nivalis = P. communis × P. elaeagrifolia — lê tuyết
Pyrus regelii
Pyrus sachokiana
Pyrus salicifolia — lê lá liễu
Pyrus spinosa (đồng nghĩa: Pyrus amygdaliformis)
Pyrus syriaca
Pyrus turcomanica

Sinh thái học
Ở trạng thái sống hoang dã trong tự nhiên tại châu Âu, lê phổ biến tới gần vĩ độ 60°. Phía trên ranh giới phía bắc này thì hiếm thấy lê. Năm 2006, nhờ kết quả của việc chọn giống thành công các giống chịu giá rét, người ta đã có thể trồng lê thành công trong các khu vườn nằm tại Ural và Tây Siberi tới vĩ độ 55°.

Trong tự nhiên, một số loài lê như lê Iberia được phát tán nhờ thú và một số loài chim

Gieo trồng
Lê được trồng bằng cách gieo hạt của các giống cây trồng thông thường hay của các loại cây hoang dã, chúng tạo thành các gốc ghép để các nhà chọn giống thực hiện việc ghép gốc. Các gốc ghép của cả mộc qua Kavkaz lẫn lê sản sinh theo dòng vô tính đều được sử dụng cho các vườn trồng lê ăn quả thuộc loài Pyrus communis. Người ta có thể thực hiện việc thụ phấn chéo để duy trì hay kết hợp các đặc điểm mong muốn.

Ba loài lê chiếm phần lớn sản lượng lê ăn quả là lê châu Âu (Pyrus communis subsp. communis) được gieo trồng chủ yếu ở châu Âu và Bắc Mỹ, bạch lê hay lê trắng Trung Quốc (Pyrus bretschneideri), và lê Nashi hay sa lê, lê táo hoặc lê châu Á (Pyrus pyrifolia), với 2 loài này chủ yếu được gieo trồng tại Đông Á. Có hàng nghìn giống lê của ba loài này. Các loài khác như lê Tân Cương (P. sinkiangensis) và lê Afghan hay lê Tứ Xuyên (P. pashia), được gieo trồng tại miền tây và miền nam Trung Quốc và khu vực Nam Á ở quy mô nhỏ hơn.

Các loài lê khác nói chung được trồng làm gốc ghép cho lê châu Âu và lê châu Á cũng như làm cây cảnh. Lê Siberi (Pyrus ussuriensis) với quả không ngon đã được lai ghép chéo với Pyrus communis để tạo ra các giống lê chịu lạnh tốt hơn. Lê Bradford (Pyrus calleryana 'Bradford') được trồng rộng khắp ở Bắc Mỹ làm cây cảnh hay gốc ghép kháng rệp vừng (gây bệnh tàn rụi) cho các vườn lê ăn quả trồng các giống của loài Pyrus communis. Lê lá liễu (Pyrus salicifolia) được trồng vì các lá thanh mảnh, rậm lông màu trắng bạc rất đẹp của nó.

Mùa vụ
Các giống lê với quả chín trong mùa hè và mùa thu của loài Pyrus communis là các giống có tốc độ hô hấp cao khi quả chín nên được thu hái trước khi chúng chín nẫu, khi chúng vẫn còn xanh nhưng gãy khi nhấc lên. Trong trường hợp của 'Passe Crassane', một giống lê mùa đông tại Pháp, mùa vụ được thu hoạch theo truyền thống vào 3 khoảng thời gian khác nhau: lần một khoảng 2 tuần trước khi lê chín, lần hai khoảng 1 tuần hay 10 ngày sau khi lê chín, và lần ba khi lê chín nẫu. Những quả lê thu hoạch lần một sẽ được ăn cuối cùng, và vì thế vụ lê có thể kéo dài đáng kể. Riêng lê Nashi có thể để chín trên cây.

Bệnh tật và dịch hại

Sản xuất

Lưu trữ, bảo quản
Quả lê có thể lưu trữ ở nhiệt độ phòng cho tới khi chín. Lê được coi là chín khi lớp cùi thịt xung quanh cuống lún xuống khi ép nhẹ. Việc làm lạnh sẽ làm chậm tốc độ chín. Ủy ban lê tây bắc (Pear Bureau Northwest) đưa ra lời khuyên về độ chín và cách thức đánh giá độ chín của lê như sau: Mặc dù lớp vỏ các quả lê Bartlett thay đổi từ xanh sang vàng khi chúng chín, nhưng phần lớn các giống lại ít thể hiện sự thay đổi màu sắc khi chúng chín. Do lê chín từ trong ra ngoài nên cách tốt nhất để đánh giá độ chín là "kiểm tra cổ". Để kiểm tra cổ nhằm xác định độ chín, áp ngón tay cái nhẹ vào cổ (tức phần sát cuống quả). Nếu nó lõm xuống khi ép nhẹ thì lê đã chín, ngọt và nhiều nước. Nếu không lõm xuống thì lê còn xanh, để nó ở nhiệt độ phòng và kiểm tra cổ mỗi ngày.

Lê dùng làm thực phẩm là lê xanh, khô và cứng, chỉ có thể ăn được sau vài giờ nấu nướng. Hai giống lê làm thực phẩm của Hà Lan là "Gieser Wildeman" và "Saint Remy". Theo truyền thống quả của chúng được hầm trong rượu với gia vị và được ăn nóng lẫn ăn nguội

Gỗ lê là một trong những vật liệu được ưa chuộng nhất trong sản xuất các nhạc cụ hơi làm bằng gỗ có chất lượng cao cũng như làm đồ nội thất. Nó cũng được sử dụng trong sản xuất các đồ gỗ chạm khắc, hay dùng làm củi sinh ra khói có hương thơm để xông khói cho thịt hay thuốc lá. Gỗ lê cũng có giá trị trong sản xuất thìa, muôi và que cời nhà bếp, do nó không làm ô nhiễm thức ăn bằng mùi vị, màu sắc và không bị cong vênh hay vỡ vụn mặc cho việc rửa ráy và sấy khô nhiều lần. Lincoln miêu tả nó là "loại gỗ khá cứng, rất ổn định... (được sử dụng để) chạm khắc... cán bút vẽ, cán ô, các dụng cụ đo đạc như ê ke và thước chữ T (thước chữ đinh)... dụng cụ ghi... bàn phím đàn violin và ghi ta và phím đàn piano... lớp gỗ mặt trang trí". Nó là tương tự như gỗ của họ hàng của nó, cây táo [tây], (Pyrus malus [còn gọi là Malus domestica]) và được sử dụng cho nhiều mục đích tương tự như vậy.

Lá lê được sử dụng làm thuốc hút tại châu Âu trước khi có sự du nhập của thuốc lá.

Lợi ích sức khỏe

Lê là nguồn cung cấp xơ dinh dưỡng tuyệt hảo và là nguồn cung cấp nhiều vitamin C. Theo quy định của FDA ngày 25 tháng 7 năm 2006 trong "Food Labeling; Guidelines for Voluntary Nutrition Labeling of Raw Fruits, Vegetables, and Fish" thì giá trị dinh dưỡng của quả lê tươi kích thước trung bình cân nặng 166 g (5,9 oz) là như sau:

Quả lê ít gây dị ứng hơn nhiều loại quả khác, và vì thế nước ép quả lê (mủ trái cây) đôi khi được sử dụng như là loại nước quả lần đầu tiên cho trẻ sơ sinh uống. Tuy nhiên, nên thận trọng khi cho trẻ sơ sinh uống nước quả ép do các nghiên cứu đã gợi ý về mối liên quan giữa việc dùng nhiều nước trái cây ép với sự suy giảm hấp thụ dinh dưỡng cũng như xu hướng béo phì. Lê chứa ít các salicylat và benzoat và vì thế được khuyến cáo trong khẩu phần ăn kiêng dành cho những người dễ bị dị ứng. Cùng với thịt cừu và gạo, lê có thể là một phần trong khẩu phần ăn kiêng chặt chẽ của những người dễ bị dị ứng

Lê có thể là hữu ích trong điều trị viêm nhiễm màng nhầy, viêm ruột kết, các rối loạn túi mật kinh niên, viêm khớp và bệnh gút. Lê cũng có thể có lợi trong việc hạ huyết áp cao, kiểm soát nồng độ cholesterol trong máu và tăng tính axít của nước tiểu. Tại Hy Lạp cổ đại, lê được dùng để điều trị nôn mửa.

Phần lớn các chất xơ là không hòa tan và như thế lê có tác dụng nhuận tràng. Các sợi có sạn có thể làm giảm số lượng polip ruột kết có khả năng chuyển thành ung thư. Phần lớn vitamin C cũng như xơ dinh dưỡng nằm trong lớp vỏ quả.

Thư viện ảnh

Tập tin:PearLaFrance.jpg|Lê, giống "La France" (Nhật Bản).
Tập tin:201bartlett1.jpg|Những quả lê Bartlett (giống châu Âu) chín.
Tập tin:PearBlossomsCalifornia.jpg|Lê nở hoa
Tập tin:Pear flowers.JPG|Lê nở hoa
Tập tin:202clapps.jpg|Clapps Favorite (một giống lê châu Âu).
Tập tin:204VicarWinkfield.jpg|Lê Vicar of Winkfield, một giống lê đặc sản không còn thấy phổ biến nữa. Ảnh chụp tại British Columbia, Canada.
Tập tin:DriedPears.JPG|Đôi khi người ta ăn lê khô.
Tập tin:Pyrus communis gestoofde stoofpeer Gieser Wildeman.jpg|Gieser Wildeman hầm trong rượu vang đỏ.

Ghi chú

Liên kết ngoài


California Pear Recipes – Chứa trên 100 công thức làm món ăn từ California Pear.
Các giống lê châu Âu , miêu tả về lê thương phẩm tại Australia.
Fruit in mythology – Tính biểu tượng của lê
Handbook of Practical Gardening – Thông tin làm vườn liên quan tới lê.
"The Pear in History, Literature, Popular Culture, and Art" (Lê trong lịch sử, văn học, văn hóa dân gian và nghệ thuật)
Pear Panache - Tập hợp các công thức chế biến món lê cho đầu bếp
Công thức chế biến món lê - tập hợp các công thức chế biến món lê từ Ủy ban lê tây bắc (Pear Bureau Northwest)
Các giống lê – Thông tin về các giống lê trồng tại California.
Trang về lê của Đại học Georgia — Lịch sử gieo trồng và thương mại.
USA Pears — Miêu tả các giống lê.
Lê dại (Pyrus pyraster) Hình ảnh chẩn đoán, các mẫu cây trong vườn ươm cây Morton.