Họ Cá phèn

| subclassis = Neopterygii
| infraclassis =
Teleostei

| ordo = Syngnathiformes
| subordo = Mulloidei
| familia = Mullidae
| familia_authority = Rafinesque, 1815
| subdivision_ranks = Các chi
| subdivision =
Mulloidichthys
Mullus
Parupeneus
Pseudupeneus
Upeneichthys
Upeneus
}}
Họ Cá phèn (danh pháp khoa học: Mullidae) là các loài cá biển dạng cá vược sinh sống ở vùng nhiệt đới. Nguyên được xếp trong bộ Perciformes nhưng gần đây được chuyển sang bộ Syngnathiformes.

Hiếm khi bắt gặp ở vùng nước lợ, các loài cá phèn nói chung gắn liền với các bãi đá ngầm trong Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Đôi khi người ta còn gọi chúng là cá đối đỏ; nhưng chúng không phải là cá thuộc họ Mugilidae (cá đối xám), mặc dù tên gọi cá đối đỏ hay được dùng cho các loài cá phèn của chi Mullus sinh sống trong khu vực Địa Trung Hải. Trong họ này có khoảng 6 chi và 55-70 loài.

Nhiều loài cá phèn có màu sắc dễ thấy; tuy nhiên chúng không phổ biến trong các bể nuôi cá cảnh. Thay vì thế, chúng là các loại cá thực phẩm có giá trị tại nhiều quốc gia. Loài cá phèn to lớn nhất, cá phèn hồng (Parupeneus barberinus) có thể dài tới 55&nbsp;cm; nhưng phần lớn các loài khác có kích thước dài không quá một nửa kích thước này. Cơ thể chúng thuôn dài với các vây đuôi xẻ thùy và các vây lưng tách rời nhau.

Có lẽ cá phèn không được những người nuôi cá cảnh ưa chuộng là do thói quen kiếm ăn của chúng: Cá phèn là cá sống ở tầng đáy, chúng sử dụng một cặp râu dài thò ra từ cằm của chúng để lục lọi trong các trầm tích tầng đáy để kiếm thức ăn. Tương tự như những con dê, chúng tìm kiếm bất cứ thứ gì ăn được; từ giun, động vật giáp xác, động vật thân mềm tới những động vật không xương sống nhỏ khác đều có thể là thức ăn cho chúng.

Vào thời gian ban ngày, nhiều loài cá phèn sẽ tạo thành các bầy lớn không hoạt động (không kiếm ăn): các bầy đàn này có thể chứa cả cá cùng loài lẫn cá khác loài. Ví dụ, cá phèn vây vàng (Mulloidichthys vanicolensis) ở Hồng Hải và Hawaii thường được quan sát thấy bơi chung với cá hồng bốn sọc (Lutjanus kasmira). Trong những nhóm đồng hành như vậy, cá phèn vây vàng thay đổi màu sắc của chúng để phù hợp với màu của cá hồng.

Vào thời gian ban đêm, các bầy cá phân tán và mỗi con cá phèn sẽ bơi theo hướng riêng của nó để bới cát. Các loài sinh vật biển ăn đêm khác sẽ theo dõi những con cá phèn đang kiếm ăn, chờ đợi một cách kiên nhẫn các miếng mồi bị bỏ sót. Cá phèn sống ở vùng nước nông và chúng không lặn sâu quá 110 m. Một số loài, như cá phèn tàn nhang (Upeneus tragula) ở vùng biển ngoài khơi Đông Phi, có thể bơi vào cửa sông hay thậm chí vào trong sông, nhưng chúng không bơi quá xa vào đó.

Tất cả các loài cá phèn đều có khả năng thay đổi màu sắc, phụ thuộc vào hoạt động hiện thời của chúng. Một ví dụ đáng chú ý, cá phèn yên vàng (Parupeneus cyclostomus) sẽ thay đổi màu từ màu vàng chanh sang màu kem nhạt trong khi kiếm ăn. Các loài hoạt động suốt ngày đêm thường có xu hướng sống đơn độc, nhưng khi còn non thì sống thành bầy.

Cá phèn là những loài cá đẻ trứng ngoài biển cả; nghĩa là chúng sẽ đẻ nhiều trứng nhỏ trôi nổi trên mặt nước và các trứng này sẽ trôi theo dòng nước cho đến khi nở.

Phân loại
Theo truyền thống, họ này được xếp trong bộ Cá vược (Perciformes), nhưng các nghiên cứu phát sinh chủng loài gần đây của Betancur và ctv xếp họ này trong bộ Cá chìa vôi (Syngnathiformes).

Các loài
FishBase liệt kê 99 loài trong 6 chi:
Chi Mulloidichthys
Mulloidichthys ayliffe Uiblein, 2011
Mulloidichthys dentatus (Gill, 1862): Cá phèn Mexico
Mulloidichthys flavolineatus (Lacépède, 1801): Cá phèn sọc vàng kim
Mulloidichthys martinicus (Cuvier, 1829): Cá phèn vàng
Mulloidichthys mimicus Randall & Guézé, 1980: Cá phèn Mimic
Mulloidichthys pfluegeri (Steindachner, 1900): Cá phèn cam
Mulloidichthys vanicolensis (Valenciennes, 1831): Cá phèn vây vàng
Chi Mullus
Mullus argentinae Hubbs & Marini, 1933: Cá phèn Argentina
Mullus auratus Jordan & Gilbert, 1882: Cá phèn đỏ
Mullus barbatus Linnaeus, 1758: Cá đối đỏ
Mullus ponticus Essipov, 1927: Cá đối mõm tù.
Mullus surmuletus Linnaeus, 1758: Cá đối đỏ sọc
Chi Parupeneus
Parupeneus angulatus Randall & Heemstra, 2009
Parupeneus barberinoides (Bleeker, 1852): Cá phèn hai màu
Parupeneus barberinus (Lacépède, 1801): Cá phèn hồng
Parupeneus biaculeatus (Richardson, 1846): Cá phèn đầu nhọn
Parupeneus chrysonemus (Jordan & Evermann, 1903): Cá phèn chỉ vàng
Parupeneus chrysopleuron (Temminck & Schlegel, 1843): Cá phèn sọc vàng
Parupeneus ciliatus (Lacépède, 1802): Cá phèn yên trắng
Parupeneus crassilabris (Valenciennes, 1831).
Parupeneus cyclostomus (Lacépède, 1801): Cá phèn yên vàng
Parupeneus diagonalis Randall, 2004
Parupeneus forsskali (Fourmanoir & Guézé, 1976): Cá phèn Hồng Hải
Parupeneus fraserorum Randall & King, 2009
Parupeneus heptacanthus (Lacépède, 1802): Cá phèn đỏ son
Parupeneus inayatae Uiblein & Fahmi, 2018: Cá phèn Inayat.
Parupeneus indicus (Shaw, 1803): Cá phèn Ấn Độ
Parupeneus insularis Randall & Myers, 2002.
Parupeneus jansenii (Bleeker, 1856).
Parupeneus louise Randall, 2004.
Parupeneus macronemus (Lacépède, 1801): Cá phèn râu dài
Parupeneus margaritatus Randall & Guézé, 1984: Cá phèn trân châu
Parupeneus minys Randall & Heemstra, 2009
Parupeneus moffitti Randall & Myers, 1993.
Parupeneus multifasciatus (Quoy & Gaimard, 1824): Cá phèn nhiều sọc
Parupeneus nansen Randall & Heemstra, 2009
Parupeneus orientalis (Fowler, 1933).
Parupeneus pleurostigma (Bennett, 1831): Cá phèn đốm hông
Parupeneus porphyreus (Jenkins, 1903).
Parupeneus posteli Fourmanoir & Guézé, 1967.
Parupeneus procerigena Kim & Amaoka, 2001.
Parupeneus rubescens (Lacépède, 1801): Cá phèn hồng đỏ
Parupeneus seychellensis (Smith & Smith, 1963)
Parupeneus sinai Uiblein, 2021
Parupeneus spilurus (Bleeker, 1854): Cá phèn khoang đen
Parupeneus trifasciatus (Lacépède, 1801): Cá phèn sọc kép
Parupeneus williamsi Shibuya & Motomura, 2020: Cá phèn Wiliams.
Chi Pseudupeneus
Pseudupeneus grandisquamis (Gill, 1863): Cá phèn vảy to
Pseudupeneus maculatus (Bloch, 1793): Cá phèn khoang
Pseudupeneus prayensis (Cuvier, 1829): Cá phèn Tây Phi
Chi Upeneichthys
Upeneichthys lineatus (Bloch & Schneider, 1801): Cá phèn sọc lam
Upeneichthys stotti Platell, Potter & Clarke, 1998.
Upeneichthys vlamingii (Cuvier, 1829): Cá phèn phương Nam
Chi Upeneus
Upeneus asymmetricus Lachner, 1954: Cá phèn bất xứng
Upeneus australiae Kim & Nakaya, 2002.
Upeneus caudofasciatus Uiblein & Gledhill, 2019: Cá phèn đuôi kẻ
Upeneus davidaromi Golani, 2001.
Upeneus dimipavlov Uiblein & Motomura, 2021: Cá phèn Pavlov.
Upeneus doriae (Günther, 1869): Cá phèn mạ vàng
Upeneus elongatus Uiblein & Motomura, 2021: Cá phèn thuôn dài.
Upeneus farnis Uiblein & Peristiwady, 2017: Cá phè Farnis.
Upeneus filifer (Ogilby, 1910).
Upeneus floros Uiblein & Gouws, 2020: Cá phèn Floros.
Upeneus francisi Randall & Guézé, 1992.
Upeneus gubal Uiblein, 2019: Cá phèn Gubal.
Upeneus guttatus (Day, 1868).
Upeneus heemstra Uiblein & Gouws, 2014
Upeneus heterospinus Uiblein & Pavlov, 2019: Cá phèn gai thay đổi.
Upeneus indicus Uiblein & Heemstra, 2010
Upeneus itoui Yamashita, Golani & Motomura, 2011
Upeneus japonicus (Houttuyn, 1782): Cá phèn Bensasi
Upeneus lombok Uiblein & White, 2015: Cá phèn Lombok.
Upeneus luzonius Jordan & Seale, 1907: Cá phèn sọc sẫm
Upeneus margarethae Uiblein & Heemstra, 2010
Upeneus mascareinsis Fourmanoir & Guézé, 1967.
Upeneus moluccensis (Bleeker, 1855): Cá phèn một sọc hay cá phèn sọc vàng
Upeneus mouthami Randall & Kulbicki, 2006.
Upeneus niebuhri Guézé, 1976
Upeneus nigromarginatus Bos, 2014
Upeneus oligospilus Lachner, 1954
Upeneus parvus Poey, 1852: Cá phèn lùn
Upeneus pori Ben-Tuvia & Golani, 1989: Cá phèn Por
Upeneus quadrilineatus Cheng & Wang, 1963.
Upeneus randalli Uiblein & Heemstra, 2011
Upeneus saiab Uiblein & Lisher, 2013: Cá phèn Saiab.
Upeneus seychellensis Uiblein & Heemstra, 2011
Upeneus spottocaudalis Uiblein & Gledhill, 2017: Cá phèn đuôi đốm.
Upeneus stenopsis Uiblein & McGrouther, 2012
Upeneus suahelicus Uiblein & Heemstra, 2010
Upeneus subvittatus (Temminck & Schlegel, 1843).
Upeneus sulphureus Cuvier, 1829: Cá phèn hai sọc
Upeneus sundaicus (Bleeker, 1855): Cá phèn sọc nâu vàng nhạt
Upeneus supravittatus Uiblein & Heemstra, 2010
Upeneus taeniopterus Cuvier, 1829: Cá phèn vây sọc
Upeneus torres Uiblein & Gledhill, 2014: Cá phèn Torres.
Upeneus tragula Richardson, 1846: Cá phèn tàn nhang
Upeneus vanuatu Uiblein & Causse, 2013
Upeneus vittatus (Forsskål, 1775): Cá phèn sọc vàng
Upeneus willwhite Uiblein & Motomura, 2021: Cá phèn White.

Tham khảo