Quyền lực thần thánh

Thuyết quyền lực thần thánh, Thuyết Quân quyền thần thụ, hay còn gọi là Thuyết Thiên thụ quân quyền (tiếng Anh: Divine right of kings), là một học thuyết được các quân chủ thời cổ đại đề xướng nhằm củng cố quyền lực của mình trong thời kỳ tôn giáo chi phối chính trị. Thuyết này cho rằng bản thân quân chủ là do Thiên mệnh (mệnh Trời) phái xuống để cai trị thế gian, là đại diện của thần thánh ở nhân gian, do đó dân chúng chỉ có thể tuân theo chỉ thị của quân chủ mà không được phản kháng.

Học thuyết này đã từng xuất hiện ở nhiều nơi trên thế giới. Sau Thời kỳ Khai sáng, tư tưởng con người bắt đầu thoát khỏi sự chi phối của tôn giáo, bước vào thời đại khoa học, khiến số người tin vào học thuyết này ngày càng ít đi. Trong xã hội hiện đại, học thuyết này từ lâu đã bị coi là không đáng tin và vô căn cứ.

Nguồn gốc và diễn biến
Quân quyền thần thụ là một lý luận chính trị của chế độ quân chủ chuyên chế phong kiến. Giai cấp chủ nô thời Hạ đã bắt đầu dựa vào tôn giáo để cai trị. Sách Thượng Thư - Triệu Cáo viết: "Hữu Hạ phục (thụ) Thiên mệnh" ( - Nhà Hạ vâng chịu mệnh Trời). Đây là ghi chép sớm nhất về quân quyền thần thụ.

Quân quyền thần thụ còn được gọi là "Vương quyền thần thụ". Đây là học thuyết cho rằng quyền lực của quân chủ (vua) bắt nguồn từ thần linh. Ở Trung Quốc thời Nhà Chu, xã hội nô lệ, đã gọi Chu Vũ Vương là người "thụ mệnh ư thiên" ( - nhận mệnh từ Trời), tự xưng là Chu Thiên tử, mọi "lễ nhạc (chính lệnh) chinh phạt (quân lệnh) tự Thiên tử xuất" ( - lễ nhạc (chính lệnh) và chinh phạt (quân lệnh) đều do Thiên tử ban ra). Vương quyền là do thần thánh ban cho, thiêng liêng bất khả xâm phạm. Khảo cổ học đã phát hiện từ một lượng lớn các lời bói toán trên kim văn, giáp cốt văn thời Ân-Chu rằng, giai cấp thống trị đương thời đã lợi dụng tín ngưỡng và sự sùng bái các thế lực tự nhiên của nhân dân lao động, gán ý chí của mình cho mệnh lệnh của Thượng thiên, gọi đó là "Thiên mệnh" (). Cấu trúc chính trị của nhà Chu lấy Vương quyền làm cốt lõi, vì vậy người Chu đã tập trung luận giải rằng nguồn gốc quyền lực của quân chủ là từ Thiên thần. Các hoàng đế phong kiến Trung Quốc qua các triều đại cũng đều tự mệnh danh là Thiên tử. Pharaon của Ai Cập cổ đại cũng tự xưng là "Con của Mặt trời", vua Hammurabi của Babylon tự xưng là "Hậu duệ của Thần Mặt trăng". Giai cấp chủ nô La Mã để trấn áp các cuộc khởi nghĩa của nô lệ đã sửa đổi nội dung cách mạng của Cơ Đốc giáo nguyên thủy, giải thích lại giáo lý. Nhà thần học Cơ Đốc giáo Augustine (354-430 SCN) là người đầu tiên dùng "lý luận" để chứng minh sự tồn tại của Thượng Đế, và tiến tới chứng minh "Quân quyền thần thụ", cung cấp cơ sở lý luận cho chính sách chuyên chế đối nội và xâm lược đối ngoại của Đế quốc La Mã. Mãi đến thế kỷ 17, vua James I (Chiêm Mỗ Tư Nhất Thế) của Anh vẫn tuyên bố quyền lực của mình đến từ Thượng Đế, nhằm chống lại cách mạng tư sản, bảo vệ chế độ chuyên chế của mình.

Phân loại
Quân quyền thần thụ ở các quốc gia (khu vực) khác nhau:

Trung Quốc
Quân chủ của ba triều đại Hạ, Thương, Chu từ sớm đã đề cao mối liên hệ giữa bản thân với Thiên thần, cho rằng họ được thần ban Thiên mệnh để thống trị thiên hạ. Ví dụ, vua Thang khi thảo phạt vua Kiệt nhà Hạ từng nói: "Cách nhĩ chúng thứ, tất thính trẫm ngôn. Phi đài tiểu tử, cảm hành xưng loạn; Hữu Hạ đa tội, Thiên mệnh cức chi... Dư duy văn nhữ chúng ngôn; Hạ thị hữu tội, dư úy Thượng Đế, bất cảm bất chính... Nhĩ thượng phụ dư nhất nhân, trí Thiên chi phạt, dư kỳ đại lãi nhữ." () - Trích từ Thượng Thư - Thang Thệ (尚书·汤誓). Qua đó, mượn danh nghĩa "thế thiên hành đạo" (thay trời hành đạo) để tăng tính hợp pháp cho sự thống trị. Quân chủ đương thời cũng phải thay mặt dân chúng tế lễ Trời, để thể hiện mình là người được Thiên thần phái đến cai trị mặt đất, và việc người thống trị thời đó xưng là Thiên tử cũng vì lý do này.
Việc trên ngọc tỷ của Tần Thủy Hoàng khắc dòng chữ "Thụ mệnh ư thiên, ký thọ vĩnh xương" ( - Vâng mệnh Trời, vừa sống lâu vừa thịnh vượng mãi mãi) cũng cho thấy trong xã hội độc tài đế chế Trung Quốc, quân chủ xem quyền lực của mình là do Thượng thiên ban tặng. Đổng Trọng Thư thời Hán đề xuất thuyết "Thiên nhân cảm ứng" (), cho rằng quân chủ là do Thượng thiên lựa chọn, nếu quân chủ có lỗi lầm thì Thượng thiên sẽ giáng tội. Các hoàng đế hai triều Minh, Thanh tế Trời tại Thiên Đàn cũng vì lý do này.

Ai Cập cổ đại
Pharaon Ai Cập cổ đại tự xưng là con của Thiên thần, được coi là hóa thân của thần thánh, do đó sau khi chết họ được đưa vào Kim tự tháp để thông với trời.

Châu Âu cổ đại
Hy Lạp cổ đại và La Mã cổ đại do có các nền cộng hòa, hoặc nói cách khác, người German và người Celt ở một số nơi vẫn là xã hội bộ lạc, nên ngay cả trong các thành bang theo chế độ quân chủ, vẫn luôn có người phản đối việc coi lãnh tụ là hóa thân của thần. Tuy nhiên, sau này để chống lại ngoại xâm đã xuất hiện các quốc gia thống nhất và các quân chủ hùng mạnh. Bắt đầu từ Alexandros Đại đế, các quân chủ bắt đầu tự coi mình là hóa thân của thần.
Sau đó, Đế quốc La Mã đã xác lập tư tưởng hoàng đế là đại diện của thần trên mặt đất. Để chống lại La Mã và người Hung Nô, người German cổ đại cũng bắt đầu thành lập các quốc gia với vua là hậu duệ hoặc hóa thân của Odin.

Châu Âu Trung cổ
Thời kỳ này, các quốc gia châu Âu đều hợp tác với Giáo hoàng La Mã, khiến thần dân tin rằng quyền lực của họ đến từ Thượng Đế. Nhưng từ sau Cách mạng Vinh quang ở Anh và Cách mạng Pháp, người ta đã không còn tin vào học thuyết này. Trong giai đoạn đầu của Cải cách Tin Lành, Martin Luther ở một mức độ nào đó đã thừa nhận điều này; tuy nhiên, ngày nay phần lớn các giáo phái Tin Lành đều phản đối quân quyền thần thụ, có lẽ là do lập trường ủng hộ sự tách biệt giữa chính trị và tôn giáo của họ. Giáo phái Tin Lành sớm nhất phản đối quân quyền thần thụ là Anabaptist.

Nepal
Nepal từng là quốc gia duy nhất trên thế giới tuyên bố Ấn Độ giáo là quốc giáo. Vị vua khai quốc thứ mười của Nhà Shah, Prithvi Narayan Shah, lấy Gorkha làm căn cứ, liên kết với tầng lớp thượng lưu Ấn Độ giáo phía Tây được gọi là Khas (đa số là các vương tộc Kshatriya và Brahmin di cư từ đồng bằng và miền núi Tây Bắc Ấn Độ đến miền Tây Nepal), thành lập lực lượng vũ trang bộ lạc dũng mãnh tiến về phía Đông. Năm 1768, ông chiếm được Kathmandu, thống nhất Nepal, sau đó trục xuất các nhà truyền giáo phương Tây, tuyên bố Ấn Độ giáo là quốc giáo, cấm cải đạo. [1]
Năm 1962, việc Ấn Độ giáo là quốc giáo chính thức được ghi vào hiến pháp: Nepal là "Vương quốc Ấn Độ giáo", "quân chủ của nó tôn sùng văn hóa Aryan và Ấn Độ giáo". Một tư tưởng quan trọng của việc lập quốc dựa trên Ấn Độ giáo là xây dựng quan niệm "quân quyền thần thụ", vua là hóa thân của thần Vishnu, là vị thần bảo hộ tối cao của dân chúng. Vua, hoàng gia và các tướng lĩnh quân đội hoàng gia đều thuộc đẳng cấp Kshatriya tôn quý, được các giáo sĩ hoàng gia Brahmin phụ tá. Gia tộc của hai đẳng cấp này tạo thành cốt lõi của tập đoàn thống trị tối cao của vương quốc. [1]
Sau khi thực hiện chế độ đa đảng nghị viện vào những năm 1990, các mâu thuẫn xã hội nội bộ trở nên gay gắt chưa từng có, chính phủ thay đổi thường xuyên, lực lượng vũ trang chống chính phủ không ngừng phát triển. Tháng 2 năm 2005, vua Gyanendra trực tiếp nắm quyền lực nhà nước, gây ra phong trào quần chúng quy mô lớn phản đối nhà vua. Tháng 4, nhà vua buộc phải giao lại quyền lực, khôi phục quốc hội và chính phủ. Ngày 18 tháng 5 năm 2006, quốc hội Nepal quyết định bãi bỏ điều khoản Ấn Độ giáo là quốc giáo, tuyên bố Nepal là quốc gia thế tục, đập tan thuyết quân quyền thần thụ, nhà vua trên thực tế mất đi địa vị nguyên thủ quốc gia. [1]

Nhật Bản
Thiên hoàng () thường xuất hiện với tư cách là tổng tư tế của Thần đạo (Shinto), được gọi là hậu duệ trực hệ của Thiên Chiếu Đại Thần (Amaterasu Ōmikami), nhưng trên thực tế đã mất thực quyền trong thời kỳ Mạc phủ. Thời Minh Trị Duy Tân, vì nhu cầu chính trị xây dựng một quốc gia Nhật Bản thống nhất, địa vị thần thánh của Thiên hoàng lại được nhấn mạnh, và được thể hiện trong hệ thống Hiến pháp Đế quốc Nhật Bản. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Thiên hoàng Hirohito (Dụ Nhân) đã đọc Tuyên ngôn Nhân gian (), bắt đầu các chuyến thăm công khai, tiếp xúc với dân thường.

Do Thái cổ đại
Ở Israel của người Do Thái cổ đại, mặc dù từ xưa đã có các tiên tri nhưng mô hình độc thần giáo chưa được xác lập, tộc trưởng không độc quyền giải thích về Thượng Đế và cùng thời có nhiều nhà tiên tri. Sau khi vua David thống nhất các bộ tộc Do Thái, ông tự coi mình là tiên tri kiêm quân chủ, hình thành Do Thái giáo thống nhất và xây dựng Đền thờ trên Núi Đền.

Châu Mỹ cổ đại
Tại Peru và Colombia ngày nay, quân chủ của Đế quốc Inca cổ đại, ngoài danh hiệu độc nhất vô nhị Sapa Inca, còn có tôn hiệu "Intip Churin" (Con của Mặt trời). Sau khi chinh phục các bộ lạc láng giềng, họ đã sử dụng nô lệ để xây dựng các đền thờ thần Mặt trời.

Thế giới Hồi giáo
Sau khi Hồi giáo trỗi dậy vào Thời kỳ Trung Cổ, các bộ lạc tự do nói chung đều bị sáp nhập vào chế độ chính giáo hợp nhất của Đế quốc Ả Rập. Mặc dù sau này đế quốc suy tàn, chế độ Caliph (người kế vị Tiên tri) vẫn tồn tại, và các Sultan khi được sắc phong cần có sự ủy quyền của Caliph. Sau đó, Đế quốc Ottoman lại lấy vị thế quân chủ kiêm nhiệm Caliph, tái trao thực quyền cho Caliph. Mãi cho đến khi Đế quốc Ottoman diệt vong, chế độ Caliph mới chính thức bị bãi bỏ. Tuy nhiên, hiện nay ở các quốc gia Trung Đông vẫn thường có người chấp nhận hệ tư tưởng thần quyền này, như Ả Rập Xê Út, v.v. Trong thế kỷ mới, thậm chí thủ lĩnh Nhà nước Hồi giáo (IS) còn tự xưng là Caliph.

Anh Quốc
Năm 1598, vua James VI của Scotland (sau này là James I của Anh) thuộc Nhà Stuart đã viết tác phẩm The True Law of Free Monarchies (Luật Đích thực của các Nền quân chủ Tự do) và Basilikon Doron (Món quà của Đức vua), trình bày tư tưởng quân quyền thần thụ.

So sánh
So sánh Quân quyền thần thụ giữa Trung Quốc và phương Tây:

Quân quyền thần thụ của Trung Quốc
Là một lý luận chính trị nhằm thần thánh hóa chế độ quân chủ chuyên chế phong kiến. Cho rằng quyền lực của hoàng đế là do thần ban cho, có tính hợp lý tự nhiên, hoàng đế đại diện cho thần để thực thi quyền lực, quản lý nhân dân trên thế gian. Theo ghi chép, ở Trung Quốc, giai cấp chủ nô thời Hạ đã bắt đầu dựa vào tôn giáo để cai trị. Sách Thượng Thư - Triệu Cáo viết: "Hữu Hạ phục (thụ) Thiên mệnh." Đây là ghi chép sớm nhất về quân quyền thần thụ.
Quý tộc chủ nô thời Ân-Thương đã tạo ra một quan niệm về "Thần tối cao", gọi là "Đế" () hoặc "Thượng Đế" (), cho rằng đó là chủ tể tối cao của trời và đất, đồng thời là thần tổ của nhà Thương. Do đó, dân chúng phải phục tùng sự cai trị của vua Thương. Thời Tây Chu dùng chữ "Thiên" ( - Trời) thay cho "Đế" hoặc "Thượng Đế", và vua Chu được gọi là "Thiên tử" (). Minh văn trên đỉnh đồng "Mao Công Đỉnh" () thời Chu ghi: "Phi hiển Văn Võ, Hoàng Thiên hoành yếm quyết đức, phối ngã Hữu Chu, ưng thụ Thiên mệnh" ( - Rạng rỡ thay Văn Vương, Vũ Vương; Hoàng Thiên vô cùng hài lòng với đức độ của họ, trao cho nhà Chu ta, nhận lấy Thiên mệnh), tuyên truyền rõ ràng tư tưởng "Quân quyền thần thụ".
Lý luận quân quyền thần thụ đã có sự phát triển hệ thống vào thời Hán. Đổng Trọng Thư đề xuất các khái niệm "Thiên ý" ( - ý Trời), "Thiên chí" ( - chí Trời), và đưa ra lý luận "Thiên nhân cảm ứng" ( - Trời và người tương thông), cho rằng Trời và nhân gian là tương thông, Trời có ý chí, là vị thần nhân cách tối cao, chủ tể tối cao của giới tự nhiên và xã hội loài người. Trời tạo ra con người theo hình ảnh của mình, con người nên hành động theo ý muốn của Trời. Xuất phát từ mục đích luận thần học "Thiên nhân tương dữ", Đổng Trọng Thư đưa ra mệnh đề "Quân quyền thần thụ". Ông cho rằng hoàng đế là con của Trời, phụng mệnh Trời để cai trị nhân gian, nhân dân phải tuyệt đối phục tùng họ. Bất cứ điều gì quân chủ thích, dân chúng phải vô điều kiện làm theo. Lý luận quân quyền thần thụ nhấn mạnh tính hợp lý tự nhiên và tính thiêng liêng bất khả xâm phạm của quân quyền. Lý luận này đã tạo ra ảnh hưởng sâu sắc ở Trung Quốc. Các hoàng đế qua các triều đại, thậm chí cả các lãnh tụ nông dân khởi nghĩa, đều không ngoài việc mượn danh Thiên mệnh, tự xưng "Phụng thiên thừa vận" ( - Vâng mệnh Trời mà trị vì) hoặc nói "Thế thiên hành đạo" ( - Thay Trời hành đạo), coi hành động của mình là do Thượng thiên chỉ thị, từ đó đạt được mục đích thần thánh hóa bản thân và hoạt động của mình.

Quân quyền thần thụ của phương Tây
Thời Trung cổ, Hoàng đế Justinian hết sức ca ngợi quyền lực của quân chủ, là người đầu tiên đề xuất tư tưởng quân quyền thần thụ, cố gắng kết hợp quyền lực thế tục của quân chủ và thần quyền tôn giáo, từ đó khiến Đế quốc Đông La Mã (Byzantine) dần phát triển thành một quốc gia thần quyền quân chủ, thực thi chế độ chính trị chuyên chế. Augustine mô tả về Thành đô của Chúa (The City of God) và Thành đô của Trần thế (the City of Man), chắc chắn phản ánh tình hình hỗn loạn đương thời. Ông nói, chỉ có "những người được Chúa chọn" mới có tư cách trở thành cư dân của Thành đô của Chúa, còn Thành đô của Trần thế chỉ là nơi cư ngụ của "những người bị Chúa ruồng bỏ", nhưng cả hai đều do Thượng Đế kiểm soát; chức vị quân chủ của Thành đô Trần thế là do Chúa thiết lập để thực hiện mục đích của mình; ai lên ngôi vua cũng do ý muốn của Chúa chi phối. Luận điểm của Augustine đã đặt nền tảng lý luận cho quân quyền thần thụ ở Tây Âu thời Trung cổ. Đồng thời ông còn cho rằng, trong xã hội hiện thực không thể phân biệt được ai là người được chọn, ai là người bị ruồng bỏ, nhưng đến ngày Phán xét cuối cùng, Chúa sẽ tự phân biệt. Lý luận này thể hiện đầy đủ sự sắc sảo và khôn ngoan của Augustine với tư cách là một nhà tư tưởng, vừa giải thích cho sự hỗn loạn xã hội đương thời, vừa mang lại cho con người trong cảnh bất lực một niềm khao khát và theo đuổi tốt đẹp. Lý luận của ông có vẻ hợp tình hợp lý, nhưng thực chất là "vẽ bánh để thỏa cơn đói"; Chúa có vẻ như có mặt khắp nơi, toàn năng, nhưng thực tế không làm gì cụ thể, trong cuộc sống hiện thực vẫn phải dựa vào thực lực để xây dựng quyền uy.
Năm 1603, Nữ hoàng Anh Elizabeth I chỉ định James làm người kế vị rồi băng hà. James lên ngôi vua Anh, tự phong là Vua của Vương quốc Anh, gọi là James I, lúc đó 36 tuổi. Năm 1625, James I băng hà. James I không hiểu Nghị viện Anh, coi thường Hạ viện, cổ xúy thuyết quân quyền thần thụ. Năm 1611, ông lần đầu tiên giải tán Nghị viện.
Vương quyền phong kiến Tây Âu là một loại quyền uy xuất hiện và phát triển trong tình trạng hỗn loạn của các cuộc đại di cư dân tộc, sự chinh phục của man tộc đối với văn minh, sự di cư và kiến quốc của người German. Giống như Guizot mô tả: "Thời đại anh hùng tranh bá, tình thế khó lường, hoặc do ngu dốt, tàn nhẫn, thối nát, một số người ham muốn riêng tư, xã hội trở thành chiến trường tranh giành của ý chí cá nhân không lối thoát, bởi vì xã hội thiếu một ý chí chung rộng rãi được hình thành tự do, lúc này, người ta sẽ nhiệt liệt hy vọng xuất hiện một vị vua bình định thiên hạ. Bất kỳ chế độ nào có một trong những đặc trưng của quyền thống trị tuyệt đối xuất hiện vào lúc này, đề xuất kế sách an bang định quốc cho xã hội, xã hội sẽ đồng lòng ủng hộ, nhiệt tình hưởng ứng, giống như những người chạy trốn tìm nơi ẩn náu trong nhà thờ." Engels cũng nói: "Trong tình trạng hỗn loạn phổ biến này, vương quyền là yếu tố tiến bộ"; "Vương quyền trong hỗn loạn đại diện cho trật tự".