Phan Rang

Phan Rang là một địa danh tại Nam Trung Bộ Việt Nam. Trong lịch sử, địa danh này được sử dụng cho nhiều đơn vị hành chính khác nhau. Hiện tại, địa danh này được dùng chính thức để chỉ đến phường Phan Rang, một đơn vị hành chính cấp xã thuộc tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam.

Nguồn gốc
Cái tên Phan Rang hay theo tiếng Chăm hiện đại là Pan(da)rang là một dạng từ được Chăm hóa của từ gốc tiếng Phạn Pāṇḍuraṅga – tên của một vị thần trong tín ngưỡng Chăm Pa cổ, nó lần đầu tiên xuất hiện trên các bia ký Chăm vào khoảng thế kỷ thứ 10 với tên gọi Paṅrauṅ hay Panrāṅ, và theo thời gian thì được phiên âm Việt hóa thành Phan Rang. Còn tên Tháp Chàm được đặt để đề cập đến cụm tháp Po Klong Garai nằm ở phía Tây thành phố.

Những thay đổi trong lịch sử
Thời kỳ Champa

Địa danh Phan Rang được cho là xuất phát từ một tiểu quốc có tên là Panduranga. Tiểu quốc này được thành lập vào năm 757, là một lãnh thổ tự trị thuộc vương quốc Champa, và có thủ phủ tại thành phố Phan Rang – Tháp Chàm ngày nay.

Năm 1471, kinh đô Vijaya thất thủ trước Đại Việt, Champa mất các lãnh thổ miền bắc từ đèo Cù Mông trở ra. Người Chăm tập trung quay về khu vực phía nam với vương quốc mới là Panduranga, kinh đô được đặt tại Băl Cau (cạnh sông Phan Rang), kể từ đó vùng đất Phan Rang lại trở thành kinh đô Panduranga của vương quốc Champa trong vòng 142 năm (1471 – 1613).

Năm 1697, chúa Nguyễn đổi tên gọi hành chính của tiểu quốc Panduranga thành trấn Thuận Thành. Phần lãnh thổ phía nam của Phan Rang ngày nay thuộc về trấn Thuận Thành, khi đó chúa Nguyễn chia Thuận Thành làm 4 đạo: Phan Lang, Long Hương, Phan Lý, Phố Hài. Cho tới năm 1832 thì nhà Nguyễn xóa đi quy chế tự trị của Panduranga để thành lập 2 phủ: Ninh Thuận và Hàm Thuận.

Thời kỳ hiện đại
Đến thời Pháp thuộc, thị xã Phan Rang được thành lập theo đạo dụ của vua Khải Định ban hành ngày 4 tháng 8 năm 1917, đứng đầu lúc này là L. Thibeaudeau.

Trước năm 1976, Phan Rang là tỉnh lỵ của tỉnh Ninh Thuận.

Từ tháng 2 năm 1976 đến tháng 3 năm 1992, sau khi 3 tỉnh: Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Tuy của Việt Nam Cộng hòa được hợp nhất thành tỉnh Thuận Hải. Ban đầu, thì tỉnh lỵ của tỉnh Thuận Hải được đặt tại thị xã Phan Rang (giai đoạn từ tháng 2 năm 1976 đến tháng 3 năm 1977). Tuy nhiên, từ tháng 4 năm 1977 đến tháng 3 năm 1992, thì tỉnh lỵ của tỉnh Thuận Hải được di chuyển từ Thị xã Phan Rang về thị xã Phan Thiết (nay là thành phố Phan Thiết).

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định 124-CP.Theo đó, giải thể thị xã Phan Rang. Đồng thời:
Sáp nhập 6 phường: Mỹ Hương, Tấn Tài, Kinh Dinh, Thanh Sơn, Phủ Hà và Đạo Long vào huyện Ninh Hải và chuyển 6 phường nói trên thành thị trấn Phan Rang – thị trấn huyện lỵ của huyện Ninh Hải.
Sáp nhập 3 phường: Đô Vinh, Bảo An và Phước Mỹ vào huyện An Sơn mới thành lập và chuyển 3 phường nói trên thành thị trấn Tháp Chàm – thị trấn huyện lỵ của huyện An Sơn.

Ngày 1 tháng 9 năm 1981, thị xã Phan Rang được tái lập với tên gọi mới là thị xã Phan Rang – Tháp Chàm theo Quyết định số 45-HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng, đồng thời với việc tái thành lập 3 huyện: Ninh Sơn, Ninh Hải và Ninh Phước trên cơ sở chia tách 2 huyện: An Sơn và Ninh Hải. Thị xã Phan Rang – Tháp Chàm chính thức đi vào hoạt động từ ngày 1 tháng 1 năm 1982.

Ban đầu, thì thị xã Phan Rang – Tháp Chàm có 12 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm 9 phường: Bảo An, Đô Vinh, Phước Mỹ, Phủ Hà, Thanh Sơn, Mỹ Hương, Kinh Dinh, Đạo Long, Tấn Tài và 3 xã: Văn Hải, Khánh Hải, Thành Hải.

Ngày 30 tháng 10 năm 1982, sáp nhập 2 xã: Mỹ Hải và xã Đông Hải thuộc huyện Ninh Hải vào thị xã Phan Rang – Tháp Chàm.

Lúc này, thì Thị xã Phan Rang – Tháp Chàm có 14 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm 9 phường: Bảo An, Đô Vinh, Phước Mỹ, Phủ Hà, Thanh Sơn, Mỹ Hương, Kinh Dinh, Đạo Long, Tấn Tài và 5 xã: Văn Hải, Khánh Hải, Thành Hải, Mỹ Hải, Đông Hải.

Tháng 7 năm 1991, sáp nhập xã Khánh Hải về huyện Ninh Hải quản lý (nay là thị trấn Khánh Hải – thị trấn huyện lỵ của huyện Ninh Hải).

Ngày 1 tháng 4 năm 1992, sau khi tỉnh Ninh Thuận được tái lập từ tỉnh Thuận Hải, thì thị xã Phan Rang – Tháp Chàm trở lại là tỉnh lỵ tỉnh Ninh Thuận.

Ngày 25 tháng 12 năm 2001, Chính phủ ban hành Nghị định 99/2001/NĐ-CP. Theo đó:
Thành lập phường Đông Hải trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Đông Hải, phường Đông Hải có 211,71 ha diện tích tự nhiên và 20.724 nhân khẩu.
Thành lập phường Mỹ Đông trên cơ sở 252,2 ha diện tích tự nhiên và 11.389 nhân khẩu của xã Mỹ Hải.
Thành lập phường Đài Sơn trên cơ sở 112,97 ha diện tích tự nhiên với 5.623 nhân khẩu của xã Thành Hải và 13,3 ha diện tích tự nhiên với 1.352 nhân khẩu của phường Thanh Sơn, phường Đài Sơn có 126,27 ha diện tích tự nhiên và 6.975 nhân khẩu.
Điều chỉnh địa giới hành chính của một số phường như sau:
Tách 87,56 ha diện tích tự nhiên và 1.755 nhân khẩu của phường Phước Mỹ để sáp nhập vào phường Bảo An.
Tách 15,6 ha diện tích tự nhiên và 541 nhân khẩu của phường Phủ Hà để sáp nhập vào phường Phước Mỹ.
Tách 4,22 ha diện tích tự nhiên với 236 nhân khẩu của phường Kinh Dinh và 2,51 ha diện tích tự nhiên của phường Tấn Tài để sáp nhập vào phường Thanh Sơn.
Tách 9,22 ha diện tích tự nhiên và 233 nhân khẩu của phường Kinh Dinh để sáp nhập vào phường Tấn Tài.
Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính:
Xã Mỹ Hải còn lại 573,34 ha diện tích tự nhiên và 5.979 nhân khẩu.
Xã Thành Hải còn lại 937,03 ha diện tích tự nhiên và 5.805 nhân khẩu.
Phường Thanh Sơn còn lại 90,05 ha diện tích tự nhiên và 7.273 nhân khẩu (sau khi tăng lên thành 96,78 ha diện tích tự nhiên và 7.509 nhân khẩu).
Phường Bảo An có 321,87 ha diện tích tự nhiên và 10.027 nhân khẩu.
Phường Phước Mỹ có 593,85 ha diện tích tự nhiên và 11.322 nhân khẩu.
Phường Phủ Hà có 136,97 ha diện tích tự nhiên và 10.714 nhân khẩu.
Phường Tấn Tài có 266,39 ha diện tích tự nhiên và 7.022 nhân khẩu.
Phường Kinh Dinh có 39,17 ha diện tích tự nhiên và 7.656 nhân khẩu.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính và thành lập một số phường, xã, thì thị xã Phan Rang – Tháp Chàm có 15 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm 12 phường: Đô Vinh, Bảo An, Phương Mỹ, Phủ Hà, Thanh Sơn, Mỹ Hương, Đạo Long, Tấn Tài, Kinh Dinh, Mỹ Đông, Đài Sơn, Đông Hải và 3 xã: Thành Hải, Văn Hải, Mỹ Hải.

Ngày 2 Tháng 2 năm 2005, thị xã Phan Rang – Tháp Chàm được Bộ Xây dựng công nhận là đô thị loại III theo Quyết định số 132/QĐ-BXD.

Ngày 8 tháng 2 năm 2007, Chính phủ ban hành Nghị định số 21/2007/NĐ-CP. Theo đó, Thành lập thành phố Phan Rang – Tháp Chàm trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên với dân số và các đơn vị hành chính trực thuộc của thị xã Phan Rang – Tháp Chàm.

Thành phố Phan Rang – Tháp Chàm có 7.937,56 ha diện tích tự nhiên và dân số là 162.941 người với 15 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm 12 phường: Đô Vinh, Bảo An, Phước Mỹ, Phủ Hà, Đài Sơn, Thanh Sơn, Tấn Tài, Mỹ Hương, Kinh Dinh, Đạo Long, Mỹ Đông, Đông Hải và 3 xã: Thành Hải, Văn Hải, Mỹ Hải.

Ngày 21 tháng 1 năm 2008, Chính phủ ban hành Nghị định 08/2008/NĐ-CP. Theo đó:
Điều chỉnh địa giới hành chính của một số xã, phường như sau:
Điều chỉnh 11,2 ha diện tích tự nhiên với 1.262 nhân khẩu của phường Mỹ Đông và 133,01 ha diện tích tự nhiên với 2.512 nhân khẩu của xã Văn Hải về xã Mỹ Hải quản lý.
Điều chỉnh 2,72 ha diện tích tự nhiên của xã Mỹ Hải về phường Tấn Tài quản lý và 1,03 ha diện tích tự nhiên với 6 nhân khẩu của xã Mỹ Hải về phường Thanh Sơn quản lý.
Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính:
Phường Mỹ Đông còn lại 241 ha diện tích tự nhiên và 12.401 nhân khẩu.
Xã Văn Hải còn lại 927,11 ha diện tích tự nhiên và 13.909 nhân khẩu (sau khi thành lập phường Văn Hải trên cơ sở toàn bộ 927,11 ha diện tích tự nhiên và 13.909 nhân khẩu của xã Văn Hải).
Xã Mỹ Hải có 717,46 ha diện tích tự nhiên và 12.995 nhân khẩu.
Phường Thanh Sơn có 99,78 ha diện tích tự nhiên và 9.663 nhân khẩu.
Phường Tấn Tài có 286,06 ha diện tích tự nhiên và 8.157 nhân khẩu.
Thành lập một số phường như sau:
Thành lập phường Mỹ Bình trên cơ sở điều chỉnh 495,76 ha diện tích tự nhiên và 8.076 nhân khẩu của xã Mỹ Hải.
Thành lập phường Mỹ Hải trên cơ sở 221,70 ha diện tích tự nhiên và 4.919 nhân khẩu còn lại của xã Mỹ Hải.

Như vậy, đến thời điểm này, thì Thành phố Phan Rang – Tháp Chàm có 7.889,74 ha diện tích tự nhiên và 175.826 nhân khẩu với 16 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm 15 phường: Đô Vinh, Bảo An, Phước Mỹ, Phủ Hà, Đài Sơn, Thanh Sơn, Kinh Dinh, Mỹ Hương, Tấn Tài, Đạo Long, Đông Hải, Mỹ Đông, Mỹ Bình, Mỹ Hải, Văn Hải và 1 xã Thành Hải.

Ngày 26 tháng 2 năm 2015, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 252/QĐ-TTg về việc công nhận thành phố Phan Rang – Tháp Chàm là đô thị loại II trực thuộc tỉnh Ninh Thuận.

Ngày 28 tháng 9 năm 2024, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1198/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Thuận giai đoạn 2023 – 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 11 năm 2024). Theo đó:
Sáp nhập phường Mỹ Hương và phường Tấn Tài vào phường Kinh Dinh.
Sáp nhập phường Thanh Sơn vào phường Phủ Hà.

Thành phố Phan Rang – Tháp Chàm có 12 phường và 1 xã.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025, theo Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc sửa đổi, bổ sung một số điều trong Hiến pháp năm 2013. Theo đó, kết thúc hoạt động của Thành phố Phan Rang - Tháp Chàm

Cùng ngày, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Khánh Hòa. Theo đó, các xã, phường được sắp xếp lại. Theo đó, các phường Kinh Dinh, Đài Sơn, Phủ Hà và Đạo Long được sáp nhập để thành lập phường Phan Rang.

Xem thêm
Lịch sử hành chính Khánh Hòa

Chú thích

Tham khảo