Tìm kiếm sự mới lạ

Tìm kiếm sự mới lạ (Novelty seeking) hay săn tìm của lạ trong tâm lý học là một đặc điểm tính cách thuộc lý thuyết đặc điểm liên quan đến hoạt động khám phá nhằm đáp ứng lại các sự kích thích đối với mới lạ, tính xung động trong việc ra quyết định, sự phóng túng trong cách tiếp cận các sự tưởng thưởng, cùng với đó sự mất bình tĩnh nhanh chóng và né tránh sự thất vọng. Tìm kiếm sự mới lạ được đặc trưng bằng xu hướng thôi thúc cá nhân tìm kiếm các cảm giác mới mẻ, đa dạng, phức tạp và mãnh liệt, cũng như sẵn sàng chấp nhận rủi ro về thể chất, xã hội, pháp lý và tài chính để đạt được những trải nghiệm đó. Tìm kiếm sự mới lạ (hoặc tìm kiếm cảm giác) đề cập đến khuynh hướng theo đuổi những trải nghiệm mới lạ với những cảm giác cảm xúc mãnh liệt. Đây là một cấu trúc hành vi đa diện bao gồm tìm kiếm cảm giác mạnh, ưa thích sự mới lạ, chấp nhận rủi ro, tránh né hậu quả và đặt cược vào phần thưởng. Đặc điểm tìm kiếm sự mới lạ được coi là một khuynh hướng có tính di truyền của các cá nhân trong việc chấp nhận rủi ro nhằm đạt được sự kích thích và tìm kiếm những môi trường cũng như tình huống mới giúp trải nghiệm của họ trở nên mãnh liệt hơn. Đặc điểm này có liên quan đến mức độ và sự phấn khích khi phản ứng với cái mới. Những người có mức độ tìm kiếm sự mới lạ cao được mô tả là xung động và vô tổ chức hơn so với những người tìm kiếm sự mới lạ thấp, và có xu hướng cao hơn trong việc tham gia vào các hoạt động rủi ro, chẳng hạn như bắt đầu lạm dụng ma túy, tham gia vào các hoạt động tình dục nguy cơ và chịu đựng các chấn thương do tai nạn.

Đại cương
Sự ham mê điều mới lạ được đo lường trong Bảng câu hỏi tính cách ba chiều (Tridimensional Personality Questionnaire) và Bảng kiểm Khí chất và Tính cách (Temperament and Character Inventory), một phiên bản sau này, và được coi là một trong những chiều kích khí chất của nhân cách. Giống như các chiều kích khí chất khác, nó được phát hiện là có tính di truyền cao. Khái niệm liên quan là tìm kiếm sự đa dạng, hay hành vi mua sắm tìm kiếm sự đa dạng, mô tả mong muốn của người tiêu dùng trong việc tìm kiếm các sản phẩm thay thế ngay cả khi họ hài lòng với sản phẩm hiện tại. Ví dụ, một người có thể uống trà vào bữa trưa hôm nay nhưng chọn nước cam vào ngày hôm sau chỉ để có được thứ gì đó khác biệt. Chỉ số NS cao được cho là có liên quan đến hoạt động dopaminergic thấp. Một nghiên cứu đã phát hiện ra rằng tìm kiếm sự mới lạ có mối quan hệ nghịch đảo với các chiều kích khác của Bảng kiểm Khí chất và Tính cách, đặc biệt là tránh né tác hại (harm avoidance) và ở mức độ vừa phải hơn là tự định hướng (self-directedness) và tự vượt lên chính mình (self-transcendence).

Theo mô hình tâm lý sinh học của C. Robert Cloninger, một bác sĩ tâm thần và nhà di truyền học người Mỹ. Ông đã đưa Novelty Seeking vào Bảng kiểm Khí chất và Tính cách (Temperament and Character Inventory - TCI) như một trong bốn chiều kích khí chất bẩm sinh (cùng với Tránh né tác hại, Phụ thuộc phần thưởng và Kiên trì). Theo Cloninger, những người có chỉ số đam mê mới lạ cao thường có các biểu hiện sau:
Hưng phấn khám phá (Exploratory excitability): Luôn tò mò, thích tìm tòi những điều lạ, không chịu được sự nhàm chán hay lặp lại ("cả thèm chóng chán"). Trong hành vi tán tỉnh thì đây là động lực thúc đẩy việc đi ra đường tìm kiếm những gương mặt mới thay vì duy trì các mối quan hệ cũ, tìm kiếm sự phấn khích từ những tương tác với người lạ mặt. Tâm lý không thỏa mãn với những gì quen thuộc, ổn định. Với họ, sự lạ đồng nghĩa với sự hấp dẫn.
Bốc đồng (Impulsiveness): Ra quyết định nhanh chóng dựa trên cảm xúc nhất thời mà không suy xét kỹ hậu quả.
Phóng túng (Extravagance): Có xu hướng chi tiêu mạnh tay, hào phóng hoặc phô trương năng lượng, cảm xúc (liên quan đến tâm lý "thể hiện" trong các băng nhóm).
Vô tổ chức (Disorderliness): Không thích các quy tắc cứng nhắc, kỷ luật hay sự gò bó của xã hội, thích sự tự do và ngẫu hứng, vô kỹ luật, không có phép tắc.

Tìm kiếm sự mới lạ có mối liên hệ tích cực với đặc điểm hướng ngoại của mô hình năm yếu tố và ở mức độ thấp hơn là cởi mở với trải nghiệm, và có mối liên hệ nghịch đảo với tính tận tâm. Tìm kiếm sự mới lạ có liên quan tích cực đến tìm kiếm cảm giác xung động từ mô hình năm yếu tố thay thế của Marvin Zuckerman và với tính loạn thần (psychoticism) trong mô hình của Hans J. Eysenck. Cụ thể, việc phong tỏa chất vận chuyển dopamine, gây ra sự gia tăng nồng độ dopamine ngoại bào, làm tăng khuynh hướng của khỉ trong việc chọn các lựa chọn mới lạ thay vì các lựa chọn quen thuộc. Các hành vi tìm kiếm sự mới lạ còn được thấy cùng với sự điều biến của dopamine. Hiệu ứng tổng thể của dopamine khi tiếp xúc với một kích thích mới lạ là sự giải phóng ồ ạt chất dẫn truyền thần kinh này trong các hệ thống khen thưởng của não bộ, bao gồm con đường trung não-hệ viền (mesolimbic pathway). Con đường trung não-hệ viền hoạt động trong mọi loại hình nghiện và có liên quan đến sự củng cố (reinforcement). Do sự kích hoạt trong não bộ, tìm kiếm sự mới lạ đã được liên kết với các rối loạn nhân cách cũng như lạm dụng chất gây nghiện và các hành vi gây nghiện khác. Các thụ thể DRD4 được biểu hiện cao ở các vùng của hệ viền, nơi liên quan đến cảm xúc và nhận thức. Những người có mức độ Dopamine cơ bản thấp thường có xu hướng tìm kiếm các kích thích từ môi trường bên ngoài (như ma túy, tình dục, mạo hiểm, đánh bạc, hoặc cảm giác mạnh từ việc tán tỉnh người lạ) để kích hoạt sự giải phóng Dopamine, mang lại cảm giác khoái cảm.
Trong đời sống
Tâm lý này thường được mô tả dưới các cụm từ dân gian hoặc xã hội học như "thích cảm giác mạnh", "đua đòi", "ham vui", các hành vi lệch chuẩn ở thanh thiếu niên (như đua xe trái phép, "đi bão", nghiện game online, sử dụng chất kích thích tổng hợp), hành vi "lượn phố săn gái" của giới trẻ, những thói đời đua đòi, "Đú", "sính ngoại", chi tiêu bốc đồng dựa trên cảm xúc, chạy theo trào lưu để tìm kiếm sự thỏa mãn tức thời và sự công nhận của xã hội. Nhiều người có "máu liều", "ngông", "thích cảm giác mạnh", coi thường quy tắc an toàn và trật tự để đổi lấy sự kích thích thần kinh mạnh như đua xe trái phép ("đi bão"), từ nhu cầu khám phá lành mạnh, một bộ phận giới trẻ chuyển sang "phượt hành xác", "săn mây" ở những nơi nguy hiểm cấm vào. Nhiều người sử dụng chất kích thích (bay lắc, bóng cười), cờ bạc cho đến giang hồ mạng, sống ảo với các hành động gây sốc trên mạng xã hội, phát ngôn ngông cuồng để câu view cũng là một dạng tìm kiếm kích thích xã hội. Trào lưu "săn gái Tây" (tiếng lóng chỉ việc đàn ông bản địa chủ động tìm kiếm quan hệ tình một đêm với phụ nữ phương Tây, thường là nữ du khác) khi phụ nữ phương Tây hiện thân cho sự "mới lạ" về mặt thị giác và cảm giác, với màu da, màu mắt, màu tóc, hình thể của phụ nữ phương Tây khác biệt so với chuẩn mực Á Đông quen thuộc đã kích thích tâm lý "hám của lạ" cùng với niềm tin rằng phụ nữ phương Tây có tư tưởng "thoáng" (gái Tây luôn sẵn sàng), cởi mở trong tình dục và không đòi hỏi sự cam kết hay trách nhiệm (như hôn nhân, gia đình), việc quan hệ được với một phụ nữ phương Tây thường được coi là một "chiến tích" biểu hiện của bản lĩnh dân chơi, cảm giác "chinh phục" được một đối tượng thường được xem là ở vị thế cao hơn (do tâm lý sính ngoại hoặc mặc cảm nô dịch) là một dạng phần thưởng tâm lý khao khát.

Ở Việt Nam cũng từng có trào lưu "săn" gái Tây tìm cảm giác lạ, trong quá trình đi du lịch thì nhu cầu tình dục của nữ du khách phương Tây cao nên nhiều thanh niên đã đến phố mỗi tối để "săn" gái Tây với mong được "qua đêm" với họ. Gái Tây thường đi du lịch cùng một nhóm người, trong đó có người yêu hoặc bạn tình nên mục tiêu là những cô gái đi một mình hoặc đi cùng với nhiều cô gái khác. Một số ít thành công trong việc đi tìm cảm giác mới lạ cho biết việc gái Tây đồng ý ngủ với con trai Việt không phải họ nói ra bằng lời mà phải dùng cử chỉ để nhận biết. Trong quá trình nói chuyện phải đưa tay ra để bắt tay, nếu ngón tay họ gãi vào lòng bàn tay của đàn ông thì tức là ngầm đồng ý. Sau khi trải qua "tình một đêm", sáng hôm sau, theo giao kèo thì các đối phương đều phải tỏ ra không quen biết nhau, giữ kín bí mật về nhau và không được phép hỏi nhau về bất kỳ điều gì. Ở khu phố Bùi Viện, nơi những quý ông Việt thừa tiền, ham của lạ, mại dâm Tây sẽ ào ạt đổ vào giống như ở Pattaya, Chieng Mai, ở những nơi này, các cô gái Pháp, gái Ý, Tây Ban Nha, Nga, Serbia, Anh, Mỹ tập trung nhiều, trong đó không ít cô cũng hành nghề mại dâm cũng từ việc kiếm thêm tiền đi du lịch, cũng có có một số cô gái người nước ngoài vì nhiều lý do khác nhau mà bị mắc kẹt tại Hà Nội, Sài Gòn và một số thành phố lớn, phần nhiều trong số họ đều bị mất nguồn thu nhập, và buộc phải trông chờ vào sự "giải cứu" của các quý ông hào phóng bản địa, đó là xuất hiện phong trào cứu net cho "gà Tây" vì đối với nhiều nữ du khách phương Tây thì quan hệ tình một đêm cũng chẵng phải là điều gì quá quan trọng theo văn hóa của họ. Những người đàn ông Việt muốn "đổi gió" với các cô gái Tây thường tới khu vực phố cổ Hà Nội, phố Tây ở Sài Gòn vào mỗi buổi tối, họ cũng học để biết thêm một chút tiếng Anh để mò vào các quán bar, pub nhằm săn tình, họ có thể gặp một cô gái trẻ đang ngồi uống bia một mình thì sẽ nhắm đến bắt chuyện rồi giao dịch.

Chú thích