Lễ Hằng Thuận

Lễ Hằng thuận (chữ Hán: 恒順禮 hoặc 禮恆順, nghĩa là “luôn luôn hòa thuận”) là một nghi thức kết hôn theo phong tục Phật giáo được cử hành tại chùa hoặc thiền viện, dưới sự chứng minh của chư tăng ni và sự tham dự của hai bên gia đình. Nghi lễ thường kết hợp tụng niệm, giáo giới và phát nguyện sống đời hôn nhân trên nền tảng giới luật và đạo đức Phật giáo, và trong nhiều bài viết đương đại được gọi là một hình thức “lễ cưới Phật giáo” dành cho Phật tử Việt Nam. Dưới góc nhìn giáo lý, nhiều tác giả Phật học nhấn mạnh rằng hôn nhân trong đạo Phật về căn bản là một định chế thế tục; tăng ni không đóng vai trò thiết lập “bí tích hôn phối” theo nghĩa thần học, mà chủ yếu tụng kinh, ban phúc lành và nhắc lại đạo lý vợ chồng khi được gia chủ thỉnh mời. Trong bối cảnh đó, Lễ Hằng thuận thường được mô tả như một nghi thức mang tính sùng tín và giáo dục, qua đó đôi vợ chồng được nhắc lại các nguyên tắc đạo đức gia đình theo tinh thần Phật giáo hơn là một nghi thức có hiệu lực pháp lý.

Theo các tài liệu Phật giáo và báo chí Việt Nam, hình thức cưới tại chùa gắn với phong trào chấn hưng Phật giáo đầu thế kỷ 20, trong đó cư sĩ Đồ Nam Tử (Nguyễn Trọng Thuật) thường được xem là một trong những người sớm chủ trương tổ chức lễ cưới cho Phật tử tại chùa nhằm giản lược bớt các yếu tố hình thức, tốn kém và mê tín trong cưới hỏi truyền thống. Lễ cưới của Lê Thị Hoành – con gái bác sĩ Lê Đình Thám – với Hoàng Văn Tầm tại chùa Từ Đàm (Huế) năm 1940 thường được nhắc đến như một trong những lễ cưới theo nghi thức Phật giáo đầu tiên tại Việt Nam. Trong giai đoạn sau 1954, một số bản nghi thức hôn lễ tại chùa được biên soạn; đến cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, tên gọi “Lễ Hằng thuận” được sử dụng rộng rãi để chỉ nghi thức cưới theo phong cách Phật giáo Việt Nam diễn ra trong chùa.

Ngày nay, theo một số bản tin báo chí và bài viết Phật học, Lễ Hằng thuận được tổ chức tại nhiều tự viện thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam ở cả ba miền, với các hình thức như lễ cưới tập thể, lễ gắn với khóa tu thanh niên, mô hình lễ cưới “tiệc chay, không rượu bia” dành cho các đôi Phật tử hoặc cặp đôi có hoàn cảnh khó khăn. Một số chùa Việt ở hải ngoại cũng giới thiệu Buddhist wedding ceremony / Lễ Hằng Thuận cho cộng đồng Phật tử và thân hữu. Trong các tài liệu tiếng Anh, Lễ Hằng thuận thường được giới thiệu như một Vietnamese Buddhist wedding ceremony hay “Le Hang Thuan – Eternal Harmony Ceremony”.

Một số luận văn và bài nghiên cứu tôn giáo học, xã hội học gia đình xem Lễ Hằng thuận như một trường hợp tiêu biểu cho quá trình “tôn giáo hóa đời sống riêng tư” và “hiện đại hóa tôn giáo” trong xã hội Việt Nam đương đại, khi Phật giáo tham gia định hướng giá trị gia đình, đạo đức vợ chồng và ứng xử liên thế hệ thông qua một nghi lễ vòng đời mới.

Khái quát và thuật ngữ

Tên gọi “Hằng thuận” được giải thích theo nhiều cách khác nhau trong các diễn ngôn Phật giáo đương đại. Về mặt từ nguyên, “hằng” (恒) có nghĩa là “thường, mãi mãi”, còn “thuận” (順) mang nghĩa “hòa thuận, thuận hòa, thuận theo lẽ phải”. Trong các bài viết giới thiệu nghi lễ, nhiều vị tăng sĩ và tác giả giải thích “Hằng thuận” là “luôn luôn hòa thuận”, hàm ý mong ước đôi vợ chồng sống hòa hợp bền lâu, cùng thuận theo các nguyên tắc đạo đức Phật giáo.

Về bản chất, Lễ Hằng thuận không phải là “bí tích hôn phối” theo nghĩa thần học như trong Kitô giáo, mà là một nghi thức mang tính sùng tín và giáo dục, qua đó đôi vợ chồng được chư tăng ni nhắc lại đạo lý làm vợ chồng, làm con và làm Phật tử. Trong nhiều văn bản Phật học phổ thông, hôn nhân được xem là vấn đề thế tục, không phải bổn phận tôn giáo bắt buộc; tăng sĩ chủ yếu làm nhiệm vụ tụng kinh và ban phúc lành cho đôi tân hôn hơn là làm trung gian pháp lý cho hôn nhân. Từ cuối thế kỷ 20, đặc biệt là từ đầu thế kỷ 21, nhiều chùa tại Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng và các đô thị khác bắt đầu tổ chức Lễ Hằng thuận với tần suất dày hơn, được báo chí Phật giáo mô tả như một hình thức sinh hoạt mới, góp phần đưa Phật pháp vào đời sống gia đình trẻ và đáp ứng nhu cầu “cưới văn minh, tiết kiệm, mang ý nghĩa tinh thần” của một bộ phận thanh niên đô thị. Bên cạnh đó, trong nhóm giới Saṅghādisesa dành cho tỳ-kheo còn có điều học Sañcaritta (Saṅghādisesa 5), thường được dịch là “đi lại làm mai mối”: tỳ-kheo nào làm môi giới, chuyển ý người nam cho người nữ hoặc chuyển ý người nữ cho người nam, để họ thành vợ chồng hoặc thành tình nhân – dù chỉ trong một khoảng thời gian ngắn – thì phạm tội Tăng tàn, phải bị đình chỉ sinh hoạt Tăng và sám hối trước đại chúng. Các bộ Luật tạng Hán dịch thuộc hệ Dharmaguptaka và Giới bổn tỳ-kheo-ni cũng có điều học Sañcaritta tương tự (Saṅghādisesa 7 đối với ni), cấm tỳ-kheo-ni làm mai mối cho nam nữ kết hôn hoặc sống với nhau như vợ chồng. Dựa trên các quy định này, một số tác giả giải thích rằng Đức Phật không thiết lập một nghi thức cưới hỏi mang tính bí tích, mà xem hôn nhân về căn bản thuộc phạm vi thế tục, do phong tục và pháp luật quản lý; tăng ni được phép tụng kinh, ban phúc lành và nhắc lại đạo lý vợ chồng khi được gia chủ thỉnh mời trong lễ cưới, nhưng bị cấm đứng ra “làm mai”, sắp đặt hay thương lượng hôn nhân cho người khác.

Trên nền tảng đó, một số tác giả Phật học nhấn mạnh rằng hôn nhân, dưới góc nhìn nghiệp báo và nhân quả, là sự kết hợp của nhiều nhân duyên, trong đó đạo đức gia đình lý tưởng phải dựa trên lòng chung thủy, tôn trọng và trợ giúp lẫn nhau, trách nhiệm đối với cha mẹ hai bên và con cái, cũng như ý thức giữ năm giới căn bản của người Phật tử tại gia.

Dẫn lễ: giới thiệu đôi tân hôn, hai bên gia đình và chư tôn đức, nêu ý nghĩa buổi lễ.
Niệm Phật – lễ Phật: đại chúng tụng niệm danh hiệu Phật, lễ lạy Tam bảo, cầu nguyện cho đôi tân hôn và hai bên gia đình.
Quy y, nhắc lại giới pháp: đôi tân hôn (nếu chưa quy y) có thể làm lễ quy y Tam bảo; trong nhiều trường hợp, vị chủ lễ nhắc lại ngũ giới và giải thích việc ứng dụng giới trong đời sống vợ chồng, dựa trên các đoạn trích Kinh Thiện Sanh về bổn phận vợ chồng.
Pháp thoại, giáo giới: chư tăng ni giảng giải ngắn về đạo đức gia đình theo tinh thần Phật giáo, thường dựa trên các đoạn kinh như Kinh Thiện Sanh hoặc các lời dạy về bổn phận vợ chồng.
Phát nguyện và trao nhẫn: đôi tân hôn đọc lời phát nguyện sống chung thủy, hòa thuận, hiếu kính cha mẹ, nuôi dạy con cái tốt; sau đó trao nhẫn cưới trước Tam bảo và sự chứng kiến của hai bên gia đình.
Ban lời chúc phúc và quà Pháp: vị chủ lễ ban đạo từ, chúc phúc và trao tặng quà Pháp (sách, kinh, biểu tượng Phật giáo) cho đôi tân hôn.
Hồi hướng – chụp ảnh kỷ niệm: đại chúng tụng kinh hồi hướng công đức, kết thúc nghi lễ; đôi tân hôn chụp ảnh lưu niệm cùng chư tăng ni và gia đình.

Một số văn bản nghi thức chi tiết, như bản Nghi thức Lễ Hằng Thuận do Thích Đạt Ma Phổ Giác biên soạn, còn quy định đầy đủ phần tác bạch thỉnh sư, nghi thức dâng hương, tán Phật, đọc bài kệ “tứ trọng ân” (bốn mối ân: cha mẹ, thầy cô, đất nước – xã hội và Tam bảo), các đoạn phục nguyện cho gia đình hai họ và cho đôi tân hôn, cũng như những lời dặn dò cụ thể về bổn phận dâu – rể, con – cháu trong gia đình. Một phóng sự trên Tuổi Trẻ Online năm 2018 cho biết chùa Giác Ngộ (TP.HCM) đã phối hợp cùng các tổ chức xã hội tổ chức lễ Hằng thuận – lễ cưới tập thể cho 50 cặp đôi khuyết tật, được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác nhận là “lễ cưới tập thể lớn nhất dành cho người khuyết tật tại chùa” vào thời điểm đó; toàn bộ áo cưới, nhẫn cưới, chụp ảnh và tiệc chay đều do các nhà hảo tâm và Quỹ Đạo Phật Ngày Nay tài trợ. Bài viết trên Báo Thái Bình về các lễ Hằng thuận tại chùa Pháp Quang và chùa Hoằng Văn cũng cho thấy mô hình “lễ cưới tập thể, tiệc chay, không rượu bia” dành cho các đôi tân hôn là công nhân, nông dân ở địa phương, nhấn mạnh yếu tố “văn minh, tiết kiệm” và tinh thần nhập thế của Phật giáo trong việc đồng hành với người trẻ bước vào đời sống hôn nhân.

Theo kết quả khảo sát định lượng và phỏng vấn trong luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Mỹ Hạnh về cưới hỏi ở Thành phố Hồ Chí Minh, tại một số chùa lớn thuộc địa bàn nghiên cứu, từ đầu thế kỷ 21 số lượng các đôi trẻ tổ chức Lễ Hằng thuận có xu hướng gia tăng, gắn với hoạt động hoằng pháp dành cho thanh niên.

Một nghiên cứu chuyên sâu của Dương Thị Kim Hoa về Lễ Hằng thuận trong cộng đồng Phật tử tỉnh Long An, dựa trên khảo sát thực địa tại 17 ngôi chùa, tịnh xá, tịnh thất và phỏng vấn sâu các cặp đôi, thân nhân cùng chư tăng ni địa phương, cho thấy nghi lễ này thường được lồng ghép với lễ cưới truyền thống hoặc lễ đăng ký kết hôn nhưng được giản lược nhiều thủ tục; trọng tâm được đặt vào phần tụng niệm, phát nguyện và giáo giới đạo đức. Trong các mô tả này, “Hang Thuan” thường được giải thích nghĩa là “eternity” (hằng) và “unity/harmony” (thuận), nhấn mạnh lý tưởng sống hòa thuận mãi mãi theo tinh thần Phật giáo. Các bài tường thuật bằng tiếng Anh trên VietNamNet Global và một số báo địa phương như Binh Duong Online Newspaper và Nghe An Newspaper cho thấy hình thức lễ cưới này không chỉ được các cặp Phật tử Việt Nam lựa chọn mà còn được một số du khách nước ngoài tổ chức tại chùa ở Việt Nam, trong đó nghi thức được gọi là Hang Thuan ceremony và được giải thích là một lễ cưới mang phong cách Phật giáo, nhấn mạnh ý nghĩa “sống hòa thuận mãi mãi”.

Bên ngoài Việt Nam, một số chùa Việt ở hải ngoại, chẳng hạn Buddha Blessed Temple (Tu Viện Vạn Phật Đảnh II) tại Hoa Kỳ, cũng giới thiệu Buddhist Wedding Ceremony / Lễ Hằng Thuận như một trong những nghi lễ dành cho cộng đồng Phật tử và thân hữu,

Hôn nhân Phật giáo thế giới

Các nghiên cứu và tài liệu phổ thông về Phật giáo quốc tế thường nhấn mạnh rằng hôn nhân, trong đa số xã hội Phật giáo, được hiểu là một định chế thế tục, chịu sự điều chỉnh của phong tục và pháp luật địa phương. Nhìn chung, tăng sĩ không đóng vai trò “chứng hôn” theo nghĩa pháp lý, mà chủ yếu ban phúc lành sau khi việc đăng ký dân sự đã hoàn tất. trong khi tại Nhật Bản, một số chùa Thiền và Tịnh độ tổ chức “Buddhist-style wedding” với tụng kinh, trao tràng hạt và nghi thức san-san-kudo (cùng uống rượu sake), song trong các mô tả này không thấy xuất hiện tên gọi “Hằng thuận”.

Trong truyền thống Đại thừa – Kim Cang thừa, một số tổ chức quốc tế như FPMT (Foundation for the Preservation of the Mahayana Tradition) cũng ban hành mẫu “Buddhist wedding ceremony” với các phần quy y, phát nguyện sống chung dựa trên từ bi và trí tuệ, tụng kinh và hồi hướng; điều này được xem như một ví dụ cho xu hướng chung là “Phật giáo hóa” một định chế vốn do luật tục và pháp luật thế tục quản lý. Trong các tài liệu tiếng Anh và tiếng Việt được tham khảo, Lễ Hằng thuận thường được giới thiệu như một nghi lễ cưới tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam, gắn với phong trào chấn hưng Phật giáo và nỗ lực “Phật giáo hóa” đời sống gia đình. Các mô tả về cưới hỏi Phật giáo ở các nước khác (Sri Lanka, Nhật Bản, Thái Lan, Tây Tạng) có nhiều nét tương đồng về việc tụng kinh, nghe pháp thoại và nhận lời chúc phúc từ tăng sĩ, nhưng trong phạm vi các tài liệu này không thấy đề cập đến một nghi lễ mang chính tên gọi này.

Trong nội bộ Phật giáo Việt Nam cũng có những ý kiến phê phán đối với việc tổ chức Lễ Hằng thuận tại chùa. Trong một bài trả lời mục “Hỏi – Đáp” đăng trên trang phatgiao.org.vn với nhan đề “Lễ Hằng thuận là ‘ngược lại giáo lý của Đức Thế Tôn’”, Hòa thượng Thích Giác Quang cho rằng về nguyên tắc, trong Phật giáo truyền thống không thiết lập hình thức “tổ chức đám cưới ở chùa”, và việc một số chùa cho Phật tử làm lễ cưới dưới tên gọi Lễ Hằng thuận là “không đúng”, thậm chí có nguy cơ “giáo hóa ngược lại giáo lý của Đức Thế Tôn” vốn nhấn mạnh lý tưởng thoát ly sinh tử luân hồi. Dựa trên các giới Saṅghādisesa về việc cấm tỳ-kheo làm mai mối, bài viết lập luận rằng nếu tăng ni trực tiếp đứng ra chứng minh hôn lễ, thu xếp nhân duyên hoặc đóng vai trò môi giới cho đôi trẻ thì rất dễ bị hiểu là trái với tinh thần giới luật, khi biến người xuất gia thành trung gian kết duyên thay vì người nhắc nhở lý tưởng xuất ly. Bài viết cũng phê phán hiện tượng một số trụ trì đứng ra làm “sui gia”, tổ chức cưới vợ cho “con trai tu sĩ” nhằm giữ tài sản trong dòng tộc, xem đây là biểu hiện đi ngược lại tinh thần xuất gia; đồng thời cho rằng cho dù ở một mức độ nào đó Lễ Hằng thuận có thể được chấp nhận như một phương tiện lợi tha đáp ứng nhu cầu Phật tử, nghi thức này không nên trở thành tập quán chính thống, mang tính “thể thống tòng lâm” trong đời sống tự viện.

Xem thêm

Hôn nhân trong Phật giáo
Phật giáo Việt Nam

Chú thích

Liên kết ngoài