Tâm lý nô dịch

Tâm lý nô dịch hay còn gọi là Tâm lý thuộc địa (Colonial mentality) là một thái độ nội tâm cố hữu luôn mặc cảm, tự ti, tự nhục về sắc tộc hoặc văn hóa khi luôn cảm thấy văn hóa, bản sắc và con người của dân tộc mình luôn thấp kém, lạc hậu, thiếu văn minh (niềm tin về sự thua kém), trong khi đó, lại đi coi trọng văn hóa, giá trị và lối sống của kẻ cai trị, thực dân, người da trắng là thượng đẳng, văn minh, hiện đại, nhân văn. Tâm lý này sinh ra từ kết quả của quá trình thực dân hóa, tức là việc họ bị một nhóm khác đô hộ. Tâm lý nô dịch luôn hiện hữu niềm tin rằng các giá trị văn hóa của kẻ thực dân vốn dĩ ưu việt và vượt trội hơn văn hóa của chính đồng bào nòi giống mình. Tư duy nô dịch và tự ti dân tộc là cảm giác cho rằng văn hóa, giá trị và con người của kẻ đô hộ (phương Tây) mặc nhiên ưu việt hơn văn hóa bản địa. Những người mắc chứng này thường cảm thấy xấu hổ, nhục nhã về nguồn gốc của mình (Self-stigma). Thuật ngữ này đã được các học giả hậu thuộc địa sử dụng để thảo luận về những ảnh hưởng liên thế hệ của chủ nghĩa thực dân hiện diện tại các cựu thuộc địa sau quá trình phi thực dân hóa.

Tâm lý thuộc địa thường được sử dụng như một khái niệm vận hành để đóng khung sự thống trị về tư tưởng trong các trải nghiệm thực dân mang tính lịch sử. Trong tâm lý học, tâm lý nô dịch được sử dụng để giải thích các trường hợp trầm cảm tập thể, lo âu và các vấn đề sức khỏe tâm thần phổ biến khác trong tâm thức các quần thể dân cư từng trải qua quá trình thuộc địa hóa. Về mặt chính trị, sự phẫn nộ đối với những kẻ cai trị ngoại bang và những ký ức hoài niệm về vinh quang quốc gia trong quá khứ có thể đi kèm với những ý niệm như "ách Norman" (Norman yoke) tại Anh, "ách Mông Cổ" tại Nga, hoặc chủ nghĩa phục hồi lãnh thổ của Ý hay Indonesia. Những ảnh hưởng đáng chú ý của Chủ nghĩa Marx đối với khái niệm tâm lý nô dịch trong bối cảnh hậu thuộc địa bao gồm các tác phẩm của Frantz Fanon về sự rạn nứt của tâm thức thuộc địa thông qua sự thống trị văn hóa phương Tây, khái niệm Bá quyền văn hóa được phát triển từ những nhân vật lỗi lạc của Đảng Cộng sản Ý là Antonio Gramsci, và thuật ngữ "Gharbzadegi" (Ngộ độc phương Tây) do trí thức thế tục người Iran Jalal Al-e-Ahmad đặt ra để mô tả sự mê muội và phụ thuộc vào phương Tây dẫn đến tổn hại các mối quan hệ truyền thống, lịch sử và văn hóa với Hồi giáo và thế giới Hồi giáo.

Chủ nghĩa Marx
Các bài viết theo khuynh hướng chủ nghĩa Marx của Frantz Fanon về chủ nghĩa đế quốc, phân biệt chủng tộc và các cuộc đấu tranh phi thực dân hóa đã ảnh hưởng đến các cuộc thảo luận hậu thuộc địa về việc nội tâm hóa định kiến thực dân. Fanon lần đầu tiên giải quyết vấn đề mà ông gọi là "sự tha hóa thuộc địa của con người" như một vấn đề sức khỏe tâm thần thông qua phân tích tâm thần. Trong tác phẩm The Wretched of the Earth (tiếng Pháp: Les Damnés de la Terre, tựa Việt: Những kẻ khốn khổ của Trái Đất), xuất bản năm 1961, Fanon đã sử dụng tâm thần học để phân tích cách mà thực dân Pháp và sự tàn khốc của Chiến tranh Algeria đã ảnh hưởng đến tâm lý về bản sắc dân tộc và sức khỏe tâm thần của người Algeria. Cuốn sách lập luận rằng trong thời kỳ thuộc địa, có một bệnh lý tâm thần tinh vi và liên tục phát triển bên trong tâm thức thuộc địa. Fanon lập luận rằng tâm thức thuộc địa bị rạn nứt bởi sự thiếu đồng nhất về tinh thần và vật chất, là kết quả của việc văn hóa phương Tây của cường quốc thực dân bị áp đặt lên dân chúng bị đô hộ bất chấp những khác biệt vật chất hiện hữu giữa họ.

Tại đây, Fanon mở rộng những hiểu biết truyền thống của chủ nghĩa Marx về chủ nghĩa duy vật lịch sử để khám phá cách mà sự bất hòa giữa tồn tại vật chất và văn hóa hoạt động nhằm biến đổi những người bị đô hộ theo khuôn mẫu của giai cấp tư sản phương Tây. Điều này có nghĩa là người bản địa Algeria dần nhìn nhận văn hóa truyền thống và bản sắc của chính mình qua lăng kính định kiến của thực dân. Fanon quan sát thấy rằng những người Algeria bình thường đã nội tâm hóa và sau đó công khai lặp lại những nhận xét phù hợp với nền văn hóa phân biệt chủng tộc được thể chế hóa của thực dân Pháp; bác bỏ văn hóa của chính họ là lạc hậu do sự nội tâm hóa các hệ tư tưởng thực dân phương Tây. Theo Fanon, điều này dẫn đến một cuộc xung đột hiện sinh gây bất ổn trong nền văn hóa bị trị: "Ở phương Tây, vòng tròn gia đình, tác động của giáo dục, và mức sống tương đối cao của giai cấp công nhân cung cấp một sự bảo vệ ít nhiều hiệu quả chống lại hành động có hại của những trò tiêu khiển này. Nhưng ở một nước châu Phi, nơi sự phát triển tinh thần không đồng đều, nơi sự va chạm dữ dội của hai thế giới đã làm lung lay đáng kể những truyền thống cũ và làm lệch lạc vũ trụ tri giác, sự nhạy cảm và dễ bị ấn tượng của người châu Phi Trẻ phó mặc cho những cuộc tấn công khác nhau được thực hiện bởi chính Bản chất của Văn hóa phương Tây."
, đời sống người dân dưới ách thống trị của thực dân Pháp]]
Một cống hiến đặc sắc, lớn lao của Nguyễn Ái Quốc (Hồ Chí Minh) là những tác phẩm nhằm thức tỉnh nô lệ, thông qua việc đấu tranh vạch trần trạng thái nô lệ về tinh thần tác phẩm đầu tiên là một truyện ngụ ngôn có tên Động vật học in trên báo Le Paria số 2, ngày 1 tháng 5 năm 1922 mang đậm tính trào phúng với chủ đề chính của tác phẩm là thức tỉnh ý thức nô lệ. Cùng chủ đề với truyện này là bài báo Mấy ý nghĩ về vấn đề thuộc địa đăng trên báo Nhân đạo (L'Humanité) ngày 25 tháng 5 năm 1922 đã chỉ rõ “tình trạng dốt nát của ngưới dân bản xứ” và tâm lý nô lệ thảm hại “giống như con chó trong truyện ngụ ngôn, họ lại thích đeo cái vòng cổ để kiếm xương của chủ”. Nằm trong mạch chủ đề này, trong tác phẩm Bộ sưu tập động vật đăng trên báo Le Paria ngày 1 tháng 2 năm 1923, Nguyễn Ái Quốc đã mỉa mai sự chấp nhận nô lệ là kiếp loài vật, kiếp “con chim sẻ”,“con vẹt”, “con chó” khi viết rằng “lại cũng phải nhận rằng các nhà đi khai hóa của chúng ta đã không từ một sự cố gắng nào để cắm cho mấy con chim sẻ bản xứ-rất dễ bảo và rất ngoan ngoãn-vài cái lông công làm cho chúng trở thành những con vẹt hay những con chó giữ nhà”.
Ấn Độ thuộc địa
Trong thời kỳ cai trị thực dân của châu Âu tại Ấn Độ, người châu Âu ở Ấn Độ thường coi thường những khía cạnh của văn hóa Ấn Độ và ủng hộ sự cai trị thực dân như một "sứ mệnh khai hóa". Sự cai trị thực dân ở Ấn Độ được "đóng khung" như là một sự mang lại lợi ích cho người dân Ấn Độ, thay vì là một quá trình thống trị chính trị và kinh tế của một nhóm nhỏ người nước ngoài. Dưới sự cai trị thực dân, nhiều hủ tục đã bị cấm, chẳng hạn như tập tục buộc góa phụ phải tự thiêu (được gọi là sati), với các hành vi bị coi là thờ ngẫu tượng bị các nhà truyền giáo Tin Lành ngăn cấm. Những diễn biến này được hiểu là kết quả của các quan điểm thực dân không khuyến khích các khía cạnh của tôn giáo Ấn Độ khác biệt đáng kể so với Kitô giáo.

Chủ nghĩa dân tộc Hindu phát triển vào thế kỷ XIX như một sự phản đối sự thống trị về hệ tư tưởng của châu Âu, tuy nhiên, giới tinh hoa địa phương Ấn Độ thường nhắm đến việc làm cho bản thân và xã hội Ấn Độ trở nên hiện đại bằng cách "bắt chước Tây dương". Điều này dẫn đến sự xuất hiện của cái mà một số người gọi là 'tân Ấn Độ giáo' (neo-Hinduism). Đảng Bharatiya Janata (BJP), đảng cầm quyền hiện tại của Ấn Độ, đi theo truyền thống của chủ nghĩa dân tộc Hindu (Hindutva), và thúc đẩy một bản sắc quốc gia Ấn Độ thấm nhuần Tân Vedanta, điều mà một số người cho rằng đã bị ảnh hưởng từ "tâm lý nô dịch".

Một số nhà phê bình cho rằng việc nhà văn Rudyard Kipling đặc tả các nhân vật Ấn Độ trong các tác phẩm của mình ủng hộ quan điểm rằng những người bị thuộc địa không có khả năng sóng còn mà không có sự giúp đỡ của người châu Âu (vị cứu tinh da trắng), cho rằng những miêu tả này là phân biệt chủng tộc. Trong bài thơ nổi tiếng "Bổn phận người Da trắng" (The White Man's Burden), Kipling lập luận trực tiếp cho quan điểm này bằng cách lãng mạn hóa "sứ mệnh khai hóa" ở các quốc gia phi phương Tây. Jaway Syed chỉ ra rằng các bài thơ của Kipling thần tượng hóa văn hóa phương Tây là hoàn toàn lý tính và văn minh, trong khi coi các nền văn hóa phi da trắng là "con nít" và "ma quỷ". Sự miêu tả của ông về người Ấn Độ trong các câu chuyện "Chuyện rừng xanh" cũng bị Jane Hotchkiss chỉ trích là minh chứng về sự trẻ hóa mang tính sô vanh đối với các dân tộc thuộc địa trong văn hóa đại chúng. Một số nhà sử học cho rằng các tác phẩm của Kipling đã góp phần vào sự phát triển của tâm lý nô dịch theo cách mà những người bị thuộc địa trong các câu chuyện hư cấu này trở nên phục tùng và phụ thuộc vào những người chủ cai trị da trắng.

Mỹ Latinh
Người Mestizo và các tổ hợp chủng tộc hỗn hợp khác được phân loại thành các casta khác nhau theo ý muốn của các quan chức phó vương. Hệ thống này được áp dụng cho các lãnh thổ Tây Ban Nha ở Châu Mỹ và Philippines, nơi một lượng lớn các cá nhân chủng tộc hỗn hợp chiếm đa số ngày càng tăng trong dân số phó vương quốc (cho đến ngày nay). Các phân loại chủng tộc này trừng phạt những người có di sản người da đen châu Phi hoặc Afro-Latin, những người gốc Âu được ban đặc quyền da trắng so với các hỗn hợp chủng tộc này. Kết quả của hệ thống này là những người gốc Phi đã cố gắng hạ thấp di sản bản địa và các đặc điểm văn hóa của họ, để bề ngoài trông giống người Tây Ban Nha hoặc người bản địa hơn. Với những định kiến đã được nội tâm hóa này, các lựa chọn của cá nhân về quần áo, nghề nghiệp và các hình thức biểu đạt tôn giáo cũng bị ảnh hưởng. Tâm lý này dẫn đến sự giả mạo chủng tộc phổ biến ở Mỹ Latinh, thường đi kèm với các lời kể nhằm hợp thức hóa về một tổ tiên người Tây Ban Nha và một họ Tây Ban Nha. Hầu hết những người lai da trắng và người da trắng ở Mỹ Latinh có họ Tây Ban Nha thừa hưởng từ tổ tiên Tây Ban Nha, trong khi hầu hết những người Mỹ Latinh khác có tên và họ Tây Ban Nha có được chúng thông qua quá trình Cơ Đốc hóa và Tây Ban Nha hóa các cộng đồng nô lệ bản địa và châu Phi dưới tay các tu sĩ Tây Ban Nha.
Philippines
Trước khi người Tây Ban Nha đến (1565–1898) thì Quần đảo Sulu (nằm ở miền nam Philippines) là thuộc địa của Đế chế Majapahit (1293–1527) đóng thủ phủ tại Indonesia. Người Mỹ là quốc gia cuối cùng thuộc địa hóa Philippines (1898–1946) và những người theo chủ nghĩa dân tộc tuyên bố rằng nước này tiếp tục hoạt động như một thuộc địa kiểu mới của Hoa Kỳ bất chấp sự độc lập chính thức vào năm 1946. Tại Philippines, tâm lý nô dịch thể hiện rõ nhất trong sự ưu ái dành cho người Mestizo Philippines (chủ yếu là những người lai giữa người Philippines bản địa và người da trắng, nhưng cũng có cả người lai giữa người Philippines bản địa và người Hoa, và các nhóm dân tộc khác) trong ngành giải trí và truyền thông đại chúng, nơi họ nhận được sự xuất hiện rộng rãi mặc dù chỉ chiếm một phần nhỏ dân số. Một sự ưa chuộng văn hóa đối với những người có làn da tương đối sáng tồn tại ở Philippines. Theo Kevin Nadal và David Okazaki, sự ưa chuộng da sáng có thể có nguồn gốc tiền thuộc địa. Tuy nhiên, họ cũng cho rằng sự ưa chuộng này đã được củng cố từ ảnh hưởng của chủ nghĩa thực dân. Bất kể nguồn gốc của sự ưa chuộng này, việc sử dụng các sản phẩm tẩy trắng da vẫn phổ biến ở cả nam và nữ Philippines, tuy nhiên cũng có sự gia tăng nhất định đối với việc chấp nhận thẩm mỹ da sẫm màu hơn ở phụ nữ tại Philippines.
Chú thích

Tham khảo