Vườn quốc gia Black Canyon of the Gunnison

| area =
| area_ref =
| established = 21 tháng 10 năm 1999
| visitation_num = 357,069
| visitation_year = 2023
| visitation_ref =
| governing_body = Cục Công viên Quốc gia Hoa Kỳ
| website =
}}
Vườn quốc gia Black Canyon of the Gunnison (Vườn quốc gia Hẻm núi Đen Sông Gunnison) là một Vườn quốc gia của Hoa Kỳ nằm ở phía tây tiểu bang Colorado và được Cục Công viên Quốc gia Hoa Kỳ quản lý. Hẻm núi Black Canyon dài 77 km là một hẻm núi được sông Gunnison, một phụ lưu của sông Colorado, bào mòn trong hàng triệu năm. Vườn quốc gia Black Canyon of Gunnison bảo tồn đoạn sâu nhất và ấn tượng nhất, dài khoảng 22 km của hẻm núi này.

Theo quyển Images of America: The Black Canyon of the Gunnison thì tên gọi Black Canyon (Hẻm núi Đen) bắt nguồn từ thực tế có những nơi trong hẻm núi chỉ nhận được 33 phút ánh nắng mặt trời mỗi ngày. Trong quyển sách này tác giả Duane Vandenbusche nhận định: "Nhiều hẻm núi ở miền Tây nước Mỹ dài hơn và một số sâu hơn, nhưng không nơi nào có được cùng một lúc độ sâu, độ dốc đứng, độ hẹp, sự tối tăm và vẻ kinh sợ như Black Canyon."

Địa lý
Vườn quốc gia Black Canyon of Gunnison nằm ở trung tây của bang Colorado, thuộc Quận Montrose, cách thành phố Denver khoảng 400 km về phía tây nam và thành phố Montrose 24 km về phía đông. Vườn có diện tích 12.159 ha và độ cao thay đổi từ 1.645 m ở đáy vực đến 2.675 m ở Signal Hill trên nóc hẻm núi.

Hẻm núi Black Canyon chia Vườn quốc gia thành hai khu gọi là North Rim (Vành Bắc) ở bờ phía bắc và South Rim (Vành Nam) ở bờ phía nam của hẻm núi. Không có cầu hay đường chạy xuyên qua Vườn quốc gia hay nối hai khu với nhau. Đường xe vào mỗi khu là đường cụt; lái xe từ khu này sang khu kia phải ra khỏi Vườn quốc gia và có thể mất trên hai tiếng.

Có hai cổng chính đi vào Vườn quốc gia: Cổng vào South Rim cách thành phố Montrose 24 km về phía đông còn cổng vào North Rim cách thành phố Crawford 18 km về phía nam và đóng cửa vào mùa đông.

Địa chất
Hẻm núi Black Canyon of Gunnison nằm giữa hai vùng địa hình lớn: Dãy núi Rocky Nam ở phía đông và Cao nguyên Colorado ở phía tây. Hẻm núi này vô cùng sâu và dốc đứng, với những vách đá dựng đứng, những mỏm đá cao vút và một dòng sông cuồn cuộn.

Sông Gunnison có độ dốc trung bình 8 m/km khi chảy qua Black Canyon, là đoạn sông dốc thứ năm ở Bắc Mỹ. Để so sánh, sông Colorado chỉ có độ dốc trung bình 1,4 m/km khi chảy qua Grand Canyon. Độ dốc lớn nhất của sông Gunnison là ở Chasm View thuộc phạm vi Vườn quốc gia, lên đến 45 m/km. Chỗ sâu nhất của hẻm núi là Warner Point, sâu 829 m tính từ mép hẻm núi xuống đến sông Gunnison, bằng chiều cao của tháp Burj Khalifa (tòa tháp cao nhất thế giới ở Dubai). Chỗ hẹp nhất ở đáy hẻm núi (mặt sông) là 12 m ở The Narrows và chỗ hẹp nhất ở mép hẻm núi là 335 m ở Chasm View. Painted Wall của hẻm núi là vách đá cao nhất Colorado, cao 685 m từ sông lên đến mép hẻm núi. Độ dốc đứng của hẻm núi khiến ánh nắng mặt trời rất khó xâm nhập xuống sâu, kết quả là hẻm núi thường xuyên chìm trong bóng râm, làm cho các vách đá trông có màu đen.

Độ dốc và độ sâu tột bực của hẻm núi Black Canyon được hình thành là do kết quả của nhiều quá trình địa chất khác nhau cùng tác động. Sông Gunnison là tác nhân chính trong việc bào mòn hẻm núi, nhưng một số sự kiện địa chất khác đã xảy ra trước đó mới có thể tạo ra được hẻm núi như ngày nay.

(686 m). Có thể nhìn thấy rõ các mạch pegmatit có màu nhạt hơn.]]
Cấu tạo đá cổ
Câu chuyện bắt đầu cách đây khoảng 1,8 đến 1,7 tỷ năm khi những lớp đá biến chất cứng rắn thời Tiền Cambri đã được hình thành sâu bên trong vỏ Trái Đất dưới sức nóng và áp suất cực lớn. Những lớp đá biến chất này, gồm đá gơnai (gneiss) và đá phiến (schist), sau này sẽ tạo nên phần đá nền của các vách đá dựng đứng tại Black Canyon. Những mạch pegmatit màu hồng chạy cắt ngang qua các lớp đá nền là đá magma được hình thành muộn hơn cũng trong cùng thời kỳ này.

Tài liệu chính thức đầu tiên viết về hẻm núi Black Canyon là vào năm 1853 của Đại úy John W. Gunnison trong chuyến thám hiểm khảo sát làm tuyến đường sắt từ Saint Louis đến San Francisco. Ông mô tả địa hình khu vực này là "gồ ghề, nhiều đồi núi và bị chia cắt nhất" mà ông từng thấy và đã đi men theo hẻm núi về phía nam để đến Montrose ngày nay. Cuối năm đó ông đã qua đời trong một cuộc xung đột với người Ute không liên quan đến công việc và tên ông đã được lấy đặt tên cho dòng sông để vinh danh ông.

Tuyến đường sắt Denver & Rio Grande
Năm 1881, tuyến đường sắt Denver và Rio Grande của William Jackson Palmer đã chạy được từ Denver đến Gunnison. Tuyến đường được xây dựng để phục vụ việc khai thác các mỏ vàng và bạc đang phát triển mạnh ở Dãy núi San Juan. Địa hình hiểm trở đã không cho phép sử dụng đường ray tiêu chuẩn 1.435 mm; Palmer quyết định sử dụng đường ray khổ hẹp hơn 914 mm. Các công nhân người Ireland và Ý phải mất hơn một năm để đục đẽo nền đường dài 24 km từ Sapinero đến Cimarron, với chi phí chóng mặt là 100.000 đô la mỗi km. Dặm (1,6 km) cuối cùng được cho là đã tốn kém hơn toàn bộ Tuyến Đường sắt Royal Gorge dài gần 20 km.

Chuyến tàu chở khách đầu tiên đi qua hẻm núi Black Canyon vào ngày 13 tháng 8 năm 1882. Biên tập viên của tờ Gunnison Review-Press ngồi trong một toa quan sát đã nhận xét rằng hẻm núi này:
chắc chắn là hẻm núi lớn nhất và hiểm trở nhất thế giới mà "ngựa sắt" đã chạy qua. Chúng ta từng nghe nói về phong cảnh ở hẻm núi này, nhưng không ai có thể hình dung nổi sự hùng vĩ và tráng lệ của nó cho đến khi chính họ được đi ngang qua nơi này. Đó là một hẻm núi hẹp với những vách đá granit dựng đứng có nơi cao tới gần ngàn mét... Trong suốt chiều dài của phần đường ray chạy trong hẻm núi, có lẽ không có lấy một đoạn đường ray thẳng tắp nào dài quá 400 m. Đó là một con đường ngoằn ngoèo hết cỡ với những khúc cua xuất hiện thường xuyên và gấp khúc. Ở hàng trăm nơi các vách đá granit dựng đứng 90 độ và ở nhiều nơi nền đường được tạo ra bằng cách cho mìn nổ khoét sâu vào sườn các vách đá làm cho phần vách còn lại như treo lơ lửng trên đường ray.
Ông tiếp tục tuyên bố: "Một kỳ tích kỹ thuật đường sắt như vậy có lẽ không thể tìm thấy ở đâu khác trên thế giới, và có lẽ không có khu vực nào của Colorado hay của cả nước lại có thể tìm thấy nhiều phong cảnh đa dạng và thú vị đến thế."

Hy vọng là có thể chạy đường sắt qua phần còn lại của Black Canyon, Palmer đã cử kỹ sư giỏi nhất của mình là Byron Bryant thực hiện một cuộc thám hiểm trong lòng hẻm núi. Bryant lên đường cùng một đội 12 người vào tháng 12 năm 1882 với hy vọng hoàn thành cuộc khảo sát trong 20 ngày; ông trở về sau 68 ngày. "Tám trong số mười hai người đã bỏ về chỉ sau vài ngày vì khiếp sợ công việc trước mặt. Những gì những người còn lại nhìn thấy là những phong cảnh thật hùng vĩ mà chưa một người nào khác được nhìn thấy." Bryant báo cáo là không thể xuyên qua được Black Canyon, và không thể xây dựng bất cứ thứ gì trong lòng hẻm núi.

Nghe theo lời khuyên của Bryant, Palmer quyết định nắn tuyến đường sắt về phía nam hẻm núi và đến tháng 3 năm 1883 tuyến đường sắt này đã hoàn thành kết nối với Thành phố Salt Lake. Trong một thời gian ngắn hẻm núi Black Canyon đã nằm trên trục chính của hệ thống đường sắt xuyên lục địa. Thời gian đầu công ty đường sắt và các du khách đi qua hẻm núi để đến Utah và các mỏ ở phía tây nam. Những du khách sau này đến là để xem hẻm núi nhằm mục đích giải trí và thưởng ngoạn cá nhân.

Nhà văn Rudyard Kipling đã mô tả chuyến đi qua hẻm núi năm 1889 của ông bằng những lời lẽ như sau:
Chúng tôi đi vào một hẻm núi âm u không còn ánh mặt trời, nơi những núi đá dựng đứng sừng sững cao 600 mét, và nơi một dòng sông bị những ghềnh đá xẻ dọc ngang đang gào thét và tru tréo. Trên đó ba mét là một đường ray dường như được xây dựng trên nguyên tắc đơn giản là đổ bừa đủ loại đất đá xuống sông và ghim vài thanh ray lên trên. Nhưng chính trong chuyến đi điên rồ ấy lại toát lên một vẻ huy hoàng, một sự kỳ diệu và một nét bí ẩn ..."

Đến năm 1890 một tuyến đường sắt khác chạy qua Glenwood Springs được hoàn thành và tuyến đường qua Black Canyon, do khó vận hành hơn, đã mất tầm quan trọng đối với các chuyến tàu suốt. Tuy nhiên "Tuyến Black Canyon" vẫn tiếp tục phục vụ nhu cầu giao thông đường sắt địa phương cho đến khi tuyến đường này cuối cùng bị bãi bỏ vào đầu những năm 1950. Ngày nay, nhiều di tích khác nhau của tuyến đường sắt này vẫn được bảo tồn ở Khu trưng bày đường sắt Cimarron Canyon, trong đó có một cầu thép bắc qua Hẻm núi Cimarron.

Đường hầm Gunnison
Vào cuối thế kỷ 19 để phục vụ nhu cầu tưới tiêu cho Thung lũng Uncompahgre gần đó, người ta đã nghĩ đến việc dẫn nước từ sông Gunnison vào thung lũng.

Vào tháng 9 năm 1900, John Pelton một doanh nhân ở Montrose và William Torrence giám đốc Công ty Điện lực Montrose đã dẫn đầu một đoàn 5 người thám hiểm hẻm núi Black Canyon bằng hai chiếc thuyền làm bằng gỗ và vải bạt. Chuyến đi dự kiến 5 ngày đã biến thành một cuộc phiêu lưu kéo dài một tháng. Sau cùng họ gặp một ghềnh thác không thể nào vượt qua được, nơi hẻm núi chỉ rộng có 12 m và cao 518 m mà sau này được gọi là "The Narrows", và đành phải bỏ cuộc. Họ đã đặt tên cho ghềnh thác đó là "Thác Sầu Muộn" (Falls of Sorrow). Mặc dù thất bại, William Torrence không nản chí, ông đã viết “Lần NÀY Hẻm Núi Đen đã thắng. Với trang bị hiện tại chúng tôi không thể tiến xa hơn được nữa. [Nhưng] Hẻm Núi Đen KHÔNG PHẢI là bất khả xâm phạm. Nếu tôi còn sống sót sau cơn bỉ cực này, chắc chắn tôi sẽ quay trở lại”.

Mặc dù cuộc khảo sát bị bỏ dở nhưng chuyến thám hiểm táo bạo của họ đã được chính quyền Colorado và trung ương chú ý. Năm sau Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ đã cử kỹ sư Thủy lợi Abraham Lincoln Fellows đi điều tra xem việc khoan một đường hầm từ hẻm núi Black Canyon xuyên qua núi Vernal Mesa để đưa nước từ sông Gunnison vào thung lũng Uncompahgre có khả thi hay không. Abraham Fellows đã chiêu mộ được William Torrence. Họ rút tỉa những bài học từ các sai lầm của chuyến đi trước của Torrence và những chuyến đi trước nữa của những người khác. Torrence và Fellows đã không dùng thuyền gỗ mà chọn phương án đem theo một chiếc bè cao su 1,2 m x 1,8 m bơm hơi được chế tạo đặc biệt có nhiều ngăn để chở đồ nghề đem theo. Họ quyết định chỉ đem theo những vật dụng tối cần thiết, còn nhu yếu phẩm và những đồ dùng khác sẽ được nhóm hỗ trợ ở trên rìa hẻm núi đem xuống tiếp tế ở những điểm hẹn trước. Gọi là bè chứ thực ra nó giống chiếc đệm hơi ngày nay, vật dụng đem theo sẽ được bỏ vào bao nhựa đặt lên bè cho trôi theo dòng nước còn người thì lội bộ hoặc bơi theo bè.

Thành lập Di tích và Vườn quốc gia
Nhận thấy giá trị giải trí và bảo tồn của hẻm núi, người dân địa phương đã vận động để bảo vệ khu vực này. Ngày 2 tháng 3 năm 1933, Tổng thống Herbert Hoover tuyên bố hẻm núi Black Canyon of the Gunnison là một Di tích Quốc gia. Ngày 21 tháng 10 năm 1999, di tích này được Tổng thống Bill Clinton nâng cấp thành Vườn quốc gia Black Canyon of the Gunnison, đồng thời sáp nhập thêm 2.530 mẫu Anh (1.024 ha) đất thuộc sở hữu của Cục quản lý đất đai. Khu bảo tồn quốc gia Hẻm núi Gunnison cũng được thành lập cùng thời điểm.

Sinh thái

Vườn quốc gia Black Canyon of the Gunnison có một hệ động thực vật đa dạng.

Những thực vật bản địa thường thấy ở đây là bạch dương, thông Ponderosa (Pinus ponderosa), ngải (Artemisia), gụ núi (Cercocarpus ledifolius), bách xù Utah (Juniperus osteosperma), sồi bụi (Quercus gambelii) và tần bì lá đơn (Fraxinus anomala). Loài gilia Black Canyon (Aliciella penstemonoides) là một loài hoa dại đặc hữu của Vườn quốc gia này.

Động vật hoang dã trong vườn gồm có linh dương sừng nhánh, gấu đen, chó sói đồng cỏ, chuột xạ hương, sáu loài thằn lằn, báo sư tử, gấu mèo, hải ly, nai sừng tấm, rái cá sông, linh miêu đuôi cộc và hươu la. Ngoài ra, hẻm núi còn là nơi cư trú của một số loài chim cư trú bao gồm hét nước Mỹ, hai loài đại bàng, tám loài ưng, sáu loài cú và giẻ cùi Steller, cũng như các loài chim di cư như hoét xanh núi (Sialia currucoides), cắt lớn, ác là, yến họng trắng và khướu núi đá (Catherpes mexicanus).

Khí hậu
Theo phân loại khí hậu Köppen, Vườn quốc gia Black Canyon of the Gunnison có khí hậu lục địa ẩm mùa hè ấm áp (Dfb).

Do vách dốc thẳng đứng và khác biệt về độ cao, thời tiết trên vành hẻm núi (cao khoảng 2.400 m) và dưới lòng hẻm núi (cao khoảng 1.800 m) có thể khác nhau rất xa. Nhiệt độ ở lòng hẻm núi giống nhiệt độ ở thành phố Montrose gần đó.

Mùa xuân và mùa thu
Nhiệt độ ban ngày ôn hòa từ 4°C đến 34°C và nhiệt độ thấp ban đêm từ -9°C lên đến 2°C. Đầu xuân và cuối thu thường có tuyết rơi.

Mùa hè
Nhiệt độ ban ngày trong khoảng 15°C đến 38°C và ban đêm trong khoảng -1°C đến 10°C. Mùa hè có thể có dông bất chợt vào buổi chiều.

Mùa đông
Nhiệt độ ban ngày trong khoảng -6°C đến 4°C và ban đêm trong khoảng -23°C đến -6°C. Thường xuyên có tuyết rơi trong những tháng mùa đông.

Hoạt động giải trí

Vườn quốc gia Black Canyon of the Gunnison trung bình đón từ 300.000 đến 400.000 du khách mỗi năm. Lượng khách tham quan cao nhất là vào năm 2019, có 432.818 người đến thăm công viên.

Những hoạt động chính ở Vườn quốc gia Black Canyon of the Gunnison gồm có:

Lái xe ngắm cảnh
Vườn quốc gia có ba cung đường lái xe ngắm cảnh.

Cung đường South Rim Drive là một đường lát mặt lái xe ngắm cảnh chạy dọc theo vành nam của hẻm núi, dài hơn 11 km từ Tomichi Point đến High Point và có 12 điểm ngắm cảnh.

Cung đường North Rim Drive là một đường lái xe ngắm cảnh chạy dọc theo vành bắc của hẻm núi, dài khoảng 5 km và có 6 điểm ngắm cảnh. Các vách núi ở North Rim gần như thẳng đứng, tạo ra những góc nhìn vô cùng ấn tượng. Toàn bộ cung đường này và 11 km cuối cùng của đường dẫn vào là đường trải đá dăm. Vào mùa đông và đầu mùa xuân những đường này không được cào tuyết và khu North Rim đóng cửa không cho xe vào.

Cung đường East Portal Road là một đường lát mặt lái xe ngắm cảnh uốn khúc và dốc đứng chạy từ nóc hẻm núi xuống bờ sông Gunnison. East Portal nằm trong Khu giải trí quốc gia Curecanti, nhưng chỉ có thể tiếp cận từ South Rim của Vườn quốc gia Black Canyon of the Gunnison. Xe dài trên 6,7 m bị cấm lưu thông trên East Portal Road. Ở một vài nơi đường có độ dốc 16%; xe cộ nên sử dụng số thấp để tránh làm cháy phanh. Cung đường này đóng cửa vào mùa đông, thường từ tháng 11 đến tháng 4.

Đi bộ đường dài
Vườn quốc gia Black Canyon có nhiều đường mòn đi bộ đường dài ở cả hai bên vành hẻm núi với những cấp độ khó khác nhau. Nhiều đường mòn đi qua những đoạn dốc đứng, cho nên phải cẩn thận và trông chừng trẻ em. Ở vành nam có các đường mòn Uplands Trail (1,4 km), Rim Rock Trail (1,6 km) và Warner Point Trail (1,2 km) thuộc loại hơi khó đi và đường mòn Oak Flat Trail (2,6 km đi về) thuộc loại khó đi. Ở vành bắc có các đường mòn Chasm View Trail (0,5 km) thuộc loại dễ đi, và các đường mòn Deadhorse Trail (10,6 km đi về) và North Vista Trail (5,8 km) thuộc loại hơi khó đi.

Ngắm động vật hoang dã
Du khách đến thăm hẻm núi Black Canyon sẽ có nhiều dịp để quan sát động vật hoang dã trong môi trường sống tự nhiên của chúng. Ngắm nhìn động vật hoang dã sẽ thú vị và đáng nhớ hơn nhiều khi chúng thực hiện những hoạt động tự nhiên như cho con bú, chơi đùa, đánh nhau, kiếm ăn hay săn mồi mà không nhận ra sự hiện diện của chúng ta.

Ngắm sao đêm
Vườn quốc gia Black Canyon of the Gunnison được công nhận là Công viên bầu trời đêm quốc tế (International Dark Sky Park). Nơi đây là địa điểm lý tưởng để ngắm bầu trời đêm và dải Ngân Hà cũng như thường xuyên tổ chức các chương trình ngắm sao trong các tháng hè.

Công viên cho phép ngắm bầu trời đêm vào mọi thời điểm. Các điểm quan sát nằm xa đường giao thông sẽ ít bị ảnh hưởng bởi ánh sáng từ xe cộ đi lại. Những địa điểm sau đây rất lý tưởng để ngắm sao, dùng kính thiên văn cá nhân hoặc chụp ảnh thiên văn: Các điểm quan sát Chasm View, Dragon Point và Sunset View ở South Rim và đường mòn tự nhiên Chasm View và điểm quan sát Kneeling Camel ở North Rim.

Câu cá
Đoạn sông Gunnison từ 183 m (200 yard) về phía hạ lưu của đập Crystal Dam đến ngã ba sông North Fork được công nhận là Vùng nước huy chương vàng (Gold Medal Water), nghĩa là vùng nước câu cá chất lượng cao. Ở đây chỉ được phép sử dụng mồi câu nhân tạo và tất cả cá hồi vân đều phải được thả lại sau khi bắt. Ngoài ra, việc câu cá bị cấm chỉ trong vòng 183 m về phía hạ lưu của đập Crystal Dam.

Leo núi
Hẻm núi Black Canyon là nơi tập trung hoạt động leo núi đá theo kiểu leo núi truyền thống - người leo dẫn đầu vừa leo vừa tự đặt các thiết bị leo núi vào các khe nứt trên đá và người leo sau tháo chúng ra khi leo lên, thay vì sử dụng các chốt cố định đã có sẵn. Hầu hết các tuyến leo ở đây đều rất khó và chỉ dành cho những người leo núi chuyên nghiệp.

Chèo thuyền kayak và Vượt thác
Những người chèo thuyền kayak chuyên nghiệp công nhận đoạn sông Gunnison chảy qua Vườn quốc gia là một thử thách vô cùng khó khăn. Đoạn sông này chỉ dành cho những người chèo thuyền kayak giàu kinh nghiệm và trang bị đầy đủ. Không thể chèo thuyền vượt thác (rafting) được trong hẻm núi này. Các ghềnh thác trong Vườn quốc gia được xếp loại cấp V và có những đoạn không thể vượt qua được. Đây là một hành trình chèo thuyền đòi hỏi kỹ thuật cao và bao gồm nhiều đoạn khiêng thuyền đi bộ (portage) lâu dài, khó khăn và nguy hiểm.

Cắm trại
Vườn quốc gia có hai khu cắm trại, mỗi vành một khu. Khu cắm trại South Rim, ở độ cao 2.560 m, là một khu cắm trại phát triển nằm cách Trung tâm Du khách South Rim 1,6 km, có 88 điểm trại tương đối gần nhau, tất cả phải đặt trước. Khu cắm trại North Rim, ở độ cao 2.367 m, là khu cắm trại hoang sơ nằm ở vị trí hẻo lánh, có 13 điểm trại nằm rải rác giữa những cây thông và bách xù, tất cả đều là trại đến trước phục vụ trước.

Ngoài ra dưới lòng hẻm núi cũng còn một khu cắm trại gọi là East Portal nằm sát bờ sông, ở độ cao 1.989 m. Mặc dù lối vào đi qua South Rim của Vườn quốc gia, nhưng khu cắm trại này lại thuộc về Khu giải trí quốc gia Curecanti.

Xem thêm
Danh sách vườn quốc gia tại Hoa Kỳ

Tham khảo

Liên kết ngoài

Trang chính thức của Vườn quốc gia Black Canyon – Cục Công viên Quốc gia
Gunnison Tunnel: Daring Expeditions and Crazy Ideas, pt 1 - KVNF