Họ Huyền sâm

Scrophulariaceae là danh pháp khoa học của một họ thực vật, trong một số tài liệu về thực vật bằng tiếng Việt trước đây gọi là họ Mõm sói/chó hoặc họ hoa Mõm sói/chó, tuy nhiên các tên gọi này hiện nay không thể coi là chính xác được nữa, do loài hoa mõm sói (Antirrhinum majus) và toàn bộ chi chứa loài này là chi Antirrhinum đã được APG chuyển sang họ Mã đề (Plantaginaceae). Trong khi đó, chi điển hình của họ này là Scrophularia L., cho dù họ này được hiểu theo nghĩa hẹp (sensu stricto) hay nghĩa rộng (sensu lato) đều không thay đổi, không phụ thuộc vào hệ thống phân loại mới hay cũ. Đây là lý do tại sao Wikipedia tiếng Việt tạm thời chọn huyền sâm (Scrophularia bucrgeriana Miq.), một loài cây được biết khá nhiều tại Việt Nam như là một loài cây thuốc trong Đông y làm tên gọi cho họ này, mặc dù chưa thấy tài liệu nào ngoài Wikipedia gọi như vậy, ngoại trừ việc dịch thẳng các từ figwort / fig-wort từ tiếng Anh sang.

Trong quá khứ họ này được coi là chứa khoảng 275 chi và trên 5.000 loài, nhưng định nghĩa của nó đã được thay đổi đáng kể kể từ khi hàng loạt các nghiên cứu phát sinh loài ở mức phân tử đã chỉ ra rằng định nghĩa truyền thống là cực kỳ cận ngành. Nhiều chi gần đây đã được chuyển sang các họ khác trong phạm vi bộ Hoa môi (Lamiales), bao gồm một số họ mới (Olmstead và những người khác, năm 2001; hay Olmstead năm 2003). Các họ khác trong bộ Hoa môi cũng có định nghĩa được mở rộng để thích hợp với các chi được chuyển từ họ Scrophulariacae nghĩa rộng sang. Các thành viên trong họ Scrophulariaceae phân bổ rộng khắp thế giới, với đa số được tìm thấy ở vùng ôn đới, bao gồm cả các khu vực miền núi thuộc vùng nhiệt đới.

Họ này chủ yếu là cây thân thảo, ít thây cây thân gỗ hay cây bụi, với hoa không có quy luật. Ước tính hiện nay có khoảng 1.700 loài thuộc 56-65 chi được coi là thuộc về họ này (APG II, cập nhật tháng 12 năm 2005). Nó bao gồm một số loài cây thuốc, trong số đó có:
Leptandra
Rehmannia, Địa hoàng Trung Hoa, sử dụng trong y học cổ truyền Trung Quốc
Scrophularia, Huyền sâm
Verbascum, Hoa phổi
Các chi
Agalinis Raf. – giả Địa hoàng
Alectra Thunb.- Hắc sóc
Alonsoa Ruiz & Pav.
Aureolaria Raf. – giả Địa hoàng
Brachystigma Pennell – Địa hoàng sa mạc
Buchnera L. -- Hắc thảo
Buddleja—Bọ chó
Capraria L.
Dasistoma Raf.
Diplacus Nutt.
Gerardia
Hemianthus Nutt. -- Trân châu (hay bị viết sai thành chân trâu/chân châu/trân trâu)
Ilysanthes
Lendneria Minod
Leptandra
Leucospora Nutt.
Macranthera Nutt.
Mimetanthe Greene
Rehmannia Libosch. -- Sinh địa (thục địa), địa hoàng
Schwalbea L.
Scrophularia L. – Huyền sâm
Seymeria Pursh
Striga Lour. -- Cỏ ma ký sinh
Tomanthera
Torenia L. -- Tô liên, cỏ hồ điệp
Verbascum L. -- Hoa phổi
và còn nhiều nữa.
Các chi đã chuyển
Các chi sau đây, theo truyền thống được đặt trong họ Scrophulariaceae, hiện nay đã được Angiosperm Phylogeny Group chuyển sang các họ khác, dựa trên các chứng cứ di truyền học:
Calceolariaceae
Calceolaria
Jovellana
Porodittia
Họ Lệ dương/Cỏ chổi - Orobanchaceae
Bartsia
Bellardia
Castilleja
Cordylanthus
Euphrasia
Melampyrum
Odontites
Orobanche
Orthocarpus
Parentucellia
Pedicularis
Rhinanthus
Triphysaria
Họ Hông - Paulowniaceae
Paulownia - Hông, bao (bào, phao, pháo) đồng

Họ Thấu cốt thảo - Phrymaceae
Glossostigma
Mazus
Mimulus
Họ Mã đề - Plantaginaceae
Amphianthus
Angelonia
Antirrhinum
Bacopa
Besseya
Chaenorrhinum
Chelone
Chionophila
Collinsia
Cymbalaria
Digitalis - Mao địa hoàng
Dopatrium
Epixiphium
Galvezia
Gambelia
Gratiola
Hebe
Holmgrenanthe
Howelliella
Keckiella
Kickxia
Lagotis
Leucophyllum
Limnophila
Limosella
Linaria
Lindernia
Lophospermum
Mabrya
Maurandella
Maurandya
Mecardonia
Micranthemum
Misopates
Mohavea
Nemesia
Neogaerrhinum
Nothochelone
Nuttallanthus
Penstemon
Pseudorontium
Russelia
Sairocarpus
Schistophragma
Scoparia
Stemodia
Synthyris
Tonella
Veronica
Veronicastrum
Tham khảo

Olmstead, R. G., dePamphilis, C. W., Wolfe, A. D., Young, N. D., Elisons, W. J. & Reeves P. A. (2001). "Disintegration of the Scrophulariaceae". Tạp chí Thực vật học Hoa Kỳ (American Journal of Botany) số 88: các trang 348-361. - trực tuyến tại đây .
Olmstead, R. G., "Whatever happened to the Scrophulariaceae?", tạp chí Fremontia, số 30, trang 13-22 năm 2003 - trực tuyến tại đây .
Oxelman, B.; Kornhall, P.; Olmstead, R.G.; Bremer, B., Further disintegration of the Scrophulariaceae, tạp chí Taxon, số 54, các trang 411-425, năm 2005

Liên kết ngoài

Danh sách Kew về họ Scrophulariaceae