Bắc 54

Bắc 54, hoặc "Bắc Kỳ 54", là cụm từ nói về những người miền Bắc di cư vào miền Nam Việt Nam dưới vĩ tuyến 17 vào năm 1954 và 1955. Họ rời khỏi vùng do chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa quản lý để vào vùng do Quốc gia Việt Nam quản lý sau ngày ký kết Hiệp định Genève năm 1954.

Chiến dịch Con đường đến tự do

Chiến dịch Con đường đến tự do là một sáng kiến của hải quân Hoa Kỳ và quân đội Pháp để di chuyển các thường dân Việt Nam muốn di cư đến nửa phía Nam của Việt Nam từ miền Bắc, chủ yếu bằng tàu thuyền hoặc máy bay, theo hiệp định Genève năm 1954. Tạo ra thời kỳ 300 ngày mà mọi người có thể di cư tự do giữa miền Bắc Việt Nam và miền Nam Việt Nam trước khi vĩ tuyến 17 bị phong tỏa vào ngày 18 tháng 5 năm 1955. Người Bắc 54 đã di cư vào miền Nam bằng chiến dịch con đường đến tự do với con số ước lượng từ 800.000 người đến gần 1 triệu người năm 1955. Thêm 109.000 người di cư về phía Nam bằng phương tiện riêng của họ, một số ít di cư sau khoảng thời gian 300 ngày (ví dụ như sau cuộc nổi dậy Quỳnh Lưu, Nghệ An năm 1956,...). Những người tự di cư bằng cách đi bộ xuyên qua Lào, lên tàu đánh cá địa phương sau khi lấy được hoặc đi vào tỉnh Quảng Bình để bơi qua dòng sông Bến Hải ở vĩ tuyến 17. Phần lớn người di cư có nguồn gốc từ đồng bằng sông Hồng, đặc biệt là Hà Nội, Hải Phòng, Ninh Bình, Nam Định, một số từ Bắc Trung Bộ như Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình và số ít từ các tỉnh trung du, miền núi Bắc Bộ.

Theo các tài liệu của Mỹ, trong thời gian này Edward Lansdale, chuyên gia tình báo Mỹ hoạt động tại miền Bắc Việt Nam, có nhiệm vụ làm suy yếu Việt Nam Dân chủ Cộng hòa bằng mọi cách có thể. Lansdale và nhóm của ông đã thực hiện một chiến dịch tuyên truyền miêu tả rằng các điều kiện sắp tới dưới chính quyền Việt Minh sẽ ác nghiệt hết mức. Những khẩu hiệu như "Chúa đã vào Nam", "Đức Mẹ đã rời miền Bắc" cũng được cho là do nhóm Lansdale đặt ra. Việt Minh gọi mỉa mai cuộc di cư là "theo Chúa vào Nam". Nhưng một nghiên cứu cho thấy hầu như không ai trong số những người được phỏng vấn từng thấy truyền đơn, áp phích hay tài liệu nào kêu gọi di cư vào Nam. Họ ra đi vì tác động của cha xứ, những câu chuyện truyền miệng, hoặc vì lý do cá nhân chứ không phải vì chịu tác động của các truyền đơn tuyên truyền chống cộng của CIA.

Chính bản thân Edward Lansdale cho rằng chiến dịch tâm lý của mình ít có ảnh hưởng tới dân chúng:
:"Người ta không bật khỏi gốc rễ mà rời bỏ quê hương chỉ vì những khẩu hiệu xuông. Họ thật sự lo sợ những gì có thể xảy đến với mình, và cảm xúc ấy mạnh mẽ đến mức vượt qua được sự gắn bó với đất đai, nhà cửa và mồ mả tổ tiên. Vì vậy, ý định ấy phần lớn xuất phát từ họ, còn chúng tôi chủ yếu chỉ làm cho việc di chuyển trở nên khả thi."

Hơn 200.000 người Phật giáo di cư vào Nam cùng với các tăng sĩ chính. Cả một phong trào trí thức Phật giáo di dời vào miền Nam. Hàng chục nghìn người thuộc các sắc tộc thiểu số cũng di chuyển vào Nam.

Định cư

Nhiều người bắc 54 đã định cư ở các khu vực ven biển như Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Thuận (nơi nhiều người làm nghề đánh bắt cá), Đồng Nai (nơi nhiều người làm nghề trồng trọt và chăn nuôi), hoặc tại các thành phố như Sài Gòn hoặc Biên Hòa. Biên Hòa sau này sẽ trở thành địa điểm chống cự quy mô nhỏ với chính quyền mới trong những tháng đầu sau khi chế độ Việt Nam Cộng hòa sụp đổ năm 1975, vì sự tập trung cao độ của những người Bắc 54 chống cộng sản và con cháu của họ đã di cư vào miền Nam Việt Nam năm 1954, 1955.

Người Bắc di cư vì nhiều lý do chính trị, kinh tế, và tôn giáo. Trong số người Công giáo, có những người quyết định di cư không phải vì lý do tôn giáo. Thành phần di cư Công giáo từ miền Bắc thực tế đã mang đến nhiều thách thức phức tạp cho Giáo hội Công giáo tại miền Nam; thủ tướng Ngô Đình Diệm cũng không tái định cư người Công giáo miền Bắc ở quanh Sài Gòn như một chính sách chiến lược có chủ đích. Người Công giáo Việt Nam không phải là một khối đồng nhất, và họ cũng không thống nhất về lập trường chính trị. Do đó, việc đồng nhất "người tị nạn Công giáo với tất cả người Công giáo, với tất cả người tị nạn, hoặc với những người ủng hộ trung thành Ngô Đình Diệm" là một huyền thoại. Việc tái định cư người tị nạn Công giáo một cách phân tán cho thấy rằng việc là người tị nạn hay là người Công giáo không đảm bảo nhận được sự ưu ái từ tổng thống. Giáo hội ở miền Nam phải đối phó với những thách thức gắn liền với việc đón một đoàn người Công giáo nhập cư có quy mô còn lớn hơn cả bản thân giáo hội miền Nam. Theo một thống kê, vào năm 1954 cả Việt Nam có hơn 1,9 triệu người Công giáo; trong đó hơn 1,4 triệu người ở miền Bắc, và khoảng 800.000 người trong số đó di cư vào Nam. Giáo hội miền Nam còn gặp khó khăn khi văn hóa của các tín đồ hai miền khác nhau. Ngoài những khó khăn thì Giáo hội có một thuận lợi là tất cả tín hữu đều theo một hệ thống giáo lý và nghi lễ.

Những người Bắc 54 nổi tiếng

Đây là danh sách chưa đầy đủ những người nổi tiếng có quê hương phía Bắc vĩ tuyến 17 từ Quảng Bình trở ra, một số người trong danh sách này di cư từ trước năm 1954:

Bắc Ninh
Phạm vi tỉnh Bắc Ninh ngày nay còn bao gồm tỉnh cũ Bắc Giang.
Bàng Bá Lân (quê Bắc Giang), nhà thơ, nhà giáo
Nam Lộc, nhạc sĩ, dẫn chương trình
Ngô Gia Hy, bác sĩ
Nguyễn Đăng Thục, nhà giáo
Nguyễn Xuân Oánh, chính khách VNCH và CHXHCNVN
Nguyễn Văn Hiếu (trung tướng)
Nguyễn Văn Nhuệ
Phạm Văn Đổng
Phan Trọng Chinh
Trịnh Xuân Thuận
Vương Văn Bắc

Cao Bằng
Linh Quang Viên
Nguyễn Đức Thắng (tướng)

Hà Nội
Phạm vi thành phố Hà Nội như ngày nay còn gồm cả các tỉnh cũ Hà Đông, Sơn Tây; phần tả ngạn sông Hồng của Hà Nội là một phần của các tỉnh cũ Phúc Yên và Bắc Ninh.
Chung Quân (nhạc sĩ)
Cung Đình Quỳ, chính khách
Doãn Quốc Sỹ, nhà văn
Duy Trác, nhạc sĩ
Đào Sĩ Chu, họa sĩ
Đặng Tuyết Mai, Đệ nhị phu nhân Đệ Nhị Việt Nam Cộng hòa
Đinh Hùng
Đoàn Viết Hoạt
Đỗ Quang Giai, chính khách
Đức Huy (quê Sơn Tây), nhạc sĩ
Dương Nghiễm Mậu, nhà văn
Dương Thiệu Tước, nhạc sĩ
Hà Huyền Chi, nhà thơ
Hoàng Cơ Bình, nha sĩ, chính khách
Hoàng Cơ Minh, phó đề đốc hải quân Việt Nam Cộng hòa
Hoàng Cơ Thụy, luật sư, chính khách
Hùng Lân, nhạc sĩ
Jo Marcel, nghệ sĩ
Khánh Ly, ca sĩ
Kiều Chinh, diễn viên
Kim Chung (nghệ sĩ)
Lê Nguyên Vỹ (quê Sơn Tây), chuẩn tướng Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Lê Quang Luật, luật sư, chính khách
Lê Quỳnh
Lê Sáng, võ sư Vovinam
Lệ Thanh (ca sĩ)
Lê Thương
Lê Uyên
Minh Tuyền, nhà thơ
Nghiêm Đằng, giáo sư
Nghiêm Mỹ, chính khách
Nghiêm Thẩm, nhà khảo cổ
Nguyễn Cao Kỳ (quê Sơn Tây), phó tổng thống Việt Nam Cộng hòa
Nguyễn Công Viên, chính khách
Nguyễn Đình Đầu, nhà nghiên cứu
Nguyễn Đình Hòa, giáo sư
Nguyễn Đình Toàn (quê Gia Lâm, Bắc Ninh), nhạc sĩ, nhà văn
Nguyễn Đức Quang, nhạc sĩ
Nguyễn Gia Trí, họa sĩ
Nguyễn Hiến Lê, dịch giả, nhà văn
Nguyễn Hữu Chì (quê Sơn Tây), chính khách
Nguyễn Hữu Trí (đảng Đại Việt)
Nguyễn Lộc (võ sư) (quê Sơn Tây), người sáng lập Vovinam
Ngọc Bích (nhạc sĩ)
Nguyễn Ngọc Bích (giáo sư)
Nguyễn Ngọc Ngạn (quê Sơn Tây), nhà văn, dẫn chương trình
Nguyễn Phú Đức (quê Sơn Tây), chính khách
Nguyễn Quốc Quân, tiến sĩ, nhà hoạt động
Nguyễn Trọng Bảo, chuẩn tướng Việt Nam Cộng hòa
Nguyên Sa (Hà Đông)
Nghiêm Xuân Thiện, chính khách
Nhật Bằng, nhạc sĩ
Phạm Duy, nhạc sĩ
Phạm Đình Chương, nhạc sĩ
Phạm Trọng Cầu, nhạc sĩ
Phạm Văn Phú (quê Hà Đông), thiếu tướng Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Tạ Tỵ, họa sĩ
Thái Thanh, ca sĩ
Thẩm Oánh, nhạc sĩ
Trần Chánh Thành, chính khách
Trần Kim Phượng, nhà ngoại giao
Trần Trung Dung, bộ trưởng Việt Nam Cộng hòa
Trần Văn Khắc, thủ lĩnh phong trào hướng đạo
Trần Văn Tuyên (quê Hà Đông, sinh tại Tuyên Quang), chính khách
Trường Kỳ, nhạc sĩ
Văn Phụng, nhạc sĩ
Vũ Đình Chí
Vũ Khắc Khoan, nhà văn, biên kịch
Vũ Thành, nhạc sĩ
Vũ Văn Mẫu, chính khách
Xuân Tiên, nhạc sĩ
Y Vân, nhạc sĩ
Y Vũ, nhạc sĩ

Hải Phòng
Phạm vi thành phố Hải Phòng ngày nay còn bao gồm các tỉnh cũ Kiến An và Hải Dương.
Canh Thân (nhạc sĩ)
Châu Hà
Giang Tử
Giuse Nguyễn Hữu Triết, linh mục, nhà sưu tập cổ vật
Hoài An (nhạc sĩ, sinh 1929)
Hoàng Trọng
Hùng Cường (nghệ sĩ)
Lệ Thu, ca sĩ
Lữ Liên, nhạc sĩ
Ngô Thụy Miên, nhạc sĩ
Nguyễn Mạnh Côn
Nguyễn Tường Tam (quê Hải Dương), nhà văn, nhà cách mạng
Phạm Thế Ngũ
Phạm Thiên Thư
Robert Hải
Thẩm Thúy Hằng, diễn viên
Thiếu Sơn, nhà văn
Trần Dạ Từ
Trần Quang Tứ

Phú Thọ
Phạm vi tỉnh Phú Thọ ngày nay còn gồm đa số phạm vi ba tỉnh cũ Hòa Bình, Vĩnh Yên, và Phúc Yên.
Piô Ngô Phúc Hậu
Vũ Hồng Khanh, nhà cách mạng, chính khách

Yên Bái
Tỉnh cũ Yên Bái nay thuộc tỉnh Lào Cai.
Nguyễn Xuân Vinh, đại tá, nhà khoa học không gian

Ninh Bình
Phạm vi tỉnh Ninh Bình như ngày nay được hợp thành từ các tỉnh cũ Ninh Bình, Nam Định, và Hà Nam.
Bùi Diễm (quê Hà Nam), chính khách
Du Tử Lê, nhà thơ
Đa Minh Lương Kim Định, linh mục, nhà triết học
Giuse Ngô Quang Kiệt, tổng giám mục
Giuse Nguyễn Năng, tổng giám mục
Hải Linh, nhạc sĩ
Kim Tước, ca sĩ
Mai Thảo, nhà văn
Nguyễn Công Viên, chính khách
Nguyễn Quốc Định (quê Nam Định), chính khách
Nguyễn Xuân Chữ (quê Nam Định), bác sĩ, chính khách
Phạm Cao Củng, nhà văn
Phạm Thúy Hoan, nhạc sĩ, nhà giáo
Phêrô Maria Phạm Ngọc Chi, giám mục
Thích Tâm Châu, hòa thượng
Trần Đông A (quê Nam Định), bác sĩ
Trần Tuấn Khải (quê Nam Định), nhà thơ, nhà văn
Trần Văn Đỗ (sinh Hà Nam, quê Nam Kỳ), chính khách
Trường Sa, nhạc sĩ
Tuấn Khanh (nhạc sĩ sinh 1933)
Vũ Hoàng Chương, nhà thơ
Vũ Ngọc Hoàn (quê Nam Định, sinh tại Lạng Sơn)
Vũ Quốc Thông (quê Nam Định), giáo sư, chính khách
Vũ Quốc Thúc (quê Nam Định), giáo sư, chính khách
Vũ Thành An (quê Nam Định), nhạc sĩ

Hưng Yên
Phạm vi tỉnh Hưng Yên ngày nay còn bao gồm tỉnh cũ Thái Bình.
Anh Thy, nhạc sĩ
Duyên Anh, nhà văn, nhà báo
Gioakim Lương Hoàng Kim, linh mục, nhạc sĩ
Nguyễn Đình Thuần, chính khách
Nguyễn Văn Ngải, chính khách
Quách Thị Trang, nhà hoạt động
Thích Quảng Độ, hòa thượng
Trương Tiến Đạt, luật sư, chính khách
Vũ Văn Hiền (chính khách), luật sư

Quảng Ninh
Phạm vi tỉnh Quảng Ninh như ngày nay được hợp thành từ các tỉnh cũ Quảng Yên và Hải Ninh.
Chương Dzềnh Quay, chuẩn tướng
Lý Đức Quân, chuẩn tướng
Ngân Giang, nhạc sĩ
Ngọc Minh, ca sĩ
Nguyễn Hữu Tần, chuẩn tướng
Nguyễn Lạc Hóa, linh mục
Phan Phụng Tiên, chuẩn tướng
Vi Huyền Đắc, nhà văn, nhà giáo
Vòng A Sáng, đại tá

Thanh Hóa
Anh Bằng, nhạc sĩ
Giuse Nguyễn Chí Linh, tổng giám mục
Hà Thượng Nhân, nhà thơ, viên chức
Hoàng Văn Chí, học giả
Lê Ngọc Chấn, chính khách
Nguyễn Tiến Hưng, tiến sĩ kinh tế, viên chức, cố vấn
Nhật Ngân, nhạc sĩ
Thanh Lãng (linh mục), nhà nghiên cứu
Trần Kim Tuyến, chính khách

Nghệ An
Đặng Văn Sung, bác sĩ, chính khách
Hoàng Nguyên, nhạc sĩ
Phaolô Nguyễn Thái Hợp, giám mục
Phaolô Nguyễn Thanh Hoan, giám mục
Phạm Văn Huyến, bác sĩ thú y, chính khách
Phan Quang Đán, bác sĩ, chính khách
Nguyễn Phương Thiệp, chính khách
Thanh Lan, ca sĩ, diễn viên
Thanh Tâm Tuyền, nhà văn, nhà thơ

Hà Tĩnh
Gioan Baotixita Nguyễn Đình Thi, linh mục
Hoàng Bá Vinh, chính khách
Ngô Thế Linh, đại tá
Phaolô Cao Văn Luận, giáo sư, linh mục
Phan Huy Quát, thủ tướng Việt Nam Cộng hòa
Phan Quang Đông, viên chức
Phêrô Trương Bá Cần, linh mục
Thái Can, bác sĩ, nhà thơ
Trần Đình Trường, doanh nhân

Quảng Bình
Tỉnh cũ Quảng Bình nay thuộc tỉnh Quảng Trị.
Châu Đình An, nhạc sĩ
Đinh Xuân Quảng, chính trị gia
Mai Hữu Xuân, chính khách
Ngô Đình Diệm, tổng thống Việt Nam Cộng hòa

Xem thêm
Di dân Bạch vệ
Bắc 75

Chú thích

Tham khảo











Liên kết ngoài
"Từ Di cư đến Tỵ nạn 1954, 1975, 2010"
"60 năm nhìn lại cuộc di cư 1954", Trùng Dương (2014)
"‘Di cư 1954’: ‘Nỗi lòng người đi’ vẫn như ngày nào", Đằng-Giao (2024)