Nhập cư vào Việt Nam

Nhập cư vào Việt Nam (Immigration to Vietnam) là quá trình mà mọi người di cư để trở thành thường trú nhân Việt Nam. Đây là một khái niệm mang nhiều nét đặc thù, khác biệt so với các quốc gia phương Tây. Việt Nam không phải là một quốc gia nhập cư truyền thống với chính sách thu hút định cư hàng loạt. Thay vào đó, lịch sử ghi nhận những làn sóng di dân có ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình hình thành lãnh thổ và bản sắc văn hóa, trong khi luật pháp hiện đại tập trung vào việc quản lý người nước ngoài đến sinh sống và làm việc có thời hạn theo quy định. Sau Tuyên ngôn độc lập năm 1945, đạo luật di trú đã được sửa đổi để trao cho chính quyền trung ương một số quyền kiểm soát đối với người lao động nhập cư đến từ các quốc gia Nam Á lân cận như Trung Quốc (bao gồm Hồng Kông), Campuchia, Lào, Philippines và Thái Lan. Cục Quản lý xuất nhập cảnh Việt Nam gần đây đã nới lỏng các biện pháp kiểm soát chặt chẽ đối với người lao động nhập cư theo Nghị định số 21/2001/NĐ-CP, Nghị định số 34/2008/NĐ-CP và Nghị định số 46/2011/NĐ-CP. Nhập cư trái phép là một thách thức lớn cho công tác quản lý nhà nước, trong đó nổi bật là trường hợp của người Trung Quốc và Nigeria với những đặc điểm rất khác nhau. Việc quản lý người nước ngoài sau khi nhập cảnh, đặc biệt là khi họ không ở tại địa chỉ đã đăng ký, ở lại quá hạn mà không rời đi (Overstay) là một thách thức lớn đối với các cơ quan chức năng ở địa phương. Năm 2012, Việt Nam chứng kiến sự gia tăng đáng kể về nhập cư, với gần 200.000 người nhập cư vào nước này trong năm 2012.

Đại cương

Việt Nam không phải là một quốc gia nhập cư truyền thống, chính sách của Việt Nam tập trung vào việc quản lý người nước ngoài đến làm việc và sinh sống có thời hạn thông qua một hệ thống thị thực và giấy phép lao động. Chính sách của nhà nước không khuyến khích việc định cư hàng loạt để trở thành công dân, mà tập trung vào việc quản lý người nước ngoài đến sinh sống và làm việc có thời hạn cũng như trong thời gian đầu tư dự án. Việt Nam không phải là một quốc gia nhập cư theo mô hình của các nước phương Tây do đó không có chương trình cho phép nhập cư vĩnh viễn trên diện rộng. Pháp luật Việt Nam quy định nghiêm về việc nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh và cư trú nhưng thực thi còn lỏng lẻo, sơ hở. Nhập cư vào Việt Nam đến từ các nhóm người nước ngoài được cấp phép cư trú hợp pháp thông qua giấy phép lao động dành cho chuyên gia, nhà quản lý, lao động kỹ thuật. Người nước ngoài muốn xin giấy phép lao động tại Việt Nam phải từ 18 tuổi trở lên, có kinh nghiệm học vấn liên quan đến công việc, cung cấp hồ sơ y tế, tiết lộ bất kỳ tiền án nào và được một công ty đăng ký tại Việt Nam bảo lãnh. Tuy nhiên, giấy phép lao động không bắt buộc nếu thời gian lưu trú của người lao động dưới ba tháng. Giấy phép lao động tiêu chuẩn có hiệu lực trong vòng 24 tháng. Sở Lao động, Thương binh và Xã hội chịu trách nhiệm cấp giấy phép lao động.

Phần lớn người nước ngoài tại Việt Nam thuộc các nhóm chuyên gia và lao động kỹ thuật, bao gồm các nhà quản lý, kỹ sư, chuyên gia làm việc cho các công ty có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), các khu công nghiệp, khu chế xuất. Nhà đầu tư và doanh nhân là những người thành lập hoặc góp vốn vào các doanh nghiệp tại Việt Nam. Giáo viên ngoại ngữ chủ yếu đến từ các nước nói tiếng Anh, làm việc tại các trung tâm ngoại ngữ và trường học. Sinh viên quốc tế theo học tại các trường đại học và cơ sở giáo dục của Việt Nam. Người kết hôn với công dân Việt Nam sinh sống cùng gia đình, họ sẽ có Thẻ tạm trú, thẻ thường trú dành cho người có vợ, chồng là người Việt Nam, nhà đầu tư, hoặc các trường hợp khác (đang làm thủ tục nhập quốc tịch Việt Nam theo Luật Quốc tịch Việt Nam). Chương trình Thị thực đầu tư dành cho các nhà đầu tư nước ngoài. Chính quyền Việt Nam phải đối mặt với thách thức quản lý tình trạng người nước ngoài ở lại quá hạn visa, lao động bất hợp pháp và các hoạt động tội phạm liên quan, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý xuất nhập cảnh, lao động và công an địa phương. Cộng đồng người nước ngoài hợp pháp lớn nhất tại Việt Nam đến từ các quốc gia châu Á như Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc, làm việc chủ yếu trong các khu công nghiệp và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Vào cuối thế kỷ XX, phần lớn người nhập cư hợp pháp là nam giới, nhưng đến đầu thế kỷ XXI, phụ nữ chiếm gần một phần ba tổng số người nhập cư hợp pháp. Trong thập kỷ qua, nhiều người nhập cư đã bị thu hút bởi các khu vực đô thị hóa của Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng và Tây Nguyên. Các tỉnh lân cận như Bà Rịa – Vũng Tàu, Đồng Nai, Bình Phước cũng chứng kiến sự gia tăng dân nhập cư từ nước ngoài
Lịch sử

Các đợt di dân vào Việt Nam là một quá trình kéo dài và phức tạp. Làn sóng người Hán thời kỳ Bắc thuộc là làn sóng di dân kéo dài, diễn ra trong hơn một thiên niên kỷ (từ thế kỷ thứ 2 TCN đến thế kỷ thứ 10 Công nguyên). Làn sóng này bao gồm nhiều thành phần gồm quan lại và binh lính được các triều đại phương Bắc cử sang để đô hộ và cai trị. Cũng có nhiều thường dân di cư xuống phía Nam để tránh né loạn lạc ở Trung Nguyên. Nhiều tù nhân và tội phạm bị triều đình trung ương lưu đày đến các vùng đất xa xôi miền biên viễn ở phương Nam. Chính sách của các triều đại phong kiến phương Bắc khi cho di dân và nhập cư nhằm mục đích đồng hóa người Việt cổ (thuộc nhóm Bách Việt), tuyệt diệt và chiếm lĩnh đất đai của người bản xứ.

Đến thế kỷ thứ XVII, sự sụp đổ của nhà Minh và nhà Thanh đã chinh phục Trung Nguyên đã tạo ra một làn sóng di cư của những người theo tư tưởng phản Thanh phục Minh. Ba nhóm đã đến Đàng Trong và được chúa Nguyễn cho phép định cư trong Nam, gồm nhóm của Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên dẫn theo một hạm đội gồm hàng ngàn binh lính và gia quyến và đã được Chúa Nguyễn Phúc Tần đã cho vào khai khẩn và định cư ở vùng đất Nam Kỳ lục tỉnh. Nhóm của Dương Ngạn Địch đã đến vùng Mỹ Tho, Bàn Lân (nay thuộc Tiền Giang) và cát cứ kiến nghiệp tại đây. Nhóm của Trần Thượng Xuyên đến vùng Biên Hòa (Cù lao Phố) an cư lạc nghiệp, sau này dời đến Gia Định-Chợ Lớn và sau hình thành cộng đồng người Hoa tại Sài Gòn trở thành thế lực kinh tế lũng đoạn, thâu tóm nền kinh tế miền Nam. Nhóm Mặc Cửu là một thương nhân người Hoa giữ lòng trung với nhà Minh đã rời bỏ quê đến vùng đất hoang vu ven biển Tây Nam mà nay là Hà Tiên. Những cộng đồng này và con cháu của họ được gọi là người Minh Hương (明鄉) với ý nghĩa là "làng của người Minh" hay "hương hỏa của người Minh" hình thành nên các bổn bang người Hoa trong lòng Việt Nam, cùng các gia tộc người Hoa có thế lực chi phối và ảnh hưởng lớn, nhiều tổ chức tội phạm biến chất cũng du nhập vào Việt Nam như Thiên Địa hội (được phản ánh trong bộ phim Đất rừng phương Nam năm 2023).

Trong thời kỳ Pháp cai trị Việt Nam từ năm 1925 đến năm 1933, gần 600.000 người Hoa đã di cư đến miền Bắc Việt Nam và định cư tại đây, và trong Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ hai diễn ra từ năm 1937 đến năm 1941, nhiều người Hoa đã rời đi và di cư đến miền Nam Việt Nam. Vào thập niên 40 thế kỷ XX, đây là một bộ phận người Nùng gốc Hoa từ các vùng ven biển Quảng Tây, Quảng Đông (nay được phân loại là người Ngái), vốn có mối liên hệ với lực lượng Quốc dân Đảng và sau này liên kết với người Pháp trong cuộc chiến chống cộng, họ đã hình thành Khu tự trị Nùng (hay Khu tự trị Hải Ninh). Sau năm 1954, khoảng vài ngàn người trong cộng đồng này do thủ lĩnh Vòong A Sáng dẫn đầu đã di cư vào miền Nam Việt Nam theo chân của Thủ tướng Ngô Đình Diệm. Họ được chính quyền Việt Nam Cộng hòa cho định cư tại vùng đất ở lưu vực sông Mao (thuộc tỉnh Bình Tuy cũ, nay là Bình Thuận) họ là nhân lực chính cho lực lượng chiến đấu Biệt kích Lôi Hổ và Biệt cách dù hay còn được biết là Lính Nùng.

Sau cuộc Chiến tranh Trung-Việt năm 1979, chính phủ Việt Nam đã có những nỗ lực đáng kể để trục xuất những cư dân gốc Hoa là tư sản mại bản, nhưng nhiều người vẫn lưu lại kiên cường bám trụ dẫn đến sự tồn tại của những cộng đồng người Hoa hùng hậu trong lòng Việt Nam cho đến tận ngày nay. Một bộ phận có nghề buôn trồng thuốc phiện đã đến khu trú tại khu vực miếu cây Da Sà (nay thuộc quận Bình Tân và Tân Phú ở Thành phố Hồ Chí Minh), từ đó, ở khu vực cây Da Sà thì người Hoa Nùng giang hồ đã trở thành một thế lực tội phạm ma túy khét tiếng tạo ra huyền thoại về vùng đất dữ, ở đây là khu vực ngay ngã tư đường Bà Hom-An Dương Vương (phường Bình Trị Đông, quận Bình Tân, thành phố Hồ Chí Minh) từng là điểm nóng về tội phạm, ma túy, một thời cũng là điểm đen mua bán, sử dụng ma túy với những con nghiện tiêm chích ma túy công khai giữa đường, khu cây Da Sà chỉ bắt đầu đình đám trong giới giang hồ từ sau năm 1954 khi nhiều người Hoa dân tộc Nùng từ biên giới Việt-Trung đến đây sinh sống, người tộc Hoa Nùng đi đâu cũng có sự gắn kết cộng đồng, bang hội chặt chẽ và khi họ tụ tập sống ơ khu cây Da Sà, sự gắn kết này lại càng thít chặt hơn khi họ cùng sống trong không gian chật hẹp, san sát nhau.

Trái phép
Người Trung Quốc

Nhập cư trái phép của người Trung Quốc là vấn đề phức tạp và dai dẳng nhất do đặc thù địa lý và kinh tế. Các đối tượng người Trung Quốc ồ ạt vượt biên trái phép, lợi dụng đường biên giới dài và phức tạp ở phía Bắc để tràn vào Việt Nam, nhập cảnh trái phép vào Việt Nam bằng đường mòn, lối mở. Lao động chui nhập cảnh hợp pháp bằng visa du lịch, sau đó ở lại để làm việc bất hợp pháp trong các công trình xây dựng, nhà máy, hoặc các cơ sở kinh doanh do người Trung Quốc làm chủ. Tổ chức nhập cảnh trái phép thông qua các đường dây có tổ chức đưa người thâm nhập vào Việt Nam với nhiều mục đích khác nhau, bao gồm cả việc sử dụng Việt Nam làm địa bàn để lừa đảo trực tuyến. Họ di chuyển đông người trái phép trên quốc lộ A1. Người Trung Quốc nhập cư trái phép gây ra nhiều vấn đề về quản lý lao động, cạnh tranh việc làm với người địa phương và tiềm ẩn các nguy cơ về an ninh trật tự, đặc biệt là các băng nhóm tội phạm. Trong giai đoạn đại dịch COVID-19, tình trạng người Trung Quốc nhập cảnh trái phép bùng phát đã được xác nhận là một trong những nguồn lây nhiễm, gây ra nhiều ổ dịch phức tạp. Trong suốt năm 2020 và đặc biệt là 2021, lực lượng biên phòng và Công an Việt Nam đã liên tục phát hiện và bắt giữ hàng ngàn trường hợp người Trung Quốc nhập cảnh trái phép qua đường mòn, lối mở ở biên giới phía Bắc. Các trường hợp này, do không qua kiểm dịch, đã mang các biến chủng mới của virus vào Việt Nam. Nhiều ổ dịch lớn, đặc biệt là tại các tỉnh có khu công nghiệp như Bắc Ninh và Bắc Giang đã được xác định có nguồn lây ban đầu từ nhóm người nhập cảnh trái phép.
Người Nigeria

Cộng đồng người Nigeria ở Việt Nam bao gồm các doanh nhân hoạt động trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp thi đấu cho các câu lạc bộ V-League, du khách, những người đã kết hôn, lập gia đình với công dân Việt Nam để ở lại. Phần lớn người Nigeria vào Việt Nam ban đầu dưới danh nghĩa hợp pháp bằng visa du lịch hoặc visa doanh nghiệp ngắn hạn. Một số công ty Việt Nam hoặc cá nhân đã đứng ra bảo lãnh cho người nước ngoài nhập cảnh. Các câu lạc bộ bóng đá là một kênh lớn và là một lỗ hổng trong việc nhập cư. Các đối tượng được đưa sang Việt Nam dưới danh nghĩa "cầu thủ bóng đá đến thử việc" cho các câu lạc bộ, thường là các đội hạng dưới hoặc các trung tâm đào tạo ít tên tuổi. Họ được cấp visa ngắn hạn dựa trên giấy mời của câu lạc bộ. Sau một thời gian ngắn, các câu lạc bộ này sẽ thông báo cầu thủ không đạt yêu cầu chuyên môn. Tuy nhiên, thay vì làm thủ tục để họ về nước theo đúng trách nhiệm, nhiều câu lạc bộ đã phủi tay. Những cầu thủ bị thải ra, không tuyểm mộ, khi đã hết hạn visa và không có tiền bạc hay người bảo lãnh, sẽ kẹt lại Việt Nam, mất đi tư cách pháp lý và dễ dàng sa vào các hoạt động tội phạm như lừa đảo hoặc buôn bán ma túy. Nhiều nhóm người trong cộng đồng Nigeria đã tham gia vào các hoạt động tội phạm có tổ chức gây tiếng xấu như lừa đảo "tình-tiền" qua mạng, bán dâm cho phụ nữ lớn tuổi, buôn bán ma túy, chất cấm, làm tà thuật, thôi miên người dân, và gây rối trật tự công cộng. Trong đó vào năm 2025, đông đảo các đối tượng người Nigeria đã xung đột với cảnh sát cơ động Việt Nam, các đoạn video trên mạng xã hội cho thấy nhóm công dân Nigeria trong vụ việc nêu trên có hành vi tấn công, cầm theo gạch đá, phun bình chữa cháy vào cảnh sát cơ động Việt Nam.
Chú thích