Thời tan rã của Đế quốc Ottoman

Thời kỳ tan rã của Đế quốc Ottoman (1908–1922) là giai đoạn cuối cùng trong lịch sử hơn sáu thế kỷ tồn tại của đế quốc này, mở đầu bằng Cách mạng Thanh niên Thổ (Jön Türk Devrimi) và kết thúc với nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại được thành lập.

Năm 1908, Cách mạng Thanh niên Thổ bùng nổ, buộc Sultan Abdul Hamid II phải khôi phục Hiến pháp năm 1876 và tái lập Quốc hội Ottoman. Cuộc cách mạng này chấm dứt chế độ chuyên chế lâu năm, đưa Thổ Nhĩ Kỳ bước vào thời kỳ chính trị đa đảng, dù trên thực tế quyền lực dần tập trung vào tay Ủy ban Liên minh và Tiến bộ (CUP), lực lượng nòng cốt phong trào Thanh niên Thổ.

Song song với đó, giới lãnh đạo mới cổ vũ một tư tưởng chính trị mang tên “Chủ nghĩa Ottoman”, nhấn mạnh sự đoàn kết giữa các dân tộc và tôn giáo khác nhau trong đế quốc, từ người Thổ, Ả Rập, Armenia, Hy Lạp đến Kurd, nhằm duy trì sự thống nhất đất nước. Trong giai đoạn đầu, cải cách hiến pháp và tư tưởng này được nhiều người ủng hộ, được xem là cơ hội để hiện đại hóa bộ máy nhà nước và giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo.

Tuy nhiên, những nỗ lực cải cách nhanh chóng bị che phủ bởi hàng loạt thất bại quân sự nghiêm trọng. Chiến tranh Ý–Thổ (1911–1912):, Ottoman thua Ý, phải mất toàn bộ vùng Tripolitania và Cyrenaica (nay là Libya) – phần lãnh thổ cuối cùng của Ottoman ở Bắc Phi. Chiến tranh Balkan lần thứ nhất và thứ hai (1912–1913), Đế quốc bị liên minh các nước Balkan (Serbia, Bulgaria, Hy Lạp, Montenegro) đánh bại, mất gần như toàn bộ lãnh thổ ở châu Âu, chỉ còn lại khu vực nhỏ quanh Istanbul.

Những thất bại liên tiếp này gây ra khủng hoảng chính trị nội bộ. Đã xảy ra các biến cố lớn như sự kiện ngày 31 tháng 3 (1909), một cuộc nổi dậy phản đối chính phủ hiến pháp, và các cuộc đảo chính năm 1912 và 1913, giúp Ủy ban Liên minh và Tiến bộ (CUP) củng cố quyền lực tuyệt đối.

Sau khi Ủy ban Liên minh và Tiến bộ kiểm soát hoàn toàn chính quyền, bộ ba lãnh đạo Enver Pasha, Talaat Pasha và Cemal Pasha nắm quyền chi phối mọi lĩnh vực. Dưới thời kỳ bộ ba nắm quyền, nhà nước Ottoman dần trở nên cực đoan, từ bỏ lý tưởng đa sắc tộc của “Chủ nghĩa Ottoman” trước đó. Trong thời kỳ này, đặc biệt là trong Thế chiến I (1914–1918), chính quyền Ủy ban Liên minh và Tiến bộ đã tiến hành các cuộc diệt chủng và thanh trừng sắc tộc quy mô lớn, nhắm vào: người Armenia (với ước tính hơn 1 triệu người bị sát hại hoặc chết đói trên đường di cư cưỡng bức), người Assyria, người Hy Lạp vùng Anatolia và Pontus. Những sự kiện này ngày nay được gọi chung là “Các cuộc diệt chủng cuối thời Ottoman”, để lại vết thương sâu sắc trong lịch sử khu vực.

Đế quốc Ottoman gia nhập phe Liên minh Trung tâm cùng Đức và Áo–Hung trong Thế chiến I, với hy vọng giành lại lãnh thổ đã mất. Tuy nhiên, sau bốn năm chiến tranh, đế quốc bại trận và bị các nước Đồng minh chiếm đóng. Theo Hiệp ước Sèvres (1920), Ottoman bị chia cắt nghiêm trọng:
Các vùng Ả Rập bị tách ra đặt dưới quyền ủy trị của Anh và Pháp,
Các vùng Armenia và Kurdistan được hứa hẹn độc lập,
Hy Lạp chiếm Smyrna (nay là İzmir) và khu vực Thrace,
Constantinople (Istanbul) bị đặt dưới sự kiểm soát của phe Đồng minh.
Đế quốc chỉ còn giữ một vùng nhỏ ở trung tâm Anatolia, được phép tồn tại với danh nghĩa tôn giáo là “Caliphate Ottoman”, tương tự mô hình Vatican, điều này phản ánh nỗ lực của Anh muốn duy trì ảnh hưởng tôn giáo để đối phó với phong trào Khilafat đang nổi lên trong thế giới Hồi giáo.

Sự chiếm đóng Istanbul và Smyrna đã châm ngòi cho Phong trào dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ do Mustafa Kemal Pasha (Atatürk) lãnh đạo. Từ căn cứ tại Ankara, ông tổ chức Chiến tranh Giành độc lập Thổ Nhĩ Kỳ (1919–1922) chống lại cả lực lượng chiếm đóng phương Tây lẫn triều đình Ottoman hợp tác với họ. Kết quả là phe dân tộc giành thắng lợi, buộc Đồng minh phải ký Hiệp ước Lausanne (1923), công nhận nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ là quốc gia độc lập, thống nhất và thế tục.

Trước đó, ngày 1 tháng 11 năm 1922, Đại Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ đã bãi bỏ chế độ Sultan, chấm dứt hơn 600 năm tồn tại của triều đại Ottoman (1299–1922). Sultan Mehmed VI bị tuyên bố persona non grata (người không được chào đón) và buộc phải rời khỏi đất nước, đánh dấu sự sụp đổ hoàn toàn của Đế quốc Ottoman.

Bối cảnh
Xung đột xã hội
Khi chủ nghĩa dân tộc trỗi dậy ở châu Âu, lục địa này dần bị chi phối bởi các quốc gia, dân tộc. Trong thế kỷ 19, tinh thần dân tộc cũng lan rộng trong Đế quốc Ottoman, dẫn đến việc Hy Lạp giành độc lập năm 1821, Serbia năm 1835, và Bulgaria trong các năm 1877–1878.

Khác với các quốc gia châu Âu, Đế quốc Ottoman hầu như không tìm cách đồng hóa văn hóa các dân tộc bị chinh phục. Thay vào đó, họ duy trì hệ thống “millet” – tức là chia dân cư thành các cộng đồng tôn giáo riêng biệt, mỗi nhóm có quyền tự quản về luật pháp và giáo dục của mình. Vì vậy, đế quốc không bao giờ gắn kết kinh tế hoàn chỉnh với các vùng chinh phục, khiến mối liên hệ giữa nhà nước và thần dân không bền chặt. Từ 1828 đến 1908, Ottoman cố gắng đuổi kịp quá trình công nghiệp hóa và thích ứng với thị trường thế giới đang mở rộng nhanh chóng bằng cách cải cách nhà nước và xã hội.

Một bước ngoặt là Hiệp ước Balta Liman (1838) với Anh, quy định rằng mọi hình thức độc quyền bị bãi bỏ, thương nhân Anh được toàn quyền tiếp cận các thị trường Ottoman và chịu mức thuế tương đương thương nhân địa phương. Kết quả là hàng hóa Anh tràn ngập thị trường Ottoman với giá rẻ, khiến đế quốc không thể tăng thu nhập để đầu tư phát triển, làm nỗ lực công nghiệp hóa bị suy yếu. Tuy nhiên, chính quyền Ottoman vẫn cố gắng công nghiệp hóa. Trong những năm 1840, họ xây dựng một tổ hợp công nghiệp ở phía tây Istanbul, bao gồm nhà máy xe sợi, dệt vải, xưởng đúc, nhà máy cơ khí hơi nước và xưởng đóng tàu hơi nước nhỏ. Theo nhà sử học Edward Clark, quy mô và tầm nhìn của những dự án này vượt xa mọi nỗ lực trước đây, đánh dấu một thời kỳ đặc biệt trong lịch sử công nghiệp Ottoman.

Lấy cảm hứng từ Montesquieu và Rousseau – các nhà tư tưởng khế ước xã hội của Cách mạng Pháp, nhóm Thanh niên Ottoman đã khởi xướng phong trào “Chủ nghĩa Ottoman” (Ottomanism), kêu gọi chấp nhận bình đẳng giữa các dân tộc và tôn giáo, thiết lập sự công bằng giữa các cộng đồng (millet) và bình đẳng trước pháp luật cho mọi thần dân. Họ tin rằng điều này có thể giải quyết các vấn đề xã hội và xung đột sắc tộc.

Các cải cách Tanzimat sau đó đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc của đế quốc. Dù hệ thống millet vẫn tồn tại, nhưng nhiều tổ chức và chính sách thế tục được thành lập, đồng thời giáo dục tiểu học và nghĩa vụ quân sự được áp dụng chung cho cả người Hồi giáo và phi Hồi giáo.

Nhà xã hội học Michael Hechter cho rằng sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc trong Đế quốc Ottoman thực chất là phản ứng chống lại nỗ lực của chính quyền trung ương, khi họ cố gắng áp đặt sự cai trị trực tiếp và tập trung hơn lên các khu vực vốn trước đây có mức độ tự trị cao.
Các vấn đề kinh tế