Phùng Hoan

Phùng Hoan (chữ Hán: 冯谖, Hán Việt: Phùng Huyên; còn viết 冯煖 Phùng Hoán, 冯驩 Phùng Viên; thời Chiến Quốc) là một mưu sĩ kiệt xuất và thực khách nổi tiếng của Mạnh Thường Quân (Điền Văn), một trong Chiến Quốc tứ công tử. Ông được xem là biểu tượng của trí tuệ, lòng trung thành và tầm nhìn chiến lược xa.

Tiểu sử
Phùng Hoan là người nước Tề, xuất thân từ một gia đình nghèo khó. Theo ghi chúc trong Chiến Quốc Sách (戰國策), ông "nghèo túng không thể tự nuôi sống mình" (貧乏不能自存). Mặc dù cuộc sống vất vả, Phùng Hoan từ nhỏ đã say mê đọc sách thánh hiền và tu dưỡng đạo đức. Ông là người trọng nghĩa khí, luôn ghi nhớ ơn người có công với mình.

Đầu quân Mạnh Thường Quân
Khi nghe tin Mạnh Thường Quân (孟嘗君), tức Điền Văn (田文), con thứ của Điền Anh (田嬰) và là lãnh chúa của phong địa Tiết (薛), đang rộng rãi chiêu hiền đãi sĩ, Phùng Hoan đã nhờ người giới thiệu để xin làm thực khách.

Khi Mạnh Thường Quân hỏi: "Khách có ưa thích gì không?" (客何好？), Phùng Hoan đáp: "Không có sở thích gì" (客無好也). Mạnh Thường Quân lại hỏi: "Khách có tài năng gì?" (客何能？), Phùng Hoan đáp: "Không có tài năng gì" (客無能也). Mạnh Thường Quân cười và nhận lời: "Được" (諾).

Do đó, các thị vệ của Mạnh Thường Quân cho rằng ông coi thường Phùng Hoan, nên chỉ cho ăn thức ăn thô sơ nhất (草具). Theo thể chế của Mạnh Thường Quân, thực khách được chia làm ba cấp: thượng khách (上客) được ăn cá và có xe cộ; trung khách (中客) được ăn cá nhưng không có xe; hạ khách (下客) chỉ có cơm cháo thô sơ.

Đạn kiếm tam ca (彈鋏三歌) - Ba bài ca gõ gươm
Đây là câu chuyện nổi tiếng nhất về Phùng Hoan trong thời kỳ đầu làm thực khách, thể hiện táo bạo, tự tin và chiến lược thử thách chủ công của ông.

Bài ca thứ nhất: Xin cá ăn

Sau khi ở được một thời gian, Phùng Hoan tựa vào cột nhà, dùng ngón tay gõ vào thanh kiếm dài (長鋏) của mình và hát rằng:"長鋏歸來乎！食無魚。"

(Trường hiệp quy lai hồ! Thực vô ngư.)

"Thanh gươm dài này ơi, về thôi! Ăn không có cá!"Những người xung quanh nghe được và báo lại cho Mạnh Thường Quân. Mạnh Thường Quân nói: "Hãy cho ông ta ăn, đãi ngộ ngang với thực khách cấp trung" (食之，比門下之客).

Bài ca thứ hai: Xin xe cộ

Sau một thời gian nữa, Phùng Hoan lại gõ thanh kiếm và hát:"長鋏歸來乎！出無車。"

(Trường hiệp quy lai hồ! Xuất vô xa.)

"Thanh gươm dài này ơi, về thôi! Ra ngoài không có xe!"Những người xung quanh đều cười nhạo ông và báo lại. Mạnh Thường Quân nói: "Hãy sắm xe cho ông ta, đãi ngộ ngang với thực khách có xe" (為之駕，比門下之車客). Sau đó, Phùng Hoan cưỡi xe, mang theo thanh kiếm, đến gặp bạn bè và nói: "Mạnh Thường Quân đãi tôi như khách quý!" (孟嘗君客我).

Bài ca thứ ba: Xin phụng dưỡng mẹ già

Một thời gian sau, Phùng Hoan lại gõ thanh kiếm và hát:"長鋏歸來乎！無以為家。"

(Trường hiệp quy lai hồ! Vô dĩ vi gia.)

"Thanh gươm dài này ơi, về thôi! Không có gì để nuôi gia đình!"Lần này, mọi người xung quanh đều ghét bỏ ông, cho rằng ông tham lam và không biết đủ (貪而不知足). Mạnh Thường Quân hỏi: "Phùng công có thân nhân không?" (馮公有親乎？). Người ta đáp: "Có mẹ già" (有老母). Mạnh Thường Quân liền sai người chu cấp thực phẩm và sinh hoạt phí cho mẹ của Phùng Hoan, không để thiếu thốn. Từ đó, Phùng Hoan không hát nữa (於是馮諼不復歌).

Ý nghĩa của ba bài ca

Ba bài ca "Đạn kiếm" này không chỉ đơn thuần là yêu cầu vật chất, mà còn là cách Phùng Hoan thử thách lòng hào hiệp, độ lượng và nhãn quan người của Mạnh Thường Quân. Đồng thời, đây cũng là cách ông khẳng định giá trị bản thân và tạo dựng hình ảnh một người có cá tính mạnh mẽ.

Phùng Hoan thị nghĩa (冯谖市义) - Đi thu nợ ở Tiết
Sau đó, Mạnh Thường Quân đưa ra thông báo (出記), hỏi các thực khách: "Ai am hiểu sổ sách, có thể thay Văn đi thu nợ ở Tiết?" (誰習計會能為文收責於薛者乎？). Phùng Hoan tự nguyện ghi tên: "Tôi có thể!" (能).

Mạnh Thường Quân ngạc nhiên hỏi: "Đây là ai?" (此誰也？). Người bên cạnh đáp: "Chính là người hát bài 'Trường hiệp quy lai' đó" (乃歌夫長鋏歸來者也). Mạnh Thường Quân cười nói: "Quả nhiên khách có tài năng! Ta đã có lỗi với ông ta, chưa từng gặp mặt".

Mạnh Thường Quân mời Phùng Hoan vào gặp và xin lỗi rằng: "Văn mệt mỏi vì công việc, lo lắng mà lại ngu muội, đắm chìm trong việc quốc gia, đã có lỗi với tiên sinh. Tiên sinh không ngại, có ý định đi thu nợ ở Tiết cho tôi chứ?". Phùng Hoan đáp: "Xin vâng!" (願之).

Trước khi lên đường, Phùng Hoan hỏi: "Thu nợ xong, mua gì mà về?" (責收畢，以何市而反？). Mạnh Thường Quân đáp: "Coi nhà ta thiếu cái gì thì mua" (視吾家所寡有者).

Đốt khế ước và mua nghĩa

Phùng Hoan đi xe đến Tiết, sai quan lại triệu tập tất cả những người dân phải trả nợ, đến để đối chiếu khế ước (券契). Sau khi đối chiếu xong, Phùng Hoan đứng dậy, giả mạo mệnh lệnh của Mạnh Thường Quân (矯命), tuyên bố miễn nợ cho toàn bộ dân chúng (以責賜諸民), rồi đốt hết các khế ước nợ (因燒其券). Người dân kêu "Vạn tuế!" (民稱萬歲).

Phùng Hoan nhanh chóng quay về nước Tề, sáng sớm xin yết kiến Mạnh Thường Quân. Mạnh Thường Quân ngạc nhiên về việc ông về nhanh như vậy, vội mặc áo mũ ra gặp và hỏi: "Nợ đã thu xong chưa? Sao về nhanh thế?" (責畢收乎？來何疾也！). Phùng Hoan đáp: "Thu xong rồi" (收畢矣). Mạnh Thường Quân hỏi tiếp: "Mua gì về?" (以何市而反？).

Phùng Hoan giải thích:"Chúa công nói 'Coi nhà ta thiếu cái gì'. Tôi tư tính, cung điện chúa công tích trữ đầy châu báu, chó ngựa chất đầy chuồng ngoài, mỹ nữ đầy hậu cung. Điều mà nhà chúa công thiếu, chính là nghĩa (義)! Tôi đã tự ý mua nghĩa cho chúa công."Mạnh Thường Quân hỏi: "Mua nghĩa thế nào?" (市義奈何？). Phùng Hoan đáp:"Nay chúa công có vùng Tiết nhỏ bé, không âu yếm thương dân như con, lại còn lấy lãi từ họ. Tôi đã tự ý giả mạo mệnh lệnh chúa công, lấy nợ ban cho dân chúng, đốt hết khế ước, dân chúng kêu vạn tuế. Đó chính là cách tôi mua nghĩa cho chúa công."Mạnh Thường Quân không vui lòng (不說), nói: "Được, tiên sinh nghỉ ngơi đi!" (諾，先生休矣).

Nghĩa hiển hiện
Một năm sau, vua Tề (Tề Mẫn Vương) nói với Mạnh Thường Quân: "Quả nhân không dám dùng bề tôi của tiên vương làm bề tôi" (寡人不敢以先王之臣為臣). Mạnh Thường Quân bị cách chức, phải về địa Tiết.

Chưa đến Tiết được trăm dặm, dân chúng đã dìu người già, bế trẻ nhỏ, ra đường đón tiếp Mạnh Thường Quân. Lúc này, Mạnh Thường Quân quay lại nhìn Phùng Hoan và nói: "Nghĩa mà tiên sinh mua cho Văn, hôm nay mới thấy!" (先生所為文市義者，乃今日見之).

Giảo thố tam quật (狡兔三窟) - Mưu lược ba cái hang

Phùng Hoan nói với Mạnh Thường Quân:"Thỏ khôn có ba hang, mới chỉ thoát chết được thôi. Nay chúa công chỉ có một hang, chưa thể gối cao mà ngủ. Xin cho phép tôi đào thêm hai hang nữa." (狡兔有三窟，僅得免其死耳；今君有一窟，未得高枕而臥也。請為君復鑿二窟。)Mạnh Thường Quân cho Phùng Hoan năm mươi cỗ xe và năm trăm cân vàng, đi về phía tây thuyết phục nước Ngụy.

Hang thứ hai: Ngụy triệu kiến

Phùng Hoan đến gặp Ngụy Huệ Vương (魏惠王) và nói:"Nước Tề xua đuổi đại thần Mạnh Thường Quân ra các nước chư hầu. Nước nào tiếp nhận ông trước sẽ giàu có và binh mạnh."Ngụy Huệ Vương liền dành ngôi tể tướng để trống, đưa tể tướng cũ làm thượng tướng quân, rồi sai sứ giả mang nghìn cân vàng, trăm cỗ xe đến mời Mạnh Thường Quân. Phùng Hoan nhanh chóng về trước, căn dặn Mạnh Thường Quân rằng: "Nghìn cân vàng là lễ vật nặng, trăm cỗ xe là sứ giả trọng thể. Nước Tề chắc sẽ nghe tin!". Sứ giả Ngụy đến ba lần, nhưng Mạnh Thường Quân kiên quyết từ chối không đi.

Hang thứ ba: Miếu thờ ở Tiết

Vua Tề nghe tin, vua tôi hoảng sợ, vội sai thái phó mang nghìn cân vàng, hai cỗ xe hoa văn, một thanh kiếm, và thư phong, xin lỗi Mạnh Thường Quân:"Quả nhân bất tường, bị họa của tông miếu, chìm đắm vì bề tôi nịnh hót, mở tội với quân. Quả nhân không đủ tư cách! Xin quân nghĩ đến tông miếu tiên vương, tạm thời về nước trị dân vạn người!"Phùng Hoan căn dặn Mạnh Thường Quân: "Xin hãy yêu cầu tế khí của tiên vương, lập tông miếu tại Tiết" (願請先王之祭器，立宗廟於薛). Khi miếu thờ hoàn thành, Phùng Hoan báo cáo với Mạnh Thường Quân:"Ba cái hang đã xong, chúa công cứ gối cao mà vui thú đi!" (三窟已就，君姑高枕為樂矣。)

Kết quả
Nhờ mưu lược của Phùng Hoan, Mạnh Thường Quân làm tể tướng hàng chục năm mà không gặp một rủi ro tai họa nào (孟嘗君為相數十年，無纖介之禍者，馮諼之計也).

Đánh giá và di sản
Phùng Hoan được ca ngợi là một trong những mưu sĩ xuất sắc nhất thời Chiến Quốc. Ông thể hiện ba đức tính quý báu:

Trí tuệ chiến lược: Nhìn xa trông rộng với mưu lược "Giảo thố tam quật", tạo ba tầng bảo vệ cho Mạnh Thường Quân
Lòng trung thành: Luôn đặt lợi ích lâu dài của chủ công lên trên, không vì lợi ích cá nhân
Nhân nghĩa: "Mua nghĩa" cho Mạnh Thường Quân, thể hiện tầm nhìn về đạo đức chính trị và lòng dân

Câu chuyện Phùng Hoan và Mạnh Thường Quân đã trở thành điển tích nổi tiếng trong văn hóa Trung Hoa, được ghi lại trong Chiến Quốc Sách (戰國策) thiên "Phùng Huyên khách Mạnh Thường Quân" (馮諼客孟尝君), là một trong những thiên văn xuôi kinh điển của văn học cổ đại Trung Quốc.

Xem thêm

Mạnh Thường Quân (孟嘗君)
Chiến Quốc tứ công tử (戰國四公子)
Chiến Quốc Sách (戰國策)
Thời Chiến Quốc

Tham khảo

Nguồn chính

Chiến Quốc Sách (戰國策), thiên "Phùng Huyên khách Mạnh Thường Quân" (馮諼客孟尝君). Cổ Thi Văn Vận (古诗文网). https://m.gushiwen.cn/shiwenv_4a5e33cebdfc.aspx

Nguồn tiếng Việt

"Chiến Quốc tứ công tử". Wikipedia tiếng Việt. Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2025. https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BB%A9_c%C3%B4ng_t%E1%BB%AD
"Mạnh Thường Quân". Wikipedia tiếng Việt. Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2025. https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%A1nh_Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_qu%C3%A2n
"Do đâu mà ta gọi nhà hảo tâm là Mạnh Thường Quân?". HSK Campus. Ngày 5 tháng 3 năm 2022. https://hskcampus.com/do-dau-ma-ta-goi-nha-hao-tam-la-manh-thuong-quan/
"Điển tích đằng sau tên gọi Mạnh Thường Quân". Ecotta. Ngày 25 tháng 7 năm 2024. https://www.ecotta.vn/dien-tich-dang-sau-ten-goi-manh-thuong-quan/

Nguồn tiếng Anh

"Lord Mengchang". Wikipedia (English). Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Lord_Mengchang
"Lord Mengchang 孟嘗君". China Knowledge. Ngày 1 tháng 12 năm 2010. http://www.chinaknowledge.de/History/Zhou/personsmengchangjun.html
"In Qi There Was A Man Named Feng Xuan". Warring States Project. Ngày 31 tháng 12 năm 2015. https://warringstates.wixsite.com/warringstates/fengxuan

Nguồn tiếng Trung

"馮諼客孟嘗君". 臺北e大數位學習網. Ngày 17 tháng 6 năm 2023. https://cerclearning.tp.edu.tw/classical/datapage/136
"馮諼客孟嘗君". Tony私藏的古文觀止. Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2025. http://www.tonyhuang39.com/page/cc027.html
"战国四公子各有何趣闻？孟尝君冯谖市义妙在哪！". 网易. Ngày 5 tháng 7 năm 2025. https://www.163.com/dy/article/K3ONL9190556EBUN.html
"仁义智慧话冯谖". Sohu. Ngày 5 tháng 7 năm 2018. https://www.sohu.com/a/239641250_732668
"狡兔三窟 - 成语故事". 七故事网. Ngày 25 tháng 11 năm 2022. https://www.qigushi.com/chengyugushi/1661857690104415.html
"《战国策》- 冯谖客孟尝君". 8bei8.com. Ngày 3 tháng 2 năm 2025. https://www.8bei8.com/book/zhanguoce_101.html

Nguồn tiếng Indonesia

"Seekor Kelinci Cerdik Harus Memiliki Tiga Lubang" (Câu chuyện Giảo thố tam quật). Tionghoa.com. Ngày 18 tháng 9 năm 2003. https://www.tionghoa.com/seekor-kelinci-cerdik-harus-memiliki-tiga-lubang/