Khất thực trong Phật giáo

Khất thực trong Phật giáo là thực hành trong đó các tăng ni mang bình bát đi nhận sự cúng dường thực phẩm từ cư sĩ, thường vào buổi sáng. Thực hành này gắn với lý tưởng giới luật sơ kỳ là sống nhờ bố thí () thay vì trực tiếp sản xuất hay tích lũy của cải vật chất. Trong các nguồn kinh điển sơ kỳ, khất thực gắn với những thuật ngữ như (khất thực, “miếng ăn rơi vào bát”), (phần ăn do bố thí) và danh xưng Tỳ-kheo (, “người sống bằng khất thực”).

Trong các truyền thống Phật giáo, khất thực vừa được xem là phương thức tổ chức đời sống kinh tế của Tăng đoàn theo hướng đơn giản và lệ thuộc vào cộng đồng, vừa là phương tiện rèn luyện đức hạnh viễn ly, khiêm hạ và nuôi dưỡng lý tưởng bố thí, tích lũy công đức (). Trên bình diện xã hội, đây cũng là cơ chế gặp gỡ thường xuyên giữa tăng đoàn và cư sĩ, qua đó cư sĩ thực hành bố thí và xây dựng bản sắc tôn giáo.

Trong nội bộ Phật giáo không tồn tại một mô hình khất thực duy nhất. Ở nhiều nước Thượng tọa bộ (Theravāda) Đông Nam Á, khất thực buổi sáng trên đường phố vẫn là thực hành quen thuộc, trong khi đa số các truyền thống Đại thừa Đông Á vận hành dựa vào tự viện có ruộng đất, bếp ăn tập thể và các đợt cúng dường tập trung; khất thực từng nhà thường chỉ xuất hiện trong một số nghi lễ hoặc dịp đặc biệt. Trong Kim Cang thừa vùng Himalaya, các tu viện thường sống bằng ruộng đất và “kinh tế nghi lễ”, còn khất thực hằng ngày chủ yếu gắn với một số hành giả du phương. Trong bối cảnh Phật giáo đương đại ở phương Tây, khất thực được một số tu viện thích nghi dưới dạng các buổi đi bát định kỳ hoặc nghi thức trong khuôn viên chùa, chịu ảnh hưởng của môi trường pháp lý và xã hội sở tại. Các nghiên cứu tôn giáo học và nhân học tôn giáo khảo sát khất thực dưới góc độ lịch sử văn bản, kinh tế – xã hội và lý thuyết về “quà tặng tôn giáo”, đồng thời bàn luận các chủ đề như mức độ “khất sĩ” của tăng đoàn lịch sử, bất bình đẳng giới hay hiện tượng du lịch hóa và thương mại hóa khất thực. Từ điển Phật học thường nhấn mạnh hai chiều kích tự lợi (dứt bỏ việc thế tục, làm phương tiện tu đạo) và lợi tha (tạo cơ hội cho chúng sinh gieo nhân phúc đức).

Trong văn hiến Pāli và Sanskrit, các thuật ngữ liên quan gồm (đi khất thực, nhận miếng ăn), (thực phẩm xin được), (nếp sống khất thực) và danh xưng / (tỳ-kheo), vốn có nghĩa gốc là “người đi xin”.

Các tài liệu luật học Pali nêu bốn “y chỉ” () làm điều kiện sinh hoạt tối thiểu cho người xuất gia: ăn “miếng cơm khất thực” (), dùng y áo vá từ vải bỏ (), ở gốc cây () và dùng thuốc men thô sơ như nước tiểu bò (). Các “y chỉ” này thường được xem là phản ánh một lớp lý tưởng khổ hạnh rất sớm, về sau được vận dụng linh hoạt trong các mô hình tu viện ổn định.

Khất thực cũng giới hạn ở việc nhận bốn thứ nhu yếu (tứ sự): y phục, thực phẩm, chỗ ở và thuốc men căn bản; trong nhiều truyền thống, đặc biệt là các dòng giữ hạnh đầu-đà và Theravāda, việc nhận tiền bạc hay tích lũy tài sản cá nhân bị giới luật hạn chế hoặc cấm hẳn.

Một số nghiên cứu dân tộc học tại Myanmar cho thấy thực phẩm dùng trong tu viện đến chủ yếu từ ba kênh: khất thực từng nhà buổi sáng, các bữa cúng tập trung tại chùa và những dịp lễ hội lớn do giới cư sĩ khá giả tài trợ. Mô hình tương tự được ghi nhận ở một số cộng đồng Theravāda Đông Nam Á khác, dù tỷ trọng khác nhau tùy nơi. Từ góc độ lý thuyết, khất thực được xem như một hiện tượng giao thoa giữa đạo đức Phật giáo, nghi lễ tôn giáo, cấu trúc kinh tế của cộng đồng tăng đoàn và trật tự xã hội rộng lớn hơn, và được phân tích trong khuôn khổ rộng của các “chuyển dịch” (transfers) kinh tế – tôn giáo chứ không chỉ như “quà tặng” thuần túy một chiều. Luật cũng quy định tăng sĩ không nấu ăn cho riêng mình, không tích trữ thức ăn qua đêm và không gợi ý được cúng món đặc biệt, nhằm giữ việc khất thực gần với lý tưởng “sống nhờ bố thí”.|Kinh Trung Bộ 27 – dịch Hán – Việt của Thích Minh Châu}}

Đoạn kinh gắn chế độ ăn một bữa, từ bỏ ăn đêm với hạnh "phòng hộ căn". Các chú giải kể lại việc chế định giới không ăn phi thời gắn với những vấn đề phát sinh quanh thói quen ăn uống (tỳ-kheo ăn đêm, gây phiền hà cho cư sĩ), sau đó được điều chỉnh cho phép dùng thuốc hay nước uống sau giờ ngọ trong một số trường hợp.

Trong kinh điển Đại thừa
(, ).]]

Trong các bản kinh Đại thừa, mô-típ Phật và Bồ-tát ôm bát vào thành ấp khất thực vẫn tiếp tục, nhưng thường được triển khai với tầng nghĩa tượng trưng mới. Hành vi khất thực được trình bày như phương tiện thiện xảo (): chư Phật, Bồ-tát có thể cố ý vào khu phố giàu – nghèo lẫn lộn, hoặc những nơi bị xem là "bất tịnh", để tạo cơ hội cho chúng sinh gieo duyên bố thí, đồng thời dùng chính bữa ăn làm phương tiện thuyết pháp về vô thường, vô ngã và tính không. Một phẩm khác kể việc Duy-ma-cật thỉnh một bữa ăn hương thơm nhiệm mầu từ cõi Phật xa để cúng dường Phật Thích-ca và chúng hội; từ đó khai triển ý tưởng “pháp vị” – niềm vui trong Chánh pháp – mới là sự nuôi dưỡng chân thật, còn thức ăn chỉ là phương tiện. Trong một số bản Hán dịch như Kinh A Nan Vấn Phật Sự Cát Hung, câu chuyện được đặt vào bối cảnh Phật đi khất thực trong thành, nhấn mạnh rằng “giá trị” vật cúng không quan trọng bằng tâm niệm và đối tượng cúng dường.

Kinh Vu Lan Bồn (, ) kể chuyện tôn giả Mục-kiền-liên cứu mẹ khỏi cõi ngạ quỷ nhờ sức chú nguyện của tăng đoàn trong ngày tự tứ cuối hạ. Trong truyền thống Trung Hoa – Việt Nam, văn bản này được xem là nguồn kinh điển gắn với phong tục cúng dường trai Tăng rằm tháng bảy để "báo hiếu cha mẹ bảy đời". Các luận giải Đại thừa phát triển khái niệm "ruộng phước" (), xem thân Phật, Bồ-tát và tăng đoàn như đối tượng xứng đáng nhận bố thí; trong lễ Vu Lan, tăng đoàn an cư được ví như “ruộng” nơi con cháu gieo phước cho cha mẹ nhiều đời. Việc “úp bát” được xem là loại giới cầm quyền khỏi mạng lưới tích lũy công đức qua cúng dường, biến khất thực từ nghi thức trao tặng thường nhật thành công cụ gây sức ép đạo đức đối với chính quyền. Các nghiên cứu kinh tế – lịch sử cho thấy từ thế kỷ V–X, nhiều tự viện trở thành đơn vị kinh tế lớn, sở hữu ruộng đất, trại nô, cối xay, vườn dâu tằm, xưởng dầu và tham gia các hoạt động tín dụng; phần lớn lương thực cho tăng đoàn đến từ tô thuế, địa tô và ruộng cúng dường hơn là từ khất thực lưu động. Nhiều thanh quy Thiền tông mô tả chi tiết bộ máy nhà bếp, kho lẫm, cùng các chức vụ như “điển tọa”, “thủ kho”, “thủ thủy”, phản ánh cơ cấu hậu cần xoay quanh bữa ăn tập thể trong chùa. Một số tổng thuật tiếng Trung ghi nhận rằng từ Đông Tấn trở đi đã xuất hiện ghi chép sa-môn “khai hoang ruộng vườn, cùng làm với nông phu”, phản ánh xu hướng tự canh tác để tự túc.

Tại Việt Nam, Phật giáo Bắc tông – chịu ảnh hưởng sâu của Phật giáo Hán tạng – vận hành chủ yếu theo mô hình chùa có ruộng vườn, bếp ăn tập thể và các đợt cúng dường tập trung; khất thực từng nhà thường xuất hiện như nghi lễ tập thể trong các dịp đặc biệt (lễ Vu Lan, Phật đản, khóa tu mùa hè) để tái hiện hình ảnh truyền thống và giáo dục cộng đồng về ý nghĩa sống nhờ bố thí. Các nghiên cứu về hệ phái này xem đây là nỗ lực dung hòa Vinaya Theravāda (khất thực, một bữa ăn) với tín ngưỡng, nghi lễ và kinh tạng Đại thừa phổ biến trong xã hội Việt Nam Nam Bộ thế kỷ 20. Từ góc độ xã hội học, takuhatsu được phân tích như thực hành mang nhiều tầng nghĩa: vừa là “tu tập hạnh khất sĩ” cho người tu, vừa là hoạt động gây quỹ, đồng thời là hình ảnh tôn giáo trong không gian công cộng đô thị hiện đại; quy định trật tự công cộng và quy hoạch đô thị giới hạn địa điểm – thời gian, nhưng cũng làm nổi bật tính biểu tượng của hình ảnh tăng sĩ ôm bát giữa phố đông. Các nhà nghiên cứu mô tả một “kinh tế nghi lễ”, trong đó chuyển giao tài sản giữa cư sĩ và tăng sĩ gắn với lịch nghi lễ quanh năm và quan hệ đỡ đầu (patronage) giữa dòng tộc và tu viện, hơn là với việc tăng sĩ chủ động đi khất thực hằng ngày.

Ứng dụng và tác động

Kinh tế quà tặng và quà tặng tôn giáo

Nhiều nghiên cứu xem khất thực như biểu tượng của một “nền kinh tế quà tặng” trong Phật giáo, nơi tăng sĩ sống nhờ bố thí, đổi lại cộng đồng nhận “món quà pháp” qua việc nghe giảng, làm ruộng phước và tham gia một trật tự đạo đức chung. Một số “cẩm nang” Nikāya như Guide to the Tipitaka tóm lược rằng cho thức ăn là góp phần duy trì sự sống và sức lực người khác, và người bố thí được xem là chia sẻ những thành quả đó về sau.

Trên bình diện xã hội, khất thực góp phần tạo nên mạng lưới quan hệ, nơi cư sĩ xây dựng danh tiếng và vai trò qua việc thường xuyên cúng dường, tăng sĩ thể hiện uy tín đạo đức qua thái độ khiêm cung, tiết độ và tu tập nghiêm túc. Một số tác giả gắn khất thực với việc tái phân phối của cải trong cộng đồng, nhất là ở các làng nông nghiệp, dù mức độ tái phân phối này chủ yếu mang tính biểu tượng và tâm linh hơn là kinh tế thuần túy.

Bản sắc tôn giáo, giới và quyền lực

Khất thực được phân tích như nghi lễ “trình diễn bản sắc” của Phật giáo trong không gian công cộng: hàng dài tăng sĩ áo vàng ôm bát đi giữa phố củng cố sự hiện diện Phật giáo trong đời sống thị giác của cư dân, đồng thời tạo khác biệt với các tôn giáo khác trong cùng không gian xã hội.

Khất thực cũng liên quan đến các vấn đề về giới tính và quyền lực. Trong một số cộng đồng Himalaya và Theravāda được nghiên cứu, ni giới có ít cơ hội khất thực công khai hơn, hoặc phụ thuộc nhiều hơn vào cúng dường trong chùa; điều này được bàn luận như một khía cạnh của chênh lệch vị thế kinh tế – nghi lễ giữa tăng và ni. Một số tác giả trong dòng Phật giáo nữ quyền nêu lại vấn đề này như ví dụ về bất bình đẳng cần được xem xét trong quá trình hiện đại hóa Phật giáo.

Du lịch, thương mại hóa và phê bình

Trong vài thập niên gần đây, các điểm đến du lịch nổi tiếng như Sukhothai, Luang Prabang hay một số thành phố ở Thái Lan và Myanmar đã đưa hình ảnh khất thực vào sản phẩm du lịch văn hóa, dẫn tới hiện tượng du khách chụp ảnh, dàn dựng cảnh dâng bát hoặc mua sẵn phần cúng dường đóng gói để “trải nghiệm khất thực”. Một số học giả và giáo hội bày tỏ lo ngại xu hướng này có thể làm suy giảm ý nghĩa tâm linh của khất thực và biến tăng sĩ thành “đối tượng trình diễn” hơn là hành giả tu tập.

Trong các xã hội thế tục hóa mạnh, khất thực cũng gặp phê phán khi bị đồng nhất với “xin ăn” nói chung. Các bài viết phổ thông tại phương Tây ghi nhận nhu cầu “giải thích lại” khất thực như mối quan hệ trao tặng hai chiều – cư sĩ cho vật chất, tăng sĩ cho pháp và sự hiện diện tâm linh – thay vì quan hệ một chiều “người cho – kẻ nhận” như hình dung thông thường về ăn xin.

Tranh luận và nghiên cứu học thuật

Một trục tranh luận quan trọng xoay quanh mức độ “mendicant” của tăng đoàn Phật giáo trong lịch sử. Gregory Schopen và một số học giả, dựa trên văn khắc hiến cúng và di tích tu viện, lập luận rằng ngay từ thời kỳ đầu, nhiều tu viện đã là trung tâm sở hữu đất đai, nhận cúng dường lớn, có tính ổn định cao, khác với hình ảnh tăng đoàn du phương chỉ sống bằng khất thực trong kinh điển. Ngược lại, các nhà nghiên cứu dựa trên văn bản Pali và truyền thống Theravāda nhấn mạnh rằng, dù có biến đổi lịch sử, lý tưởng sống nhờ bố thí và không tích lũy tài sản vẫn là chuẩn mực quan trọng trong tự hiểu Phật giáo truyền thống.

Từ góc độ lý thuyết quà tặng, Nicolas Sihlé phê bình xu hướng đồng nhất mọi hình thức cúng dường cho tăng sĩ với “quà tặng” theo nghĩa Mauss, mà không phân biệt đủ rõ giữa quà tặng vô hoàn và các giao dịch mang tính trả công cho dịch vụ nghi lễ, khiến phân tích khất thực và các hình thức trao tặng khác trở nên thiếu sắc sảo. Ông đề nghị dùng khung “chuyển dịch” rộng hơn, xem khất thực là một trong nhiều dạng chuyển dịch tài sản giữa cư sĩ và tăng sĩ, với cấu trúc nghĩa và mức độ “đòi hỏi đáp trả” khác nhau.

Trong bối cảnh Đông Á, các nhà sử học pháp luật và kinh tế tu viện như Timothy Brook cho rằng việc bỏ dần khất thực hằng ngày và chuyển sang mô hình chùa có ruộng đất, lao động sản xuất là kết quả của cả áp lực kinh tế lẫn chính sách nhà nước đối với tầng lớp tăng lữ – đặc biệt các chính sách miễn thuế ruộng chùa, kiểm soát số lượng tăng ni và chiến dịch tịch thu tài sản Phật giáo vào các thời kỳ “diệt Phật” – chứ không đơn thuần là “sa sút” khỏi lý tưởng ban đầu. Nhìn chung, các tranh luận học thuật gặp nhau ở điểm: không thể xem khất thực như thực hành bất biến, mà phải đặt trong bối cảnh lịch sử – xã hội cụ thể của từng vùng và từng thời kỳ.

Thuật ngữ liên quan

: khất thực, đi xin ăn bằng bát.
, : thực phẩm bố thí, phần ăn xin được.
, : tỳ-kheo, người sống nhờ khất thực.
: bố thí, cho tặng không kỳ vọng đáp trả; xem Bố thí trong Phật giáo.
: thức ăn khất thực từng miếng, một trong bốn “y chỉ” của người xuất gia.
(托鉢): hình thức khất thực của tăng sĩ Thiền Nhật Bản.
Phước điền: “ruộng phước”, ẩn dụ chỉ đối tượng xứng đáng nhận bố thí, trong đó tăng đoàn khất thực được xem là phước điền bậc nhất trong nhiều truyền thống.

Xem thêm
Bố thí trong Phật giáo
Ăn chay trong Phật giáo
Hiếu thảo trong Phật giáo
Âm nhạc trong Phật giáo
Phật giáo tại Đông Nam Á
Tăng đoàn

Chú thích

Liên kết ngoài
The Blessings of Pindapata – bản dịch tiếng Anh, Buddhist Publication Society (trên Access to Insight).
The Bhikkhus' Rules: A Guide for Laypeople – giới thiệu giới luật khất thực Theravāda (Access to Insight).
Trang “Giving alms” – World Heritage Journeys – Buddha (UNESCO).
Do Buddhist Monastics Beg? – Sravasti Abbey, giải thích thực hành khất thực trong bối cảnh phương Tây.