Thuốc lá nung nóng

nhỏ|Thuốc lá nung nóng gồm điếu thuốc lá đặc chế và thiết bị điện tử đi kèm. Nguồn: CDC
Thuốc lá nung nóng hay còn gọi là thuốc lá làm nóng (tiếng Anh: Heated Tobacco Product) là một loại sản phẩm thuốc lá thế hệ mới, được sản xuất từ nguyên liệu thuốc lá, có dạng điếu, sử dụng thiết bị điện tử để nung nóng điếu thuốc lá đặc chế đến một nhiệt độ nhất định. Khác với thuốc lá điếu truyền thống, thuốc lá nung nóng không tạo ra khói mà sinh ra aerosol (khí hơi), chứa nicotine cho người dùng hít vào. Nhiệt độ để làm nóng nguyên liệu thuốc lá (trực tiếp hoặc gián tiếp) dưới 3500C, thấp hơn so với mức nhiệt khoảng 6000C ở thuốc lá truyền thống.

Phân loại
Nhiều tổ chức quốc tế đã ban hành văn bản về định nghĩa thuốc lá nung nóng. Theo Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), thuốc lá nung nóng được xác định là thuốc lá nhưng không có quá trình đốt cháy (non-combusted cigarette), khác với sản phẩm thuốc lá điếu có quá trình đốt cháy (combusted cigarette).

FDA nhận định rằng thiết kế khép kín của thuốc lá nung nóng giúp tránh nguy cơ người dùng tùy biến sản phẩm sai mục đích ban đầu. Quan điểm trên của FDA cũng đồng nhất với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Hội nghị lần thứ 8 các nước thành viên (COP8) thuộc Công ước khung về Kiểm soát Thuốc lá (FCTC) do WHO chủ trì năm 2018 cũng công nhận sản phẩm thuốc lá nung nóng là thuốc lá, đồng thời lưu ý không nên
nhỏ|Cần phân biệt rõ ràng sản phẩm thuốc lá làm nóng và thuốc lá điện tử. Nguồn: Vietnam Plus
nhầm lẫn sản phẩm này với thuốc lá điện tử. Theo đó, FCTC khuyến nghị các nước quản lý sản phẩm này theo Công ước khung và các luật kiểm soát thuốc lá của nước sở tại. Điều này tiếp tục được khẳng định trong COP10 vào tháng 02/2024 .

Vào tháng 05/2024, Tổ chức Tiêu chuẩn hóa quốc tế (ISO) đã ban hành 4 tiêu chuẩn ISO đối với sản phẩm thuốc lá nung nóng, bao gồm tiêu chuẩn ISO 6080:2024 về thuật ngữ và định nghĩa đối với thuốc lá nung nóng và bộ tiêu chuẩn ISO 5501-1:2024 gồm 3 phần đề cập về điều kiện chuẩn để tạo và thu thập aerosol của các dạng thuốc lá nung nóng. Theo đó, thuốc lá nung nóng là sản phẩm có chứa chất nền thuốc lá, được thiết kế để được làm nóng để tạo ra khí hơi chứa nicotine. Tiêu chuẩn này cũng nêu rõ thuốc lá nung nóng là danh mục sản phẩm riêng biệt, không phải là thuốc lá điếu truyền thống, cũng không phải thuốc lá điện tử.

Khoa học
Dù mức độ gây hại hoặc giảm hại của thuốc lá nung nóng đối với sức khỏe cần được nghiên cứu dài hạn, nhưng chưa có dữ liệu nào cho thấy thuốc lá nung nóng độc hại hơn thuốc lá điếu. Song song đó, Chính phủ và cơ quan y tế tại các quốc gia trên thế giới đã tiến hành nhiều nghiên cứu độc lập nhằm đánh giá tiềm năng giảm tác hại của sản phẩm này so với thuốc lá điếu.

Năm 2019, Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã cho phép thương mại cho sản phẩm thuốc lá nung nóng đầu tiên. Đến năm 2020, FDA tiếp tục cấp phép chỉ định cho sản phẩm này là “Sản phẩm Thuốc lá Điều chỉnh về nguy cơ – Giảm thiểu phơi nhiễm” (Modified Risk Tobacco Product – MRTP) và đánh giá là “phù hợp với mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng” sau khi xem xét hàng triệu trang
nhỏ|Các cơ quan y tế thuộc nhiều chính phủ các nước trên thế giới đã thực hiện các nghiên cứu độc lập về thuốc lá nung nóng. Nguồn: Vietnam Plus
tài liệu khoa học do nhà sản xuất cung cấp, đồng thời tiến hành các nghiên cứu độc lập.

Theo đó, có 4 lý do chính cho quyết định này.

Thứ nhất, thông qua các chỉ điểm sinh học trên cơ thể người dùng phơi nhiễm với các chất có hại, FDA đánh giá độc tính của loại thuốc lá nung nóng được thẩm định là đã giảm đáng kể so với thuốc lá điếu.

FDA đã nghiên cứu toàn diện từ cấu tạo sản phẩm (có sử dụng nguyên liệu thuốc lá và có xảy ra quá trình đốt cháy hay không), độc chất học, so sánh hàm lượng các hợp chất hóa học trong khí hơi của thuốc lá nung nóng với khói thuốc lá điếu… đến tác động ở cấp độ cộng đồng như mức độ nhận thức của người tiêu dùng, tính hấp dẫn của sản phẩm, mức độ sử dụng trong giới trẻ và khả năng hỗ trợ người hút thuốc cai thuốc lá điếu. “Điều quan trọng cần lưu ý là những sản phẩm này không an toàn, vì vậy mọi người, đặc biệt là thanh thiếu niên hiện không sử dụng sản phẩm thuốc lá không nên bắt đầu sử dụng chúng hoặc bất kỳ sản phẩm thuốc lá nào khác”, FDA nhấn mạnh.

Cơ quan Y tế Công cộng Anh: Báo cáo bằng chứng thuốc lá nung nóng (Tháng 3/2018):

“So với thuốc lá điếu đốt cháy, thuốc lá nung nóng có khả năng khiến người sử dụng và những người xung quanh giảm phơi nhiễm đối với các hạt vật chất cũng như các hợp chất có hại và có tiềm năng gây hại.”

“Đối với những người hút thuốc quyết định sử dụng thuốc lá nung nóng, nguy cơ có khả năng sẽ giảm so với việc tiếp tục hút thuốc lá điếu đốt cháy vì mức độ phơi nhiễm với các hợp chất có hại và có tiềm năng gây hại giảm đi. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc lá nung nóng sẽ có nguy cơ cao hơn so với việc ngừng hút thuốc hoàn toàn.”
Mallock và cộng sự, 2018: “Nghiên cứu của chúng tôi xác nhận rằng trong khí hơi (aerosol) của thuốc lá nung nóng được sử dụng để phân tích, mức độ các chất gây ung thư chính giảm đáng kể so với thuốc lá điếu đốt cháy thông thường và việc giám sát khí hơi (aerosol) này bằng quy trình máy hút thuốc tiêu chuẩn sẽ tạo ra dữ liệu đáng tin cậy và có thể tái sử dụng, cung cấp cơ sở hữu ích để đánh giá mức độ phơi nhiễm và nguy cơ đối với sức khỏe con người.”
Pieper và cộng sự, 2018: “Khi so sánh các hợp chất carbonyl formaldehyde, acetaldehyde, acrolein và crotonaldehyde, khí hơi (aerosol) của thuốc lá nung nóng có hàm lượng giảm đáng kể, từ 80 - 96%, so với thuốc lá điếu đốt cháy thông thường. Lượng các hợp chất dễ bay hơi và bay hơi một phần trong khí hơi (aerosol) của thuốc lá nung nóng thậm chí còn thấp hơn  97 - 99% so với thuốc lá điếu đốt cháy thông thường.”

Cục Y tế Môi trường Nhật Bản, Viện Y tế Công cộng Quốc gia Nhật Bản (NIPH) - thành viên Mạng lưới Phòng thí nghiệm Thuốc lá của WHO (TobLabNet):

Tháng 9/2017, Viện Y tế đã phân tích nồng độ nicotine, nhựa thuốc lá (tar), carbon monoxide (CO) và nitrosamine đặc trưng của thuốc lá (TSNA) trong luồng khí hơi (aerosol) chính và trong lõi của điếu thuốc lá nung nóng đặc chế, so sánh với thuốc lá điếu đốt cháy tham chiếu (3R4F và 1R5F) bằng cách sử dụng Phương pháp của TobLabNet (WHO) và phát hiện có sự sụt giảm đáng kể về hàm lượng của một số chất hóa học.

Các nhà nghiên cứu thuộc Viện Y tế Công Cộng và Môi trường Quốc Gia Hà Lan  (RIVM) đã phân tích mức độ phơi nhiễm với các chất gây ung thư chính và nhận thấy: “Sự thay đổi về phơi nhiễm tích lũy được ước tính thấp hơn từ 10 đến 25 lần khi sử dụng thuốc lá nung nóng thay vì thuốc lá điếu đốt cháy.[...] Nhìn chung, kết luận là dường như có thể bảo đảm rằng việc tiêu thụ thuốc lá nung nóng thay vì thuốc lá điếu đốt cháy sẽ có liên quan đến sự gia tăng đáng kể về tuổi thọ đối với nhóm những người hút thuốc có thể chết vì ung thư. Tuy nhiên, tác động tiêu cực đến sức khỏe dự kiến vẫn sẽ tồn tại khi sử dụng các sản phẩm thuốc lá nung nóng so với việc hoàn toàn không sử dụng các sản phẩm thuốc lá”.

Trong báo cáo "Khảo sát quốc gia về tỷ lệ sử dụng thuốc lá thế hệ mới trong giới trẻ vào năm 2024 của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC Hoa Kỳ)", tỷ lệ sử dụng thuốc lá nung nóng ở giới trẻ Mỹ hiện chỉ chiếm dưới 0,8%, thấp hơn rất nhiều so với thuốc lá điện tử và thuốc lá điếu.

Tại Mỹ, “Khảo sát Quốc gia về Thanh thiếu niên sử dụng sản phẩm thuốc lá và các yếu tố liên quan ở học sinh Trung học Cơ sở và Trung học Phổ thông năm” 2019-2020, được thực hiện trên 150.516 họcsinh trung học ở bang California, cho thấy mức độ sử dụng thuốc lá nung nóng ở học sinh rất thấp. Mặc dù 8,9% học sinh cho biết đã nghe nói về sản phẩm này, chỉ 0,67% từng dùng thử và 0,2% là người dùng hiện tại (trong vòng 30 ngày trước khảo sát). Đáng chú ý, trong nhóm học sinh chưa từng hút thuốc lá điếu hoặc sử dụng thuốc lá điện tử, chỉ 0,01% cho biết đã sử dụng thuốc lá nung nóng (cũng trong 30 ngày trước khảo sát).

Trong lần khảo sát thứ 9 của nghiên cứu quốc tế “Hành vi sức khỏe ở trẻ em trong độ tuổi đi học” (HBSC) do WHO (khu vực châu Âu) bảo trợ tại Thụy Sĩ (2018), 805 lớp học được chọn ngẫu nhiên từ các trường công lập trên toàn quốc nhằm theo dõi hành vi sức khỏe của học sinh từ 11-15 tuổi. Kết quả cho thấy chỉ dưới 1% trẻ em trai và gái 14 tuổi; dưới 2% trẻ em trai và khoảng 1% trẻ em gái độ tuổi 15 đã từng sử dụng thuốc lá nung nóng ít nhất 1 lần trong đời.

Một nghiên cứu được thực hiện trên nhóm người trẻ tại Đan Mạch cho thấy 0,3% người tham gia khảo sát sử dụng sản phẩm thuốc lá nung nóng với tần suất hằng ngày hoặc thỉnh thoảng, trong khi một nghiên cứu tại Hà Lan ghi nhận 0,00% người từ 13–17 tuổi đang sử dụng thuốc lá nung nóng tại thời điểm khảo sát.

Một nghiên cứu cắt ngang lặp lại quy mô lớn trên nhóm tuổi từ 16–19 tại Canada (N = 11.714), Anh (N = 11.170) và Hoa Kỳ (N = 11.838) trong các năm 2017, 2018 và 2019 cho thấy tỷ lệ người sử dụng thuốc lá nung nóng trong 30 ngày qua không vượt quá 1,4%, và được các tác giả mô tả là “hiếm khi”. Trong một nghiên cứu được thực hiện riêng tại Canada trong giai đoạn 2020–2021 (công bố năm 2024), các nhà nghiên cứu ghi nhận 0,8% học sinh trung học phổ thông đã sử dụng sản phẩm thuốc lá nung nóng trong vòng 30 ngày trước thời điểm khảo sát.

Chính sách kiểm soát
Trong chính sách kiểm soát thuốc lá nung nóng, thế giới đang chia làm hai thái cực: đưa vào quản lý có điều kiện hoặc cấm hoàn toàn. Với phương án cho phép lưu hành, nhiều nước đã công bố thành tựu đáng kể trong việc giảm tỷ lệ hút thuốc lá điếu vượt mục tiêu kỳ vọng mà WHO đặt ra. Ngược lại, các quốc gia đang cấm cho thấy sự “hụt hơi” khi lao vào cuộc chiến chống buôn lậu không hồi kết đối với các mặt hàng thuốc lá thế hệ mới.

Báo cáo toàn diện về nghiên cứu và bằng chứng về các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới và mới nổi, cụ thể là thuốc lá nung nóng năm 2024 do WHO công bố tại COP10 thống kê, trong 195 quốc gia và vùng lãnh thổ, có 69 quốc gia quy định cụ thể về thuốc lá nung nóng dưới dạng cụ thể bao gồm thuốc lá thông thường, thuốc lá thế hệ mới, thuốc lá không khói hay các dạng khác. 86 quốc gia khác ngầm quản lý nhóm sản phẩm này theo quy định như đối thuốc lá truyền thống. Đáng chú ý, có 175 khu vực không cấm kinh doanh thuốc lá nung nóng, 57 khu vực chỉ cấm sử dụng tại nơi công cộng, 46 quốc gia đưa ra những yêu cầu dán nhãn đối với nhóm sản phẩm này và 67 nước áp dụng quy định về quảng cáo, tài trợ tương tự như thuốc lá truyền thống.

Trước đó, năm 2023, trong báo cáo "Tóm tắt nghiên cứu và bằng chứng về tác động sức khỏe của thuốc lá nung nóng", WHO khuyến nghị:" Trước khi chứng minh được người đã chuyển đổi hoàn toàn từ thuốc lá điếu sang thuốc lá nung nóng sẽ giảm nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến thuốc lá, thì các sản phẩm này nên chịu mức thuế tương tự như thuốc lá điếu”. Đồng thời, tổ chức này cũng khuyến nghị các quốc gia nên tiếp tục giám sát tất cả mọi sản phẩm thuốc lá và triển khai các biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
nhỏ|Nguồn dữ liệu: Báo cáo thu nhập hàng năm và hàng quý của JTI và PMI 2014-2023
Tại Nhật Bản, sự phổ biến của sản phẩm không khói đã khiến doanh số thuốc lá truyền thống sụt giảm mạnh. Cụ thể, từ 2015 đến 2023, doanh số thuốc lá điếu tại Nhật đã sụt giảm đến 52% do người hút thuốc lá điếu chuyển sang thuốc lá nung nóng, riêng doanh thu thuốc lá điếu trong giai đoạn 2016-2019 giảm gấp 5 lần so với giai đoạn 2011-2015.

Malaysia vào tháng 11/2018 cũng cho phép lưu hành thuốc lá nung nóng dưới luật kiểm soát thuốc lá hiện hành. Tháng 10/2024, định nghĩa về thuốc lá nung nóng đã được bổ sung vào Luật Kiểm soát Thuốc lá vì sức khỏe cộng đồng năm 2024, đồng thời các quy định về bao bì, nhãn mác và doanh thu đối với thuốc lá nung nóng sản phẩm này cũng được đề cập đến.

Tại Châu Âu, ngày 23/3/2023, Bộ Y tế Hy Lạp đã phê duyệt công bố giảm độc tính cho một loại thuốc lá nung nóng phổ biến, trở thành nước thứ hai sau Hoa Kỳ cho phép các công bố liên quan đến sức khỏe dựa trên đánh giá khoa học từ các cơ quan chức năng có thẩm quyền.

Tháng 7/2024, New Zealand giảm 50% mức thuế đối với thuốc lá nung nóng nhằm khuyến khích người hút thuốc chuyển sang sản phẩm này như là công cụ giảm tác hại.

Tại Thái Lan, dù đã ban hành lệnh cấm thuốc lá điện tử từ 2014, nhưng đến nay nhóm sản phẩm này vẫn được buôn bán tràn lan, kể cả ở khu vực gần trường học, khiến tỷ lệ giới trẻ sử dụng ngày càng gia tăng. Một đại diện phát ngôn Chính phủ cho biết tỷ lệ thanh niên (15–29 tuổi) hút thuốc lá điện tử đã tăng từ 5,8% (năm 2019) lên 12,2% (năm 2024). Do vậy, ngày 20/3 vừa qua, Quốc hội Thái Lan đã chính thức chứng nhận báo cáo từ Ủy ban Đặc biệt KMT về thuốc lá thế hệ mới để trình lên Nội các Chính phủ xem xét và quyết định về quy định kiểm soát thuốc lá thế hệ mới trong tương lai, thay cho hình thức cấm hiện tại.

Tại Việt Nam, Nghị quyết 173/2024/QH15 đã được Quốc hội thông qua, trong đó quy định rõ cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng kể từ 01/01/2025. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập pháp lý trong việc thực thi lệnh cấm khi các luật liên quan về thuốc lá cần được sửa đổi đồng bộ.

Tham khảo