Thái Nguyên

| diện tích = 8.375,21 km²
| dân số = 1.799.489 người
| thời điểm dân số = 31/12/2024
| mật độ dân số = /)}} }} người/km²
| vùng =
Đông Bắc Bộ (địa lý)
| dân tộc = Kinh, Tày, Nùng, Dao, Sán Dìu, Sán Chay, H'Mông
| tỉnh lỵ = Phường Phan Đình Phùng
| thành lập = 4 tháng 11 năm 1831
| chủ tịch UBND = Vương Quốc Tuấn
| hội đồng nhân dân =
| chủ tịch HĐND = Nguyễn Đăng Bình
| chủ tịch UBMTTQ = Đinh Quang Tuyên
| chánh án TAND =Bùi Đức Thuận
| viện trưởng VKSND = Nguyễn Thị Mai Lập
| bí thư = Trịnh Xuân Trường
| trụ sở UBND = Số 18, đường Nha Trang, phường Phan Đình Phùng
| đại biểu quốc hội =
| phân chia hành chính = 15 phường, 77 xã
| mã địa lý = VN-69
| mã hành chính = 19
| mã bưu chính = 25xxxx
| mã điện thoại = 208
| biển số xe = 20,
97
| web =
|biệt danh=Xứ Trà
|logo=Logo tỉnh Thái Nguyên.svg|ghi chú logo=Biểu trưng|tên cũ=Bắc Thái}}
Thái Nguyên là một tỉnh miền núi và trung du thuộc vùng Đông Bắc Bộ, Việt Nam. Trung tâm hành chính của tỉnh là phường Phan Đình Phùng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 70&nbsp;km. Thái Nguyên tiếp giáp với các tỉnh thành là Hà Nội, Phú Thọ, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn và Bắc Ninh. Năm 2025, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn được hợp nhất thành tỉnh Thái Nguyên, hai tỉnh từng được hợp nhất thành tỉnh Bắc Thái vào năm 1965. Tỉnh Thái Nguyên được chia thành 92 phường xã, ba đơn vị hành chính đông dân nhất của tỉnh là phường Phan Đình Phùng, phường Vạn Xuân và phường Tích Lương. Dân số của tỉnh là gần 1,8 triệu người, với thành phần dân tộc đa dạng.

Phần phía Bắc của tỉnh có địa hình núi cao, hai cánh cung Ngân Sơn và Sông Gâm đóng vai trò quan trọng, và là nơi có tỷ lệ che phủ rừng đứng hàng đầu tại Việt Nam. Phần phía Nam của tỉnh có địa hình đặc trưng là đồi núi thấp xen kẽ với ruộng đồng, có dãy núi Tam Đảo nằm ở phần Tây Nam. Sông Cầu là sông dài nhất và quan trọng nhất chảy trên địa bàn Thái Nguyên. Hồ Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Việt Nam, hồ Núi Cốc là hồ nhân tạo và cung cấp nước cho phần phía Nam của tỉnh. Lượng mưa tại phần phía Nam tỉnh thường lớn hơn vùng đồng bằng Bắc bộ, còn phần phía Bắc có lượng mưa thấp so với các tỉnh Đông Bắc. Thái Nguyên có tài nguyên khoáng sản phong phú về chủng loại, có trữ lượng lớn về vonfram, than, quặng sắt, chì kẽm. Lớp đất khu vực đồi núi của tỉnh có chất lượng yếu hoặc trung bình về mặt nông học.

Thái Nguyên vào thời phong kiến là vùng đất dân cư thưa thớt, ở miền núi có các thổ quan. Thực dân Pháp lập ra các khu mỏ và đồn điền, khuyến khích người Kinh ở miền xuôi nhập cư vào Thái Nguyên. Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 là cuộc khởi nghĩa lớn nhất nổ ra tại Việt Nam trong thời kỳ Chiến tranh thế giới lần thứ nhất. Năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến Thái Nguyên và lập căn cứ chính tại An toàn khu Định Hóa để lãnh đạo lực lượng Việt Minh trong Chiến tranh Đông Dương cho đến năm 1954. Thành phố Thái Nguyên trước đây từng là thủ phủ của khu tự trị Việt Bắc. Từ khoảng thập niên 1960, nhiều xí nghiệp quốc doanh về các ngành nghề được hình thành tại tỉnh Thái Nguyên, cùng thời kỳ này có nhiều người từ miền xuôi nhập cư đến tỉnh. Trước Đổi mới, Thái Nguyên là trung tâm sản xuất gang, thép quan trọng nhất tại Việt Nam.

Đặc trưng của văn hoá Thái Nguyên là tính chất hội tụ và giao lưu, hình thành truyền thống văn hoá phong phú. Người Kinh chiếm hơn một nửa trong dân cư của tỉnh, các dân tộc thiểu số như người Tày chiếm tỷ lệ cao và có thế đa số tại phần phía Bắc. Phần phía Nam của tỉnh Thái Nguyên là khu vực phát triển sớm hơn và ở mức độ cao hơn trong vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Thái Nguyên là một trong các trung tâm lớn về giáo dục bậc đại học của Việt Nam. Các khu công nghiệp của tỉnh tập trung tại phần cực Nam, gần với Hà Nội. Thể thao tỉnh Thái Nguyên cũ đứng hàng đầu trong số các tỉnh miền núi tại Việt Nam. Trà Thái Nguyên là một sản phẩm nổi tiếng, tỉnh Thái Nguyên cũ có thời điểm là tỉnh có diện tích trồng trà lớn nhất nước. Trụ sở Bộ tư lệnh của Quân khu 1 nằm trên địa bàn tỉnh.

Tên gọi
Tên gọi Thái Nguyên có từ lâu đời, thời nhà Lý gọi là châu Thái Nguyên, thời nhà Trần là một trấn, thời nhà Minh cai trị là một phủ, thời vua Lê Thánh Tông là một thừa tuyên và đến thời vua Minh Mạng của nhà Nguyễn năm 1831 là tỉnh Thái Nguyên. Tiến sĩ Hán Nôm học Phạm Thuỳ Vinh cho rằng "Thái" là to, là rộng lớn, mênh mông, khoáng đạt và yên lành; "Nguyên' là nguồn, đầu nguồn; cũng còn nhiều nghĩa nữa. Thái Nguyên nghĩa là một vùng đất lành, rộng lớn, đầu nguồn.

Tại Trung Quốc, địa danh Thái Nguyên () có thể bắt nguồn từ "Đại Nguyên" (), nghĩa là "đồng bằng lớn". Tả truyện có ghi: "khai thông sông Phần, sông Thao, lấp đầm nước lớn, lấy "đại nguyên" làm nơi định cư", có thể nói đến lòng chảo Thái Nguyên tại tỉnh Sơn Tây hiện nay. "Đại Nguyên" hay "Thái Nguyên" xuất hiện trong các truyền thuyết hoặc thư tịch từ thời thượng cổ, nhưng chủ yếu là tên gọi địa lý chung. Đến năm 227 TCN, nước Tần cho lập quận Thái Nguyên tại trung du sông Phần, dựa trên ý nghĩa là "Lớn (đại) đến mức hơn hẳn thì gọi là “thái”; cao mà bằng phẳng thì gọi là “nguyên”." "Thái Nguyên" chính thức trở thành một địa danh hành chính.

Thời Lý, khu vực Thái Nguyên thuộc phủ Phú Lương. Đầu thời Trần, phủ Thái Nguyên thuộc lộ Như Nguyệt Giang. Năm 1469, thừa tuyên Thái Nguyên được đổi tên thành thừa tuyên Ninh Sóc, nhưng đến năm 1490 thì đổi lại thành xứ thừa tuyên Thái Nguyên. Năm 1965, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn hợp nhất thành một tỉnh, lấy tên là Bắc Thái. vùng đất "đệ nhất danh trà", thành phố Thái Nguyên cũ có biệt danh là "thành phố Thép".

Sau khi tỉnh Bắc Kạn và tỉnh Thái Nguyên sáp nhập thành tỉnh Thái Nguyên năm 2025, khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ còn được gọi là khu vực phía Bắc, khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ còn được gọi là khu vực phía Nam. Tuy nhiên, "khu vực phía Nam" có khi chỉ được dùng để đề cập đến khu vực Sông Công, Phổ Yên và Phú Bình cũ. "Khu vực trung tâm tỉnh" có khi được dùng để đề cập đến các phường, xã có địa bàn từng thuộc thành phố Thái Nguyên cũ.

Lịch sử

Trước thời Nguyễn
Di chỉ khảo cổ học Mái Đá Ngườm tại xã Thần Sa là nơi cư trú của cư dân cổ, có ba tầng văn hoá phát triển liên tục. Tầng thứ nhất có niên đại 40.000 đến 23.000 năm TCN. Các công cụ được tìm thấy tại Mái Đá Ngườm và hang Phiêng Tung cùng xã được xác định là có niên đại từ trung-hậu kỳ đồ đá cũ. Lưu vực sông Năng và vùng hồ Ba Bể từ thời đồ đá cũ khoảng 20.000 đến 10.000 năm TCN đã có người tiền sử sinh sống.

tại xã Phú Lương là nơi thờ Dương Tự Minh, hình từ năm 2009.]]
Thái Nguyên vào thời phong kiến là vùng đất nhiều rừng núi hoang vu, dân cư thưa thớt. Một cuộc hội thảo vào năm 2012 nhận định rằng Lý Bí tức Lý Nam Đế có quê gốc là thôn Cổ Pháp thuộc phường Vạn Xuân hiện nay, ông rời quê vào năm 13 tuổi. Ông lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa chống lại nhà Lương, lên ngôi vua và lập nên nước Vạn Xuân. Trong Chiến tranh Tống - Việt năm 981, tàn quân Tống rút lui theo hướng Thái Nguyên, bị quân nhà Lý vượt sông Cầu đuổi đánh đến Võ Nhai. Năm 1076, quân dân nhà Lý tại Thái Nguyên chặn quân Tống tại núi mỏ Gà và tả ngạn sông Cầu, tham gia xây dựng phòng tuyến sông Như Nguyệt.

Dương Tự Minh làm thủ lĩnh phủ Phú Lương, bao gồm tỉnh Thái Nguyên và Cao Bằng hiện nay, vào thời nhà Lý thế kỷ XII, từng dẫn quân triều đình nhà Lý đi bình định khu vực biên giới phía Bắc. Năm 1150, ông tham gia một cuộc chính biến trong triều đình nhà Lý, khi sự việc thất bại thì ông bị lưu đày tại núi Đuổm thuộc xã Phú Lương. Do địa hình hiểm trở nên phát triển giao thông trong vùng gặp khó khăn, nhà Lý cho khai thông sông Cầu, làm một số đường ngựa và đặt các trạm dịch tại các châu huyện phía bắc, giúp thông hành xuyên suốt Thái Nguyên. Lưu Nhân Chú là người ở xã Vạn Phú, ông tham gia khởi nghĩa Lam Sơn, và sau này được nhậm chức tể tướng của nhà Lê. Từ thời nhà Lê sơ, nhà Mạc đến nhà Lê trung hưng, xứ Thái Nguyên có chín người đỗ đại khoa tiến sĩ.

Năm 1499, nhà Lê quyết định tách phủ Cao Bằng ra khỏi thừa tuyên Thái Nguyên, đặt thành trấn Cao Bằng. Sau khi nhà Mạc mất kinh thành Thăng Long vào tay quân Lê-Trịnh năm 1592, các tướng của nhà Mạc chia nhau chiếm đóng Thái Nguyên, khu vực trở thành nơi diễn ra các cuộc hỗn chiến gay gắt trong nhiều thập niên. Quân Mạc tập trung rất đông ở tỉnh nhưng cuối cùng vẫn bị quân Trịnh đánh bại, bị đẩy lui về phía bắc. Năm 1596, hai bên giao tranh đẫm máu ở khu vực hồ Ba Bể, sau đó quân nhà Mạc cai quản đất Cao Bằng và một phần Thái Nguyên hiện nay. Sau khi nhà Mạc bị tiêu diệt hoàn toàn vào năm 1677, phủ Cao Bằng lại được tách khỏi trấn Thái Nguyên để trở thành một trấn riêng biệt.

Thời Nguyễn và Pháp thuộc

Năm 1813, thủ phủ của trấn Thái Nguyên được chuyển từ xã Bình Kỳ, huyện Thiên Phúc (nay thuộc phần cực bắc của Hà Nội) lên xã Đồng Mỗ, huyện Đồng Hỷ (nay là phường Phan Đình Phùng). Ngày 4 tháng 11 năm 1831, trấn Thái Nguyên đổi thành tỉnh, ngày này được coi là mốc thành lập tỉnh Thái Nguyên. Nhiều cuộc nổi dậy chống nhà Nguyễn nổ ra tại Thái Nguyên, khiến triều đình đối phó một cách chật vật, cuộc nổi dậy do Dương Đình Cúc lãnh đạo có quy mô lớn. Đến năm 1823, Dương Đình Cúc sau khi thua quân Nguyễn thì đưa quân vào rừng Thần Sa củng cố lực lượng, nhưng cuối cùng vẫn thất bại. Đến thời Minh Mạng, nhà Nguyễn cho đặt chức lưu quan do người Kinh nắm giữ ở các tỉnh miền núi, bao gồm Thái Nguyên, gây mâu thuẫn với các thổ quan và người dân bản địa. Trong cuộc nổi dậy Nông Văn Vân từ năm 1833-1835, tỉnh Thái Nguyên là một chiến trường sôi động. Quân nổi dậy từng chiếm thủ phủ tỉnh Thái Nguyên, bắt quan lại nhà Nguyễn, thích vào dòng chữ "quan tỉnh hay ăn hối lộ" rồi đuổi đi.

Từ giữa thế kỷ 18, ghi nhận có nhiều người từ Trung Quốc sang khu vực châu Bạch Thông và huyện Cảm Hoá để khai thác mỏ. Việc khai thác mỏ tại Thái Nguyên phát triển mạnh dưới thời nhà Nguyễn. Triều đình cho mở mỏ diêm tiêu và mỏ chì vào năm 1831, sau đó cho mở các mỏ khai thác vàng và mỏ sắt.

Quân khởi nghĩa Yên Thế chống Pháp từng tràn sang Thái Nguyên, được nhiều người dân hưởng ứng. Năm 1914, các tù nhân yêu nước và lính khố xanh nổi dậy tại thị xã Bắc Kạn. Thực dân Pháp cũng thực hiện tuyên truyền chia rẽ giữa các dân tộc, giữa người vùng cao và vùng thấp.

Quá trình người Pháp cướp đất lập đồn điền diễn ra gay gắt vào thập niên 1890 và tiếp tục sau đó. Họ chủ yếu kinh doanh gạo và cà phê vì khi đó các mặt hàng này đang khan hiếm trên thị trường thế giới. Tính đến năm 1918, thực dân Pháp đã tịch thu của nông dân Thái Nguyên trên 80,7 nghìn ha đất để lập 24 đồn điền. Mỏ chì kẽm Chợ Điền là một mỏ khoảng sản quan trọng ở Bắc Kỳ.

Sau khởi nghĩa Bắc Sơn 1940, căn cứ Bắc Sơn-Võ Nhai của lực lượng cách mạng dần dần hình thành. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, ngày 15 tháng 9 năm 1941, Trung đội Cứu quốc quân II được thành lập tại rừng Khuôn Mánh, là đội quân cách mạng đầu tiên của tỉnh. Ngày 10 tháng 3 năm 1945, quân Nhật tiến vào Thái Nguyên, công sứ của Pháp tại Thái Nguyên đầu hàng Nhật. Quân Nhật chiếm đóng thị xã Bắc Kạn vào ngày 17 tháng 3. Ngày 20 tháng 8 năm 1945, Võ Nguyên Giáp tuyên bố giải phóng tỉnh Thái Nguyên trong một buổi mít tinh lớn. Tỉnh Thái Nguyên đã tiếp nhận 12.000 người từ các tỉnh khác tản cư đến tính đến tháng 2 năm 1947. Tỉnh Bắc Kạn cũng tiếp nhận nhiều người tản cư từ miền xuôi, thị xã Bắc Kạn trở nên tấp nập, sầm uất hơn hẳn trước đó.

Theo lời kêu gọi của Hồ Chí Minh, nhân dân Thái Nguyên thực hiện tiêu thổ kháng chiến, tự dỡ bỏ hoặc phá hoại tất cả công trình và nhà cửa. Công tác tự phá hoại tại tỉnh Bắc Kạn được tiến hành chậm và ít kết quả hơn. Quân Pháp bắt đầu Chiến dịch Việt Bắc bằng việc tiến hành nhảy dù xuống tỉnh Bắc Kạn vào ngày 7 tháng 10 năm 1947, do lầm tưởng Bắc Kạn là thủ đô chính trị mới của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngày 24 tháng 8 năm 1949, Bắc Kạn trở thành tỉnh đầu tiên được giải phóng. Năm 1948, tỉnh ủy Thái Nguyên bị cảnh cáo vì hãng Việt Thái (cơ quan của tỉnh bộ) làm ăn thua lỗ gây thất thoát lớn về công quỹ, mờ ám về sổ sách. Cùng năm, quân cách mạng bắt đầu tiến hành "tiễu phỉ" tại khu vực Pác Nặm. Quân đội Pháp nhiều lần tấn công Thái Nguyên bằng cả bộ binh và không quân. Năm 1953-1954, tại xã Phú Đình, Bộ Chính trị quyết định về việc tiến hành chiến dịch Điện Biên Phủ.

Thái Nguyên được Trung ương Đảng và chính phủ chọn làm nơi thí điểm chính sách ruộng đất. Tháng 11 năm 1952, Trung ương Đảng chọn hai xã trên địa bàn để thí điểm thực hiện chính sách giảm tô. Đến tháng 12 năm 1953, Trung ương Đảng chọn sáu xã thuộc huyện Đại Từ làm thí điểm cải cách ruộng đất, nhằm rút kinh nghiệm để thực hiện cách mạng ruộng đất trên cả nước. Các đội giảm tô và cải cách ruộng đất phạm phải sai lầm nghiêm trọng như đấu tố tràn lan, nên tình hình nông thôn tỉnh Thái Nguyên hết sức phức tạp, mất đoàn kết nghiêm trọng. Cuối năm 1956, tỉnh Thái Nguyên bắt đầu thực hiện chính sách sửa sai. Các xã miền núi trong tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Bắc Kạn không tiến hành cải cách ruộng đất như vùng trung du và đồng bằng mà thực hiện giảm tô và cải cách dân chủ, do đại đa số là nông dân lao động, còn thành phần bần cố nông chủ yếu là người Kinh đến làm thuê. Đầu năm 1955, nạn đói lan rộng ở tỉnh Thái Nguyên.

Tháng 8 năm 1956, Khu tự trị Việt Bắc chính thức được thành lập, thủ phủ là thị xã Thái Nguyên. Khu tự trị ban đầu gồm có các tỉnh Thái Nguyên, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang. Chu Văn Tấn là Chủ tịch Ủy ban hành chính Khu tự trị Việt Bắc và Bí thư Khu ủy Quân khu Việt Bắc trong suốt thời gian khu tự trị tồn tại. Đến ngày 3 tháng 11 năm 1961, chức năng và quyền hạn của khu tự trị Việt Bắc bị Trung ương Đảng thu hẹp, từ cấp chỉ đạo xuống chỉ còn là cấp đôn đốc, kiểm tra. Tỉnh Thái Nguyên cũng hình thành các hợp tác xã nông nghiệp, hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp, và thành lập công ty hợp doanh với các hộ tư sản và tiểu chủ. Trong giai đoạn này, nạn phá rừng ngày càng nhiều, mỗi năm tỉnh Bắc Thái mất khoảng 100&nbsp;km² rừng.

Công trường khu Gang thép Thái Nguyên được bắt đầu vào năm 1959, có hơn 22 nghìn người từ nhiều nơi đến đây làm việc, xây dựng khu công nghiệp luyện kim đầu tiên của Việt Nam. Năm 1960, hàng loạt xí nghiệp quốc doanh về các ngành nghề cơ khí, vật liệu xây dựng, lâm sản, thực phẩm, dệt may được hình thành và đi vào hoạt động tại tỉnh Thái Nguyên. Ngày 21 tháng 4 năm 1965, Ủy ban Thường vụ Quốc hội phê chuẩn việc hợp nhất hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên thành tỉnh Bắc Thái.

Tỉnh Bắc Thái có các cơ sở kinh tế quan trọng và hệ thống các nhà máy phục vụ cho quân sự nên là một mục tiêu ném bom phá hoại của quân đội Hoa Kỳ trong Chiến tranh Việt Nam. Đầu tháng 8 năm 1965, 80% cư dân trung tâm thành phố Thái Nguyên phải đi sơ tán. Tỉnh Bắc Kạn cũ có 9.021 chiến sĩ ra mặt trận, với hơn 2.000 người mất. Tình hình cung ứng lương thực sau chiến tranh hết sức khó khăn, Thái Nguyên càng khó khăn hơn do trên 60% lương thực được nhà nước cung cấp cho các đối tượng theo sổ gạo. Nông nghiệp trong tỉnh phát triển chậm, tổ chức hợp tác xã nông nghiệp có những hạn chế và yếu kém, trong khi kinh tế cá thể từng bước lấn án kinh tế tập thể, phá vỡ quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nông thôn. Do quản lý yếu kém, rừng bị tàn phá nặng nề, diện tích rừng nhanh chóng bị thu hẹp. Các ngành công nghiệp và thủ công nghiệp phát triển chậm, chưa đáp ứng được yêu cầu phục vụ đời sống và sản xuất. Năm 1976, tình trạng đói giáp hạt xảy ra ở một số nơi trong tỉnh.

Công trình thủy lợi hồ Núi Cốc được khởi công vào năm 1973, phục vụ cho khu công nghiệp Gang Thép và sản xuất nông nghiệp, là một công trình trọng điểm của Nhà nước Việt Nam khi đó. Các vùng cây trồng tập trung và chuyên canh, chủ yếu là chè, được hình thành để phục vụ cho xuất khẩu. Khi Chiến tranh biên giới Việt-Trung bùng phát, hơn 25.000 người từ Cao Bằng và Lạng Sơn sơ tán đến tỉnh. Ngày 29 tháng 12 năm 1978, hai huyện Ngân Sơn, Chợ Rã của tỉnh Bắc Thái được nhập vào tỉnh Cao Bằng.

Sự kiện chế độ cộng sản tại Liên Xô và Đông Âu sụp đổ có tác động đến kinh tế trong tỉnh, do hầu hết các cơ sở công nghiệp đều do các nước này giúp đỡ, nên phụ thuộc vào thiết bị, kỹ thuật và vật tư. Đây cũng là thị trường xuất khẩu truyền thống cho hàng thủ công mỹ nghệ của tỉnh. Chính quyền tỉnh chủ trương chỉ đầu tư vào các xí nghiệp quốc doanh có hiệu quả, các xí nghiệp quốc doanh còn lại bị giải thể hoặc chuyển đổi hình thức sở hữu. Nguồn vốn và năng lực kinh doanh của nhiều thành phần kinh tế trong và ngoài tỉnh được huy động, thúc đẩy nền kinh tế của tỉnh sang sản xuất hàng hoá. Chính quyền tỉnh cũng cho sắp xếp lại y tế và giáo dục trên địa bàn, chống xuống cấp các cơ sở y tế và giáo dục. Do tỉnh có nhiều điểm khai thác vàng sa khoáng, nên giai đoạn này nảy sinh nhiều tệ nạn xã hội như thuốc phiện, ma túy, mại dâm, cờ bạc. Cơ cấu kinh tế nhiều thành phần được hình thành, kinh tế tư nhân phát triển ở tất cả các lĩnh vực. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của tỉnh năm 1995 đạt 9,6%, cao nhất từ trước đến lúc bấy giờ.

Thời kỳ từ 1997

Ngày 1 tháng 1 năm 1997, tỉnh Bắc Thái chính thức được chia tách thành tỉnh Bắc Kạn và tỉnh Thái Nguyên, hai huyện Ngân Sơn và Ba Bể của tỉnh Cao Bằng được chuyển về tỉnh Bắc Kạn. Tỉnh Bắc Kạn mới tái lập có tình hình kinh tế - xã hội kém phát triển, có nền kinh tế thuần nông cùng cơ sở vật chất và hạ tầng yếu kém. Bắc Kạn thực hiện tốt việc quản lý bảo vệ và phát triển rừng, là tỉnh có độ che phủ rừng cao nhất cả nước với 73,4% theo số liệu năm 2020.

Trong thập niên 2010, Quốc lộ 3 mới (đường cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên) được hoàn thành vào năm 2014, quốc lộ 3 cũ qua địa bàn tỉnh cũng được nâng cấp, đường Thái Nguyên - Chợ Mới được xây dựng. Đầu năm 2013, Tập đoàn Samsung của Hàn Quốc bắt đầu triển khai tổ hợp công nghệ cao tại khu công nghiệp Yên Bình của tỉnh Thái Nguyên. Sự ra đời của tổ hợp này và các dự án phụ trợ khiến công nghiệp Thái Nguyên có bước phát triển vượt bậc, giá trị xuất khẩu của tỉnh tăng vọt, và tuyển dụng một lượng lớn người lao động. Festival Trà quốc tế Thái Nguyên được tổ chức lần đầu tiên vào năm 2011. Năm 2013, việc xây dựng mỏ đa kim Núi Pháo cơ bản hoàn thành, là dự án mỏ đa kim lớn nhất Việt Nam cho đến khi đó. Ngày 11 tháng 3 năm 2015, thị xã Bắc Kạn có nghị quyết chuyển thành thành phố Bắc Kạn, địa phương này phát triển thành một đô thị hiện đại. Sau khi tái lập tỉnh, Bắc Kạn có sự phát triển vượt bậc so với trước, hạ tầng giao thông được đầu tư đến tận các xóm, trường học được xây dựng khang trang, có điều kiện đầu tư phát triển kinh tế đồi rừng.

Đại dịch COVID-19 bùng phát tại tỉnh Thái Nguyên cũ vào đầu năm 2022, số ca nhiễm bệnh tăng cao nhưng số ca tử vong thấp. Trong trận lụt sau bão Yagi vào tháng 9 năm 2024, mức nước sông Cầu tại trạm Gia Bẩy vượt trận lụt lịch sử năm 1959. Ngày 12 tháng 6 năm 2025, hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên được hợp nhất thành tỉnh Thái Nguyên. Do mưa lũ từ bão Matmo vào tháng 10 năm 2025, mức nước sông Cầu tại trạm Gia Bẩy vượt mức lụt lịch sử năm trước, khiến hơn 200.000 nhà trong tỉnh bị ảnh hưởng.

Địa lý
Thái Nguyên thuộc vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Tỉnh có diện tích là 8.375,21&nbsp;km², trước khi sáp nhập vào năm 2025 thì tỉnh Bắc Kạn có diện tích 4.853,25&nbsp;km² và tỉnh Thái Nguyên có diện tích là 3.521,96&nbsp;km². Thái Nguyên giáp với tỉnh Cao Bằng ở phía bắc, giáp với tỉnh Lạng Sơn ở phía đông, giáp với tỉnh Bắc Ninh, thành phố Hà Nội và tỉnh Phú Thọ ở phía nam, giáp với tỉnh Tuyên Quang ở phía tây. Trong đó, ranh giới tự nhiên giữa Thái Nguyên và Phú Thọ là dãy núi Tam Đảo Khu vực thủ phủ của tỉnh Thái Nguyên cách trung tâm Hà Nội 75&nbsp;km, cách sân bay quốc tế Nội Bài 50&nbsp;km, cách cụm cảng Hải Phòng khoảng 200&nbsp;km.

Năm 1677, Cao Bằng được tách khỏi Thái Nguyên để trở thành trấn Cao Bằng. Năm 1807, một phần đất phía Nam của Thái Nguyên được chuyển về Bắc Ninh, bao gồm thủ phủ của Thái Nguyên (nay thuộc khu vực Sóc Sơn) khi đó, thủ phủ Thái Nguyên chuyển đến khu vực hiện nay. Năm 1890, huyện Bình Xuyên tách khỏi Thái Nguyên để nhập vào tỉnh Sơn Tây. Năm 1894, khu vực Bắc Sơn được tách khỏi Thái Nguyên. Năm 1901, bốn tổng của tỉnh Bắc Giang, trong đó có khu vực phía Bắc sông Công của huyện Đa Phúc, được chuyển sang Thái Nguyên. Năm 1913, hai xã của châu Định Hoá được chuyển sang tỉnh Tuyên Quang.

Địa hình

Thái Nguyên là tỉnh miền núi và trung du, địa hình có tính đa dạng. Khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ có địa hình núi cao, cao hơn các tỉnh xung quanh, các mạch núi cánh cung chi phối địa hình. Cánh cung Ngân Sơn chạy liên tục từ nam Cao Bằng dọc theo phía Đông của Bắc Kạn đến bắc tỉnh Thái Nguyên cũ, tạo thành hình cánh cung rõ rệt. Dãy núi này có nhiều đỉnh núi cao như đỉnh Cốc Xô cao 1.131 m ở xã Côn Minh. Cánh cung Sông Gâm kéo dài dọc theo phía Tây của Bắc Kạn. Khu vực này có đỉnh Phja Bjoóc cao 1.575 m là đỉnh núi cao nhất tỉnh Bắc Kạn cũ, cùng nhiều đỉnh cao trên 1.000 m. Xen giữa hai cánh cung là nếp lõm thuộc hệ thống thung lũng các con sông. Địa hình tỉnh Bắc Kạn cũ có thể chia làm ba khu vực: Phía Đông là cánh cung Ngân Sơn mang tính điển hình nhất ở vùng Đông Bắc, có cấu tạo tương đối thuần nhất, chủ yếu thuận lợi phát triển lâm nghiệp; phía Tây cũng là những khối núi cao; khu vực trung tâm dọc thung lũng sông Cầu có địa hình thấp hơn nhiều, thích hợp phát triển nông nghiệp.

Địa hình tỉnh Thái Nguyên trước khi sáp nhập chủ yếu là đồi núi thấp chạy theo hướng Bắc - Nam. Phía Tây Nam có dãy núi Tam Đảo với đỉnh cao nhất đạt 1.591 m. Ở phía bắc có dãy Ngân Sơn từ Bắc Kạn kéo xuống Võ Nhai, cùng với dãy núi Bắc Sơn có hướng Tây Bắc - Đông Nam. Mực địa hình chủ yếu của tỉnh Thái Nguyên cũ là 200 – 600 m. Thái Nguyên cũ có ba vùng địa hình: Vùng núi phía Tây và Tây Bắc, vùng núi phía Đông, vùng có địa hình thấp dưới 100 m từ nam Phú Lương về phía Nam. Phía Đông có dãy núi đá vôi đồ sộ kéo dài từ La Hiên đến Bắc Sơn, cùng những khối núi đá vôi lớn gồm Thần Sa và Phương Giao.

Một dải từ Hà Châu đến cầu Đa Phúc thuộc vùng rìa đồng bằng Bắc Bộ, cao 10 – 15 m so với mực nước biển. Vùng Phú Bình và Phổ Yên cũ phần lớn có địa hình đồng bằng thung lũng sông và đồi thấp. Kiểu đồng bằng đáy thung lũng và cánh đồng karst phân bổ ở Võ Nhai và các vùng phía Bắc khác của Thái Nguyên cũ. Đồng bằng giữa núi có thể tìm thấy ở Vạn Phú hay Trại Cau. Vùng có độ dốc 4 - 8° chiếm phần lớn diện tích vùng Phú Bình và Phổ Yên cũ, độ dốc phổ biến của tỉnh Thái Nguyên cũ là 16 - 25°, vùng núi đá vôi có độ dốc rất lớn và có khi dốc đứng gần 90°. Phần lớn địa hình tỉnh Bắc Kạn cũ có độ dốc lớn trên 15°, chiếm 83,76% diện tích tự nhiên. Tại tỉnh Bắc Kạn cũ, xen giữa các dãy đồi núi là những dải đất thấp, tương đối bằng phẳng, như cánh đồng Nam Cường hay Mỹ Thanh.

Phần lớn lãnh thổ tỉnh Thái Nguyên cũ có lịch sử hình thành suốt Trung sinh, kết thúc cách nay 67 triệu năm. Sau khi được hình thành xong, lãnh thổ tồn tại dưới chế độ lục địa liên tục trong 50 triệu năm, địa hình được san bằng thành bình nguyên. Đến tạo sơn Himalaya cách đây 25 triệu năm, Thái Nguyên được nâng cao, có thể từ 200–500 m tùy nơi, làm cho địa hình trẻ lại. Các núi cổ lại lộ ra, tạo lập địa hình như lúc hình thành vào cuối Trung sinh. Trong địa phận Thái Nguyên cũ, phức nếp lồi Bắc Thái chiếm phần lớn diện tích từ thủ phủ tỉnh trở lên phía bắc, nhìn chung là một vùng nâng tương đối gồm các đá Paleozoi. Từ thủ phủ tỉnh trở xuống thuộc võng chồng An Châu, được hình thành mạnh mẽ vào thời kỳ Trias đến Creta.

Khí hậu

}}

Khí hậu khu vực thuộc tỉnh Bắc Kạn cũ có sự phân hoá theo độ cao và hướng núi. Mùa hè có nhiệt độ cao và mưa nhiều, mùa đông nhiệt độ thấp và mưa ít, chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc. Nhiệt độ trung bình hàng năm của khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ là từ 20 - 22&nbsp;°C, nhiệt độ thấp tuyệt đối từng ghi nhận được là -0,1&nbsp;°C ở thành phố Bắc Kạn cũ, -2&nbsp;°C ở huyện Ngân Sơn cũ. Nhiệt độ trung bình năm có thể cao hơn 22&nbsp;°C ở thung lũng sông Cầu và vùng cao dưới 200 m. Nhiệt độ trung bình ở hầu hết Bắc Kạn cũ có thể cao đến 25,7 - 27,5&nbsp;°C vào tháng 7; và hạ xuống 12,1 - 14,4&nbsp;°C vào tháng 1, những nơi cao hơn 1.000 m có thể còn xuống tới 10&nbsp;°C và thấp hơn. Bắc Kạn cũ có băng giá, rét đậm và rét hại kéo dài, ảnh hưởng lớn đến cây trồng, vật nuôi. Số giờ nắng trung bình của khu vực là 1.555 giờ, thấp hơn khoảng 100 - 150 giờ/năm so với khu vực Đồng bằng Bắc Bộ, các tháng mùa đông chỉ có khoảng 55 - 60 giờ nắng. Khí hậu của khu vực có nhiều thuận lợi cho việc phát triển một số cây trồng cận nhiệt đới và ôn đới.

Khí hậu khu vực thuộc tỉnh Thái Nguyên cũ có tính chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi. Biên độ dao động nhiệt độ ngày và đêm lớn hơn đồng bằng sông Hồng khoảng 0,5 - 1&nbsp;°C. Mưa tại khu vực thường lớn hơn vùng đồng bằng, còn gió thì yếu hơn. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 22 - 23&nbsp;°C, giảm còn 20&nbsp;°C ở vùng đồi núi cao khoảng 600 m. Nhiệt độ trung bình dưới 17&nbsp;°C từ tháng 12 đến tháng 2, vùng đồi núi cao hơn 400 m có thể có 5 tháng lạnh. Tháng 1 là tháng lạnh nhất, nhiệt độ trung bình là 15 - 16&nbsp;°C ở vùng thấp, dưới 12&nbsp;°C ở vùng núi. Vùng thấp có 5 tháng có nhiệt độ trung bình vượt quá 25&nbsp;°C và tháng nóng nhất là tháng 7. Ở các vùng núi thì mùa nóng chỉ kéo dài 3 tháng, những vùng núi cao như Tam Đảo không có tháng nào có nhiệt độ trung bình vượt quá 25&nbsp;°C. Số giờ nắng trung bình tại khu vực thành phố Thái Nguyên cũ là 1.690 giờ, trong tỉnh trời âm u vào mùa đông và chỉ đạt 30% số giờ nắng của mùa hè. Mỗi năm khu vực có 20 - 30 ngày có thời tiết nồm, riêng tháng 3 có trên dưới 12 ngày. Gió tây khô nóng có nguồn gốc từ vịnh Bengal ảnh hưởng đến Thái Nguyên trong một số ngày vào tháng 5 - 7.

Lượng mưa trung bình năm tại khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ là 1.600 - 1.900&nbsp;mm, vùng Phú Bình cũ có thể dưới 1.450&nbsp;mm. Phía Đông có ít mưa hơn hơn phía Tây một cách rõ rệt. Vùng chân núi Tam Đảo của Thái Nguyên có lượng mưa trung bình năm trên 2.000 m, cao hơn sườn phía Tây của dãy núi này do địa hình dốc hơn và đón gió. Lượng mưa vào tháng 7 - 8 thường vượt quá 300&nbsp;mm, và đạt trên 400&nbsp;mm tại vùng núi đón gió. Lượng mưa từ tháng 5 đến tháng 10 chiếm 85 - 90% lượng mưa cả năm, lượng mưa vào mùa còn lại chỉ đạt 200 – 400&nbsp;mm. Phần lớn tỉnh Thái Nguyên cũ có 3 - 4 tháng mùa khô, riêng vùng Phú Bình có 5 tháng. Độ ẩm trung bình năm tại khu vực là 82 - 84%. Trong vùng miền núi phía Bắc, chỉ có tỉnh Thái Nguyên cũ là có thể phân biệt một mùa khô khá rõ trong tháng 11 - 12. Khu vực Võ Nhai và Phú Bình hay xuất hiện thời tiết sương muối vào cuối tháng 12. Ở phía Tây Thái Nguyên cũ, gió thổi mạnh vào tháng 4 - 5, ở phía Đông thì gió thổi mạnh vào tháng 1-2.

Thủy văn

Tỉnh Thái Nguyên có mạng lưới sông suối khá dày. Sông suối khu vực phía Bắc tỉnh thuộc Bắc Kạn cũ có đặc điểm chung là lòng nhỏ và dốc, nên tốc độ dòng chảy lớn. Diện tích lưu vực sông Năng tính đến thác Đầu Đẳng là 1.890&nbsp;km², thuộc phần tây bắc của Thái Nguyên. Diện tích lưu vực sông Nà Rì - sông Bắc Giang trên địa bàn là khoảng 1.200&nbsp;km², thuộc phần đông bắc tỉnh. Diện tích lưu vực sông Phó Đáy trên địa bàn khoảng 250&nbsp;km², thuộc nam huyện Chợ Đồn cũ. Sông Năng dài 70&nbsp;km trên địa bàn tỉnh và chảy vào sông Gâm, sông Bắc Giang thuộc lưu vực sông Bằng Giang - Kỳ Cùng, sông Phó Đáy chảy vào sông Lô.

Sông Cầu bắt nguồn từ vùng núi Tam Tao của xã Chợ Đồn, ở độ cao trên 1.200 m, thuộc hệ thống sông Thái Bình. Đoạn sông Cầu chảy trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn cũ dài khoảng 105&nbsp;km và qua Thái Nguyên cũ dài khoảng 100&nbsp;km. Vùng thượng lưu kéo dài đến Chợ Mới nằm giữa vùng núi cao nên lòng sông hẹp, nhiều thác ghềnh và độ dốc là 10%; trung lưu từ Chợ Mới đến đập Thác Huống có độ dốc đáy sông khoảng 1%; hạ lưu từ Thác Huống có độ dốc lòng sông rất nhỏ. Các phụ lưu tả và hữu của sông Cầu tại tỉnh Thái Nguyên tạo thành hình lông chim rõ rệt, khiến lũ sông Cầu không quá đột ngột. Các phụ lưu chính của sông Cầu trên địa bàn Thái Nguyên là sông Chợ Chu, sông Nghinh Tường, sông Đu, sông Mo Linh, sông Công. Trong số này, sông Công dài 96&nbsp;km là phụ lưu lớn nhất và chiếm khoảng 40% lượng nước của sông Cầu, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước tưới cho tả ngạn sông Cầu. Tháng 2 là tháng có dòng chảy thấp nhất trên phần lớn các sông tại Thái Nguyên cũ, chỉ chiếm 1-2% tổng lượng dòng chảy hàng năm, riêng sông Công là vào tháng 1, và sông Mo Linh là vào tháng 3.

Hồ Ba Bể thuộc xã Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Việt Nam, nằm ở độ cao khoảng 145 m so với mực nước biển. Hồ nhận được nước của sông Chợ Lèng và sông Nam Cường, rồi chảy ra sông Năng. Hồ có chiều dài hơn 8&nbsp;km, nơi rộng nhất 2&nbsp;km, diện tích mặt nước khoảng 6,50&nbsp;km², độ sâu trung bình 20 m. Hồ Núi Cốc được xây dựng từ năm 1973, đập chính dài 480 m và cao 26 m ngăn dòng sông Công tại xã Đại Phúc. Hồ có diện tích mặt nước 25&nbsp;km², chỗ dài nhất là 12&nbsp;km và chỗ rộng nhất là 3&nbsp;km, dung tích 175 triệu m³ nước. Hồ có vai trò rất quan trọng trong điều tiết lũ sông Công, cung cấp nước tưới cho cây trồng, công nghiệp, và nước sinh hoạt. Hồ Nặm Cắt tại xã Phong Quang được xây xong vào năm 2020, diện tích lòng hồ là 87 ha, giúp cung cấp nước cho thành phố Bắc Kạn cũ. Một số hồ thủy lợi lớn khác trên địa bàn tỉnh là hồ Bảo Linh (83 ha), Ghềnh Chè (80 ha), Suối Lạnh (48,8 ha), Trại Gạo (47 ha), Quán Chẽ (43 ha), Bản Chang (40 ha), Vai Miếu (39,4 ha), Khuổi Khe (32 ha), Vân Hán (31 ha)), Phượng Hoàng (20,5 ha), Phú Xuyên/Vai Bành (18,25 ha), Cặp Kè (12 ha). Tỉnh có các hồ chứa thủy điện lớn là Pác Cáp trên sông Nà Rì và Thác Giềng 1 trên sông Cầu, và một phần nhỏ của hồ thủy điện Tuyên Quang.

Đập Thác Huống tại phường Gia Sàng được khánh thành từ năm 1929, để lấy nước sông Cầu cho công trình thủy nông Thác Huống (sông Máng). Toàn bộ tuyến kênh này dài hơn 52&nbsp;km, đảm bảo nước tưới cho khu vực Phú Bình và một phần của tỉnh Bắc Ninh. Kênh chính hồ Núi Cốc có chiều dài khoảng 18&nbsp;km, rộng 13–15 m, dẫn nước đến khu vực Phú Bình. Thái Nguyên cũ có tài nguyên nước mặt khá phong phú, khoảng trên 2 tỷ m³. Về nước ngầm, khu vực này có khả năng cung cấp nước mang tính cục bộ, nhưng có độ khoáng hoá khá lớn trên 10g/l, có điểm nước khoáng La Hiên. Nước dưới đất trong khu vực thường nằm ở độ sâu tương đối lớn, do đó việc khai thác nước ngầm không dễ dàng.

Thổ nhưỡng

Xu hướng chung của toàn bộ lớp phủ đất miền đồi núi khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ là bị feralit mạnh mẽ. Phần lớn đất đồi núi khu vực này có dung tích hấp thu thấp, nghèo cation kiềm trao đổi, tỉ lệ các khoáng trong đất rất thấp. Nhìn chung, do thành phần đá mẹ thống trị ở khu vực là đá phiến và sa diệp thạch cùng các sản phẩm phá hủy từ chúng, nên đất có chất lượng yếu hoặc trung bình về mặt nông học. Theo đặc điểm, đất khu vực Thái Nguyên cũ gồm có: Đất feralit màu vàng nhạt trên núi thấp chiếm 48,1% diện tích, thường phân bổ ở độ cao trên 200 m, hình thành do phong hoá từ đá mácma, đá biến chất và đá trầm tích. Đất feralit điển hình vùng đồi và núi thấp chiếm 31,1% diện tích, chủ yếu hình thành trên cát kết, bột kết, phiến sét và một phần phù sa cổ kiến tạo. Đất feralit trên đá vôi có màu nâu đỏ, chủ yếu ở Võ Nhai. Đất dốc tụ phù sa chiếm 12,4% diện tích, nằm ở ven sông suối, trong các thung lũng hẹp hoặc các bãi đá chân núi. Đất ngập nước phân bổ chủ yếu dọc theo sông Công và phía nam Phổ Yên.

Trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn cũ, nhóm đất đỏ vàng là nhóm có diện tích lớn nhất, chiếm 85,51%. Trong đó, đất đỏ vàng trên đá sét và biến chất chiếm 53,32% diện tích, đất vàng đỏ trên đá macma axit chiếm 14,26% diện tích, đất đỏ nâu trên đá vôi chiếm 11,61% diện tích và có nhiều ở Na Rì. Các loại đất này có độ dày tầng đất thường lớn hơn 100&nbsp;cm, với độ dày tầng canh tác trung bình khoảng 15&nbsp;cm và 16&nbsp;cm. Nhóm đất thung lũng có diện tích 9,93&nbsp;km². Nhóm đất mùn vàng đỏ trên núi có diện tích 215,12&nbsp;km², phân bố trên địa hình đồi núi cao. Nhóm đất phù sa có diện tích 88,31&nbsp;km², phân bố thành dải hẹp ven các sông. Nhóm đất đen có diện tích 51 ha, phân bố tại vùng Ba Bể và Bạch Thông. Đá vôi tập trung ở các vùng như Na Rì và Chợ Mới, với diện tích khoảng 564,11&nbsp;km².

Hệ sinh thái

Khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ có hơn 1.790 loài thực vật, 84 loài thú, 314 loài chim, 69 loài lưỡng cư - bò sát, 1.091 loài côn trùng, 109 loài cá. Trong đó, có 213 loài động, thực vật quý hiếm, có giá trị bảo tồn cao. Rừng rậm thường xanh nhiệt đới từng bao phủ toàn bộ diện tích tỉnh Thái Nguyên cũ trước khi con người tác động. Hệ thực vật ít nhất là có 2.000 loài; hệ động vật có 422 loài chim, thú, bò sát, ếch nhái; vẫn còn một số loài quý hiếm.

Vườn quốc gia Ba Bể có diện tích là 100,48&nbsp;km², phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là 38,46&nbsp;km², là một phức hệ sông, hồ, rừng trên núi đá vôi. Vườn có các loài cây gỗ quý hiếm như: nghiến, đinh, lim, trúc dây, lát hoa; trong đó, trúc dây là một loài tre đặc hữu của Ba Bể. Đây là trung tâm đa dạng và đặc hữu cao nhất về loài lan không chỉ của Việt Nam mà còn của toàn Đông Nam Á. Các loài động vật đặc hữu quý hiếm trong vườn là voọc đen má trắng, gấu ngựa, vạc hoa, cá cóc bụng hoa, cầy vằn bắc, rắn hổ mang chúa. Vườn có các thảo dược quý như bảy lá một hoa, lan hành, ba kích, hoàng đằng, mã tiền rừng.

Khu Bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc nằm tại vùng Bắc Chợ Đồn có các loài thực vật quý hiếm như nghiến, trai, đinh, các loài Lan (Lan hài) và một số loài dược liệu quý như đẳng sâm, ba kích, kê huyết đằng; các loài động vật quý hiếm như khỉ đen, khỉ mốc, cu li lớn, cu li nhỏ, gấu chó, vạc hoa.

Khu Dự trữ thiên nhiên Kim Hỷ có tổng diện tích hơn 150,53&nbsp;km², thuộc vùng Bạch Thông-Na Rì, có hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi. Khu có nhiều loài thực vật quý hiếm như: Du sam đá vôi, thiết sam giả (Pseudotsuga sinensis), các loài động vật đặc hữu, quý hiếm gồm: Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi), hươu xạ (Moschus berezovski), rùa hộp ba vạch (Cuora cyclornata) có nguy cơ tuyệt chủng, một số loài dơi hiếm gặp trên thế giới như Dơi mũi ống cánh lông (Harpiocephalus harpia); Dơi tai đốm vàng (Myotis formosus). Khu vực được cho là nơi có nhiều chủng loại dơi nhất tại Việt Nam.

Khu dự trữ thiên nhiên Thần Sa-Phượng Hoàng có tổng diện tích 187&nbsp;km², trải rộng trên các dãy núi đá vôi của vùng bắc Võ Nhai, có hệ sinh thái rừng núi đá vôi rất đặc trưng, có giá trị bảo tồn cao. Khu dự trữ có một số loài cây quý hiếm như: Củ bình vôi, rau sắng, giảo cổ lam, ba kích, lan kim tuyến; có các loại gỗ quý hiếm: Nghiến, trai, lý, sến; có khỉ mặt đỏ có trong Sách đỏ Việt Nam. Lan hài Việt Nam (Paphiopedilum vietnamense) là loài lan đặc hữu của Việt Nam, chỉ được tìm thấy tại vùng Đồng Hỷ của Thái Nguyên.

Vườn quốc gia Tam Đảo trải rộng trên ba tỉnh Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang, là khu rừng sinh thái lớn nhất miền Bắc, rộng hơn 300&nbsp;km², trong đó có 261,63&nbsp;km² rừng, chủ yếu là dạng rừng tự nhiên mưa ẩm thường xanh. Vườn quốc gia Tam Đảo có 11 loài đặc hữu: Rắn sãi angen, rắn dáo thái dương; cá coóc Tam Đảo và 8 loài côn trùng. Rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới bao phủ phần lớn dãy núi, phân bố ở độ cao dưới 800 m, có các loài như chò chỉ, giổi, re, trường mật. Rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới phân bổ từ độ cao 800 m trở lên. Từ độ cao 1.000 m trở lên xuất hiện một số loài thuộc ngành hạt trần như: Thông nàng, pơ mu, thông tre. Dưới tán rừng có các loài như: Vầu đắng, sặt gai, các loài cây bụi thuộc họ cà phê. Rừng lùn trên đỉnh núi xuất hiện ở các đỉnh núi cao khoảng 1.000 m trở lên, chủ yếu là các loài thuộc họ đỗ quyên, họ re, họ dẻ, họ hồi, họ thích.

Khu bảo vệ cảnh quan Thác Giềng có tổng diện tích hơn 5,9&nbsp;km², có quần thể khoảng hơn 500 cây gỗ nghiến.

Môi trường

Thái Nguyên còn nhiều diện tích đất bạc màu, đất chua, đất lầy thụt cần được cải tạo. Đến thập niên 2000, khoảng 60% diện tích đất canh tác của tỉnh Thái Nguyên cũ thuộc loại nghèo dinh dưỡng. Nhiều diện tích đất rừng bị biến thành đất trống, đồi trọc, cần có nhiều công sức và tiền bạc để phục hồi. Nhiều vùng đất lớn trở thành các khai trường, các khu bãi thải, hoặc bị nhiễm kim loại nặng do khai thác mỏ. Các khu mỏ tự do cũng tàn phá đất trồng trọt ở các sườn đồi, ven suối. Đồng ruộng dưới các sườn dốc có nguy cơ bị bồi lấp do cát và đất đá từ trên xuống.

Do chênh lệch về lượng mưa, và độ che phủ rừng, tỉnh có nguy cơ về lũ lụt và hạn hán. Mức độ ô nhiễm trên sông Cầu và sông Công có chiều hướng giảm. Nước mặt và nước ngầm ở khu vực đô thị bị nhiễm bẩn vượt quy định. Chất lượng nước tại các khu khai khoáng và khu công nghiệp có chiều hướng tốt hơn do các doanh nghiệp đầu tư công nghệ giảm thiểu ô nhiễm. Do nằm ở đầu nguồn nên nhìn chung chất lượng nước của khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ còn tương đối tốt. Trong vùng núi đá vôi xuất hiện suối ngầm nên thường gây mất nước trong mùa khô. Vùng cánh đồng Nam Cường thường bị ngập úng nhiều ngày do hang thoát nước sang hồ Ba Bể bị phù sa bồi lắng. Các công trình thủy điện từng gây cạn kiệt nước sông, ngập nước đất sản xuất.

Do có nhiều cơ sở công nghiệp và khai khoáng, không khí khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ có nhiều loại chất thải độc hại như khói, bụi, các loại khí độc. Tại các đô thị lớn hay vùng mỏ than, có hàm lượng khí CO2, SO2, asen vượt quy định, bụi có nơi gấp nhiều lần tiêu chuẩn cho phép. Chất lượng không khí các đô thị khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ nhìn chung khá tốt, nhưng không khí tại các khu vực khai thác khoáng sản cũng bị ô nhiễm trầm trọng.

Rừng tại Thái Nguyên từng bị khai thác quá mức, rừng tự nhiên hiện còn lại rất ít, khả năng phòng hộ bảo vệ môi trường thấp. Phần lớn diện tích rừng hiện nay là rừng thứ sinh, có chất lượng thấp. Việc mất rừng làm suy giảm tính đa dạng sinh học, mất nguồn gen quý. Tài nguyên rừng của tỉnh suy giảm do khai thác lâm nghiệp bừa bãi một thời gian dài trong thời bao cấp, khai thác khoáng sản, người dân tộc thiểu số lấy gỗ củi và đốt rừng làm nương rẫy. Cần thiết phải bảo vệ rừng, đồng thời khôi phục tài nguyên rừng.

Đến năm 2023, khoảng hơn 90% số hộ dân ở các đô thị ở Thái Nguyên cũ sử dụng nước sạch. Một số nơi phải cấm khai thác nước ngầm do xảy ra sự cố sụt, lún đất. Một số khu vực của thành phố Thái Nguyên xảy ra tình trạng ngập úng khi có mưa lớn. Bãi rác Đá Mài là nơi xử lý rác lớn nhất Thái Nguyên, tiếp nhận 220 tấn rác thải sinh hoạt mỗi ngày, nhưng có hiện tượng phát tán bụi, khói, mùi hôi, nước rỉ rác ra môi trường.

Chính quyền

Trong năm 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ thu ngân sách đạt 20.403 tỷ đồng, tự cân đối ngân sách và có tỷ lệ điều tiết về ngân sách Trung ương. Thu nội địa là 17.590 tỷ đồng, tổng chi ngân sách địa phương là 16.187 tỷ đồng. Tại tỉnh Bắc Kạn cũ, tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn năm 2024 ước đạt 1.010 tỷ đồng; tổng chi ngân sách địa phương đạt 9.126 tỷ đồng. Cùng năm, tỉnh Bắc Kạn cũ có tổng số biên chế hành chính là 1.459; biên chế sự nghiệp công lập là 9.619 người. Tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập có 2.888 trụ sở, trong đó dự kiến có 2.507 trụ sở tiếp tục được sử dụng làm trụ sở cho các cơ quan, đơn vị, 258 trụ sở có phương án sử dụng khác và 123 trụ sở không tiếp tục sử dụng. Năm 2019, trên 90% cán bộ, công chức hệ thống chính trị cấp xã ở vùng dân tộc thiểu số của tỉnh Bắc Kạn cũ là người dân tộc thiểu số.

Tại Quốc hội Việt Nam khóa XV, tỉnh Bắc Kạn có sáu đại biểu thuộc hai khu vực, trong đó có hai đại biểu do Trung ương giới thiệu; tỉnh Thái Nguyên có bảy đại biểu thuộc ba khu vực, trong đó có ba đại biểu do Trung ương giới thiệu. Hội đồng Nhân dân tỉnh Bắc Kạn khoá X có 50 đại biểu trúng cử, thuộc 14 đơn vị, trong đó 50% là nữ giới. HĐND Thái Nguyên khóa XIV có 66 đại biểu trúng cử, thuộc 27 khu vực, có 19 đại biểu là nữ giới. Trụ sở làm việc Khối các cơ quan tỉnh Thái Nguyên được khởi công từ năm 2023 tại phường Phan Đình Phùng. Một trụ sở làm việc liên cơ quan cũng được xây dựng tại phường Vạn Xuân từ năm 2023. Sau năm 2017, khu hành chính mới của huyện Đồng Hỷ được xây dựng tại Hoá Thượng với nhiều hạng mục. Trung tâm Phục vụ hành chính công tỉnh Thái Nguyên được khai trương vào năm 2020, là nơi thực hiện nhiều thủ tục hành chính trên địa bàn tỉnh. Tỉnh Bắc Kạn cũ cũng có trung tâm phục vụ hành chính công. Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2024 của tỉnh Thái Nguyên xếp thứ 26, còn tỉnh Bắc Kạn không được xếp hạng. Chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh (PAPI) năm 2024 của tỉnh Thái Nguyên xếp thứ 4, của tỉnh Bắc Kạn xếp thứ 22.

Thái Nguyên là tỉnh có truyền thống cách mạng, đảng viên thuộc Đảng bộ tỉnh Bắc Kạn chiếm hơn 11% dân số vào năm 2024, thuộc diện có tỷ lệ đảng viên trên tổng số dân cao nhất nước. Năm 2023, đảng viên thuộc Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên chiếm khoảng 7,3% dân số. Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập năm 2025 có trên 140 nghìn đảng viên, Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030 có 446 đại biểu chính thức. Trong khoá này, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên gồm 65 người, Ban Thường vụ Tỉnh ủy gồm 17 người.

Trong phong trào kết nghĩa Bắc – Nam thời Chiến tranh Việt Nam, tỉnh Bắc Kạn kết nghĩa với tỉnh Kon Tum, tỉnh Thái Nguyên kết nghĩa với tỉnh Khánh Hòa. Tỉnh Thái Nguyên từng ký kết hợp tác với một số địa phương nước ngoài như tỉnh Gyeongsangbuk của Hàn Quốc, tỉnh Luang Prabang của Lào, thành phố Linköping của Thụy Điển. Những năm gần đây, tỉnh Thái Nguyên cử các đoàn công tác đến nhiều quốc gia, như Hoa Kỳ, Úc, Hàn Quốc, Cuba, Brazil, Trung Quốc, Đức, Hungary, Slovakia để xúc tiến đầu tư. Một vài dự án sử dụng vốn vay nước ngoài trên địa bàn là: Quốc lộ 3 mới Hà Nội - Thái Nguyên sử dụng vốn vay của Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA), chương trình đô thị miền núi phía Bắc tại thành phố Thái Nguyên và thành phố Bắc Kạn sử dụng vốn vay của Ngân hàng Thế giới (WB), kè chống sạt lở tại thành phố Bắc Kạn sử dụng vốn vay từ Cơ quan Phát triển Pháp (AFD).

Thái Nguyên là nơi đặt trụ sở của Bộ Tư lệnh Quân khu I, Ngân hàng Nhà nước khu vực V, Kiểm toán Nhà nước khu vực X, Kho bạc Nhà nước khu vực VII, Chi cục Thuế khu vực VII. Chi cục Dự trữ nhà nước khu vực VI. Trong năm 2024, toà án nhân dân hai cấp của tỉnh Thái Nguyên cũ thụ lý và giải quyết 6.365/6.653 vụ việc, đạt tỷ lệ chung 95,7%. Cùng năm, tòa án nhân dân hai cấp của tỉnh Bắc Kạn thụ lý và giải quyết 1.663/1.734 vụ việc; đạt tỷ lệ 96%. Quân khu I có tòa án quân sự quân khu, viện kiểm sát quân sự quân khu. Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thái Nguyên thành lập ba ban chỉ huy phòng thủ khu vực tại Đức Xuân, Phú Lương và Sông Công. Năm 2024, lực lượng công an tỉnh Thái Nguyên phát hiện, xử lý 748 vụ phạm tội và vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế, tham nhũng, chức vụ, môi trường; phát hiện, bắt giữ 495 vụ phạm tội về ma túy; tỷ lệ điều tra khám phá án về trật tự xã hội đạt 85,3%. Cùng năm, lực lượng công an tỉnh Bắc Kạn có tỷ lệ điều tra khám phá án về trật tự xã hội đạt 94,6%; khởi tố và chuyển viện kiểm sát 163 vụ, 248 bị can. Trại giam Phú Sơn 4 của Bộ Công an tại xã Vô Tranh có khoảng 6.000 phạm nhân.

Tháng 12 năm 2022, Ủy ban Kiểm tra Trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam cảnh cáo Ban cán sự đảng UBND tỉnh Thái Nguyên các nhiệm kỳ 2011 - 2016, 2016 - 2021, và cảnh cáo một số cựu lãnh đạo cấp tỉnh (Dương Ngọc Long, Vũ Hồng Bắc, Nhữ Văn Tâm, Đoàn Văn Tuấn), do có những vi phạm trong quản lý, thực hiện các dự án. Trong những năm gần đây, một số cán bộ cấp cao của tỉnh Thái Nguyên bị kết án tù là cựu Chủ tịch UBND TP Sông Công Lê Văn Khôi. cựu Bí thư Thành ủy Thái Nguyên, cựu Trưởng Ban Quản lý các khu công nghiệp tỉnh Phan Mạnh Cường. cựu Giám đốc Sở Công thương Nguyễn Ngô Quyết, cựu Giám đốc Nguyễn Thanh Tuấn và cựu Phó giám đốc Nguyễn Thế Giang của Sở Tài nguyên và Môi trường. cựu Phó Giám đốc Sở Ngoại vụ Trần Tùng. Tại tỉnh Bắc Kạn, cựu Giám đốc Sở Giáo dục và đào tạo Ma Thế Quyên từng bị khởi tố, Phó Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Nông Đức Di bị bắt khẩn cấp.

Hành chính

Tỉnh Thái Nguyên có 92 đơn vị hành chính, gồm 15 phường, 77 xã trực thuộc. Tỉnh Bắc Kạn cũ trước khi sáp nhập gồm thành phố Bắc Kạn và bảy huyện là Pác Nặm, Ba Bể, Ngân Sơn, Chợ Đồn, Bạch Thông, Na Rì, Chợ Mới; với 108 đơn vị hành chính cấp xã, gồm: 95 xã, sáu phường, bảy thị trấn. Sau sáp nhập, khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ có 37 đơn vị hành chính cấp xã; gồm 35 xã và hai phường. Tỉnh Thái Nguyên cũ trước khi sáp nhập gồm chín đơn vị hành chính cấp huyện, bao gồm: ba thành phố là Thái Nguyên, Phổ Yên, Sông Công và sáu huyện là Định Hóa, Võ Nhai, Đồng Hỷ, Đại Từ, Phú Lương, Phú Bình; với 172 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm: 121 xã, 41 phường và 10 thị trấn. Sau sáp nhập, khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ có 55 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 13 phường và 42 xã. Tỉnh Bắc Kạn năm 1997 có 112 đơn vị hành chính cấp xã, con số từng tăng lên 122. Tỉnh Thái Nguyên cũ từng có 181 đơn vị hành chính cấp xã. Năm 2011, tỉnh Thái Nguyên giải thể các thị trấn nông trường Sông Cầu, Quân Chu, Bắc Sơn, và thành lập các thị trấn tương ứng.

Trước năm 2025, tỉnh Bắc Kạn cũ có một số xã có trên dưới 1.000 dân như xã Cao Sơn của huyện Bạch Thông, xã Văn Minh của huyện Na Rì. Một số xã cũ ở vùng thấp phía nam tỉnh Thái Nguyên cũ có mật độ dân số hơn 1.000 người/km² như Nhã Lộng, Thanh Ninh và Hà Châu của huyện Phú Bình cũ. Các đơn vị hành chính đông dân nhất tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập năm 2025 là phường Phan Đình Phùng, phường Vạn Xuân và phường Tích Lương; các đơn vị hành chính ít dân nhất là xã Sảng Mộc, xã Thượng Quan và xã Quảng Bạch, đều chỉ hơn 3.000 người; trong đó hai xã Sảng Mộc và Thượng Quan là hai xã duy nhất không thực hiện sáp nhập. Các đơn vị hành chính có diện tích rộng nhất tỉnh Thái Nguyên là xã Bằng Thành (208,22&nbsp;km²), xã Đồng Phúc và xã Văn Lang; các đơn vị hành chính có diện tích nhỏ nhất là phường Sông Công, phường Phan Đình Phùng và phường Bá Xuyên.

Năm 1967, thị xã Bắc Kạn trở thành thị trấn, là thủ phủ huyện Bạch Thông; một số xã của huyện Bạch Thông được chuyển sang huyện Phú Lương. Năm 1990, thị xã Bắc Kạn được tái lập từ huyện Bạch Thông, thủ phủ huyện Bạch Thông chuyển đến Nguyễn Thị Minh Khai. Khi tái lập tỉnh, Bắc Kạn cũng tiếp nhận lại hai huyện Ngân Sơn và Ba Bể; huyện Bạch Thông tiếp nhận lại một số xã của huyện Phú Lương, và chuyển một số đơn vị sang thị xã Bắc Kạn, thủ phủ huyện này chuyển đến thị trấn Phủ Thông. Năm 1998, thành lập huyện Chợ Mới từ một phần huyện Bạch Thông. Năm 2003, huyện Pác Nặm được thành lập từ một phần của huyện Ba Bể.

Năm 2021, tất cả 108 đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Bắc Kạn và 110/178 đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Thái Nguyên thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025. Sau ba lần sắp xếp, sáp nhập vào năm 2019, 2021 và 2024, tỉnh Bắc Kạn cũ giảm từ 1.421 xuống còn 939 thôn, tổ dân phố. Từ năm 2018 đến 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ giảm từ 3.032 xuống còn 2.206 xóm, tổ dân phố (gồm 1.548 xóm, 658 tổ dân phố).

Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, thành phố Thái Nguyên là đô thị loại I từ năm 2010, thành phố Sông Công là đô thị loại II từ năm 2024, thị xã Bắc Kạn là đô thị loại III từ năm 2012 và trở thành một thành phố vào năm 2015, Phổ Yên trở thành đô thị loại III từ năm 2019 và trở thành một thành phố vào năm 2022. Tỉnh Thái Nguyên cũ từng có định hướng thành lập thị xã Đại Từ và thị xã Phú Bình.

| valign="top" width="25%" style="background: f9f9f9;" |

| valign="top" width="25%" style="background: f9f9f9;" |

| valign="top" width="25%" style="background: f9f9f9;" |

|}

Kinh tế

Thái Nguyên thuộc vùng Trung du và Miền núi phía bắc Việt Nam, phần phía nam nằm sát với vùng Đồng bằng sông Hồng, giáp với Hà Nội. Do vậy, tỉnh dễ dàng tiếp nhận các tiến bộ về kinh tế, khoa học-kỹ thuật, vốn đầu tư từ Hà Nội và vùng đồng bằng. Thái Nguyên có lợi thế về tài nguyên, có nhiều loại khoáng sản, giúp xây dựng ngành công nghiệp của tỉnh. Thái Nguyên cũng có lợi thế về giáo dục khi có một số trường đại học, các trường kỹ thuật và dạy nghề, cung cấp nguồn lao động có trình độ. Khí hậu trong tỉnh thuận lợi để kết hợp phát triển nông-lâm nghiệp. Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài giúp Thái Nguyên nâng cao giá trị sản xuất công nghiệp và kim ngạch xuất - nhập khẩu trong những năm gần đây.

Năm 2024, GRDP của tỉnh Thái Nguyên cũ là hơn 162 nghìn tỷ đồng, xếp thứ 15 tại Việt Nam, GRDP bình quân đầu người của tỉnh là hơn 119 triệu đồng (4.732 USD). GRDP trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn cũ năm 2024 ước đạt hơn 9,5 nghìn tỷ đồng, GRDP bình quân đầu người đạt hơn 57 triệu đồng. Cơ cấu kinh tế của Thái Nguyên trong năm 2024: Công nghiệp và xây dựng 55,08%, dịch vụ và thuế 34,43%, nông-lâm nghiệp và thủy sản 10,19%. Cơ cấu kinh tế của Bắc Kạn trong năm này: Dịch vụ và thuế 55,9%, nông-lâm nghiệp và thủy sản 25,9%, công nghiệp 18,2%. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của tỉnh Thái Nguyên cũ đạt gần 27,6 tỷ USD, trong đó của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài là 26,8 tỷ USD. Kim ngạch nhập khẩu của tỉnh Thái Nguyên trong năm này là 16,7 tỷ USD, thặng dư 10,8 tỉ USD. Theo bảng giá đất do UBND tỉnh Thái Nguyên ban hành vào tháng 11 năm 2024, mức giá đất ở cao nhất tại thành phố Thái Nguyên là 46,8 triệu đồng/m².

Năm 2023, trong nhóm tuổi từ 15 trở lên, tỉnh Bắc Kạn cũ có 61,3% là người làm việc; tỉnh Thái Nguyên cũ có 61,9% là người làm việc. Trong sáu tháng đầu năm 2023, số người lao động tại tỉnh Thái Nguyên cũ làm hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp tăng 38% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, đến quý 1 năm 2024, số người được cho hưởng trợ cấp thất nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên cũ giảm khoảng 30% so với cùng kỳ năm 2023. Về mức lương tối thiểu, từ tháng 7 năm 2024, các thành phố Thái Nguyên, Sông Công và Phổ Yên thuộc vùng II; thành phố Bắc Kạn và các huyện Phú Bình, Phú Lương, Đồng Hỷ, Đại Từ thuộc vùng III; các huyện còn lại thuộc vùng IV.

Năm 2024, tỉnh Bắc Kạn cũ có 16.123 hộ nghèo và 7.678 hộ cận nghèo, lần lượt chiếm 19,46% và 9,27% tổng số hộ. Cùng năm, tỉnh Thái Nguyên cũ có 6.938 hộ nghèo và 7.804 hộ cận nghèo, lần lượt chiếm tỷ lệ 2,04% và 2,3% tổng số hộ. Thu nhập bình quân của hộ người dân tộc thiểu số tỉnh Thái Nguyên cũ vào năm 2024 đạt 51,07 triệu đồng/người. Hai huyện Pác Nặm và Ngân Sơn nằm trong số 74 huyện nghèo của Việt Nam trong giai đoạn 2021-2025.

Tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên cũ vào năm 2024 ước đạt 65 nghìn tỉ, vốn nhà nước khoảng 10,4 nghìn tỉ, vốn ngoài nhà nước khoảng 27,3 nghìn tỉ, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài khoảng 27,3 nghìn tỉ. Trong năm tỉnh Thái Nguyên cũ có 27 dự án FDI được cấp mới, tổng vốn đăng ký khoảng 521,3 triệu USD. Lũy kế đến năm 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ có 219 dự án FDI còn hiệu lực, với tổng mức đầu tư đạt gần 10,94 tỉ USD. Năm 2024, giá trị sản xuất công nghiệp của tỉnh Thái Nguyên cũ vượt mốc một triệu tỷ đồng theo giá so sánh năm 2010, tăng 8% so với cùng kỳ, Dự án mở rộng sản xuất giai đoạn 2 của Công ty Gang thép Thái Nguyên được triển khai từ năm 2007, nhưng tính đến năm 2024 vẫn chưa hoàn thành, khiến công ty gặp khó khăn với khoản nợ lớn. Công ty Luyện cán thép Gia Sàng ngừng sản xuất kinh doanh từ năm 2013. Công ty Cổ phần thương mại Thái Hưng nắm giữ vốn chi phối tại Công ty TNHH Natsteelvina chuyên sản xuất thép. Nhà máy luyện gang Bắc Kạn bắt đầu vận hành từ năm 2016, nhưng đã ngừng sản xuất từ năm 2019.

Thái Nguyên có hàng chục loại hình khoáng sản. Mỏ đa kim Núi Pháo thuộc Tập đoàn Masan được ước tính có trữ lượng vonfram chiếm gần một phần ba trữ lượng của toàn thế giới bên ngoài Trung Quốc, nguồn vốn tại Khoáng sản Núi Pháo được ghi nhận là hơn 36.411 tỷ đồng vào giữa năm 2024. Tỉnh có trữ lượng than đứng thứ hai tại Việt Nam, than mỡ có ở các mỏ như Phấn Mễ, Làng Cẩm; than đá có ở các mỏ như Khánh Hoà, Núi Hồng. Mỏ sắt tập trung tại huyện Đồng Hỷ cũ, có cụm mỏ Trại Cau và cụm mỏ Tiến Bộ. Chì, kẽm là loại khoáng sản có nhiều ở tỉnh Bắc Kạn cũ, tập trung chủ yếu ở khu Chợ Đồn và Ngân Sơn cũ, mỏ chì kẽm lớn nhất Việt Nam nằm tại Bản Thi. Các mỏ vàng nằm dọc theo sông Bắc Giang từ Ngân Sơn đến Na Rì cũ, cũng có ở khu vực Thần Sa. Thiếc và vonfram có ở các mỏ Phục Linh, Núi Pháo, Đá Liền thuộc Đại Từ cũ, Nà Đeng (Ngân Sơn), Lũng Cháy (Chợ Đồn). Ngoài ra, tỉnh còn có đá vôi xây dựng, đá vôi trắng, ti tan, sét xi măng, đá quý, photphorit, sét làm gạch ngói, cát sỏi dùng cho xây dựng.

Từ thập niên 1980, Thái Nguyên có một số nhà máy cơ khí có quy mô tương đối lớn như Diezel Sông Công, phụ tùng máy số 1, cơ khí gang thép Thái Nguyên, cơ khí Phổ Yên. Tỉnh có nhà máy sản xuất trang thiết bị y tế của công ty MEINFA (công ty y cụ số II cũ). Thái Nguyên hiện có các nhà máy xi măng Quang Sơn, La Hiên, Quán Triều đang sử dụng công nghệ lò quay. Nhà máy gạch ốp lát Việt Ý Sông Công sản xuất các dòng sản phẩm gạch Ceramic. Ngành may mặc đóng góp vào giải quyết việc làm với khoảng 30.000 công nhân. Nhà máy giấy Hoàng Văn Thụ là một trong những cơ sở ban đầu của ngành công nghiệp giấy Việt Nam. Công ty Morinaga Nutritional Foods tại phường Trung Thành hiện có một trong những nhà máy sản xuất sữa lớn nhất Việt Nam. Toàn tỉnh Thái Nguyên cũ có 62 công ty, doanh nghiệp cùng nhiều hợp tác xã, làng nghề sản xuất, chế biến, kinh doanh trà tính đến đầu năm 2025; trà xanh chiếm gần 80% tổng sản lượng. Các cụm sản xuất miến dong tập trung được phát triển tại một số nơi như xã Côn Minh. Tỉnh Thái Nguyên có hàng trăm cơ sở sản xuất, kinh doanh lâm sản, các sản phẩm chủ yếu là gỗ ván bóc, gỗ ghép thanh, đồ mộc gia dụng, đồ gỗ trang trí, ván dăm; đa phần các cơ sở có quy mô nhỏ lẻ, công nghệ còn lạc hậu.

Phần lớn các dự án đầu tư nước ngoài vào Thái Nguyên hiện nay thuộc về các ngành sản xuất công nghệ cao, tập trung chủ yếu vào sản xuất và lắp ráp các thiết bị điện tử, bao gồm máy tính bảng, điện thoại thông minh và linh kiện điện tử. Công ty TNHH Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên (SEVT) được thành lập vào năm 2013, đây là cơ sở sản xuất điện thoại lớn nhất của Tập đoàn Samsung trên thế giới. Cơ sở này phát triển thành cứ điểm chủ lực, sản xuất các linh kiện chính và cung cấp cho các nhà máy sản xuất trên toàn cầu. Công ty TNHH Samsung Electro-Mechanics Việt Nam sản xuất và lắp ráp bản mạch, linh kiện, phụ tùng cho các loại thiết bị viễn thông, thiết bị di động. Tổng mức đầu tư của Tập đoàn Samsung tại Thái Nguyên đến nay lên hơn 7,5 tỷ USD. Hàng chục nhà cung ứng, nhà đầu tư phụ trợ theo chuỗi giá trị của tập đoàn này đến từ Hàn Quốc cũng đầu tư vào Thái Nguyên. Công ty TNHH Trina Solar Cell (Việt Nam) đã triển khai sản xuất tấm tế bào quang điện (pin năng lượng mặt trời), tấm module năng lượng mặt trời và dự án sản xuất thanh Silic và tấm Silic đơn tinh thể tại Thái Nguyên. Tuy nhiên, Reuters ghi nhận vào cuối năm 2024 rằng Trina Solar đã ngưng hoạt động một nhà máy tại Thái Nguyên. Một số doanh nghiệp FDI khác trên địa bàn là Công ty TNHH KD Heat Technology Thái Nguyên chuyên về công nghệ xử lý nhiệt kim loại, Công ty TNHH Sunny Opotech Việt Nam sản xuất linh kiện quang học, nhà máy KET VINA Thái Nguyên sản xuất linh kiện điện tử.

Dịch vụ

Tổng mức bán lẻ hàng hoá và doanh thu dịch vụ tiêu dùng trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên cũ vào năm 2024 ước đạt 79,4 nghìn tỉ đồng, tăng 18,2% so với năm trước, số liệu của Bắc Kạn cũ cùng năm là 14,4 nghìn tỉ. Trong đó, doanh số bán lẻ hàng hoá lần lượt ước đạt 56,7 nghìn tỉ đồng và 7,8 nghìn tỉ đồng, doanh thu dịch vụ lưu trú và ăn uống, du lịch, lữ hành lần lượt ước đạt 13,7 nghìn tỉ đồng và 3,3 nghìn tỉ. Đến năm 2024, tỉnh Bắc Kạn cũ có 64 chợ đang hoạt động, trong đó có một chợ hạng 1 (chợ Bắc Kạn); trong đó năm chợ hoạt động hàng ngày, có hai chợ trâu bò tại Nghiên Loan và Công Bằng. Ở vùng cao, năm ngày mới họp chợ phiên một lần. Trung tâm Thương mại và Đại siêu thị GO! tại phường Tích Lương hiện là trung tâm thương mại lớn nhất tại tỉnh Thái Nguyên. Vincom Plaza Thái Nguyên và Vincom Plaza Bắc Kạn nằm tại các khu vực trung tâm sầm uất. Danko Plaza là một trung tâm thương mại hiện đại. Trên địa bàn tỉnh có mặt các hệ thống siêu thị như Lan Chi, Minh Cầu, Aloha, Winmart, Thành Đô, BK Mart, điện máy HC. Năm 2024, thương mại điện tử tỉnh Thái Nguyên cũ đạt tốc độ tăng trưởng 20%, doanh số thương mại điện tử của tỉnh chiếm khoảng 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng.

Năm 2025, tỉnh Thái Nguyên cũ có 535 cơ sở lưu trú du lịch, gồm bảy khách sạn 3 sao, số lượng phòng nghỉ khoảng 7.000 phòng. Một số khách sạn lớn tại Thái Nguyên là Đông Á Plaza, Sunny House Resort, Đông Dương, Kim Thái, Dạ Hương II, Habana, Galaxy Hotel, Harmony Hotel, Korinn Pho Yen Hotel, khách sạn Du lịch Công đoàn Hồ Núi Cốc, Tỉnh Bắc Kạn cũ vào năm 2022 có 228 cơ sở lưu trú với tổng số 2.206 phòng, trong đó có hai khách sạn 3 sao; riêng khu vực hồ Ba Bể có 80 khách sạn, nhà nghỉ, homestay, có thể kể đến khu nghỉ dưỡng Sài Gòn - Ba Bể; khách sạn Bắc Kạn, Núi Hoa, Anh Thư. Năm 2025, riêng thành phố Thái Nguyên cũ có khoảng 1.640 cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống và 629 cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố, các ứng dụng giao đồ ăn phát triển mạnh mẽ. Thành phố có các "con đường ẩm thực" như Phan Bội Châu, Bắc Sơn, Lương Thế Vinh, nhưng việc kinh doanh ngày càng khó khăn trong những năm gần đây. Thành phố Bắc Kạn cũ có "phố ẩm thực" tại tuyến đường Thanh Niên.

Tỉnh Thái Nguyên cũ có 3,4 triệu lượt khách đến vào năm 2024, tổng thu từ hoạt động du lịch đạt gần 3.100 tỷ đồng. Lượng khách đến du lịch tỉnh Bắc Kạn cũ vào cùng năm đạt gần 950 nghìn người; thu từ du lịch ước đạt trên 600 tỷ đồng. An toàn khu (ATK) Định Hóa, hồ Ba Bể và ATK Chợ Đồn được đưa vào danh mục di tích quốc gia đặc biệt. Hồ Ba Bể và hồ Núi Cốc là một trong những nơi được quy hoạch phát triển trở thành khu du lịch quốc gia trong giai đoạn 2021-2030. Năm 2017, Khu di sản thiên nhiên Ba Bể - Na Hang tiếp tục được xây dựng hồ sơ di sản thế giới UNESCO. Một số điểm du lịch phổ biến khác của Thái Nguyên là Bảo tàng Văn hóa các Dân tộc Việt Nam, Làng nhà sàn Thái Hải là nơi giữ gìn văn hoá người Tày, Đồi chè Tân Cương, hang Phượng Hoàng - suối Mỏ Gà, hồ Ghềnh Chè, khu sinh thái Dũng Tân. Tỉnh có các hang động kỳ vĩ, gần hồ Ba Bể có động Puông, động Hua Mạ, hang Thẳm Phầy; có động Nàng Tiên ở Na Rì; hang Phượng Hoàng và hang suối Mỏ Gà ở Võ Nhai, hang Huyện ở Tràng Xá. Dọc sườn Đông dãy Tam Đảo, có các điểm du lịch sinh thái như suối Kẹm, suối Cửa Tử, thác Đát Ngao. Một số địa điểm du lịch lịch sử, tâm linh trên địa bàn là chùa Hang; đình-đền-chùa Cầu Muối, di tích Lý Nam Đế; khu di tích Đại đội 915, Đội 91 Bắc Thái; đền Đuổm; thiền viện trúc lâm Tây Trúc; di tích núi Văn, núi Võ; di tích lịch sử 27/7, khu di tích Nà Tu - Cẩm Giàng; đồn Phủ Thông. Tỉnh có các thác nước như thác Nà Khoang tại Nà Phặc, thác Bạc tại Bắc Kạn, thác Mưa Rơi và thác Bảy Tầng tại Thần Sa.

Đến hết quý I năm 2025, tổng dư nợ cho vay trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên cũ đạt 123.089 tỷ đồng. Đến hết năm 2023, tổng nguồn vốn huy động của các tổ chức tín dụng trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên cũ đạt 106.888 tỉ đồng; dư nợ cho vay đối với nền kinh tế đạt 95.751 tỉ đồng, trong đó lĩnh vực sản xuất-kinh doanh chiếm 83,76%. Đến hết năm 2023, trên địa bàn Thái Nguyên cũ có khoảng 2,2 triệu tài khoản thanh toán. 100% giao dịch nộp thuế tại tỉnh được thực hiện qua ngân hàng. Tỷ lệ thanh toán không dùng tiền mặt năm 2023 chiếm 90,41% khách hàng của Điện lực Thái Nguyên thanh toán tiền điện, 27,03% khách hàng thanh toán tiền nước, 33% số lần và 81% số tiền thanh toán dịch vụ y tế. Năm 2023, tỉnh Thái Nguyên cũ có khoảng 435.000 khách hàng tham gia dịch vụ Mobile-Money, với trên 9.300 điểm chấp nhận thanh toán. Đến hết năm 2024, tổng huy động vốn của các ngân hàng tại tỉnh Bắc Kạn cũ đạt 16.600 tỷ đồng, tổng dư nợ cấp tín dụng đạt 15.605 tỷ đồng. Tính đến hết năm 2024, tỷ lệ bao phủ bảo hiểm xã hội trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên cũ đạt trên 42% lực lượng lao động, tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế đạt hơn 95% dân số. Uớc tính số thu bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp của tỉnh Thái Nguyên cũ năm 2024 là 6,8 nghìn tỷ đồng, với 218.842 người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Tỷ lệ người hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hàng tháng của tỉnh Thái Nguyên cũ nhận chế độ qua tài khoản ngân hàng năm 2024 ước đạt 67%. Đến hết năm 2024, tỉnh Bắc Kạn cũ có số người tham gia BHXH bắt buộc là 23.930 người, tỷ lệ bao phủ BHYT đạt 97%.

Các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của tỉnh Thái Nguyên cũ vào năm 2014 là điện thoại thông minh, máy tính bảng và sản phẩm điện tử khác, chiếm 93,3% tổng giá trị xuất khẩu; tấm tế bào quang điện, tấm module năng lượng mặt trời, kim loại màu và tinh quặng kim loại màu, sản phẩm màu đều có giá trị từ 200 triệu USD trở lên; các mặt hàng như sản phẩm từ sắt thép, phụ tùng vận tải, giấy và các sản phẩm từ giấy có giá trị dưới 30 triệu USD. Các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu của Thái Nguyên cũ hầu hết là nguyên liệu và linh kiện điện tử, tiếp đến là nguyên liệu chế tạo pin năng lượng mặt trời, vải các loại, máy móc thiết bị - dụng cụ phụ tùng.

Nông nghiệp

Thái Nguyên nhìn chung thuộc khu vực địa hình cao, dốc, có nhiều loại thổ nhưỡng với đặc điểm riêng, phù hợp với các loại cây trồng khác nhau, cần mức độ đầu tư và cải tạo khác nhau. Lúa là cây lương thực chính của tỉnh Thái Nguyên, các khu vực Phú Bình, Đại Từ và Phổ Yên cũ là những vùng trọng điểm lúa. Sắn, ngô, khoai lang là những loại cây thích hợp với địa hình Thái Nguyên, từng có thời kỳ Thái Nguyên được cho là "xứ sở của sắn". Diện tích gieo trồng cây lương thực có hạt của tỉnh Thái Nguyên cũ năm 2024 ước đạt 82,1 nghìn ha, của tỉnh Bắc Kạn cũ năm 2023 ước đạt 36,6 nghìn ha. Năm 2024, sản lượng lương thực có hạt của tỉnh Thái Nguyên cũ ước đạt gần 415,7 nghìn tấn, của Bắc Kạn cũ là gần 169,8 nghìn tấn; trong đó sản lượng lúa lần lượt là 343,3 nghìn tấn và gần 112 nghìn tấn, sản lượng ngô lần lượt là gần 72,4 nghìn tấn và gần 57,6 nghìn tấn.

Trên đất vườn đồi của Thái Nguyên, trà là cây công nghiệp quan trọng nhất, là một trong các nông sản xuất khẩu chủ yếu của tỉnh. Trà Thái Nguyên là sản phẩm nổi tiếng từ lâu. Năm 2021, tỉnh Thái Nguyên cũ là tỉnh có diện tích trồng trà lớn nhất Việt Nam. Thái Nguyên có bốn vùng trồng trà nổi tiếng là: Tân Cương, La Bằng, Trại Cài (Đồng Hỷ) và Khe Cốc (Vô Tranh). Tại xã Đồng Phúc có trà Shan tuyết Bằng Phúc. Tỉnh từng có các nông trường trà quốc doanh tại Sông Cầu, Quân Chu, Bắc Sơn. Năm 2024, tổng diện tích trà của tỉnh Thái Nguyên cũ ước đạt 22,1 nghìn ha, sản lượng trà búp tươi ước đạt 273,7 nghìn tấn. Diện tích đậu tương của tỉnh Thái Nguyên cũ từng đạt 3.389 ha vào năm 2005, nhưng loại cây này đã mất dần vị thế. Thuốc lá được trồng từ lâu trong tỉnh, tổng diện tích tại tỉnh Bắc Kạn cũ năm 2024 là 1,1 nghìn ha. Cây dong riềng được trồng tập trung tại Na Rì và Ba Bể cũ, tổng diện tích gieo trồng tại tỉnh Bắc Kạn cũ năm 2024 là 444 ha., tỉnh Bắc Kạn cũ vào năm 2024 trồng 3,2 nghìn ha. Tỉnh Thái Nguyên cũ có 14 nghìn ha cây ăn quả các loại, hình thành vùng na, bưởi tại Võ Nhai cũ, vùng nhãn tại Phổ Yên và Đại Từ cũ, vùng bưởi tại Đại Từ cũ. Tỉnh Bắc Kạn cũ tập trung phát triển các loại cây ăn quả đặc trưng như hồng không hạt như tại Ba Bể cũ, cam, quýt như tại Bạch Thông cũ, mơ tại Chợ Mới cũ, chuối tại Ba Bể cũ. Ngoài ra, tỉnh Bắc Kạn cũ còn có các cây ăn quả đặc trưng vùng núi cao như lê, dẻ, đào, mận.

Thái Nguyên cũ là tỉnh đứng thứ hai của khu vực trung du miền núi phía Bắc về phát triển chăn nuôi, chăn nuôi quy mô trang trại phát triển nhanh, thay thế dần chăn nuôi nhỏ lẻ, quy mô nông hộ. Thái Nguyên cũ xác định thịt lợn, thịt gà và trứng gà là sản phẩm chủ lực, có lợi thế để đầu tư phát triển, đặc biệt là khu vực phía bắc. Tỉnh có khoảng 600 nghìn con lợn, 16,5 triệu con gia cầm, trên 95 nghìn con trâu, bò vào năm 2024. Trong năm này, sản lượng thịt lợn hơi ước đạt 102,3 nghìn tấn, thịt gia cầm là 118,1 nghìn tấn: sản xuất 460 triệu quả trứng gà. Một số trang trại và hộ chăn nuôi gây ô nhiễm môi trường. Tỉnh Thái Nguyên cũ hình thành vùng nuôi gà thả vườn tại Phú Bình, Đồng Hỷ, Định Hóa cũ; vùng nuôi lợn tại Phổ Yên, Phú Bình cũ; vùng nuôi bò tại Định Hóa, Phú Bình, Đồng Hỷ và Phổ Yên cũ. Đến năm 2024, tỉnh có 1.255 trang trại, chiếm 50% tổng đàn gia súc, gia cầm. Ngành chăn nuôi lợn, gà trong tỉnh được phát triển theo chuỗi, gắn với giết mổ và tiêu thụ sản phẩm. Đến nay, trên địa bàn tỉnh có 10 doanh nghiệp sản xuất thức ăn chăn nuôi.

Ngành chăn nuôi ở tỉnh Bắc Kạn cũ có xuất phát điểm thấp, chủ yếu tập trung ở các nông hộ, quy mô nhỏ (chiếm khoảng 70%). Chợ trâu, bò Nghiên Loan là một trong những chợ buôn bán gia súc lớn nhất miền Bắc. Đến tháng 10 năm 2024, trên địa bàn tỉnh có 35 nghìn con trâu, 17 nghìn con bò, gần 156 nghìn con lợn, hơn hai triệu con gà và 86 nghìn con vịt. Đàn trâu, bò giảm so với cùng kỳ do diện tích chăn thả ngày càng bị thu hẹp. Trong năm 2024, sản lượng thịt lợn hơi là hơn 17 nghìn tấn; sản lượng gia
cầm đạt gần năm nghìn tấn. Cùng năm, diện tích nuôi trồng trên địa bàn Bắc Kạn cũ là 1,3 nghìn ha. Sản lượng thủy sản của hai tỉnh trong năm này lần lượt là gần 18,1 nghìn tấn và hơn 3,1 nghìn tấn. Tỉnh Thái Nguyên cũ từng lập kế hoạch trồng mới rừng gỗ lớn, chuyển hóa rừng gỗ nhỏ sang gỗ lớn cho đến năm 2030. Loại giống sử dụng chủ yếu là keo lá tràm, keo tai tượng, keo lai; và các loại cây sinh trưởng chậm như trám trắng, trám đen, lát hoa, lim xanh, giổi xanh, sấu. Đến năm 2022, tỉnh có gần 100 cơ sở sản xuất giống cây lâm nghiệp, có thể cung cấp hơn 27,9 triệu cây giống Trong cơ cấu trồng rừng 5 tháng đầu năm 2025 tại tỉnh Bắc Kạn cũ, cây mỡ chiếm tỷ lệ cao nhất với hơn 5 triệu cây giống, tiếp đến là cây quế với trên 1,7 triệu cây và cây keo gần 1 triệu cây. Sản lượng gỗ khai thác năm 2024 của của tỉnh Bắc Kạn cũ ước đạt 370,1 nghìn m³, của tỉnh Thái Nguyên cũ ước đạt 292,9 nghìn m³ gỗ rừng trồng, sản lượng củi khai thác lần lượt ước đạt 576 nghìn ster và 267 nghìn ster. Các khu công nghiệp Điềm Thụy, Sông Công 2 giai đoạn 1 và Yên Bình có tỷ lệ lấp đầy 100%, đang xây dựng giai đoạn 2 của KCN Sông Công 2. Các khu công nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên cũ đến hết năm 2024 đã thu hút được 318 dự án đầu tư, trong đó có 178 dự án FDI với số vốn đăng ký đầu tư trên 10,6 tỷ USD, 140 dự án đầu tư trong nước với số vốn đăng ký đầu tư trên 22,5 nghìn tỷ đồng. Khu công nghiệp Thanh Bình là khu công nghiệp duy nhất của tỉnh Bắc Kạn cũ, nhưng một số nhà máy bị chậm tiến độ, ngừng sản xuất. Đến hết năm 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ có 27 cụm công nghiệp được thành lập, có tổng diện tích 10,73&nbsp;km²; tổng vốn đăng ký trên 10.989 tỷ đồng. Tỉnh Bắc Kạn cũ có sáu cụm công nghiệp được thành lập, với tổng diện tích 1,864&nbsp;km².

Thái Nguyên có hai nhà máy nhiệt điện là Cao Ngạn tại phường Quan Triều và An Khánh tại xã An Khánh; có các nhà máy thủy điện nhỏ và vừa: Hồ Núi Cốc, Khuổi Thốc, Nậm Cắt, Pác Cáp, Thác Giềng 1, Tà Làng, Thượng Ân. Năm 2022, gần 25% sản lượng điện tiêu thụ tại tỉnh Bắc Kạn cũ đến từ các nhà máy thủy điện trên địa bàn. Năm 2024, sản lượng điện thương phẩm của Công ty Điện lực Thái Nguyên đạt 6,4 tỉ kWh, và của Công ty Điện lực Bắc Kạn đạt 304 triệu kWh. Tỉnh Thái Nguyên có các trạm biến áp 220kV Phú Bình, Phú Bình 2, Thái Nguyên, Lưu Xá, Bắc Kạn; đang triển khai đầu tư các công trình như trạm biến áp 500kV Thái Nguyên; đường dây 500kV Hiệp Hòa - Thái Nguyên. Nhu cầu phụ tải điện dự kiến của khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ đến năm 2025 của tỉnh là 1.380MW và năm 2030 là 2.030MW. Tỉnh Thái Nguyên thường xuyên vận hành cả hai nguồn điện của Việt Nam và mua từ Trung Quốc. Khi mới tái lập tỉnh Bắc Kạn vào năm 1997, chỉ 4% dân số tại 12/122 đơn vị cấp xã của tỉnh được dùng điện, nhưng đến năm 2004 thì toàn bộ các đơn vị cấp xã đã có điện lưới quốc gia.

Hệ thống thủy lợi Thác Huống được hoàn thành năm 1936, tổng chiều dài các kênh là 226,9&nbsp;km, hiện nay hệ thống này cung cấp nước tưới cho 52.520 ha đất canh tác tại khu vực Phú Bình cũ của Thái Nguyên và tại tỉnh Bắc Ninh. Công ty CP Nước sạch Thái Nguyên hiện có 10 nhà máy sản xuất nước với công suất thiết kế 120 nghìn m³/ngày đêm, phục vụ cho 85.000 khách hàng. Công ty CP Nước sạch Yên Bình hiện có công suất 120 nghìn m³/ngày-đêm, cung cấp nước sạch cho Khu công nghiệp Yên Bình và các khu vực khác. Công Ty TNHH Cấp Nước Phú Bình khởi công nhà máy nước Phú Bình vào tháng 5 năm 2024. Nhà máy cấp nước thành phố Bắc Kạn có công suất xử lý là 10 nghìn m³/ngày đêm. Dự án xây dựng cấp bách hệ thống chống lũ, lụt sông Cầu tại khu vực phường Phan Đình Phùng được khởi công năm 2016, trị giá khoảng 10 nghìn tỉ đồng, nhưng đến hiện nay vẫn chưa hoàn thành. Kè chống sạt lở bờ sông cũng được xây dựng tại các nơi như thành phố Bắc Kạn cũ, xã Phú Bình, xã Đại Phúc.

Nhà máy xử lý nước thải Gia Sàng hoạt động từ năm 2018 với công suất thiết kế 8.000 m³/ngày đêm, giúp xử lý nước thải sinh hoạt khu vực trung tâm của tỉnh. Dự án xử lý nước thải ở phía nam thành phố Thái Nguyên cũ có công suất 8.000 m³/ngày đêm, nhưng chưa hoàn thành sau nhiều năm. Trạm xử lý nước thải tập trung Khu công nghiệp Yên Bình vào năm 2023 xử lý 60.000m³ nước thải/ngày đêm cho Nhà máy Samsung Thái Nguyên và các nhà máy phụ trợ khác trong khu công nghiệp. Thái Nguyên có các nhà máy có lò đốt chất thải rắn sinh hoạt: Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Đá Mài thuộc xã Tân Cương; khu liên hợp xử lý chất thải của Chi nhánh Công ty TNHH Môi trường Sông Công tại phường Bách Quang; Công ty CP Môi trường Thái Nguyên tại phường Phúc Thuận; nhà máy xử lý chất thải rắn tại phường Đức Xuân. Bãi rác Đá Mài đến năm 2024 tiếp nhận 220 tấn rác thải sinh hoạt mỗi ngày. Thái Nguyên có các dự án xử lý chất thải công nghiệp ở các địa phương có tốc độ phát triển công nghiệp nhanh, như nhà máy xử lý rác thải của Công ty CP Môi trường Việt Xuân Mới tại phường Phúc Thuận, nhà máy xử lý chất thải Anh Đăng tại xã Phú Bình; khu liên hợp của Công ty TNHH Môi trường Sông Công.

Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên cũ đến năm 2025 có bảy doanh nghiệp cung cấp dịch vụ viễn thông; 1.830 điểm thu phát sóng điện thoại di động (trạm BTS). Tổng số thuê bao truy nhập Internet cố định băng rộng cáp quang đạt 76 thuê bao/100 hộ gia đình. Thái Nguyên cũ có mục tiêu đến hết năm 2025 có 100% khu dân cư được phủ sóng 5G. Tỉnh Bắc Kạn cũ đến năm 2024 có 882 trạm BTS, tỷ lệ dân số được phủ sóng 4G đạt 96%, tỉ lệ hộ gia đình có băng rộng cáp quang đạt 71%, có 15 trạm phát sóng 5G. Theo báo cáo về chuyển đổi số cấp tỉnh năm 2023, Thái Nguyên xếp thứ 16 và Bắc Kạn xếp thứ 58.

Khu vực thành phố Thái Nguyên cũ có một số khu đô thị có quy mô lớn và hiện đại như Danko City, Thái Hưng Crown Villas, Hồ Xương Rồng, đường Bắc Sơn, Picenza, làm thay đổi diện mạo đô thị. Khu vực thành phố Phổ Yên cũ có các khu đô thị như Việt Hàn, dịch vụ Yên Bình, Nam Thái, Đại Phong. Khu vực thành phố Sông Công cũ có các khu đô thị như Kosy; Hồng Vũ, Vạn Phúc. Tuy nhiên, một số khu đô thị vẫn còn dang dở, vắng bóng cư dân. Thái Nguyên có nhiều tòa nhà cao tầng đã và đang được xây dựng, tháp đôi Prime là tòa tháp đôi đầu tiên tại tỉnh. Tòa nhà FCC có 28 tầng và nổi bật vì được lắp kính có màu vàng. Toà nhà Thai Nguyen Tower được khởi công vào năm 2018 và hiện là toà nhà cao nhất tỉnh với 35 tầng. Dự án tòa tháp đôi BV Diamond Hill cao 38 tầng được khởi công vào năm 2024, dự kiến sẽ là tòa nhà cao nhất khu vực trung du miền núi phía Bắc. Tecco Elite City có quy mô 2,1 ha, gồm sáu toà tháp căn hộ cao 32 tầng nằm tại phường Quyết Thắng. Công trình quảng trường Võ Nguyên Giáp được xây dựng trên tổng diện tích gần 4,7 ha tại phường Phan Đình Phùng. Quảng trường Vạn Xuân nằm tại phường Vạn Xuân được khánh thành vào năm 2022, có mức đầu tư gần 550 tỉ đồng. Những năm gần đây, tỉnh Thái Nguyên cũng có các công trình công cộng mới tại cơ sở như công trình hồ sinh thái - công viên cây xanh rộng 6,3 ha tại xã Võ Nhai, quảng trường ATK Định Hoá tại xã Định Hoá, mở rộng quảng trường 1-7 rộng 2 ha tại phường Sông Công, quảng trường 1,7 ha tại xã Đồng Hỷ. Phố đi bộ Sông Cầu tại phường Bắc Kạn được khai trương vào năm 2024 với chiều dài gần 1&nbsp;km. Dự án Khu đô thị, phố đi bộ trung tâm tại phường Phan Đình Phùng dự kiến khởi công vào năm 2025, gồm có phố đi bộ dài trên 330 m.

Giao thông

Tỉnh Thái Nguyên đã sớm hình thành những tuyến giao thông trọng yếu phục vụ dân sinh và quốc phòng. Hệ thống giao thông của tỉnh Thái Nguyên phát triển đa dạng, có cả đường bộ, đường sắt và đường sông. Thái Nguyên chú trọng đầu tư hoàn thiện hạ tầng giao thông theo hướng đồng bộ, tăng kết nối trong tỉnh cũng như hình thành liên kết vùng, tạo động lực thu hút đầu tư. Những năm gần đây, tỉnh Thái Nguyên cũ ưu tiên nguồn lực, tập trung phát triển cơ sở hạ tầng tại khu vực phía Nam gần với Hà Nội. Đến năm 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ có 11.506&nbsp;km đường bộ; trong đó có 8 tuyến quốc lộ với tổng chiều dài 328&nbsp;km; 21 tuyến đường tỉnh dài 384&nbsp;km; 159&nbsp;km đường đô thị; 742&nbsp;km đường huyện; 3.232&nbsp;km đường xã; trên 6.600&nbsp;km đường dân sinh cấp thấp khác. Tỉnh Bắc Kạn cũ có năm tuyến đường quốc lộ, 14 tuyến đường tỉnh và khoảng 50 tuyến đường huyện, đường xã, đường chuyên dùng, đường đô thị. So với cả nước, mật độ mạng lưới đường chính của tỉnh Bắc Kạn cũ khá cao nhưng chất lượng không cao. Trong đó, mật độ đường quốc lộ so với diện tích tự nhiên đạt 9,45&nbsp;km/100&nbsp;km² cao hơn trung bình cả nước, mật độ quốc lộ so với dân số đạt 1,45&nbsp;km/1.000 dân cao hơn rất nhiều so với mật độ chung cả nước.

Quốc lộ 3 có từ lâu đời, liên kết Hà Nội với tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Cao Bằng, đoạn TP. Phổ Yên - TP. Thái Nguyên được mở rộng vào năm 2009. Quốc lộ 3 mới Hà Nội - Thái Nguyên được triển khai và hoàn thành năm 2012, góp phần giảm áp lực cho Quốc lộ 3 cũ. Quốc lộ 3 mới còn được gọi là Đường cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên, đoạn từ nút giao Sóc Sơn đến nút giao Tân Lập có bốn làn xe chạy, không có làn dừng khẩn cấp song hành, tốc độ tối đa 90&nbsp;km/h. Tuyến đường Thái Nguyên - Chợ Mới dài gần 40&nbsp;km được khánh thành vào năm 2017 theo hình thức BOT, nhưng việc thu phí gặp khó khăn. Quốc lộ 37 là tuyến giao thông chủ yếu giữa tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Bắc Ninh, với nhiều đoạn đường nhỏ hẹp và bị quá tải. Các tuyến quốc lộ khác của tỉnh là quốc lộ 1B và quốc lộ 3B đi tỉnh Lạng Sơn; quốc lộ 37 cũng đi sang tỉnh Tuyên Quang; đường Hồ Chí Minh qua vùng Định Hoá; quốc lộ 3C, quốc lộ 279. Các dự án giao thông gần đây của tỉnh Thái Nguyên là tuyến đường Chợ Mới - Bắc Kạn được khởi công vào tháng 3 năm 2025, có chiều dài 28,8&nbsp;km với quy mô đường cao tốc 4 làn xe. Đường liên kết vùng Thái Nguyên - Bắc Giang - Vĩnh Phúc có chiều dài hơn 42&nbsp;km, được khởi công giữa năm 2022. Dự án đường Vành đai V, đoạn kết nối nút giao Yên Bình (Thái Nguyên) đến địa giới tỉnh Bắc Giang cũ. Đường Hồ Chí Minh đoạn Chợ Chu - Ngã ba Trung Sơn dài 29&nbsp;km được khởi công vào năm 2024. Tuyến đường TP Bắc Kạn - hồ Ba Bể dài 37&nbsp;km được hoàn thành xây dựng vào cuối năm 2024. Đường Vành đai I Bờ Đậu - Hóa Thượng, và tuyến tránh đô thị Hóa Thượng. Đến năm 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ có 527 phương tiện vận tải khách theo tuyến cố định ký hợp đồng đón trả khách với sáu bến xe khách trên địa bàn, với hơn 195 tuyến liên tỉnh đến 34 tỉnh thành và ba tuyến nội tỉnh. Trong đó, tỉnh có 17 đơn vị vận tải khách với 287 phương tiện. 21 đơn vị trong tỉnh Thái Nguyên cũ hoạt động kinh doanh vận tải taxi với 1942 đầu xe, 35% trong đó sử dụng xe điện. Công ty cổ phần Thương mại và Du lịch Hà Lan chiếm 80% thị phần vận tải hành khách bằng xe bus trên địa bàn Thái Nguyên cũ, mỗi ngày họ vận chuyển khoảng 15 nghìn hành khách. Năm 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ có khối lượng vận chuyển hành khách ước đạt 35,4 triệu lượt hành khách; khối lượng vận chuyển hàng hoá ước đạt 60,4 triệu tấn. Đường sắt Kép - Lưu Xá được xây dựng năm 1959–1961, có chiều dài 57&nbsp;km, khổ rộng 1.435&nbsp;mm, tại Kép có thể đi tiếp cảng biển Cái Lân (Quảng Ninh). Tuyến đường sắt Quán Triều - Núi Hồng được xây dựng vào năm 1992, dài 39&nbsp;km, chủ yếu dùng để chở than.

Cảng Đa Phúc là bến thủy nội địa trên sông Công thuộc phường Trung Thành, gồm có 12 bến; là nơi trung chuyển, lưu thông hàng hóa bằng đường thủy duy nhất của tỉnh Thái Nguyên, kết nối với các cảng ở Hải Phòng và Quảng Ninh. Thời xưa, trên sông Cầu có các bè, mảng, các loại thuyền bằng gỗ hoặc tre đưa nông, lâm sản của tỉnh Thái Nguyên về miền xuôi; hệ thống thủy lợi thác Huống (sông Máng) cũng từng giúp các xà lan tới 300 tấn chở nguyên, nhiên liệu từ Thái Nguyên. Tuyến đường thủy nội địa sông Năng - hồ Ba Bể có chiều dài hơn 29&nbsp;km, ngoài chở khách tham quan trên hồ, người dân còn dùng thuyền để di chuyển, đánh bắt cá. Tại hồ Núi Cốc và các hồ, đập lớn khác trong tỉnh, cũng có dịch vụ vận tải đường thuỷ phục vụ khách du lịch.

Nhân khẩu

Sau khi sáp nhập vào năm 2025, dân số tỉnh Thái Nguyên là 1.799.489 người, trong đó tỉnh Bắc Kạn cũ có 365.318 người và tỉnh Thái Nguyên cũ có 1.434.171 người.

Tỷ số giới tính nam/nữ của Bắc Kạn là 100,2, còn của Thái Nguyên là 96,9, của toàn quốc là 99,2. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu của Bắc Kạn là 24 tuổi (nam 26,4; nữ 21,3), của Thái Nguyên là 25,1 tuổi (nam 27,5; nữ 22,8). Trong số những người chưa kết hôn từ 15 tuổi trở lên, tỷ lệ nam/nữ của Bắc Kạn là 1,84 lần và của Thái Nguyên là 1,33 lần. Tỷ trọng dân số 0-14 tuổi của Bắc Kạn và Thái Nguyên lần lượt là 26,8% và 25,6%, độ tuổi 15-64 là 65,3% và 64,4%, độ tuổi từ 65 trở lên là 7,9% và 10,0%. Tỷ lệ biết đọc, biết viết của Bắc Kạn là 92,4%, còn của Thái Nguyên là 98,6%. Năm 1928, dân số tỉnh Thái Nguyên khoảng 70.000 người. Năm 1933, dân số tỉnh Thái Nguyên (trừ huyện Đồng Hỷ) là 71.597 người. Năm 1941, tỉnh Thái Nguyên có 125.000 người. Dân số tỉnh Thái Nguyên tăng lên 174.000 người vào năm 1948, với 40.137 hộ gia đình. Vào thời điểm thành lập tỉnh Bắc Thái năm 1965, tỉnh Thái Nguyên có khoảng 420.000 người và tỉnh Bắc Kạn có khoảng 110.000 người, cộng lại khoảng 530.000 người. Theo nghị quyết tái lập hai tỉnh năm 1996, tỉnh Bắc Kạn có 268.047 người và tỉnh Thái Nguyên có 1.019.299 người, cộng lại là 1.287.346 người. Theo điều tra dân số năm 2009, tỉnh Bắc Kạn có 293.826 người, tỉnh Thái Nguyên có 1.123.116 người, cộng lại là 1.416.942 người. Theo điều tra dân số năm 2019, tỉnh Bắc Kạn có 313.905 người, tỉnh Thái Nguyên có 1.286.751 người, cộng lại là 1.600.656 người.

Theo điều tra dân số năm 2024, tỷ lệ nhà kiên cố và bán kiên cố của Bắc Kạn là 84,4%, của Thái Nguyên là 98,7%. Diện tích nhà ở bình quân đầu người của Bắc Kạn là 26 m²/người và có 98,6% số hộ sở hữu nhà riêng, số liệu của Thái Nguyên là 31,1 m²/người và 92,1%. Về nguồn nhiên liệu chính để nấu ăn, tại Bắc Kạn có 50,8% số hộ dùng củi và 43,2% số hộ dùng gas/biogas để nấu ăn, trong khi 87,6% số hộ tại Thái Nguyên dùng gas/biogas để nấu ăn. Về nguồn nước ăn chính, 14,4% số hộ tại Bắc Kạn và 33,6% số hộ tại Thái Nguyên sử dụng nước máy, số hộ sử dụng nước giếng khoan tại hai tỉnh lần lượt là 24,1% và 49,4%, 54,1% số hộ tại Bắc Kạn sử dụng nước khe/mó, 13,7% số hộ tại Thái Nguyên sử dụng nước giếng đào. 70,7% số hộ tại Bắc Kạn và 92,7% số hộ tại Thái Nguyên sử dụng hố xí tự hoại hoặc bán tự hoại, 3,9% số hộ tại Bắc Kạn và 0,1% số hộ tại Thái Nguyên không có hố xí. 71,2% số hộ tại Bắc Kạn và 88,4% số hộ tại Thái Nguyên có TV, tỷ lệ hộ có điện thoại di động là 96,0% và 98,1%, tỷ lệ hộ có tủ lạnh là 83,2% và 94,4%.

Di cư

Trong lịch sử, Thái Nguyên thu hút di dân từ vùng đồng bằng và các vùng lân cận đến khai khẩn và kiếm sống. Từ giữa thế kỷ 18, có khoảng 2-3 vạn người Triều Châu bên Trung Quốc đi lại làm mỏ tại châu Bạch Thông và huyện Cảm Hoá (tỉnh Bắc Kạn cũ). Đến nửa cuối thế kỷ 19, do các mỏ đóng cửa, các phu mỏ về quê hoặc tản mát vào bản làng định cư với dân địa phương.

Sau khi Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, thực dân Pháp cấp đất ở Thái Nguyên cho các lính thợ sang châu Âu phục vụ chiến tranh về nước. Trong 5 năm là năm 1930 và 1935-1938, có 24.028 người di cư đến Thái Nguyên. Đến năm 1938, người nhập cư chiếm 1/5 dân số Thái Nguyên. Các khu công nghiệp tại Thái Nguyên cũng thu hút người lao động từ các nơi khác, như vào năm 2018 chỉ có gần 30% người lao động tại Công ty Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên là người trong tỉnh. Năm 2024, có 2.428 người tỉnh Thái Nguyên cũ đi xuất khẩu lao động ở nước ngoài, chủ yếu là tại Đài Loan và Nhật Bản.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn khi đó có tổng cộng 939.987 người Kinh, chiếm 58,73% tổng dân số, họ chiếm 76,73% tổng cư dân thành thị. Người Kinh tại Thái Nguyên cũ có 902.372 người, chiếm 70,13% dân số, họ chiếm 83,46% cư dân thành thị. Người Kinh tại Bắc Kạn cũ có 37.615 người, chiếm 11,98% dân số, họ chiếm 34,37% cư dân thành thị. Phạm vi các ngôn ngữ dân tộc thiểu số trong tỉnh đang bị thu hẹp, các ngôn ngữ này ít khi được sử dụng để giao tiếp, thế hệ trẻ tuổi có ít người biết nói, kể cả ở những nơi dân tộc của họ chiếm đa số. Đài Phát thanh & Truyền hình Bắc Kạn và Thái Nguyên có các chương trình tiếng Tày-Nùng, tiếng H'mông và tiếng Dao. Đài PT-TH Thái Nguyên và Báo Thái Nguyên cũng có nội dung bằng tiếng Anh, tiếng Hoa, tiếng Hàn.

Người Tày-Nùng có chữ viết truyền thống là chữ Nôm Tày, có thể ra đời vào khoảng thế kỷ 15. Đến năm 1960, chính phủ Việt Nam xây dựng hệ thống chữ viết Latinh cho tiếng Tày-Nùng. Đầu thập niên 1970, loại chữ Tày này được đưa vào giảng dạy trong các trường tiểu học ở vùng Đông Bắc Việt Nam. Chữ Nôm Dao là kiểu chữ viết sử dụng chữ Hán được Dao hoá, được người Dao sử dụng, gắn liền với các sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của người Dao. Những người biết viết chữ Nôm Tày và Nôm Dao hiện nay chủ yếu là các thầy cúng và một số người cao tuổi.

Tôn giáo

Theo điều tra dân số Việt Nam năm 2009, tỉnh Bắc Kạn có 153 người theo Phật giáo, 332 theo Công giáo Rôma, 13.077 người theo đạo Tin Lành. Cũng theo cuộc điều tra này, tỉnh Thái Nguyên có 3.015 người theo Phật giáo, 25.430 người theo Công giáo Rôma, 4.453 người theo đạo Tin Lành. Theo Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Thái Nguyên, vào đầu năm 2023 tỉnh này có 147 nghìn tín đồ Phật giáo, 195 cơ sở tự viện, 68 chức sắc trụ trì, 15 điểm nhóm sinh hoạt Phật giáo tập trung. Theo Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Bắc Kạn, trong giai đoạn 2017-2022 tỉnh này có 5.000 tín đồ Phật giáo, trong đó 2.000 người quy y Tam bảo, sinh hoạt tại hai chùa và năm đền. Một số chùa tại Thái Nguyên là: Chùa Hang tại phường Linh Sơn có từ thế kỷ 11, chùa Phủ Liễn tại phường Phan Đình Phùng gắn với nhiều sự kiện lịch sử, đình-đền-chùa Cầu Muối tại xã Tân Thành thu hút nhiều khách du lịch, chùa Thuần Lương tại phường Bách Quang có tượng Phật nằm lớn nhất tỉnh, chùa Thạch Long tại xã Tân Kỳ nằm hoàn toàn trong hang đá.

Công giáo Rôma du nhập và phát triển ở Thái Nguyên từ khoảng cuối thế kỷ 17, theo chân các giáo dân từ Thái Bình, Nam Định di cư lên, nhà thờ xứ Nhã Lộng là cơ sở thờ tự đầu tiên của tôn giáo này tại tỉnh. Các giáo dân định cư lâu đời ở phía nam tỉnh có tổ chức và cơ sở vật chất khá hoàn chỉnh, những giáo dân nhập cư từ thập niên 1960 có tổ chức và cơ sở vật chất chưa ổn định. Sau năm 1991, Thái Nguyên không có linh mục, mọi việc đạo đều do Tòa Giám mục Bắc Ninh trực tiếp chỉ đạo. Đến năm 1997, Công giáo ở Thái Nguyên được nhập vào Giáo phận Bắc Ninh. Năm 2021, tỉnh Bắc Kạn có hơn 1.200 giáo dân Công giáo, trong đó đông nhất là người H'Mông. Việc xây dựng lại Nhà thờ giáo xứ Thái Nguyên tại phường Phan Đình Phùng được hoàn thành vào năm 2020, với nét kiến trúc độc đáo.

Tin Lành được truyền tới tỉnh Thái Nguyên vào giai đoạn nửa cuối thế kỷ XX trong vùng dân tộc thiểu số. Từ năm 1989 đến nay, Tin Lành phát triển trong vùng dân tộc Mông và Dao, chủ yếu theo hệ phái Tin Lành Việt Nam (Miền Bắc). Đến năm 1990, có khoảng 90% người H'mông Trắng ở tỉnh Thái Nguyên cũ theo "Vàng Chứ", nhưng hiện họ theo hệ phái Tin Lành Việt Nam (Miền Bắc). Tín đồ Tin Lành người Dao ở Thái Nguyên chịu ảnh hưởng chủ yếu của Hội Thánh Tin Lành Bắc Sơn ở Lạng Sơn.

Người dân tỉnh Thái Nguyên có truyền thống thờ tổ tiên, thờ đa thần. Mỗi dân tộc có quan niệm, mức độ tín ngưỡng và hình thức thể hiện tín ngưỡng khác nhau. Người Kinh và người Tày cúng giỗ tổ tiên vào ngày mất, tổ chức đi tảo mộ vào dịp Tết Nguyên đán. Trong căn nhà của người Tày, nơi thờ cúng tổ tiên chiếm vị trí trung tâm tôn nghiêm nhất. Người Nùng Phàn Slình phổ biến tục thờ "ma ở ngoài sân", tức là thần thổ địa. Trong tín ngưỡng người Tày-Nùng, thầy Tào có khả năng giao tiếp với thế giới thần linh, giúp dân trừ ma tà, cầu bình an, những người hành nghề tín ngưỡng là thầy Mo, thầy Pụt, thày Then. Đền Đuổm tại xã Phú Lương và đền Cầu Muối tại xã Tân Thành là nơi thờ phò mã Dương Tự Minh thời Lý. Năm 2024, quy mô đào tạo của Đại học Thái Nguyên là 85.624 người, trong đó đào tạo chính quy là 65.000 người. Trong giai đoạn 2018-2023, số lượng thí sinh tỉnh Thái Nguyên chiếm 40-49% thí sinh trúng tuyển đại học chính quy vào Đại học Thái Nguyên; khoảng 25% học sinh tốt nghiệp trung học phổ thông của tỉnh Thái Nguyên vào học tại Đại học Thái Nguyên. Những năm gần đây, một vài trường như Đại học Nông Lâm và Đại học Khoa học tuyển sinh không đủ chỉ tiêu. Trường Đại học Kinh tế - Công nghệ Thái Nguyên, tiền thân là Trường Đại học Việt Bắc, được thành lập vào năm 2011 nhưng hiện hầu như không có sinh viên chính quy. Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải có cơ sở 3 đặt tại Thái Nguyên. Tỉnh Thái Nguyên có 12 trường cao đẳng, chín trường trung cấp, đến năm 2024 có 3.511 sinh viên đào tạo trình độ cao đẳng; 11.531 học sinh đào tạo trình độ trung cấp. Tỉnh Bắc Kạn cũ có Trường Cao đẳng Bắc Kạn.

Theo điều tra dân số năm 2024, tỷ lệ trẻ đi học cấp tiểu học tại tỉnh Bắc Kạn là 98,5%, của tỉnh Thái Nguyên là 99,6%; ở cấp trung học cơ sở thì tỷ lệ lần lượt là 96,2% và 98,7%; đến cấp trung học phổ thông thì tỷ lệ lần lượt là 74,2% và 94,3%. Trong số người từ 15 tuổi trở lên, 92,4% dân số Bắc Kạn và 98,6% dân số Thái Nguyên biết đọc, biết viết. Cũng trong nhóm tuổi này, 31,2% dân số Bắc Kạn và 42,4% dân số Thái Nguyên đã đạt được trình độ giáo dục trung học phổ thông. Về trình độ chuyên môn cao nhất của dân số trên 15 tuổi, 81,0% dân số tỉnh Bắc Kạn và 68,9% dân số tỉnh Thái Nguyên không có chuyên môn kỹ thuật; ở nhóm có trình độ đại học trở lên thì tỷ lệ này lần lượt là 7,9% và 11,1%. Sau Cách mạng Tháng Tám, Trường Trung học Lương Ngọc Quyến được thành lập vào năm 1946, là trường trung học đầu tiên ở thị xã Thái Nguyên. Năm 1950, Trường Trung học kháng chiến Huyền Tụng được thành lập, là trường trung học đầu tiên của tỉnh Bắc Kạn. Đến năm học 1946-1947, tỉnh Thái Nguyên khi đó có 97 trường lớp từ hệ trung học trở xuống, với 3.812 học sinh. Trong Chiến tranh Đông Dương, một số trường học của trung ương và quân đội di chuyển đến Thái Nguyên. Năm học 1964-1965, tỉnh Thái Nguyên khi đó có 158 trường cấp I, 40 trường cấp II, 6 trường cấp III, tổng số 53.741 học sinh phổ thông các cấp. Tỉnh Thái Nguyên được công nhận thanh toán nạn mù chữ vào năm 1961, tỉnh Bắc Kạn được công nhận thanh toán nạn mù chữ ở cả vùng thấp và vùng cao vào năm 1963.

Đến năm học 2024-2025, tỉnh Thái Nguyên cũ có 686 cơ sở giáo dục phổ thông, với 350.925 học sinh, nhân sự ngành giáo dục có 25.645 người. Ở cấp mầm non, tỉnh có 245 trường, trong đó có 25 trường ngoài công lập, cùng 177 điểm trường, với 25.645 trẻ. Ở cấp tiểu học, tỉnh có 203 trường với 117.895 học sinh. Ở cấp trung học cơ sở (THCS), tỉnh có 191 trường với 95.297 học sinh. Ở cấp trung học phổ thông (THPT), tỉnh có 36 trường với 41.105 học sinh, 16.790 học sinh theo học tại các trung tâm giáo dục thường xuyên cấp tỉnh và cấp huyện. Tỉnh Thái Nguyên có ít trường học ngoài công lập, và số học sinh theo học các trường này chỉ chiếm khoảng 2% tổng số học sinh toàn tỉnh vào năm 2024. Trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc; Trường Văn hóa, Cục Đào tạo (Bộ Công an) không thuộc Sở Giáo dục - Đào tạo Thái Nguyên. Tỉnh Thái Nguyên có sáu trường phổ thông dân tộc nội trú (một trường THPT và năm trường THCS) và 11 trường phổ thông dân tộc bán trú (ba trường TH, tám trường THCS), tỉnh có mục tiêu là ít nhất 8% học sinh dân tộc thiểu số được học tại các trường Phổ thông dân tộc nội trú trong giai đoạn 2021–2025. Năm 2024, tỷ lệ phòng học kiên cố các cấp học từ mầm non đến THPT của tỉnh đạt 90,3%. Những năm vừa qua, tỉnh ban hành chính sách thuê, khoán hàng nghìn giáo viên nhằm khắc phục tình trạng thiếu biên chế.

Năm học 2024 - 2025, tỉnh Bắc Kạn cũ có 281 cơ sở giáo dục phổ thông, trong đó có 107 trường mầm non, 64 trường tiểu học, 48 trường tiểu học và trung học cơ sở, 48 trường THCS, bốn trường THCS&THPT, 10 trường THPT. Tổng số điểm trường lẻ còn 399 điểm, trong đó cấp mầm non 236 điểm; cấp tiểu học 163 điểm. Năm 2019, tỷ lệ trường học kiên cố tại tỉnh Bắc Kạn là 69,9%, trong khi cả nước là 91,3%; tỷ lệ phòng học kiên cố là 74%, trong khi cả nước là 88,6%. Cũng vào năm này, tỉnh Bắc Kạn có khoảng sáu nghìn giáo viên, trong đó số giáo viên người dân tộc thiểu số là hơn 5,2 nghìn người, chiếm 86,95%.

Trường THPT Chuyên Thái Nguyên được thành lập vào năm 1988 dưới tên trường Năng khiếu Bắc Thái, tuyển sinh 390 học sinh lớp 10 với 13 lớp vào năm học 2024-2025. Trường THPT Chuyên Bắc Kạn được thành lập vào năm 2003, có tổng cộng 536 học sinh với 18 lớp vào đầu năm học 2023-2024. Trường THCS Chu Văn An tại phường Phan Đình Phùng và Trường THCS Chùa Hang II tại phường Linh Sơn có tổ chức thi viết để tuyển sinh. Tại Kỳ thi chọn học sinh giỏi Quốc gia THPT năm học 2024-2025, Thái Nguyên nằm trong số 10 tỉnh, thành phố dẫn đầu cả nước về số giải, trong đó Trường THPT Chuyên Thái Nguyên đạt 90 giải và Trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc đoạt 18 giải; tỉnh Bắc Kạn có 25 thí sinh đạt giải, đều đến từ Trường THPT Chuyên Bắc Kạn. Trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2024, điểm trung bình của học sinh tỉnh Bắc Kạn là 6,455 và xếp thứ 48 cả nước, điểm trung bình của học sinh tỉnh Thái Nguyên là 6,543 và xếp thứ 37 cả nước.

Y tế

Tỉnh Thái Nguyên cũ có hệ thống phát triển khá đồng bộ với một bệnh viện tuyến Trung ương hạng đặc biệt là Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên, hai bệnh viện tuyến tỉnh hạng I là Bệnh viện A Thái Nguyên và Bệnh viện C Thái Nguyên, chín bệnh viện hạng II và nhiều bệnh viện hạng III tính đến năm 2024. Mỗi năm, số lượt người dân tỉnh Thái nguyên được khám, chữa bệnh trung bình đạt 1,8-2,0 lượt/người. Trên địa bàn tỉnh có trên 5.500 cán bộ y tế (bao gồm Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên), trong đó có hơn 50% người có trình độ bác sĩ, trên 1.000 người tại các trạm y tế tuyến xã. Gần 160 trong tổng số 177 trạm y tế trong tỉnh đã được đầu tư xây dựng nhà làm việc hai tầng khang trang. Đến năm 2025, tỉnh Thái Nguyên cũ đạt 51,3 giường bệnh/10.000 dân, trong đó giường bệnh tư nhân chiếm 10,3% tổng số giường bệnh;17,0 bác sĩ/10.000 dân, cao hơn bình quân chung cả nước. Toàn tỉnh có 626 cơ sở y tế ngoài công lập, trong đó có bảy bệnh viện tư, 1.529 cơ sở kinh doanh dược. Năm 2024, chỉ số hài lòng của người dân đối với dịch vụ y tế công đạt 92,88% Tại tỉnh Bắc Kạn cũ, Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bắc Kạn và Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật tỉnh được xếp hạng I, còn 8/8 trung tâm y tế tuyến huyện được xếp hạng II. Bình quân hàng năm, y tế tuyến xã của tỉnh Bắc Kạn khám và điều trị cho khoảng 200 nghìn lượt bệnh nhân. Đến năm 2024, toàn tỉnh có 1.030 giường bệnh, tỷ lệ hài lòng của người dân với dịch vụ y tế công năm 2024 đạt 85%. Năm 2024, ngành y tế tỉnh Bắc Kạn thực hiện hơn 600 nghìn lần khám chữa bệnh; số bệnh nhân điều trị nội trú là 64.332 người, bằng 78,58% so cùng kỳ, nhưng điều trị ngoại trú tăng 29,01%. Tỷ lệ béo phì trong tỉnh có sự chênh lệnh theo địa phương và dân tộc, khảo sát năm 2022 tại trường THCS Chu Văn An tại phường Phan Đình Phùng cho thấy tỷ lệ thừa cân béo phì là 37,2%; khảo sát năm 2023 tại trường THCS Chu Hương tại xã Thượng Minh cho thấy tỷ lệ thừa cân béo phì là 7,9%; tỷ lệ thừa cân béo phì ở người trưởng thành đạt 16,1% tại phường Trưng Vương cũ; đạt 7,3% trong nhóm phụ nữ 15-49 tuổi tại hai xã của huyện Định Hoá cũ.

Năm 2024, tỷ lệ tiêm chủng vắc xin của tỉnh Thái Nguyên cao hơn mức trung bình toàn quốc, tiêm chủng mở rộng cho trẻ em đạt tỷ lệ cao với 88% - 92% cho các mũi tiêm sởi, viêm gan B và viêm não Nhật Bản; tiêm phòng dại cho 8.733 người. Hằng năm, tại tỉnh Bắc Kạn cũ, tỷ lệ trẻ em dưới một tuổi được tiêm chủng đầy đủ các loại vắc xin trong chương trình tiêm chủng mở rộng đạt trên 95%; tỷ lệ trẻ sơ sinh được tiêm vắc xin viêm gan B trước 24 giờ đầu đạt trên 90%. Năm 2023, trong nhóm phụ nữ 15-49 tuổi, 66,0% người tại tỉnh Bắc Kạn và 59,8% người tại tỉnh Thái Nguyên sử dụng biện pháp tránh thai. Cũng trong năm này, với những phụ nữ đã sinh con trong 24 tháng trước, tỉnh Bắc Kạn có 5,9% phụ nữ không khám thai và 86,3% khám thai trên ba lần, tỷ lệ của tỉnh Thái Nguyên lần lượt là 2,8% và 96,1%. Trong đại dịch COVID-19, tỉnh Thái Nguyên cũ là địa phương đứng đầu cả nước về tỷ lệ tiêm chủng tính đến tháng 3 năm 2022, với 99,8% người từ 18 tuổi trở lên được tiêm ít nhất một mũi vắc xin. Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên từng lập trung tâm hồi sức tích cực điều trị bệnh nhân Covid-19 tại tỉnh Long An theo quyết định của Bộ Y tế.

Dưới thời Pháp thuộc, cả tỉnh lị Thái Nguyên chỉ có một nhà thương, gồm khu nam với 30 giường và khu nữ với 30 giường, chủ yếu chữa trị cho các quan chức và binh lính trong tỉnh. Đến năm 1968, toàn địa bàn tỉnh Thái Nguyên cũ có 18 bệnh viện, 236 trạm y tế với 1.628 giường bệnh, 320 bác sĩ, y sĩ. Bệnh viện A Thái Nguyên thành lập năm 1965, có hơn 700 cán bộ viên chức, trung bình mỗi ngày điều trị nội trú cho 800-900 người, là bệnh viện vệ tinh của Bệnh viện Nhi Trung ương và Bệnh viện Phụ sản Trung ương. Bệnh viện C Thái Nguyên được thành lập năm 1988, có 700 giường bệnh, là bệnh viện đầu tiên của tỉnh triển khai thành công bệnh án điện tử. Bệnh viện đa khoa tỉnh Bắc Kạn được thành lập năm 1997 trên cơ sở Bệnh viện B tỉnh Bắc Thái, hiện có 500 giường bệnh với cơ sở vật chất, trang thiết bị khá hoàn chỉnh. Bệnh viện Quân y 91 thuộc Cục Hậu cần của Quân khu 1, nằm tại phường Phổ Yên. Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên được thành lập vào năm 1968, hàng năm tuyển từ 1.500–1.800 thí sinh thuộc các bậc học cao đẳng, đại học, sau đại học. Trường Trung cấp Y tế Bắc Kạn được đầu tư hơn 300 tỉ đồng, nhưng tuyển được rất ít học viên, và bị giải thể vào năm 2019.

Thái Nguyên trong lịch sử là nơi có nhiều sản vật có thể dùng làm thuốc chữa bệnh. Theo Đại Nam nhất thống chí thì trên địa bàn có cam vàng, quýt đỏ; hậu phác, sa nhân; nhung hươu, mật gấu, sáp ong ở nhiều nơi. Các phương thuốc gia truyền chữa được nhiều loại bệnh tật như: sốt rét, tiêu chảy, rắn cắn. Nhiều bài thuốc gia truyền của các dân tộc trên địa bàn được sử dụng rộng rãi với phương thức Đông - Tây y kết hợp. Bình quân hàng năm, các phòng khám chẩn trị và nhà thuốc gia truyền tại tỉnh Thái Nguyên cũ tiến hành khám chữa bệnh cho hơn 181.000 lượt bệnh nhân. Toàn tỉnh có 161/177 xã/phường có vườn cây thuốc nam tại trạm y tế tính đến năm 2023. Hội Đông y tỉnh Thái Nguyên có gần 2.600 hội viên tính đến năm 2023. Trung bình mỗi năm, có trên 360 nghìn tấn dược liệu được khai thác, chế biến thành các bài thuốc cho người dân tỉnh Thái Nguyên cũ. khám chữa bệnh cho 172.743 lượt bệnh nhân trong giai đoạn 2015–2020. Bệnh viện Y học cổ truyền tỉnh Thái Nguyên có 430 giường bệnh thực kê, giám đốc của bệnh viện này bị công an bắt giữ vào năm 2024 vì vấn đề cung cấp dược liệu và vị thuốc.

Văn hoá, xã hội
Tổng quan

Đặc trưng của văn hoá Thái Nguyên là tính chất hội tụ và giao lưu, hình thành truyền thống văn hoá phong phú. Thái Nguyên là thủ đô kháng chiến trong Chiến tranh Đông Dương, các cơ quan tuyên truyền của Trung ương hoạt động trên địa bàn tỉnh, mang lại những loại hình văn hoá thông tin mới, tác động sâu sắc đến người dân địa phương. Phong trào hát các ca khúc cách mạng, các điệu dân ca đặt lời mới theo kháng chiến cũng sôi nổi các xóm làng. Người dân Thái Nguyên hưởng ứng thực hiện "nếp sống mới - nếp sống kháng chiến"; tại các vùng dân tộc thiểu số, các hủ tục cũng giảm nhiều. Sau năm 1954, các cơ quan văn hoá thông tin của Khu tự trị Việt Bắc đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động văn hoá, nghệ thuật, thông tin tuyên truyền trên địa bàn tỉnh. Trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam, tỉnh có các phong trào Tiếng hát át tiếng bom, phong trào đọc sách có hướng dẫn. Cuộc vận động xây dựng nếp sống mới vào thập niên 1970 và 1980 có nội dung xoá bỏ các tập tục lạc hậu và các tệ nạn xã hội, xây dựng nếp sống văn minh. Trong giai đoạn này, tỉnh Thái Nguyên tiến hành khai quật khảo cổ học tại Thần Sa, tổ chức nhiều đợt sưu tầm văn học dân gian, sưu tầm được nhiều sách cổ chữ Hán-Nôm và Nôm Tày. Từ năm 1992, có cuộc vận động xây dựng làng văn hoá, gia đình văn hoá; nhân dân đóng góp xây dựng đường giao thông, kênh mương, nhà văn hóa khang trang. Nhiều lễ hội của tỉnh được khôi phục từ thập niên 1990 trở đi như lễ hội chùa Hang, lễ hội đền Đuổm, lễ hội Lồng tồng ATK Định Hoá, lễ hội Lồng tồng Ba Bể sau hàng chục năm gián đoạn do chiến tranh và do quan điểm của nhà nước về văn hóa và tín ngưỡng dân gian.

Bảo tàng Văn hóa các Dân tộc Việt Nam được khánh thành vào năm 1962 với tên gọi ban đầu là Bảo tàng Việt Bắc, bảo tàng có kiến trúc đẹp và được nhắc đến trong kiến trúc Việt Nam hiện đại. Bảo tàng Lực lượng Vũ trang Việt Bắc - Quân khu 1 được thành lập vào năm 1984 và khánh thành vào năm 1998. Bảo tàng tỉnh Thái Nguyên được khánh thành vào năm 1991, có bộ sưu tập đồ đá Thần Sa, trống đồng, tiền cổ. Nhà trưng bày ATK (an toàn khu) Định Hoá hoạt động từ năm 1997. Nhà Văn hoá Công nhân gang thép được hoàn thành vào năm 1992. Trung tâm Văn hoá - Thông tin tỉnh Thái Nguyên được thành lập vào năm 1992, trụ sở đặt tại Trung tâm Hội nghị và Văn hoá Thái Nguyên có sức chứa 800 chỗ ngồi được khánh thành năm 2008. Nhà Văn hóa lao động tỉnh Thái Nguyên tại phường Sông Công được khánh thành vào năm 2024. Nhà hát Ca, múa, nhạc dân gian Việt Bắc được thành lập năm 1953, tiền thân là Đoàn Văn công nhân dân khu tự trị Việt Bắc, rạp biểu diễn của Nhà hát được đưa vào sử dụng từ năm 2022; được sáp nhập vào Nhà hát Ca, múa, nhạc quốc gia Việt Nam từ năm 2025. Đoàn Văn công Quân khu 1 được thành lập vào năm 1947, tập hợp một số nghệ sĩ tài năng, nhưng hiện đoàn đã di dời đến Hà Nội. Đoàn Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Thái Nguyên được thành lập vào năm 2025. Các trường thành viên của Đại học Thái Nguyên cũng có các thư viện. Trung tâm văn hóa các dân tộc huyện Đại Từ cũ tại xã Đại Phúc được khánh thành vào năm 2021. Nhà văn hoá tỉnh Bắc Kạn nằm bên quảng trường cùng tên, tại sân có cụm tượng đài chiến thắng Bắc Kạn. Thư viện tỉnh Bắc Kạn thành lập năm 2003, di chuyển nhiều lần, đến năm 2021 thì chuyển về Nhà Văn hoá tỉnh. Bảo tàng tỉnh Bắc Kạn được thành lập vào năm 2006, ban đầu đặt tại Nhà Văn hoá tỉnh, đến năm 2020 thì tiếp nhận trụ sở cũ của Thư viện tỉnh là di tích Nhà Hội đồng Pháp. Nhà Văn hóa huyện Pác Nặm mô phỏng theo nhà sàn truyền thống, khánh thành vào năm 2023.

Người Kinh tại Thái Nguyên nhìn chung vẫn gìn giữ được các giá trị văn hoá của dân tộc mình, bản sắc của họ cũng bổ sung các yếu tố của dân tộc khác thông qua giao lưu, và do thích ứng với môi trường trung du và miền núi. Làng của người Kinh tại Thái Nguyên có một số nét riêng biệt, những yếu tố cổ truyền của làng vùng đồng bằng sông Hồng như thiết chế, tổ chức, hương ước, hội hè không đậm nét tại tỉnh, đặc biệt rõ ràng tại các thôn xóm của người Kinh nhập cư từ thập niên 1960 trở lại. Bộ phận gốc nhập cư này hiếm khi có các hội đồng niên hay tổ chức xóm ngõ, còn cơ cấu dân cư và dòng họ cũng khác so với miền xuôi, nhưng một số người vẫn có các liên hệ với quê gốc. Tính chất và vai trò của dòng họ, của trưởng họ trong đời sống của người Kinh Thái Nguyên yếu hơn rõ rệt so với các tỉnh vùng đồng bằng. Tính chất cộng đồng của người Kinh tại các đô thị Thái Nguyên tương đối thấp. Do các phong trào về văn hoá từ sau năm 1954, người Kinh trong tỉnh đã loại bỏ nhiều thủ tục, lễ tiết, nghi thức theo quy chuẩn trong lễ cưới, họ cũng ít kiêng cữ khi trong nhà có người sinh đẻ. Về trang phục, người Kinh nông thôn trong tỉnh chịu ảnh hưởng rất ít từ trang phục của người dân tộc thiểu số, nhưng từ lâu cũng không mặc theo truyền thống mà chủ yếu mặc đồ kiểu Tây.

Trang phục cổ truyền của người Tày tại Thái Nguyên đang mai một dần, của phụ nữ gồm có khăn, áo, dây lưng và váy; áo được may từ vải bông nhuộm chàm hoặc từ vải láng, phin đen, không trang trí hoa văn, dài đến bắp chân; xưa kia mặc váy nhưng nay chỉ mặc quần. Đàn ông người Tày từ lâu đã mặc trang phục như người Kinh, đôi khi đội mũ nồi. Trang sức của người Tày không phong phú, việc dùng trang sức bằng bạc hoặc làm răng vàng không còn phổ biến. Nam giới có thói quen lâu đời là hút thuốc lào hoặc thuốc lá tự gieo trồng. Người Tày ở các bản ven sông hay suối lớn xưa kia dùng bè, mảng để vận chuyển. Bản là đơn vị xã hội cơ sở của người Tày, họ đặc biệt coi trọng tình nghĩa làng xóm, chức trưởng bản được phục hồi từ thập niên 1990. Tên gọi các bản thường có các từ nạ/nà (ruộng), pạc (cửa), loòng/khuổi (suối), nắm/nặm (nước). Trước năm 1954, có hiện tượng tích tụ ruộng đất nhưng không gay gắt như ở vùng đồng bằng, nông dân Tày vẫn có ruộng nương. Chế độ phụ quyền trước đây chi phối gia đình người Tày, hôn nhân của người Tày trong quá khứ mang tính chất mua bán và môn đăng hộ đối. Đám tang của người Tày thường trải qua nhiều bước khá phức tạp. Vào tháng giêng, người Tày tại Thái Nguyên thường tổ chức lễ hội lồng tồng (xuống đồng). Người Nùng gần gũi với người Tày, hai dân tộc ngày càng xích lại gần nhau, nên khó phân biệt. Áo năm thân của phụ nữ Nùng là loại áo ngắn, chỉ dài qua mông một chút, riêng người Nùng Phàn Slình mặc quá đầu gối. Việc cưới xin của người Nùng có nhiều bước với chi phí khá tốn kém. Người Nùng có tục cấp sắc, nhưng không bắt buộc. Xưa kia đám tang của người Nùng thường kéo dài từ bảy đến tám ngày. Người Nùng thờ cúng tổ tiên không phân biệt chi trưởng, chi thứ. Trong quan hệ họ hàng cùng thế hệ của người Nùng và các dân tộc Dao, Sán Dìu, Sán Chay trong tỉnh thì người nào sinh ra trước sẽ là anh, chị.

Xưa kia, người Dao tại Thái Nguyên rất phát triển về săn bắn và hái lượm. Người Dao đi chợ phiên còn là để đi chơi, tham gia sinh hoạt văn hoá. Tập quán cư trú du canh du cư của người Dao tại Thái Nguyên đã thay đổi. Trang phục nữ người Dao có sự khác nhau giữa các nhóm, sử dụng nhiều loại trang sức bằng bạc; nhóm Dao Quần Chẹt mặc quần dài tới nửa bắp chân, ống rất hẹp. Xưa kia nhiều người Dao nuôi ngựa để vận chuyển thóc, ngô. Người Dao Thái Nguyên đặc biệt coi trọng dạy học, cúng bái và chữa bệnh, đều liên quan mật thiết với lễ cấp sắc. Người Sán Dìu ở Thái Nguyên có truyền thống đan lát các đồ dùng. Các yếu tố văn hoá của người Sán Dìu trở nên gần gũi với người Kinh. Người Sán Dìu có quan hệ thân tộc bền chặt, anh em cùng họ thường ở gần nhau. Người Sán Dìu khi xưa sử dụng xe quệt do trâu bò kéo. Tuyệt đại đa số người Sán Dìu hiện nay mặc đồ như người Kinh, bộ trang phục được cho là truyền thống đã có những biến đổi nhất định dưới ảnh hưởng người Kinh. Phần lớn người Sán Chay hiện ăn mặc như người Kinh, nhưng có nhiều loại trang phục truyền thống. Quần áo thường ngày của nam và nữ có phần giống nhau, nhuộm màu chàm và không có hoa văn. Ranh giới các bản của người Sán Chay thường mang tính ước lệ, dựa trên cơ sở ý thức tự giác. Dòng họ của người Sán Chay không có trưởng tộc, không phân biệt ngành trưởng và ngành thứ. Váy của người H'mông trên địa bàn là váy vải lanh màu trắng không có hoa văn, đây là điểm nổi bật nhất để phân biệt nhóm H'mông Trắng với các nhóm H'mông khác. Ngày nay, trang phục truyền thống chỉ còn thấy ở nữ giới. Trước đây tình trạng tảo hôn phổ biến và xuất phát từ tâm lý họ tộc. Tự do yêu đương khi xưa đã được tôn trọng, dù nhiều cha mẹ quyết định hôn nhân của con.

Văn học

Tỉnh Thái Nguyên là nơi sinh sống của nhiều dân tộc, những tác phẩm được lưu truyền trong dân gian nhiều khi trở thành tài sản chung của các dân tộc. Người Kinh tại Thái Nguyên thần thánh hoá Dương Tự Minh qua các truyền thuyết như Chiếc áo tàng hình, Thánh Đuổm trị tà thần, truyền thuyết về ông còn gắn với truyện kể về đình Phương Độ tại xã Phú Bình. Nhóm truyền thuyết về nàng Công, chàng Cốc xoay quanh mối tình của một đôi trai gái, gắn với địa danh hồ Núi Cốc. Truyện cổ tích tại Thái Nguyên được sưu tầm và giới thiệu từ sớm trong các sách như Truyện cổ tích miền núi (1957). Truyện cổ tích của người Kinh ở Thái Nguyên gần gũi với các dân tộc khác, truyện tiêu biểu là Sự tích chim bắt cô trói cột, ở vùng Phú Lương lưu truyền Sự tích chiếc nón. Truyện cổ tích dân tộc Tày Thái Nguyên có số lượng phong phú, các vùng của người Tày lưu truyền rất nhiều cổ tích với khoảng 185 mẫu kể, thường là về con người trong đấu tranh với thiên nhiên và trong đấu tranh xã hội. Sự tích Hồ Ba Bể kể về việc hình thành hồ và được đưa vào nội dung sách giáo khoa của Việt Nam. Thần thoại của các dân tộc trong tỉnh xoay quanh chủ đề kể về những con người có công khai phá, mở mang trời đất, tạo lập địa bàn cư trú, nổi bật là thần thoại của dân tộc Tày–Nùng với các nhân vật khổng lồ như Pụt Luông, Tài Ngào, Báo Luông, Slao Cải. Truyện thơ Tày vẫn được truyền miệng tại các vùng núi, đỉnh cao là truyện thơ Nôm Tày, một số truyện có nguồn gốc bản tộc là Lương Quân - Bjoóc Lạ, Vượt biển, Chim sáo. Người Dao tại Thái Nguyên có những truyện như Nguồn gốc của các dòng họ dân tộc Dao kể về sự tích các dòng họ người Dao vùng Bắc Kạn, hay truyện Ca La Thòng kể về nhân vật mồ côi. Truyện cổ tích của người Sán Chay có một số truyện thơ hay, như truyện Lau Slam, Sắm Sừ (truyện chàng Cóc). Truyện cười Thái Nguyên có nội dung phong phú, vừa khai thác tiếng cười vừa phê phán thói hư tật xấu, về tình huống có Hai anh chàng nghiện rượu và Anh mù và anh què, về phóng đại có Còn cay hơn ớt hay Chàng rể ngô nghê. Truyện ngụ ngôn Thái Nguyên có cốt truyện được phát triển khá hoàn chỉnh, có truyện kể về loài cây gỗ nghiến và cây chò nước, truyện Con hổ và anh bán củi.

ca ngợi cảnh sắc hùng vĩ, đèo nằm tại xã Ngân Sơn]]
Văn học thành văn Thái Nguyên xuất hiện cùng các tác giả người Kinh vào thế kỉ XV, nhưng trong lịch sử chưa thực sự có một bề dày. Về tác giả người Thái Nguyên, có Trình Hiển thi đỗ năm 1429 và có các bài như Dạ bạc Hoa Lư hữu cảm, Ngự cư tự thuật hoài. Đỗ Cận từng tham gia Tao Đàn của Lê Thánh Tông, tác phẩm của ông có tập Kim Lăng kí, thơ Xuân yến, Thái Thạch vãn bạc. Về tác giả người nơi khác, Vũ Quỳnh (1453-1516) và Đặng Nghiệm là những tác giả đầu tiên có sáng tác văn học ca ngợi non nước Thái Nguyên, bài thơ Du Tiên Lữ động tác của Vũ Quỳnh và Tiên Lữ động lưu đề của Đặng Nghiệm được khắc trong động chùa Hang năm 1497. Đặng Minh Khiêm (1546-) có các tác phẩm ca ngợi Dương Tự Minh là Thoát Hiên vịnh sử thi tập, Thiên Nam minh giám, Việt sử diễn âm. Nguyễn Quý Đức (1648-1720) có bài thơ Hạ thự phủ Trịnh Lâm phó trấn Thái Nguyên. Ngô Thì Sĩ làm quan tại Thái Nguyên năm 1764, bài thơ Thái Nguyên tức cảnh của ông là tác phẩm miêu tả cảnh vật, con người, phong tục Thái Nguyên vào loại toàn diện nhất. Ngô Thì Nhậm (1746-1803) có tác phẩm Thái Nguyên địa hình bình tặc ký viết về cảnh quan Thái Nguyên. Vũ Tông Phan (1800-1851) từng làm quan tại Thái Nguyên, ông sáng tác ba bài thơ về cảm xúc của ông với Thái Nguyên, bài thơ thứ ba Nhân sự vãng Thái Nguyên Bình Tuyền huyện tương chí tức sự nói về cảnh vật Thái Nguyên và tâm sự của ông. Phan Thanh Giản (1796-1867) từng có gần một năm ở Thái Nguyên, sáng tác bài thơ Thái Nguyên tỉnh thành tảo phát. Nhà thơ Cao Bá Quát (1809-1854) từng đến du ngoạn Thái Nguyên và sáng tác bài thơ Du Tiên Lữ động văn nhân đàm Thái Nguyên sơn thủy chi thắng cảnh túy hậu thành ngâm (Đến chơi động Tiên Lữ nghe người ta nói về thắng cảnh non nước Thái Nguyên, say rồi làm thơ). Chí sĩ Ngô Đức Kế (1879-1929) viết Thái Nguyên thất nhật quang phục ký tại nhà tù Côn Đảo, nói về khởi nghĩa Thái Nguyên.

Thời hiện đại, văn học Thái Nguyên được kế thừa từ phong trào văn hoá nghệ thuật Việt Bắc nên sẵn có một đội ngũ khá hùng hậu. Trong số các tác giả từng sinh sống tại Thái Nguyên và viết về Thái Nguyên, có Tố Hữu với bài thơ Phá đường gồm câu thơ nổi tiếng 'Rét Thái Nguyên, rét về Yên Thế, Gió qua rừng đèo Khế gió sang"; và nhà thơ Nguyễn Bính sáng tác bài thơ Đường rừng chiều tại Thái Nguyên vào năm 1938. Thái Nguyên có một đội ngũ nhà văn, nhà thơ thuộc nhiều dân tộc Kinh, Tày, Nùng, Dao, có một nền văn học đa sắc màu với nhiều tiếng nói, nhiều phong cách. Nhà thơ người Dao Bàn Tài Đoàn có hàng nghìn bài thơ, bài nào cũng được ông viết bằng tiếng Dao rồi tự dịch sang tiếng Kinh. Nhà thơ người Tày Nông Quốc Chấn có các bài thơ về những năm kháng chiến, hai bài thơ Bộ đội ông Cụ, Dọn về làng của ông mở đầu một phong trào cách tân thơ Tày. Nhà văn Nông Minh Châu là một trong những người đặt nền móng cho văn xuôi Tày-Nùng. Nhà văn Nông Viết Toại là người chuyển dịch và phổ lời Tày cho các bài hát như Tiến quân ca, Nhớ chiến khu. Vi Hồng là một trong số các nhà văn người Tày gắn bó sâu sắc và nhiều thời gian nhất với Thái Nguyên, có các tác phẩm như Đất bằng, Núi có yêu thương, Thung lũng đá rơi. Một số nhà văn khác trong tỉnh là Lê Minh, Xuân Cang, Hoàng Minh Tường, Trịnh Thanh Sơn, Hà Đức Toàn, Nguyễn Thúy Quỳnh, Lâm Tiến. Một số nhà văn quê ở Thái Nguyên nhưng sống ở ngoài tỉnh là Nguyễn Khắc Trường, Hoàng Đình Quang, Nguyễn Đức Thiện, Nguyễn Bình Phương. Vào thế kỉ XXI, Thái Nguyên có sự phát triển khá mạnh của truyện ngắn và thơ, các nhà thơ như Ma Trường Nguyên đạt các giải thưởng ở trung ương, tiểu thuyết "Bão rừng" của Phạm Đức là một tác phẩm chống tiêu cực và gây được tiếng vang trong giới văn chương, Hồ Thủy Giang có nhiều tác phẩm về đề tài lịch sử Thái Nguyên như Tể tướng Lưu Nhân Chú. Tỉnh Bắc Kạn những năm qua có các nhà văn khai thác tốt đề tài dân tộc thiểu số như Dương Khâu Luông, Đinh Hữu Hoan, Triệu Kim Văn. Dương Khâu Luông có các tác phẩm như Hội xuân Ba Bể, Sự tích đảo bà goá, đặt lời mới cho các bài then song ngữ, góp phần quảng bá du lịch Bắc Kạn.

Âm nhạc phương Tây đến Thái Nguyên cùng thực dân Pháp và các nhà truyền giáo; học sinh trường kiêm bị phải hát các bài hát tiếng Pháp, các nhà thờ có ban thánh ca; nguyên tác của bài Tiến quân ca có đoạn "Bắc Sơn cùng Đô Lương, Thái Nguyên", nói về khởi nghĩa Thái Nguyên, nhưng được đổi thành "nước non Việt Nam ta vững bền" từ năm 1955. Trong Chiến tranh Đông Dương, nhiều nhạc sĩ của các cơ quan văn hoá sống ở Thái Nguyên; nhiều bài hát ra đời tại Thái Nguyên như Làng tôi và Đàn chim Việt của Văn Cao, Tình Việt Bắc và Đoàn lữ nhạc của Đỗ Nhuận, Quê em miền trung du của Nguyễn Đức Toàn, Chào mừng Đảng Lao động Việt Nam của Đỗ Minh (sau đổi thành Chào mừng Đảng Cộng sản Việt Nam). Giai đoạn 1954-1975 là thời kỳ phát triển trong lĩnh vực âm nhạc tại Thái Nguyên, tỉnh là nơi đặt trụ sở của Đoàn Văn công Khu tự trị Việt Bắc (nay là Nhà hát ca múa dân gian Việt Bắc), Đoàn Văn công Quân khu Việt Bắc (nay là Đoàn Văn công Quân khu 1), Đoàn Văn công Bắc Thái, Đoàn Văn công Khu gang thép Thái Nguyên. Âm nhạc Thái Nguyên lúc này có nhiều nhạc sĩ có tên tuổi, đạt nhiều thành tựu; nhiều bài hát ra đời tại tỉnh như Trước ngày hội bắn của Trịnh Quý, Lời Bác Hồ rung chuyển bốn phương của Nguyễn Lầy-Tuấn Long, Cánh chim báo tin vui của Đàm Thanh. Nhiều bài hát nổi tiếng một thời có đề tài Thái Nguyên, Khu gang thép Thái Nguyên như Ngày ấy tháng năm của Tân Huyền, Hát bên dòng lửa thép gang của Vũ Thanh, Đôi bờ sông Công của Nguyễn Cường.

Sau năm 1975, những bài hát ca ngợi đất và người Thái Nguyên ngày càng nhiều, có những tác phẩm thành công như: Muôn vàn tình thương yêu của Phạm Tuyên; Huyền thoại Hồ Núi Cốc của Phó Đức Phương; Hát về thành phố Thái Nguyên của Nguyễn Đức Toàn; Đêm Thái Nguyên của Vương Khánh Trường; Chiều quê hương của Đặng An Nguyên; Người đẹp Thái Nguyên của Cao Khắc Thuỳ và Hiền Mặc Chất; ATK nhớ mãi ơn Người của Lê Tú Anh. Một số nhạc sĩ Thái Nguyên có tên tuổi lan tỏa trong cả nước, Hãy hát lên bài ca Công đoàn của Lê Tú Anh được lựa chọn làm bài hát truyền thống của Công đoàn Việt Nam, Hành khúc Đặc công của Quản Đức Thắng được chọn là bài hát truyền thống của Đặc công Việt Nam, Thái Nguyên thành phố hôm nay của Vương Khánh Trường được lấy làm nhạc hiệu của thành phố Thái Nguyên. Thái Nguyên có những nghệ sĩ biểu diễn có tên tuổi như Nông Văn Khang, Nông Trung Bộ, Văn Học, Nông Xuân Ái. Một số ca khúc về đất và người tỉnh Bắc Kạn cũ là Người đẹp Núi Hoa nhạc Nông Văn Nhủng; Mời anh thăm Bắc Kạn nhạc Vi Quốc Hiệp; Đến Bắc Kạn nhạc Vương Vình, ba bài này đều phổ thơ của Dương Khâu Luông; Hồ Ba Bể ngày xuân của Thái Hà, Sớm vùng cao quê em của Quan Anh Tuấn, Ba Bể tình em của Bế Cao Kết. Một số ca sĩ nhạc trẻ người Thái Nguyên được biết đến trên cả nước những thập niên gần đây là Lê Thiện Hiếu với bài Ông bà anh, Hoàng Dũng với Yếu đuối. Hoàng Quyên là á quân cuộc thi Việt Nam Idol 2012, hay Lương Gia Huy.

Nghệ thuật

Thái Nguyên có các điệu múa dân gian mang sắc thái của các dân tộc. Người Tày có nhiều điệu múa trong khi hát then, là múa Sluông, múa Chầu (chầu quạt, chầu mạc, chầu đàn, chầu lăn), múa tán hoa. Múa bát của người Tày vùng Bắc Kạn là điệu múa cổ, mô phỏng nghề dệt vải truyền thống, được trình diễn trong dịp lễ tết. Người Tày vùng Định Hoá có múa rối cạn với lịch sử hai trăm năm. Trong lễ hội Lồng tồng của người Tày vào đầu xuân có múa sư tử khai hội. Người Nùng cũng có các điệu múa khi hát then như người Tày, múa kỳ lân của người Nùng tương tự múa sư tử của người Tày. Các ông thầy và phụ lễ thể hiện 14 điệu múa cổ trong tết nhảy của người Dao, như múa mời tổ tiên, múa kiếm, múa dâng gà. Trong lễ cấp sắc của người Sán Dìu có nhiều điệu múa như múa dâng đèn, múa Vương Mẫu rửa mặt, múa cò dâng sớ. Người Sán Chay có múa tắc xình trong lễ hội cầu mùa, múa đâm cá, múa rùa. Người H'Mông thường múa khèn (tang quây) khi có đám tang, đám giỗ hoặc trình diễn trong lễ hội.

Thời Pháp thuộc, tỉnh lị Thái Nguyên có rạp tuồng của chủ người Việt. Năm 1952, đoàn tuồng Quyết Thắng chuyển đến Thái Nguyên, gồm nhiều nghệ sĩ đi theo kháng chiến như Bạch Trà, Quang Tốn, Đoàn Đình Thọ. Đoàn sau đó đổi tên thành đoàn tuồng Quyết Tiến rồi đoàn cải lương Quyết Tiến, có rạp hát riêng. Đoàn chèo Thái Nguyên thành lập năm 1960, có các vở diễn lớn như Tấm Cám, Hoàng Hậu Ba Tư, Nàng Si Ta. Đoàn kịch nói Thái Nguyên thành lập năm 1978, cùng đội kịch của Đoàn Nghệ thuật Quân khu Việt Bắc, khoa Kịch thuộc Trường Trung học Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc có những đóng góp phát triển nghệ thuật Thái Nguyên. Đoàn nghệ thuật dân tộc tỉnh Bắc Kạn được thành lập vào năm 2000, chính thức ra mắt vào năm 2002. Năm 2002, Đoàn Kịch nói, Đoàn Chèo, Đoàn Ca múa nhạc Thái Nguyên sáp nhập thành Đoàn Nghệ thuật Thái Nguyên, nơi biểu diễn là Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên, trong đó ca múa nhạc và chèo duy trì hoạt động chuyên nghiệp. Liên hoan Kịch nói toàn quốc năm 2024 diễn ra tại Nhà hát Ca múa nhạc dân gian Việt Bắc. Năm 2025, tỉnh Bắc Kạn cũ dựng sân khẩu nổi trên sông Cầu, để khai mạc tuần văn hóa, du lịch tỉnh. Đoàn Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Thái Nguyên được thành lập vào năm 2025, trên cơ sở Đoàn Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Bắc Kạn và lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn của Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên.

Trong các tác phẩm dân gian có từ thời phong kiến tại Thái Nguyên, nổi bật là các bức tượng trong chùa Ha, chùa Úc Kỳ, chùa Tây Phúc, chùa Đôi Cao; phù điêu Thánh Dương Tự Minh bằng gỗ tại đình Phương Độ, đều ở khu vực Phổ Yên-Phú Bình cũ. Khu vực này còn có các bức điêu khắc tinh xảo tại đền Lục Giáp, đình Phương Độ, Xuân La, Hộ Lệnh. Các dân tộc thiểu số có các bộ tranh thờ được vẽ hoặc in trên giấy màu. Nhiều hoạ sĩ tên tuổi như Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn từng sơ tán đến Thái Nguyên thời Chiến tranh Đông Dương. Trong thời kỳ Khu tự trị Việt Bắc tồn tại, nhiều hoạ sĩ tập hợp tại tỉnh như Vi Kiến Minh, Đỗ Đức. Hứa Tử Hoài là đỉnh cao của điêu khắc Thái Nguyên, nhưng không có người kế tục ông. Các hoạ sĩ Thái Nguyên khai thác đề tài thiên nhiên, con người trong tỉnh cũng như khu vực miền núi phía Bắc, tập trung ở chất liệu sơn dầu, acrylic, lụa và khắc gỗ. Một số họa sĩ Thái Nguyên trong các thập niên gần đây là Dương Thị Nội, Trần Tuấn Vinh, Nguyễn Thế Hòa, Nguyễn Gia Bảy. Phù điêu Đại tướng Võ Nguyên Giáp với đồng bào các dân tộc tỉnh Thái Nguyên tại quảng trường Võ Nguyên Giáp là công trình phù điêu quy mô lớn đầu tiên của tỉnh.

Thái Nguyên có rạp chiếu bóng của chủ đồn điền người Pháp từ trước năm 1945. Năm 1950, buổi chiếu phim đầu tiên của điện ảnh cách mạng Việt Nam tại căn cứ kháng chiến diễn ra tại xã Phú Xuyên. Năm 1953, Doanh nghiệp quốc gia Chiếu bóng và Chụp ảnh Việt Nam được thành lập tại xã Phú Đình, điện ảnh cách mạng Việt Nam ra đời. Cuối năm 1953 và đầu năm 1954, đạo diễn Liên Xô Roman Karmen đến ATK Thái Nguyên quay hình cho phim màu Việt Nam. Rạp chiếu bóng Thái Nguyên tại đường Hùng Vương được xây dựng từ năm 1962. Những nghệ sĩ nổi tiếng người Thái Nguyên là Trần Phương với vai chính trong phim Vợ chồng A Phủ, Minh Châu thành công với các phim như Lầm lỗi, Cô gái trên sông (1987), Ma Cường là quay phim và đạo diễn của nhiều phim tài liệu như Lũy thép Vĩnh Linh (1970). Các diễn viên nổi tiếng người Thái Nguyên hoặc sinh ra tại tỉnh trong các thập niên gần đây là Vân Dung. Kiều Anh, Doãn Quốc Đam, Tiến Lộc,,Anh Dũng. Phim truyện 915 nói về sự hy sinh của các thanh niên xung phong Đại đội 915 được công chiếu vào năm 2024. Bộ phim Dế Mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm Lầy Lội được phát hành vào năm 2025, sản xuất tại phim trường số của Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông Thái Nguyên. Đài PT-TH Thái Nguyên phát hành phim Dưới cờ phục quốc vào năm 2010, nói về Khởi nghĩa Thái Nguyên. Năm 2009, Báo Thái Nguyên điện tử hoàn thành tám tập phim tài liệu Hành trình theo Nhật ký Vũ Xuân, được công chiếu trên các đài truyền hình trung ương và địa phương, hoàn thành một số bộ phim tư liệu như Bác Hồ với chiến khu, Từ ATK Thái Nguyên đến chiến thắng Điện Biên Phủ. Đài PTTH Thái Nguyên thực hiện phim tài liệu như Đại tướng Võ Nguyên Giáp với Thái Nguyên vào năm 2009, Thái Nguyên trong lòng tổ quốc Việt Nam năm 2010 với 20 tập, Những nẻo đường Việt Bắc năm 2011 dài 100 tập.

Nhà ở

Trước đây, người Kinh tại Thái Nguyên thường sinh sống trong các ngôi nhà nền đất như ở miền xuôi, nhóm người lên khai hoang cũng thích xây dựng nhà trệt kiểu này dù rừng còn nhiều. Hiện nay, người Kinh sống ven các trục đường chính ở vùng nông thôn thường xây nhà theo kiểu phố. Tại Thái Nguyên, quan niệm cổ truyền về "kín cổng cao tường" của người Kinh hầu như không còn. Trên địa hình miền núi, người Kinh kết hợp kinh nghiệm của dân tộc mình và của các dân tộc địa phương để chọn mặt bằng dựng nhà. Thành phố Thái Nguyên cũ được đánh giá xây dựng khang trang, tuy nhiên các công trình từ nhà dân đến công sở có kiểu dáng còn chắp vá, thiếu tính đặc thù.

Nhà sàn là loại hình nhà ở lâu đời của người Tày, khi xưa nhà sàn cột chôn là kiểu phổ biến do còn nhiều rừng, sau năm 1960 mới có điều kiện làm nhà cột kê trên đá tảng. Phần sàn dùng cho người ở, sàn gác để cất giữ lương thực, gầm sàn khi xưa là nơi để nhốt gia súc và gia cầm, để củi và nông cụ. Người Tày không tính quy mô nhà bằng gian mà tính bằng số cột chính, mặt bằng nhà có dạng hình chữ nhật và nhất là hình gần vuông. Dạng nhà sàn vì kèo ba cột có mái lợp bằng lá cọ là dạng nhà cổ nhất, phổ biến hiện nay là loại nhà sàn có 4-6 cột cao cùng các cột trốn. Cửa chính ra vào thường mở ở phía đầu hồi trước, có cầu thang lên xuống. Sau Đổi Mới, nhiều người Tày trong tỉnh chuyển từ nhà sàn thành nhà nền đất, một phần là do thiếu gỗ vì rừng không còn nhiều, nhưng hầu hết các nhà này được xây dựng khá cao. Người Tày chọn hướng nhà theo địa hình và cảnh quan, tránh hướng nhìn vào tảng đá, hang núi hoặc ngọn núi có hướng đâm vào nhà. Người Nùng Thái Nguyên khi xưa chủ yếu ở nhà sàn, là loại nhà cột kê, giống nhà sàn của người Tày và khác nhà người Nùng ở Lạng Sơn hay Cao Bằng. Họ chuyển sang ở nhà đất trong vài thế hệ gần đây, loại nhà đất này có tính phòng thủ rõ rệt, bên ngoài có vách đất và bên trong có tường đất dày và chắc.

Người Dao thích dựng nhà gần rừng, các nhóm Dao trong tỉnh đều ở nhà trệt, thời du canh du cư thì nhà của họ đều thuộc dạng kết cấu ngoàm-buộc, cột chôn dưới đất. Gần đây họ chuyển sang nhà cột kê trên đá tảng và có kết cấu, lắp ráp bằng mộng, nhiều nhà lợp ngói hoặc xây nhà gạch kiên cố. Kiểu nhà truyền thống của người Sán Dìu là kiểu nhà nền đất, không có tính đặc biệt, và thường thấy khắp vùng đông và đông bắc Bắc bộ. Người Sán Chay xưa kia ở nhà sàn, vài thập niên trước nhiều hộ chuyển sang ở nhà đất, có nơi từng xây nhà kiểu nửa sàn nửa đất. Nhà sàn của người Sán Chay có hướng nhà kiêng kỵ theo dòng họ. Người H'mông có truyền thống ở nhà đất thay vì nhà sàn, nhà chỉ có hai mái nên đầu hồi thẳng lên nóc mà không có chái ở hai bên. Giường của người H'mông xưa khá tạm bợ, là những tấm tre đặt trên bốn cọc gỗ.

Truyền thông
, phường Quyết Thắng.]]
Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, các cơ quan: Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh Thái Nguyên, Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh Bắc Kạn, Báo Thái Nguyên, Báo Bắc Kạn, Tạp chí Văn nghệ Thái Nguyên, Tạp chí Văn nghệ Ba Bể được hợp nhất thành Báo và Đài Phát thanh - Truyền hình Thái Nguyên. Theo đó, tờ Thái Nguyên thời sự phát hành bảy kỳ/tuần, tờ Thái Nguyên miền núi - vùng cao phát hành hai số/tháng, Văn nghệ Thái Nguyên phát hành hai số/tháng; phát thanh FM tần số 106,5&nbsp;MHz tại khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ; 102,1&nbsp;MHz tại khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ; phát sóng truyền hình 24 giờ mỗi ngày.

Trước Chiến tranh thế giới thứ hai, các báo như Tin tức, Đời nay khá phổ biến tại Thái Nguyên. Trong thế chiến, chi bộ Đảng cho ra đời báo Dòng sông Công tại căng Bá Vân, báo Thông reo tại nhà tù Chợ Chu. Năm 1942, báo Cờ giải phóng của Đảng Cộng sản Đông Dương đặt cơ sở in ấn tại phường Vạn Xuân. Trong Chiến tranh Đông Dương, nhiều cơ quan báo chí sơ tán đến Thái Nguyên, nhiều cơ quan báo chí của trung ương và ngành ra đời tại Thái Nguyên. Năm 1950, báo Quân du kích, Cứu Quốc quân, Tạp chí Văn nghệ quân đội được hợp nhất thành báo Quân đội nhân dân và ra số đầu tiên tại xã Bình Yên. Báo Nhân dân ra số đầu tiên vào năm 1951 tại xã Kim Phượng. Đại hội thành lập Hội những người viết báo Việt Nam (nay là Hội Nhà báo Việt Nam) diễn ra tại xã Phú Đình vào năm 1950. Trường dạy làm báo đầu tiên mang tên Huỳnh Thúc Kháng khai giảng năm 1949 tại xã Đại Phúc.

Năm 1951, Thông tin Thái Nguyên được phát hành. Từ tháng 5 năm 1958, Tin Thái Nguyên ra đời. Năm 1962, Tin Thái Nguyên được chuyển thành báo Thái Nguyên. Năm 1965, báo Thái Nguyên sáp nhập với báo Bắc Kạn thành báo Bắc Thái. Năm 1968, tờ Tin Gang thép được sáp nhập vào báo Bắc Thái. Do Khu tự trị Việt Bắc giải thể, tờ Việt Nam độc lập ngừng xuất bản năm 1976, phần lớn cán bộ, phóng viên chuyển về toà soạn báo Bắc Thái. Báo Bắc Thái được chia tách thành báo Thái Nguyên và báo Bắc Kạn vào năm 1997 khi hai tỉnh tái lập. Năm 2000, nhà in Báo Thái Nguyên được thành lập. Năm 2001, báo Thái Nguyên điện tử ra đời.

Năm 1963, tờ tin Bắc Kạn được chuyển thành báo Bắc Kạn. Sau khi tái lập năm 1997, báo Bắc Kạn tăng lên bốn kỳ/tuần; có ấn phẩm tin ảnh vùng cao; từ năm 2005 có trang thông tin điện tử. Tạp chí Văn nghệ Thái Nguyên có tiền thân là Báo Văn nghệ Bắc Thái, được thành lập năm 1991. Tạp chí Văn nghệ Ba Bể của tỉnh Bắc Kạn xuất bản từ năm 1998, Báo Quân khu 1 xuất bản số báo đầu tiên vào năm 1946 với tên gọi "Chiến khu". Năm 2024, 26 cơ quan báo chí đặt văn phòng đại diện, cơ quan thường trú và cử phóng viên thường trú tại tỉnh Thái Nguyên cũ; Hội nhà báo tỉnh có 226 hội viên. Cùng năm, tỉnh Bắc Kạn có năm cơ quan báo chí có phóng viên thường trú tại tỉnh, Hội nhà báo tỉnh này có 83 hội viên. Ngoài phát nội dung trên kênh truyền thống, các cơ quan truyền thông tỉnh Thái Nguyên còn sáng tạo nội dung trên nền tảng mạng xã hội, trên website.

Đài Tiếng nói Việt Nam từng sơ tán đến tỉnh trong giai đoạn kháng chiến. Đài Truyền thanh Thái Nguyên được thành lập vào năm 1956. Năm 1962, Đài Phát thanh Khu tự trị Việt Bắc được thành lập, có các chương trình bằng tiếng Kinh và tiếng Tày. Trong thập niên 1960, các xí nghiệp, công, nông trường trong tỉnh có hệ thống truyền thanh, trong đó có Đài Truyền thanh Khu Gang thép Thái Nguyên. Đến năm 1977, Đài Phát thanh Việt Bắc giải thể và một bộ phận hình thành Đài Phát thanh Bắc Thái, còn Đài Truyền thanh Bắc Thái được chuyển giao về thành phố Thái Nguyên và sau trở thành Đài Truyền thanh - Truyền hình T.P Thái Nguyên. Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Thái lần đầu phát sóng truyền hình vào năm 1992. Năm 1997, Đài mang tên là Đài Phát thanh - Truyền hình Thái Nguyên, có báo điện tử từ năm 2008, có tạp chí phát thanh truyền hình. Về phát thanh, Đài có chương trình tiếng Tày, Dao, H'Mông. Năm 1998, tỉnh Thái Nguyên tách bộ phận truyền thanh–truyền hình của các huyện để thành lập các đài truyền thanh–truyền hình trực thuộc UBND các huyện. Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Kạn được thành lập khi tỉnh Bắc Kạn được tái lập, Đài có các chương trình phát thanh và truyền hình bằng tiếng Tày-Nùng, H'Mông và tiếng Dao, cộng tác với kênh VTV5.

Đến năm 2025, toàn tỉnh Thái Nguyên cũ có 169/172 đơn vị cấp xã có đài truyền thanh, trong đó có 90 đơn vị có đài truyền thanh có dây/không dây FM, 79 đơn vị có đài truyền thanh ứng dụng công nghệ thông tin - viễn thông. Đến năm 2023, 93 đài truyền thanh cơ sở tại 93/108 đơn vị cấp xã của tỉnh Bắc Kạn đã được lắp đặt, triển khai sang đài truyền thanh ứng dụng công nghệ thông tin – viễn thông.

Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên là một tạp chí học thuật đa ngành có bình duyệt của Đại học Thái Nguyên. Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên được thành lập năm 2008, là nhà xuất bản duy nhất của khu vực miền núi phía Bắc. Trung tâm Số của Đại học Thái Nguyên là một trong những trung tâm thông tin thư viện lớn và hiện đại bậc nhất cả nước. Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông có đào tạo ngành truyền thông đa phương tiện. Đến năm 2023, Thư viện tỉnh Thái Nguyên có trên 150.000 bản sách. Ngoài thư viện tỉnh, các huyện, xã, các trường học và nhiều cơ quan đơn vị cũng có tủ sách pháp luật Năm 2017, Thư viện tỉnh Bắc Kạn nâng tổng số sách lên gần 78.000 bản sách; thư viện tuyến huyện, thành phố có tổng số 69.100 bản sách. Theo điều tra dân số năm 2024, 71,2% số hộ tại Bắc Kạn và 88,4% số hộ tại Thái Nguyên có ti vi, số hộ có đài radio lần lượt là 1,6% và 7,6%, số hộ có máy vi tính hoặc máy tính bảng lần lượt là 15,5% và 26,1%, số hộ có điện thoại di động lần lượt là 96,0% và 98,1%, Người Tày có món bánh chưng dài đặc trưng, vùng Na Rì và Ba Bể có bánh chưng nhân cá chép Bánh chưng gù của người Sán Dìu thon dài, vát hai đầu. Ngoài ra, người Tày còn có bánh trứng kiến, bánh dầy lá ngải hay bánh ngải. Các món ăn làm từ thịt đáng chú ý là nem chua Đại Từ. tôm cuốn Thừa Lâm, lạp sườn hun khói, cá hồ nướng tại hồ Ba Bể, khâu nhục, thịt treo gác bếp, chân giò Chợ Đồn. Trám đen có thể dùng làm các món như kho thịt. Người dân lấy măng về đem bán, hoặc làm măng khô, măng được chế biến thành canh măng, măng nhồi, chân giò hầm măng, măng ớt đèo Gió có thương hiệu. Ở vùng núi phía bắc tỉnh có món mứt mận, ăn các loại rau ngót rừng (rau sắng), rau bò khai, rau dớn. mỳ gạo Hùng Sơn. trà cũng được đưa vào các món ăn. Tại xã Đồng Phúc, có chè Shan tuyết cổ thụ, có rượu ngô men lá.

Thể thao

Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên có các trường đại học, trường chuyên nghiệp, các khu công nghiệp và đơn vị quân đội nên có nhiều lợi thế về phát triển thể dục thể thao. Thể thao tỉnh Thái Nguyên đứng hàng đầu trong số các tỉnh miền núi tại Việt Nam. Năm 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ có 33,2% người dân tập luyện thể dục thể thao thường xuyên; tỷ lệ gia đình luyện tập thể dục thể thao đạt 25,8%. Trong năm này, trên địa bàn tỉnh có hơn một nghìn câu lạc bộ thể thao với khoảng hơn 50.000 thành viên thường xuyên tập luyện. Năm 2023, tỉnh Bắc Kạn cũ có 33% người dân tập luyện thể dục thể thao thường xuyên, tỷ lệ gia đình thể thao đạt 17%. Nhiều người dân Thái Nguyên tập luyện các môn thể thao như đi bộ, võ dưỡng sinh, bóng đá, bóng chuyền hơi, khiêu vũ thể thao, pickleball. Từ thể thao phong trào, nhiều người tham gia thi đấu tại các giải phong trào trong và ngoài tỉnh các môn kéo co, đẩy gậy, bóng chuyền hơi, bóng bàn, cầu lông, thể thao người khuyết tật.

Giải vô địch Muay châu Á 2025 được tổ chức vào tháng 6 năm 2025 tại Thái Nguyên. Trong Tuần Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên vào tháng 4 năm 2025, tỉnh Thái Nguyên tổ chức giải Vô địch Câu lạc bộ Yoga Quốc gia lần thứ IV, giải Vô địch các Câu lạc bộ Võ cổ truyền Quốc gia lần thứ XIV tại Nhà thi đấu Thể dục thể thao tỉnh; giải đua thuyền truyền thống diễn ra tại hồ Núi Cốc. Giải Việt dã Tiền phong - Chạy tập thể tỉnh Thái Nguyên được tổ chức thường niên, năm 2025 có gần 5.000 người tham dự. Trong năm 2024, Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu Thể dục thể thao tỉnh Thái Nguyên đăng cai tổ chức thành công tám giải quốc gia, 19 giải tỉnh và nhiều giải phong trào, gần 1.800 người tham gia giải chạy bán Marathon tỉnh Thái Nguyên mở rộng năm 2024. Trong tuần Văn hóa - Du lịch Bắc Kạn năm 2025, tỉnh tổ chức giải đua xe đạp địa hình tỉnh Bắc Kạn mở rộng và giải Pickleball tỉnh Bắc Kạn mở rộng. Năm 2024, tỉnh Bắc Kạn tổ chức ba giải quốc gia là giải vô địch trẻ và thiếu niên đẩy gậy quốc gia; giải vô địch trẻ và thiếu niên kéo co quốc gia lần; giải vô địch Bóng chuyền U23 quốc gia.

Về thể thao thành tích cao, tỉnh Thái Nguyên đầu tư có chiều sâu, bài bản, có thế mạnh ở các bộ môn như đua thuyền, võ thuật, vật. Tại Asiad 19 năm 2023, Thái Nguyên có hai vận động viên đua thuyền và ba vận động viên Jujitsu tham gia, Phùng Thị Huệ giành được một huy chương đồng Jujitsu. Tại SEA Games 32 năm 2023, vận động viên nữ Nguyễn Hồng Thái của bộ môn đua thuyền Thái Nguyên giành được ba huy chương vàng, tỉnh Thái Nguyên còn có hai vận động viên nữ, gồm Tạ Thị Kim Yến, giành hai huy chương vàng môn Kun Khmer (Muay Thái), hai cầu thủ nữ giành huy chương vàng cùng đội tuyển bóng đá nữ Việt Nam, ba huy chương đồng môn Jujitsu. Tại SEA Games 31 năm 2022, Nguyễn Thị Ngân giành hai huy chương vàng môn đua thuyền; Phùng Thị Huệ giành huy chương vàng môn Jujitsu đầu tiên của Việt Nam tại các kỳ SEA Games, tỉnh cũng có một huy chương vàng môn Muay Thái. Tại Đại hội Thể thao toàn quốc 2022, đoàn Thái Nguyên tham gia 19/43 môn thi đấu, đạt 59 huy chương, trong đó có 18 huy chương vàng, xếp hạng 14/65 và đứng đầu các tỉnh miền núi, trong đó có năm huy chương vàng môn đua thuyền Rowing và Canoeing, bốn huy chương vàng các môn võ thuật như Muay Thái, Kickboxing, Wushu. Đoàn Bắc Kạn tham gia các môn điền kinh, bắn cung, Taekwondo, Kickboxing và Muay Thái; giành được một huy chương vàng và một huy chương bạc, xếp hạng 56/65. Năm 2024, vận động viên tỉnh Thái Nguyên tham gia thi đấu 62 giải trong nước và thế giới, giành 554 huy chương các loại, các bộ môn nổi bật trong năm là Jujitsu, đua thuyền và võ cổ truyền. Trong năm này, Đội tuyển Bóng chuyền nữ tỉnh Thái Nguyên xếp thứ ba giải bóng chuyền hạng A quốc gia; xếp thứ hai giải bóng chuyền U23 quốc gia. Năm 2024, vận động viên tỉnh Bắc Kạn tham gia 18 giải trong nước, giành được 64 huy chương các loại. và giành được vị trí thứ ba tại Giải bóng đá nữ vô địch quốc gia 2024.

Năm 2024, Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu thể dục - thể thao tỉnh Thái Nguyên tổ chức đào tạo, huấn luyện 300 vận động viên; các môn thể thao mũi nhọn là đua thuyền, Muay, Jujitsu, vật nam, vật nữ, Kickboxing, Boxing, bóng đá nữ, võ cổ truyền. Trường Phổ thông Năng khiếu thể dục thể thao tỉnh Thái Nguyên tổ chức đào tạo 280 học sinh hệ tập trung, 180 học sinh hệ bán tập trung trong năm học 2024-2025. Trong năm 2024, ngành thể thao tỉnh Bắc Kạn đào tạo, huấn luyện 60 vận động viên ở năm môn là điền kinh, Muay, Kickboxing,Taekwondo, đẩy gậy. Cựu vận động viên điền kinh Vũ Thị Hương của Thái Nguyên từng có biệt danh "nữ hoàng tốc độ" của thể thao Việt Nam, từng giành bảy huy chương vàng SEA Games, một huy chương bạc và một huy chương đồng tại Asiad 2010. Vận động viên bắn cung Nguyễn Thị Hương từng là "mỏ vàng" của thể thao tỉnh Bắc Kạn, giành được 27 huy chương vàng trong 11 năm thi đấu tính đến năm 2015. Năm 2024, một số vận động viên nữ Thái Nguyên giành được thành tích quốc tế như Trần Thị Ánh Tuyết giành huy chương vàng giải vô địch Muay Thái thế giới; Nguyễn Hồng Thái giành huy chương bạc giải đua thuyền vô địch châu Á, huy chương vàng U23 châu Á; Hoàng Thị Nhật Quế giành một huy chương vàng, một huy chương bạc tại Giải vô địch Jujitsu châu Á.

Sân vận động cũ của tỉnh Thái Nguyên được xây hơn nửa thế kỷ trước tại khu trung tâm tỉnh, có sức chứa 30.000 chỗ ngồi, từng được xem là sân vận động có quy mô lớn nhất khu vực miền núi phía Bắc. Sân vận động mới của tỉnh Thái Nguyên có quy mô 22.000 chỗ ngồi được triển khai từ năm 2022 tại xã Đại Phúc, với dự kiến là sân vận động có sức chứa lớn nhất miền núi phía Bắc. Tỉnh Bắc Kạn khi tái lập không có sân vận động, công trình sân vận động tỉnh Bắc Kạn được khởi công vào năm 2024 tại phường Đức Xuân hiện nay, có sức chứa 8.000 chỗ ngồi. Ngoài ra, tỉnh Thái Nguyên còn có sân vận động Gang Thép bị bỏ hoang trong nhiều năm, sân vận động Quân khu 1, sân vận động thành phố Sông Công. Nhà thi đấu thể thao Thái Nguyên nằm ở trung tâm tỉnh, hoàn thành cải tạo năm 2024 và có sức chứa 2.200 chỗ ngồi. Nhà thi đấu thể dục thể thao tỉnh Bắc Kạn cũ (nhà thi đấu Tổng Đích) tại phường Đức Xuân có sức chứa khoảng 2.000 khán giả. Nhà Văn hóa lao động tỉnh Thái Nguyên tại phường Sông Công được khánh thành vào năm 2024, có nhà thi đấu đa năng. Các trường của Đại học Thái Nguyên như Trường Đại học Sư phạm, Trường Đại học Nông Lâm có các công trình sân vận động, bể bơi, nhà thi đấu đa năng. Tỉnh Thái Nguyên hiện có dự án sân golf Glory tại xã Thành Công có diện tích gần 54 ha; và sân golf Tân Thái tại xã Đại Phúc có diện tích 84,2 ha; đều dự kiến hoàn thành vào năm 2025. Toàn tỉnh Thái Nguyên cũ đến năm 2024 có 15 sân vận động, hơn 1.600 sân tập luyện bóng đá phổ thông; hơn 2.600 sân bóng chuyền, cầu lông; gần 70 sân tennis; hàng chục bể bơi đạt chuẩn. Đến năm 2022, tỉnh Bắc Kạn cũ có hai sân tennis, 78 xã, thị trấn có sân tập đơn giản, 543 sân tập môn bóng chuyền hơi tại các thôn, bản. Những năm gần đây, môn Pickleball trở nên phổ biến trong tỉnh, riêng thành phố Bắc Kạn cũ có hơn 100 sân Pickleball hoạt động tính đến tháng 2 năm 2025.

Tham khảo

Thư mục










Liên kết ngoài

;Chính quyền
Cổng thông tin điện tử UBND tỉnh Thái Nguyên
Cổng thông tin điện tử Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên
Trang thông tin điện tử của đoàn ĐBQH và HĐND Tỉnh Thái Nguyên
Trang thông tin điện tử MTTQ Việt Nam tỉnh Thái Nguyên
Trang thông tin điện tử Toà án Nhân dân tỉnh Thái Nguyên
Trang thông tin điện tử Công an tỉnh Thái Nguyên
;Du lịch
Cổng thông tin du lịch tỉnh Thái Nguyên
Cổng thông tin du lịch thông minh tỉnh Thái Nguyên
Trang thông tin điện tử Ban quản lý rừng đặc dụng, phòng hộ tỉnh Thái Nguyên
;Văn hoá-Giáo dục
Từ điển Thái Nguyên
Thư viện tỉnh Thái Nguyên
Trang chủ Đại học Thái Nguyên
;Báo chí
Báo và Phát thanh, Truyền hình Thái Nguyên điện tử
Báo in Báo Thái Nguyên, ấn phẩm Văn Nghệ Thái Nguyên
Báo Quân khu I