Cổ kim đồ thư tập thành

Cổ kim đồ thư tập thành (), tên gốc là Cổ kim đồ thư hối biên (), còn gọi là Khâm định Cổ kim đồ thư tập thành () là bộ bách khoa toàn thư đồ sộ do học giả Trần Mộng Lôi () biên soạn dưới thời Khang Hi và Ung Chính nhà Thanh. Công việc biên soạn được bắt đầu vào năm 1701 và hoàn thành vào năm 1726. Về sau, họa sĩ Tưởng Đình Tích cũng tham gia hỗ trợ hoàn tất các công đoạn cuối cùng của bộ sách này.

Bộ bách khoa toàn thư này bao gồm 10.000 quyển. Có tất cả 64 bản in thuộc lần xuất bản đầu tiên, hay còn được gọi là bản in Điện Vũ Anh. Cấu trúc của bộ sách gồm 6 hối biên, 32 điển và 6.117 bộ. Với độ dài khoảng 800.000 trang và hơn 100 triệu chữ Hán, đây được coi là bộ loại thư lớn nhất từng được in ấn. Các chủ đề được đề cập rất đa dạng, bao gồm: thiên văn, địa lý, lịch sử, xã hội, văn học, kinh tế và chính quyền. Tác phẩm được in vào năm 1726 bằng phương pháp in chữ rời bằng đồng. Bộ sách trải dài khoảng 10.000 quyển (). Để minh họa cho quy mô khổng lồ của Cổ kim đồ thư tập thành, người ta ước tính rằng lượng tư liệu của nó gấp từ 3 đến 4 lần so với bộ bách khoa toàn thư danh tiếng Encyclopædia Britannica Eleventh Edition.

Vào năm 1908, Quang Tự Đế đã tặng bộ sách gồm 5.000 tập cho Hiệp hội Trung Hoa tại Luân Đôn, hiện bộ này đang được cho mượn và lưu giữ tại Thư viện Đại học Cambridge. Một trong ba bản sao còn tồn tại bên ngoài Trung Quốc hiện nằm tại Thư viện Đông Á C.V. Starr thuộc Đại học Columbia. Một bản đầy đủ khác tại Nhật Bản đã bị phá hủy trong trận động đất lớn Kantō năm 1923.

Biên soạn

Năm Khang Hi thứ 21 (1682), Trần Mộng Lôi, người Hầu Quan, Phúc Châu, Phúc Kiến, bị khép tội theo phe phản nghịch và bị lưu đày đến phủ Phụng Thiên. Năm Khang Hi thứ 37 (1698), nhân dịp Khang Hi Đế tuần du phương Đông, ông được ân xá trở về, vào hầu hạ và giúp Tam hoàng tử Thành Thân vương Dận Chỉ đọc sách.

Từ tháng 10 năm Khang Hi thứ 40 (1701), Trần Mộng Lôi bắt đầu biên soạn bộ sách này với tên gọi ban đầu là Đồ thư hối biên (图书汇编), dựa trên kho sách của Hiệp Nhất Đường và hơn 15.000 quyển điển tịch lưu giữ tại gia quyến. Ông đã "tự mình xem xét, tay không rời sách, bất kể sớm tối" để thực hiện công trình này. Đến tháng 4 năm Khang Hi thứ 45 (1706), bản thảo đầu tiên hoàn thành, ông "dâng lên một tập bao gồm mục lục và phàm lệ". Sau khi ngự lãm, Khang Hi Đế cho rằng cần phải chỉnh sửa và bổ sung thêm, đồng thời ban tên mới cho bộ sách là Cổ kim đồ thư tập thành.

Năm Khang Hi thứ 61 (1722), Khang Hi Đế băng hà, Thành Thân vương Dận Chỉ thất thế. Vì từng là người hầu đọc sách cho Thân vương, Trần Mộng Lôi bị liên lụy. Tháng Giêng năm Ung Chính nguyên niên (1723), ông lại bị lưu đày đến Hắc Long Giang. Cùng năm đó, Ung Chính Đế hạ lệnh xóa bỏ tên của Trần Mộng Lôi khỏi công trình biên soạn, đồng thời chỉ định Giảng quan Kinh diên, Hộ bộ Thượng thư Tưởng Đình Tích (1669–1732) tổ chức hiệu đính và sắp xếp lại bộ Cổ kim đồ thư tập thành. Bộ sách cuối cùng đã hoàn tất việc hiệu đính vào năm Ung Chính thứ 4 (1726).

Mục lục
Bộ bách khoa toàn thư này được chia thành 6 hối biên lớn như sau:
Lịch tượng (历象): Ghi chép về tinh tú, sự vận hành của bốn mùa, thuật toán lịch số và các thiên văn dị tượng.
Phương dư (方舆): Ghi chép về khoáng vật, địa lý hành chính, hệ thống sông ngòi núi non, và các ngoại phiên (các nước lân bang như Triều Tiên, Nhật Bản, Ấn Độ, Vu Điền, Lưu Cầu).
Minh luân (明论): Ghi chép về Nghi chế và Bản kỷ Hoàng gia, điển lệ nội cung, tiểu sử quan lại, tôn tộc chi hệ, lễ nghi bang giao, phả hệ các dòng họ và liệt truyện về những phụ nữ tiết hạnh.
Bác vật (博物): Ghi chép về Kỹ nghệ (thủ công, bói toán, y thuật), thần linh dị giáo, cùng các loài cầm thú, thảo mộc (mọi hình thái sinh mệnh trên mặt đất).
Lý học (理学): Ghi chép về các bộ kinh thế chính thống, các phạm trù triết học (thuật số, đạo hiếu, liêm sỉ), các thể loại văn chương, Huấn cổ học (nghiên cứu ngôn ngữ) và văn học.
Kinh tế (经济): Ghi chép về khoa cử, chế độ quan lại, lương thực và thương nghiệp, lễ nghi tế tự, nhạc luật, quân chế, hình luật, cho đến phong cách kiến trúc và nghệ thuật thủ công.
Tổng cộng 6 hối biên này được chia nhỏ thành 32 điển.

Cần lưu ý rằng các từ "Minh luân" (ám chỉ "tầng lớp thượng lưu" và các quy tắc ứng xử giữa người với người) và "Kinh tế" (nghĩa là "kinh bang tế thế", gần nghĩa với khái niệm "xã hội" hoặc "quản trị quốc gia" ngày nay) ở đây được hiểu theo nghĩa tiền hiện đại. Các phân loại lớn khác cũng không hoàn toàn tương ứng chính xác với thuật ngữ học thuật hiện đại.

Trong mỗi bộ, tùy nội dung mà sẽ bao gồm các mục nhỏ như:
Hối khảo (匯考): Các mô tả lịch sử theo thứ tự thời gian.
Tổng luận (總論): Các quan điểm uy tín nhưng không sắp xếp theo trình tự thời gian.
Đồ biểu (圖表): Hình vẽ và bảng biểu.
Liệt truyện (列傳): Tiểu sử các nhân vật.
Nghệ văn (藝文): Thơ văn (chú trọng các tác phẩm từ thời Đường trở về trước).
Tuyển cú (選句): Các câu văn hay được trích lọc.
Kỷ sự (紀事): Các sự kiện lịch sử không đủ tiêu chuẩn đưa vào mục Hối khảo.
Tạp lục (雜錄): Những nội dung khác bị loại khỏi các mục trên do thiếu tính xác thực, phiến diện hoặc mang tính nghệ thuật thuần túy.
Ngoại biên (外編): Các nội dung về tôn giáo hoặc triết học không chính thống.

Phiên bản
Bản in chữ đồng (Ung Chính): Sau khi hoàn thành, từ năm Ung Chính thứ 4 đến thứ 6 (1726–1728), Nội phủ nhà Thanh đã dùng chữ rời bằng đồng để in 64 bộ (không tính 1 bộ in thử), gọi là "Đồng tự bản". Đến nay chỉ còn tồn tại hơn mười bộ, hiện được lưu giữ tại Thư viện Quốc gia Trung Quốc (Bắc Kinh) và Bảo tàng Cố cung Quốc gia (Đài Bắc).
Bản in chì (Quang Tự): Từ năm Quang Tự thứ 10 (1884), triều đình thiết lập "Đồ thư Tập thành Quán", sử dụng kiểu chữ chì cỡ số 3 để in 1.500 bộ, gọi là "Chì tự bản" hoặc "Biển tự bản". Công việc hoàn tất sau 4 năm.
Bản in đá (Đồng Văn bản): Năm Quang Tự thứ 20 (1894), Quang Tự Đế lệnh cho Thượng Hải Đồng Văn thư cục in đá 100 bộ, gọi là "Đồng Văn bản" hoặc "Quang Tự bản". Bản này có kèm theo 24 quyển Khảo chứng của Long Kế Đống đời Thanh, hiệu đính khoảng 2 vạn sai sót trong nguyên tác. Số sách này được dùng làm quà tặng ngoại giao hoặc ban thưởng cho đại thần, chi phí tiêu tốn tới 50 vạn lạng bạc. Do một đám cháy tại kho hàng ở Thượng Hải đã thiêu rụi 50 bộ nên bản này cực kỳ hiếm. Cuối đời Thanh, một bộ đầy đủ có giá tới 1 vạn lạng bạc.
Bản Trung Hoa thư cục (Dân Quốc): Năm Dân Quốc thứ 23 (1934), Thượng Hải Trung Hoa thư cục dựa trên bản in chữ đồng thời Ung Chính (từng được Khang Hữu Vi sưu tầm) để in thu nhỏ thành 808 tập đóng chỉ (8 tập cuối là phần khảo chứng), gọi là "Trung Hoa bản". Bộ này hoàn thành vào năm 1940 và là phiên bản lưu hành phổ biến nhất cho đến nay.
Bản Văn Tinh (Đài Loan): Tháng 9 năm 1964, nhà xuất bản Tiêu Mạnh Năng chủ trì Văn Tinh thư điếm tại Đài Bắc đã đầu tư 80 vạn Tân Đài tệ để ấn hành "Văn Tinh bản". Bản này được biên soạn tinh kỹ kèm chỉ mục và tập bản đồ, gồm 101 tập (khổ 16), phát hành 200 bộ bìa cứng, được coi là phiên bản hoàn thiện nhất thời bấy giờ.
Bản hợp tác năm 1986: Trung Hoa thư cục hợp tác cùng Ba Thục thư xã tái bản dựa trên bản in thu nhỏ của Trung Hoa thư cục, đóng lại thành 121 tập và bổ sung thêm một tập Giản minh chỉ mục.
Bản năm 1999: Tại Đài Loan, Khoa tiếng Trung Đại học Đông Ngô thực hiện số hóa dựa trên bản in chữ đồng thời Ung Chính (bản lưu tại Bảo tàng Cố cung). Các công trình nghiên cứu cũng lần lượt ra đời như Nghiên cứu Cổ kim đồ thư tập thành (2001) và Tập tranh Cổ kim đồ thư tập thành (2006).
Bản năm 2006: Tại Trung Quốc đại lục, Tề Lỗ thư xã và Thư viện Quốc gia phối hợp in ấn 50 bộ mô phỏng nguyên gốc bản in chữ đồng thời Ung Chính, đóng chỉ thủ công, giá bán lên tới 49 vạn Nhân dân tệ.
Bản năm 2009: Viện Nghiên cứu Cổ tịch thuộc Đại học Quảng Tây đã xây dựng hoàn tất phiên bản trực tuyến của bộ Cổ kim đồ thư tập thành vào năm 2009, nhằm cung cấp dịch vụ miễn phí cho công chúng. Toàn bộ hình ảnh trong hệ thống này được số hóa từ bản in sao chụp của Trung Hoa thư cục năm 1934 (vốn dựa trên bản gốc Điện Vũ Anh), đồng thời sử dụng hệ thống chỉ mục do chính Viện biên soạn từ năm 1984. Hệ thống chỉ mục này đã trải qua bốn giai đoạn phát triển quan trọng: bắt đầu từ bản in roneo năm 1984 gồm 80 vạn chữ đóng thành 3 tập lớn, tiếp đến là bản in chính thức do Trung Hoa thư cục và Ba Thục thư xã xuất bản, sau đó là phiên bản điện tử 1.0 năm 1998 quy mô 12 triệu chữ do Nhà xuất bản Điện tử Kim Hải Vịnh và Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Quảng Tây phối hợp ấn hành, và cuối cùng là phiên bản điện tử 2.0 quy mô 38 triệu chữ (bao gồm bản đĩa quang hoàn thiện năm 2007 và phiên bản mạng chính thức ra mắt năm 2009).

Nhận định
Cổ kim đồ thư tập thành bản in đầu tiên được đóng thành 576 hòm, gồm 5.020 tập lớn (bao gồm 20 tập mục lục) với hơn 500.000 trang. Bộ sách chứa khoảng 170 triệu chữ và hơn 10.000 bức tranh minh họa, trích dẫn từ hơn 6.000 loại thư tịch khác nhau. Vì phần lớn bộ Vĩnh Lạc đại điển đã bị hủy hoại, đây hiện là bộ loại thư lớn nhất còn tồn tại.

Trần Mộng Lôi đã viết trong cuốn Tiến Hối biên khải rằng: "Hết thảy vạn vật trong trời đất, dù lớn hay nhỏ đều được ghi lại. Những gì có trong Thập tam kinh, Nhị thập nhất sử đều không sót một chữ. Những gì trong bại sử, tử tập cũng chỉ lược bỏ đôi chút." Trọng thần nhà Thanh là Trương Đình Ngọc cũng từng đánh giá: "Kể từ khi có chữ viết đến nay, dùng một bộ sách mà xuyên suốt cổ kim, bao quát vạn vật, chưa từng có bộ nào được như Cổ kim đồ thư tập thành của triều ta."

Nhiều ý kiến cho rằng bộ sách này được in tại Điện Vũ Anh. Tuy nhiên, theo khảo chứng của hai học giả Bùi Cần và Miêu Nhật Tân, bộ Cổ kim đồ thư tập thành thực chất được in tại Hi Xuân viên (nay là khu vực đảo hoang trong khuôn viên Đại học Thanh Hoa).

Xem thêm
Vĩnh Lạc đại điển
Tứ khố toàn thư

Tham khảo

Liên kết ngoài

Bản chỉ mục theo bảng chữ cái cho bộ Cổ kim đồ thư tập thành
Bộ sưu tập kỹ thuật số Cổ kim đồ thư tập thành của Bảo tàng Cố Cung và Đại học Đông Ngô