Barlaam và Josaphat

|venerated_in = Chính thống giáo Đông phương Giáo hội Công giáo
|image = Святые Варлаам и Иоасаф Индийский царевич ~ saints Barlaam and Josaphat prince of India.jpg
|image_size =
|caption = Chi tiết một bức biểu tượng: thánh Athanasiô Núi Athos, Barlaam xứ Ấn Độ, Joasaph xứ Ấn Độ. Cuối thế kỷ 15 – đầu thế kỷ 16. Từ nhà thờ chính tòa Thánh Sophia ở Novgorod.
|birth_place = Ấn Độ
|death_place =
|titles = Hoàng tử
|beatified_date =
|beatified_place =
|beatified_by =
|canonized_date =
|canonized_place =
|canonized_by =
|attributes =
|patronage =
|major_shrine =
|prayer =
|prayer_attrib =
}}


|venerated_in = Chính thống giáo Đông phương Giáo hội Công giáo
|image = Varlaam and Joasath, based on Simon Ushakov.jpg
|image_size =
|caption = Barlaam và Joasaph, một bản khắc Nga năm 1680
|birth_place =
|death_place =
|titles = Linh mục đan sĩ
|beatified_date =
|beatified_place =
|beatified_by =
|canonized_date =
|canonized_place =
|canonized_by =
|attributes =
|patronage =
|major_shrine =
|prayer =
|prayer_attrib =
}}

Barlaam và Josaphat (tiếng Anh: Barlaam and Josaphat; còn gặp dưới dạng Barlaam và Joasaph, Barlaam và Ioasaph; tiếng Hy Lạp: ; tiếng Gruzia: Balavariani; trong truyền thống Hồi giáo và Ba Tư thường gọi là Belawhar o Būdāsaf hay Bilawhar wa-Būdāsaf) là tên gọi chung của một cặp thánh nhân huyền thoại trong Kitô giáo trung cổ và của một thánh truyện mang tính hagiôgraphie kể việc một hoàng tử thuộc một vương quốc ở Tiểu lục địa Ấn Độ được một ẩn tu Kitô giáo hoán cải. Cốt truyện về hoàng tử được nuôi dưỡng trong xa hoa, bị che giấu khỏi cảnh già, bệnh, chết nhưng rồi bừng tỉnh trước nỗi khổ của thế gian, rời bỏ ngai vàng để đi tìm chân lý cho thấy mối liên hệ rất gần với các truyện tích về cuộc đời Thích-ca Mâu-ni trong văn học Phật giáo cổ điển.

Về phương diện văn bản học, phần lớn các nghiên cứu hiện đại xem Barlaam và Josaphat là bản Kitô giáo hóa của một nhóm văn bản Phật giáo kể chuyện đời Phật, đặc biệt là các tác phẩm Sanskrit và Pali như Buddhacarita, Lalitavistara, Mahāvastu và phần dẫn nhập Nidānakathā của bộ Jātaka. Từ môi trường Ấn Độ, các mô típ truyện này được chuyển tải qua những bản dịch Trung Ba Tư (Pahlavi), các văn bản Mani giáo và Ả Rập như Kitāb Bilawhar wa-Būdāsaf, rồi được tiếp nhận vào văn học Gruzia, bản sử thi Balavariani, sau đó là truyền thống Hy Lạp – Byzantine với tác phẩm Historia animae utilis de Barlaam et Ioasaph, trước khi đi vào văn học Latinh và hàng loạt ngôn ngữ châu Âu thời trung cổ khác.

Từ thời Trung cổ, Barlaam và Josaphat được nhiều truyền thống trong Giáo hội Công giáo và Giáo hội Chính thống giáo tôn kính như thánh, với lễ kính chung ngày 27 tháng 11 trong Martyrologium Romanum (Sổ bộ các thánh Rôma) và các ngày 26 tháng 8, 19 tháng 11 trong lịch phụng vụ Hy Lạp và Slav của Chính thống giáo. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ 19, khi các nhà Ấn Độ học và tôn giáo học so sánh làm rõ nguồn gốc Phật giáo và tính chất huyền thoại của truyền thuyết, việc tôn kính phụng vụ hai vị trong Nghi lễ Latinh dần được xem xét lại; sau những cải tổ lịch phụng vụ Rôma sau Công đồng Vaticanô II, đặc biệt là bản Calendarium Romanum (1969), các ấn bản hiện đại của Lịch Rôma tổng quát không còn ghi một lễ kính riêng cho Barlaam và Josaphat, dù tên hai vị vẫn tiếp tục xuất hiện trong các ấn phẩm và khảo cứu về Martyrologium Romanum cũng như trong lòng đạo đức bình dân.

Khái quát

Trong lịch sử văn học Kitô giáo, Barlaam và Josaphat thường được xếp vào loại tiểu thuyết thánh truyện (roman hagiôgraphique) hay tiểu thuyết đạo đức, kết hợp cốt truyện hoán cải cá nhân với nhiều dụ ngôn và chuyện ngụ ngôn mang tính giáo huấn. Các dạng trung gian được phục dựng gồm một dạng Ba Tư trung cổ tương tự Bodisav/Būdāsaf hay Budasif, tiếp tục chuyển thành , trong văn bản Ả Rập, rồi thành trong tiếng Gruzia và (Ioasaph) trong tiếng Hy Lạp, trước khi được La tinh hóa thành Iosaphat hoặc Josaphat. Các giả thuyết này được nêu như khả năng, chưa có đồng thuận hoàn toàn.

Trong nghiên cứu văn học, Barlaam và Josaphat còn được dùng như một nhãn khái quát chỉ cả “hiện tượng Barlaam và Josaphat” (Barlaam-und-Josaphat-Phänomen) – tức toàn bộ mạng lưới văn bản, hình ảnh và diễn giải thần học xoay quanh cặp nhân vật này, kéo dài từ Trung Á, Trung Đông tới châu Âu trung cổ và hậu trung cổ. trong khi những chi tiết truyện tích về bốn “sứ giả” được triển khai đầy đủ hơn trong văn bản chú giải Pali Nidānakathā (Nhân duyên kệ), phần dẫn nhập cho bộ Jātaka.

Trong Nidānakathā, thái tử rời hoàng cung đi dạo bốn phía, mỗi lần được chư thiên hiện làm một cảnh tượng – già, bệnh, chết và một vị sa-môn – khiến thái tử phát khởi quán chiếu vô thường và quyết tâm từ bỏ đời sống vương giả để tìm đạo giải thoát. Các nghiên cứu so sánh chỉ ra rằng khung cốt truyện này có tương ứng rất gần với phần đầu huyền thoại Barlaam và Josaphat, trong đó hoàng tử Josaphat được cha giam lỏng trong cung điện để tránh xa những cảnh đau khổ, nhưng rồi vẫn lần lượt chứng kiến già, bệnh, chết và một ẩn sĩ, dẫn đến khủng hoảng hiện sinh và quyết định sống đời tu hành.

Trong quá trình truyền bá Phật giáo về phía tây, các mô típ này được chuyển tải vào môi trường ngôn ngữ Iran và Trung Á, trong đó các cộng đồng Mani giáo – một tôn giáo nhị nguyên hình thành tại Ba Tư vào thế kỷ 3 – được xem là đóng vai trò trung gian văn hóa quan trọng.

Các bản Ba Tư và Ả Rập: Belawhar o Būdāsaf và Kitāb Bilawhar wa-Būdāsaf

Theo bài khảo cứu trong Encyclopaedia Iranica, từ các nguồn Ấn Độ – Mani giáo đã hình thành một bản dịch Trung Ba Tư (Pahlavi) về truyện đời Phật, nay đã thất truyền nhưng được nhắc tới trong các thư tịch Ả Rập và Ba Tư thời trung đại. Đa số thủ bản Hy Lạp quy tác phẩm cho một “John tu sĩ”, và chỉ các bản chép muộn mới đồng nhất nhân vật này với John Damascene; vì vậy trong ấn bản hiện đại bộ Die Schriften des Johannes von Damaskos tác phẩm được liệt kê là spuria (tác phẩm gán sai). Trong khi đó, một vị thánh khác mang tên gần giống là Josaphat Kuntsevych – một tổng giám mục tử đạo thế kỷ 17 thuộc truyền thống Công giáo Đông phương – tiếp tục có lễ kính riêng trong lịch Công giáo (tháng 11) và đôi khi bị lẫn với Josaphat huyền thoại của Ấn Độ trong văn chương bình dân.

Một số mô típ khác gần với truyền thống thánh truyện Kitô giáo, chẳng hạn các cuộc tranh luận giữa thánh nhân và pháp sư ngoại giáo, cảnh cám dỗ bởi phụ nữ, hoặc những phép lạ trong đó tượng thần ngoại giáo sụp đổ trước dấu thánh giá. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều mô típ này đã từng xuất hiện trong các thánh truyện Đông phương khác, như truyện về thánh Georgios hay các thánh tử đạo Ba Tư, rồi được tái cấu trúc trong Barlaam và Josaphat để làm rõ ranh giới giữa “đạo thật” và “dị giáo”.

Trên bình diện so sánh tôn giáo, nhiều học giả đã phân tích cách các mô típ Phật giáo như bốn dấu hiệu, từ bỏ thế gian, chiến đấu với ma vương hay trạng thái giác ngộ được “dịch” sang ngôn ngữ Kitô giáo, đồng thời gắn với các phạm trù tội lỗi, ân sủng, đức tin và cứu độ. Nhiều nghiên cứu cho rằng chính các bản truyện này là gốc Phật giáo trực tiếp của chuỗi chuyển dịch dẫn tới Kitāb Bilawhar wa-Būdāsaf bằng Ả Rập và rồi Barlaam và Josaphat trong thế giới Kitô giáo. Các giả thuyết về vai trò trung gian của cộng đồng Mani giáo và các nhóm tôn giáo Trung Á chịu ảnh hưởng Mật tông vẫn đang được thảo luận, song nhiều nghiên cứu gần đây cho rằng bản Ả Rập Bilawhar wa-Būdāsaf dựa trên một bản kể đời Phật mang màu sắc Đại thừa hơn là một bản Mật điển chuyên biệt. Một số giảng sư Theravāda dùng song song bản kể đời Phật theo Nidānakathā với tóm lược Barlaam và Josaphat để cho thấy vừa có sự tương đồng về lý tưởng xuất gia, vừa có sự khác biệt về khung cứu độ học.

Trong không gian Phật giáo Hán truyền (Trung Quốc, Việt Nam, Hàn Quốc, Đài Loan), Barlaam và Josaphat xuất hiện chủ yếu trong các bài viết học thuật về lịch sử giao lưu giữa Phật giáo và Kitô giáo. Một số tác giả Phật học Việt Nam và các dịch giả Phật tử đương đại dùng câu chuyện này để minh họa quá trình Phật giáo đi vào phương Tây qua các lớp trung gian Hồi giáo và Kitô giáo, rồi “quay trở lại” châu Á dưới dạng nghiên cứu hiện đại.

Tại Nhật Bản, sự quan tâm đến Barlaam và Josaphat chủ yếu đến từ giới nghiên cứu văn học trung cổ châu Âu và giao lưu văn hóa Á – Âu. Taniguchi Isamu đề xuất đọc câu chuyện này như một “lò nung giao tiếp liên văn hóa” (crucible of intercultural communication), nơi các biểu tượng Phật giáo, Hồi giáo và Kitô giáo gặp gỡ và tái cấu trúc lẫn nhau.

Ở vùng Himalaya và Tây Tạng, nơi Phật giáo Kim Cang thừa giữ vai trò chủ đạo, Barlaam và Josaphat không xuất hiện trong nghi lễ hay văn bản thực hành, nhưng lại là đề tài quen thuộc của các hội thảo học thuật về lịch sử Phật giáo xuyên văn hóa, đặc biệt liên quan đến vai trò của Trung Á và Iran trong việc chuyển dịch tiểu sử đức Phật sang các ngôn ngữ Semit và châu Âu.

Trong bối cảnh Phật giáo phương Tây thế kỷ 20–21, Barlaam và Josaphat thường được nhắc tới trong các khóa học tôn giáo so sánh và các nhóm đối thoại Phật–Kitô như một ví dụ điển hình cho “đức Phật Kitô giáo”. Một số bài viết phổ biến bằng tiếng Anh và tiếng Việt nhấn mạnh rằng “đức Phật từng được tôn phong làm thánh Kitô giáo” qua trường hợp Josaphat, qua đó minh họa tính giao thoa sâu sắc giữa hai truyền thống tôn giáo.

Phân loại và các cách tiếp cận

Phân loại văn bản và truyền thống ngôn ngữ
]]
Nghiên cứu văn bản học về Barlaam và Josaphat thường phân biệt một số “gia đình” văn bản chính: (1) nhóm Trung Á – Tây Á (các bản Mani giáo, Pahlavi, Ả Rập và Judeo-Persian về Bilawhar và Būdāsaf), (2) nhóm Gruzia (Balavariani bản dài và Wisdom of Balahvar bản ngắn), (3) nhóm Hy Lạp – Byzantine (Historia animae utilis de Barlaam et Ioasaph và các bản Slavon cổ), và (4) nhóm Latinh – châu Âu trung cổ với nhiều bản dịch và phỏng dịch bằng các ngôn ngữ địa phương.

Trong văn hóa đại chúng

Trong thời trung cổ và cận đại sớm, Barlaam và Josaphat là một trong những truyện thánh được phổ biến rộng rãi ở châu Âu, được đọc trong các nhà dòng, nhà thờ và cả môi trường thế tục, nơi các bản chuyển thể thơ, kịch phép lạ hay truyện kể bình dân được lưu hành ở Pháp, Đức, Ý, Scandinavia và Đông Âu. trong khi David M. Lang chuyển dịch bản Gruzia Balavariani.

Trong diễn ngôn văn hóa đại chúng, câu chuyện đôi khi được nhắc tới dưới cách nói “Đức Phật trở thành một vị thánh Kitô giáo”, như một giai thoại mang tính biểu tượng về những vận động khó lường của truyện kể tôn giáo xuyên qua không gian và thời gian, đồng thời là ví dụ cho cách các truyền thống khác nhau có thể cùng chia sẻ, tranh luận và tái diễn giải một di sản truyện kể chung.

Xem thêm

Phật Thích-ca Mâu-ni
Cuộc đời Đức Phật
Phật giáo và Kitô giáo
Du quán tứ môn
Thánh truyện
John Đamasô
Mani giáo
Truyền thuyết
Gesta Romanorum

Chú thích

Đọc thêm









Liên kết ngoài
Bài Barlaam and Josaphat trên Catholic Encyclopedia (tiếng Anh)
Bài Barlaam and Iosaph trên Encyclopaedia Iranica (tiếng Anh)
Thư viện Barlaam và Josaphat – thư viện số đa ngữ về các bản văn Barlaam và Josaphat của Viện Ngữ văn Na Uy
Bản dịch tiếng Anh The Balavariani (Barlaam and Josaphat): A Tale from the Christian East của David M. Lang trên Internet Archive
Bài The Buddha's long “journey” to Europe and Africa về hành trình tiểu sử đức Phật vào văn học Kitô giáo
Buddhist Birth Stories: or Jātaka Tales – bản số hóa Nidānakathā, phần tiểu sử đời Phật trong chú giải Jātaka
Bản dịch tiếng Anh Barlaam and Ioasaph của Woodward & Mattingly trên Project Gutenberg