Phạm Đoan Trang

| nơi sinh = Hà Nội, Việt Nam
| ngày mất =
| nơi mất =
| nguyên nhân cái chết =
| an táng =
| cư trú = Hà Nội
| quốc tịch =
| dân tộc = Kinh
| education = Đại học Ngoại Thương Hà Nội (tốt nghiệp 2000, chuyên ngành kinh tế quốc tế)
| công việc =
| tổ chức =
| nổi tiếng = Nhân vật bất đồng chính kiến ở Việt Nam
| notable_works =
| giải thưởng = xem bên dưới
}}

Phạm Thị Đoan Trang (sinh ngày 27 tháng 5 năm 1978) là một nhà văn, blogger, nhà báo và nhà hoạt động người Việt Nam. Bà là người đã tham gia sáng lập nhiều tổ chức khác nhau như Green Trees, tờ báo Luật Khoa tạp chí và Nhà xuất bản Tự do. Bà đã nhận được nhiều giải thưởng, trong đó có giải Homo Homini (2017), giải Tự do Báo chí của Phóng viên không biên giới (2019), giải Martin Ennals (2022) và giải Tự do Báo chí Quốc tế của Ủy ban bảo vệ các nhà báo (2022) vì những hoạt động của bà trong việc thúc đẩy và vận động nhân quyền tại Việt Nam.

Là một nhà báo, bà đã hoạt động trong các cơ quan báo chí nhà nước từ năm 2000 đến 2013 trước khi chuyển sang vận động nhân quyền cho Việt Nam. Bà đã viết và xuất bản những cuốn sách đề cập đến các vấn đề như quyền LGBTQ, quyền phụ nữ, vấn đề môi trường, quyền đất đai, tù nhân chính trị, dân chủ và nhân quyền. Vì những hoạt động này mà bà bị chính quyền sở tại sách nhiễu nhiều lần và buộc phải sống ẩn náu ở nhiều nơi trong Việt Nam. Bà bị chính quyền Việt Nam chính thức bắt giữ vào tháng 10 năm 2020 và bị tuyên án 9 năm tù vào tháng 12 năm 2021 với tội danh "Tuyên truyền chống nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" trước sự phản đối của các tổ chức xã hội dân sự và các cơ quan chính phủ của quốc tế.

Cuộc đời và sự nghiệp
Thiếu thời và giáo dục
Phạm Đoan Trang sinh ngày 27 tháng 5 năm 1978 tại Hà Nội trong một gia đình có ba người con. Cha mẹ bà là giáo viên dạy hóa học tại trường trung học phổ thông. Các anh trai của bà được cho là những người đang công tác tại các cơ quan của Nhà nước Việt Nam. Theo bà, cảm xúc buồn và thương cha mẹ là nguồn động lực lớn để bà tham gia đấu tranh "với mong muốn thay đổi đất nước". Blog của bà đã đề cập đến nhiều chủ đề khác nhau: môi trường, tham nhũng, địa chính trị, dân chủ và nhân quyền. Theo People in Need, tính đến năm 2018, blog của bà đã nhận được khoảng 20.000 lượt truy cập hàng ngày. Theo Luật Khoa tạp chí, vào tháng 3 năm 2007, Trang nghỉ việc tại VTC và bắt đầu làm việc tại báo VietNamNet. Vào năm 2008, bà cùng với nhà báo Hoàng Nguyên viết cuốn sách “Bóng” – Tự truyện của một người đồng tính dựa trên lời kể của Hoàng Văn Dũng – thành viên nhóm Thông Xanh, một nhóm tự lực của người đồng tính. Đây được xem là cuốn tự truyện đầu tiên về chủ đề đồng tính nam tại Việt Nam, và là một cuốn sách bán chạy ở thời điểm đó. Theo Time, một số bài viết của bà trên VietNamNet đã bị chặn. Bà được trả tự do vào ngày 6 tháng 9

Tháng 2 năm 2010, bà bắt đầu làm việc tại báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh. Tại đây, bà hạn chế đăng các bài viết chưa xuất bản hoặc chưa kiểm duyệt của mình lên blog cá nhân nhằm duy trì mối quan hệ làm việc tốt với ban biên tập, điều mà bà đã làm trong thời gian tác nghiệp tại VietNamNet. Cũng trong năm này, bà là một trong bốn ứng cử viên của giải Cây bút xuất sắc do tòa soạn của bà tổ chức.

Tháng 12 năm 2012, bà bị bắt khi đang đưa tin về một cuộc biểu tình chống Trung Quốc tại Thành phố Hồ Chí Minh và bị đưa đến một trại cải tạo dành cho gái mại dâm, nơi một nhóm bảy viên chức thẩm vấn bà. Sau khi được thả tự do, bà đã nhờ một nhà hoạt động khác đăng tải đoạn ghi âm cuộc thẩm vấn mà bà đã bí mật ghi lại trong lúc bị tạm giữ lên mạng. Bản ghi âm được đăng tải vào ngày 13 tháng 1 năm 2013. Theo Trang, đoạn ghi âm nhanh chóng trở thành một hiện tượng lan truyền. Trong cùng ngày, công an đột kích văn phòng của cơ quan báo chí nơi bà làm việc và đe dọa tổng biên tập với các cáo buộc liên quan đến "an ninh quốc gia". Bà đã trốn khỏi Việt Nam để tránh bị chính quyền trả thù và bắt giam. Dưới áp lực từ chính quyền, Pháp Luật Thành Phố Hồ Chí Minh đã sa thải bà với lý do "nghỉ việc mà không báo trước". Từ năm 2000 cho đến 2013, Trang cho rằng bà đã hoạt động trong ít nhất 10 cơ quan báo chí khác nhau. Bà là một trong những người đã ký tên vào Tuyên bố 258 của mạng lưới với mục tiêu là "kêu gọi chính quyền Việt Nam và Hội đồng Nhân quyền [Liên Hợp Quốc] xem xét lại Điều 258 của Bộ luật Hình sự năm 1999". Sau khi Trang tham gia trao bản tuyên bố cho một số tổ chức quốc tế ở Bangkok, Thái Lan, có thông tin cho rằng một nhân viên an ninh đã đến nhà của mẹ bà để làm việc trước sự chứng kiến của blogger Lê Thiện Nhân.

Tháng 1 năm 2014, bà cùng một số nhà hoạt động khác tham gia vận động cho nhân quyền ở Việt Nam tại Hoa Kỳ, Canada và Thụy Sĩ trước phiên Kiểm định Định kỳ Phổ quát lần thứ hai của Liên Hợp Quốc để đánh giá tình hình nhân quyền của Việt Nam kể từ lần kiểm định đầu tiên vào năm 2009. Trong cùng năm, bà nhận lời mời đến Hoa Kỳ để theo học chính sách công tại Đại học Nam California trong khuôn khổ học bổng Feuchtwanger của Villa Aurora. Tháng 11 năm 2014, bà đồng sáng lập Luật Khoa tạp chí, một tạp chí độc lập giúp người Việt tìm hiểu về luật pháp, hiến pháp và quyền của họ. Năm 2017, tờ báo đăng ký trở thành tổ chức phi lợi nhuận ở Hoa Kỳ với tên gọi Sáng kiến Pháp lý Việt Nam và ra mắt phiên bản tiếng Anh mang tên The Vietnamese.

Năm 2015, Trang trở về Việt Nam sau khi hoàn thành chương trình kéo dài 10 tháng tại Hoa Kỳ, Khi trở về, bà đã bị tạm giữ tại sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất để “làm rõ một số vấn đề thuộc về an ninh quốc gia”, theo lời của Trang. Bà được trả tự do sau 15 tiếng làm việc với cơ quan an ninh của sân bay, mặc dù về sau không rõ bà có bị cấm xuất cảnh hay không bởi theo Trịnh Hữu Long, đồng sáng lập viên của Luật Khoa tạp chí, bà “không bị thu hộ chiếu và chưa thử xuất cảnh lại bao giờ”.}} một tổ chức xã hội dân sự phi lợi nhuận độc lập với nhà nước Việt Nam, chuyên hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Tổ chức được thành lập trong bối cảnh chính quyền Hà Nội lên kế hoạch chặt hàng nghìn cây xanh của thành phố vào năm 2015. Phía an ninh được cho là đã bác bỏ việc bắt giữ bà có liên quan đến cuộc gặp tổng thống Obama, thay vào đó là vì "những tài liệu trên Facebook" của bà. Ngày 16 tháng 11 năm 2017, bà cùng với các nhà hoạt động Nguyễn Quang A, Bùi Thị Minh Hằng, và Nguyễn Chí Tuyến đã gặp phái đoàn ngoại giao của Liên minh châu Âu. Tại đây, Trang được cho là đã trao cho phái đoàn ba văn bản gồm báo cáo và kiến nghị chung của một số tổ chức xã hội dân sự độc lập, báo cáo về môi trường và vi phạm nhân quyền có liên quan, và báo cáo về tự do tôn giáo, tín ngưỡng. Sau cuộc gặp, bà cùng ông Nguyễn Quang A và Bùi Thị Minh Hằng đã bị nhân viên an ninh bắt giữ. Bà được trả tự do trong cùng ngày vào buổi tối và bị đặt trong tình trạng "giam lỏng" sau đó. Cũng kể từ năm đó, bà buộc phải lẩn trốn ở nhiều thành phố để tránh sự theo dõi của cơ quan chức năng. Theo Tổ chức Ân xá Quốc tế, bà không thể ở lại tại một địa điểm lâu hơn một tháng. Cuốn sách được giới hoạt động tại Việt Nam đánh giá cao về nội dung, phong cách viết và mức độ cần thiết của tác phẩm trong bối cảnh bấy giờ của Việt Nam. Tuy nhiên, cuốn sách bị cho là nhạy cảm chính trị: có thông tin cho rằng cuốn sách đã bị hải quan Đà Nẵng tịch thu cùng 2 cuốn sách khác vào tháng 2 năm 2018. Trong cùng tháng, bà đã bị câu lưu để thẩm vấn trong khoảng 23 giờ vì cuốn sách trên. Theo Phóng viên không biên giới, bà đã bị quản thúc tại gia sau khi được thả tự do. Bà sau đó đã ẩn trốn tại một địa điểm không được tiết lộ, nơi bà vẫn giữ liên lạc với giới truyền thông.

Tháng 8 năm 2018, trong lúc tham dự chương trình biểu diễn “Sài Gòn Kỷ niệm” của ca sĩ Nguyễn Tín tại phòng trà Casanova ở Thành phố Hồ Chí Minh, Trang đã bị một số "vị khách không mời" là một nhóm nhân viên công lực mặc sắc phục, nhân viên an ninh, và nhiều người mặc thường phục bắt và đưa bà lên một chiếc xe bên ngoài quán khi khán giả đang ra về, theo Tổ chức Theo dõi Nhân quyền. Trịnh Hữu Long, đồng nghiệp của Trang, thông tin rằng bà đã bị đưa về đồn Công an phường 7, quận 3 và bị đánh đập nhiều lần ở đó. Luật Khoa tạp chí cho rằng đêm nhạc bị triệt phá vì công an nghi bà có thể "lợi dụng hôm đó để phát tán sách Chính trị bình dân và những tài liệu chống nhà nước khác". Đây là nơi đã xuất bản những cuốn sách samizdat do bà viết như Chính trị Bình Dân, Cẩm nang nuôi tù, Phản kháng phi bạo lực, Báo cáo Đồng Tâm, và Tội ác phải bị trừng phạt. Trong số này, Cẩm nang nuôi tù, xuất bản vào tháng 5, được coi là cuốn sách đầu tiên tại Việt Nam dành cho những gia đình có người thân bị đi tù. Trong cùng năm, bà cũng ra mắt cuốn sách Politics of A Police State (tạm dịch: Chính trị của một nhà nước cảnh sát), trong đó bà mô tả sự sách nhiễu liên tục mà bà phải chịu đựng trong suốt thời gian làm nhà văn và nhà hoạt động.

Tháng 1 năm 2020, Trang cùng các nhà hoạt động khác đã công bố ấn bản đầu tiên của Báo cáo Đồng Tâm dày 28 trang bằng tiếng Anh; Ấn bản thứ ba, dày 128 trang, được công bố vào ngày 25 tháng 9 năm 2020. Tháng 7 năm 2020, Nhà xuất bản Tự Do ra mắt cuốn sách Tội ác phải bị trừng phạt do Trang dịch từ cuốn sách của tổ chức Safeguard Defenders về cách sử dụng Luật Magnitsky để "trừng phạt những kẻ vi phạm nhân quyền".}} Trong tháng đó, Trang tuyên bố rút khỏi Nhà xuất bản Tự Do trong bối cảnh nhà xuất bản này bị chính quyền Việt Nam gia tăng đàn áp.
Bắt giữ và khởi tố
Ngày 6 tháng 10 năm 2020, trong lúc đối thoại nhân quyền Việt – Mỹ lần thứ 24 đang diễn ra, Phạm Đoan Trang đã bị bắt tại Thành phố Hồ Chí Minh, sau đó bị di lý về Hà Nội để phục vụ điều tra. Nhà hoạt động Phạm Thanh Nghiên cho biết rằng không lâu trước khi bị bắt, Trang và bà đã có một cuộc tiếp xúc với Lãnh sự quán Hoa Kỳ tại Thành phố Hồ Chí Minh để trình bày về một số việc làm mà họ cho là vi phạm nhân quyền tại Việt Nam, đặc biệt là về vụ tranh chấp đất đai tại Đồng Tâm. Việc xuất bản Báo cáo Đồng Tâm trong bối cảnh Đại hội Đảng sắp diễn ra vào tháng 1 năm 2021 được cho là những lý do khiến bà bị bắt vào thời điểm này.

Phil Robertson từ Tổ chức Theo dõi Nhân quyền gọi hành động trên là "phản ứng như thiêu đốt" và là "một sự bất công nghiêm trọng, vi phạm các cam kết quốc tế về nhân quyền của Việt Nam và gây ô nhục cho chính phủ [Việt Nam]". Tổ chức Ân xá Quốc tế công nhận bà là một tù nhân lương tâm và kêu gọi trả tự do vô điều kiện cho bà. Ming Yu Hah, Giám đốc khu vực của Tổ chức Ân xá Quốc tế cho rằng đây là "một hành động đáng chê trách" và bày tỏ lo ngại rằng Trang sẽ phải đối mặt với nguy cơ bị chính quyền tra tấn và đối xử tệ bạc. Ngoài ra, Rachael Chen, Phát ngôn viên của Tòa Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam lo ngại việc chính quyền Việt Nam bắt giữ Phạm Đoan Trang có thể ảnh hưởng đến quyền tự do ngôn luận ở nước này.

Ngày 26 tháng 10 năm 2021, 28 tổ chức xã hội dân sự đã ra tuyên bố chung kêu gọi chính quyền Việt Nam trả tự do vô điều kiện cho Trang. Ngày 29 tháng 10, nhóm Công tác về Giam giữ Tùy tiện của Liên Hợp Quốc (UNWGAD) đã công bố phán quyết về trường hợp của bà, trong đó cho rằng Trang đã bị bắt và giam giữ mà không có lệnh bắt và không được thông báo về lý do bị bắt. Suốt từ khi bị bắt cho tới nay, bà Trang không được gặp người thân, và việc bà gặp luật sư bị đình trệ. Phán quyết cho hay chính phủ Việt Nam đã "giam giữ tùy tiện nhà báo Phạm Đoan Trang 11 tháng qua" và cần phải trả tự do cho bà ngay lập tức. Trong thời gian bà bị tạm giam, các luật sư của Trang cũng thông tin rằng sức khỏe của bà đã suy giảm do không được điều trị y tế kịp thời.

Ngày 14 tháng 12 năm 2021, Tòa án nhân dân tại Hà Nội tổ chức phiên tòa xét xử sơ thẩm.}} Phiên tòa chỉ kéo dài một ngày và Trang bị tuyên án 9 năm tù với tội danh "Tuyên truyền chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" theo điều 88 của Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 1999. Bản án này đã bị chỉ trích bởi các cơ quan ngoại giao của Hoa Kỳ, Anh, Canada và Pháp. Ngoài ra, Hiệp hội Nhà xuất bản Quốc tế và Tổ chức Theo dõi Nhân quyền cũng đã chỉ trích bản án này. Vào ngày 25 tháng 8 năm 2022, tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội đã mở phiên tòa xét xử phúc thẩm vì Trang được cho là đã kháng cáo bản án từ phiên xét xử sơ thẩm. Tòa án đã bác đơn kháng cáo và giữ nguyên bản án 9 năm tù dành cho bà. Từ tháng 10 năm 2022, có thông tin cho rằng bà đang thi hành án tù tại Trại giam An Phước, tỉnh Bình Dương.

Năm 2025, bà được nhiều tổ chức phi lợi nhuận vận động để trả tự do trước thời hạn. Một bản tuyên bố chung được ký bởi 21 tổ chức xã hội dân sự vào ngày 6 tháng 10 năm 2025 kêu gọi các tổ chức quốc tế vận động để trả tự do vô điều kiện cho Trang và các nhà báo, nhà văn khác, đồng thời đảm bảo an toàn về sức khỏe tinh thần và thể chất cho Trang, cho phép bà được tiếp cận dịch vụ y tế độc lập và đầy đủ, có luật sư do mình lựa chọn, và được gọi video hàng tuần với gia đình. Trước đó, vào ngày 27 tháng 5 năm 2025, 4 tổ chức quốc tế đã kêu gọi thực hiện những điều tương tự, đồng thời yêu cầu chính quyền Việt Nam chấm dứt việc đe dọa quyền tự do biểu đạt của các nhà văn, nhà báo, nhà bất đồng chính kiến và gia đình của họ. Các bản tuyên bố cũng chỉ ra rằng sức khỏe của Trang đã suy yếu đáng kể: bà đã chịu các di chứng từ COVID-19 khi ở trong trại giam, viêm xoang, viêm khớp, và các vấn đề sức khỏe phụ khoa. Ban đầu bà từ chối nhận giải, nhưng sau khi được tổ chức thuyết phục và biết rằng giải thưởng không có tiền thưởng, bà đã đồng ý nhận giải. Trang đã nhờ Nguyễn Thanh Mai, nhân viên một hãng hàng không ở Cộng hòa Séc, nhận giải thay cho bà. Trong cùng năm, bà được Mạng Lưới Nhân Quyền Việt Nam trao giải Nhân Quyền Việt Nam. Vào năm 2019, bà được Phóng viên không biên giới trao giải Tự do Báo chí 2019, hạng mục Ảnh hưởng. Bà đã không đến Berlin để nhận giải vì lo ngại có thể bị an ninh gây khó dễ khi xuất cảnh và nhập cảnh. Người nhận giải thay bà là đồng nghiệp Trịnh Hữu Long.

Khi phải thụ án tù, Trang cũng nhận được nhiều giải thưởng từ các tổ chức khác nhau. Vào năm 2021, bà được trung tâm Văn bút Đức phong làm hội viên danh dự. Năm 2022, bà được trao giải Martin Ennals 2022, trở thành người Việt Nam đầu tiên nhận được giải thưởng này. Ban tổ chức giải thưởng coi bà là "quán quân về tự do biểu đạt tạo nguồn cảm hứng lên tiếng cho nhiều người khác". Bà đã nhận được nhiều giải thưởng khác trong cùng năm, bao gồm giải Tự do Báo chí Quốc tế 2022 của tổ chức phi chính phủ Ủy ban bảo vệ các nhà báo, giải "Phụ nữ can đảm quốc tế" do Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ trao tặng, và giải Tự do Truyền thông của chính phủ Anh và Canada. Năm 2024, Trang được tổ chức Văn bút Hoa Kỳ trao Giải thưởng Tự do Viết Barbey 2024. Năm 2025, bà được tổ chức PEN Thụy Điển trao giải Tucholsky 2025 và được nêu tên trong danh sách "10 trường hợp khẩn cấp nhất" do Liên minh Báo chí Tự do công bố nhằm thu hút sự chú ý đến các nhà báo đang bị giam giữ.
Sách đã xuất bản
Nguồn:















Chú thích

Ghi chú

Tham khảo

Nguồn

Liên kết ngoài


trên Luật Khoa tạp chí