Lê Văn Duyệt

}}

| nơi chết = Gia Định, Đại Nam
| phục vụ = Chúa NguyễnNhà Nguyễn
| năm tại ngũ = 1789 - 1832
| tham chiến = Trận Thị Nại 1801
| chức vụ 2 = Tổng trấn Gia Định Thành lần 2
| bắt đầu 2 = 1820
| kết thúc 2 = 1832
| tiền nhiệm 2 = Nguyễn Huỳnh Đức
| kế nhiệm 2 = Chức vụ bị bãi bỏ
| chức vụ = Tổng trấn Gia Định Thành lần 1
| bắt đầu = 1812
| kết thúc = 1815
| tiền nhiệm = Trương Tấn Bửu
| kế nhiệm = Nguyễn Huỳnh Đức
| cha = Lê Văn Toại
| mẹ = Nguyễn Thị Lập
| vợ = Đỗ Thị Phận (Đỗ Thị Phẫn)
| con = Lê Văn Khôi (con nuôi)
}}

Lê Văn Duyệt (1763 hoặc 1764 – 28 tháng 8 năm 1832) còn gọi là Tả Quân Duyệt, là một nhà chính trị, nhà quân sự trong lịch sử Việt Nam. Ông là một trong các chỉ huy chính của quân đội chúa Nguyễn Ánh trong cuộc chiến với Tây Sơn. Khi nhà Nguyễn được thành lập, ông trở thành một quan đại thần, phục vụ hai triều vua Gia Long (tức Nguyễn Ánh) và Minh Mạng, nhiều lần công cán ở cả phía Bắc thành và hai lần được cử làm Tổng trấn thành Gia Định.

Việc cai trị của ông đã góp công lớn giúp ổn định và phát triển khu vực Nam kỳ, khiến cho vùng này từ một khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề của chiến tranh thành một khu vực bình yên. Tuy nhiên, ông cũng bị chê trách vì thói lạm quyền và cai trị hà khắc, thích giết chóc, và lạm dụng cực hình đối với phạm nhân. Ngoài ra, sử sách nhà Nguyễn cũng ghi lại việc Lê Văn Duyệt đã tham ô nhiều của cải trong thời gian làm quan

Về sau, Lê Văn Duyệt phản đối việc nối ngôi của Minh Mạng đồng thời bảo vệ các tín đồ Công giáo khỏi chính sách bài trừ Công giáo của triều đình Huế. dã dẫn đến sự bất mãn của nhà vua đối với ông. Sau khi ông qua đời năm 1832, thuộc hạ là Lê Văn Khôi đã nổi loạn để chống lại triều đình, gọi là binh biến thành Phiên An. Sau khi cuộc nổi loạn bị dẹp, triều đình đã hạch tội Lê Văn Duyệt vào 9 án tử và cho xiềng xích mồ mả của ông. Mãi đến đời Tự Đức thì ông mới được ân xá.

Tiểu sử
Lê Văn Duyệt, còn gọi là Tả Quân Duyệt, sinh năm 1763 hoặc 1764 tại vàm Trà Lọt, thuộc làng Hòa Khánh, huyện Kiến Phong, tỉnh Định Tường, về sau gọi là xã Hòa Khánh thuộc huyện Cái Bè, tỉnh Mỹ Tho cũ (nay là tỉnh Đồng Tháp).

Ông nội của Lê Văn Duyệt là Lê Văn Hiếu từ làng Bồ Đề, huyện Chương Nghĩa (Mộ Đức), tỉnh Quảng Ngãi vào đây sinh sống. Sau khi Lê Văn Hiếu qua đời vì dịch bệnh thiên thời, cha ông là Lê Văn Toại rời vùng Trà Lọt đến ngụ tại vùng Rạch Gầm, làng Long Hưng, huyện Kiến Hưng, tỉnh Định Tường, về sau gọi là xã Long Hưng thuộc huyện Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho (nay là tỉnh Đồng Tháp).

Lê Văn Toại có tất cả bốn người con trai Lê Văn Duyệt là con trưởng, có 5 người em. Sử cũ mô tả ông là người thấp bé, nhưng lại có sức mạnh hơn người, ông sinh ra là người liên giới tính, không có bộ phận nam nên không phải chịu hoạn khi làm quan từng được coi là một trong "ngũ hổ tướng" ở Gia Định.

Sự nghiệp
Theo Chúa Nguyễn, chống Tây Sơn
Năm 1780, một lần chúa Nguyễn Phúc Ánh bị quân Tây Sơn đánh đuổi chạy đến Trà Lọt, có ngụ tại nhà ông Lê Văn Toại. Cảm ơn cứu mạng, Lê Văn Duyệt được Chúa Nguyễn tuyển dụng làm thái giám, lãnh nhiệm vụ bảo vệ cung quyến. Lúc bấy giờ, ông vừa tròn 16 tuổi.

Theo sách Quốc triều sử toát yếu thì trong trận đánh tại Đồng Văn, ông bị quân Tây Sơn bắt, nhưng sau đó trốn về được. Tháng 11 (âm lịch) năm 1784, ông gặp lại Nguyễn Phúc Ánh, rồi gắn bó chặt chẽ với vị chúa này, trong đó có hai lần ông hộ giá sang Xiêm (Thái Lan).

Năm Đinh Mùi (1787), Nguyễn Ánh về lại Gia Định, Lê Văn Duyệt xin cho chiêu mộ binh lính và thuộc theo Tả quân. Năm Đinh Tỵ (1797) Lê Văn Duyệt đổi làm Vệ úy vệ Điều vũ, rồi dời làm Thần sách quân Tả đồn chánh thống trấn thủ thành Diên Khánh. Năm Kỷ Mùi (1799), theo Nguyễn Ánh đi đánh Quy Nhơn, quân đến đồn Đạm Thủy (Nước Ngọt) đốt kho lương kẻ địch, chém được tướng Tây Sơn là Đoàn Lượng Giảng và đem đầu ấy đến nộp Ánh ở Cù Mông, tiếng quân cả vang.

Tháng Giêng (âm lịch) năm 1801, chúa Nguyễn sai các tướng là Nguyễn Văn Trương, Tống Phước Lương đi trước, Võ Di Nguy và Lê Văn Duyệt theo sau, đánh chiếm cửa biển Thị Nại (trận Thị Nại năm 1801)). Khi lâm trận, tướng Võ Di Nguy bị trúng đạn chết, ông Duyệt càng gắng sức đánh. Nguyễn Ánh thấy tướng sĩ chết nhiều quá, sai tạm lui quân nhưng Lê Văn Duyệt không chịu, liều chết đánh phá gần hết binh thuyền Tây Sơn. Trận ấy được khen là "võ công đệ nhất" của nhà Nguyễn Lê Văn Duyệt đã thắng thủy quân Tây Sơn, lại tiến quân lên bộ đánh ở 2 cầu Đông Giang, Tân Hội, liền đánh vỡ được, bắt sống được Đô đốc Tây Sơn là Nguyễn Bá Phong. Tháng sau, đại binh vào cửa Tư Hiền, ông và Lê Chất phá được đồn quân Tây Sơn ở Quy sơn (tức núi Linh Thái), bắt sống được Phò mã Nguyễn Văn Trị và Đô đốc Phan Văn Sách. Đến ngày 3 tháng 5 (tức ngày 15 tháng 6 năm 1801), ông cùng chúa Nguyễn tiến vào nội thành Phú Xuân sau khi đánh tan đội thủy quân của nhà Tây Sơn, khiến Vua Cảnh Thịnh phải tháo chạy ra Bắc.

Sau đó, chúa Nguyễn sai Tiết chế Lê Văn Duyệt (có Lê Chất dẫn quân đi thuyền theo) đem quân bộ vào Quảng Nam, Tống Viết Phước (hay Phúc) đem quân thủy, chia đường vào cứu thành Bình Định. Đến Quảng Ngãi, Tống Viết Phước đánh nhau với quân Tây Sơn và bị giết. Duyệt và Chất nối tiếp đốc quân đánh thắng Tây Sơn và bắt được tướng Nguyễn Văn Khôi, Hồ Văn Tự. Xét công, chúa Nguyễn phong cấp Đô thống chế Tả dinh quân Thần sách là Lê Văn Duyệt làm Đô thống chế quận công chưởng Tả dinh quân Thần sách. Đô thống chế Tả đồn quân Ngự lâm là Lê Chất làm Đô thống chế Tả đồn. Lê Văn Duyệt sau đó không kịp cứu quận công Võ Tánh và Lễ bộ Ngô Tùng Châu. Vì lương hết, hai ông đều đã tuẫn tiết vào cuối tháng 5 (âm lịch) năm 1801.

Tướng Tây Sơn là Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng tái chiếm thành Bình Định. Lê Văn Duyệt bày kế không tấn công mà cho binh mai phục các nơi hiểm yếu đợi quân Tây Sơn vào Nam tiếp viện sẽ phục kích.

Trở về Gia Định Thành, Lê Văn Duyệt thi hành nhiều chính sách cai trị và trấn áp tội phạm. Duyệt sau đó vì các mối hiềm khích mà thúc ép xét xử cha con Thành. Tham tri bộ Lại Trần Văn Tuần bảo rằng: Trung quân (Nguyễn Văn Thành) với Tả quân (Lê Văn Duyệt) là người đồng công cộng thể, Trung quân ngày nay như thế thì ông ngày sau thế nào? Duyệt nghe lời nói ấy cũng hơi buồn, thôi không tức giận Thành nữa. Lê Văn Duyệt nhân đó xin đắp lũy dài, đem lính 6 cơ đóng thú gọi là đạo quân Bình Man (lũy này ngoài lũy trồng tre, dưới đào hào tiếp giáp phủ Thăng Bình tỉnh Quảng Nam, Nam đến Đông Xanh, giáp phủ Hoài Nhơn tỉnh Bình Định, địa giới dài 37.497 trượng). Ở Thanh Hóa, ông nhận Lê Văn Khôi làm con nuôi. Ông Khôi nguyên là người ở Cao Bằng, vì khởi binh chống Nguyễn, bị quan quân đuổi đánh, phải chạy vào Thanh Hóa, gặp ông Duyệt đang làm Kinh lược ở đấy, bèn xin ra đầu thú. Những người phản loạn ra hàng được Lê Văn Duyệt cho xin thu nạp (người quê ở Thanh Hóa hơn 420 người đặt làm cơ Thanh Thuận, người quê Nghệ An hơn 480 người đặt làm cơ An Thuận).(Tĩnh Man trường lũy), dài xấp xỉ 200 km, bắt đầu từ huyện Trà Bồng (Quảng Ngãi) đến huyện An Lão (Bình Định), để phòng ngự các cuộc nổi dậy của người thiểu số ở đây.

Dưới triều Minh Mạng
Năm 1820, Minh Mạng cử Lê Văn Duyệt vào Nam làm tổng trấn Gia Định thành lần thứ hai, thay cho Nguyễn Huỳnh Đức vừa mất hồi tháng 9 (âm lịch) năm 1819. Tất cả các việc thăng giáng quan lại, dấy lợi trừ hại, việc thành, mưu kế ngoài biên, đều được tiện nghi làm việc. Những người Thanh Nghệ, Bắc Thành ra hàng Duyệt trước kia (cơ Thanh Thuận và An Thuận) được cho theo vào Gia Định Thành để ông sai khiến. Khâm sai chưởng dinh lĩnh Trung quân phó tướng thự lý ấn vụ là Trương Tấn Bửu lĩnh chức Phó tổng trấn thành Gia Định.

Năm thứ 3 (1822), đặc cách tặng mẹ Duyệt là Nguyễn Thị làm phu nhân, ban cho sắc cáo trục.

Năm 1824, xảy ra vụ án Mỹ Đường - Tống Thị Quyên do Duyệt mật tâu. Vua sai bắt Tống Thị đóng cũi giải đến cho Duyệt đem dìm chết đi. Chưởng Tả Quân lãnh Gia Định Tổng trấn Lê Văn Duyệt mất tại chức, thọ 69 tuổi. Sau đó, Triều đình truy tặng ông chức "Tá vận công thần đặc tấn Tráng võ tướng quân – Tả Quân đô thống phủ chưởng phủ sự, Thái bảo Quận Công", thụy là "Oai Nghị".

Vụ án Lê Văn Duyệt
Lược kể
.]]
Sau khi Lê Văn Duyệt mất, Minh Mạng cho bãi chức tổng trấn Gia Định thành, và đổi 5 trấn ra thành 6 tỉnh, là: Gia Định, Biên Hòa, Vĩnh Long, Định Tường, An Giang và Hà Tiên. Lại đặt các chức tổng đốc, tuần phủ, bố chính, án sát, lãnh binh như các tỉnh ở ngoài Bắc. Đến khi Bạch Xuân Nguyên đến làm bố chính tại Phiên An (tức tỉnh Gia Định), nói rằng phụng mật chỉ truy xét việc riêng của Lê Văn Duyệt, rồi đòi hỏi chứng cứ, đồng thời trị tội các tôi tớ của ông Duyệt. Vì việc này, con nuôi ông Duyệt là Lê Văn Khôi bèn khởi binh chống lại (xem cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi).

Nhận được tin cáo cấp, Minh Mạng liền sai quân đi đánh dẹp, đồng thời ban trách Lê Văn Duyệt đã "che chở quân phỉ đảng, để gây nên bọn loạn". Tuy nhiên, một số tài liệu cho rằng Minh Mạng vốn có thù hằn lâu ngày với Lê Văn Duyệt, có thể vì:
Ông Duyệt không ủng hộ việc Minh Mạng lên ngôi mà ủng hộ con của Hoàng tử Cảnh khi Gia Long băng hà.
Lê Văn Duyệt nhiều lần lạm quyền, hoặc làm sai ý triều đình, đặc biệt là sau khi Gia Long qua đời.
Lê Văn Duyệt ít học, bản chất quan võ nóng nảy, nói năng cộc lốc, chẳng biết chiều đón ý Vua, khi tấu đối thường không vừa ý Minh Mạng
Ông Duyệt tỏ ý ủng hộ các nhà truyền đạo Thiên Chúa châu Âu làm nghịch ý Minh Mạng.

Theo tác giả Huỳnh Minh, dù không ưa nhưng Minh Mạng chưa thể làm gì Lê Văn Duyệt, vì công lao và uy quyền của ông quá lớn. Cho nên sau khi triều đình dẹp xong cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi (1835), nhân Phan Bá Đạt ở Đô sát Viện dâng sớ kể tội Tả Quân, Minh Mạng liền dụ cho đình thần nghị xử. Nội các là Hà Văn Quyền, Nguyễn Tri Phương, Hoàng Quýnh dâng sớ tội trạng của Lê Văn Duyệt. Đến khi nghị án xong, có bảy tội nên trảm (chém), hai tội nên giảo (thắt cổ), một tội phải sung quân (tự tiện bắt biền binh đóng thuyền).

Bảy điều đáng làm tội xử trảm (chém):

Sai người riêng đi Miến Điện kết ngoại giao.
Xin tống thuyền Anh Cát Lợi đến thành để tỏ có.
Xin giết thị vệ Trần Văn Tình để khóa miệng người.
Kháng sớ giữ lại người được tuyên triệu điệu bổ quan viên.
Cậy bè đảng xin tăng thọ cho Lê Chất.
Chứa riêng giấy đóng ấn vua sẵn.
Gọi mả cha là lăng, nói với người xưng là "cô".

Hai điều đáng xử tội giảo (thắt cổ):

Cố xin dung nạp Miến Điện để thỏa việc làm bậy.
Nói với người rằng xin được thơ phụ tiên có câu "Trần Kiều hoàng bào".

Án dâng lên, những người nguyên nghị trảm quyết đều đổi làm trảm giam hậu, những đứa trẻ dưới 15 tuổi tạm giam lại. Những trẻ bé không biết gì thì tha không bắt. Phát nô 13 đứa đàn bà, đều tha cả. Việc chém xác cũng không thi hành. Lạng Bình hộ phủ Trần Huy Phác xin những thê thiếp con cháu Duyệt đều xử trảm quyết. Quảng Yên hộ phủ Lê Dục Đức tâu xin những đứa phạm 16 tuổi trở lên, đều xin đem giết đi. Bình Phú Tổng đốc Vũ Xuân Cẩn, Ninh Thái Tổng đốc Hoàng Văn Trạm cũng xin y đình nghị, lại nói rằng hoặc nên lấy công bù tội, châm chước quyết định thế nào ra tự ơn trời. Vậy cho Tổng đốc Gia Định đến chỗ mả hắn cuốc bỏ núm mộ san bằng mặt đất và khắc đá dựng bia ở trên viết to mấy chữ: "Quyền yêm Lê Văn Duyệt phục pháp xứ" (Chỗ này là nơi hoạn quan Lê Văn Duyệt chịu hình phạt)…

Sau đó, lệnh được thực hiện theo như lời dụ. Ngoài ra, mộ cha mẹ ông ở Long Hưng (nay thuộc Châu Thành, Tiền Giang) cũng bị đục bỏ tước hiệu khắc trên bia. Mậu Tuất, Minh Mệnh năm thứ 19 [1838], xảy ra vụ việc Nguyễn Văn Quang âm mưu vượt ngục cùng Lê Văn Sơn, cháu họ của Lê Văn Duyệt. Vụ việc bị phát hiện, bọn họ bị bắt giết. Những người bà con của Lê Văn Duyệt đang bị giam: bị giết hoặc đi lưu đày ở Cao Bằng: "Lê Văn Yên chuẩn cho tự chết, Lê Văn Tề, Lê Văn Phước, Lê Văn Thận, Lê Văn An, Lê Hào, Lê Văn Sầm, Lê Văn Doanh đều chém ngay, còn con của Lê Văn Yên là Lê Văn Diễn, Lê Văn Minh, con của Lê Văn Tề là Lê Văn Hợp, Lê Văn Dũng tạm tha cho tội chết, phát đi an trí ở Cao Bằng".

Được phục hồi danh dự
của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.]]
Năm Tân Sửu (1841) Vua Thiệu Trị lên ngôi, ban lệnh tha tội các thân thuộc của Lê Chất và Lê Văn Duyệt.

Tháng 2 (âm lịch) năm đầu Tự Đức (1848), Đông Các đại học sĩ Võ Xuân Cẩn dâng sớ xin lục dụng những con cháu của Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt và Lê Chất. Lời tâu làm Vua cảm động, bèn cho con cháu ông Thành làm Chánh đội, cho cháu Văn Duyệt là Điển làm chư quân Cai đội.

Những vụ việc khi làm quan
Thích xử tử
Đại Nam chính biên liệt truyện chép Lê Văn Duyệt là người thích tàn sát khi ra trận:
:“… từ khi Tống Viết Phước chết trận, Duyệt tức giận đánh giặc càng khỏe, khi hành quân ai hơi lui là đem chém ngay, không rộng tha ai. Mỗi khi thắng trận (bèn) giết hết giặc, nói rằng để làm lễ tế Tống công vậy. Vua lo Duyệt giết hại quá, dụ răn Duyệt”

Năm 1823, sứ giả Miến Điện là Gibson được phái đến Việt Nam để thiết lập quan hệ ngoại giao. Trong hồi ký của mình, Gibson ghi rằng hình thức hành hình bằng cách cho voi giày được Lê Văn Duyệt sử dụng thường xuyên. Gibson ghi lại rằng ở khu vực Gia Định có "3 hoặc 4 tên trộm bị xử tử mỗi tuần". Ông còn kể chuyện Lê Văn Duyệt xử tử một viên chức làm đốc công tại kênh Vĩnh Tế, chỉ vì nghe một vài chuyện không hay trong quá khứ của người đó; một thuộc hạ khác cũng bị xử tử ngay vì xin ở lại vài ngày để chăm sóc người vợ bị bệnh, chứ không tháp tùng ông đi Huế. Gibson đánh giá ông là người cực kỳ hà khắc và chuyên quyền.

Vụ án Nguyễn Văn Thành

Trước Duyệt cùng Tiền quân Nguyễn Văn Thành vốn thân thiết với nhau, Thành nhiều tuổi hơn làm Đại tướng, Duyệt là Tỳ tướng thường theo Thành. Nhưng tính cách hai người khác nhau: Thành thận trọng mà Duyệt quả cảm, thường nói để khích lệ Thành. Trận đánh Đồng Cậy, Duyệt cùng Thành đều ngồi trên bành voi, Thành cầm be rót rượu uống, lại rót rượu đưa cho Duyệt, Duyệt không uống, nói mãi hai ba lần Duyệt vẫn không uống rồi lại nói khích bác, Thành cười nhưng mà để bụng giận Duyệt. Về sau Duyệt lên làm Đại tướng, mỗi khi lập chiến công, uy danh cùng bằng Thành, Thành ghét Duyệt là người tính khinh khỉnh, bởi thế hai người bất hòa.

Năm 1815, người Thanh Hóa là Nguyễn Hữu Nghi trước là môn khách của Thành bị tội trốn đi đến làm môn hạ Duyệt, Duyệt cất nhắc cho làm Thiêm sự bộ Hình. Nhân việc con ông Thành là Nguyễn Văn Thuyên giao lưu thơ từ, có sáng tác một bài thơ lời lẽ ngông cuồng. Việc áy đến tất Nghi, Nghi nói với Duyệt Thuyên có ý làm thơ phản nghịch, Duyệt bèn đem tấu lên vua Gia Long. Nhà vua từ đó đem lòng ngờ vực cha con Thành.

Lâu sau có lính Trung quân trốn tên là Hữu vào làm môn hạ Duyệt, rồi lấy trộm ấn Tả quân ngầm đi, Duyệt cho tiền bắt được. Hữu nói Nguyễn Văn Thành sai anh ta nó ngầm vào đánh thuốc độc giết Duyệt, nhân việc ấy không làm được, nó mới trộm ấn mà đi. Duyệt đem việc ấy tâu vua, vua nghĩ lời nói của Hữu không có căn cứ gì sai đem giết Hữu, mà không tra hỏi gì đến Thành. Do đó Duyệt càng thêm hận, bèn đốc trị việc tra xét Nguyễn Văn Thuyên khiến anh ta phải thú tội mưu nghịch. Cuối cùng vạ lây đến Nguyễn Văn Thành khiến ông phải tự sát năm 1817.

Sau khi Thành chết, Tham tri bộ Lại Trần Văn Tuần bảo Duyệt rằng:
:”Trung quân với Tả quân là người đồng công cộng thể, Trung quân ngày nay như thế thì ông ngày sau thế nào?”

Duyệt nghe lời nói ấy cũng hơi buồn, thôi không tức giận Thành nữa.

Mâu thuẫn với vua Minh Mạng

Thời Minh Mạng, Lê Văn Duyệt lại thân thiện với người Công giáo, trái với chính sách cấm đạo của triều đình Huế. Khi Quốc vương Chăm Pa Po Klan Thu chết vào năm 1828, Minh Mạng tìm cách đưa người trung thành với mình lên làm quốc vương Champa, Lê Văn Duyệt lại quyết định giao quyền cho Po Phaok The, nên khi Po Phaok The lên ngôi, Champa không gửi triều cống cho Huế mà lại gửi cho Lê Văn Duyệt. Năm 1830, Lê Văn Duyệt lại cho gia cố thành Quy trở nên kiên cố còn hơn cả Kinh thành Huế, vi phạm cấm luật của triều Nguyễn. Những điều này có thể là nguyên do dẫn đến sự bất mãn của nhà vua đối với ông, và vụ thảm án xiềng xích mồ mả sau này.

Điềm báo trước lúc chết

Theo Đại Nam liệt truyện, khi Lê Văn Duyệt sắp ốm, cán cờ thành Gia Định không gió mà tự gãy. Hơn một tháng khi ông đi tuần biên vừa ra đến ngoài nội, con voi đang cưỡi tự nhiên phục xuống đất thét to lên, đánh nó không dậy, đổi lấy ngựa để đi, đi được độ một dặm ngựa cũng không đi nữa. Duyệt trong bụng nghĩ làm lạ, bảo người nhà rằng có lẽ mình sắp ốm. Một hôm thưởng cấp tướng sĩ, sai người nhà đem 50 quan tiền để ở trước nhà, chợp mắt một cái thì tiền ấy bay đi đâu mất, ngờ là ai lấy trộm, tìm bắt rất khẩn, ở trên nóc nhà có người ngồi sổm giữ đống tiền, trông như chòm đất, sai người bắc thang lên bắt thì người ấy biến mất, mà tiền vẫn còn nguyên.

Sau lại có ông già mặc áo dân quê đeo bầu tự ngoài đến bảo người canh cửa rằng vào bảo Lê tướng quân có ta là cố nhân đến, người canh cửa lấy làm lạ vào nói với Duyệt, Duyệt cho người đi theo đến bờ sông thấy ông già ấy đương rửa bầu nói với người theo tìm ấy rằng ta muốn vị tướng quân này thoát trần, nhưng thoát không được, nói thế rồi phất phới mà đi, không biết đi đằng nào, người nhà về báo với Duyệt như thế, ông nói rằng
:”Là tiên à, hay là ma làm ta đấy.”

Sau vài ngày thì ông chết.

Vụ án tham nhũng sau khi chết
Chính sử nhà Nguyễn là Đại Nam thực lục có ghi lại vụ án Lê Văn Duyệt tham ô, tích trữ của cải. Sau khi ông chết, triều đình truy xét thì mới phát hiện ra hơn 1.070 tấm gỗ táu và gỗ dầu mà ông tích trữ riêng. Vua Minh Mạng nói:
:…Lê Văn Duyệt riêng sai quân lính đốn lấy một số gỗ nhiều như thế, tất không phải một sớm một tối mà làm được, ở thành há không một người nào nghe thấy việc ấy? Từ trước đến nay sao lại để làm hao của công, phí sức người, sung làm của riêng…

Sau đó lại phát hiện Duyệt giấu nuôi riêng 1 con voi, trong khi nhà Nguyễn cấm tư gia nuôi voi. Minh Mạng rất tức giận, trách mắng:
:Lê Văn Duyệt ương bướng, tự phụ, cậy công kiêu rông, thiên lệch, nghe theo lời nói của tiểu nhân, liều lĩnh dám làm, thực có can (gan) phạm pháp luật..

Đánh giá
Tích cực
Khi làm tổng trấn Gia Định Thành hai lần (lần 1: 1812-1816, lần 2: 1820 -1832), ông đã thực hiện chính sách trị an tốt, và có công lớn trong việc giữ gìn an ninh cho xứ sở. Ông cho đắp đường, đào kênh, củng cố thành lũy, lập hai cơ quan từ thiện là "Anh hài" và Giáo dưỡng ...Đồng thời ông cũng có cách ứng xử khéo léo, rộng rãi đối với những người phương Tây đến buôn bán ở Sài Gòn. Bấy giờ, nhiều người kính phục, gọi ông là "Ông Lớn Thượng", hay " Đức Thượng Công"... Một vài nước lân cận cũng tỏ ra kiêng nể ông.

Tiêu cực

Chính sử triều Nguyễn (Đại Nam chính biên liệt truyện) nhận xét về Lê Văn Duyệt, cả khen lẫn chê như sau:
: Nguyên Tổng trấn Lê Văn Duyệt chiếm lấy dân ấy làm của riêng mình, vơ vét sản vật như: sừng tê, ngà voi và gỗ. Thuộc hạ hắn là nghịch phạm Lê Văn Khôi nhân đó mà đục khoét (vụ án về gỗ là do đấy). Quan lại ở đạo Quang Hoá đều bị chúng sai khiến, tìm nhiều cách che đậy, triều đình không biết tới.

Thông tin liên quan
Đời tư

Đến năm 17 tuổi thì ông mới hoạn để chính thức làm thái giám. Thuở trẻ, ông thích đá gà, nuôi gà chọi. Ngoài ra, ông cũng là người sành thưởng thức hát bội và thường tự tay cầm chầu. Có thể tư chất yếu đuối có phần hơi nữ tính khiến ông bị Minh Mạng đặt chữ chửi bới trên mộ rằng "lại cái" (quyền yêm).

Sau này, do ông lập được nhiều công lao, khi lên ngôi, Gia Long đã gả một người cung nhân tên là Đỗ Thị Phẫn (hay Phận) về làm vợ ông, dù ông là thái giám.

Con trai cả của Lê Văn Phong (em trai Lê Văn Duyệt) là Lê Văn Yên (hoặc Yến) được cho làm con thừa tự Lê Văn Duyệt.

Ngôi mộ của tả quân

Nhà nghiên cứu Huỳnh Minh, trong sách Gia Định xưa cho biết: "Theo lời các cố lão, ngôi mộ tại Gia Định Bình Hòa xã là ngôi mộ chôn bằng hình sáp, còn hài cốt thật thì về an táng tại làng Long Hưng, thuộc tỉnh Định Tường. (Tiền Giang ngày nay)" Tuy nhiên, tháng 4 năm 2006, sau một cuộc khảo sát ông Lý Việt Dũng đã đưa ra kết quả ngược lại.Crawfurd được biết rằng vua nước Cochin China hiện đang ở Huế, còn Chao-Kun [Tả Quân?], vị Thống đốc Lower Cochin China Nam Kỳ], thì đang ở Saigun. Crawfurd nóng lòng được gặp vị quan ở Saigun đó, bởi ngoại trừ Kachao Kẻ Chợ] ở Tonquin Đông Kinh], thì [Sài Gòn] là nơi giàu có nhất vương quốc này. Quan Tổng trấn nghe đồn là một thái giám, nhưng không công khai, ông ta không có râu; tuy nhiên, người Việt dù có thích để râu thì không quá rậm rạp. Tiếng nói của quan Tổng trấn nhỏ nhẹ và khá giống giọng nữ nhưng không dễ nhận ra. Lúc này, vị Tổng trấn đã 58 tuổi, vẻ mặt sôi nổi và thông minh, ông ta hơi thấp bé và gầy, nhưng hoạt bát và không thấy cơ thể bị khuyết tật gì. Có điều, ông ta đã rụng khá nhiều răng. Ông ấy cũng ăn mặc giản dị với bộ đồ lụa và chiếc khăn quấn đầu màu đen. Crawfurd tặng quà cho Tổng trấn, ông ấy từ chối, rất khác biệt với các vị quan tham lam ở Xiêm. Một lần nữa, vị Tổng trấn lại đòi hỏi phải có thư của vua Anh gửi cho vua Việt, bởi vì chỉ có vua mới gửi thư cho vua. Nếu chỉ có thư của Toàn quyền Ấn Độ [một vị quan] thì ông ấy chỉ giúp chuyển nó cho vị quan Tượng binh [Mandarin of Elephants], người kiêm nhiệm Ngoại giao ở Huế. Vị quan Tượng binh này có thể là Chưởng Tượng quân kiêm quản lý Thương bạc sự vụ Nguyễn Đức Xuyên. Quan Tổng trấn thậm chí còn không mở thư của Toàn quyền Hastings ra xem mà chỉ nhờ sơ qua phong bì rồi trả lại Crawfurd. Ngoài ra, vị Tổng trấn còn mời đoàn Crawfurd xem một buổi biểu diễn đấu nhau giữa voi và cọp. Crawfurd được tặng trâu, heo, gà vịt, heo quay.. đổi lại, Crawfurd bí mật tặng quan Tổng trấn thuốc súng.

Miến Điện
Việc giao thiệp với Miến Điện (hoặc Diến Điện, vương quốc Ava) là một trong những bằng cớ đầu tiên mà nhà Nguyễn dùng để kết tội chém và thắt cổ Lê Văn Duyệt.

Đại Nam Thực lục và Liệt truyện chép:...Ngày 12 tháng 6 năm 1823, [Trần Nhật Vĩnh] viên thư ký của quan Tổng trấn đến chỗ sứ đoàn để hỏi tình hình dịch thuật quốc thư và trao thư mời dự tiệc ở dinh thự Tổng trấn. Sứ đoàn được gặp Lê Văn Duyệt, lúc ấy khoảng 50-60 tuổi, vóc người nhỏ nhưng linh hoạt, dáng dấp của người cựu binh. Quan Tổng trấn vốn người gốc Mitho, theo phò tá cố vương Gialong. Ông từng lưu vong ở Xiêm với Gialong. Sau nhiều công trạng, ông leo lên các cấp bậc cao hơn. Ông được kính nể bởi người dân Việt Nam và kinh sợ bởi người Kambojans và Siam...

Ngày 10 tháng 8, sứ đoàn thấy rằng cứ mỗi tuần lại có 3 hoặc 4 phạm nhân bị hành quyết. Quan Tổng trấn rất nghiêm khắc trong việc thực thi công lý, không cho phép ai thoát tội. Ngài cho rằng những kẻ tội nhân đó không có ích gì cho xã hội mà chỉ là gánh nặng. Vị quan đưa sứ đoàn từ Cần Giờ lên Sài Gòn, vừa bị kết tội nhận hối lộ và tham nhũng. Ông ta bị tịch thu tài sản và hai vợ chồng bị đóng gông cổ. Ông quan này ăn chặn tiền lương của công nhân đào kênh Hà Tiên, và tống tiền nông dân làng bên cạnh. Tổng số tiền đó chưa tới 1.000 quan tiền. Khi đi qua chợ vào buổi chiều để xem voi biểu diễn, sứ đoàn thấy chỗ hành hình 3 phạm nhân hồi sáng, vẫn còn mấy cái gông nằm đó...

...sứ đoàn có buổi hội đàm với quan Tổng trấn. Ông cho biết việc ông về kinh là vì sứ mệnh bang giao này, ông muốn nó được thực hiện và nhà vua Minh Mạng hiếm khi nào hành động trái với lời khuyên của ông...

Quan Tổng trấn dường như có đầy đủ thông tin về kết quả cuộc chiến của hoàng đế Napoleon Bonaparte, nhất là trận Waterloo và cái chết của ông ấy ở St. Helena. Quan Tổng trấn thương xót cho Napoleon và nói cho các viên quan Việt Nam rằng, sai lầm duy nhất của Napoleon là ông ấy có tham vọng quá to lớn. Và sau khi làm cho thế giới hỗn loạn bằng những cuộc chiến, Napoleon chẳng mang lại điều gì tốt đẹp cho nước Pháp. Quan Tổng trấn ca ngợi người Anh, nhưng lại cho rằng họ cũng quá đỗi tham vọng...

Trong thời gian này, sứ đoàn gặp phải hai vụ việc tàn khốc cho thấy sự nghiêm khắc và chuyên quyền cực lớn của quan Tổng trấn. Một viên quan thuộc đoàn tùy tùng về kinh với quan Tổng trấn đến xin ông cho mình được đi sau vài ngày do vợ bệnh, quan Tổng trấn tức giận với lời cầu xin, lập tức sai lính kéo viên quan ra cổng chém đầu ngay tức khắc. Cùng lúc ấy, một viên quan khác, người gốc Tonquin, làm giám sát việc đào kênh Athien, đến chào hỏi quan Tổng trấn. Quan Tổng trấn trước đó đã nghe một số điều không tốt về hành vi của viên quan này, trong khi viên quan chưa kịp lạy xong 4 lạy theo lễ, quan Tổng trấn ra lệnh kéo viên quan ra chợ hành hình...

Quan Tổng trấn Lê Văn Duyệt và hai vị quan người Pháp Vanier và Cheneaux thì lại ủng hộ liên minh với Miến Điện...Trong triều đình nhà Nguyễn, không một ai có đủ thông minh trừ ngài Tổng trấn Lê Văn Duyệt, người thường hay cười trước sự ngu xuẩn của các vị quan khác. Thậm chí Lê Văn Duyệt còn gợi ý nhẹ nhàng nhà vua Minh Mạng về ý định hoang đường của nhà vua, bởi thực tế thì Minh Mạng cũng chỉ là một chư hầu của hoàng đế Trung Hoa mà thôi...

Hiện nay, đạo Công giáo vẫn được công khai tôn thờ ở phần miền nam của đất nước, nơi người theo đạo được bảo vệ và khích lệ bởi Tổng trấn Tai-kun...

Đường phố
Từ thời Pháp thuộc, ở thị xã Vĩnh Yên thuộc tỉnh Vĩnh Yên cũ (ngày nay là thành phố Vĩnh Yên thuộc tỉnh Vĩnh Phúc) có một tuyến phố mang tên là phố Lê Văn Duyệt. Sau khi tiếp quản Vĩnh Yên vào năm 1954, chính quyền mới đã cho đổi tên phố này thành tên mới là phố Tân Lập, nay gọi là phố Lê Xoay.

Từ năm 1929, tại Sài Gòn, chính quyền thuộc địa cũng cho đặt tên đường Lê Văn Duyệt cho một con đường nhỏ ở phía sau chợ Tân Định. Đến năm 1955 thì đổi tên thành đường Mã Lộ cho đến nay.

Ở Thành phố Hồ Chí Minh trước năm 1975 (khi đó là thành phố Sài Gòn và tỉnh Gia Định) có tới hai con đường mang tên Lê Văn Duyệt. Ngày 14 tháng 8 năm 1975, đường Lê Văn Duyệt của đô thành Sài Gòn cũ đổi thành đường Cách Mạng Tháng Tám; còn đường Lê Văn Duyệt của tỉnh Gia Định cũ (nay thuộc địa bàn quận Bình Thạnh) cũng bị đổi tên và nhập chung với đường Đinh Tiên Hoàng (đoạn từ cầu Bông đến Lăng Ông Bà Chiểu), tuy nhiên đã được đổi lại thành Lê Văn Duyệt vào ngày 11 tháng 7 năm 2020.

Ngoài ra trước năm 1976, Quận 3 còn có một phường mang tên Lê Văn Duyệt, ngày nay là địa bàn các phường 10 và 11.

Tên đường Lê Văn Duyệt vốn có từ trước năm 1975 nhưng vẫn được giữ nguyên, không bị thay đổi thành tên khác cho đến ngày nay tại một số thành phố, thị xã, thị trấn ở miền Nam và miền Trung như Bạc Liêu, Mỹ Tho, Trà Ôn (thuộc Vĩnh Long), Lái Thiêu (thuộc Bình Dương), Phước Long (thuộc Bình Phước).

Hiện nay, tại Bạc Liêu có một con đường mang tên ông tại phường 3, thành phố Bạc Liêu. Tại thị xã La Gi, Phan Thiết, từ năm 2009 có đường Lê Văn Duyệt, từ đường Tôn Đức Thắng đến đường Kinh tế mới Tân An, dài 2200m x rộng 8m. Ở thành phố Biên Hòa, Đồng Nai, đường số 11 Khu công nghiệp Biên Hòa I nối từ Cù lao Phố đến Ngã ba Vũng Tàu được đổi thành đường Lê Văn Duyệt năm 2012. Thành phố Bà Rịa có một tuyến đường mang tên Lê Văn Duyệt ở phía bắc phường Long Toàn, song đang còn bị chia cắt thành nhiều đoạn rời nhau.

Đà Nẵng cũng có con đường tên Lê Văn Duyệt chạy dọc sông Hàn thuộc quận Sơn Trà.

Xem thêm
Minh Mạng
Nguyễn Văn Thành
Lê Chất
Lê Văn Khôi
Cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi
Nổi dậy ở Đá Vách thời Nguyễn

Sách tham khảo
Quốc sử quán Triều Nguyễn, Quốc triều sử toát yếu (Phần Chính biên, bản dịch). Nhà xuất bản Văn học, 2002.
Quốc sử quán Triều Nguyễn, Đại Nam thực lục (Tập 2). Nhà xuất bản Giáo dục, 2007.
Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam liệt truyện (toàn tập). Nhà Xuất Bản Thuận Hóa.
Việt Nam Sử Lược, Trần Trọng Kim, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin.
Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (Quyển IV). Tủ sách sử học Việt nam xuất bản, Sài Gòn, 1961.
Vương Hồng Sển, Sài Gòn năm xưa. Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1991.
Sơn Nam, Lăng Ông Bà Chiểu và Lễ hội văn hóa dân gian. Nhà xuất bản Trẻ, 2009.
Huỳnh Minh, Gia Định xưa. Nhà xuất bản Thanh Niên in lại năm 2001.
Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1992.
Trịnh Vân Thanh, Thành ngữ, điển tích, danh nhân từ điển (quyển 1), Sài Gòn, 1966.
Nguyễn Khắc Thuần, Việt sử giai thoại (Tập 8). Nhà xuất bản Giáo dục, 1999.
Trần Nam Tiến chủ biên, Hỏi đáp lịch sử Việt Nam (Tập 3). Nhà xuất bản Trẻ, 2007.
Hoàng Lại Giang, Lê Văn Duyệt. Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 1999.
Lê Vinh Bổn, TỔNG TRẤN LÊ VĂN DUYỆT VÀ NHỮNG CÔNG TRÌNH CÒN LẠI. Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin Quảng Ngãi, 2012.

Chú thích

Tham khảo
| OCLC = 418946985}}
| tác giả = Quốc sử quán triều Nguyễn | tựa đề = Đại Nam chính biên liệt truyện| location = | nơi xuất bản =Bản dịch của Viện Sử học, Tập 2 (Chính biên Sơ tập), 1993, nơi xuất bản: Nhà xuất bản Thuận Hóa | năm = 1889| pages=373|volume =Quyển 22, Truyện các quan, Mục XIX| OCLC =30726858}}
Liên kết ngoài

TỔNG TRẤN LÊ VĂN DUYỆT VÀ NHỮNG CÔNG TRÌNH CÒN LẠI - Học giả Lê Vinh Bổn
Mộ tả quân Lê Văn Duyệt hiện ở đâu?
Bi kịch của Tả quân Lê Văn Duyệt