Chi Chè

}}

Chi Chè (, danh pháp khoa học: Camellia) là một chi thực vật có hoa trong họ Chè (Theaceae), có nguồn gốc ở khu vực miền đông và miền nam châu Á, từ dãy Himalaya về phía đông tới Nhật Bản và Indonesia. Hiện vẫn còn mâu thuẫn liên quan tới số lượng loài đang tồn tại, với khoảng 100–250 loài được chấp nhận tùy theo hệ thống phân loại. Chi này được Linnaeus đặt theo tên của Fr. Georg Joseph Kamel S.J., một nhà thực vật học và là một thầy tu dòng Tên. Hoa của các loài trong chi này nổi tiếng xuyên suốt vùng Đông Á; chúng có tên gọi là cháhuā (茶花) trong tiếng Trung, tsubaki (椿 Xuân) trong tiếng Nhật, dongbaek-kkot (동백꽃) trong tiếng Hàn, và hoa trà hoặc hoa chè trong tiếng Việt.

Các loài trong chi này là các cây bụi hay cây thân gỗ nhỏ và thường xanh, cao khoảng 2–20 m. Lá sắp xếp theo kiểu so le, lá đơn, dày, mép lá có khía, thông thường có mặt ngoài bóng láng, dài 3–17&nbsp;cm. Hoa lớn và dễ thấy, đường kính 1–12&nbsp;cm, với 5–9 cánh hoa; có màu từ trắng tới hồng hay đỏ, còn màu vàng có ở một số loài. Quả là loại quả nang khô được chia thành 1–5 ngăn, mỗi ngăn chứa 1–8 hạt.

Các loài trong chi này nói chung thích nghi với các loại đất chua, và không thích hợp với các loại đất giàu calci. Phần lớn các loài đòi hỏi có lượng mưa lớn và không chịu được khô hạn.

Các loài Camellia bị ấu trùng của một số loài côn trùng thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) phá hại - xem Danh sách côn trùng cánh vẩy phá hại chi Camellia.

Các loài

cổ thụ]]
Chi Camellia thường được chia thành các nhánh hay các phân chi. Nó bao gồm các phân chi như Metacamellia, Protocamellia, Thea. Chi này chứa khoảng 100–250 loài (APG II cho là 120), bao gồm:

Camellia albata Orel & Curry
Camellia amplexicaulis (Pit.) Cohen-Stuart - h?i du?ng
Camellia amplexifolia Merr. & Chun
Camellia anlungensis Hung T.Chang
Camellia assimilis Champ. ex Benth. - chè hoa đồng, hải đường núi, trà đồng, chè đồng
Camellia assimiloides Sealy
Camellia aurea Hung T.Chang - chè vàng, chè hoa vàng kim
Camellia azalea C.F.Wei
Camellia brevistyla (Hayata) Cohen-Stuart
Camellia bugiamapensis Orel, Curry, Luu & Q.D.Nguyen
Camellia campanulata Orel, Curry & Luu
Camellia candida Hung T.Chang
Camellia capitata Orel, Curry & Luu
Camellia cattienensis Orel
Camellia caudata Wall. - chè đuôi, chè hoa đuôi, vĩ diệp sơn trà
Camellia chekiangoleosa Hu - chè dầu hoa hồng
Camellia cherryana Orel
Camellia chinmeiae S.L.Lee & T.Y.A.Yang
Camellia chrysanthoides Hung T.Chang
Camellia concinna Orel & Curry
Camellia connata (Craib) Craib
Camellia corallina (Gagnep.) Sealy - chè đỏ, chè hoa san hô
Camellia cordifolia (F.P.Metcalf) Nakai - diệp sơn trà
Camellia costata S.Y.Hu & S.Y.Liang
Camellia costei H.Lév.
Camellia crapnelliana Tutcher - trà Crapnell, lê trà
Camellia crassicolumna Hung T.Chang
Camellia crassipes Sealy
Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda - chè hoa vàng lá dày
Camellia cucphuongensis Ninh & Rosmann - chè hoa vàng Cúc Phương
Camellia cuongiana Orel & Curry
Camellia cupiformis T.L.Ming
Camellia curryana Orel & Luu
Camellia cuspidata (Kochs) Bean - sơn trà lá nhọn
Camellia dalatensis V.D.Luong, Ninh & Hakoda
Camellia debaoensis R.C.Hu & Y.Q.Liufu
Camellia decora Orel, Curry & Luu
Camellia dilinhensis Ninh & V.D.Luong
Camellia dongnaicensis Orel
Camellia dormoyana (Pierre ex Laness.) Sealy - chè bạc, chè hoa Dormoy
Camellia drupifera Lour.
Camellia duyana Orel, Curry & Luu
Camellia edithae Hance
Camellia elizabethae Orel & Curry
Camellia elongata (Rehder & E.H.Wilson) Rehder - chè dài, chè hoa lá dài
Camellia erubescens Orel & Curry
Camellia euphlebia Merr. ex Sealy - chè gân
Camellia euryoides Lindl.
Camellia fangchengensis S.Ye Liang & Y.C.Zhong
Camellia fansipanensis J.M.H.Shaw, Wynn-Jones & V.D.Nguyen
Camellia fascicularis Hung T.Chang
Camellia flava (Pit.) Sealy - hải đường hoa vàng, chè hoa vàng nhạt
Camellia flavida Hung T.Chang
Camellia fleuryi (A.Chev.) Sealy - chè xốp, chè hoa Chevalier
Camellia fluviatilis Hand.-Mazz.
Camellia forrestii (Diels) Cohen-Stuart - chè rừng
Camellia fraterna Hance - liên nhị hoa
Camellia furfuracea (Merr.) Cohen-Stuart - chè hoa cam, chè cám, chè hoa cám
Camellia gaudichaudii (Gagnep.) Sealy - chè hoa Gaudichaud
Camellia gigantocarpa Hu & Huang - chè dầu quả to
Camellia gilbertii (A.Chev.) Sealy - chè hoa (vàng) Gilbert, chè Phú Hộ
Camellia glabricostata T.L.Ming
Camellia gracilipes Merr. ex Sealy - chè cuống mảnh
Camellia grandibracteata Hung T.Chang, Y.J.Tan, F.L.Yu & P.S.Wang
Camellia granthamiana Sealy chè Grantham
Camellia grijsii Hance - sơn trà Mân Ngạc
Camellia gymnogyna Hung T.Chang
Camellia harlandii Orel & Curry
Camellia hatinhensis V.D.Luong, Ninh & L.T.Nguyen
Camellia hekouensis C.J.Wang & G.S.Fan
Camellia hiemalis Nakai
Camellia honbaensis Luu, Q.D.Nguyen & G.Tran
Camellia hongiaoensis Orel & Curry
Camellia hongkongensis Seem. - sơn trà Hồng Kông
Camellia hsinpeiensis S.S.Ying
Camellia huana T.L.Ming & W.J.Zhang
Camellia ilicifolia Y.K.Li
Camellia impressinervis Hung T.Chang & S.Ye Liang
Camellia indochinensis Merr.
Camellia ingens Orel & Curry
Camellia insularis Orel & Curry
Camellia × intermedia (Tuyama) Nagam.
Camellia inusitata Orel, Curry & Luu
Camellia japonica L. &ndash; East Asian camelliasynonym Camellia rusticana &ndash; snow camellia
Camellia kissii Wall.
Camellia krempfii (Gagnep.) Sealy
Camellia kwangsiensis Hung T.Chang
Camellia lanceolata (Blume) Seem.
Camellia langbianensis (Gagnep.) P.H.Hô
Camellia laotica (Gagnep.) T.L.Ming
Camellia lawii Sealy
Camellia leptophylla S.Ye Liang ex Hung T.Chang
Camellia ligustrina Orel, Curry & Luu
Camellia longicalyx Hung T.Chang
Camellia longii Orel & Luu
Camellia longipedicellata (Hu) Hung T.Chang & D.Fang
Camellia longissima Hung T.Chang & S.Ye Liang
Camellia lucii Orel & Curry
Camellia lutchuensis T.Itô
Camellia luteocerata Orel
Camellia luteoflora Y.K.Li ex Hung T.Chang & F.A.Zeng
Camellia luteopallida V.D.Luong, T.Q.T.Nguyen & Luu
Camellia luuana Orel & Curry
Camellia maiana Orel
Camellia mairei (H.Lév.) Melch.
Camellia maoniushanensis J.L.Liu & Q.Luo
Camellia megasepala Hung T.Chang & Trin Ninh
Camellia melliana Hand.-Mazz.
Camellia micrantha S.Ye Liang & Y.C.Zhong
Camellia mileensis T.L.Ming
Camellia mingii S.X.Yang
Camellia minima Orel & Curry
Camellia mollis Hung T.Chang & S.X.Ren
Camellia montana (Blanco) Hung T.Chang & S.X.Ren
Camellia murauchii Ninh & Hakoda
Camellia namkadingensis Soulad. & Tagane
Camellia nematodea (Gagnep.) Sealy
Camellia nervosa (Gagnep.) Hung T.Chang
Camellia oconoriana Orel, Curry & Luu
Camellia oleifera C.Abel &ndash; oil-seed camellia, tea oil camellia
Camellia pachyandra Hu
Camellia parviflora Merr. & Chun ex Sealy
Camellia parvimuricata Hung T.Chang
Camellia paucipunctata (Merr. & Chun) Chun
Camellia petelotii (Merr.) Sealy synonyms:C. chrysantha, C. nitidissima – chè hoa vàng, chè mi vàng
Camellia philippinensis Hung T.Chang & S.X.Ren
Camellia pilosperma S.Yun Liang
Camellia pingguoensis D.Fang
Camellia piquetiana (Pierre) Sealy
Camellia pitardii Cohen-Stuart
Camellia pleurocarpa (Gagnep.) Sealy
Camellia polyodonta F.C.How ex Hu
Camellia psilocarpa X.G.Shi & C.X.Ye
Camellia ptilophylla Hung T.Chang
Camellia pubicosta Merr.
Camellia pubifurfuracea Y.C.Zhong
Camellia pubipetala Y.Wan & S.Z.Huang
Camellia pukhangensis N.D.Do, V.D.Luong, S.T.Hoang & T.H.Lê
Camellia punctata (Kochs) Cohen-Stuart
Camellia pyriparva Orel & Curry
Camellia pyxidiacea Z.R.Xu, F.P.Chen & C.Y.Deng
Camellia quangcuongii L.V.Dung, S.T. Hoang & Nhan
Camellia reflexa Orel & Curry
Camellia renshanxiangiae C.X.Ye & X.Q.Zheng
Camellia reticulata Lindl.
Camellia rhytidocarpa Hung T.Chang & S.Ye Liang
Camellia rosacea Tagane, Soulad. & Yahara
Camellia rosiflora Hook.
Camellia rosmannii Ninh
Camellia rosthorniana Hand.-Mazz.
Camellia rubriflora Ninh & Hakoda
Camellia salicifolia Champ.
Camellia saluenensis Stapf ex Bean
Camellia sasanqua Thunb.
Camellia scabrosa Orel & Curry
Camellia sealyana T.L.Ming
Camellia semiserrata C.W.Chi
Camellia septempetala Hung T.Chang & L.L.Qi
Camellia siangensis T.K.Paul & M.P.Nayar
Camellia sinensis (L.) Kuntze – tea plant
Camellia sonthaiensis Luu, V.D.Luong, Q.D.Nguyen & T.Q.T.Nguyen
Camellia stuartiana Sealy
Camellia subintegra P.C.Huang
Camellia synaptica Sealy
Camellia szechuanensis C.W.Chi
Camellia szemaoensis Hung T.Chang
Camellia tachangensis F.S.Zhang
Camellia tadungensis Orel, Curry & Luu
Camellia taliensis (W.W.Sm.) Melch. – also used to make tea like C. sinensis
Camellia tenii Sealy
Camellia thailandica Hung T.Chang & S.X.Ren
Camellia thanxaensa Hakoda & Kirino
Camellia tienyenensis Orel & Curry
Camellia tomentosa Orel & Curry
Camellia tonkinensis (Pit.) Cohen-Stuart
Camellia transarisanensis (Hayata) Cohen-Stuart
Camellia trichoclada (Rehder) S.S.Chien
Camellia tsaii Hu
Camellia tsingpienensis Hu
Camellia tuberculata S.S.Chien
Camellia tuyenquangensis V.D.Luong, Le & Ninh
Camellia uraku Kitam.
Camellia villicarpa S.S.Chien
Camellia viridicalyx Hung T.Chang & S.Ye Liang
Camellia viscosa Orel & Curry
Camellia vuquangensis V.D.Luong, Ninh & L.T.Nguyen
Camellia wardii Kobuski
Camellia xanthochroma K.M.Feng & L.S.Xie
Camellia yokdonensis Dung bis & Hakoda
Camellia yunkiangica Hung T.Chang, H.S.Wang & B.H.Chen
Camellia yunnanensis (Pit. ex Diels) Cohen-Stuart

Trồng trọt và sử dụng
Cây chè (Camellia sinensis) là loài cây có giá trị thương mại chính do chè (đồ uống) được sản xuất từ lá của nó. Dầu trà là một loại gia vị ngọt và dầu ăn được sản xuất bằng cách ép hạt của cây chè Camellia sinensis hay chè dầu (Camellia oleifera).

Nhiều loài chè khác được trồng làm cây cảnh vì có hoa đẹp; khoảng 3.000 giống và thứ lai ghép đã được chọn lọc, nhiều giống có hoa kép, như trong thư viện ảnh dưới đây. Camellia japonica (tên thông thường chè mi, chè Nhật Bản) là loài nổi tiếng nhất trong nuôi trồng cây cảnh, với trên 2.000 giống có tên gọi; kế tiếp là C. reticulata với trên 400 giống có tên gọi, và C. sasanqua với trên 300 giống có tên gọi. Các loại cây lai ghép có C. × hiemalis (C. japonica × C. sasanqua) và C. × williamsii (C. japonica × C. salouenensis). Chúng được giới chơi cây cảnh đánh giá cao vì ra hoa sớm, thông thường trong số các loại hoa đầu tiên xuất hiện vào cuối mùa đông. Các trận băng giá muộn có thể làm tổn thương hoa. Các loài cây này có tốc độ tăng trưởng chậm. Thông thường chúng chỉ cao thêm khoảng 30&nbsp;cm mỗi năm cho đến khi trưởng thành mặc dù điều này phụ thuộc vào từng loài và từng khu vực.

Camellia japonica là loài hoa biểu tượng của bang Alabama, Hoa Kỳ cũng như của thành phố Trùng Khánh, Trung Quốc.

Người hâm mộ chè
Elizabeth Bowes-Lyon (1900-2002) trồng chè trong tất cả các mảnh vườn của bà. Khi thi hài của bà được chuyển từ Royal Lodge, Windsor tới đặt tại điện Westminster, các bông hoa chè từ các mảnh vườn của bà đã được phủ lên trên lá cờ che trên quan tài.
Coco Chanel (1883-1971) đã nổi tiếng vì mặc đồ có màu trắng hoa chè.
Alexandre Dumas con (1824-1895) đặt tên cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của ông La dame aux camélias (1848-bản dịch tiếng Việt: Chè hoa nữ) theo ý nghĩa của loài hoa này đối với nhân vật nữ chính trong tiểu thuyết là Marguerite Gautier.
Ralph Peer (1892-1960), nhà tiên phong trong công nghiệp âm nhạc, thông thường được coi là Cha đẻ của nhạc đồng quê, đồng thời là (cố) chủ tịch của American Camellia Society (Hiệp hội Trà Hoa Kỳ).

Hình:Double-flowered Camellia.jpg|Trà hoa kép
Hình:Cameliasasanqua 6637.JPG|Camellia sasanqua
Hình:Camellia japonica 'Pink Perfection'.jpg|Camellia japonica 'Pink Perfection'
Hình:Camellia japonica SZ82.jpg|Minh họa thế kỷ 19

Tham khảo

Liên kết ngoài


Hiệp hội Trà quốc tế
Hiệp hội Trà Hoa Kỳ