Bông hồng cài áo

Bông hồng cài áo là tên một đoản văn của thiền sư Thích Nhất Hạnh (1962), đồng thời là tên một ca khúc do nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ sáng tác năm 1967, cùng góp phần hình thành và phổ biến nghi thức cài hoa trong mùa Vu Lan của cộng đồng người Việt như một biểu trưng về đạo hiếu trong Phật giáo. Đoản văn khởi đi từ trải nghiệm Ngày của Mẹ tại Tokyo: tác giả được cài một bông Cẩm chướng trắng và được giải thích quy ước màu hoa (hồng cho người còn mẹ, trắng cho người đã mất mẹ), từ đó triển khai thông điệp nhắc nhớ tri ân sinh thành bằng một hình ảnh giản dị mà giàu sức gợi. Từ chi tiết đó, đoản văn phát triển thành một lời nhắc nhớ hiếu hạnh qua biểu tượng “bông hoa cài áo”, với giọng kể thân mật (xưng hô “anh”, “chị”) và các hình ảnh dân gian gần gũi như câu ca dao “Mẹ già như chuối ba hương/ Như xôi nếp một, như đường mía lau”. Về xuất bản, ngoài các bản in của Lá Bối, tác phẩm có ấn bản tiếng Anh A Rose for Your Pocket do Parallax Press phát hành, giúp phổ biến văn bản đến độc giả quốc tế.

Nghi thức và tiếp nhận tại Việt Nam
Trong văn cảnh ban đầu, loài hoa được cài theo tục phương Tây là cẩm chướng; tại Việt Nam, nghi thức này được các chùa và hội đoàn Phật giáo tiếp nhận và phổ biến rộng rãi vào mùa Vu Lan với hình ảnh bông hồng cài áo—thường cài hoa hồng đỏ cho người còn mẹ và hoa trắng cho người mất mẹ. Giáo hội Phật giáo Việt Nam hằng năm ban hành thông bạch hướng dẫn tổ chức Đại lễ Vu Lan, trong đó có nêu nghi thức bông hồng cài áo nhằm tri ân công đức sinh thành.

Việt hóa nghi thức và quá trình lan tỏa

Theo hệ thống tư liệu của Làng Mai, sau khi đoản văn ra đời, Đoàn Sinh viên Phật tử Sài Gòn tổ chức lễ bông hồng cài áo vào rằm tháng bảy năm 1962 tại chùa Xá Lợi, từ đó nghi thức lan tỏa trong giới sinh hoạt Phật giáo đô thị miền Nam. Báo chí ghi nhận lượng Phật tử và người dân tham dự đông đảo tại các chùa lớn ở Thành phố Hồ Chí Minh, biến nghi thức cài hoa thành hình ảnh quen thuộc mỗi mùa hiếu hạnh.

Ở cộng đồng người Việt theo Phật giáo ở hải ngoại, nghi thức bông hồng cài áo tiếp tục được duy trì rộng rãi trong các tự viện và sinh hoạt; nhiều nơi gắn kèm phần đọc – hát ca khúc “Bông hồng cài áo” trong chương trình lễ Vu Lan. Tại Quận Cam (California, Hoa Kỳ), tường thuật năm 2001 cho biết trong lễ Vu Lan ở chùa A Di Đà có “Lễ Cài Hoa Hồng”, đồng thời ca khúc “Bông Hồng Cài Áo” được trình bày khi Phật tử cài hoa cho chư tôn đức và đại chúng. Ở các khu vực khác, báo chí địa phương thường tường thuật lễ Vu Lan với nghi thức cài hoa tại các chùa Việt ở Nam California với sự tham dự của đông đảo Phật tử, chính quyền địa phương và cộng đồng. Truyền thông công cộng tại Úc (SBS Tiếng Việt) cũng ghi nhận nghi thức cài hoa hồng trong lễ Vu Lan của cộng đồng người Việt cao niên tại Melbourne, phản ánh việc thực hành và gìn giữ đạo hiếu trong bối cảnh đa văn hóa. Bên cạnh đó, hệ thống Làng Mai tại Pháp duy trì định kỳ “Rose Ceremony” vào mùa Hè với truyền thống cài hoa tưởng niệm song thân, cho thấy sự tiếp nhận nghi thức trong các trung tâm tu học Việt ở hải ngoại và cộng đồng quốc tế gắn bó với thực tập của thiền sư Thích Nhất Hạnh.

Màu hoa và biến thể thực hành

Thông lệ phổ biến: hoa đỏ cho người còn mẹ (hoặc còn đủ cha mẹ), hoa trắng cho người mất mẹ; một số nơi dùng hoa vàng dành cho chư Tăng Ni trong ngày hoan hỷ sau an cư kiết hạ. Trong thực hành của truyền thống Làng Mai, người tham dự có thể cài hai bông, một cho mẹ và một cho cha; loài hoa không bắt buộc là hồng mà có thể là cẩm chướng đỏ hoặc hoa phù hợp bối cảnh.

Phổ biến trong đời sống xã hội, giáo dục và truyền thông
Nghi thức bông hồng cài áo được đưa vào các chương trình nghệ thuật, hoạt động cộng đồng nhân mùa Vu Lan; nhiều sự kiện dành phần nghi lễ cài hoa trước giờ biểu diễn như một dấu ấn biểu tượng về đạo hiếu. Nhiều đơn vị truyền thông đại chúng giới thiệu nền tảng ý nghĩa nghi thức, nhấn mạnh “uống nước nhớ nguồn”, khuyến khích chuyển hóa hiếu đạo thành hành động thiết thực trong gia đình - xã hội. Về định hướng chung, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có khuyến nghị không đốt vàng mã tại cơ sở thờ tự và lễ hội, gắn với mục tiêu gìn giữ nếp sống văn minh trong hoạt động tín ngưỡng - tôn giáo.

Chuyển thể

Nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ lấy ý từ đoản văn để sáng tác ca khúc Bông hồng cài áo vào năm 1967; bài hát thường được trình diễn vào mùa Vu Lan và nằm trong nhóm ca khúc về cha mẹ được công chúng tìm nghe mỗi tháng bảy âm lịch. Bài hát được nhiều nghệ sĩ thu âm, biểu diễn: Khánh Ly, Bằng Kiều, Giao Linh, Duy Khánh...

Ngoài bản tân nhạc của Phạm Thế Mỹ, một số nguồn báo chí ghi nhận từng có bài hát Bông hồng cài áo khác do Nguyễn Văn Đông viết cho vở cải lương cùng tên của soạn giả Hoàng Khâm vào giữa thập niên 1960.

Trong văn hóa đại chúng
Bông hồng cài áo được chuyển thể và dàn dựng trên sân khấu từ thập niên 1960. Soạn giả Hoàng Khâm viết kịch bản cải lương Bông hồng cài áo cho Đoàn Thanh Minh (khoảng 1965-1966); sau đó NSND Kim Cương chuyển thể thành kịch nói và biểu diễn rộng rãi, để lại dấu ấn trong đời sống sân khấu Sài Gòn trước 1975. Về sau, các sân khấu tại Thành phố Hồ Chí Minh nhiều lần tái dựng: năm 2013, IDÉCAF dàn dựng theo đạo diễn Vũ Minh; năm 2019, Sân khấu Hoàng Thái Thanh dựng phiên bản của đạo diễn Ái Như nhân mùa Vu Lan; báo chí ghi nhận hiệu ứng khán phòng tích cực và sự trung thành tinh thần kịch bản gốc.

Chú thích

Xem thêm
Hiếu thảo trong Phật giáo