Vụ bê bối Trần Xuân Hợi

. Bài báo đăng ngày 15 tháng 9 năm 1988, do Nguyễn An Định chấp bút đã trở thành một trong những bài báo tiêu biểu trong sự nghiệp của ông.|264x264px]]Vụ bê bối Trần Xuân Hợi là một chuỗi các sự kiện xảy ra trong năm 1987 và 1988 liên quan đến cáo buộc Trần Xuân Hợi – Tổng giám đốc Liên hiệp Xí nghiệp rượu bia và nước giải khát I (nay là Tổng công ty Cổ phần Bia – Rượu – Nước giải khát Hà Nội) – đã tham nhũng, trù dập đồng nghiệp, độc đoán, chuyên quyền và yếu kém trong năng lực dẫn đến thất thoát hàng trăm triệu đồng.

Ban đầu, Trần Xuân Hợi được xác định như là một tên tham quan biến chất, bị đoàn thanh tra Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm (BNNCNTP) khép vào 7 tội danh trong Bộ luật Hình sự và chịu sự chỉ trích nặng nề từ công luận lẫn báo chí Việt Nam, nhân phong trào chống tiêu cực Những việc cần làm ngay của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đang nở rộ. Tuy nhiên sau khi Trần Xuân Hợi tự sát vào tháng 4 năm 1988, hàng loạt sai phạm trong quá trình điều tra và xử lý vụ việc đã bị phanh phui, theo đó các phó tổng giám đốc, thư ký công đoàn xí nghiệp cùng với những quan chức BNNCNTP, cán bộ đoàn thanh tra và công nhân nhà máy đã âm mưu làm giả nhiều bằng chứng tố cáo Trần Xuân Hợi nhằm lật đổ ông.

Trước sức ép từ công chúng, Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm phải thành lập đoàn phúc tra kiểm điểm lại sự việc, cũng như tổ chức hai buổi họp báo để trấn an dư luận. Bản kết luận sau cùng của Bộ khẳng định Trần Xuân Hợi "có sai phạm chưa đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự". Dù vậy, nhiều nhà báo đã cáo buộc BNNCNTP cố tình bao che cho các sai phạm nghiêm trọng từ phía đoàn thanh tra và ban lãnh đạo liên hiệp xí nghiệp dẫn đến cái chết oan của Trần Xuân Hợi, cố tình nhấn mạnh những khuyết điểm nhỏ trong công tác quản lý của ông Hợi lên thành tội lớn. Cho đến nay, vụ bê bối vẫn được biết tới là trường hợp điển hình cho hành vi "Lợi dụng Đổi Mới để chống Đổi Mới" diễn ra vào giai đoạn đầu của chương trình cải cách do Nguyễn Văn Linh khởi xướng.

Bối cảnh
Cuối năm 1986, Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI được tổ chức, chính thức thông qua chương trình Đổi Mới toàn diện đất nước về kinh tế – xã hội. Chương trình này ngay lập tức nhận về phản hồi tích cực từ dân chúng cùng sự hưởng ứng nhiệt tình của báo chí Việt Nam. Ngày 25 tháng 5 năm 1987, nhật báo Nhân Dân đã phát hành chuyên mục Những việc cần làm ngay theo đề nghị từ Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh. Các bài viết đăng trên chuyên mục của ông dưới tên N.V.L hoặc "Nói và Làm", yêu cầu phải thực hiện ba chương trình mục tiêu (lương thực, hàng tiêu dùng, hàng xuất khẩu) và tiến hành công tác chống tiêu cực trên mọi mặt trận. Phong trào chống tiêu cực qua đó đã lan rộng sang những tờ báo khác và làm bùng nổ làn sóng các nhà báo, tác phẩm chống tham nhũng và tệ nạn.

Một số thành tựu nổi bật trong thời gian diễn ra phong trào này có thể kể đến loạt bài điều tra về những sai phạm của giám đốc công ty Ong Hải Hưng do nhà báo Lê Chúc thực hiện; loạt bài "Sự thật về nhà ở của đồng chí Tô Duy" do Trần Đình Bá chấp bút, gây chấn động công luận vì lên tiếng tố cáo hành vi lấn chiếm diện tích nhà ở của một lãnh đạo cơ quan Trọng tài kinh tế Nhà nước; các tác phẩm ký sự, bút ký Cái đêm hôm ấy... đêm gì của Phùng Gia Lộc và Người đàn bà quỳ của Lê Văn Ba, tố cáo thực trạng "cường hào mới" ở những cán bộ nông thôn và sự quẫn bách của nông dân trước chính sách thuế khoán nặng nề tại địa phương; loạt bài điều tra "Đường Sơn Quán" của báo Tuổi Trẻ vạch trần chốn ăn chơi sa đọa của các quan chức trong bộ máy chính quyền. Những bài báo này đã góp phần mở đường cho dư luận về những tệ nạn, bức xúc trong xã hội theo hướng xây dựng, góp ý dân chủ. Dù vậy trong thời gian diễn ra cuộc đấu tranh nói trên, một số hành vi "lợi dụng" dân chủ, Đổi Mới để tiến hành trù dập cá nhân, tổ chức đã nhen nhóm xuất hiện và gây nên những luồng quan điểm trái chiều.

Diễn biến

Các cáo buộc ban đầu
Từ giữa năm 1987, đã xuất hiện nhiều đơn thư tố cáo Trần Xuân Hợi, Tổng Giám đốc Liên hiệp Xí nghiệp rượu bia và nước giải khát I (LHXNRBNGK I), cho rằng ông "gia trưởng, độc đoán, chuyên quyền, cửa quyền lợi dụng chức quyền, trù dập người không ăn cánh, loại bỏ những cán bộ có kỹ thuật giỏi, dùng người không có tài để dễ sai khiến, báo cáo sai sự thật, tranh thành tích", buông lỏng quản lý làm thất thoát hàng trăm triệu đồng, phẩm chất đạo đức yếu kém, giả dối không trung thực cùng vô số những tội khác. Theo báo chí đưa tin, ông là một công nhân điện lành nghề bậc 7/7 và đã tốt nghiệp hai bằng Đại học kỹ thuật, trong đó có bằng tại Trường Đại học Bách Khoa. Ngoài ra, Trần Xuân Hợi bị tố cáo đã tham ô, nhận hối lộ khi nhận quà biếu từ đồng nghiệp là một bộ cốc pha lê Tiệp Khắc gồm 6 chiếc cốc to và 6 chiếc cốc nhỏ.

Trong một văn bản của LHXN gửi tới Tổng Công đoàn Việt Nam, đã nêu rõ "Đây là một cuộc đấu tranh nhằm thực hiện Nghị quyết của Đảng, hưởng ứng Những việc cần làm ngay của đồng chí N.V.L. [...] Bản chất cuộc đấu tranh ở LHXN Rượu bia I là một phong trào quần chúng. Cuộc đấu tranh thực sự của giai cấp công nhân nhằm bảo vệ quyền lợi làm chủ tập thể", đi kèm là một danh sách 110 chữ ký được đánh số thứ tự từ phía các công nhân nhà máy. Phía Công đoàn Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm do Thư ký Nguyễn Trí Nghị dẫn đầu cũng hai lần nêu kiến nghị với bộ trưởng về việc đình chỉ công tác ông Hợi và cử một người trong ban lãnh đạo xí nghiệp lên thay thế. được Hoàng Thanh Kiên ký duyệt. Bản báo cáo đã khép Trần Xuân Hợi vào vi phạm 7 tội danh trong Bộ luật Hình sự 1985 (BLHS), trong đó có "Xâm phạm quyền khiếu nại, tố cáo của công dân"; "Buộc người lao động thôi việc trái pháp luật"; "Làm hàng giả, buôn bán hàng giả"; "Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản"; "Tham ô, nhận hối lộ"; v.v.. Tuy nhiên ý kiến trong giới báo chí cũng có sự phân hóa và mâu thuẫn sâu sắc. Ba tờ báo công khai ủng hộ ý kiến của đoàn thanh tra, góp phần lớn vào dư luận đấu tố nói trên. Một tờ báo vẫn kiên trì ủng hộ Trần Xuân Hợi đến cùng, cho rằng ông là con người năng động, dám quyết dám làm giúp cứu cả ngành bia rượu miền Bắc khỏi bờ vực sụp đổ. Tờ Nhân Dân quyết định không tham gia vào cuộc đấu tranh này vì sự chia rẽ trong quan điểm nội bộ.

Trong hai ngày 13 và 14 tháng 4, đoàn thanh tra cùng ba Phó tổng giám đốc Vũ Lai Giáp, Lê Văn Lãng, Lê Xuân Quỳnh và Thư ký Công đoàn xí nghiệp Trần Hùng đã có buổi làm việc cuối cùng với Trần Xuân Hợi xoay quanh các cáo buộc trong căng thẳng.

Đáp trả những phát biểu trên, Thư ký Công đoàn Nguyễn Trí Nghị đã lập luận xoay vòng, yêu cầu chứng lí đơn thư cáo buộc Trần Xuân Hợi để yêu cầu xem xét sự việc trên khía cạnh "tình người", bảo vệ kết luận của đoàn thanh tra. Ông cũng đứng lên xin lỗi báo chí về các phát biểu "hàm hồ xúc phạm công luận" nhắm vào TGĐ Hợi. Lời nói sau cùng của phó Ban thanh tra Bộ nghiêng về kết luận của đoàn phúc tra, chứng minh đoàn thanh tra phạm nhiều sai lầm trong phương pháp thanh tra như chỉ dựa vào những đơn thư tố cáo mà không kiểm chứng thực tế, hay không xem xét sự việc trong hoàn cảnh cụ thể mà chỉ dựa vào số liệu trên giấy để đưa ra kết luận. Các ý kiến khác cũng khẳng định ông Trần Xuân Hợi là cán bộ tích cực hoàn thành nhiệm vụ, có trách nhiệm với công việc; cố gắng rèn luyện nâng cao trình độ, quyết đoán trong công việc; không có biểu hiện tư túi, tham ô,... song vẫn phê bình tác phong lãnh đạo mệnh lệnh, chủ quan, cứng nhắc, có những sai lầm trong quản lý kinh tế của Trần Xuân Hợi.

Kết luận của Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm
Ngày 24 tháng 8 năm 1988, BNNCNTP đã chính thức công bố kết luận về vụ việc bằng văn bản số 1515. Một ngày sau, Bộ ra tiếp văn bản số 1524, giải trình sự việc chi tiết hơn gửi đến Ban Bí thư Trung ương Đảng cùng Thường vụ Hội đồng Bộ trưởng, các cơ quan nhà nước và báo chí. Văn bản của Bộ kết luận "Nguyên TGĐ Trần Xuân Hợi có sai phạm chưa đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự". Những sai phạm được chỉ ra bao gồm:

Không chỉ đạo chặt chẽ việc sản xuất và tiêu thụ bia Sông Hồng.
Trong quỹ đời sống có một số nguồn thu trái với qui định của Bộ Tài chính
Báo cáo sai sản lượng bia để được công nhận hoàn thành kế hoạch rồi năm sau sản xuất bù. Việc này một phần do BNNCNTP không cung cấp đủ nguyên liệu, vật tư, một phần được khách hàng chấp thuận và Bộ biết nhưng vẫn thông qua.
Không chỉ đạo kiểm kê định kỳ theo đúng qui định.
Tác phong lãnh đạo một số công việc còn biểu hiện tính gia trưởng, thiếu tính dân chủ, thiếu tính thuyết phục, nặng về mệnh lệnh. Thiếu gương mẫu, đã dựa vào quan hệ thân quen mua xe máy, giường, tủ... với giá rẻ dùng trong gia đình và nhận quà biếu là một bộ cốc pha lê Tiệp Khắc (6 cốc to, 6 cốc nhỏ).

Liên quan đến những sai phạm trên, Bộ cũng yêu cầu ba phó TGĐ phải liên đới chịu trách nhiệm về những sự việc xảy ra tại LHXN. Các sai phạm của đoàn thanh tra được nêu cụ thể như sau:

Không chịu sự lãnh đạo của Ban thanh tra là cơ quan giúp Bộ quản lý thanh tra. Sau khi Ban xem xét kết luận ngày 15-3-1988 đã thống nhất ý kiến là bản kết luận của đoàn thanh tra thiếu cơ sở và thiếu chứng lý vững chắc nên yêu cầu trưởng đoàn phải xem xét, thẩm tra lại và sủa chữa kết luận. Nhưng trưởng đoàn Hoàng Thanh Kiên đã tự ý đề nguyên kết luận cũ cho đánh máy, in, ký ngày 8-4-1989, (không có ý kiến của đương sự) và trao đổi với cán bộ ngoài đoàn.
Chưa khách quan trong việc thu thập và xử lý các nguồn tin, có một số kết luận thiếu căn cứ và thiếu chính xác.
Trình độ nghiệp vụ thanh tra, nghiệp vụ pháp lý quá yếu và thiếu thận trọng nên đã vội quy một số lỗi thành tội là không đúng.
Phản ứng với kết luận này, nhà báo Nguyễn An Định từ báo Lao Động đã chỉ trích BNNCNTP có thái độ thờ ơ, thiếu trách nhiệm để xảy ra bê bối. Đến lúc sự việc trở nên lùm xùm lại đứng ra bao che cho những hoạt động mờ ám, khuất tất của đoàn thanh tra do Hoàng Thanh Kiên làm trưởng đoàn, cũng như cố tình giảm nhẹ những khuyết điểm nghiêm trọng của cán bộ lãnh đạo LHXN tham gia tố cáo Trần Xuân Hợi trong vụ việc. Trong khi đó, ông và các ý kiến khác chỉ ra có nhiều chỗ trong phần kết luận về Trần Xuân Hợi "chưa thỏa đáng", vẫn cố tình nêu bật những khuyết điểm nhỏ lẻ của ông Hợi như việc nhận quà biếu là bộ cốc Tiệp Khắc từ đồng nghiệp lên thành sai phạm lớn.

Nhìn nhận trên toàn bộ cục diện, ông Định cho rằng bản chất vụ việc là một "âm mưu lật đổ và bè phái quá rõ ràng", và được thực hiện một cách "bài bản" từ cấp Bộ đến các cơ quan truyền thông báo chí. Nhà báo đã yêu cầu phải xem xét hình sự đối với ba phó TGĐ trong liên hiệp xí nghiệp và TKCĐ Trần Hùng về tội vu khống được nêu trong điều 117 của BLHS; ông trưởng đoàn Hoàng Thanh Kiên về tội "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn" nêu trong điều 221 BLHS dẫn đến cái chết oan của TGĐ Trần Xuân Hợi; và trách nhiệm của TKCĐ Nguyễn Trí Nghị vì đã hùa theo đấu tố ông Hợi một cách quá khích, thậm chí kêu gọi "đào mả Trần Xuân Hợi lên" trong Đại hội Công đoàn Bộ năm 1988. Nguyễn Trí Nghị cũng bị cáo buộc đã áp dụng cách làm tương tự với những cán bộ lãnh đạo khác trong BNNCNTP với mục đích bè phái và triệt hạ đối thủ.

Nhà báo Trần Mai Hạnh cùng Trần Đình Bá, viết cho báo Tuần Tin tức, ngoài điểm lại trách nhiệm của những cái tên nêu trên còn cáo buộc Bộ trưởng BNNVCNTP đã đứng sau toàn bộ diễn biến sự vụ bởi ông vừa là người cho phép việc bôi nhọ, tố cáo Trần Xuân Hợi được diễn ra công khai trong nội bộ LHXN và trên các mặt báo trong nước, cũng vừa là người lấy lý do đó để đuổi việc ông Hợi và cử một người khác lên làm TGĐ thay thế. Bài báo cũng thông qua trường hợp này yêu cầu các cơ quan công quyền phải tạo cơ chế pháp luật và chính sách để "tháo gỡ" cho người làm quản lý kinh tế, tránh sa vào việc "bới lông tìm vết" nhằm bắt bớ, thanh trừng những cá nhân làm việc có năng lực và tâm huyết với lý lẽ "đấu tranh chống tiêu cực" vào thời kỳ đầu Đổi Mới.

Ảnh hưởng
Cái chết của Trần Xuân Hợi đã làm dấy lên những phản ứng khác nhau trên báo chí xoay quanh vấn đề phê bình và đấu tranh chống tiêu cực. Nhiều ý kiến đã gọi đây là một vụ "lợi dụng Đổi mới để chống Đổi mới" điển hình, lợi dụng dân chủ và phê bình công khai, sử dụng phương pháp suy diễn, áp đặt dùng áp lực quần chúng để "làm lẫn lộn sai đúng" dẫn đến vu oan người không có tội, làm ảnh hưởng dư luận xã hội và mục tiêu tích cực từ phong trào Những việc cần làm ngay của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh.

Nhà báo Trần Đình Bá, một trong những người tham gia đấu tranh làm sáng tỏ sự việc, cho biết sau vụ bê bối này những cán bộ lãnh đạo LHXN và BNNCNTP từng tham gia trù dập Trần Xuân Hợi không những không phải chịu kỷ luật mà một số cá nhân sau này còn tiếp tục đảm nhận các chức vụ cao trong bộ máy chính quyền. Trong đó, Bộ trưởng BNNCNTP Nguyễn Công Tạn đã nhậm chức Phó Thủ tướng Chính phủ cho đến khi về hưu.

Cho đến hiện tại, vụ bê bối vẫn nhiều lần được nhắc lại như là sự kiện báo chí nổi bật thời kỳ đầu Đổi Mới, bởi vai trò của truyền thông khi ấy đã khắc họa Trần Xuân Hợi như một tên tham quan biến chất, "đầy rẫy tội lỗi" nhưng sau này lại đưa những thông tin trái ngược về bản chất vụ việc, khiến công chúng suy giảm lòng tin vào báo chí chính quyền. Nhiều bài viết cũng điểm lại vụ việc như là một trường hợp tiêu biểu cho cuộc đấu tranh giữa cái trì trệ, lạc hậu và năng động, tiên tiến diễn ra gay gắt và phức tạp ở giai đoạn đầu của chương trình Đổi Mới. Theo Trần Mai Hạnh và Trần Đình Bá (1988), vụ bê bối xoay quanh Trần Xuân Hợi đã cho thấy "những hành vi thô bạo và mưu toan" hơn là "sự non kém và ấu trĩ" từ phía các cơ quan công quyền. Điều này phản ánh dư âm của cơ chế và quy phạm cũ trong xã hội vẫn còn nặng nề, bảo thủ, tạo cản trở cho sự phát triển của công cuộc đổi mới đất nước đương thời.

Tham khảo

Nguồn