CD-ROM

| caption = Một chiếc đĩa CD-ROM truyền thống
| type = Đĩa quang
| encoding =
| capacity = 650870&nbsp;MiB
| read = Diode laser 780&nbsp;nm, 15010.800&nbsp;KB/s (172×)
| write = Khuôn dập (Pressed mold)
| standard = Yellow Book (ISO/IEC&nbsp;10149)
| owner = SonyPhilips
| use = Lưu trữ dữ liệu máy tính
| extended from =
| extended to = CD-ROM XADVD-ROM
}}

CD-ROM (, viết tắt của compact disc read-only memory: đĩa compact bộ nhớ chỉ đọc) là một loại bộ nhớ chỉ đọc bao gồm một đĩa quang nén được dập sẵn có chứa dữ liệu mà máy tính có thể đọc, nhưng không thể ghi hoặc xóa. Một số đĩa CD, được gọi là CD tăng cường (enhanced CD), chứa cả dữ liệu máy tính và âm thanh, trong đó phần âm thanh có thể phát được trên đầu đĩa CD, còn dữ liệu (chẳng hạn như phần mềm hoặc video kỹ thuật số) chỉ có thể sử dụng trên máy tính (chẳng hạn như PC CD-ROM định dạng ISO 9660).

Trong suốt thập niên 1990 và đầu những năm 2000, CD-ROM được sử dụng phổ biến để phân phối phần mềm và dữ liệu cho máy tính cũng như các máy chơi trò chơi điện tử thế hệ thứ năm. DVD và phương thức tải xuống đã bắt đầu thay thế CD-ROM trong các vai trò này kể từ đầu những năm 2000; hiện nay việc sử dụng CD-ROM cho phần mềm thương mại đã trở nên hiếm hoi.

Lịch sử
Các công trình lý thuyết sớm nhất về lưu trữ đĩa quang được thực hiện bởi các nhà nghiên cứu độc lập tại Hoa Kỳ, bao gồm David Paul Gregg (1958) và James Russel (1965–1975). Đặc biệt, các bằng sáng chế của Gregg đã được sử dụng làm cơ sở cho thông số kỹ thuật của LaserDisc, vốn được đồng phát triển giữa MCA và Philips sau khi MCA mua lại các bằng sáng chế của Gregg cũng như công ty do ông thành lập, Gauss Electrophysics. LaserDisc là tiền thân trực tiếp của CD; sự khác biệt chính nằm ở chỗ LaserDisc mã hóa thông tin thông qua một quy trình analog, trong khi CD sử dụng mã hóa kỹ thuật số.

Công tác chủ chốt nhằm số hóa đĩa quang được thực hiện bởi Toshi Doi và Kees Schouhamer Immink trong giai đoạn 1979–1980, những người đã làm việc trong một nhóm đặc nhiệm cho Sony và Philips. Kết quả là sự ra đời của Compact Disc Digital Audio (CD-DA), được định nghĩa vào năm 1980. CD-ROM sau đó được thiết kế như một phần mở rộng của CD-DA và điều chỉnh định dạng này để chứa bất kỳ dạng dữ liệu kỹ thuật số nào, với dung lượng lưu trữ ban đầu là 553 MB. Sony và Philips đã tạo ra tiêu chuẩn kỹ thuật định nghĩa định dạng của CD-ROM vào năm 1983, trong tài liệu sau này được gọi là Yellow Book (Sách vàng). CD-ROM được công bố vào năm 1984 và được Denon cùng Sony giới thiệu tại triển lãm máy tính COMDEX đầu tiên của Nhật Bản vào năm 1985. Ổ đĩa CD-ROM đầu tiên được phát hành ra công chúng, CM 100, được Philips giới thiệu vào tháng 7 năm 1985. Vào tháng 11 năm 1985, một số bên tham gia ngành công nghiệp máy tính, bao gồm Microsoft, Philips, Sony, Apple và Digital Equipment Corporation, đã gặp nhau để tạo ra một đặc tả nhằm định nghĩa định dạng hệ thống tập tin cho CD-ROM. Đặc tả kết quả, được gọi là định dạng High Sierra, được công bố vào tháng 5 năm 1986. Đến đầu năm 1990, khoảng 300.000 ổ đĩa CD-ROM đã được bán tại Nhật Bản, trong khi 125.000 đĩa CD-ROM được sản xuất hàng tháng tại Hoa Kỳ. Một số máy tính được bán ra thị trường trong những năm 1990 được gọi là máy tính "đa phương tiện" (multimedia) vì chúng tích hợp ổ đĩa CD-ROM, cho phép cung cấp hàng trăm megabyte dữ liệu video, hình ảnh và âm thanh. Máy tính xách tay (laptop) đầu tiên có tùy chọn tích hợp ổ đĩa CD-ROM là CF-V21P năm 1993 của Panasonic; tuy nhiên, ổ đĩa này chỉ hỗ trợ mini CD có đường kính lên tới 3,5&nbsp;inch. Máy tính xách tay đầu tiên hỗ trợ đĩa chuẩn đường kính 4,7 inch là ThinkPad 755CD của IBM vào năm 1994.

Trên các đầu đĩa CD âm thanh đời đầu được phát hành trước khi CD-ROM ra đời, dữ liệu nhị phân thô của CD-ROM sẽ bị phát lại dưới dạng tiếng ồn. Để giải quyết vấn đề này, kênh mã phụ Q (subcode channel Q) có một cờ "dữ liệu" (data flag) tại các khu vực của đĩa có chứa dữ liệu máy tính thay vì âm thanh có thể phát được. Cờ dữ liệu này hướng dẫn đầu đĩa CD tắt tiếng phần âm thanh đó.

Đĩa CD-ROM

Vật chứa
nhỏ|Một đĩa CD-ROM nằm trong khay của ổ đĩa CD-ROM đang mở một phần.
CD-ROM có hình thức bên ngoài giống hệt với CD âm thanh, và dữ liệu được lưu trữ cũng như truy xuất theo cách rất giống nhau (chỉ khác ở các tiêu chuẩn được sử dụng để lưu trữ dữ liệu). Đĩa được làm từ một đĩa nhựa polycarbonate dày 1,2&nbsp;mm, với một lớp nhôm mỏng để tạo bề mặt phản quang. Kích thước phổ biến nhất của CD-ROM là đường kính 120&nbsp;mm, mặc dù tiêu chuẩn Mini CD nhỏ hơn với đường kính 80&nbsp;mm, cũng như các đĩa compact có hình dạng (shaped compact disc) với nhiều kích thước và khuôn mẫu không chuẩn (ví dụ: phương tiện kích thước danh thiếp) cũng tồn tại.

Dữ liệu được lưu trữ trên đĩa dưới dạng một chuỗi các vết lõm vi mô được gọi là "hõm" (pits), với các khoảng không gian không bị lõm giữa chúng được gọi là "đảo" (lands). Một tia laser được chiếu lên bề mặt phản quang của đĩa để đọc mẫu hình của các hõm và đảo. Do độ sâu của các hõm xấp xỉ một phần tư đến một phần sáu bước sóng của ánh sáng laser dùng để đọc đĩa, pha của chùm sáng phản xạ bị dịch chuyển so với chùm sáng tới, gây ra giao thoa triệt tiêu và làm giảm cường độ của chùm sáng phản xạ. Sự thay đổi này được chuyển đổi thành dữ liệu nhị phân.

Tiêu chuẩn
Có một số định dạng được sử dụng cho dữ liệu lưu trữ trên đĩa compact, được gọi là Sách Cầu vồng (Rainbow Books). Sách vàng (Yellow Book), được tạo ra vào năm 1983, định nghĩa các thông số kỹ thuật cho CD-ROM, được tiêu chuẩn hóa vào năm 1988 thành tiêu chuẩn ISO/IEC 10149 Tiêu chuẩn CD-ROM được xây dựng dựa trên nền tảng của tiêu chuẩn CD-DA Sách đỏ (Red Book) ban đầu dành cho CD âm thanh. Các tiêu chuẩn khác, chẳng hạn như Sách trắng (White Book) cho Video CD, tiếp tục định nghĩa các định dạng dựa trên thông số kỹ thuật của CD-ROM. Bản thân Sách vàng không được cung cấp miễn phí, nhưng các tiêu chuẩn có nội dung tương ứng có thể được tải xuống miễn phí từ ISO hoặc ECMA.

Có một số tiêu chuẩn định nghĩa cách cấu trúc các tập tin dữ liệu trên CD-ROM. ISO 9660 định nghĩa hệ thống tập tin tiêu chuẩn cho CD-ROM. ISO 13490 là một bản cải tiến của tiêu chuẩn này, bổ sung hỗ trợ cho các đĩa ghi một lần (write-once) không tuần tự và đĩa ghi lại được như CD-R và CD-RW, cũng như đa phiên (multiple sessions). Tiêu chuẩn ISO 13346 được thiết kế để giải quyết hầu hết các thiếu sót của ISO 9660, và một tập hợp con của nó đã phát triển thành định dạng UDF, vốn được áp dụng cho DVD. Một đặc tả CD khởi động được, gọi là El Torito, đã được ban hành vào tháng 1 năm 1995, để làm cho đĩa CD giả lập một đĩa cứng hoặc đĩa mềm.

Sản xuất

Các đĩa CD-ROM dập sẵn được sản xuất hàng loạt bằng quy trình dập, trong đó một đĩa gốc bằng thủy tinh (glass master) được tạo ra và sử dụng để làm các "khuôn dập" (stampers), sau đó các khuôn này được dùng để sản xuất nhiều bản sao của đĩa thành phẩm với các hõm (pits) đã hiện diện sẵn. Các đĩa ghi được (CD-R) và đĩa ghi lại được (CD-RW) được sản xuất bằng một phương pháp khác, theo đó dữ liệu được ghi lên chúng bằng laser làm thay đổi tính chất của một loại thuốc nhuộm hoặc vật liệu chuyển pha trong một quy trình thường được gọi là "ghi đĩa" (burning).

Định dạng CD-ROM
Dữ liệu được lưu trữ trên CD-ROM tuân theo các kỹ thuật mã hóa dữ liệu CD tiêu chuẩn được mô tả trong đặc tả Sách đỏ (ban đầu chỉ được định nghĩa cho CD âm thanh). Điều này bao gồm mã hóa Reed–Solomon đan xen chéo (CIRC), điều biến tám-mười bốn (EFM), và việc sử dụng các rãnh và đất để mã hóa các bit vào bề mặt vật lý của đĩa CD.

Các cấu trúc được sử dụng để nhóm dữ liệu trên CD-ROM cũng được phát triển từ Sách đỏ. Giống như các đĩa CD âm thanh (CD-DA), một sector của CD-ROM chứa 2.352 byte dữ liệu người dùng, bao gồm 98 khung (frame), mỗi khung gồm 33 byte (24 byte cho dữ liệu người dùng, 8 byte cho sửa lỗi, và 1 byte cho mã phụ). Không giống như CD âm thanh, dữ liệu được lưu trữ trong các sector này tương ứng với bất kỳ loại dữ liệu kỹ thuật số nào, không phải là các mẫu âm thanh được mã hóa theo đặc tả CD âm thanh. Để cấu trúc, định địa chỉ và bảo vệ dữ liệu này, tiêu chuẩn CD-ROM định nghĩa thêm hai chế độ sector, Mode 1 và Mode 2, mô tả hai bố cục khác nhau cho dữ liệu bên trong một sector. Nó được dự định làm cầu nối giữa CD-ROM và CD-i (Sách xanh lá / CD-tương tác) và được xuất bản bởi Sony cùng Philips, với sự hậu thuẫn của Microsoft, vào năm 1991, sau khi được công bố lần đầu vào tháng 9 năm 1988. "XA" là viết tắt của eXtended Architecture (Kiến trúc Mở rộng).

CD-ROM XA định nghĩa hai bố cục sector mới, được gọi là Mode 2 Form 1 và Mode 2 Form 2 (khác với Mode 2 ban đầu). XA Mode 2 Form 1 tương tự như cấu trúc Mode 1 được mô tả ở trên và có thể đan xen với các sector XA Mode 2 Form 2; nó được sử dụng cho dữ liệu. XA Mode 2 Form 2 có 2.324 byte dữ liệu người dùng và tương tự như Mode 2 tiêu chuẩn nhưng có thêm các byte phát hiện lỗi (mặc dù không có sửa lỗi). Nó có thể đan xen với các sector XA Mode 2 Form 1 và được sử dụng cho dữ liệu âm thanh/video. Video CD, Super Video CD, Photo CD, Enhanced Music CD và CD-i sử dụng các chế độ sector này.

Bảng sau đây so sánh cấu trúc của các sector trong các chế độ CD-ROM XA:

Ảnh đĩa
Khi một ảnh đĩa (disc image) của CD-ROM được tạo ra, việc này có thể được thực hiện ở chế độ "thô" (raw mode - trích xuất 2.352 byte mỗi sector, độc lập với cấu trúc bên trong), hoặc chỉ lấy dữ liệu hữu ích của sector (2.048/2.336/2.352/2.324 byte tùy thuộc vào chế độ CD-ROM). Kích thước tập tin của một ảnh đĩa được tạo ở chế độ thô luôn luôn là bội số của 2.352 byte (kích thước của một khối). Các định dạng ảnh đĩa lưu trữ các sector CD-ROM thô bao gồm CCD/IMG, CUE/BIN, và MDS/MDF. Kích thước của một ảnh đĩa được tạo từ dữ liệu trong các sector sẽ phụ thuộc vào loại sector mà nó sử dụng. Ví dụ, nếu một ảnh đĩa CD-ROM mode 1 được tạo bằng cách chỉ trích xuất dữ liệu của mỗi sector, kích thước của nó sẽ là bội số của 2.048; đây thường là trường hợp của ảnh đĩa ISO.

Trên một đĩa CD-R 74 phút, có thể chứa các ảnh đĩa lớn hơn bằng cách sử dụng chế độ thô, lên tới 333.000 × 2.352 = 783.216.000 byte (~747 MB). Đây là giới hạn trên cho các ảnh đĩa thô được tạo trên đĩa CD Sách đỏ 74 phút hoặc ≈650 MB. Mức tăng 14,8% này là do loại bỏ dữ liệu sửa lỗi.

Dung lượng
nhỏ|Một đĩa CD-ROM có thể dễ dàng lưu trữ toàn bộ từ ngữ và hình ảnh của một bộ bách khoa toàn thư trên giấy, cộng với các đoạn âm thanh và video.
Dung lượng CD-ROM thường được biểu thị bằng tiền tố nhị phân, trừ đi không gian được sử dụng cho dữ liệu sửa lỗi. Dung lượng của CD-ROM phụ thuộc vào việc track dữ liệu hướng ra ngoài được mở rộng bao xa đến vành ngoài của đĩa. Một đĩa CD-ROM 120&nbsp;mm tiêu chuẩn, 700 MB thực sự có thể chứa khoảng 703 MB dữ liệu có sửa lỗi (hoặc tổng cộng 847 MB). Để so sánh, một đĩa DVD-ROM một lớp có thể chứa 4,7 GB (4,7 × 109 byte) dữ liệu được bảo vệ lỗi, nhiều hơn 6 đĩa CD-ROM.

Ổ đĩa CD-ROM

nhỏ|Hình ảnh hệ thống laser đã tháo rời của một ổ đĩa CD-ROM
nhỏ|Chuyển động của laser cho phép đọc tại bất kỳ vị trí nào của đĩa CD.
thế=|nhỏ|Hệ thống laser của một ổ đĩa CD-ROM
Các đĩa CD-ROM được đọc bằng ổ đĩa CD-ROM. Một ổ đĩa CD-ROM có thể được kết nối với máy tính thông qua giao diện IDE (ATA), SCSI, SATA, FireWire, hoặc USB, hay một giao diện độc quyền, chẳng hạn như tiêu chuẩn của Panasonic, LMSI/Philips, Sony và Mitsumi. Hầu như tất cả các ổ đĩa CD-ROM hiện đại đều có thể phát CD âm thanh (cũng như Video CD và các tiêu chuẩn dữ liệu khác) khi được sử dụng với phần mềm phù hợp.

Laser và quang học
Các ổ đĩa CD-ROM sử dụng một diode laser 780 nm cận hồng ngoại. Chùm tia laser được hướng lên đĩa thông qua một mô-đun theo dõi quang điện tử (opto-electronic tracking module), mô-đun này sau đó phát hiện xem chùm tia đã bị phản xạ hay tán xạ.

Tốc độ truyền tải

Tốc độ ban đầu
Các ổ đĩa CD-ROM được đánh giá bằng một hệ số tốc độ tương đối so với CD nhạc. Nếu một CD-ROM được đọc ở cùng tốc độ quay như một CD âm thanh, tốc độ truyền dữ liệu là 150 Kbyte/s, thường được gọi là "1×" (với vận tốc tuyến tính không đổi, gọi tắt là "CLV"). Ở tốc độ dữ liệu này, track di chuyển bên dưới điểm laser với tốc độ khoảng 1,2&nbsp;m/s. Để duy trì vận tốc tuyến tính này khi đầu quang học di chuyển đến các vị trí khác nhau, vận tốc góc được thay đổi từ khoảng 500 vòng/phút (rpm) ở mép trong xuống 200 vòng/phút ở mép ngoài. Mức đánh giá tốc độ 1× cho CD-ROM (150 Kbyte/s) khác với mức đánh giá tốc độ 1× cho DVD (1,32 MB/s).

Những tiến bộ về tốc độ
Khi tốc độ quay của đĩa tăng lên, dữ liệu có thể được truyền tải với tốc độ lớn hơn. Ví dụ, một ổ đĩa CD-ROM có thể đọc ở tốc độ 8× sẽ quay đĩa ở tốc độ 1.600 đến 4.000 vòng/phút, cho vận tốc tuyến tính là 9,6&nbsp;m/s và tốc độ truyền tải là 1.200 Kbyte/s. Trên tốc độ 12×, hầu hết các ổ đĩa đọc ở Vận tốc góc không đổi (CAV, số vòng/phút không đổi) để động cơ không phải thay đổi từ tốc độ này sang tốc độ khác khi đầu đọc tìm kiếm (seek) từ nơi này sang nơi khác trên đĩa. Ở chế độ CAV, con số "×" biểu thị tốc độ truyền tải ở mép ngoài của đĩa, nơi đạt giá trị cực đại. 20× từng được cho là tốc độ tối đa do các hạn chế về cơ học cho đến khi Samsung Electronics giới thiệu SCR-3230, một ổ đĩa CD-ROM 32× sử dụng hệ thống vòng bi (ball bearing) để cân bằng đĩa quay trong ổ đĩa nhằm giảm rung và tiếng ồn. Tính đến năm 2004, tốc độ truyền tải nhanh nhất thường có sẵn là khoảng 52× hay 10.400 vòng/phút và 7,62 MB/s. Tốc độ quay cao hơn bị giới hạn bởi độ bền của nhựa polycarbonate làm nên đĩa. Ở tốc độ 52×, vận tốc tuyến tính của phần ngoài cùng của đĩa là khoảng 65&nbsp;m/s. Tuy nhiên, vẫn có thể đạt được những cải tiến bằng cách sử dụng nhiều mắt đọc laser như đã được chứng minh bởi Kenwood TrueX 72×, sử dụng bảy chùm tia laser và tốc độ quay khoảng 10×.

Ổ đĩa 12× đầu tiên được phát hành vào cuối năm 1996. Trên tốc độ 12×, xuất hiện các vấn đề về rung và nhiệt. Các ổ đĩa CAV cho tốc độ lên tới 30× ở mép ngoài của đĩa với cùng tốc độ quay như một ổ đĩa 12× tiêu chuẩn (vận tốc tuyến tính không đổi, CLV), hoặc 32× với mức tăng nhẹ. Tuy nhiên, do bản chất của CAV (tốc độ tuyến tính ở mép trong vẫn chỉ là 12×, tăng dần đều ở các vùng giữa), mức tăng thông lượng thực tế thấp hơn 30/12; trên thực tế, trung bình đại khái khoảng 20× cho một đĩa đầy hoàn toàn, và thậm chí ít hơn cho một đĩa chỉ chứa một phần dữ liệu.

Giới hạn vật lý
Các vấn đề về rung động, do giới hạn về độ đối xứng và độ bền có thể đạt được trong các phương tiện sản xuất hàng loạt, có nghĩa là tốc độ ổ đĩa CD-ROM đã không tăng mạnh kể từ cuối những năm 1990. Hơn 10 năm sau, các ổ đĩa thông dụng thay đổi giữa 24× (các đơn vị mỏng và di động, tốc độ quay 10×) và 52× (thường là các đơn vị CD- và chỉ đọc, tốc độ quay 21×), tất cả đều sử dụng CAV để đạt được tốc độ "tối đa" đã công bố, với mức 32× đến 48× là phổ biến nhất. Dù vậy, các tốc độ này có thể gây ra việc đọc kém (khả năng sửa lỗi của ổ đĩa đã trở nên rất tinh vi để đối phó) và thậm chí làm vỡ vụn các phương tiện được chế tạo kém hoặc bị hư hại vật lý, với các vết nứt nhỏ phát triển nhanh chóng thành các hư hỏng thảm khốc khi bị ứng suất ly tâm ở tốc độ 10.000–13.000 vòng/phút (tức là 40–52× CAV). Tốc độ quay cao cũng tạo ra tiếng ồn không mong muốn từ rung động đĩa, tiếng gió rít và chính động cơ trục chính. Hầu hết các ổ đĩa thế kỷ 21 cho phép cưỡng bức các chế độ tốc độ thấp (bằng cách sử dụng các chương trình tiện ích nhỏ) vì lý do an toàn, đọc chính xác hoặc im lặng, và sẽ tự động quay về tốc độ thấp hơn nếu gặp nhiều lỗi đọc tuần tự và phải thử lại.

Giải pháp thay thế
Các phương pháp khác để cải thiện tốc độ đọc đã được thử nghiệm như sử dụng nhiều chùm quang học, tăng thông lượng lên tới 72× với tốc độ quay 10×, nhưng cùng với các công nghệ khác như phương tiện ghi được 90~99 phút, GigaRec và các đầu ghi đĩa compact mật độ kép (tiêu chuẩn Sách tím), tiện ích của chúng đã bị vô hiệu hóa bởi sự ra đời của các ổ đĩa DVD-ROM tiêu dùng có khả năng đạt tốc độ CD-ROM tương đương 36× ổn định (4× DVD) hoặc cao hơn. Ngoài ra, với một đĩa CD-ROM 700 MB có thể đọc hoàn toàn trong dưới 2,5 phút ở tốc độ 52× CAV, việc tăng tốc độ truyền dữ liệu thực tế ngày càng ít ảnh hưởng đến tốc độ ổ đĩa hiệu quả tổng thể khi xem xét cùng với các yếu tố khác như nạp/lấy đĩa, nhận dạng phương tiện, tăng/giảm tốc độ quay và thời gian tìm kiếm ngẫu nhiên, khiến cho lợi nhuận trên đầu tư phát triển giảm đi nhiều. Một hiệu ứng phân tầng tương tự đã được thấy trong sự phát triển của DVD, nơi tốc độ tối đa đã ổn định ở mức 16× CAV (với các trường hợp ngoại lệ giữa 18× và 22×) và dung lượng ở mức 4,3 và 8,5 GB (một lớp và hai lớp), với nhu cầu tốc độ và dung lượng cao hơn thay vào đó được đáp ứng bởi các ổ đĩa Blu-ray.

Đánh giá tốc độ
Các ổ đĩa CD ghi được (CD-Recordable) thường được bán với ba mức đánh giá tốc độ khác nhau: một tốc độ cho các thao tác ghi một lần, một cho các thao tác ghi lại, và một cho các thao tác chỉ đọc. Các tốc độ thường được liệt kê theo thứ tự đó; ví dụ: một ổ đĩa CD 12×/10×/32× có thể ghi vào đĩa CD-R ở tốc độ 12× (1,76 MB/s), ghi vào đĩa CD-RW ở tốc độ 10× (1,46 MB/s), và đọc từ đĩa CD ở tốc độ 32× (4,69 MB/s), nếu CPU và phần mềm trình phát phương tiện cho phép tốc độ cao như vậy.

Bảng tốc độ

Một tập phim MythBusters năm 2003 tuyên bố sai lầm rằng một đĩa CD quay ở "tốc độ 52×" quay ở mức 30.000 vòng/phút (rpm). Tính toán sai lầm này là do giả định vận tốc tuyến tính 52× tại mép trong của vùng dữ liệu đĩa, điều này quả thực sẽ đạt tới tốc độ nguy hiểm trên 25.000 vòng/phút, do đó các ổ đĩa quang không bao giờ quay đĩa ở tốc độ như vậy. Trên thực tế, tốc độ "52×" xấp xỉ 10.000 vòng/phút, do các ổ đĩa được quảng cáo với vận tốc góc của chúng. Vận tốc góc được đo bằng vận tốc tuyến tính tại mép ngoài cùng của đĩa, nơi vận tốc tuyến tính (và theo đó là tốc độ truyền dữ liệu) cao hơn khoảng 2,5 lần so với tại mép trong cùng của vùng dữ liệu. Đây là đối trọng của Mã Nhận diện Nguồn (SID), một mã tám ký tự bắt đầu bằng "IFPI" thường được dập trên các đĩa được sản xuất bởi các nhà máy ghi đĩa CD.

Xem thêm


Tác quyền CD/DVD (CD/DVD authoring)

Phần cứng máy tính


Danh sách các nhà sản xuất đĩa quang


Lịch sử ghi quang học



Ghi chú

Tham khảo