Điệu thức

{{Image frame|content=
{
\key c \dorian
\override Score.TimeSignature 'stencil = f
\relative c' {
\clef treble
\time 7/4 c4^\markup { Dorian mode, II, on C } d es f g a bes c
} }

{
\override Score.TimeSignature 'stencil = f
\key c \phrygian
\relative c' {
\clef treble
\time 7/4 c4^\markup { Phrygian mode, III, on C } des es f g aes bes c
} }

{
\override Score.TimeSignature 'stencil = f
\key c \lydian
\relative c' {
\clef treble
\time 7/4 c4^\markup { Lydian mode, IV, on C } d e fis g a b c
} }

{
\override Score.TimeSignature 'stencil = f
\key c \mixolydian
\relative c' {
\clef treble
\time 7/4 c4^\markup { Mixolydian mode, V, on C } d e f g a bes c
} }

{
\override Score.TimeSignature 'stencil = f
\key c \aeolian
\relative c' {
\clef treble
\time 7/4 c4^\markup { Aeolian mode, VI, on C } d es f g aes bes c
} }

{
\override Score.TimeSignature 'stencil = f
\key c \locrian
\relative c' {
\clef treble
\time 7/4 c4^\markup { Locrian mode, VII, on C } des es f ges aes bes c
} }
|width=300|caption=Các điệu thức hiện đại ở nốt đô, thang âm nguyên}}
Trong âm nhạc học, các điệu thức là một loại thang âm nhạc, ở đó vẫn sử dụng các nốt nhạc có cao độ khác nhau, khoảng cách (cung) giữa chúng không thay đổi, mà chỉ thay đổi nốt chủ của thang âm. Ở thuật ngữ âm nhạc phương Tây, khái niệm này là mode bắt nguồn từ tiếng Latinh là modus. Đến thế kỷ 18, đã phát hiện thuật ngữ "mode" (điệu thức) cũng tồn tại và được áp dụng trong các nền văn hóa âm nhạc ngoài châu Âu, nhưng không có sự tương thích hoàn toàn.
Phần sau đây chỉ giới thiệu thuật ngữ "mode" theo âm nhạc châu Âu và đã được dịch chính thức là điệu thức, dùng phổ biến trong giảng dạy về âm nhạc ở Việt Nam.

Tổng quan
Khái niệm
Về khái niệm này, nhà âm nhạc học người Mỹ là Harold S. Powers đề xuất rằng: đây là một thuật ngữ chung giới hạn cho các loại giai điệu dựa trên quãng tám Hy Lạp cổ đại được gọi là tonos (τόνος) hoặc harmoniac (ἁρμονία), với "hầu hết khu vực giữa nằm trong miền của điệu thức".

Còn theo nhà âm nhạc học người Ba Lan là Mieczyslaw Kolinski, thì điệu thức là bất kỳ những cách sắp xếp nào các nốt của thang âm theo các quãng mà chúng tạo thành, từ đó tạo nên một khung lý thuyết cho giai điệu. Nói cách khác - theo ông - điệu thức là "từ vựng" (vốn từ) của một giai điệu; nó chỉ định những nốt nào có thể được sử dụng và chỉ ra những nốt nào có tầm quan trọng đặc biệt. Trong số này, có hai nốt chính: nốt cuối cùng kết thúc giai điệu và nốt chủ là trung tâm. ở Việt Nam thường gọi chung là "giọng" trưởng hay "gam" trưởng.
Trong nghiên cứu âm nhạc hiện nay, các điệu thức không chỉ do hoán vị như trên, mà còn có thể xuất hiện khi thay đổi cung bậc giữa các nốt trong thang âm. Do đó, nếu giai điệu có cùng một nốt chủ, vẫn thuộc thang âm nguyên, nhưng khoảng cách cung trong chuỗi thay đổi, sẽ tạo ra nhiều điệu thức khác nhau. Chẳng hạn ở ảnh minh hoạ đầu trang, cùng là giọng đô (C), nhưng có thể thuộc các điệu thức khác nhau: C-dorian, C-phrygian, C-lydian, C-mixolydian, C-aeolian và C-locrian.

Xem đủ hơn
Định nghĩa và các điệu thức chính (tiếng Anh) ở https://www.britannica.com/art/mode-music/Plainchant

Nguồn trích dẫn

Liên kết ngoài
All modes mapped out in all positions for 6, 7 and 8 string guitar
The use of guitar modes in jazz music
Neume Notation Project
Division of the Tetrachord, John Chalmers
Greek and Liturgical Modes
The Ancient Musical Modes: What Were They? , Eric Friedlander MD
An interactive demonstration of many scales and modes
The Music of Ancient Greeks, an approach to the original singing of the Homeric epics and early Greek epic and lyrical poetry by Ioannidis Nikolaos
relatively concise overview of ancient Greek musical culture and philosophy https://web.archive.org/web/20111009115813/http://arts.jrank.org/pages/258/ancient-Greek-music.html
Ἀριστοξενου ἁρμονικα στοιχεια: The Harmonics of Aristoxenus, edited with translation notes introduction and index of words by Henry S. Macran. Oxford: Clarendon Press, 1902.
Monzo, Joe. 2004. "The Measurement of Aristoxenus's Divisions of the Tetrachord"