Chi Nghệ

| synonyms_ref = chứa các loài như nghệ, nga truật hay uất kim hương Thái Lan.

Từ nguyên
Tên gọi khoa học xuất phát từ tiếng Phạn kuṅkuma, dùng để chỉ loài nghệ phổ biến rộng và được biết đến nhiều nhất là Curcuma longa.

Ghi chép về chữ nghệ trong Từ điển Việt–Bồ–La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum) của Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1651 như sau: "nghệ: açafrão: crocus, i. dụôm nghệ: tingir com açafrão: croco inficere.",. Như thế, Rhodes có lẽ cho rằng nó ít nhất là tương tự như nghệ tây (Crocus sativus) trong vai trò nhuộm màu vàng cho thực phẩm, do Crocus sativus là loại cây trồng tại khu vực Địa Trung Hải để lấy nhụy hoa sấy khô làm gia vị và nhuộm màu thực phẩm. Từ điển này không có chữ ngải.

Trong Flora Cochinchinensis, João de Loureiro mô tả 3 loài Curcuma mà ông biết có tại miền nam Việt Nam với các tên gọi tiếng Việt tương ứng là:
Curcuma longa: ngệ, kuong hùynh, kiām hoâm.
Curcuma rotunda (danh pháp chính thức hiện nay là Boesenbergia rotunda): ngải miọ, pum ngô méu.
Curcuma pallida (danh pháp chính thức hiện nay là Curcuma zedoaria): ngệ hoang, san kiām hoâm.

Như thế, ở đây tên gọi ngải đã được dùng để chỉ các loài Curcuma. Trong Nam Việt–Dương Hiệp Tự vị (南越洋合字彙, Dictionarium Anamitico-Latinum) của Jean-Louis Taberd xuất bản năm 1838 thì các từ nghệ và ngải đều viết bằng Hán-Nôm là 艾. Cụ thể, tại trang 333 tác giả viết như sau: "艾 Ngải, herba quaedam medicinalis seu species absynthii quâ adustiones fiunt. 艾灸 Ngải cứu, id; artemisia vulgaris... 艾鐄 Ngải vàng, curcumae species. 艾葉 Ngải diệp: absynthii species... ", như thế ngải nói chung là cây thuốc thuộc chi Artemisia (như A. vulgaris hay A. absinthium), nhưng ngải vàng thì là loài thuộc chi Curcuma. Tại trang 338, tác giả viết về chữ nghệ như sau: "艾 Nghệ, croci species seu curcuma longa.", và ở đây thì nghệ là tên thông thường của Crocus (không có ở Việt Nam) hoặc Curcuma longa. Điều này giải thích tại sao trong tên gọi của một số loài của chi Curcuma lại có chữ ngải, như ngải tím (C. aeruginosa, C. zedoaria), ngải trắng (C. aromatica).

Các tên gọi uất kim, khương hoàng hay nga truật có lẽ có nguồn gốc từ tiếng Trung, tương ứng với 郁金 = uất kim, 姜黄 = khương hoàng và 莪术 = nga thuật, các tên gọi được Flora of China dùng trong tên gọi tiếng Trung của các loài thuộc chi Curcuma.

Về mặt phân loại học thì Crocus (họ Iridaceae, bộ Asparagales - thực vật một lá mầm), Artemisia (họ Asteraceae, bộ Asterales - thực vật hai lá mầm thực sự) và Curcuma (họ Zingiberaceae, bộ Zingiberales - thực vật một lá mầm) không có quan hệ họ hàng gì.

Phân bố
Các loài nghệ là bản địa khu vực Đông Nam Á, miền nam Trung Quốc, tiểu lục địa Ấn Độ, New Guinea và miền bắc Australia. Một số loài được cho là đã du nhập và tự nhiên hóa ở các vùng ấm áp khác trên thế giới như châu Phi nhiệt đới, Trung Mỹ, Florida, và một loạt các đảo khác nhau trên Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương và Đại Tây Dương. Nói chung, hầu hết các loài nghệ phát triển tốt trong đất cát tơi xốp ở những nơi có bóng râm.

Sử dụng
Nghệ đã được sử dụng ở Ấn Độ từ thời cổ đại như là một chất thay thế cho nghệ tây (Crocus spp.) và các chất màu vàng khác. Nghệ thường được sử dụng để tạo hương vị hoặc tạo màu cho bột cà ri, mù tạt, bơ và pho mát.

Mô tả
Thân rễ phân nhánh, mọng thịt, thơm, thường với các rễ mang củ. Lá ở gốc; phiến lá hình mũi mác rộng hoặc thuôn dài, hiếm khi thẳng hẹp. Cụm hoa là cành hoa dạng bông thóc ở đầu cành trên thân giả hoặc trên các chồi riêng biệt sinh ra từ thân rễ, đôi khi xuất hiện trước lá; cuống thẳng; các lá bắc hợp sinh trong khoảng 1/2 chiều dài của chúng và tạo thành các túi, tỏa rộng ở các đầu tự do, mỗi lá bắc đối diện một xim hoa bọ cạp xoắn ốc gồm 2-7 hoa, các lá bắc ở đỉnh thường có màu khác biệt, lớn, vô sinh, tạo thành một mào; lá bắc con rời đến gốc. Đài hoa thường hình ống ngắn, chẻ 1 bên, đỉnh 2-3 thùy hoặc có răng. Tràng hoa hình phễu; các thùy hình trứng hoặc thuôn dài, gần bằng nhau hoặc thùy trung tâm dài hơn, đỉnh có mấu nhọn. Các nhị lép bên hình tựa cánh hoa, hợp sinh tại gốc với chỉ nhị và cánh môi. Cánh môi với phần trung tâm sẫm lại và mỏng hơn, các thùy bên chồng lên với các nhị lép bên. Chỉ nhị ngắn, rộng; bao phấn lắc lư, gốc thường có cựa; không có phần phụ liên kết. Bầu nhụy 3 ngăn. Quả nang hình elipxoit, 3 mảnh vỏ, nứt.

Hệ thống học và phát sinh chủng loài
Nghiên cứu phát sinh chủng loài phân tử của Záveská et al. (2012) chia Curcuma làm 3 phân chi. Cụ thể như sau:
Curcuma subgen. Curcuma: Đối với các đại diện điển hình của phân chi này thì các đặc trưng phái sinh chia sẻ chung về hình thái bao gồm sự hiện diện của các tuyến trên bầu; cụm hoa thường với mào; hoa kiểu viên đạn sắp xếp chật chội; và sự hiện diện của hai cựa hướng về phía trước. Nhiều thành viên của phân chi này có phân bố rộng khắp và được trồng ở Nam Á, Đông Nam Á và nhiều nơi khác trong vùng nhiệt đới, nhưng trung tâm đa dạng của các loài sinh sản hữu tính (tạo hạt) là Ấn Độ, Bangladesh và Myanmar, và trung tâm đa dạng của các loài sinh sản sinh dưỡng có lẽ là Ấn Độ. Mối quan hệ của các loài trong phân chi này rất phức tạp vì đa bội hóa và lai ghép hóa là quan trọng trong hình thành loài. Đa phân cơ sở trong phân chi Curcuma (nhóm Curcuma-II trong các cây phát sinh chủng loài ITS và cpDNA) tương ứng với các loài có kích thước bộ gen đơn bội lớn hơn ('Genome Group II và III' sensu Leong-Škorničková et al., 2007),
Curcuma achrae Saensouk & Boonma, 2022
Curcuma aeruginosa Roxb., 1810: Nghệ xanh, nghệ đen, ngải tím, nghệ ten đồng.
Curcuma albiflora Thwaites, 1861
Curcuma alismatifolia Gagnep., 1903: Nghệ lá từ cô hay uất kim hương Thái Lan.
Curcuma amada Roxb., 1810
Curcuma amarissima Roscoe, 1826
Curcuma andersonii (Baker) Škorničk., 2015
Curcuma angustifolia Roxb., 1810 không Dalzell & A.Gibson, 1861: Nghệ lá hẹp.
Curcuma antinaia Chaveer. & Tanee, 2007
Curcuma arida Škorničk. & N.S.Lý, 2015: Nghệ khô hạn.
Curcuma aromatica Salisb., 1808: Nghệ rừng, nghệ trắng, ngải trắng, uất kim.
Curcuma arracanensis W.J.Kress & V.Gowda, 2012
Curcuma aruna Maknoi & Saensouk, 2021
Curcuma attenuata Wall. ex Baker, 1890
Curcuma aurantiaca Zijp, 1915
Curcuma australasica Hook.f., 1867
Curcuma bakeriana Hemsl., 1892
Curcuma bella Maknoi, K.Larsen & Sirirugsa, 2011
Curcuma bhatii (R.M.Smith) Škorničk. & M.Sabu, 2005
Curcuma bicolor Mood & K.Larsen, 2001
Curcuma caesia Roxb., 1810
Curcuma campanulata (Kuntze) Škorničk., 2015: Tà liền chuông.
Curcuma candida (Wall.) Techapr. & Škorničk., 2012: Thiền liền trắng.
Curcuma cannanorensis R.Ansari, V.J.Nair & N.C.Nair, 1982
Curcuma caulina J.Graham, 1839
Curcuma ceratotheca K.Schum., 1899
Curcuma chantaranothaii Boonma & Saensouk, 2021
Curcuma charanii Boonma & Saensouk, 2021
Curcuma cinnabarina Škorničk. & Soonthornk., 2020
Curcuma clovisii Škorničk., 2015
Curcuma cochinchinensis Gagnep., 1907: Nghệ Nam Bộ
Curcuma codonantha Škorničk., 2003
Curcuma coerulea K.Schum., 1904
Curcuma colorata Valeton, 1918
Curcuma comosa Roxb., 1810
Curcuma cordata Wall., 1829
Curcuma coriacea Mangaly & M.Sabu, 1989
Curcuma corniculata Škorničk., 2014
Curcuma cotuana Luu, Škorničk. & H.Đ.Trần, 2017: Ngải Cơ Tu.
Curcuma decipiens Dalzell, 1850
Curcuma eburnea Škorničk., Suksathan & Soonthornk., 2020
Curcuma parviflora Wall., 1830: Nghệ hoa nhỏ.
Curcuma parvula Gage, 1904
Curcuma pedicellata (Chaveer. & Mokkamul) Škorničk., 2015
Curcuma peramoena Souvann. & Maknoi, 2014
Curcuma petiolata Roxb., 1820 - nghệ sen
Curcuma phaeocaulis Valeton, 1918
Curcuma phrayawan Boonma & Saensouk, 2021
Curcuma picta Roxb. ex Škorničk., 2008
Curcuma pierreana Gagnep., 1907: Nghệ Pierre, bình tinh chét.
Curcuma pitukii Maknoi, Saensouk, Rakarcha & Thammar., 2021
Curcuma plicata Wall. ex Baker, 1890
Curcuma porphyrotaenia Zipp. ex Span., 1842 = Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe, 1807
Curcuma prakasha S.Tripathi, 2002
Curcuma prasina Škorničk., 2017
Curcuma pseudomontana J.Graham, 1839
Curcuma puangpeniae Boonma & Saensouk, 2021
Curcuma pulcherrima Boonma, Saensouk & P.Saensouk, 2022
Curcuma purpurascens Blume, 1827
Curcuma purpurata Boonma & Saensouk, 2021
Curcuma putii Maknoi & Jenjitt., 2019
Curcuma pygmaea Škorničk. & Šída f., 2013: Nghệ lùn.
Curcuma rangjued Saensouk & Boonma, 2021
Curcuma rangsimae Boonma & Saensouk, 2021
Curcuma reclinata Roxb., 1810
Curcuma rhabdota Sirirugsa & M.F.Newman, 2000
Curcuma rhomba Mood & K.Larsen, 2001
Curcuma roscoeana Wall., 1829
Curcuma rosea P.Saensouk, Saensouk & Boonma, 2022
Curcuma roxburghii M.A.Rahman & Yusuf, 2012
Curcuma rubescens Roxb., 1810
Curcuma rubroaurantiaca Škorničk. & Soonthornk., 2023
Curcuma rubrobracteata Škorničk., M.Sabu & Prasanthkumar, 2003
Curcuma rufostriata Škorničk. & Soonthornk., 2021
Curcuma ruiliensis N.H.Xia & Juan Chen, 2021: Nga truật Thụy Lệ (瑞丽莪术).
Curcuma sabhasrii Saensouk, Maknoi, Wongnak & Rakarcha, 2022
Curcuma sahuynhensis Škorničk. & N.S.Lý, 2015: Nghệ Sa Huỳnh, rau nghệ.
Curcuma saraburiensis Boonma & Saensouk, 2019
Curcuma sattayasaiorum Chaveer. & Sudmoon, 2008
Curcuma scaposa (Nimmo) Škorničk. & M.Sabu, 2007
Curcuma sessilis Gage, 1904
Curcuma siamensis Saensouk & Boonma, 2021
Curcuma sichuanensis X.X.Chen, 1984: Nghệ Tứ Xuyên
Curcuma singularis Gagnep., 1907: Cây khỏe, sâm đá.
Curcuma sixsensesensis D.D.Nguyen & T.A.Le, 2022
Curcuma sparganiifolia Gagnep., 1903: Nghệ lá hắc tim lang.
Curcuma spathulata Škorničk. & Soonthornk., 2021
Curcuma stahlianthoides Škorničk. & Soonthornk., 2022
Curcuma stenochila Gagnep., 1905: Nghệ hoa vàng.
Curcuma stolonifera Nob.Tanaka, K.Armstr. & M.M.Aung, 2020
Curcuma strobilifera Wall. ex Baker, 1890
Curcuma sumatrana Miq., 1861: Nghệ Sumatra
Curcuma suphanensis P.Saensouk, Boonma, Rakarcha, Maknoi, Wongnak & Saensouk, 2022
Curcuma supraneeana (W.J.Kress & K.Larsen) Škorničk., 2015
Curcuma suraponii Boonma, 2023
Curcuma sylvatica Valeton, 1918
Curcuma thailandica Boonma & Saensouk, 2020 = Curcuma putii Maknoi & Jenjitt., 2019
Curcuma thorelii Gagnep., 1907: Nghệ Thorel.
Curcuma tongii Y.H.Tan & Li X.Zhang, 2019
Curcuma trichosantha Gagnep., 1907
Curcuma tuanii H.T.Nguyen, D.D.Nguyen & N.A.Nguyen, 2023
Curcuma vamana M.Sabu & Mangaly, 1988
Curcuma vinhlinhensis D.D.Nguyen & T.A.Le, 2022
Curcuma viridiflora Roxb., 1810
Curcuma vitellina Škorničk. & H.Đ.Trần, 2010
Curcuma wallichii M.A.Rahman & Yusuf, 2012
Curcuma wanenlueanga Saensouk, Thomudtha & Boonma, 2021
Curcuma wilcockii M.A.Rahman & Yusuf, 2012
Curcuma woodii N.H.Xia & Juan Chen, 2015
Curcuma xanthella Škorničk., 2013
Curcuma yingdeensis N.H.Xia & Juan Chen, 2019
Curcuma yunnanensis N.Liu & C.J.Chen, 1987: Nghệ Vân Nam
Curcuma zanthorrhiza Roxb., 1820 - Nghệ rễ vàng
Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe, 1810: Nga truật, còn gọi là nghệ đen, ngải tím, bồng nga truật, tam nại.
Curcuma zedoaroides Chaveer. & Tanee, 2008

Việt Nam
Ở Việt Nam hiện tại xác định có 32-35 loài nghệ, trong đó 30 loài là: C. aeruginosa, C. alismatifolia, C. angustifolia, C. arida, C. aromatica, C. cochinchinensis, C. cotuana, C. elata, C. gracillima, C. harmandii, C. leonidii, C. longa (du nhập), C. newmanii, C. pambrosima, C. pierreanna, C. pygmaea, C. rhomba, C. sahuynhensis, C. singularis, C. sixsensesensis, C. sparganifolia, C. stenochila, C. thorelii, C. trichosantha, C. tuanii, C. vinhlinhensis, C. vitellina, C. xanthella, C. zanthorrhiza (du nhập), C. zedoaria (du nhập) và 2 loài chuyển từ chi Stahlianthus/Kaempferia sang là C. campanulata và C. candida.

Một số tài liệu còn liệt kê thêm các loài khác, như C. parviflora, C. petiolata, C. rubescens?; nhưng POWO cho rằng chúng không có ở Việt Nam. Tuy nhiên, không có nguồn nào liệt kê danh pháp C. rubens mà danh pháp gần tương tự nhất là C. rubescens Roxb., 1810, nhưng loài này chỉ có trong khu vực đông bắc Ấn Độ, Bangladesh và Myanmar.

Hình ảnh

Tập tin:Curcuma aeruginosa0.jpg|Curcuma aeruginosa
Tập tin:Curcuma alismatifolia2.jpg|Curcuma alismatifolia
Tập tin:Curcuma longa 001.JPG|Curcuma longa
Tập tin:Curcuma roscoeana3.JPG|Curcuma roscoeana

Chú thích

Chi Nghệ trên trang botanyvn.com