Tuẫn táng

Tuẫn táng (chữ Hán: 殉葬) hay còn gọi là bồi táng (陪葬) là một phong tục tang lễ phổ biến trong thời cổ đại. Việc này bao gồm chôn cất đồ vật, động vật hoặc thậm chí là người sống để đảm bảo sự đủ đầy và sung túc của người chết ở thế giới bên kia, tuy nhiên có bản chất khác với hiến tế người, vì người sống cũng có thể được phép tự nguyện tuẫn táng cùng. Việc chôn cất cùng người chết được diễn ra ở nhiều nơi như Ai Cập, Lưỡng Hà, Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên và nhiều quốc gia khác.

Trung Quốc
Trước thời nhà Hán
Phong tục này xuất hiện rất sớm từ những năm 4100 TCN, xuyên suốt từ văn hóa Đại Vấn Khẩu, văn hóa Lương Chử, văn hóa Long Sơn, văn hóa Tề Gia, văn hóa Nhị Lý Đầu,... Thời nhà Thương, sau khi quý tộc qua đời, một số lượng tù binh chiến tranh, người thân và binh lính riêng của người đã khuất đôi khi được chôn cùng với họ dưới hình thức có thể là tự nguyện hoặc ép buộc. Dữ liệu trên giáp cốt văn thời nhà Thương ghi lại rằng có hơn 13000 vụ hiến tế người, trong đó hơn ba phần tư diễn ra dưới thời vua Vũ Đinh, số người tuẫn táng chủ yếu là tù binh chiến tranh. Hiến tế người nghiêm trọng nhất xảy ra trong lăng mộ của vua Vũ Đinh được đặt số hiệu M1001 tại di chỉ Ân Khư với hơn một trăm người. Sau thời Vũ Đinh, số vụ tuẫn táng người có phần giảm cùng với việc tăng số lượng đồ vật, phản ánh việc chôn cất của người Thương càng về giai đoạn cuối càng trở nên đơn giản hơn.

Các ngôi mộ thời Tây Chu cũng có xuất hiện việc tuẫn táng người sống. "Tây Kinh tạp ký" ghi lại: "Lăng mộ vua Chu (Chu U vương) rất cao lớn, cửa mộ vừa mở, toàn là đá vôi, đào sâu hơn một trượng, mới thấy lớp vân mẫu dày hơn một thước. Thấy hơn trăm thi thể nằm ngổn ngang chồng chất lên nhau, đều không bị phân hủy. Chỉ có một người là nam, còn lại đều là nữ, người ngồi, người nằm, cũng có người đứng, quần áo và hình sắc không khác gì người sống." Nơi chôn cất các vị vua nhà Chu vẫn chưa được tìm thấy, nhưng các ngôi mộ thời Tây Chu tại Nhữ Gia Trang, Trường An, Tân Thôn, Lê Thành,.. đều phát hiện việc tuẫn táng. Việc tuẫn táng người sống trong hố xe ngựa ở Phong Tây thời Tây Chu không hề thua kém gì với Ân Khư. Mặc Tử viết: "Thiên tử giết người tuẫn táng, nhiều thì vài trăm, ít thì vài chục; tướng quân, đại phu giết người tuẫn táng, nhiều thì vài chục, ít thì vài người." Đến thời Đông Chu, việc hiến tế người có phần suy giảm nhưng vẫn được phát hiện ở nhiều nơi như mộ của Tăng hầu Ất.

Khi Tần Thủy Hoàng qua đời, chôn cùng với ông là đội quân đất nung nổi tiếng, tượng trưng cho sự bảo vệ vị Hoàng đế đầu tiên này về cõi vĩnh hằng. Mặc dù Lăng mộ Tần Thủy Hoàng chưa được khai quật hoàn toàn, nhưng Sử ký ghi lại rằng vài chục nghìn người, chủ yếu là phi tần của ông và các thợ thủ công bị đem chôn sống cùng ông.

Nhà Hán
Hán Cao Tổ Lưu Bang và Hán Tuyên Đế Lưu Tuấn đều phản đối chế độ tuẫn táng, nhưng việc tuẫn táng vẫn xuất hiện bên ngoài xã hội. Ngoài hiện tượng tuẫn táng tại lăng mộ Triệu Văn Đế, người ta còn phát hiện hàng chục nghìn hài cốt tù nhân tại Dương lăng của Hán Cảnh Đế và Mậu lăng của Hán Vũ Đế, nhiều người còn bị chặt đầu và chôn cất xung quanh lăng mộ hoàng gia như vật hiến tế. Càng về cuối thời Tây Hán, hiện tượng này suy giảm và dần biến mất cho đến thời Tống, không còn phổ biến như trước nữa và nếu xuất hiện cũng thường xuyên bị chỉ trích, như việc Tôn Quyền lệnh cho vợ của Trần Vũ tuẫn tiết sau khi tướng này bị giết.

Nhà Liêu và nhà Nguyên
Thời nhà Liêu, sau khi Liêu Thái Tổ Gia Luật A Bảo Cơ qua đời, chính cung của ông là Hoàng hậu Thuật Luật Bình thậm chí còn muốn đưa 100 quan đại thần phải chôn cùng ông. Người Nữ Chân không sử dụng quan tài mà là chôn sống cùng, như một quan chức nhà Nam Tống là Từ Mạnh Sân (徐夢莘) ghi lại trong Tam triều bắc minh hội biên rằng: "Người chết thì đem chôn mà không có quan quách, còn bậc quyền quý thì thiêu sống những nô tì được sủng ái và ngựa xe của mình để tuẫn táng theo."

Khi Thành Cát Tư Hãn qua đời, những người dân sống trên những nơi quan tài của ông đi qua đều bị giết để làm vật tế thần, tổng cả là gần hai nghìn người đã bị giết cộng với hơn 40 phụ nữ chôn sống. Marco Polo Du ký còn ghi lại rằng khi cháu trai ông là Húc Liệt Ngột chết, khoảng 2 vạn người đã bị giết để tuẫn táng cùng ông.

Nhà Minh
Một số ghi chép như "Thiết Hàm Tân sử" (铁函心史) cho rằng tục tuẫn táng thời nhà Minh là sự tiếp nối từ nhà Nguyên, với việc khôi phục phong tục này của Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương, không giới hạn ở Hoàng đế mà còn trong hoàng thất. Khi còn tại vị, ông đã ra lệnh tuẫn táng thê thiếp của những người thân thuộc, điển hình nhất là Vương phi của Tần vương Chu Sảng, em gái trụ cột nhà Bắc Nguyên khi ấy là Khoách Khuếch Thiếp Mộc Nhi. Minh Huệ Đế sau khi lên ngôi đã lệnh cho hơn mười phi tần của Thái Tổ tuẫn táng cùng ông và ra lệnh trọng thưởng cho người nhà của họ bằng việc ban cho các chức quan trong Cẩm y vệ theo cha truyền con nối, vì họ là cha và anh em trai của các phi tần tuẫn táng nên còn được biết đến với danh xưng 《Triều thiên nữ hộ》(朝天女户).

Minh Thành Tổ Chu Đệ sau khi lật đổ Kiến Văn Đế không những đồng ý tiếp tục với số lượng lớn hơn, với hơn 30 cung nhân bao gồm 15 phi tần, cảnh tượng được sử Hàn Quốc ghi lại là vô cùng kinh hoàng. Minh Nhân Tông Chu Cao Sí tuẫn táng năm phi tần bao gồm cả sủng phi của ông là Quách quý phi dù đã sinh đến ba hoàng tử; Minh Tuyên Tông Chu Chiêm Cơ tuẫn táng mười phi tần và cung nhân, đến thời Minh Anh Tông Chu Kỳ Trấn thì đã ra lệnh phản đối tập tục chết chóc này, nhưng vì lý do chính trị nên ông vẫn đem chôn sống các phi tần của em trai là Minh Đại Tông Chu Kỳ Ngọc, bao gồm cả việc tuẫn táng và phế truất sủng phi của ông là Hoàng quý phi Đường thị.

Tuy rằng từ thời Minh Hiến Tông Chu Kiến Tuân đã tuân thủ việc không tiếp tục tuẫn táng, phong tục này vẫn thi thoảng xảy ra trong hoàng thất, như sự việc vào năm Thành Hóa thứ 10 (1474), cháu nội của Liêu vương Chu Thực là Vinh Mục Thế tử Chu Ân Quả (朱恩鏋; 1452 - 1474) qua đời khi không có con cái nên cha của Thế tử, cũng là con của Chu Thực là Liêu vương Chu Hạo Yến (朱豪墭) muốn đem thê thiếp của Chu Ân Quả là Phùng thị (冯氏) và Tào thị (曹氏) tuẫn táng theo nhưng bị Minh Hiến Tông trách cứ.

Nhà Thanh
Trước khi nhà Thanh nhập quan đã có ghi chép về hiện tượng tuẫn táng, như khi em gái cùng mẹ của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Chiêm Hà Cốc (沾河姑) vào năm Thiên Minh thứ tám (1624) qua đời thì lấy hai người con gái chôn sống theo. Khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích chết, kế thê rất được sủng ái của ông là Đại phúc tấn A Ba Hợi cùng hai Thứ phúc tấn là A Tế Căn (阿濟根) và Đức Nhân Trạch (德因泽) phải chôn cùng. Sau đó, khi con trai ông là Hoàng Thái Cực chết thì hai cận thần của ông là Đôn Đạt Lí (敦达里) và An Đạt Lí (安达里) đã tự sát theo.

Tục lệ này vẫn còn tiếp diễn dưới thời Thuận Trị; khi ái thê của ông là Hiếu Hiến Đoan Kính Hoàng hậu băng, ông từng có ý định muốn đem 30 cung nữ và hoạn quan tuẫn táng cùng bà nhưng đã được can ngăn. Trường hợp tuẫn táng cuối cùng được ghi nhận là phi tần của Thuận Trị - Trinh phi Đổng Ngạc thị, em gái cùng tộc của Đoan Kính Hoàng hậu với lý do là để bình ổn cho sự tức giận của người nhà Phế hậu Tĩnh phi vì sự chuyên sủng của Thịnh Trị dành cho Đổng Ngạc phi.

Năm Khang Hy thứ 12 (1673), Hoàng đế ra sắc lệnh cấm nô bộc tuẫn chủ, chấm dứt chế độ tuẫn táng.

Thời Dân Quốc
Chính phủ Bắc Dương thường xuyên khuyến khích và khen thưởng phụ nữ và góa phụ trinh tiết tự vẫn sau khi chồng của họ qua đời. Những tấm biển «Trinh tiết tinh biểu» xuất hiện từ năm 1914 đến năm 1928, kết thúc bởi sự thành lập Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc.

Ấn Độ
Vào thời cổ đại, trong kinh Vệ Đà ghi rằng các góa phụ được phép tái hôn sau khi chồng cũ đã qua đời. Từ thế kỉ 2 SCN, việc tái hôn bị nghiêm cấm, quy định rằng họ phải bị tuẫn táng cùng chồng, gọi là Sati. Sati vốn là nữ thần xuất hiện trong thần thoại Ấn Độ cổ đại, sau khi cha của nàng xúc phạm đến vị thần Shiva mà nàng kính trọng đã tự sát bằng cách nhảy vào ngọn lửa thiêng, sau đó nàng trở thành nữ thần Parvati và đoàn tụ với Shiva.

Sati tiếp tục xuất hiện tại Lưu vực sông Ấn và thời kỳ Vệ Đà rồi Đế chế Mughal và đến tận khi thực dân Anh xâm lược. Người Ấn Độ tin rằng phụ nữ nếu bị chôn sống sẽ được lên thiên đường, bằng cách cho cô ấy mặc trang phục cô dâu truyền thống, đặt lên giàn hỏa rồi thiêu sống bên cạnh thi thể của người chồng đã chết. Nếu người chồng có nhiều vợ, người vợ chính sẽ được thiêu sống cùng chồng, những người còn lại sẽ được thiêu riêng.

Năm 1829, các quan chức Anh ra sắc lệnh cấm các góa phụ tự thiêu. Phụ nữ Ấn Độ đã xuống đường biểu tình đòi quyền được tự thiêu, và vẫn còn phong tục rừng rợn này tại những ngôi làng xa xôi của Ấn Độ đến hiện tại bất chấp lệnh cấm. Ngày nay, tục tự thiêu góa phụ vẫn phổ biến và được tôn vinh, nhưng hầu hết các trường hợp đều liên quan đến việc chôn cất một cách cưỡng bức. Năm 1987, một phụ nữ tên Roop Kanwar đã bị ép thiêu sống tại làng Rajasthan, dẫn đến biểu tình lan rộng buộc chính phủ Ấn Độ sửa đổi luật để ngăn chặn việc thiêu sống góa phụ, với hình phạt tối đa cho bất kỳ hành vi nào liên quan đến sati là tử hình hoặc tù chung thân.

Nhật Bản
Từ thời Yamatai, thông qua "Ngụy chí" đã có ghi chép về tuẫn táng của nữ vương Himiko với 100 nô lệ được chôn cùng bà. Vào năm thứ 28 dưới triều đại của Thiên hoàng Suinin, ông đã ra lệnh nghiêm cấm tập tục này vì tính chất man rợ của nó.

Tiến đến thời kỳ Chiến Quốc, khi một lãnh chúa bị giết trong trận chiến hoặc thực hiện seppuku sau khi thất bại, những người hầu cận của ông ta sẽ đi theo ông ta bằng cách tự tử hoặc seppuku. Vào thời Mạc phủ, lãnh chúa Tokugawa Mitsukuni của phiên Mito vào năm 1667 đã từ chối cho phép hầu cận tự sát sau khi con trai thứ 11 của Tokugawa Ieyasu là Tokugawa Yorifusa qua đời. Trường hợp cuối cùng tự sát theo chủ được ghi nhận là Masanobu Hotta đã tự sát bằng cách dùng kéo đâm vào cổ họng sau khi nghe tin Tokugawa Ietsuna qua đời.

Vào thời hiện đại, đại tướng lục quân Nogi Maresuke và vợ là Shizuko đã tự sát cùng nhau sau khi Thiên hoàng Minh Trị băng hà. Năm 1989, sau khi Thiên hoàng Showa qua đời, một số người đã tự sát theo, như một người đàn ông 87 tuổi tại tình Wakayama và một cựu trung úy 76 tuổi tại tỉnh Ibaraki.

Tham khảo