Tuồng

Tuồng (Chữ Nôm: 從), hát bộ, hát bội (Chữ Nôm: 喝佩) là những cách gọi một loại hình nhạc kịch thịnh hành tại Việt Nam. Khác với các loại hình nhạc kịch khác như chèo, cải lương, v.v., tuồng mang theo âm hưởng hùng tráng với những tấm gương nhân vật tận trung báo quốc, xả thân vì đại nghĩa, những bài học về lẽ ứng xử của con người giữa cái chung và cái riêng, giữa gia đình và Tổ quốc, chất bi hùng là một đặc trưng thẩm mỹ của nghệ thuật Tuồng. Có thể nói Tuồng là sân khấu của những người anh hùng... Loại hình này khác biệt với cải lương xã hội, cải lương Hồ Quảng, thoại kịch là những hình thức diễn xướng sân khấu ra đời muộn hơn.

Lịch sử

Theo nhiều học giả, tuồng xuất phát từ ca vũ dân tộc Việt Nam, song trong quá trình phát triển, tuồng đã tiếp nhận nhiều trình thức biểu diễn và hóa trang của Hí Kịch.

Lối hát tuồng du nhập vào Việt Nam vào thời điểm nào thì chưa được xác minh.

Sử sách ghi rằng vào thời Tiền Lê năm 1005, một kép hát người Hoa tên là Liêu Thủ Tâm đến Hoa Lư và trình bày lối hát xướng thịnh hành bên nhà Tống và được vua Lê Long Đĩnh thâu dụng, bổ là phường trưởng để dạy cung nữ ca hát trong cung.

Sang thời nhà Trần, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn bắt được một tên quân nhà Nguyên tên là Lý Nguyên Cát vốn là kép hát. Vương tha tội chết cho Cát và sai dạy lối hát đó cho binh sĩ. Cát cho diễn vở Vương mẫu hiến đào để vua ngự lãm cùng các triều thần xem. Ai cũng cho là hay. Ở Hà Nội vào đầu thế kỷ XX có một rạp hát riêng diễn tuồng hát bội, gọi là rạp Quảng Lạc. Lối diễn thì giống như lối tuồng miền Trung cả. khai, ký, cầu, bẻ lông trĩ, bẻ cờ,...

Ca điệu
Ngôn ngữ ca ngâm thì dùng giọng thật to, thật cao và rõ. Điệu hát quan trọng nhất trong hát là "nói lối", tức là nói một lúc rồi hát, thường để mở đầu cho các khúc hát khác. "Nói lối" có hai giọng chính là "Xuân" và "Ai". "Xuân" là giọng hát vui tươi, còn "Ai" là bi thương, ảo não. Nói lối giọng Ai còn được gọi là "lối rịn". Ngoài ra còn có những "lối hằng", "lối hường", "lối giậm".

Tuồng có yêu cầu đặc biệt là phải hát "thổ tận can tràng", đòi hỏi người hát hết sức cố gắng. Về tuồng Bắc, hát luồng hơi cao hơn, lối hát nhẹ hơn tuồng Nam Bộ. Tuồng Nam Bộ hát to và nam hát giọng mé nên thường gọi là tuồng "thét"

Ngoài các điệu đặc trưng của mình, Tuồng còn có cả dân ca Trung bộ.
Hóa trang
Tuồng là loại hình sân khấu ước lệ, vậy nên cách hóa trang của tuồng cũng đặc biệt, nhằm để thể hiện rõ các tuyến nhân vật, tương tự mục đích hóa trang của Hí kịch, côn khúc của Trung Quốc, Kabuki của Nhật hay Dù kê của Campuchia

Các tuyến nhân vật của tuồng chủ yếu là: kép, tướng, đào, đào võ, lão,... với mỗi loại nhân vật lại có cách hóa trang riêng

Nhìn thoáng qua, hóa trang của tuồng khá giống kinh kịch Trung Quốc, xong thực tế, các đường nét rất khác nhau.

Màu sắc dùng để hóa trang trên mặt phổ biến là trắng, đỏ, xanh và màu đen. Mặt trắng (diện mạo đẹp đẽ, tính cách trầm tĩnh), mặt đỏ (người trí dũng, chững chạc), mặt rằn (diện mạo xấu xí, tính cách nóng nảy), mặt tròng xéo đen (tướng phản, hai bên thái dương có vết đỏ là người nóng nảy, nếu tròng xéo đen nền đỏ thắm hay xanh là người vũ dũng), mặt mốc (xu nịnh), mặt lưỡi cày (người đoản hậu, nhát gan)...

Cố NSND Nguyễn Lai đã nghiên cứu, đúc kết từ một số hình ảnh mẫu hóa trang thành các loại mặt: Mặt trắng (diện mạo đẹp đẽ, tính cách trầm tĩnh), mặt đỏ (người trí dũng, chững chạc), mặt rằn (diện mạo xấu xí, tính cách nóng nảy), mặt tròng xéo đen (tướng phản, hai bên thái dương có vết đỏ là người nóng nảy, nếu tròng xéo đen nền đỏ thắm hay xanh là người vũ dũng), mặt mốc (nịnh), mặt lưỡi cày (người đoản hậu, nhát gan).

Ca dao có câu

“Người trung mặt đỏ, đôi tròng bạc/Đứa nịnh râu đen, mấy sợi còi”

Phục sức
Phục trang của các nhân vật Tuồng dựa theo kiểu phục trang của vua quan trong triều nếu là các vai vua quan hoặc theo kiểu phục trang của dân dã nếu là người bình thường.

Trang phục Tuồng có vài nét tương tự Hí kịch Trung Quốc, như mão lông trĩ, cờ lệnh sau lưng, vạt che trước, tuy nhiên trang phục Tuồng vẫn gần gũi với trang phục dân tộc Việt Nam và thường đơn giản, dễ dàng cho nghệ sĩ biểu diễn có thể lăn lộn, múa.

Áo giáp, áo thụng, áo đào văn, mão rồng, mão phụng, hia, đai lưng

Đạo cụ Tuồng thường có kiếm, đao, thương, búa, quạt, cờ, kim giản, roi ngựa, phất trần, đuốc, bầu rượu...
Ban nhạc
Dàn nhạc dùng trong sân khấu Tuồng gồm có những nhạc cụ như: trống chiến, đồng la, kèn, đàn nhị và có khi dùng sáo....Dàn nhạc được đặt bên tay phải sân khấu (từ trong nhìn ra). Tay phải ứng với cửa "sinh" trong khi bên trái là cửa "tử".

Nếu là đám hát do tư nhân mướn để mua vui, khao vọng thì lại có một cỗ trống nhỏ gọi là trống lèo dành riêng cho các thân hào uy tín đến xem hát mà đánh chấm những câu hát hay. Người đánh trống lèo cũng phải đem theo tiền riêng để thưởng diễn viên.

Khi kể chuyện thì gọi là câu nói từ bốn đến bảy chữ, có đối, gieo vần cước vận (chữ cuối cùng mỗi câu). Câu kết thì gieo vần trắc.

Khi đến những màn diễn khéo, giọng hát hay thì chủ nhà ném thẻ lên tấm chiếu trước sân khấu, tiếng thẻ tre nghe lách cách vui tai. Gánh hát sau đó gom thẻ, tính ra giá trị tiền để lãnh tiền thưởng.
Soạn phẩm
Sơn Hậu

Với các trích đoạn hay như Ôn Đình chém Tá., Kim Lân thượng thành, Kim Lân qua đèo, Phàn Định Công đề cờ

Triệu Đình Long cứu Chúa Với trích đoạn hay như: Triệu Đình Long thử vợ
Tam nữ đồ vương (thế kỷ XVII)
Với các trích đoạn hay như Lão Tạ lăn lửa, Phương Cơ giả dại qua ải,
Trảm Trịnh Ân (Bây giờ thường gọi là Đào Tam Xuân)
Với các trích đoạn hay Đào Tam Xuân đề cờ, Cao Hoài Đức rọi đèn,
Diễn Võ Đình (soạn giả: Đào Tấn, thế kỷ XIX)
Ngoại tổ dâng đầu (soạn giả: Nguyễn Hiển Dĩnh, thế kỷ XIX).
Trầm Hương các (Đào Tấn)
Với trích đoạn Hồ ly đoạt hồn, thường bị nhiều đoàn hát tránh diễn vì sợ ma quỷ
Phụng Nghi Đình Với trích đoạn hay Lã Bố hý Điêu Thuyền
Hoàng Phi Hổ quá giới bài quan (Đào Tấn)
Với các lớp Phi Hổ lăn trướng, Phi Hổ nằm miếu.
Đào Phi Phụng

Với các trích đoạn Châu Xương cấy râu

Ngũ Hổ Bình Tây (tác giả Quỳnh Phủ Nguyễn Diêu)

Với trích đoạn Địch Thanh ly Thợn
Lý Thiên Luông
Ngũ Vân Thiệu
Với trích đoạn Châu Xán qua sông,...
Lý Phụng Đình
Hồ Nguyệt Cô hay Võ Tam Tư trảm cáo Với trích đoạn nổi tiếng Hồ Nguyệt cô hoá cáo
Hộ sanh đàn (Tác giả Đào Tấn)
Với lớp Tiết Cương chống búa, Lan Anh lạc đẻ,
Nghêu sò ốc hến (Tuồng hài dân gian)
Xuân Đào cắt thịt
Trương Đồ Nhục (Tuồng hài, do Nguyễn Hiển Dĩnh viết lại)
Trưng nữ vương (tác giả Tống Phước Phổ)
Mục Quế Anh dâng cây

Người nổi tiếng
Nghệ sĩ nhân dân
1. NSND Quang Tốn- Nguyên Giám đốc nhà hát tuồng Việt Nam

2. NSND Bạch Trà- Nhà hát tuồng Việt Nam

3. NSND Lê Tiến Thọ (Nguyên Thứ trưởng Bộ VHTTDL, Nguyên Cục trưởng Cục NTBD, Nguyên Giám đốc Nhà hát Tuồng Việt Nam, Chủ tịch Hội NSSK Việt Nam) NSND Nguyễn Nho Túy (Đội Tảo)

4. NSND Nguyễn Ngọc Phương (Nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Nguyên Cục trưởng Cục NTBD, Nguyên Giám đốc Nhà hát Tuồng Việt Nam)

5. NSND Ngô Thị Liễu

6. NSND Phạm Chương

7. NSND Nguyễn Phẩm

8. NSND Sáu Lai

9.NSND Năm Đồ

10. NSND Lê Bá Tùng

11. NSND Đinh Quả

12. NSND Võ Sĩ Thừa

13. NSND Mẫn Thu (Nhà hát Tuồng Việt Nam)

14. NSND Đàm Liên (Nhà hát Tuồng Việt Nam)

15. NSUT Kim Cúc

16. NSND Hoàng Khiềm (Nguyên Giám đốc Nhà hát Tuồng Việt Nam)

17. NSND Minh Ngọc (Nhà hát Tuồng Việt Nam)

18. NSND Hòa Bình (Nhà hát Tuồng Đào Tấn)

19.NSND Lê Huy Quang - Nhà hát Tuồng Việt Nam

20. NSND Trần Đình Sanh (Nhà hát Tuồng Đào Tấn)

21. NSND Gia Khoản (Nguyên Phó Giám đốc Nhà hát Tuồng Việt Nam)

22. NSND Minh Gái (Nhà hát Tuồng Việt Nam)

23. NSND Hồng Khiêm (Nhà hát Tuồng Việt Nam)

24. NSND Xuân Hội (Nhà hát tuồng Đào Tấn, Bình Định)

25. NSND Phương Thảo (Nhà hát tuồng Đào Tấn, Bình Định)

26. NSND Hương Thơm ( Nhà hát Tuồng Việt Nam)

27. NSND Ánh Dương (Nguyễn Văn Dương) - Nhà Hát Tuồng Việt Nam

28. NSND Xuân Quý - Nhà hát Tuồng Việt Nam.

29. Nghệ sỹ nhân dân Nguyễn Văn Thủy - Nhà Hát Tuồng Việt Nam.

30. NSND Cao Đình Lưu - Nhạc sỹ Nhà hát Tuồng Việt Nam)

31. NSND Nguyễn Ngọc Khánh- Nhạc công Nhà hát Tuồng Việt Nam

NSUT NHÀ HÁT TUỒNG VIỆT NAM

NSUT Lê Hải Vân
NSUT Bích Tần
NSUT Nguyễn Thị Lộc Huyền
NSUT Chu Quang Cường
NSUT Nguyễn Đức Mạnh
NSUT Nguyễn Kiều Oanh
NSUT Nguyễn Đức Mười
NSUT Nguyễn Văn Quý
NSUT Lê Trần Vinh
NSUT Nguyễn Đức Lợi
NSUT Trần Văn Long
NSUT Nguyễn Thị Quyên
NSUT Vũ Thị Diễm Hương
NSUT Hà Thị Thanh
NSUT Nguyễn Duy Bút
NSUT Hoàng Thị Yến
NSUT Nguyễn Thị Hoà
NSUT Minh Sự
NSUT Hồng Điểm

Đạo diễn
NSND Ngọc Phương (Dàn dựng trên 200 vở Tuồng)
NSND Lê Tiến Thọ
NSND Hoàng Khiềm
NSUT Tạ Tạo
NSUT Đặng Bá Tài
Đoàn Anh Thắng
Việt Yên
NSUT Chu Quang Cường
NSUT Trần Long
NS Mạnh Linh
NSUT Kiều Oanh

Soạn giả
Đào Tấn
Quỳnh Phủ Nguyễn Diêu (thầy dạy của Đào Tấn)
Bùi Hữu Nghĩa
Hoàng Châu Ký
Nguyễn Hiển Dĩnh
Tống Phước Phổ
Xuân Yến
Sỹ Chức
NS Lê Hữu Lập (Út Tèo)
Lê Công Phượng
Vũ Mạnh Linh
NSUT Lộc Huyền

Ca đoàn
Nghệ thuật sân khấu truyền thống Tuồng có 07 đơn vị phân bố ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam, trong đó có 04 nhà hát, 01 Đoàn nghệ thuật và 02 đoàn nghệ thuật trực thuộc nhà hát gồm:
Nhà hát Tuồng Việt Nam: có 2 đoàn biểu diễn: Đoàn Truyền thống và Đoàn Thể nghiệm
Nhà hát Nghệ thuật truyền thống cung đình Huế.
Nhà hát NT Truyền thống Tỉnh Bình Định (Đoàn Tuồng Đào Tấn)
Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh
Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Hát Bội Thành phố Hồ Chí Minh
Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Tỉnh Thanh Hoá (Đoàn Nghệ thuật Tuồng Thanh Hóa)
Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Tỉnh Khánh Hoà (Đoàn Tuồng Khánh Hòa)
Lưu niệm

File:Gánh hát Nam Kỳ trong lễ Tứ tuần Đại khánh của Hoàng đế Khải Định (1924).jpg|Gánh hát Nam kỳ (1924)
File:Gánh hát Nam Định trong lễ Tứ tuần Đại khánh của Hoàng đế Khải Định (1924).jpg|Gánh hát Nam Định (1924)

Xem thêm

Tuồng Huế
Tuồng Quảng Nam
Hát chầu
Hát chèo
Tham khảo

Trần Văn Khê, Du ngoạn trong âm nhạc truyền thống Việt Nam. Nhà xuất bản Trẻ, 2004.
Vũ Đức Sao Biển, "Hát bội Quảng Nam" in trong Quảng Nam hay cãi. Nhà xuất bản TRẻ, 2010.