Kệ Duyên sinh

| religion = Phật giáo
| language = Pāli; dị bản Sanskrit và Hán văn
| period = Phật giáo sơ kỳ
| verses = Kệ (gāthā)
| incipit =
}}

Kệ Duyên sinh (còn gọi Kệ duyên khởi, hay ) là một bài kệ ngắn cô đọng giáo lý Duyên khởi (; ). Trong truyền thống Pāli, kệ này được A-thuyết-thị () đọc để trả lời du sĩ Xá-lợi-phất (); ngay khi nghe kệ, Xá-lợi-phất chứng quả Tu-đà-hoàn. Nhờ tính chất “công thức” cô đọng trọng tâm giáo lý, bài kệ được trích dẫn, chép khắc rộng rãi trên tháp, ấn đất, gạch, tượng... từ Ấn Độ tới Đông Nam Á. Kệ Duyên sinh thường được nêu cùng mệnh đề kinh điển: “Ai thấy Duyên khởi là thấy Pháp; ai thấy Pháp là thấy Duyên khởi”, được dẫn trong Majjhima‑nikāya 28. Các khảo cứu tổng quan về Phật giáo đều coi Duyên khởi là nền tảng trung tâm của giáo lý.

Văn bản
, Dunhuang, Trung Quốc. Bản khắc là một chuỗi dhāraṇī và mantra, mở đầu bằng Chân ngôn Vãng sinh Tịnh độ, đồng thời có cả bài kệ Duyên khởi.]]
Bản Tạng và Pāli thường gặp:

{|class="wikitable"
|+
!Nguyên bản tiếng Phạn
!Tiếng Phạn được La tinh hóa
!Nguyên bản tiếng Pali
!Tiếng Pali được La tinh hóa
!Dịch nghĩa Nội dung kệ nêu hai vế nhân‑quả — sinh khởi do duyên và đoạn diệt khi duyên không còn — được xem là tuyên ngôn cô đọng của Thập nhị nhân duyên và đồng thời quy chiếu về Tứ diệu đế (ý “tập” và “diệt”).

Sử dụng và truyền bá
, phần dưới khắc bài kệ pratītyasamutpāda gāthā (phóng to để đọc chữ)]]
Bài kệ Duyên sinh rất sớm đã được xem như công thức cô đọng giáo pháp và vì vậy lưu truyền rộng rãi qua nhiều truyền thống Phật giáo. Cứ liệu văn khắc và thư tịch cho thấy bài kệ hiện diện dày đặc trong phạm vi liên khu vực, bằng nhiều ngữ hệ (Prākrit, Pāli, Sanskrit).

Trong thực hành nghi lễ, bài kệ được tụng đọc và/hoặc an trí khi an vị tượng, xây/thờ tháp như một hình thức tôn trí “xá-lợi Pháp”. Trong truyền thống Phật giáo Đại Thừa và Mật Tông, bài kệ Duyên sinh còn được tôn sùng như thần chú/đà-la-ni có năng lực gia trì bảo hộ; nhiều kinh văn và chú giải thời Trung Đại gọi đây là “Đà-la-ni tâm yếu của duyên khởi” (, ) và gắn liền với biểu tượng xá-lợi của Pháp thân () Phật. Trong giai đoạn phát triển mạnh của văn hóa thờ phụng xá-lợi (khoảng thế kỷ 5–8), thay vì an trí di cốt Phật, các Phật tử có thể đặt một viên ấn tín đất nung hoặc mảnh kim loại khắc bài kệ Duyên sinh vào bên trong tháp để “thay thế” xá-lợi thân thể của Phật. văn kệ tiếp tục được sao khắc và ký thác với mật độ cao trên tháp, tượng và ấn đất khắp vùng từ Ấn Độ tới Đông Nam Á.

Ở Việt Nam
Khảo cổ học ghi nhận bài kệ xuất hiện rất sớm tại Việt Nam. Tại di tích Gò Xoài (Long An, thuộc văn hóa Óc Eo muộn), phát hiện
nhiều hiện vật vàng trong đó có một tấm vàng (khoảng 21 × 4&nbsp;cm) khắc văn Phạn–Pāli chôn trong hố thờ chính tâm kiến trúc gạch dạng tháp, cùng lớp có 26 hiện vật vàng. Văn bản gồm 5 dòng: (1) công thức (dị bản ), (2) một bài kệ tóm lược Tứ diệu đế, (3–5) hai thần chú ngắn. Chữ thuộc hệ Pallava Đông Nam Á; phần lớn học giả gợi ý niên đại TK&nbsp;VII–VIII (có ý kiến TK&nbsp;VIII–IX). Trường hợp này thường được coi là chứng cứ sớm và rõ về sự tiếp nhận “kệ Duyên sinh” tại vùng đất Việt, phù hợp thực hành tôn trí xá‑lợi Pháp trong tháp/tượng.

Dị bản và truyền bản
(Bihar), có khắc ye dharma hetu trên đài sen (phóng to để xem), khoảng 500–700 CN]]
Trong hệ Pāli, dạng chính tả thường gặp là (pp do đồng hoá ngữ âm Trung Ấn), trong khi ở các bản chữ Phạn/văn khắc hỗn hợp thường là (giữ cụm pr). Về động từ, Pāli chủ yếu chép (“đã nói”), nhưng nhiều văn bản ngoài hệ Theravāda hoặc văn khắc cho thấy / hay (Skt.), phản ánh đường truyền và mức độ “Sanskrit hoá” khác nhau; danh từ nirodha/nirodho cũng biến đổi theo cách chia và yêu cầu nhịp luật (Āryā) của từng bản. Ngoài ra, dị biệt địa phương thấy rõ trên bia/ấn: → (đồng hoá), hay ↔ như đã nêu.

Kệ cũng thường “đi cùng” những trích đoạn kinh điển khác thành một tổ hợp nghi thức. Ở Trung Á (Merv), hai “thẻ đất nung” khắc công thức (với ) rồi liệt kê chuỗi Bồ‑đề phần; trường hợp vàng lá Maungguṇ (Miến Điện) xếp kệ trước các mục tương tự, trong đó có cả “bốn thánh đế”.|group=note}} Ngoài ra, theo Thanissaro Bhikkhu, chiếu dụ của A Dục vương (TK&nbsp;III&nbsp;TCN) khuyến cáo thường xuyên học/nhớ một danh mục bảy đoạn kinh, không nêu riêng “kệ Duyên sinh”; các tuyển chọn hiện đại chỉ biên soạn lại các đoạn kinh được nhà vua đề xuất, không phải sắc dụ dạy tụng ye dhammā.

Vai trò của bài kệ chưa được hiểu hoàn toàn trong học giới. Ngoài bản chất phức tạp của tuyên bố, cũng có nhận xét rằng không nơi nào kệ được gán trực tiếp cho Phật theo đúng hình thức này, cho thấy đây là phần tóm lược hay diễn giải của riêng A-thuyết-thị. T.W. Rhys Davids cho rằng bài kệ có thể gây ấn tượng đặc biệt với Mục-kiền-liên và Xá-lợi-phất vì nhấn mạnh nhân duyên đặc trưng của Phật giáo. Triết gia Paul Carus giải thích kệ là một phản ứng táo bạo, bài trừ tín điều đối với truyền thống Bà-la-môn, vì nó "phủ nhận các phép mầu can thiệp siêu nhiên bằng cách thừa nhận trọn vẹn luật nhân quả như điều không thể bác bỏ", trong khi thiền sư Suzuki liên tưởng đến kinh nghiệm vượt ngoài trí năng, "nơi ý niệm này nối tiếp ý niệm kia rồi chung cuộc ở kết luận hay phán đoán".

Xem thêm
Duyên khởi
Tứ diệu đế
Xá-lợi-phất – Mục-kiền-liên – A-thuyết-thị
Sarnath

Chú giải

Tham khảo
Chú thích

Thư mục tham khảo