Chi Đay

| genus = Corchorus
| genus_authority = L.
| subdivision_ranks = Các loài
| subdivision = Khoảng 40-100 loài
}}
Chi Đay (danh pháp khoa học: Corchorus) là một chi của khoảng 40-100 loài thực vật có hoa trong họ Cẩm quỳ (Malvaceae), có nguồn gốc từ các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới khắp thế giới. Tại Việt Nam, các tên gọi khác nhau được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau, với đay là tên gọi phổ biến tại miền bắc và bố, đai phổ biến tại miền nam.

Chúng là các cây thân thảo sống một năm, cao tối đa trong khoảng 2–4 m, không tạo cành hoặc với một vài cành. Lá đơn hình mũi mác mọc so le, dài 5–15&nbsp;cm, nhọn mũi và khía răng cưa mịn hoặc xẻ thùy. Hoa nhỏ, đường kính 2–3&nbsp;cm, 5 cánh hoa màu vàng; quả là dạng quả nang chứa nhiều hạt. Chúng mọc tốt trên nhiều loại đất và có thể gieo trồng quanh năm.

Chi Oceanopapaver chỉ có một loài (Oceanopapaver neocaledonicum), trước đây có vị trí không chắc chắn, nhưng gần đây đã được coi là từ đồng nghĩa của Corchorus.

Tên gọi trong ngôn ngữ khác
Trong tiếng Anh, người ta gọi các loài trong chi này là "jute", "bush okra", "Nalta jute", "jute mallow", "Jew's mallow" hay "melokhia". Từ melokhia được coi là có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập malek (ملك). Người ta cho rằng vương triều Fatimid đã cho làm món rau từ Corchorus như là món ăn chỉ dành cho chính họ vbà cấm những người khác không được ăn. Từ "melokhia" là tương tự như "melokia" ("hoàng gia"). Tại Nhật Bản rau từ lá của một số loài trong chi này được gọi là moroheiya. Được gọi là saluyot trong tiếng Ilocano, nó là loài rau ăn lá trong khu vực người Ilocos của Philippines.

Danh sách loài
Corchorus acutangulus
Corchorus acutangulus var. brachycarpus
Corchorus aesticans
Corchorus aestuans
Corchorus aestuans var. brevicaulis
Corchorus africanus
Corchorus alatus
Corchorus allenii
Corchorus americanus
Corchorus angolensis
Corchorus angustifolius
Corchorus antichorus
Corchorus aquaticus
Corchorus arenarius
Corchorus arenicola
Corchorus argutus
Corchorus argutus var. australis
Corchorus argutus var. benthami
Corchorus argutus var. blanchetii
Corchorus argutus var. longicarpus
Corchorus argutus var. prismatocarpa
Corchorus argutus var. typica
Corchorus asplenifolius
Corchorus australis
Corchorus baldaccii
Corchorus biflorus
Corchorus bifurcatus
Corchorus brachycarpos
Corchorus brachycarpus
Corchorus brevicaulis
Corchorus brevicornutus
Corchorus bricchettii
Corchorus bullatus
Corchorus burmanni
Corchorus campestris
Corchorus capsularis
Corchorus carnarvonensis
Corchorus caryophylloides
Corchorus catharticus
Corchorus cavaleriei
Corchorus chrozophorifolius
Corchorus cinerascens
Corchorus confusus
Corchorus cordifolius
Corchorus coreta
Corchorus crassifolius
Corchorus cunninghamii (Corchorus cunninghami)
Corchorus deccanensis
Corchorus depressus
Corchorus detersilis
Corchorus discolor
Corchorus echinatus
Corchorus elachocarpus
Corchorus elderi
Corchorus erinoceus
Corchorus erodiodes
Corchorus fascicularis
Corchorus flexuosus
Corchorus foliosus
Corchorus frutescens
Corchorus fruticulosus
Corchorus furcatus
Corchorus fuscus
Corchorus gillettii
Corchorus gracilis
Corchorus grandiflorus
Corchorus greveanus
Corchorus guadalupensis
Corchorus hamatus
Corchorus hirsutus
Corchorus hirtus
Corchorus hirtus var. argentinensis
Corchorus hirtus var. brasiliensis
Corchorus hirtus var. cuyabensis
Corchorus hirtus var. glabellus
Corchorus hirtus var. martii
Corchorus hirtus var. orinocensis
Corchorus hirtus var. pilosa
Corchorus hirtus var. villosissima
Corchorus hochstetteri
Corchorus humilis
Corchorus hygrophilus
Corchorus japonicus
Corchorus javanicus
Corchorus junodi
Corchorus kirkii
Corchorus lanceolatus
Corchorus laniflorus
Corchorus lanuginosus
Corchorus lasiolobus
Corchorus leptocarpus
Corchorus linearis
Corchorus lobatus
Corchorus longicarpus
Corchorus longipedunculatus
Corchorus longipes
Corchorus macropetalus
Corchorus malchairi
Corchorus marua
Corchorus merxmuelleri
Corchorus microphyllus
Corchorus mompoxensis
Corchorus mucilagineus
Corchorus muricatus
Corchorus neocaledonicus
Corchorus neocaledonicus var. estellatus
Corchorus olitorius
Corchorus olitorius var. australiensis
Corchorus onotheroides
Corchorus oppositiflorus
Corchorus orinocensis
Corchorus pachyphyllus
Corchorus parvifolius
Corchorus parviflorus
Corchorus parviflorus var. gracilescens
Corchorus parviflorus var. ovatus
Corchorus parviflorus var. parviflorus
Corchorus pascuorum
Corchorus patens
Corchorus pilolobus
Corchorus pilosus
Corchorus pinnatipartitus
Corchorus polygonatum
Corchorus polygonus
Corchorus pongolensis
Corchorus prismatocarpus
Corchorus procumbens
Corchorus prostratus
Corchorus psammophilus
Corchorus pseudocapsularis
Corchorus pumilio
Corchorus pumilus
Corchorus quadrangularis
Corchorus quinquelocularis
Corchorus quinquenervis
Corchorus reynoldsiae
Corchorus rigidiusculus
Corchorus rostratus
Corchorus rostrisepalus
Corchorus rothii
Corchorus saxatilis
Corchorus scandens
Corchorus schimperi
Corchorus secundiflorus
Corchorus senegalensis
Corchorus sericeus
Corchorus serratus
Corchorus siamensis
Corchorus sidoides
Corchorus siliquosus
Corchorus sloanoides
Corchorus somalicus
Corchorus spinosus
Corchorus stenophyllus
Corchorus subscandens
Corchorus sulcatus
Corchorus tetragona
Corchorus tetrangulus
Corchorus thozetii
Corchorus tiniannensis
Corchorus tomentellus
Corchorus tomentillus
Corchorus tomentosus
Corchorus torresianus
Corchorus tortipes
Corchorus tridens
Corchorus tridens var. euryphyllus
Corchorus triflorus
Corchorus trilocularis
Corchorus urticaefolius
Corchorus velutinus
Corchorus vermicularis
Corchorus villosissimus
Corchorus walcottii
Corchorus walcottii var. densiflora
Corchorus walcottii var. parviflora
Corchorus walcottii var. walcottii

Sử dụng
Lấy sợi
Xem bài chính Sợi đay

Các loài trong chi Corchorus thỏa mãn một lượng lớn nhu cầu của thế giới về sợi. Sợi từ các loài đay là sợi thực vật phổ biến hàng thứ hai sau sợi bông.

Thực phẩm
Lá non của một vài loài đay cũng được sử dụng làm rau ăn; đay quả dài (Corchorus olitorius) được sử dụng chủ yếu tại miền nam châu Á, Ai Cập và Cộng hòa Síp, đay quả tròn (Corchorus capsularis) tại Nhật Bản và Trung Quốc. Chúng có kết cấu nhầy (nhớt), tương tự như ở đậu bắp, khi nấu ăn. Hạt được sử dụng làm hương liệu, và một loại trà thảo mộc được sản xuất từ lá đay khô. Rau đay cũng được sử dụng tại Ai Cập; một số người còn cho rằng nó là món ăn quốc gia trong ẩm thực Ai Cập. Nó cũng là món ăn đặc trưng trong ẩm thực Liban, Palestine, Syria và Jordan. Một món ăn điển hình của khu vực này là rau đay hầm ăn cùng cơm và thịt gà luộc. Tại Việt Nam, rau đay chủ yếu dùng nấu canh (với cua, tôm tép), đôi khi với mồng tơi hoặc mướp.

Tháng 9 năm 2007, Sizzler's, một chuỗi nhà hàng Mỹ, bán Molokhiya cookies (bánh bích quy ngọt) với rau đay là thành phần đặc trưng, tại khu vực Shinjuku ở Tokyo, Nhật Bản.

Lá đay giàu betacaroten, sắt, calci, vitamin C. Các loài đay có tính hoạt hóa chống oxy hóa với một lượng đáng kể tương đương α-tocopherol (vitamin E).

Khác
Một vài loài khác cũng có tên gọi là đay, nhưng không thuộc chi này như đay cách (Hibiscus cannabinus), đay vông vang hay đay Nhật (Hibiscus sabdariffa) cũng được dùng để lấy sợi.

Chú thích

Tham khảo

Ẩm thực Thổ Nhĩ Kỳ-Cyprus: Molohiya
Trang tại Malvaceae.info về Corchorus
The Golden, Copper, and Silver Fibers Chứa thông tin và hình ảnh về một số loài trong các chi Corchorus & Hibiscus.
Molokheya: An Egyptian National dish chứa thông tin lịch sử và ẩm thực liên quan tới rau đay.
Đay tại www.inq7.net
Whitlock B. A., K. G. Karol, W. S. Alverson. 2003. Chloroplast DNA Sequences Confirm the Placement of the Enigmatic Oceanopapaver within Corchorus (Grewioideae: Malvaceae s.l., Formerly Tiliaceae). International Journal of Plant Sciences 164: 35–41 (tóm tắt tại đây).