Họ Sơn ca

Họ Sơn ca (danh pháp khoa học: Alaudidae) là một họ chim dạng sẻ, chủ yếu sinh sống tại Cựu thế giới. Chỉ một loài, sơn ca bờ biển là có sinh sống ở Bắc Mỹ, tại đó nó được gọi là horned lark (sơn ca có sừng).

Sơn ca là các loài chim nhỏ sống trên mặt đất, thường có giọng hót mê hoặc và kiểu bay liệng kì dị. Điều này kết hợp với việc chúng hay sinh sống gần các khu dân cư— đã đảm bảo cho sơn ca một vị trí nổi bật trong văn chương và âm nhạc (ví dụ sơn ca được ca tụng trong "The Lark Ascending" (1914) của Ralph Vaughan Williams).

Các loài sơn ca làm tổ trên mặt đất, đẻ 2–6 trứng vỏ đốm. Như nhiều loài chim sống trên mặt đất khác, phần lớn các loài sơn ca có các vuốt chân sau dài, được người ta coi là giúp chúng ổn định hơn khi đứng.

Phần lớn các loài sơn ca có vẻ ngoài kém nổi bật. Chúng ăn sâu bọ và hạt.

Chim sơn ca là biểu tượng cho hạnh phúc, hy vọng, may mắn, tự do, niềm vui, tuổi trẻ, tính sáng tạo và ngày mới. Trong haiku của người Nhật, sơn ca hay 雲雀 (vân tước, ヒバリhibari) là từ để chỉ mùa xuân trong năm. Đối với người Trung Quốc, có một tín ngưỡng dân gian cho rằng sơn ca (tiếng Trung gọi là bách linh/bạch linh (百灵/白灵) hay vân tước (雲雀)) là linh hồn của người ta trở về từ cõi chết. Nó được thể hiện trong thành ngữ: 死了变成白灵鸟, 飞来也要卯亲亲 (tử liễu biến thành bạch linh điểu, phi lai dã yếu mão thân thân: chết đi biến thành chim bạch linh, buổi sớm bay đến thăm người thân).

Các mối quan hệ
Họ Alaudidae được nhà động vật học người Ireland Nicholas Aylward Vigors giới thiệu năm 1825 như là phân họ Alaudina của họ Fringillidae.

Sơn ca là họ được định nghĩa khá rõ ràng, một phần là do hình dáng khối xương cổ chân của chúng. Trong một thời gian dài người ta đã xếp họ này tại/gần điểm khởi đầu của chim biết hót (Oscines, hiện nay thường gọi là Passeri) trong cây tiến hóa, chỉ ngay sau nhóm chim cận biết hót (Suboscines, hiện nay thường gọi là Tyranni) và trước các loài nhạn (Hirundinidae), chẳng hạn như trong danh lục đầu tiên của Hiệp hội Điểu học Hoa Kỳ (AOU) vào năm 1886. Một số tổ chức khác, như Hiệp hội Điểu học Anh (BOU) cũng như sách Handbook of the Birds of the World, trung thành với điều này. Tuy nhiên, nhiều phân loại khác tuân theo phân loại Sibley-Ahlquist trong việc đặt sơn ca trong một phân nhóm lớn của chim biết hót là Passerida (nhóm loại trừ các loài quạ, bách thanh và các đồng minh của chúng, Vireonidae (vireo) và nhiều nhóm chim đặc trưng khác của khu vực Australia và Đông Nam Á). Chẳng hạn, Hiệp hội Điểu học Hoa Kỳ đặt sơn ca ngay sau quạ, bách thanh và vireo. Ở cấp độ chi tiết hơn, hiện nay một số tác giả đặt sơn ca ở gần như mức bắt đầu của siêu họ Sylvioidea cùng với các loài nhạn, các nhóm "chích Cựu thế giới" và "khướu và họa mi" khác nhau.

Các loài theo trật tự phân loại
Chi Alaemon
Sơn ca đầu rìu lớn, Alaemon alaudipes
Sơn ca đầu rìu nhỏ, Alaemon hamertoni
Chi Chersomanes
Sơn ca gót nhọn, Chersomanes albofasciata
Sơn ca Beesley, Chersomanes beesleyi
Chi Ammomanopsis
Sơn ca Gray, Ammomanopsis grayi. Tách ra từ Ammomanes.
Chi Certhilauda – sơn ca mỏ dài.
Sơn ca vuốt ngắn, Certhilauda chuana
Sơn ca Benguela, Certhilauda benguelensis
Sơn ca mỏ dài Karoo, Certhilauda subcoronata
Sơn ca mỏ dài miền đông, Certhilauda semitorquata
Sơn ca Cape, Certhilauda curvirostris
Sơn ca mỏ dài Algulhas, Certhilauda brevirostris
Chi Pinarocorys
Sơn ca huyệt hung, Pinarocorys erythropygia
Sơn ca tối màu, Pinarocorys nigricans
Chi Ramphocoris
Sơn ca mỏ dày, Ramphocoris clotbey
Chi Ammomanes
Sơn ca đuôi ngang, Ammomanes cinctura
Sơn ca sa mạc, Ammomanes deserti. Có thể là phức hợp loài.
Sơn ca đuôi hung, Ammomanes phoenicura
Chi Eremopterix
Vân tước tai đen, Eremopterix australis
Sơn ca Madagascar, Eremopterix hova. Chuyển từ Mirafra.
Vân tước đầu đen, Eremopterix nigriceps
Vân tước lưng hung, Eremopterix leucotis
Vân tước đầu xám tro, Eremopterix griseus
Vân tước đầu hung, Eremopterix signatus
Vân tước lưng xám, Eremopterix verticalis
Vân tước Fischer, Eremopterix leucopareia
Chi Calendulauda
Sơn ca ngực hồng, Calendulauda poecilosterna. Tách ra từ Mirafra.
Sơn ca nâu đậm Calendulauda alopex
Sơn ca nâu vàng, Calendulauda africanoides. Tách ra từ Mirafra.
Sơn ca Sabota, Calendulauda sabota. Tách ra từ Mirafra.
Sơn ca Karoo, Calendulauda albescens. Tách ra từ Certhilauda.
Sơn ca nâu đỏ, Calendulauda burra. Tách ra từ Certhilauda.
Sơn ca cồn cát, Calendulauda erythrochlamys. Tách ra từ Certhilauda.
Sơn ca Barlow, Calendulauda barlowi. Tách ra từ Certhilauda.
Chi Heteromirafra
Sơn ca Archer, Heteromirafra archeri. Gộp cả sơn ca Sidamo (Heteromirafra sidamoensis).
Sơn ca Rudd, Heteromirafra ruddi
Chi Mirafra
Sơn ca vòng cổ, Mirafra collaris
Sơn ca bạc màu, Mirafra rufa
Sơn ca Gillett, Mirafra gilletti. Gồm cả sơn ca Degodi (M. degodiensis).
Sơn ca Clapper miền đông, Mirafra fasciolata
Sơn ca Clapper Cape, Mirafra apiata
Sơn ca gáy hung, Mirafra africana
Sơn ca cánh đỏ, Mirafra hypermetra
Sơn ca Somali, Mirafra somalica
Sơn ca Ash, Mirafra ashi
Sơn ca Flappet, Mirafra rufocinnamomea
Sơn ca Angola, Mirafra angolensis
Sơn ca bụi Myanmar, Mirafra microptera
Sơn ca Thái Lan hay sơn ca bụi cánh hung, Mirafra assamica
Sơn ca bụi Ấn Độ hay sơn ca bụi cánh đỏ, Mirafra erythroptera
Sơn ca bụi Jerdon Mirafra affinis
Sơn ca bụi Đông Dương, Mirafra erythrocephala
Sơn ca Williams, Mirafra williamsi
Sơn ca giọng đều, Mirafra passerina
Sơn ca Latakoo, Mirafra cheniana
Sơn ca Java hay sơn ca bụi Horsfield, Mirafra javanica
Sơn ca bụi Nam Á, Mirafra cantillans
Sơn ca Kordofan, Mirafra cordofanica
Sơn ca đuôi trắng, Mirafra albicauda
Sơn ca Friedmann, Mirafra pulpa
Chi Eremophila
Sơn ca bờ biển hay sơn ca sừng, Eremophila alpestris. Phức hợp loài. Có thể gồm 3 nhóm là longirostris (argalea, teleschowi, przewalskii, nigrifrons, deosaiensis, longirostris, elwesi, khamensis), penicillata (atlas, balcanica, kumerloevei, penicillata, bicornis, albigula) và alpestris (flava, brandti và tất cả các phân loài Tân thế giới).
Sơn ca Temminck, Eremophila bilopha
Chi Calandrella
Sơn ca Aden, Calandrella eremica (gộp cả C. daaroodensis). Tách ra từ C. blanfordi.
Sơn ca Blanford, Calandrella blanfordi
Sơn ca Erlanger, Calandrella erlangeri
Sơn ca mũ đỏ miền bắc, Calandrella williamsi. Tách ra từ C. cinerea.
Sơn ca mũ đỏ miền nam, Calandrella cinerea
Sơn ca ngón ngắn lớn, Calandrella brachydactyla. Có thể là phức hợp loài.
Sơn ca ngón ngắn Hume, Calandrella acutirostris
Sơn ca ngón ngắn Sykes, Calandrella dukhunensis. Tách ra từ C. brachydactyla.
Chi Melanocorypha
Sơn ca hai đốm, Melanocorypha bimaculata
Sơn ca Calandra hay sơn ca thảo nguyên, Melanocorypha calandra
Sơn ca đen, Melanocorypha yeltoniensis
Sơn ca Tây Tạng, Melanocorypha maxima
Sơn ca Mông Cổ hay chà chiện, Melanocorypha mongolica
Chi Chersophilus
Sơn ca Dupont, Chersophilus duponti
Chi Eremalauda
Sơn ca Dunn, Eremalauda dunni
Chi Alaudala: Tách ra từ Calandrella.
Sơn ca ngón ngắn Athi, Alaudala athensis
Sơn ca ngón ngắn châu Á, Alaudala cheleensis
Sơn ca cát, Alaudala raytal. Loài điển hình của chi này
Sơn ca ngón ngắn nhỏ, Alaudala rufescens
Sơn ca ngón ngắn Somali, Alaudala somalica
Chi Spizocorys (gộp cả Pseudalaemon)
Sơn ca Stark, Spizocorys starki: Chuyển từ Eremalauda.
Sơn ca Sclater, Spizocorys sclateri
Sơn ca đuôi ngắn, Spizocorys fremantlii: Chuyển từ Pseudalaemon.
Sơn ca mặt nạ, Spizocorys personata
Sơn ca Obbia, Spizocorys obbiensis
Sơn ca mỏ hồng, Spizocorys conirostris
Sơn ca Botha, Spizocorys fringillaris
Chi Lullula
Sơn ca rừng, Lullula arborea
Chi Alauda
Sơn ca cánh trắng, Alauda leucoptera. Chuyển từ Melanocorypha. Có thể là chị em với phần còn lại của Alauda (giống về tập tính, sinh thái, hình thái và tiếng hót) hoặc là chị em với nhánh chứa Alauda và Galerida.
Sơn ca Raso, Alauda razae
Sơn ca Á-Âu hay sơn ca đồng, Alauda arvensis
Sơn ca hay sơn ca phương Đông, Alauda gulgula
Chi Galerida
Sơn ca châu Phi, Galerida modesta
Sơn ca mỏ lớn, Galerida magnirostris
Sơn ca Thekla, Galerida theklae. Các phân loài ellioti, praetermissa, hueii có thể là các loài độc lập.
Sơn ca mào, Galerida cristata
Sơn ca Maghreb, Galerida macrorhyncha. Tách ra từ G. cristata.
Sơn ca Malabar, Galerida malabarica
Sơn ca Sykes, sơn ca hung hay sơn ca mào Sykes, Galerida deva

Phát sinh chủng loài
Cây phát sinh chủng loài trong phạm vi họ Sơn ca dưới đây dựa theo Alström và ctv. (2013), với bổ sung từ Stervander và ctv. (2016)

}}
}}
|2=
}}
|2=Eremopterix
}}
|2=
}}
|2=
|2=
|2=Alaudala
}}
}}
|2=
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}

Hình ảnh

Tập tin:Australasianbushlark.jpg|
Tập tin:Mirafra africana1.jpg|
Tập tin:Bengal bushlark (Mirafra assamica) in Kolkata W IMG 4596.jpg|
Tập tin:M affinis.jpg|
Tập tin:Spike-heeled Lark 001.jpg|
Tập tin:Steinlerche.jpg|
Tập tin:Gray's Lark.jpg|
Tập tin:Ashy-crowned Sparrow Lark (Male) I IMG 8244.jpg|
Tập tin:Alondra.jpg|
Tập tin:Lstoedlark59.JPG|
Tập tin:Calandralark57.jpg|
Tập tin:Eremophila alpestris.jpg|
Tập tin:Stark's Lark 001.jpg|
Tập tin:Lullula arborea.jpg|
Tập tin:Alauda arvensis.jpg|
Tập tin:Oriental Skylark I IMG 0551.jpg|
Tập tin:Galerida cristata naumann.jpg|
Tập tin:Galerida theklae.jpg|
Tập tin:Galerida deva.jpg|

Tại Việt Nam
Người ta ghi nhận 3 loài sơn ca có ở Việt Nam. Cụ thể là Mirafra javanica, Mirafra erythrocephala và Alauda gulgula.

Tham khảo



Đọc thêm


Liên kết ngoài
Video về sơn ca trên Internet Bird Collection