Giáo phận Hưng Hóa

-->

| diện tích =
| area_sqmi =
| area_footnotes =
| dân số = 7.000.000
| population_as_of = 2021
| giáo dân = 252.796
| catholics_percent =
| giáo hạt =
| giáo xứ = 137 (2020)
| bishop_title =
| giám mục phó =
| suffragans =
| giám quản =
| giám quản Tông Toà=
| giám mục phụ tá = Phaolô Nguyễn Quang Đĩnh
| tổng đại diện = Phaolô Nguyễn Quang Đĩnh (kiêm nhiệm theo Giáo luật)
| chưởng ấn = Phêrô Lê Quốc Hưng
| đại diện giám quản=
| đại diện giám mục =
| đại diện tư pháp = Inhaxiô Nguyễn Quang Triều
| niên trưởng =
| archdeacons =
| nguyên giám mục = Antôn Vũ Huy Chương Gioan Maria Vũ Tất Anphong Nguyễn Hữu Long
| tổng giám mục danh dự =

| bản đồ =
| map_size =
| map_alt =
| map_caption =

| website = http://www.giaophanhunghoa.org
| footnotes =
}}

Giáo phận Hưng Hóa (tiếng Latin: Dioecesis Hunghoaensis) là một giáo phận Công giáo Rôma tại Việt Nam. Giáo phận nằm trên vùng Tây Bắc, Bắc Việt Nam, gồm trọn địa bàn các tỉnh Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên và Sơn La, một phần các tỉnh Phú Thọ, Tuyên Quang (bên hữu ngạn sông Lô), cùng với toàn bộ tỉnh Sơn Tây cũ, nay thuộc Hà Nội. Tổng diện tích 54.352 km2.

Đến tháng 11 năm 2021, giáo phận có khoảng 252.796 giáo dân (3,6% dân số), 129 linh mục và 116 giáo xứ trong tổng số 7.000.000 người. Đây là khu vực có nhiều dân tộc sinh sống, bao gồm Kinh (85%), Mèo (H'Mông), Mường, Tày, Nùng, Thái, Dao, Sán Chay, Khờ Mú, Hà Nhì, Lào, La Chí, Phù Lá, Sán Chỉ, và Bố Y...

Việt truyền giáo tại vùng này tạm dừng một thời gian vì thiếu nhân sự. Năm 1659, Tòa Thánh thành lập hai giáo phận ở Việt Nam, vùng Hưng Hóa (Xứ Đoài) thuộc Giáo phận Đàng Ngoài, do Giám mục Francois Pallu coi sóc. Nhiều giáo sĩ dòng Tên khác được cử lên đây để kế tục việc truyền giáo của Marini. Việc truyền giáo có kết quả tốt đến nỗi năm 1659, một nhà truyền giáo là Bentô Thiện đã gửi thư cho linh mục Marini có viết: "Santei xứ (Sơn Tây xứ) đựac mườiy (được mười) nhà thánh". Thời Pháp thuộc, linh mục Gustave Hue (tên Việt: Hương) là tác giả cuốn Tự điển tam ngữ Việt-Hán-Pháp. Lúc đã 67 tuổi, ông bắt đầu học tiếng Mường để phục vụ cho nhu cầu truyền giáo. Ông còn cho in sách song ngữ Việt-Mường để dạy giáo lý, văn hóa, dạy cho trẻ em Mường đọc và viết được tiếng Mường. Điều này đã ảnh hưởng rất lớn cho việc bảo tồn văn hóa Mường sau này.

Năm 1673, Xứ Đoài đã là một trong 7 giáo xứ đầu tiên được thành lập ở Đàng Ngoài. Năm 1679, Tòa Thánh phân chia Giáo phận Đàng Ngoài thành Đông và Tây. Từ đó, Xứ Đoài (Hưng Hóa) đã nhanh chóng trở thành một vùng trung tâm của Giáo phận Tây Đàng Ngoài. Chỉ trong vòng 5 năm, số lượng tín đồ đã tăng từ 2.000 (năm 1707) tăng lên 15.462 (năm 1712).

Năm 1846, Giáo phận Tây Đàng Ngoài một lần nữa được chia thành giáo phận Nam và Tây. Xứ Đoài (Hưng Hóa) vẫn thuộc giáo phận Tây. Ngày 15 tháng 4 năm 1895, Giáo hoàng Lêô XIII đã cho tách 3 tỉnh Sơn Tây, Hưng Hóa và Tuyên Quang thuộc giáo phận Tây, để thành lập giáo phận mới lấy tên gọi là Giáo phận Tông tòa Thượng Đàng Ngoài (Tonkin Superioris), hay Thượng du Bắc Kỳ, còn gọi là Giáo phận Đoài, phong cho Giám mục Paul Raymond Lộc làm Giám mục tiên khởi. Khi thành lập, Giáo phận Đoài (Hưng Hóa) có 16.950 tín đồ, 24 linh mục (12 thừa sai), 53 tu sĩ, 28 tiểu chủng sinh, 11 giáo xứ, 96 giáo họ.

Ngày 24 tháng 11 năm 1960, Tòa Thánh thiết lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam, đồng thời nâng Giáo phận Tông tòa Hưng Hóa lên hàng Giáo phận chính tòa và đặt Giám mục Phêrô Maria Nguyễn Huy Quang làm Giám mục chính tòa đầu tiên, thuộc Giáo tỉnh Hà Nội. Hiện giáo phận Hưng Hóa đang trong quá trình chia tách giáo phận, theo thỉnh nguyện từ Giám mục giáo phận.

Địa giới giáo phận: phía bắc giáp Tổng giáo phận Côn Minh (Trung Quốc), phía tây bắc giáp Giáo phận Đại Lý (Trung Quốc), phía nam giáp giáo phận Thanh Hóa, phía đông giáp giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng, giáo phận Bắc Ninh và tổng giáo phận Hà Nội, phía tây giáp Hạt Đại diện Tông tòa Luang Prabang (Lào), phía tây nam giáp Hạt Đại diện Tông tòa Viêng Chăn (Lào).

Tổ chức điều hành giáo phận
Cai quản giáo phận:
: Giám mục Chính tòa: Đaminh Hoàng Minh Tiến
: Đại diện Giám mục tại tỉnh Phú Thọ: Linh mục Antôn Nguyễn Gia Nhang

Các Ủy ban:

Ủy ban Bác ái Xã hội
Ủy ban Giáo dân
Ủy ban Giáo lý Đức tin
Ủy ban Giáo sĩ và Chủng sinh
Ủy ban Loan báo Tin Mừng
Ủy ban Phụng tự
Ủy ban Thánh nhạc và Nghệ thuật Thánh
Ủy ban Tu sĩ
Ủy ban Văn hoá
Phụ trách thông tin

Giáo phận có 9 giáo hạt, 117 giáo xứ trong đó:

Giáo hạt Sơn Tây (tây thành phố Hà Nội) gồm 23 giáo xứ:
Chính Tòa - Phường Tùng Thiện, thành phố Hà Nội
Sơn Tây - 70 Lê Lợi, phường Sơn Tây, thành phố Hà Nội
Bách Lộc - Xã Phúc Thọ, thành phố Hà Nội
Bến Thôn - Xã Tây Phương, thành phố Hà Nội
Cần Kiệm - Xã Hạ Bằng, thành phố Hà Nội
Cát Ngòi - Xã Dương Hòa, thành phố Hà Nội
Dị Nậu - Xã Tây Phương, thành phố Hà Nội
Đường Hồng - Xã Hát Môn, thành phố Hà Nội
Hạ Hiệp - Xã Hát Môn, thành phố Hà Nội
Hoàng Xá - Xã Quốc Oai, thành phố Hà Nội
Mộc Hoàn - Xã An Khánh, thành phố Hà Nội
Phú Cát - Xã Phú Cát, thành phố Hà Nội
Phú Hữu - Xã Hòa Lạc, thành phố Hà Nội
Phú Nghĩa (Ba Vì) - Xã Quảng Oai, thành phố Hà Nội
Phú Nghĩa (Thạch Thất) - Xã Thạch Thất, thành phố Hà Nội
Thanh Mạc - Xã Hát Môn, thành phố Hà Nội
Thuấn Nội - Xã Hát Môn, thành phố Hà Nội
Tình Lam - Xã Hưng Đạo, thành phố Hà Nội
Trại Ro - Xã Kiều Phú, thành phố Hà Nội
Trại Vàng - Xã Phú Cát, thành phố Hà Nội
Vĩnh Lộc - Xã Tây Phương, thành phố Hà Nội
Vĩnh Thọ - Xã Phúc Lộc, thành phố Hà Nội
Yên Khoái - Xã Quảng Oai, thành phố Hà Nội
Hạt Hà Giang - Tuyên Quang - Đoan Hùng (phần phía tây tỉnh Tuyên Quang bên hữu ngạn sông Lô và các xã phía bắc tỉnh Phú Thọ) gồm 13 giáo xứ:
Tuyên Quang - 60 Lương Định Của, phường Minh Xuân, tỉnh Tuyên Quang
Ân Thịnh - Xã Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang
Đồng Đam - Xã Tây Cốc, tỉnh Tuyên Quang
Hà Giang - Phường Hà Giang 2, tỉnh Tuyên Quang
Hàm Yên - Xã Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
Lã Hoàng - Xã Chí Đám, tỉnh Phú Thọ
Mỹ Bằng - Phường Mỹ Lâm, tỉnh Tuyên Quang
Phú Lâm - Phường Mỹ Lâm, tỉnh Tuyên Quang
Tân Quang - Xã Bắc Quang, tỉnh Tuyên Quang
Trại Cỏ - Xã Chí Đám, tỉnh Phú Thọ
Vân Đồn - Xã Chân Mộng, tỉnh Phú Thọ
Vân Du - Xã Chí Đám, tỉnh Phú Thọ
Vĩnh Tuy - Xã Vĩnh Tuy, tỉnh Tuyên Quang
Hạt Hòa Bình - Sơn La - Điện Biên (các xã, phường phía nam tỉnh Phú Thọ và toàn bộ các tỉnh Điện Biên, Sơn La) gồm 9 giáo xứ:
Điện Biên - Xã Thanh An, tỉnh Điện Biên
Hòa Bình - Phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ
Mai Yên - Xã Mai Sơn, tỉnh Sơn La
Mộc Châu - Phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La
Mường La - Xã Mường La, tỉnh Sơn La
Mường Nhé - Xã Nà Bủng, tỉnh Điện Biên
Phù Yên - Xã Phù Yên, tỉnh Sơn La
Sơn La - Phường Tô Hiệu, tỉnh Sơn La
Sông Mã - Xã Sông Mã, tỉnh Sơn La
Hạt Yên Bái (đông nam tỉnh Lào Cai) gồm 25 giáo xứ:
Yên Bái - Phường Yên Bái, tỉnh Lào Cai
An Thịnh - Xã Mậu A, tỉnh Lào Cai
Bạch Hà - Xã Thác Bà, tỉnh Lào Cai
Bảo Ái - Xã Bảo Ái, tỉnh Lào Cai
Bảo Long - Phường Âu Lâu, tỉnh Lào Cai
Đại An - Xã Quy Mông, tỉnh Lào Cai
Đại Phác - Xã Xuân Ái, tỉnh Lào Cai
Hán Đà - Xã Thác Bà, tỉnh Lào Cai
Lạc Hồng - Xã Mậu A, tỉnh Lào Cai
Lang Thíp - Xã Lâm Giang, tỉnh Lào Cai
Lục Yên - Xã Lục Yên, tỉnh Lào Cai
Mậu Đông - Xã Mậu A, tỉnh Lào Cai
Mông Sơn - Xã Bảo Ái, tỉnh Lào Cai
Nhân Nghĩa - Xã Trấn Yên, tỉnh Lào Cai
Phúc Lộc - Phường Âu Lâu, tỉnh Lào Cai
Quần Hào - Phường Văn Phú, tỉnh Lào Cai
Trúc Lâu - Xã Phúc Lợi, tỉnh Lào Cai
Xuân Ái - Xã Xuân Ái, tỉnh Lào Cai
Yên Bái - Tổ 38, phường Yên Bái, tỉnh Lào Cai
Yên Bình - Xã Thác Bà, tỉnh Lào Cai
Yên Hợp - Xã Xuân Ái, tỉnh Lào Cai
Yên Hưng - Xã Mậu A, tỉnh Lào Cai
Yên Phú - Xã Xuân Ái, tỉnh Lào Cai
Yên Thế - Xã Lục Yên, tỉnh Lào Cai
Yên Thịnh - Xã Mậu A, tỉnh Lào Cai
Hạt Lào Cai - Lai Châu (bắc tỉnh Lào Cai và toàn bộ tỉnh Lai Châu), gồm 7 giáo xứ:
Lào Cai - Phường Lào Cai, tỉnh Lào Cai
Bảo Yên - Xã Bảo Yên, tỉnh Lào Cai
Cốc Lếu - Phường Lào Cai, tỉnh Lào Cai
Lai Châu - Phường Đoàn Kết, tỉnh Lai Châu
Phố Lu - Xã Bảo Thắng, tỉnh Lào Cai
Sa Pa - Phường Sa Pa, tỉnh Lào Cai
Than Uyên - Xã Than Uyên, tỉnh Lai Châu
Hạt Nghĩa Lộ (nam tỉnh Lào Cai) gồm 6 giáo xứ:
Nghĩa Lộ - Phường Trung Tâm, tỉnh Lào Cai
Đồng Lú - Phường Trung Tâm, tỉnh Lào Cai
Giàng La Pán - Xã Phình Hồ, tỉnh Lào Cai
Mỹ Hưng - Xã Hưng Khánh, tỉnh Lào Cai
Phình Hồ - Xã Phình Hồ, tỉnh Lào Cai
Vĩnh Quang - Xã Liên Sơn, tỉnh Lào Cai
Hạt Tây - Nam Phú Thọ (các xã phía tây tỉnh Phú Thọ) gồm 14 giáo xứ:
Đồn Vàng - Xã Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ
Hiền Quan - Xã Hiền Quan, Phú Thọ
Hoàng Xá - Xã Tu Vũ, tỉnh Phú Thọ
Kiệt Sơn - Xã Lai Đồng, tỉnh Phú Thọ
Lũng Hiền - Xã Hiền Quan, Phú Thọ
Lương Sơn - Xã Yên Sơn, tỉnh Phú Thọ
Phù Lao - Xã Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ
Thạch Khoán - Xã Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ
Thanh Lâm - Xã Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ
Thanh Uyên - Xã Hiền Quan, tỉnh Phú Thọ
Thượng Lộc - Xã Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ
Thủy Trạm - Xã Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ
Trại Sơn - Xã Tu Vũ, tỉnh Phú Thọ
Xuân Dương - Xã Đào Xá, tỉnh Phú Thọ
Hạt Tây - Bắc Phú Thọ (các xã phía tây bắc tỉnh Phú Thọ) gồm 13 giáo xứ:
Bằng Giã - Xã Văn Lang, tỉnh Phú Thọ
Đồng Cạn - Xã Yên Lập, tỉnh Phú Thọ
Dư Ba - Xã Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ
Khổng Tước - Xã Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ
Mộ Xuân - Xã Xuân Viên, tỉnh Phú Thọ
Phì Đình - Xã Vĩnh Chân, tỉnh Phú Thọ
Phượng Vĩ - Xã Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ
Ro Lục - Xã Phú Khê, tỉnh Phú Thọ
Tạ Xá - Xã Phú Khê, tỉnh Phú Thọ
Tiên Phong - Xã Phú Khê, tỉnh Phú Thọ
Văn Bán - Xã Văn Bán, tỉnh Phú Thọ
Vân Thê - Xã Tiên Lương, tỉnh Phú Thọ
Yên Tập - Xã Phú Khê, tỉnh Phú Thọ
Hạt Đông-Nam Phú Thọ (các xã, phường phía đông bắc Phú Thọ) gồm 23 giáo xứ và 63 họ đạo
Bãi Dòng - Xã Xuân Lũng, tỉnh Phú Thọ
Bồng Lạng - Xã Phùng Nguyên, tỉnh Phú Thọ
Cây Hồng - Xã Phú Mỹ, tỉnh Phú Thọ
Chiêu Ứng - Xã Chí Tiên, tỉnh Phú Thọ
Đồng Xa - Xã Hoàng Cương, tỉnh Phú Thọ
Đức Phong - Xã Vạn Xuân, tỉnh Phú Thọ
Gia Thanh - Xã Dân Chủ, tỉnh Phú Thọ
Hà Thạch - Phường Phong Châu, tỉnh Phú Thọ
Làng Lang - Xã Phú Mỹ, tỉnh Phú Thọ
Nỗ Lực - Phường Nông Trang, tỉnh Phú Thọ
Phù Lỗ - Xã Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ
Phú Thọ - Phường Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ
Phụng Thượng - Xã Đông Thành, tỉnh Phú Thọ
Thạch Sơn - Xã Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ
Tiên Cát - 16B Đoàn Kết, phường Thanh Miếu, tỉnh Phú Thọ
Tiên Kiên - Xã Xuân Lũng, tỉnh Phú Thọ
Tiên Phú - Xã Trạm Thản, tỉnh Phú Thọ
Trù Mật - Phường Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ
Vân Thê - Phường Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ
Việt Trì - Phường Việt Trì, tỉnh Phú Thọ
Vĩnh Hóa - Phường Nông Trang, tỉnh Phú Thọ
Xóm Bướm - Xã Xuân Lũng, tỉnh Phú Thọ
Xuân Thành - Phường Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ

Các danh địa trong giáo phận
Nhà thờ chính tòa và Tòa Giám mục

Nhà thờ xứ Sơn Lộc (Tông), thuộc phường Trung Sơn Trầm, thị xã Sơn Tây, Hà Nội, được chọn làm nhà thờ chính tòa của giáo phận sau khi nhà thờ cũ tại Hưng Hóa bị chiến tranh tàn phá. Nhà thờ có kiến trúc tương đối rộng lớn, kiên cố nhất giáo phận.

Địa chỉ tòa Giám mục Hưng Hóa tại số 70 phố Lê Lợi, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội.

Thánh địa hành hương
Pháp trường Năm Mẫu, Gò Sói, Đền Thánh Tử Đạo: đều nằm chung quanh thị xã Sơn Tây.-2003
| Hồng y, Giám quản Tông Tòa
|-
| 9
| Antôn Vũ Huy Chương
| 2003-2011
|
|-
| 10
| Gioan Maria Vũ Tất
| 2010-2011 2011-2020
| Giám mục Phụ tá Giám mục Chính tòa
|-
| 11
| Anphong Nguyễn Hữu Long
| 2013-2018
| Giám mục Phụ tá
|-
| 12
| Phêrô Nguyễn Văn Viên
| 2020-2021
| Giám quản Tông Tòa
|-
| 13
| Đa Minh Hoàng Minh Tiến
| 2021-nay
|
|-
| 14
| Phaolô Nguyễn Quang Đĩnh
| 2025-nay
| Giám mục Phụ tá
|-
|}

Ghi chú:
: Giám mục chính tòa
: Giám mục phó, Giám mục phụ tá hoặc Giám quản Tông Tòa, Đại diện Tông Tòa

Nhân vật Công giáo nổi bật
Linh mục Schoeffler (tên Việt: Đông)
Linh mục Cornay (tên Việt: Tân)
Thầy giảng Phêrô Vũ Văn Truật
Thầy giảng Phêrô Đoàn Văn Vân

Xem thêm
Giáo phận Công giáo tại Việt Nam
Công giáo tại Việt Nam

Chú thích

Tham khảo
Diocese of Hưng Hóa, GCatholic.