Lịch sử hành chính Thành phố Hồ Chí Minh

Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay hình thành trên cơ sở sáp nhập nhiều đơn vị hành chính do chính quyền qua các thời kỳ trước đây thành lập. Do đó, tổ chức hành chính trải qua nhiều lần thay đổi trong lịch sử tồn tại của thành phố.

Lịch sử hình thành
Thời Tiền Đại Việt (Giai đoạn trước 03/1698)
Trong thời kỳ Tiền Đại Việt địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, thuộc về Phù Nam và sau đó là Chân Lạp. Chưa có tư liệu lịch sử nào cho thấy: Các nước nêu trên đã từng thiết lập một hình thức đơn vị hành chính hoặc cơ quan chính quyền, nhằm quản lý khu vực này. Tuy nhiên, vào năm 1623, Chân Lạp cho phép Đàng Trong Đại Việt lập hai đồn thu thuế tại Prei Nokor (nay tương ứng với địa bàn một phần các quận: 1 và 4) và Kas Krobei (nay tương ứng với địa bàn một phần thành phố Thủ Đức). Đây là những địa điểm qua lại và nghỉ ngơi của thương nhân Đại Việt đi Chân Lạp và Xiêm La.

Thời Đại Việt - Việt Nam - Đại Nam (Giai đoạn 03/1698 - 27/02/1861)
Tháng 3/1698 Lễ Thành Hầu, Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh phụng lệnh Quốc chúa Đàng Trong Đại Việt vào kinh lược vùng đất Đông Nam Bộ ngày nay, xác lập chủ quyền của Đại Việt trên vùng đất mới này.. Quan Thống suất thiết lập: Dinh Phiên Trấn, gồm huyện Tân Bình có bốn tổng (Bình Dương, Tân Long, Phước Lộc, Bình Thuận) và dinh Trấn Biên, gồm huyện Phước Long có bốn tổng (Tân Chánh, Bình An, Long Thành, Phước An).
Năm 1808 Hoàng đế Việt Nam (Việt Nam là quốc hiệu chính thức từ năm 1804) nâng huyện Tân Bình thành phủ Tân Bình thuộc trấn Phiên An (tức dinh Phiên Trấn đổi tên), bốn tổng trực thuộc thành bốn huyện (riêng huyện Bình Thuận đổi tên thành huyện Thuận An). Năm 1832 Hoàng đế Việt Nam đổi trấn Phiên An thành tỉnh Phiên An và cắt hai huyện Phước Lộc và Thuận An (huyện này năm 1837 đổi tên là Cửu An) của phủ Tân Bình, nhập sang phủ Tân An (mới lập) cùng tỉnh. Đến năm 1838 tỉnh Phiên An đổi tên thành tỉnh Gia Định. Năm 1841 Hoàng đế Đại Nam (quốc hiệu Việt Nam đổi thành Đại Nam từ ngày 15/02/1839) tách huyện Bình Dương, lập huyện mới Bình Long thuộc phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định.
Do phủ Hòa Thạnh (lập năm 1841, với hai huyện: Tân Hòa và Tân Thạnh) giải thể nhập vào phủ Tân An từ năm 1851; nên đến trước lúc bị Pháp xâm chiếm, tỉnh Gia Định chỉ còn ba phủ trực thuộc: Tân Bình (gồm ba huyện: Bình Dương, Bình Long và Tân Long), Tân An (gồm bốn huyện: Cửu An, Phước Lộc, Tân Hòa và Tân Thạnh) và Tây Ninh (lập năm 1838, gồm hai huyện: Quang Hóa và Tân Ninh). Riêng phủ Tân Bình có 03 huyện với 18 tổng, 365 thôn (hoặc các đơn vị hành chính cơ sở khác tương đương như: ấp, bang, điếm, giáp, hộ, lân, nậu, phường, sóc, thủ, thuộc, xã) trực thuộc:
Huyện Bình Dương có sáu tổng với 123 thôn (hoặc các đơn vị hành chính cơ sở khác tương đương):
Tổng Bình Trị Thượng có 27 thôn;
Tổng Bình Trị Trung có 21 thôn;
Tổng Bình Trị Hạ có 26 thôn;
Tổng Dương Hòa Thượng có 20 thôn;
Tổng Dương Hòa Trung có 21 thôn;
Tổng Dương Hòa Hạ có 08 thôn;
Huyện Bình Long có sáu tổng với 85 thôn (hoặc các đơn vị hành chính cơ sở khác tương đương):
Tổng Bình Thạnh Thượng có 16 thôn;
Tổng Bình Thạnh Trung có 11 thôn;
Tổng Bình Thạnh Hạ có 12 thôn;
Tổng Cầu An Hạ có 12 thôn;
Tổng Long Tuy Thượng có 20 thôn;
Tổng Long Tuy Trung có 14 thôn;
Huyện Tân Long có sáu tổng với 157 thôn (hoặc các đơn vị hành chính cơ sở khác tương đương):
Tổng Tân Phong Thượng có 29 thôn;
Tổng Tân Phong Trung có 31 thôn;
Tổng Tân Phong Hạ có 21 thôn;
Tổng Long Hưng Thượng có 22 thôn;
Tổng Long Hưng Trung có 19 thôn;
Tổng Long Hưng Hạ có 08 thôn.
Năm 1808 Hoàng đế Việt Nam nâng huyện Phước Long thành phủ Phước Long thuộc trấn Biên Hòa (tức dinh Trấn Biên đổi tên), bốn tổng trực thuộc thành bốn huyện (riêng huyện Tân Chánh đổi tên thành huyện Phước Chánh). Năm 1832 Hoàng đế Việt Nam đổi trấn Biên Hòa thành tỉnh Biên Hòa; năm 1838 tách huyện Bình An, lập thêm huyện Ngãi An thuộc phủ Phước Long. Đồng thời cắt hai huyện Phước An và Long Thành của phủ này, nhập sang phủ Phước Tuy cùng tỉnh. Đến năm 1839 lập thêm huyện Phước Bình thuộc phủ Phước Long. Cho đến trước lúc bị Pháp xâm chiếm, phủ Phước Long thuộc tỉnh Biên Hòa có bốn huyện (Phước Chánh, Bình An, Ngãi An, Phước Bình) với 21 tổng.
Huyện Nghĩa An thuộc phủ Phước Long, tỉnh Biên Hòa có năm tổng với 51 thôn (hoặc các đơn vị hành chính cơ sở khác tương đương):
Tổng An Bình có 10 thôn;
Tổng An Điền có 09 thôn;
Tổng An Thổ có 10 thôn;
Tổng An Thủy có 14 thôn;
Tổng Chánh Thiện có 08 thôn.
Tổng Long Vĩnh Hạ thuộc huyên Long Thành, phủ Phước Tuy, tỉnh Biên Hòa có 12 thôn.
Địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay chủ yếu tương đương với các địa bàn dưới đây có trước khi Pháp chiếm Miền Đông Nam Kỳ, hợp lại:
Phần lớn phủ Tân Bình thuộc tỉnh Gia Định, gồm:
Toàn bộ huyện Bình Dương; nay tương ứng với địa bàn các quận: 1, 3, 4, 7, Phú Nhuận, Tân Bình, Tân Phú, Gò Vấp, Bình Thạnh, một phần của hai quận: 10 và 12 cùng hai huyện: Cần Giờ và Nhà Bè;
Phần lớn huyện Bình Long; nay tương ứng với địa bàn hai huyện: Hóc Môn, Củ Chi, phần lớn quận 12 và một phần huyện Bình Chánh;
Phần lớn huyện Tân Long; nay tương ứng với địa bàn các quận: 5, 6, 8, 11, Bình Tân, một phần quận 10 và phần lớn huyện Bình Chánh;
Một phần huyện Phước Lộc thuộc phủ Tân An, tỉnh Gia Định; nay tương ứng với địa bàn một phần huyện Bình Chánh;
Phần lớn huyện Ngãi An thuộc phủ Phước Long, tỉnh Biên Hòa; nay tương ứng với phần lớn địa bàn thành phố Thủ Đức;
Tổng Long Vĩnh Hạ thuộc huyện Long Thành, phủ Phước Tuy, tỉnh Biên Hòa; nay tương ứng với một phần thành phố Thủ Đức.

Thời Pháp thuộc và thời Đế quốc Việt Nam - Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - Quốc gia Việt Nam (Giai đoạn 28/02/1861 - 25/10/1955)

quyết định thành lập bao gồm khu vực trung tâm đô thị Sài Gòn – Chợ Lớn, năm 1882]]

Tổng quan
Sau khi lần lượt xâm chiếm ba tỉnh (province) Miền Đông Nam Kỳ của nước Đại Nam: Gia Định (ngày 28/02/1861), Định Tường (ngày 12/04/1861) và Biên Hòa (ngày 18/12/1861), trong thời gian đầu chính quyền Pháp tạm thời duy trì các phủ (département), huyện (arrondissement) trực thuộc ba tỉnh này; bổ nhiệm các Tri phủ, Tri huyện quản lý người Việt, dưới sự chỉ đạo, giám sát chặt chẽ của viên Bố chánh tỉnh người Pháp (theo quyết định số 145 ngày 14/08/1862 của Thống đốc Nam Kỳ). Đồng thời chính quyền Pháp từng bước tổ chức hệ thống hành chính mới, nhằm thực hiện mục tiêu xây dựng chế độ cai trị trực tiếp tại vùng chiếm đóng. Chủ trương này được chính quyền Pháp đẩy mạnh, sau khi chiếm nốt ba tỉnh Miền Tây Nam Kỳ: Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên trong thời gian năm ngày (20/06/1867-24/06/1867).
Trên địa bàn tỉnh Gia Định (đến ngày 16/08/1867 đổi tên thành tỉnh Sài Gòn), chính quyền Pháp thành lập tuần tự các đơn vị hành chính dưới đây:
Thành phố (Ville) Sài Gòn;
Khu thanh tra (Inspection) Tây Ninh (lập ngày 17/02/1863) trên địa bàn phủ Tây Ninh (phủ này từ ngày 11/02/1864 có hai huyện trực thuộc là Quang Hóa và Tân Ninh);
Khu thanh tra Tân An (lập ngày 9/11/1864) trên địa bàn hai huyện: Cửu An và Tân Thạnh của phủ Tân An;
Khu thanh tra Phước Lộc (lập ngày 9/11/1864 trên địa bàn huyện Phước Lộc của phủ Tân An, sau đổi tên là khu thanh tra Cần Giuộc ngày 16/08/1867, rồi giải thế nhập vào khu thanh tra Chợ Lớn và khu thanh tra Tân An ngày 5/06/1871);
Khu thanh tra Tân Hòa (lập ngày 9/11/1864 trên địa bàn huyện Tân Hòa của phủ Tân An, sau đổi tên là khu thanh tra Gò Công ngày 16/08/1867);
Thành phố Chợ Lớn;
Khu thanh tra Sài Gòn;
Khu thanh tra Quang Hóa (lập ngày 3/02/1866 trên địa bàn huyện Quang Hóa của phủ Tây Ninh. Khu này tách ra từ khu thanh tra Tây Ninh, sau đổi tên là khu thanh tra Trảng Bàng ngày 16/08/1867, rồi giải thế nhập vào khu thanh tra Chợ Lớn và khu thanh tra Tây Ninh ngày 5/06/1871);
Khu thanh tra Chợ Lớn.
Ngoài hai thành phố Sài Gòn vá Chợ Lớn có tổ chức hành chính riêng; các khu thanh tra tại Nam Kỳ chia thành tổng (canton), tổng chia thành thôn (village). Số lượng khu thanh tra lúc cao nhất (vào năm 1868), toàn Nam Kỳ có 27.
Đến ngày 5/06/1871 các khu thanh tra đổi thành hạt (arrondissement) và thôn đổi thành làng (village). Đồng thời chính quyền Pháp chính thức giải thể các phủ, huyện có từ thời nước Đại Nam, được duy trì tạm trong thời kỳ đầu chiếm đóng Nam Kỳ. Số lượng hạt lúc cao nhất (vào năm 1882), toàn Nam Kỳ có 21.
Từ ngày 1/01/1900 hạt gọi là tỉnh (mới). Số lượng tỉnh (mới) lúc cao nhất (vào năm 1944), toàn Nam Kỳ có 21.
Từ thập niên 1900 chính quyền thuộc địa bắt đầu lập cấp hành chính trung gian giữa tỉnh (mới) và tổng, gọi là quận (circonscription) hoặc cơ sở phái viên hành chánh (délégation administrative ou poste administratif).
Về sáu tỉnh tại Nam Kỳ (cũ) có từ thời Đại Nam, ngày 5/01/1876 Thống đốc Nam Kỳ ra nghị định giải thể các tỉnh này (trong đó có tỉnh Sài Gòn, vốn chỉ còn tồn tại trên danh nghĩa, sau khi lập các khu thanh tra và thành phố trực thuộc). Thay bằng bốn khu vực hành chánh (circonscription administrative): Sài Gòn, Mỹ Tho, Vĩnh Long và Bát Xắc, đứng đầu mỗi khu vực là viên Thanh tra (Inspecteur). Khu vực hành chánh Sài Gòn có địa bàn rộng hơn, gồm cả hai tỉnh: Sài Gòn và Biên Hòa (cũ) hợp lại. Bốn khu vực hành chánh tồn tại đến ngày 10/10/1907 thì giải thể, thay thế bằng vùng I (Première région ou 1ère région) và vùng II, theo nghị định của Toàn quyền Đông Dương. Đứng đầu mỗi vùng là viên Thanh tra. Vùng I có địa bàn rộng lớn, do hai khu vực hành chánh (cũ): Sài Gòn và Mỹ Tho tạo thành. Tuy nhiên, đến ngày 26/05/1911 hai vùng đều bị Toàn quyền Đông Dương ký nghị định bãi bỏ. Từ thời gian này, giữa chính quyền Nam Kỳ và các tỉnh (mới) không còn cấp trung gian nào nữa.
Địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, chủ yếu tương đương với thành phố Sài Gòn, thành phố Chợ Lớn, khu thanh tra Sài Gòn và một phần khu thanh tra Chợ Lớn nêu trên trong giai đoạn đầu của thời Pháp thuộc, hợp lại.

Tổ chức các đơn vị hành chính
Dưới đây tóm lược quá trình hình thành, tồn tại của những đơn vị hành chính trong giai đoạn 28/02/1861 - 25/10/1955, có địa giới là một phần của Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay:
Thành phố Sài Gòn
Chính quyền Pháp thành lập thành phố Sài Gòn vào ngày 11/04/1861 theo nghị định của Thống đốc Nam Kỳ, trên địa bàn một số thôn của hai tổng: Bình Trị Thượng và Bình Trị Trung thuộc huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định. Địa giới hành chính lúc đầu chỉ gồm một phần của quận 1 hiện nay, diện tích 2&nbsp;km², dân số năm 1864 10.577 người. Trong thời gian đầu Thống đốc Nam Kỳ, thông qua Nha Nội chánh (Direction de l'Intérieur), cai trị trực tiếp thành phố. Đến ngày 3/10/1865 Thống đóc Nam Kỳ ra nghị định xác định cụ thể ranh giới giữa thành phố Sài Gòn và thành phố Chợ Lớn, theo nghị định này diện tích thành phố Sài Gòn là 3&nbsp;km². Ngày 4/04/1867 Thống đốc Nam Kỳ ký nghị định số 53 thành lập Ủy hội thành phố (Commission municipale) đứng đầu là vị Ủy viên thành phố (Commissaire municipal), để quản lý thành phố. Đến ngày 8/07/1869 Thống đốc Nam Kỳ ký nghị định mới số 131 thay thế: Chức vụ Ủy viên thành phố được đổi thành Thị trưởng (Maire - một số tài liệu gọi là "Đốc lý"), đồng thời Ủy hội thành phố đổi thành Hội đồng thành phố (Conseil municipal) gồm 13 thành viên, có nhiều quyền hạn hơn. Ngày 8/01/1877 Tổng thống Pháp ký sắc lệnh công nhận thành phố Sài Gòn là đô thị (municipalité) loại I. Sau khi thành lập Liên bang Đông Dương vào ngày 17/10/1887, chức vụ Thị trưởng thành phô Sài Gòn do Hội đồng thành phố bầu chọn, Thống đốc Nam Kỳ đề nghị và Toàn quyền Đông Dương quyết định chuẩn y. Qua thời gian, các vùng đất lân cận được sáp nhập dần vào thành phố. Năm 1884 diện tích thành phố là 4,06&nbsp;km², năm 1894 là 7,91&nbsp;km², năm 1906 là 13,17&nbsp;km², năm 1912 là 16,38&nbsp;km². Năm 1881 dân số thành phố Sài Gòn có 13.481 người, năm 1884 có 14.459 người, năm 1902 có 50.870 người, năm 1910 có 64.121 người, năm 1930 tăng lên 143.306 người.
Đến tháng 9/1889 thành phố Sài Gòn được chia thành hai quận cảnh sát (arrondissement policier): 1 và 2, chỉ đảm trách an ninh, trật tự trên địa bàn, không phải cấp hành chính; tháng 12/1920 lập thêm quận 3. Đứng đầu mỗi quận cảnh sát là vị Quận trưởng cảnh sát (Commissaire).
Thị trưởng quản lý thành phố thông qua các hộ (quartier) trực thuộc, là cấp hành chính đại diện. Năm 1896 thành phố có ba hộ: Cầu Ông Lãnh, Đa Kao và Khánh Hội. Đứng đầu mỗi hộ là Hộ trưởng (Chef-quartier ou Chef du quartier). Từ ngày 30/08/1905 số hộ trực thuộc là sáu.
Thành phố Chợ Lớn

Thành phố Chợ Lớn được lập vào ngày 6/06/1865 theo nghị định của Thống đốc Nam Kỳ, trên địa bàn một số thôn của ba tổng: Tân Phong Thượng (tổng này mặc nhiên giải thế), Tân Phong Trung và Tân Phong Hạ thuộc huyện Tân Long, phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định. Đến ngày 3/10/1865 địa giới thành phố được xác định cụ thể với diện tích gần 1&nbsp;km², chỉ là một phần quận 5 hiện nay. Quản lý thành phố trong thập niên 1870 có một cơ quan hành chính lâm thời gọi là Ban Đại diện thành phố (Délégation municipale), đứng đầu là vị Chủ tịch (Président). Ngày 20/10/1879. Thống đốc Nam Kỳ ban hành nghị định công nhận thành phố Chợ Lớn là đô thị loại II. Sau khi thành lập Liên bang Đông Dương vào ngày 17/10/1887, chức vụ Thị trưởng thành phố Chợ Lớn do Ủy hội thành phố (Commission municipale) bầu chọn, Thống đốc Nam Kỳ đề nghị và Toàn quyền Đông Dương quyết định chuẩn y. Địa giới hành chính của thành phố được mở rộng dần bằng việc sáp nhập các vùng lân cận. Khi mới thành lập thành phố chia thành năm phường (quartier - phân biệt với "quartier" của thành phố Sài Gòn được nhiều tài liệu dịch là hộ), đánh số từ 1 đến 5; năm 1903 thành phố có chín phường; năm 1912 tăng thêm phường 10 Tuy nhiên chức vụ Thị trưởng của hai thành phố: Sài Gòn và Chợ Lớn còn duy trì, cho đến năm 1934 mới bãi bỏ. RIêng hoạt động của hai tòa thị chánh (mairie ou hôtel de ville - còn gọi là dinh Xã Tây) Sài Gòn và Chợ Lớn còn tạm duy trì, để xử lý công việc hành chính. Đến ngày 19/12/1941 hai tòa thị chánh này kết thúc hoạt động. Phụ tá cho Khu trưởng quản lý khu vực thành phố Chợ Lớn cũ có vị Đặc phái viên Khu trưởng (Délégué spécial de l'Administrateur de la région à Cholon).
Khu Sài Gòn - Chợ Lớn (chính thức hoạt động từ ngày 1/01/1932) có tổng diện tích 51&nbsp;km², dân số năm 1931 khoảng 350.000 người, về hành chính khu chia thành mười tám hộ đánh số từ 1 đến 18; đứng đầu là Hộ trưởng.
Về quản lý trị an, ngày 31/08/1933 khu được chia thành năm quận cảnh sát: 1, 2, 3, 4 và 5. Khu vực thành phố Sài Gòn cũ có ba quận: 1, 2 và 3; khu vực thành phố Chợ Lớn cũ có hai quận: 4 và 5. Đến ngày 22/09/1941 lập thêm quận cảnh sát 6 tại khu vực thành phố Sài Gòn cũ và năm 1952 lập quận cảnh sát 7 tại khu vực thành phố Chợ Lớn cũ. Ngày 26/03/1955 thành lập Nha Cảnh sát Đô thành tập trung thống nhất công tác quản lý trị an trên địa bàn. de Saigon - Cholon ou Ville-capitale de Saigon - Cholon).
Ngày 27/12/1952 chính quyền tiến hành điều chỉnh hành chính: Đô thành Sài Gòn - Chợ Lớn giải thể mười tám hộ trực thuộc (theo sắc lệnh số 104-NV của Thủ tướng Quốc gia Việt Nam), thành lập bảy quận
Từ ngày 5/06/1871 khu thanh tra Sài Gòn đổi thành hạt (một số tài liệu gọi là "hạt tham biện") Sài Gòn, đứng đầu là vị Chánh tham biện (Premier administrateur ou 1er administrateur) do Thống đốc Nam Kỳ bổ nhiệm. Đồng thời thôn cũng đổi tên gọi thành làng.
Ngày 18/12/1872 thành lập hai tổng:
Tổng Cần Giờ gồm 05 làng, từ phần đất cắt ra của hai tổng: Bình Trị Trung và Bình Trị Hạ;
Tổng An Thành gồm 09 làng, từ phần đất cắt ra của tổng An Bình.
Năm 1874 hạt Sài Gòn có mười bảy tổng và 231 làng:
Địa bàn huyện Bình Dương (cũ) có bảy tổng (Dương Hòa Thượng, Dương Hòa Trung, Dương Hòa Hạ, Bình Trị Thượng, Bình Trị Trung, Bình Trị Hạ, Cần Giờ) và 111 làng;
Địa bàn huyện Bình Long (cũ) có bốn tổng (Long Tuy Thượng, Long Tuy Trung, Bình Thạnh Trung, Bình Thạnh Hạ) và 60 làng;
Địa bàn huyện Ngãi An (cũ) có sáu tổng (An Thổ, An Thủy, An Bình, An Điền, An Thành, Long Vĩnh Hạ) và 60 làng.
Ngày 24/08/1876 hạt Sài Gòn đổi tên thành hạt Bình Hòa.
Năm 1879 dân số hạt Bình Hòa là 243.430 người.
Ngày 16/12/1885 hạt Bình Hòa đổi tên thành hạt Gia Định theo quyết định của Thống đốc Nam Kỳ.
Từ ngày 1/01/1900 hạt Gia Định đổi tên gọi thành tỉnh Gia Định (căn cứ theo nghị định ký ngày 20/12/1899 của Toàn quyền Đông Dương). Đứng đầu tỉnh Gia Định là viên Chủ tỉnh (Chef-province ou Chef de la province) do Toàn quyền Đông Dương bổ nhiệm. Bên cạnh Chủ tỉnh có Hội đồng tỉnh (Conseil provincial - một số tài liệu gọi là "Hội đồng địa hạt"); giữ vai trò tư vấn trong việc quản lý địa phương. Tỉnh lỵ (Chef-lieu) tỉnh Gia Định đặt tại Bình Hòa.
Năm 1902 dân số tỉnh Gia Định là 217.605 người, năm 1910 là 249.380 người, năm 1930 là 276.157 người.
Năm 1905 tỉnh Gia Định có 18 tổng với 190 làng. So với năm 1874, tỉnh Gia Định giảm tổng Dương Hòa Trung (nhập sang hạt Chợ Lớn từ ngày 24/02/1885); thêm hai tổng: An Thít (chia tách từ tổng Cần Giờ vào ngày 28/02/1875) và Long Tuy Hạ (chia tách từ tổng Long Tuy Trung vào ngày 24/02/1885).
Diện tích tỉnh Gia Định vào năm 1912 là 1.802,73&nbsp;km².
Từ ngày 1/01/1911 tỉnh Gia Định chia thành bốn quận: Thủ Đức, Nhà Bè, Gò Vấp và Hóc Môn. Đứng đầu mỗi quận là viên Chủ quận (Chef de la circonscription) do Thống đốc Nam Kỳ bổ nhiệm.
Dưới quận là tổng do Chánh tổng - còn gọi là Cai tổng (Chef du canton) đứng đầu. Chánh tổng do Chủ tỉnh bổ nhiệm. Năm 1940 tỉnh Gia Định có mười bảy tổng, cụ thể như sau:
Quận Thủ Đức có sáu tổng: An Bình,An Điền, An Thành (tổng này giải thể từ 25/01/1945, các làng thuộc tổng sáp nhập vào hai tổng: An Bình và Long Vĩnh Hạ cùng quận), An Thổ, An Thủy và Long Vĩnh Hạ.
Quận Nhà Bè có bốn tổng: Bình Trị Hạ, Dương Hòa Hạ, An Thít (còn gọi là An Thịt) và Cần Giờ.
Quận Gò Vấp có ba tổng: Bình Trị Thượng, Dương Hòa Thượng, và Bình Thạnh Hạ.
Quận Hóc Môn có bốn tổng: Bình Thạnh Trung, Long Tuy Thượng, Long Tuy Trung và Long Tuy Hạ.

Như thế so với năm 1905, vào năm 1940 tỉnh Gia Định giảm tổng Bình Trị Trung (giải thể từ 01/01/1917, các làng thuộc tổng sáp nhập vào hai tổng: An Bình và Bình Trị Thượng cùng tỉnh). Quận Thủ Đức tương đương với địa bàn huyện Ngãi An cũ; quận Hóc Môn chiếm phần lớn địa bàn huyện Bình Long cũ; quận Nhà Bè tương đương với một phần địa bàn huyện Bình Dương cũ; quận Gò Vấp tương đương với một phần của địa bàn hai huyện Bình Dương và Bình Long cũ.
Tổng chia thành làng, đứng đầu là Hội đồng Kỳ mục (còn gọi là Hội đồng Hương chức Hội tề) (Conseil de Grand Notable ou Conseil villageois), hoạt động theo nghị định ngày 27/08/1904 của Toàn quyền Đông Dương. Hội đồng nảy do Hương cả phụ trách chung.
Ngày 11/05/1944 17 làng và một số khu vực (nằm kế cận Khu Sài Gòn - Chợ Lớn) thuộc các quận: Gò Vấp, Nhà Bè và Thủ Đức của tỉnh Gia Định tách ra, để lập tỉnh Tân Bình mới.
Tháng 8/1945 tỉnh Tân Bình giải thể, trả lại các vùng lấy trước đây cho ba quận Gò Vấp, Nhà Bè, Thủ Đức như cũ. Tái lập tổng Dương Hòa Thượng gồm bảy làng: Bình Hưng Hòa, Phú Nhuận, Tân Sơn Nhì, Tân Sơn Hòa, Tân Hòa, Vĩnh Lộc và Phú Thọ Hòa, thuộc quận Gò Vấp.
Ngày 3/05/1947 hai tổng: Cần Giờ và An Thít của quận Nhà Bè tách khỏi tỉnh Gia Định, chuyển sang thuộc tỉnh Vũng Tàu.
Từ ngày 26/09/1947 chức danh Chủ tỉnh Gia Định đổi thành Tỉnh trưởng Gia Định.
Hạt Hai Mươi
Ngày 13/12/1880 Thống đốc Nam Kỳ ký nghị định tách một số làng (nằm kế cận thành phố Sài Gòn và thành phố Chợ Lớn) của hạt Bình Hòa và hạt Chợ Lớn, lập hạt Hai Mươi (Vingtième arrondissement ou 20e arrondissement). Hạt này do Nha Nội chánh trực tiếp cai trị; gồm hai tổng: Bình Chánh Thượng có 7 làng trực thuộc, Dương Minh có 9 làng trực thuộc. Đến ngày 12/01/1988 hạt Hai Mươi giải thể: Tổng Dương Minh nhập vào hạt Chợ Lớn; tổng Bình Chánh Thượng bãi bỏ, các làng trực thuộc tổng này sáp nhập vào thành phố Sài Gòn và tổng Dương Hòa Thượng của hạt Gia Định.
tỉnh Tân Bình
Ngày 11/05/1944 Toàn quyền Đông Dương ký nghị định tách một số vùng (nằm kế cận Khu Sài Gòn - Chợ Lớn) của tỉnh Gia Định; bao gồm: Toàn bộ tổng Dương Hòa Thượng (có bảy làng: Bình Hưng Hòa, Phú Nhuận, Tân Sơn Nhì, Tân Sơn Hoà, Tân Hòa, Vĩnh Lộc và Phú Thọ Hoà) của quận Gò Vấp, năm làng (Hanh Thông Xã, Hanh Thông Tây, Bình Hòa Xã, Thạnh Mỹ Tây và An Hội) thuộc tổng Bình Trị Thượng, quận Gò Vấp, năm làng thuộc tổng Bình Trị Hạ (Tân Thuận Đông, Tân Quy Đông, Phú Mỹ Tây, Phước Long Đông và Phú Xuân Hội) cùng một phần làng Long Đức Đông thuộc tổng Dương Hòa Hạ của quận Nhà Bè và một phần làng An Khánh Xã thuộc tổng An Bình của quận Thủ Đức; để lập tỉnh Tân Bình. Tỉnh lỵ tỉnh Tân Bình đặt tại Phú Nhuận. Tỉnh này chì có duy nhất quận Châu Thành lập ngày 19/09/1944, không có tổng trực thuộc, được chia ra ba khu vực quản lý: Gia Định, Thủ Thiêm và Nhà Bè. Đến ngày 25/10/1944 hai làng: An Hội và Hanh Thông Tây sáp nhập, lập thành làng Thông Tây Hội. Tỉnh Tân Bình tồn tại đến tháng 8/1945 thì giải thể.
Quận Cần Giờ - Quận Trung Quận - Quận Bình Xuyên
Quận Cần Giờ thành lập từ 03/05/1947 thuộc tỉnh Vũng Tàu (đến năm 1952 tỉnh này đổi thành thị xã Vũng Tàu), trên cơ sở tách hai tổng: Cần Giờ và An Thít của quận Nhà Bè, tỉnh Gia Định.
Quận Châu Thành thuộc tỉnh Chợ Lớn (đơn vị hành chính riêng biệt với thành phố Chợ Lớn) thành lập năm 1918 với lỵ sở đặt chung trong thành phố Chợ Lớn, đến năm 1930 đổi tên thành quận Trung Quận hay còn gọi là quận Trung ương. Từ ngày 4/02/1947 đổi thành quận Gò Đen, do lỵ sở dời về thị tứ mang tên này (tuy nhiên tên gọi Trung Quận vẫn thông dụng hơn). Quận có bốn tổng: Tân Phong Hạ, Long Hưng Thượng, Long Hưng Trung và Long Hưng Hạ.
Quận Bình Xuyên thuộc tỉnh Chợ Lớn tồn tại trong các thời gian từ 02/05/1933-12/1944 và từ 01/1953-22/10/1956, do tách ra tổng Tân Phong Hạ của quận Trung Quận. Sau đó quận Bình Xuyên giải thể, trả lại tổng Tân Phong Hạ cho quận Trung Quận như cũ.

Thời Việt Nam Cộng hòa (Giai đoạn 26/10/1955 - 29/04/1975)
Dưới đây tóm lược quá trình hình thành, tồn tại của những đơn vị hành chính trong thời kỳ Việt Nam Cộng hòa, có địa giới là một phần của Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay:
Đô thành Sài Gòn
Tổ chức chính quyền
Theo sắc lệnh số 143/NV ngày 22/10/1956 của Tổng thống Việt Nam Cộng hòa, Đô thành Sài Gòn - Chợ Lớn đổi thành Đô thành Sài Gòn. đứng đầu là Đô trưởng do Tổng thống bổ nhiệm (thời kỳ đầu là viên chức dân sự, giai đoạn từ năm 1963 trở đi do tình hình chiến cuộc, chức vụ này thường do một sĩ quan cấp Đại tá trở lên đảm nhiệm), có một Tổng thơ ký và hai Phó Đô trưởng phụ tá (một phụ trách nội an, một phụ trách hành chính). Đô thành chia thành quận, dưới quận là phường, dưới phường là khóm; đứng đầu lần lượt là Quận trưởng, Phường trưởng và Khóm trưởng. Quận, phường và khóm chỉ là những cấp hành chính mang tính chất đại diện cho chính quyền Đô thành trên địa bàn quản lý. Khóm thường gồm từ 10-30 liên gia (có khoảng 20-40 gia đình/ liên gia), đứng đầu là Liên gia trưởng do dân bầu chọn.
Sắc lệnh số 74-TTP ngày 23/03/1959 của Tổng thống Việt Nam Cộng hòa quy định quy chế quản trị Đô thành Sài Gòn, theo đó các chức vụ Đô trưởng và Quận trưởng do Tổng thống bổ nhiệm.
Đô thành Sài Gòn có Hội đồng Đô thành (đứng đầu là vị Chủ tịch), gồm 35 nghị viên do dân bầu. Trừ ba quận: Nhứt, Nhì, Ba (tức ba quận: 1, 2, 3 cũ) giữ nguyên, các quận còn lại đều đổi tên và thay đổi địa giới hành chính):
Quận Nhứt, địa giới quận 1 cũ;
Quận Nhì, địa giới quận 2 cũ;
Quận Ba, địa giới quận 3 cũ;
Quận Tư, địa giới thuộc quận 6 cũ;
Quận Năm, địa giới quận 7 và phần địa giới thuộc quận 4 cũ, phía bắc Kênh Tàu Hủ;
Quận Sáu, một phần địa giới của quận 5 cũ;
Quận Bảy, một phần địa giới của quận 5 cũ;
Quận Tám, phần địa giới thuộc quận 4 cũ, phía nam Kênh Tàu Hủ.
Nghị định số 504-BNV/NC/8 ngày 22/04/1959 của Tổng thống Việt Nam Cộng hòa lập cấp hành chính phường dưới cấp quận; tám quận của Đô thành Sài Gòn chia thành 41 phường trực thuộc.
Năm 1965 Đô thành Sài Gòn có tám quận, bao gồm 54 phường, 707 khóm với tổng cộng 1.485.295 dân.
Sắc lệnh số 100-SL/NV ngày 15/06/1966 của Chủ tịch Ủy ban Hành pháp Trung ương Việt Nam Cộng hòa cắt xã An Khánh Xã của quận Thủ Đức, tỉnh Gia Định; nhập vào quận Nhứt. Diện tích Đô thành tăng lên 67,53&nbsp;km² vả không thay đổi đến tháng 4/1975.
Ngày 5/12/1966 xã An Khánh Xã được chia thành hai phường mới: An Khánh và Thủ Thiêm trực thuộc quận Nhứt.
Sắc lệnh số 9-SL/ĐUHC ngày 17/01/1967 của Chủ tịch Ủy ban Hành pháp Trung ương Việt Nam Cộng hòa lập quận Chín mới, trên cơ sở hai phường: An Khánh và Thủ Thiêm tách khỏi quận Nhứt.
Sắc lệnh số 073-SL/NV ngày 1/07/1969 của Thủ tướng Việt Nam Cộng hòa thành lập quận Mười và quận Mười Một. Quận Mười hình thành từ hai phường: Chí Hòa, Phan Thanh Giản của quận Ba và hai phường: Minh Mạng, Nguyễn Tri Phương của quận Năm; quận Mười Một hình thành từ phường Phú Thọ của quận Năm và ba phường: Bình Thới, Cầu Tre, Phú Thọ Hòa của quận Sáu. Từ thời gian này Đô thành có tổng cộng mười một quận.
Về số phường, năm 1959 Đô thành Sài Gòn có 41 phường:
Quận Nhứt có 04 phường: Bến Nghé, Hoà Bình, Tự Đức, Trần Quang Khải;
Quận Nhì có 04 phường: Chợ Bến Thành, Cầu Ông Lãnh, Cầu Kho, Nhà thờ Huyện Sĩ;
Quận Ba có 05 phường: Chí Hoà, Bàn Cờ, Đài Chiến Sĩ, Trương Minh Giảng, Yên Đổ;
Quận Tư có 04 phường: Bến Xà Lan, Lý Nhơn, Xóm Chiếu, Vĩnh Hội;
Quận Năm có 06 phường: An Đông, Chợ Quán, Trung ương, Minh Mạng, Nguyễn Tri Phương, Phú Thọ;
Quận Sáu có 07 phường: Bình Tây, Bình Tiên, Chợ, Phú Lâm, Bình Thới, Cầu Tre, Phú Thọ Hoà;
Quận Bảy có 06 phường: Bến Đá, Bình Đông, Cây Sung, Hàng Thái, Phú Định, Rạch Cát;
Quận Tám có 05 phường: Bình An, Chánh Hưng, Hưng Phú, Rạch Ông, Xóm Củi.
Qua thời gian do mở rộng địa giới và một số phường được chia nhỏ (có trường hợp đổi tên), số phường tăng dần:
Năm 1962 có 54 phường, do:
Quận Nhì lập thêm ba phường: Bùi Viện, Nguyễn Cảnh Chân và Nguyễn Cư Trinh. Như thế lúc này quận có 07 phường:
Quận Ba giải thể phường Đài Chiến Sị; lập mới sáu phường: Cộng Hoà, Cư Xá Đô Thành, Hiền Vương, Lê Văn Duyệt, Phan Đình Phùng và Phan Thanh Giản. Như thế lúc này quận có 10 phường;
Quận Tư giải thể phường Bến Xà Lan; lập mới hai phường: Cây Bàng và Khánh Hội. Như thế quận có 05 phường;
Quận Năm giải thể phường Trung ương; lập mới năm phường: Đồng Khánh, Hồng Bàng, Khổng Tử, Nguyễn Huỳnh Đức và Trang Tử. Như thế lúc này quận có 10 phường;
Năm 1966 Đô thành có 56 phường, do lập thêm hai phường: An Khánh và Thủ Thiêm tại quận Nhứt, như thế quận này có 06 phường;
Đầu năm 1967, tách hai phường: An Khánh và Thủ Thiêm lập quận Chín, quận Nhứt còn 04 phường;
Năm 1969 tách đất của ba quận: Ba, Năm và Sáu, để lập mới quận Mười với 04 phường (Minh Mạng, Nguyễn Tri Phương, Phan Thanh Giản, Chí Hòa) và quận Mười Một với 04 phường (Phú Thọ, Bình Thới, Cầu Tre, Phú Thọ Hòa). Như thế quận Ba còn 08 phường, quận Năm còn 07 phường và quận Sáu còn 04 phường. Tổng số phường của Đô thành vẫn là 56;
Năm 1972 lập thêm bốn phường: Bình Phú tại quận Sáu (quận này có 05 phường); Nhật Tảo tại quận Mười (quận này có 05 phường); Bình Thạnh và Phú Thạnh tại quận Mười Một (quận này có 06 phường); đồng thời đổi tên phường Chợ Bến Thành của quận Nhì thành Bến Thành. Số phương Đô thành tăng lên 60;
Năm 1974 lập thêm hai phường: Trần Quang Diệu tại quận Ba (quận này có 09 phường) và Nguyễn Trãi tại quận Năm (quận này có 08 phường); số phường Đô thành là 62.
Về số khóm, năm 1965 Đô thành có 707 khóm, năm 1972 tăng lên 861 khóm.
Năm 1972 toàn Đô thành có 14.288 liên gia.
Dân số Đô thành Sài Gòn năm 1968 là 1.750.606 người, năm 1970 là 1.759.816 người, năm 1974 là 1.825.297 người.

Tỉnh Gia Định
Tổ chức chính quyền
Dưới thời Việt Nam Cộng hòa cấp tỉnh chia thành quận, quận chia thành tổng, dưới tổng là xã (trước 1956 gọi là làng). Đứng đầu lần lượt là: Tỉnh trưởng (do Tổng thống bổ nhiệm), Quận trưởng, Chánh tổng và Xã trưởng. Xã chia thành nhiều ấp, đứng đầu mỗi ấp là Ấp trưởng.
Tỉnh Gia Định có Hội đồng tỉnh Gia Định (đứng đầu là vị Chủ tịch), gồm 30 nghị viên do dân bầu. Hội đồng này có thẩm quyền quyết định về ngân sách, các vấn đề dân sinh trên địa bàn và giám sát việc quản lý của Tỉnh trưởng. Quận và tổng không có Hội đồng tương ứng, do chỉ là cấp hành chính đại diên cho tỉnh. Riêng cấp xã do làng, xã Việt Nam theo truyền thống lịch sử có tính tự quản cao, nên có Hội đồng xã do dân bầu, có thẩm quyền trên các vấn đề đới sống của địa phương.
Phân chia đơn vị hành chính
Ngày 29/11/1955 chính quyền cắt tổng Bình Thạnh Hạ của quận Gò Vấp, nhập vào quận Hóc Môn. Tổng này được nhập thêm một phần tổng Long Tuy Thượng cùng quận Hóc Môn và đổi tên thành tổng Long Bình.
Năm 1956 sáp nhập hai xã: Tân Đông Thượng và Đông Hưng Thuận cùng thuộc tổng Bình Thạnh Trung, quận Hóc Môn, thành xã Đông Hưng Tân.
Đầu năm 1957 giải thể tổng An Thổ của quận Thủ Đức, các xã thuộc tổng này sáp nhập vào tổng An Thủy và tổng An Điền cùng quận.
Ngày 8/04/1957 ba tổng: Tân Phong Hạ, Long Hưng Thượng và Long Hưng Trung (tổng này được nhập thêm ba xã: Hưng Long, Qui Đức và Tân Quý Tây của tổng Phước Điền Thượng, quận Cần Giuộc, tỉnh Chợ Lớn) thuộc quận Gò Đen (Trung Quận) của tỉnh Chợ Lớn giải thể (theo sắc lệnh số 143/NV ngày 22/10/1956 của Tổng thống Việt Nam Cộng hòa) được sáp nhập vào tỉnh Gia Định, lập nên quận Bình Chánh mới. Riêng tổng Long Hưng Hạ cùng quận Gò Đen (Trung Quận) cũ, nhập vào quận Bến Lức mới lập của tỉnh Long An;
Ngày 24/04/1957 chính quyền cắt bốn xã: Long Đức, Nhơn Đức, Hiệp Phước và Phú Lễ của tổng Dương Hòa Hạ, quận Nhà Bè chuyển sang thuộc quận Cần Giuộc, tỉnh Long An. Riêng hai xã: Long Kiểng và Phước Lộc Thôn của tổng này nhập vào tổng Bình Trị Hạ, quận Nhà Bè.
Nghị định số 138-BNV/HC/NĐ ngày 29/04/1957 của Bộ trưởng Bộ Nội vụ Việt Nam Cộng hòa cắt tổng Dương Hòa Thượng (gồm bảy xã) của quận Gò Vấp, lập nên quận Tân Bình mới. Đây là quận thứ sáu của tỉnh Gia Định.
Ngày 2/05/1957 chính quyền cắt hai tổng: An Thủy và Long Vĩnh Hạ của quận Thủ Đức, sáp nhập vào quận Dĩ An, tỉnh Biên Hòa.
Ngày 30/08/1957 tách ba tổng: Long Tuy Thượng, Long Tuy Trung và Long Tuy Hạ của quận Hóc Môn, lập nên quận Củ Chi thuộc tỉnh Bình Dương.
Ngày 29/02/1960 nhập xả Tân Hòa thuộc tổng Dương Hòa Thượng, quận Tân Bình, vào xã Vĩnh Lộc cùng tổng.
Ngày 3/06/1960 nhập xả Quới Xuân thuộc tổng Bình Trị Thượng, quận Gò Vấp, vào xã Thạnh Lộc Thôn cùng tổng.
Ngày 31/08/1961 hai xã: Long Đức và Nhơn Đức, tổng Dương Hòa Hạ, quận Cần Giuộc, tỉnh Long An trả lại cho quận Nhà Bè (nhập vào tổng Bình Trị Hạ).
Ngày 10/10/1962 tổng Long Vĩnh Hạ, quận Dĩ An, tỉnh Biên Hòa trả lại cho quận Thủ Đức.
Sau nhiều lần thay đổi, điều chỉnh địa giới hành chính, đến cuối năm 1962 tỉnh Gia Định có mười một tổng:
Quận Thủ Đức có ba tổng: An Bình,An Điền và Long Vĩnh Hạ.
Quận Nhà Bè có một tổng là Bình Trị Hạ.
Quận Gò Vấp có một tổng là Bình Trị Thượng.
quận Tân Bình có một tổng là Dương Hòa Thượng.
Quận Hóc Môn có hai tổng: Bình Thạnh Trung và Long Bình.
Quận Bình Chánh có ba tổng: Tân Phong Hạ, Long Hưng Thượng và Long Hưng Trung.
Từ năm 1962 chính quyền bỏ dần, đến năm 1965 bỏ hẳn cấp hành chính tổng.
Ngày 17/11/1965 hai quận: Quảng Xuyên và Cần Giờ được cắt từ tỉnh Biên Hoà nhập vào tỉnh Gia Định.
Ngày 11/12/1965 lập xã Tân Phú thuộc quận Tân Bình, từ phần đất cắt ra của hai xã: Tân Sơn Nhì và Phú Thọ Hòa cùng quận.
Tính đến cuối năm 1965 tỉnh Gia Định có diện tích 1.554,63&nbsp;km², dân số 925.428 người, có 8 quận (Gò Vấp, Tân Bình, Thủ Đức, Hóc Môn, Bình Chánh, Nhà Bè, Cần Giờ và Quảng Xuyên), 74 xã và 340 ấp.
Ngày 15/06/1966 xã An Khánh Xã của quận Thủ Đức bị cắt nhập vào Đô thành Sài Gòn, diện tích tỉnh Gia Định giảm còn 1545,4&nbsp;km² với 73 xã; từ đây địa giới hành chính của tỉnh giữ ổn định cho đến 30/04/1975.
Ngày 4/04/1972 thành lập xã Phước Bình thuộc quận Thủ Đức, do chia tách từ xã Phước Long Xã cùng quận. Lúc này tổng số xã của tỉnh Gia Định là 74. lập thành quân Củ Chi mới. Dân số quận Củ Chi năm 1964 là 57.152 người, gồm 06 xã (Tân An Hội, Phước Hiệp, Thái Mỹ, Trung Lập, Phước Vĩnh Ninh và Tân Phú Trung) và 53 ấp, có diện tích 206,8&nbsp;km². Năm 1973 lập thêm xã Tân Thông Hội từ phần đất cắt ra của xã Tân An Hội.
Toàn bộ tổng Long Tuy Trung và bốn xã còn lại của tổng Long Tuy Thượng (Tân Thạnh Đông, Bình Mỹ, Tân Hòa và Trung An), gồm tám xã phía đông vẫn thuộc thuộc tỉnh Bình Dương, lập nên quận Phú Hòa mới. Dân số quận Phú Hòa năm 1964 là 48.913 người, gồm 08 xã (An Nhơn Tây, Bình Mỹ, Nhuận Đức, Phú Hòa Đông, Phú Mỹ Hưng, Tân Hòa, Tân Thạnh Đông và Trung An) và 57 ấp, có diện tích 237&nbsp;km². Năm 1972 chia xã Tân Hòa thành hai xã: Hòa Phú và Tân Thạnh Tây.

Danh sách các phường xã
Dưới đây là Danh sách các phường, xã của Đô thành Sài Gòn, tỉnh Gia Định, quận Củ Chi và quận Phú Hòa đến ngày 29/04/1975.

| width="50%" valign="top" style="background: f9f9f9;" |

|}

Tóm lại, địa giới hành chính hiện nay của Thành phố Hồ Chí Minh hình thành từ sự hợp nhất các đơn vị hành chính có vào năm 1930 thời Pháp thuộc sau đây:
Thành phố Sài Gòn;
Thành phố Chợ Lớn;
Tỉnh Gia Định (ngoại trừ tổng An Thủy, quận Thủ Đức; nay thuộc thành phố Dĩ An, tỉnh Bình Dương);
Quận Trung Quận của tỉnh Chợ Lớn (ngoại trừ tổng Long Hưng Hạ; nay là toàn bộ sáu xã: An Thạnh, Long Hiệp, Phước Lợi, Mỹ Yên, Thạnh Phú, Tân Bửu và thị trấn Bến Lức; cùng một phần xã Tân Hòa của huyện Bến Lức, tỉnh Long An);
Ba làng: Hưng Long, Qui Đức, Tân Quý Tây và Hiệp Phước của tổng Phước Điền Thượng, quận Cần Giuộc, tỉnh Chợ Lớn; nay là ba xã: Hưng Long, Qui Đức, Tân Quý Tây thuộc huyện Bình Chánh và xã Hiệp Phước thuộc huyện Nhà Bè;
Một phần làng Đức Hòa của tổng Cầu An Hạ, quận Đức Hòa, tỉnh Chợ Lớn; nay là xã Bình Lợi và một phần các xã Phạm Văn Hai, Lê Minh Xuân thuộc huyện Bình Chánh.
Tổ chức chính quyền
Về tổ chức quản lý thành phố:
Hội đồng Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh là cơ quan quyền lực trên địa bàn, quyết định ngân sách, các vấn đề dân sinh và giám sát hoạt động của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh. Hội đồng này gồm 95 đại biểu do dân bầu, đứng đầu là vị Chủ tịch Hội đồng Nhân dân.
Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh là cơ quan chấp hành, quản lý toàn bộ mọi hoạt động an ninh, kinh tế, văn hoá và xã hội trên địa bàn thành phố. Ủy ban này cùng vị Chủ tịch của Ủy ban đều do Hội đồng Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh bầu chọn và Thủ tướng quyết định chuẩn y.

Đối với cấp quận/huyện, Ủy ban Nhân dân của địa phương quản lý toàn diện mọi hoạt động trên địa bàn theo phân cấp của thành phố. Trước 01/04/2009 Ủy ban Nhân dân quận/huyện và vị Chủ tịch của Ủy ban này do Hội đồng Nhân dân của quận/huyện tương ứng bầu chọn và Chủ tịch Ủy ban Nhân dân thành phố quyết định chuẩn y. Từ 01/04/2009 đến nay do thành phố được Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XII cho phép làm thí điểm bỏ Hội đồng Nhân dân tại quận/huyện (theo nghị quyết số 26/2008/QH12 ngày 15/11/2008 và hai nghị quyết: số 724/2009/NQ-UBTVQH12 ngày 16/01/2009 và số 725/2009/NQ-UBTVQH12 ngày 16/01/2009), nên Chủ tịch và các thành viên Ủy ban Nhân dân của cấp hành chính này đều do Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh bổ nhiệm.
Tổ chức quản lý hành chính dưới cấp phường, xã, thị trấn
Đầu thập niên 1980 do nhu cầu quản lý hành chính tại địa phương, chính quyền thành phố lập ra khu phố tại phường nội thành. Mỗi phường gồm nhiều khu phố (bình quân một khu phố phụ trách khoảng 400-700 hộ dân (tương đương 1.600-2.800 nhân khẩu). Đây không phải là một cấp hành chính mà chỉ là "cánh tay nối dài" của phường. Đứng đầu mỗi khu phố là Trưởng ban điều hành khu phố (gọi tắt là Trưởng khu phố), có 1 Phó Trưởng ban giúp việc, đều do Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường bổ nhiệm.
Dưới khu phố là tổ dân phố (gồm khoảng 40 hộ dân/tổ dân phố). Tổ dân phố có Tổ trưởng đúng đầu và 1-2 Tổ phó giúp việc, tất cả đều do dân trong tổ bầu chọn.
Hiện nay, tại các thị trấn thuộc huyện tổ chức hành chính tương tự phường nội thành: Chia thành nhiều khu phố, dưới khu phố là tổ dân phố.
Các xã thuộc huyện chia thành nhiều ấp (đứng đầu là Trưởng và Phó Trưởng ban Nhân dân ấp do Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã bổ nhiệm). Cũng như khu phố, ấp không phải là một cấp hành chính. Ấp gồm nhiều tổ nhân dân, tổ chức tương tự với tổ dân phố của các khu phố tại nội thành..
Tính đến tháng 10/2013, trên địa bàn thành phố có tổng cộng 1.974 khu phố và ấp.
Trước 01/04/2009 Ủy ban Nhân dân phường và vị Chủ tịch của Ủy ban này do Hội đồng Nhân dân phường bầu chọn và Chủ tịch Ủy ban Nhân dân quận quyết định chuẩn y. Từ 01/04/2009 đến nay do thành phố được Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XII cho phép làm thí điểm bỏ Hội đồng Nhân dân tại phường (theo nghị quyết số 26/2008/QH12 ngày 15/11/2008 và hai nghị quyết: số 724/2009/NQ-UBTVQH12 ngày 16/01/2009 và số 725/2009/NQ-UBTVQH12 ngày 16/01/2009 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu và tỉnh Bình Dương vào Thành phố Hồ Chí Minh. Sau khi sắp xếp, Thành phố Hồ Chí Minh có 6.772,59&nbsp;km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 14.002.598 người.
Ngày 16 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, quy định kết thúc hoạt động của toàn bộ các đơn vị hành chính cấp huyện từ ngày 01/07/2025. Toàn bộ các đơn vị hành chính cấp huyện tại Thành phố Hồ Chí Minh được giải thể.
Cùng ngày 16 tháng 6 năm 2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của Thành phố Hồ Chí Minh năm 2025. Toàn thành phố có 168 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 113 phường, 54 xã và 01 đặc khu.
Thành lập phường Sài Gòn trên cơ sở toàn bộ phường Bến Nghé và một phần phường Đa Kao, phường Nguyễn Thái Bình thuộc Quận 1.
Thành lập phường Tân Định trên cơ sở toàn bộ phường Tân Định và phần còn lại phường Đa Kao thuộc Quận 1.
Thành lập phường Bến Thành trên cơ sở toàn bộ phường Bến Thành, phường Phạm Ngũ Lão, một phần phường Cầu Ông Lãnh và phần còn lại phường Nguyễn Thái Bình thuộc Quận 1.
Thành lập phường Cầu Ông Lãnh trên cơ sở toàn bộ phường Nguyễn Cư Trinh, phường Cầu Kho, phường Cô Giang và phần còn lại phường Cầu Ông Lãnh thuộc Quận 1.
Thành lập phường Bàn Cờ trên cơ sở toàn bộ Phường 1, Phường 2, Phường 3, Phường 5 và một phần Phường 4 thuộc Quận 3.
Thành lập phường Xuân Hòa trên cơ sở toàn bộ phường Võ Thị Sáu và phần còn lại Phường 4 thuộc Quận 3.
Thành lập phường Nhiêu Lộc trên cơ sở toàn bộ Phường 9, Phường 11, Phường 12 và Phường 14 thuộc Quận 3.
Thành lập phường Xóm Chiếu trên cơ sở toàn bộ Phường 13, Phường 16, Phường 18 và một phần Phường 15 thuộc Quận 4.
Thành lập phường Khánh Hội trên cơ sở toàn bộ Phường 8, Phường 9, một phần Phường 2, Phường 4 và phần còn lại Phường 15 thuộc Quận 4.
Thành lập phường Vĩnh Hội trên cơ sở toàn bộ Phường 1, Phường 3 và phần còn lại Phường 2, Phường 4 thuộc Quận 4.
Thành lập phường Chợ Quán trên cơ sở toàn bộ Phường 1, Phường 2 và Phường 4 thuộc Quận 5.
Thành lập phường An Đông trên cơ sở toàn bộ Phường 5, Phường 7 và Phường 9 thuộc Quận 5.
Thành lập phường Chợ Lớn trên cơ sở toàn bộ Phường 11, Phường 12, Phường 13 và Phường 14 thuộc Quận 5.
Thành lập phường Bình Tây trên cơ sở toàn bộ Phường 2 và Phường 9 thuộc Quận 6.
Thành lập phường Bình Tiên trên cơ sở toàn bộ Phường 1, Phường 7 và Phường 8 thuộc Quận 6.
Thành lập phường Bình Phú trên cơ sở toàn bộ Phường 10, Phường 11 thuộc Quận 6 và một phần Phường 16 thuộc Quận 8.
Thành lập phường Phú Lâm trên cơ sở toàn bộ Phường 12, Phường 13 và Phường 14 thuộc Quận 6.
Thành lập phường Tân Thuận trên cơ sở toàn bộ phường Bình Thuận, phường Tân Thuận Đông và phường Tân Thuận Tây thuộc Quận 7.
Thành lập phường Phú Thuận trên cơ sở toàn bộ phường Phú Thuận và một phần phường Phú Mỹ thuộc Quận 7.
Thành lập phường Tân Mỹ trên cơ sở toàn bộ phường Tân Phú và phần còn lại phường Phú Mỹ thuộc Quận 7.
Thành lập phường Tân Hưng trên cơ sở toàn bộ phường Tân Phong, phường Tân Quy, phường Tân Kiểng và phường Tân Hưng thuộc Quận 7.
Thành lập phường Chánh Hưng trên cơ sở toàn bộ Phường 4, phường Rạch Ông, phường Hưng Phú và một phần Phường 5 thuộc Quận 8.
Thành lập phường Phú Định trên cơ sở toàn bộ Phường 14, Phường 15, phường Xóm Củi và một phần Phường 16 thuộc Quận 8.
Thành lập phường Bình Đông trên cơ sở toàn bộ Phường 6, một phần Phường 7, phần còn lại Phường 5 thuộc Quận 8 và một phần xã An Phú Tây thuộc huyện Bình Chánh.
Thành lập phường Diên Hồng trên cơ sở toàn bộ Phường 6, Phường 8 và một phần Phường 14 thuộc Quận 10.
Thành lập phường Vườn Lài trên cơ sở toàn bộ Phường 1, Phường 2, Phường 4, Phường 9 và Phường 10 thuộc Quận 10.
Thành lập phường Hòa Hưng trên cơ sở toàn bộ Phường 12, Phường 13 và Phường 15 và phần còn lại Phường 14 thuộc Quận 10.
Thành lập phường Minh Phụng trên cơ sở toàn bộ Phường 1, Phường 7 và Phường 16 thuộc Quận 11.
Thành lập phường Bình Thới trên cơ sở toàn bộ Phường 3, Phường 10 và một phần Phường 8 thuộc Quận 11.
Thành lập phường Hòa Bình trên cơ sở toàn bộ Phường 5 và Phường 14 thuộc Quận 11.
Thành lập phường Phú Thọ trên cơ sở toàn bộ Phường 11, Phường 15 và phần còn lại Phường 8 thuộc Quận 11.
Thành lập phường Đông Hưng Thuận trên cơ sở toàn bộ phường Tân Thới Nhất, phường Tân Hưng Thuận và phường Đông Hưng Thuận thuộc Quận 12.
Thành lập phường Trung Mỹ Tây trên cơ sở toàn bộ phường Tân Chánh Hiệp và phường Trung Mỹ Tây thuộc Quận 12.
Thành lập phường Tân Thới Hiệp trên cơ sở toàn bộ phường Hiệp Thành và phường Tân Thới Hiệp thuộc Quận 12.
Thành lập phường Thới An trên cơ sở toàn bộ phường Thạnh Xuân và phường Thới An thuộc Quận 12.
Thành lập phường An Phú Đông trên cơ sở toàn bộ phường Thạnh Lộc và phường An Phú Đông thuộc Quận 12.
Thành lập phường An Lạc trên cơ sở toàn bộ phường Bình Trị Đông B, phường An Lạc A và phường An Lạc thuộc quận Bình Tân.
Thành lập phường Bình Tân trên cơ sở toàn bộ phường Bình Hưng Hòa B và một phần phường Bình Trị Đông A, phường Tân Tạo thuộc quận Bình Tân.
Thành lập phường Tân Tạo trên cơ sở một phần phường Tân Tạo A, phường Tân Tạo thuộc quận Bình Tân và xã Tân Kiên thuộc huyện Bình Chánh.
Thành lập phường Bình Trị Đông trên cơ sở toàn bộ phường Bình Trị Đông, một phần phường Bình Hưng Hòa A và phần còn lại phường Bình Trị Đông A thuộc quận Bình Tân.
Thành lập phường Bình Hưng Hòa trên cơ sở toàn bộ phường Bình Hưng Hòa, phần còn lại phường Bình Hưng Hòa A thuộc quận Bình Tân và một phần phường Sơn Kỳ thuộc quận Tân Phú.
Thành lập phường Gia Định trên cơ sở toàn bộ Phường 1, Phường 2, Phường 7 và Phường 17 thuộc quận Bình Thạnh.
Thành lập phường Bình Thạnh trên cơ sở toàn bộ Phường 12, Phường 14 và Phường 26 thuộc quận Bình Thạnh.
Thành lập phường Bình Lợi Trung trên cơ sở toàn bộ Phường 5, Phường 11 và Phường 13 thuộc quận Bình Thạnh.
Thành lập phường Thạnh Mỹ Tây trên cơ sở toàn bộ Phường 19, Phường 22 và Phường 25 thuộc quận Bình Thạnh.
Thành lập phường Bình Quới trên cơ sở toàn bộ Phường 27 và Phường 28 thuộc quận Bình Thạnh.
Thành lập phường Hạnh Thông trên cơ sở toàn bộ Phường 1 và Phường 3 thuộc quận Gò Vấp.
Thành lập phường An Nhơn trên cơ sở toàn bộ Phường 5 và Phường 6 thuộc quận Gò Vấp.
Thành lập phường Gò Vấp trên cơ sở toàn bộ Phường 10 và Phường 17 thuộc quận Gò Vấp.
Thành lập phường An Hội Đông trên cơ sở toàn bộ Phường 15 và Phường 16 thuộc quận Gò Vấp.
Thành lập phường Thông Tây Hội trên cơ sở toàn bộ Phường 8 và Phường 11 thuộc quận Gò Vấp.
Thành lập phường An Hội Tây trên cơ sở toàn bộ Phường 12 và Phường 14 thuộc quận Gò Vấp.
Thành lập phường Đức Nhuận trên cơ sở toàn bộ Phường 4, Phường 5 và Phường 9 thuộc quận Phú Nhuận.
Thành lập phường Cầu Kiệu trên cơ sở toàn bộ Phường 1, Phường 2, Phường 7 và một phần Phường 15 thuộc quận Phú Nhuận.
Thành lập phường Phú Nhuận trên cơ sở toàn bộ Phường 8, Phường 10, Phường 11, Phường 13 và phần còn lại Phường 15 thuộc quận Phú Nhuận.
Thành lập phường Tân Sơn Hòa trên cơ sở toàn bộ Phường 1, Phường 2 và Phường 3 thuộc quận Tân Bình.
Thành lập phường Tân Sơn Nhất trên cơ sở toàn bộ Phường 4, Phường 5 và Phường 7 thuộc quận Tân Bình.
Thành lập phường Tân Hòa trên cơ sở toàn bộ Phường 6, Phường 8 và Phường 9 thuộc quận Tân Bình.
Thành lập phường Bảy Hiền trên cơ sở toàn bộ Phường 10, Phường 11 và Phường 12 thuộc quận Tân Bình.
Thành lập phường Tân Bình trên cơ sở toàn bộ Phường 13, Phường 14 và một phần Phường 15 thuộc quận Tân Bình.
Thành lập phường Tân Sơn trên cơ sở phần còn lại Phường 15 thuộc quận Tân Bình.
Thành lập phường Tây Thạnh trên cơ sở toàn bộ phường Tây Thạnh và một phần phường Sơn Kỳ thuộc quận Tân Phú.
Thành lập phường Tân Sơn Nhì trên cơ sở toàn bộ phường Tân Sơn Nhì, một phần phường Tân Quý, phường Tân Thành và phần còn lại phường Sơn Kỳ thuộc quận Tân Phú.
Thành lập phường Phú Thọ Hòa trên cơ sở toàn bộ phường Phú Thọ Hòa, một phần phường Tân Thành và phần còn lại phường Tân Quý thuộc quận Tân Phú.
Thành lập phường Tân Phú trên cơ sở toàn bộ phường Phú Trung, phường Hòa Thạnh, một phần phường Tân Thới Hòa và phần còn lại phường Tân Thành thuộc quận Tân Phú.
Thành lập phường Phú Thạnh trên cơ sở toàn bộ phường Hiệp Tân, phường Phú Thạnh và phần còn lại phường Tân Thới Hòa thuộc quận Tân Phú.
Thành lập phường Hiệp Bình trên cơ sở toàn bộ phường Hiệp Bình Chánh, phường Hiệp Bình Phước và một phần phường Linh Đông thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường Thủ Đức trên cơ sở toàn bộ phường Bình Thọ, phường Linh Chiểu, phường Trường Thọ, một phần phường Linh Tây và phần còn lạiphường Linh Đông thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường Tam Bình trên cơ sở toàn bộ phường Bình Chiểu, phường Tam Phú và phường Tam Bình thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường Linh Xuân trên cơ sở toàn bộ phường Linh Trung, phường Linh Xuân và phần còn lại phường Linh Tây thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường Tăng Nhơn Phú trên cơ sở toàn bộ phường Tân Phú, phường Hiệp Phú, phường Tăng Nhơn Phú A, phường Tăng Nhơn Phú B và một phần phường Long Thạnh Mỹ thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường Long Bình trên cơ sở toàn bộ phường Long Bình và phần còn lại phường Long Thạnh Mỹ thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường Long Phước trên cơ sở toàn bộ phường Trường Thạnh và phường Long Phước thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường Long Trường trên cơ sở toàn bộ phường Phú Hữu và phường Long Trường thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường Cát Lái trên cơ sở toàn bộ phường Thạnh Mỹ Lợi và phường Cát Lái thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường Bình Trưng trên cơ sở toàn bộ phường Bình Trưng Đông, phường Bình Trưng Tây và một phần phường An Phú thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường Phước Long trên cơ sở toàn bộ phường Phước Bình, phường Phước Long A và phường Phước Long B thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường An Khánh trên cơ sở toàn bộ phường Thủ Thiêm, phường An Lợi Đông, phường Thảo Điền, phường An Khánh và phần còn lại phường An Phú thuộc thành phố Thủ Đức.
Thành lập phường Đông Hòa trên cơ sở toàn bộ phường Bình An, phường Bình Thắng và phường Đông Hòa thuộc thành phố Dĩ An.
Thành lập phường Dĩ An trên cơ sở toàn bộ phường An Bình, phường Dĩ An và một phần phường Tân Đông Hiệp thuộc thành phố Dĩ An.
Thành lập phường Tân Đông Hiệp trên cơ sở toàn bộ phường Tân Bình, phần còn lại phường Tân Đông Hiệp thuộc thành phố Dĩ An và một phần phường Thái Hòa thuộc thành phố Tân Uyên.
Thành lập phường An Phú trên cơ sở toàn bộ phường An Phú và một phần phường Bình Chuẩn thuộc thành phố Thuận An.
Thành lập phường Bình Hòa trên cơ sở toàn bộ phường Bình Hòa và một phần phường Vĩnh Phú thuộc thành phố Thuận An.
Thành lập phường Lái Thiêu trên cơ sở toàn bộ phường Bình Nhâm, phường Lái Thiêu và phần còn lại phường Vĩnh Phú thuộc thành phố Thuận An.
Thành lập phường Thuận An trên cơ sở toàn bộ phường Hưng Định, phường An Thạnh và xã An Sơn thuộc thành phố Thuận An.
Thành lập phường Thuận Giao trên cơ sở toàn bộ phường Thuận Giao và phần còn lại phường Bình Chuẩn thuộc thành phố Thuận An.
Thành lập phường Thủ Dầu Một trên cơ sở toàn bộ phường Phú Cường, phường Phú Thọ, phường Chánh Nghĩa và một phầnphường Hiệp Thành, phường Chánh Mỹ thuộc thành phố Thủ Dầu Một.
Thành lập phường Phú Lợi trên cơ sở toàn bộ phường Phú Hòa, phường Phú Lợi và phần còn lại phường Hiệp Thành thuộc thành phố Thủ Dầu Một.
Thành lập phường Chánh Hiệp trên cơ sở toàn bộ phường Định Hòa, phường Tương Bình Hiệp, một phần phường Hiệp An và phần còn lại phường Chánh Mỹ thuộc thành phố Thủ Dầu Một.
Thành lập phường Bình Dương trên cơ sở toàn bộ phường Phú Mỹ, phường Hòa Phú, phường Phú Tân và phường Phú Chánh thuộc thành phố Thủ Dầu Một.
Thành lập phường Hòa Lợi trên cơ sở toàn bộ phường Tân Định và phường Hòa Lợi thuộc thành phố Bến Cát.
Thành lập phường Phú An trên cơ sở toàn bộ phường Tân An, phần còn lại phường Hiệp An thuộc thành phố Thủ Dầu Một và toàn bộ xã Phú An thuộc thành phố Bến Cát.
Thành lập phường Tây Nam trên cơ sở toàn bộ phường An Tây thuộc thành phố Bến Cát và một phần xã Thanh Tuyền, xã An Lập thuộc huyện Dầu Tiếng.
Thành lập phường Long Nguyên trên cơ sở toàn bộ phường An Điền, một phần phường Mỹ Phước thuộc thành phố Bến Cát và toàn bộ xã Long Nguyên thuộc huyện Bàu Bàng.
Thành lập phường Bến Cát trên cơ sở toàn bộ xã Tân Hưng, xã Lai Hưng thuộc huyện Bàu Bàng và phần còn lại phường Mỹ Phước thuộc thành phố Bến Cát.
Thành lập phường Chánh Phú Hòa trên cơ sở toàn bộ phường Chánh Phú Hòa thuộc thành phố Bến Cát và xã Hưng Hòa thuộc huyện Bàu Bàng.
Thành lập phường Vĩnh Tân trên cơ sở toàn bộ phường Vĩnh Tân thuộc thành phố Tân Uyên và thị trấn Tân Bình thuộc huyện Bắc Tân Uyên.
Thành lập phường Bình Cơ trên cơ sở toàn bộ phường Hội Nghĩa thuộc thành phố Tân Uyên và xã Bình Mỹ thuộc huyện Bắc Tân Uyên.
Thành lập phường Tân Uyên trên cơ sở toàn bộ phường Uyên Hưng, xã Bạch Đằng thuộc thành phố Tân Uyên và toàn bộ xã Tân Lập, một phần xã Tân Mỹ thuộc huyện Bắc Tân Uyên.
Thành lập phường Tân Hiệp trên cơ sở toàn bộ phường Khánh Bình và phường Tân Hiệp thuộc thành phố Tân Uyên.
Thành lập phường Tân Khánh trên cơ sở toàn bộ phường Thạnh Phước, phường Tân Phước Khánh, phường Tân Vĩnh Hiệp, xã Thạnh Hội và phần còn lại phường Thái Hòa thuộc thành phố Tân Uyên.
Thành lập phường Vũng Tàu trên cơ sở toàn bộ Phường 1, Phường 2, Phường 3, Phường 4, Phường 5, phường Thắng Nhì và phường Thắng Tam thuộc thành phố Vũng Tàu.
Thành lập phường Tam Thắng trên cơ sở toàn bộ Phường 7, Phường 8, Phường 9 và phường Nguyễn An Ninh thuộc thành phố Vũng Tàu.
Thành lập phường Rạch Dừa trên cơ sở toàn bộ Phường 10, phường Thắng Nhất và phường Rạch Dừa thuộc thành phố Vũng Tàu.
Thành lập phường Phước Thắng trên cơ sở toàn bộ Phường 11 và Phường 12 thuộc thành phố Vũng Tàu.
Thành lập phường Long Hương trên cơ sở toàn bộ xã Tân Hưng, phường Kim Dinh và phường Long Hương thuộc thành phố Bà Rịa.
Thành lập phường Bà Rịa trên cơ sở toàn bộ phường Phước Trung, phường Phước Nguyên, phường Long Toàn và phường Phước Hưng thuộc thành phố Bà Rịa.
Thành lập phường Tam Long trên cơ sở toàn bộ phường Long Tâm, xã Hòa Long và xã Long Phước thuộc thành phố Bà Rịa.
Thành lập phường Tân Hải trên cơ sở toàn bộ phường Tân Hòa và phường Tân Hải thuộc thành phố Phú Mỹ.
Thành lập phường Tân Phước trên cơ sở toàn bộ phường Phước Hòa và phường Tân Phước thuộc thành phố Phú Mỹ.
Thành lập phường Phú Mỹ trên cơ sở toàn bộ phường Phú Mỹ và phường Mỹ Xuân thuộc thành phố Phú Mỹ.
Thành lập phường Tân Thành trên cơ sở toàn bộ phường Hắc Dịch và xã Sông Xoài thuộc thành phố Phú Mỹ.
Thành lập xã Vĩnh Lộc trên cơ sở toàn bộ xã Vĩnh Lộc A và một phần xã Phạm Văn Hai thuộc huyện Bình Chánh.
Thành lập xã Tân Vĩnh Lộc trên cơ sở toàn bộ xã Vĩnh Lộc B, phần còn lại xã Phạm Văn Hai thuộc huyện Bình Chánh và phần còn lại phường Tân Tạo thuộc quận Bình Tân.
Thành lập xã Bình Lợi trên cơ sở toàn bộ xã Lê Minh Xuân và xã Bình Lợi thuộc huyện Bình Chánh.
Thành lập xã Tân Nhựt trên cơ sở toàn bộ thị trấn Tân Túc, xã Tân Nhựt, phần còn lại xã Tân Kiên thuộc huyện Bình Chánh, phần còn lại phường Tân Tạo A thuộc quận Bình Tân và phần còn lại Phường 16 thuộc Quận 8.
Thành lập xã Bình Chánh trên cơ sở toàn bộ xã Tân Quý Tây, xã Bình Chánh và phần còn lại xã An Phú Tây thuộc huyện Bình Chánh.
Thành lập xã Hưng Long trên cơ sở toàn bộ xã Đa Phước, xã Qui Đức và xã Hưng Long thuộc huyện Bình Chánh.
Thành lập xã Bình Hưng trên cơ sở toàn bộ xã Phong Phú, xã Bình Hưng thuộc huyện Bình Chánh và phần còn lại Phường 7 thuộc Quận 8.
Thành lập xã Bình Khánh trên cơ sở toàn bộ xã Tam Thôn Hiệp, xã Bình Khánh và một phần xã An Thới Đông thuộc huyện Cần Giờ.
Thành lập xã An Thới Đông trên cơ sở toàn bộ xã Lý Nhơn và phần còn lại xã An Thới Đông thuộc huyện Cần Giờ.
Thành lập xã Cần Giờ trên cơ sở toàn bộ xã Long Hòa và thị trấn Cần Thạnh thuộc huyện Cần Giờ.
Thành lập xã Củ Chi trên cơ sở toàn bộ xã Tân Phú Trung, xã Tân Thông Hội và xã Phước Vĩnh An thuộc huyện Củ Chi.
Thành lập xã Tân An Hội trên cơ sở toàn bộ thị trấn Củ Chi, xã Phước Hiệp và xã Tân An Hội thuộc huyện Củ Chi.
Thành lập xã Thái Mỹ trên cơ sở toàn bộ xã Trung Lập Thượng, xã Phước Thạnh và xã Thái Mỹ thuộc huyện Củ Chi.
Thành lập xã An Nhơn Tây trên cơ sở toàn bộ xã Phú Mỹ Hưng, xã An Phú và xã An Nhơn Tây thuộc huyện Củ Chi.
Thành lập xã Nhuận Đức trên cơ sở toàn bộ xã Phạm Văn Cội, xã Trung Lập Hạ và xã Nhuận Đức thuộc huyện Củ Chi.
Thành lập xã Phú Hòa Đông trên cơ sở toàn bộ xã Tân Thạnh Tây, xã Tân Thạnh Đông và xã Phú Hòa Đông thuộc huyện Củ Chi.
Thành lập xã Bình Mỹ trên cơ sở toàn bộ xã Bình Mỹ, xã Hòa Phú và xã Trung An thuộc huyện Củ Chi.
Thành lập xã Đông Thạnh trên cơ sở toàn bộ xã Thới Tam Thôn, xã Nhị Bình và xã Đông Thạnh thuộc huyện Hóc Môn.
Thành lập xã Hóc Môn trên cơ sở toàn bộ xã Tân Hiệp, xã Tân Xuân và thị trấn Hóc Môn thuộc huyện Hóc Môn.
Thành lập xã Xuân Thới Sơn trên cơ sở toàn bộ xã Tân Thới Nhì, xã Xuân Thới Đông và xã Xuân Thới Sơn thuộc huyện Hóc Môn.
Thành lập xã Bà Điểm trên cơ sở toàn bộ xã Xuân Thới Thượng, xã Trung Chánh và xã Bà Điểm thuộc huyện Hóc Môn.
Thành lập xã Nhà Bè trên cơ sở toàn bộ thị trấn Nhà Bè, xã Phú Xuân, xã Phước Kiển và xã Phước Lộc thuộc huyện Nhà Bè.
Thành lập xã Hiệp Phước trên cơ sở toàn bộ xã Nhơn Đức, xã Long Thới và xã Hiệp Phước thuộc huyện Nhà Bè.
Thành lập xã Thường Tân trên cơ sở toàn bộ xã Lạc An, xã Hiếu Liêm, xã Thường Tân và phần còn lại xã Tân Mỹ thuộc huyện Bắc Tân Uyên.
Thành lập xã Bắc Tân Uyên trên cơ sở toàn bộ thị trấn Tân Thành, xã Đất Cuốc và xã Tân Định thuộc huyện Bắc Tân Uyên.
Thành lập xã Phú Giáo trên cơ sở toàn bộ thị trấn Phước Vĩnh, xã An Bình và một phần xã Tam Lập thuộc huyện Phú Giáo.
Thành lập xã Phước Hòa trên cơ sở toàn bộ xã Vĩnh Hòa, xã Phước Hòa và phần còn lại xã Tam Lập thuộc huyện Phú Giáo.
Thành lập xã Phước Thành trên cơ sở toàn bộ xã Tân Hiệp, xã An Thái và xã Phước Sang thuộc huyện Phú Giáo.
Thành lập xã An Long trên cơ sở toàn bộ xã An Linh, xã Tân Long và xã An Long thuộc huyện Phú Giáo.
Thành lập xã Trừ Văn Thố trên cơ sở toàn bộ xã Trừ Văn Thố, xã Cây Trường II và một phần thị trấn Lai Uyên thuộc huyện Bàu Bàng.
Thành lập xã Bàu Bàng trên cơ sở phần còn lại thị trấn Lai Uyên thuộc huyện Bàu Bàng.
Thành lập xã Long Hòa trên cơ sở toàn bộ xã Long Tân, xã Long Hòa và một phần xã Minh Tân, xã Minh Thạnh thuộc huyện Dầu Tiếng.
Thành lập xã Thanh An trên cơ sở toàn bộ xã Thanh An, một phần xã Định Hiệp và phần còn lại xã Thanh Tuyền, xã An Lập thuộc huyện Dầu Tiếng.
Thành lập xã Dầu Tiếng trên cơ sở toàn bộ thị trấn Dầu Tiếng, xã Định An, xã Định Thành và phần còn lại xã Định Hiệp thuộc huyện Dầu Tiếng.
Thành lập xã Minh Thạnh trên cơ sở toàn bộ xã Minh Hòa và phần còn lại xã Minh Tân, xã Minh Thạnh thuộc huyện Dầu Tiếng.
Thành lập xã Châu Pha trên cơ sở toàn bộ xã Tóc Tiên và xã Châu Pha thuộc thành phố Phú Mỹ.
Thành lập xã Long Hải trên cơ sở toàn bộ thị trấn Long Hải, xã Phước Tỉnh và xã Phước Hưng thuộc huyện Long Đất.
Thành lập xã Long Điền trên cơ sở toàn bộ thị trấn Long Điền và xã Tam An thuộc huyện Long Đất.
Thành lập xã Phước Hải trên cơ sở toàn bộ thị trấn Phước Hải và xã Phước Hội thuộc huyện Long Đất.
Thành lập xã Đất Đỏ trên cơ sở toàn bộ thị trấn Đất Đỏ, xã Long Tân, xã Láng Dài và xã Phước Long Thọ thuộc huyện Long Đất.
Thành lập xã Nghĩa Thành trên cơ sở toàn bộ xã Đá Bạc và xã Nghĩa Thành thuộc huyện Châu Đức.
Thành lập xã Ngãi Giao trên cơ sở toàn bộ thị trấn Ngãi Giao, xã Bình Ba và xã Suối Nghệ thuộc huyện Châu Đức.
Thành lập xã Kim Long trên cơ sở toàn bộ thị trấn Kim Long, xã Bàu Chinh và xã Láng Lớn thuộc huyện Châu Đức.
Thành lập xã Châu Đức trên cơ sở toàn bộ xã Cù Bị và xã Xà Bang thuộc huyện Châu Đức.
Thành lập xã Bình Giã trên cơ sở toàn bộ xã Bình Trung, xã Quảng Thành và xã Bình Giã thuộc huyện Châu Đức.
Thành lập xã Xuân Sơn trên cơ sở toàn bộ xã Suối Rao, xã Sơn Bình và xã Xuân Sơn thuộc huyện Châu Đức.
Thành lập xã Hồ Tràm trên cơ sở toàn bộ thị trấn Phước Bửu, xã Phước Tân và xã Phước Thuận thuộc huyện Xuyên Mộc.
Thành lập xã Xuyên Mộc trên cơ sở toàn bộ xã Bông Trang, xã Bưng Riềng và xã Xuyên Mộc thuộc huyện Xuyên Mộc.
Thành lập xã Hòa Hội trên cơ sở toàn bộ xã Hòa Hưng, xã Hòa Bình và xã Hòa Hội thuộc huyện Xuyên Mộc.
Thành lập xã Bàu Lâm trên cơ sở toàn bộ xã Tân Lâm và xã Bàu Lâm thuộc huyện Xuyên Mộc.
Thành lập đặc khu Côn Đảo trên cơ sở toàn bộ huyện Côn Đảo.
Giữ nguyên phường Thới Hòa thuộc thành phố Bến Cát.
Giữ nguyên xã Long Sơn thuộc thành phố Vũng Tàu.
Giữ nguyên xã Hòa Hiệp thuộc huyện Xuyên Mộc.
Giữ nguyên xã Bình Châu thuộc huyện Xuyên Mộc.
Giữ nguyên xã Thạnh An thuộc huyện Cần Giờ.

Ghi chú
Ghi chú (1): Hiện nay năm 1698 được nhiều học giả xem là năm thành lập của Sài Gòn, nay là Thành phố Hồ Chí Minh. Năm 1998 Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã tổ chức long trọng kỷ niệm 300 năm Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh.
Ghi chú (2): Khu thanh tra Tây Ninh thành lập ngày 17/02/1863 trên địa bàn của phủ Tây Ninh, tỉnh Gia Định. Lúc bấy giờ phủ này gồm cả huyện Bình Long (có sáu tổng: Bình Thạnh Thượng, Bình Thạnh Trung, Bình Thạnh Hạ, Long Tuy Thượng, Long Tuy Trung, Cầu An Hạ) của phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định, sáp nhập vào từ ngày 14/08/1862. Đến ngày 11/02/1864 huyện Bình Long (lúc này chỉ có bốn tổng: Bình Thạnh Trung, Bình Thạnh Hạ, Long Tuy Thượng, Long Tuy Trung) tách khỏi khu thanh tra Tây Ninh, trả lại cho phủ Tân Bình như trước. Tổng Bình Thạnh Thượng chuyển thuộc huyện Tân Ninh, tổng Cầu An Hạ chuyển thuộc huyện Quang Hóa, trực thuộc khu thanh tra Tây Ninh. Ngày 3/02/1866 tổng Bình Thạnh Thượng được trả lại cho huyện Bình Long thuộc khu thanh tra Sài Gòn, nhưng đến ngày 5/06/1871 tổng này chuyển sang thuộc hạt Thủ Dầu Một (địa bàn của tổng cũ này, nay tương ứng với địa bàn một phần của hai huyện: Bến Cát và Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương). Còn tổng Cầu An Hạ đến ngày 3/02/1866 thuộc khu thanh tra Quang Hóa và từ ngày 5/06/1871 trực thuộc hạt Chợ Lớn, xem thêm Ghi chú (7).
Ghi chú (3): Khác với chức vụ Chánh tham biện/Chủ tỉnh của các hạt/tỉnh tại Nam Kỳ, cũng như chức Đốc lý (Résident-maire) của ba thành phố nhượng địa (concession) Hà Nội, Hải Phòng và Tourane (Đà Nẵng) đều là công chức cao cấp trong hệ thống cai trị Đông Dương; chức vụ Thị trưởng hai thành phố Sài Gòn và Chợ Lớn có thể do các nhân vật có nghề nghiệp khác đảm nhiệm.
Ghi chú (4): Sau khi đảo chính Pháp ngày 9/03/1945, trong thời gian ngắn trực tiếp quản lý trước khi chuyển giao cho chính quyền Đế quốc Việt Nam; Nhật coi Khu Sài Gòn - Chợ Lớn là một quận (郡| gun), do Quận trưởng (郡長| Gunchou) đứng đầu, Vào thời bấy giờ tại Nhật, quận là cấp hành chính bao gồm nhiều thành phố (市| shi), thị trấn (町| machi) và làng (村| mura) trực thuộc.
Ghi chú (5): Tổng Long Vĩnh Hạ thuộc khu thanh tra Long Thành (địa bàn huyện Long Thành, phủ Phước Tuy, tỉnh Biên Hoà cũ) giải thể, nhập vào hạt Sài Gòn (liệt kê chung vào địa bàn huyện Ngãi An cũ) từ ngày 27/07/1871.
Ghi chú (6): Trong một hạt có thể có nhiều viên chức cai trị cùng ngạch tham biện (administrateur); Chánh tham biện là vị tham biện có hạng (classe) cao nhất, đứng đầu hạt.
Ghi chú (7): Khu thanh tra Chợ Lớn thành lập từ ngày 16/08/1867 theo nghị định của Thống đốc Nam Kỳ, trên địa bàn của huyện Tân Long thuộc phủ Tân Bình, tỉnh Sài Gòn; có năm tổng: Tân Phong Trung, Tân Phong Hạ, Long Hưng Thượng, Long Hưng Trung, Long Hưng Hạ; với tổng số 83 thôn; dân số năm 1870 là 70.522 người. Ngày 5/06/1871 khu thanh tra Chợ Lớn đổi tên thành hạt Chợ Lớn; đồng thời nhận thêm sáu tổng (Phước Điền Thượng, Phước Điền Trung, Phước Điền Hạ, Lộc Thành Thượng, Lộc Thành Trung, Lộc Thành Hạ) của khu thanh tra Cần Giuộc giải thể, tổng Cầu An Hạ của khu thanh tra Trảng Bàng giải thể và một phần tổng Cửu Cư Thượng của khu thanh tra Tân An. Ngày 16/01/1877 trả lại tổng Cửu Cư Thượng cho hạt Tân An. Đến ngày 24/02/1885 hạt Chợ Lớn nhận thêm tổng Dương Hòa Trung từ hạt Sài Gòn; ngày 12/01/1888 nhận thêm tổng Dương Minh từ hạt Hai Mươi giải thể. Ngày 2/05/1888 giải thể hai tổng: Dương Hòa Trung và Tân Phong Trung; các làng trực thuộc nhập vào tổng Dương Minh và tổng Long Hưng Thượng. Từ ngày 1/01/1900 hạt Chợ Lớn đổi thành tỉnh Chợ Lớn, với lỵ sở đặt chung trong thành phố Chợ Lớn (do lý do này mà trong nhiều thời kỳ vị Thị trưởng Chợ Lớn kiêm nhiệm luôn chức vụ Chủ tỉnh Chợ Lớn). Ngày 7/12/1901 chia tách tổng Cầu An Hạ, lập mới tổng Cầu An Thượng. Ngày 31/12/1907 giải thể tổng Dương Minh; các làng trực thuộc nhập vào tổng Tân Phong Hạ và thành phố Sài Gòn. Năm 1930 tỉnh Chợ Lớn có bốn quận: Cần Đước (gồm ba tổng: Lộc Thành Thượng, Lộc Thành Trung và Lộc Thành Hạ), Cần Giuộc (gồm ba tổng: Phước Điền Thượng, Phước Điền Trung và Phước Điền Hạ), Đức Hòa (gồm hai tổng: Cầu An Thượng và Cầu An Hạ) và Trung Quận, với dân số 227.588 người.
Ghi chú (8): Trong kháng chiến chống Pháp, về hành chính chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đổi quận thành huyện, làng thành xã; bỏ cấp tổng. Trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, tiến hành một số điều chỉnh về các đơn vị hành chính như sau: Tháng 8/1950 lập đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn bao gồm thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn (tức Đô thành Sài Gòn - Chợ Lớn), tỉnh Gia Định và huyện Trung Huyện (tức quận Trung Quận) của tỉnh Chợ Lớn hợp nhất. Đến tháng 6/1951 tách khỏi đặc khu: ba huyện Hóc Môn, Gò Vấp, Trung Huyện nhập vào tỉnh Gia Định Ninh, huyện Thủ Đức nhập vào tỉnh Thủ Biên và huyện Nhà Bè nhập vào tỉnh Bà Chợ đều mới lập. Ba tỉnh mới này tồn tại đến tháng 7/1954 thì giải thể, phân chia đơn vị hành chính trở lại giống như thời gian trước tháng 8/1950.
Ghi chú (9): Về phía lực lượng kháng chiến chống chính quyền Việt Nam Cộng hòa, cuối năm 1957 lập huyện Bình Chánh thay thế huyện Trung Huyện giải thể. Địa bàn huyện mới này chính là quận Bình Chánh của chính quyền Việt Nam Cộng hòa cộng thêm khu vực Vườn Thơm, hoặc đặc khu Sài Gòn - Gia Định tùy theo từng thời kỳ. Đơn vị hành chính này gồm các quận (tương tự như phân chia các quận của Đô thành Sài Gòn) và các huyện: Bình Chánh (xem thêm Ghi chú (9)), Cần Giờ (có địa bàn tương đương với hai quận Cần Giờ và Quảng Xuyên theo phân chia hành chính của chính quyền Việt Nam Cộng hòa gộp lại), Củ Chi (có địa bàn tương đương với hai quận Củ Chi và Phú Hòa theo phân chia hành chính của chính quyền Việt Nam Cộng hòa gộp lại), Gò Vấp, Hóc Môn, Nhà Bè (gồm cả xã Hiệp Phước thuộc quận Cần Giuộc, tỉnh Long An theo phân chia hành chính của chính quyền Việt Nam Cộng hòa), Tân Bình và Thủ Đức. Đối với các huyện trực thuộc, có một số điều chỉnh như sau:
a, Tháng 5/1961 hợp nhất hai huyện: Gò Vấp và Hóc Môn thành huyện Gò Môn; nhưng đến tháng 11/1967 lại tách thành hai huyện như trước;
b. Từ tháng 6/1964 đến ngày 29/04/1975 chia nhỏ huyện Thủ Đức thành hai huyện: Bắc Thủ Đức (huyện này có thời kỳ trực thuộc tỉnh Thủ Dầu Một) và Nam Thủ Đức. Sau đó hai huyện này lại hợp nhất như cũ;
c. Từ ngày 5/07/1968 sáp nhập huyện Cần Giờ với hai xã Phú Hữu, Phước Khánh của huyện Nhơn Trạch, tỉnh Biên Hòa và xã Long Sơn thuộc huyện Châu Thành tỉnh Bà Rịa; để lập huyện Duyên Hải trực thuộc tỉnh Biên Hòa;
d. Trong thời gian 08/1968-03/1973 chia nhỏ huyện Củ Chi thành hai huyện: Bắc Chi và Nam Chi. Sau đó hai huyện này lại hợp nhất như cũ;
e. Trong thời gian 1969-1972 chia nhỏ huyện Hóc Môn thành hai huyện: Đông Môn và Tây Môn. Sau đó hai huyện này lại hợp nhất như cũ;
f. Trong thời gian 03/1975-29/04/1975 tách ba xã: Phú Nhuận, Tân Sơn Nhì và Tân Sơn Hòa của huyện Tân Bình, để lập quận Phú Tân Sơn mới. Sau đó Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa Miền Nam Việt Nam kế nhiệm chia quận này thành ba quận: Phú Nhuận, Tân Sơn Nhì và Tân Sơn Hòa.
Ghi chú (11): Hai xã Phạm Văn Hai và Lê Minh Xuân thành lập ngày 13/04/1977 từ phần đất tách ra của xã Bình Lợi. Địa bàn hai xã này trước đây là làng Hòa Thạnh, tổng Cầu An Hạ, hạt Chợ Lớn; sáp nhập vào làng Đức Hòa cùng tổng từ ngày 23/06/1879.

Chú thích

Thư mục

























Đọc thêm
Thành phố Hồ Chí Minh
Lịch sử Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh
Biên niên sử Sài Gòn
Nam Kỳ
Nam Kỳ Lục tỉnh
Liên bang Đông Dương

Liên kết ngoài

Trang chính thức của Thành phố Hồ Chí Minh