Ngũ luân

Ngũ luân (; bính âm: wǔlún) là khái niệm trong Nho giáo dùng để chỉ năm mối quan hệ người–người được xem là nền tảng của trật tự đạo đức và xã hội. Bộ khung này thường được trình bày gồm: quan hệ giữa vua và tôi (quân thần), cha và con (phụ tử), chồng và vợ (phu phụ), anh và em (huynh đệ), và bạn bè (bằng hữu). Trong các diễn giải kinh điển của Nho học, mỗi cặp quan hệ thường đi kèm những chuẩn mực ứng xử và phẩm chất đạo đức tương ứng, qua đó nhấn mạnh việc cá nhân thực hiện đúng nghĩa vụ theo vai trò của mình trong gia đình và trong cộng đồng rộng hơn.

Khái niệm ngũ luân thường được đặt trong mạch tư tưởng đạo đức dựa trên vai trò (role-based ethics) của Nho giáo, nơi chuẩn mực hành vi gắn với địa vị và quan hệ xã hội cụ thể, thay vì chỉ với những quy tắc trừu tượng áp dụng như nhau cho mọi trường hợp. Vì vậy, ngũ luân vừa là một cách liệt kê các quan hệ "cốt lõi", vừa là khung tham chiếu để thảo luận về nghĩa vụ, thứ bậc và tính tương hỗ trong đời sống xã hội truyền thống Đông Á.

Nội dung
Ngũ luân thường được trình bày như năm cặp quan hệ hai chiều, trong đó mỗi bên có nghĩa vụ đạo đức phù hợp với vị trí của mình. Một cách diễn giải kinh điển (gắn với Mạnh Tử (sách)) liên kết từng quan hệ với một chuẩn mực ứng xử chủ đạo: cha–con gắn với tình thân; vua–tôi gắn với nghĩa; vợ–chồng gắn với việc phân định chức phận; người lớn–người nhỏ gắn với trật tự; bạn bè gắn với chữ tín.
Huynh đệ (anh–em): nhấn mạnh trật tự và bổn phận giữa người lớn và người nhỏ trong gia đình (cũng có thể được diễn đạt rộng hơn như quan hệ theo tuổi tác).
Bằng hữu (bạn bè): nhấn mạnh chữ tín và sự bền vững của quan hệ kết giao, qua đó bổ sung một kiểu quan hệ không thuần huyết thống vào khung đạo đức xã hội Nho giáo.

Trong cách nhìn "xã hội dựa trên quan hệ", các chuẩn mực của ngũ luân không chỉ giới hạn trong phạm vi gia đình hẹp. Duran Bell cho rằng điểm nổi bật trong lôgic Nho giáo là việc mở rộng các khuôn mẫu quan hệ đạo đức (như ngũ luân) từ gia đình sang những hình thức quan hệ khác được xem là "đúng đắn" về mặt đạo đức trong đời sống cộng đồng. Các thảo luận như vậy thường liên hệ ngũ luân với việc hình thành mạng lưới nghĩa vụ và trách nhiệm trong xã hội, trong đó "quan hệ" không chỉ là liên kết xã hội mà còn mang tính ràng buộc chuẩn mực.

Tiếp nhận và ảnh hưởng

Trong các truyền thống Nho giáo Đông Á, ngũ luân thường được dùng như một ngôn ngữ đạo đức để bàn về trật tự xã hội, giáo dục đạo đức và việc tu dưỡng cá nhân. Bài viết về Nho giáo Triều Tiên của Stanford Encyclopedia of Philosophy nhận xét rằng mô hình nghĩa vụ xã hội được "căn chỉnh" theo một tập hợp quan hệ như ngũ luân đã có vai trò quan trọng trong lịch sử (và cả hiện tại) của tư tưởng Nho giáo ở Triều Tiên, đồng thời gắn với việc duy trì các thứ bậc dựa trên địa vị xã hội và tuổi tác.

Nguồn này cũng lưu ý rằng trong truyền thống Nho giáo Triều Tiên, các cách diễn giải nhấn mạnh thứ bậc có thể tạo bất lợi cho phụ nữ, khi các chuẩn mực ứng xử trong những quan hệ như cha–con và vợ–chồng thường được diễn đạt theo hướng phụ nữ phải phục tùng nam giới (cha, chồng và con trai). Ở cấp độ lịch sử tư tưởng, Stanford Encyclopedia of Philosophy về triết học thời Hán nhắc tới việc các văn bản khuôn mẫu về quy phạm nữ giới (như Nüjie/Instructions for Women của Ban Chiêu) đặt trọng tâm vào đức hạnh tương ứng với vai trò của người vợ, và nhấn mạnh các nghĩa vụ của người vợ đối với chồng trong hệ chuẩn mực gắn với quan hệ vai trò.

Một số nghiên cứu hiện đại cũng nhấn mạnh rằng ngũ luân không nhất thiết đồng nhất với sự tuân phục tuyệt đối, vì các truyền thống Nho học khác nhau có thể diễn đạt nghĩa vụ theo cách đòi hỏi trách nhiệm đạo đức từ cả hai phía. Chẳng hạn, bài nghiên cứu của Jinhua Jia (2024) ghi nhận rằng trong một số thảo luận thời Tiên Tần, quan hệ vua–tôi và quan hệ bạn bè được tái định nghĩa theo hướng nhấn mạnh tính tương hỗ, bao gồm cả việc người bề tôi có thể lựa chọn rời bỏ người cầm quyền nếu người cầm quyền không hoàn thành nghĩa vụ trong quan hệ đó. Vì vậy, "ảnh hưởng" của ngũ luân trong thực tế lịch sử thường phụ thuộc mạnh vào cách diễn giải cụ thể của từng thời kỳ, từng xã hội và từng hệ thống giáo dục–chính trị, thay vì chỉ nằm ở bản thân danh mục năm quan hệ.

Xem thêm

Nho giáo
Khổng Tử
Mạnh Tử
Mạnh Tử (sách)
Tam cương ngũ thường

Tham khảo