Âm nhạc trong Phật giáo

cầm một cây veena, vị thần chính của âm nhạc và các nhạc sĩ trong Phật giáo Đại thừa]]
]]

Âm nhạc trong Phật giáo (thường được gọi là nhạc Phật giáo) là toàn bộ các thực hành và truyền thống âm nhạc (, ) được hình thành, sử dụng và phát triển trong bối cảnh Phật giáo hoặc lấy cảm hứng sâu sắc từ giáo lý Phật giáo. Khái niệm này bao gồm âm nhạc trong nghi lễ và sùng kính, tụng niệm trong sinh hoạt tu học, các hình thức âm nhạc gắn với thiền tập, âm nhạc trong lễ hội, rước lễ, cũng như những thể loại nhạc đương đại có nội dung Phật pháp.

Từ thời Phật giáo sơ kỳ, người Phật tử đã sử dụng âm nhạc như một thành tố của nghệ thuật Phật giáo, được minh chứng qua những phù điêu và tranh vẽ nhạc công tại các di tích Ấn Độ như Sanchi và Amaravati, cũng như các trung tâm Hy Lạp - Phật giáo thuộc vùng Gandhara.

Trong truyền thống Đại thừa, âm nhạc thường được xem là một phẩm vật cúng dường thanh tịnh lên chư Phật và Bồ-tát, nằm trong hệ thống các vật cúng như nước, hoa, hương và ánh sáng, đồng thời là một phương tiện thiện xảo (upāya) để dẫn dắt chúng sinh đến gần giáo pháp. Nhiều kinh Đại thừa mô tả các Tịnh độ tràn đầy nhạc trời vi diệu, nơi âm thanh của pháp âm được thuyết giảng qua tiếng nhạc.

Trong giáo lý và kinh điển
Ấn Độ cổ, từ Amaravati]]
, Hadda, Afghanistan, thế kỷ 1-2]]
), Gandhara. Ví dụ về Nghệ thuật Hy Lạp - Phật giáo.]]

Trong phần lớn các truyền thống Phật giáo, tụng niệm là một thực hành sùng kính căn bản, đồng thời giúp chuẩn bị và nuôi dưỡng tâm cho thiền định tĩnh lặng. Tụng niệm thường diễn ra trong các thời khóa tập thể tại chùa, trong gia đình Phật tử, hoặc trong những dịp lễ hội và pháp hội. Ở nhiều nơi, tụng niệm còn gắn với nghi thức hộ trì hay những thực hành mang màu sắc pháp thuật như cầu an, trừ tai, trấn đàn.

Trong Phật giáo Đại thừa, cúng dường âm nhạc là một phần thường gặp trong hệ thống phẩm vật cúng dường lên chư Phật và Bồ-tát, cùng với nước, hoa, hương và ánh sáng. Việc dâng âm nhạc lên Tam bảo vì vậy được xem là một hành vi tạo Công đức, xuất hiện nhiều lần trong các kinh như Kinh Pháp Hoa, Nhập Lăng-già kinh hay Kinh Vô Lượng Thọ. Tuy vậy, các nguồn này cũng ghi nhận những trường hợp âm nhạc, lời ca và âm thanh tụng niệm được chấp nhận, thậm chí tán thán, khi chúng gắn liền với nội dung Pháp và được dùng như phương tiện thiện xảo để giáo hóa hoặc bảo hộ người nghe.

Phản đối âm nhạc
Trong Kinh Âm thanh tiếng hát (Gītassara Sutta, Tăng chi bộ kinh 5.209), Đức Phật khuyến cáo các tỳ-kheo không nên tụng đọc Pháp bằng giọng ngân nga như ca hát. Bài kinh nêu năm nguy hại của việc tụng Pháp theo lối "giọng âm nhạc", chẳng hạn người tụng và người nghe dễ dính mắc vào âm thanh, cư sĩ so sánh tăng sĩ với ca sĩ thế tục, và sự định tâm của những ai không ưa thứ âm nhạc ấy bị phá hoại.

: Này các tỳ-kheo, có năm nguy hại khi tụng đọc Pháp bằng giọng âm nhạc. Một là tự mình bị dính mắc vào âm thanh; hai là người khác bị dính mắc vào âm thanh; ba là cư sĩ phàn nàn: "Như chúng ta hát, những người con dòng Sakya này cũng hát"; bốn là sự định tâm của những ai không thích âm thanh ấy bị phá hoại; năm là các thế hệ về sau bắt chước theo. Này các tỳ-kheo, đó là năm nguy hại của việc tụng đọc Pháp bằng giọng âm nhạc.

Này Gia chủ tử, la cà đình đám hý viện có sáu nguy hiểm: Luôn luôn tìm xem chỗ nào có múa, chỗ nào có ca, chỗ nào có nhạc, chỗ nào có tán tụng, chỗ nào có nhạc tay, chỗ nào có trống. Này Gia chủ tử, la cà đình đám hý viện có sáu nguy hiểm như vậy." Ở đây, âm nhạc và các hình thức lễ hội được xem là những thú vui thế gian có nguy cơ làm hao tổn tài sản và thời gian tu tập của cư sĩ. Uposatha Sutta mô tả bậc Thánh đệ tử đã "từ bỏ ca hát và múa, chơi nhạc cụ và xem các cuộc trình diễn, vốn là những chướng ngại cho các thiện pháp". Trong hệ thống mười giới của sa-di và sa-di ni, cùng cụm từ Pali này được lập lại như giới thứ bảy, thường được giải nghĩa vắn tắt là "tránh xem múa, hát và âm nhạc", và được coi là một phần trong nền tảng đào luyện căn bản cho người mới xuất gia.

Trong Luật tạng Theravāda, việc một tỳ-kheo đi xem múa, hát hay nghe âm nhạc được xếp vào tội dukkata (vi phạm nhẹ), còn đối với tỳ-kheo ni là tội pācittiya nặng hơn. Các luận sư giải thích rằng điều cấm bao gồm cả việc tự mình trình diễn, khuyến khích người khác trình diễn, cũng như cố ý đi đến những nơi có ca hát, nhảy múa để xem hoặc nghe.

Oscar Carrera nhận xét rằng trong hầu hết truyền thống Theravāda, giới thứ bảy đối với cư sĩ thọ bát quan trai và mười giới của sa-di đều lặp lại cụm nacca-gīta-vādita-visūka-dassana, trong khi Vinaya Theravāda quy định rõ việc tham dự các cuộc trình diễn âm nhạc là vi phạm giới luật. Bản Hán dịch Kinh Đại Bát Niết-bàn còn dạy rằng có bốn hạng người cần được xây tháp thờ, dâng hương hoa, màn lụa và âm nhạc, gồm chư Phật, Bích-chi Phật, Thanh văn và Thánh vương chuyển luân.

Một số chú giải Thượng tọa bộ ghi nhận những trường hợp trong đó tiếng chim hót hay tiếng ca thế tục trở thành duyên giác ngộ khi được chuyển hóa thành quán chiếu về vô thường và khổ. Chẳng hạn, chú giải Trường bộ kể rằng hoàng hậu Asandhimittā của vua A Dục chứng quả dự lưu khi nghe tiếng chim kalavīka hót và tưởng là giọng nói ngọt ngào của Phật; chú giải Kinh Lời Nói Khéo Lành (Subhāsita Sutta, Sn 3.3) kể chuyện sáu mươi tỳ-kheo đắc A-la-hán sau khi nghe một nữ nô lệ hát bài ca về sinh, lão, bệnh, tử. Việc ca ngợi Tam bảo trong những "bài ca lễ hội thiêng" cũng đôi khi được xem là phù hợp với Luật. Một phần sức mạnh này thường được giải thích bằng khái niệm "hành động chân thật" (saccakiriya), theo đó những lời phát xuất từ chân lý có công năng đặc biệt; phần khác gắn với giới (sīla), lòng từ (mettā) và tác dụng an tĩnh tâm thức của âm thanh tụng niệm. Huyền Trang ghi nhận rằng khi ông đến Ấn Độ vào thế kỷ 7, người ta vẫn nhớ âm nhạc của Aśvaghoṣa như có khả năng khiến người nghe thấm nhuần chân lý vô thường.

Một bài thánh ca của Aśvaghoṣa, Gaṇḍīstotragāthā (Hán: Kien-ch'ui-fan-tsan, "Hymn on the Bell") còn được lưu giữ qua bản phiên âm Hán và bản dịch Tây Tạng, có kèm một số ký hiệu nhạc. Trong Buddhacharita, các ẩn dụ và ám chỉ âm nhạc xuất hiện thường xuyên, cho thấy tác giả am hiểu sâu sắc hệ thống thang âm, nhạc cụ và phong cách âm nhạc Ấn Độ cổ.

Trong các nguồn Đại thừa
, mô tả Bồ-tát Padmapāni được chư nhạc thiên vây quanh]]
(tương đương Saraswati), nữ thần âm nhạc và nghệ thuật, tại Hase-dera (Nhật Bản)]]

Các kinh Đại thừa nói chung có cái nhìn tích cực về âm nhạc, xem đây là phẩm vật cúng dường thanh tịnh, tạo công đức và khiến chư Phật gia trì. Trong Kinh Pháp Hoa, âm nhạc xuất hiện nhiều lần như một lễ cúng dường thường xuyên lên Phật, cùng với hoa, hương và thiên y. Phẩm thứ ba mô tả Đế Thích và Phạm vương dâng áo trời, hoa mạn-đà-la và "hàng trăm ngàn vạn loại nhạc khí" để cúng dường Như Lai.

Phẩm thứ hai dạy rằng nếu có người thuê người khác tấu nhạc hay tự mình ca hát tán thán đức Như Lai, dù chỉ một câu, một câu tán thán ấy cũng đã gieo nhân thành Phật. Trong truyền thống Nhật Bản, Gadgadasvara về sau thường được đồng nhất với Saraswati/Benzaiten, nữ thần âm nhạc.

Trong Longer Sukhāvatīvyūha Sūtra, tịnh độ Sukhāvatī của Phật Amitābha được mô tả như một thế giới tràn đầy âm nhạc: từ cây bồ-đề của Phật, từ "cây báu" (ratnavṛkṣa) và từ các nhạc cụ tự nhiên phát âm. Những âm thanh ấy được gọi là "âm thanh của Pháp"; ai nghe được thì đạt trí tuệ thấu suốt các pháp và an trụ ở địa vị bất thoái chuyển. Fabio Rambelli nhận xét rằng thứ "nhạc trời" này không chỉ là trang nghiêm tịnh độ, mà còn là một sự hiển lộ của chính thân Phật A Di Đà, có công năng dẫn chúng sinh vãng sinh Tịnh độ. Nhiều kinh tantra khuyến khích hành giả "hát ca từ niềm an lạc" và "nhảy múa vì giải thoát"; trong Hevajra Tantra, bài ca được xem là chân ngôn, còn vũ điệu là một dạng thiền định; người hành trì được dạy "luôn luôn hát và nhảy múa" nhưng với chánh niệm, tâm bất động.

Sarvabuddhasamāyoga Tantra dạy rằng bài ca tán thán các hóa thân Phật, khi được hát đúng cung bậc và thủ ấn, sẽ thành "nhân tối thắng của viên mãn", hoàn thành mọi hạnh mật nghi và đem lại cả lợi ích vật chất lẫn tâm linh. Một bia ký từ Gaya cho thấy trong thời kỳ Mật tông hưng thịnh, những hình thức ca múa cúng dường tinh tế đã được thực hành tại các chùa tháp với sự bảo trợ của hoàng gia. Một phần đáng kể trong số đó còn được bảo tồn trong bản dịch Tây Tạng và các bộ Charyapada bằng cổ ngữ Bengal-Assam.

Một nhân vật tiêu biểu là đại thành tựu giả Vīṇāpa, một trong 84 mahasiddha, người đã sử dụng việc chơi đàn vīṇā như một sādhana thiền định: quán sát thuần túy âm thanh của nhạc cụ mà không khởi phân biệt giữa âm thanh, ấn tượng tâm lý hay phán xét; sau chín năm thực hành, ông được truyền thống ghi nhận là chứng đắc Mahamudra.

Phật giáo Tây Tạng kế thừa và phát triển mạnh mẽ truyền thống "ca khúc kim cang" này, đồng thời sáng tạo nhiều hình thức âm nhạc mới như hát cổ họng của tăng sĩ, các bài ca Chöd của Machig Labdrön hay "bài ca yoga" do Khenpo Tsültrim Gyamtso truyền dạy.

Trong Phật giáo Đông Á
]]

Trong không gian Phật giáo Đông Á (Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam...), âm nhạc giữ vai trò trung tâm vừa như lễ cúng dường lên chư Phật, vừa như phương tiện hoằng pháp, đồng thời là một dạng thiền định dựa trên âm thanh. Trong Nam Hải Ký Quy Nội Pháp truyện, tăng đời Đường Nghĩa Tịnh nêu sáu công đức của việc tụng kinh: hiểu rõ hơn công đức Phật, thuần thục kinh điển, thanh tịnh khẩu nghiệp, cải thiện hơi thở, giúp đại chúng an tĩnh và tăng tuổi thọ. Ông giải thích rằng, khác với nhiều bản nhạc thế tục xoay quanh tình cảm lãng mạn và dục lạc, tụng niệm Phật giáo có thể giúp người tu phát triển phẩm chất định tĩnh của samādhi; vì vậy, trong một số truyền thống Đông Á, âm nhạc Phật giáo được xem là ngoại lệ đối với giới cấm nghe nhạc của tăng ni.

Các hình thức âm nhạc trong Phật giáo

Nhìn tổng thể, âm nhạc trong Phật giáo chủ yếu là thanh nhạc: tụng niệm, đọc kinh có giai điệu, tán tụng, thánh ca, thường kèm theo nhạc cụ gõ, dây hoặc hơi. Một "bài tụng Phật giáo" có thể là văn xuôi hoặc thơ ca, được xướng lên theo công thức giai điệu truyền khẩu, tương tự nhạc tôn giáo và các thánh ca ở tôn giáo khác.

Những hình thức sớm của âm nhạc Phật giáo Trung Hoa xuất hiện từ thời Tam Quốc, gồm tụng kinh (zhuandu) và fanbai lấy nội dung kinh Phật đặt trên giai điệu Trung Hoa. Dịch giả Zhi Qian là một trong những người đầu tiên cổ vũ nhạc Phật giáo, biên soạn Tụng ca Đế Thích kèm nhạc đàn cầm. Dưới triều Lương Vũ Đế, âm nhạc Phật giáo được đưa vào triều đình và pháp hội lớn; bản thân hoàng đế còn sáng tác nhiều ca khúc Phật giáo.

Trong thời Lục triều, âm nhạc Phật giáo thịnh hành; Lạc Dương già lam ký mô tả chùa Kính Lạc với cảnh tượng nhạc lễ phong phú, vũ nữ, nhạc công và các cuộc rước tượng hoành tráng. Đến thời Tùy và Đường, âm nhạc Phật giáo càng ảnh hưởng sâu rộng, góp phần hình thành các thể loại nghệ thuật kể chuyện - hát nói và biến văn.

Truyền thống Nhật Bản

với shakuhachi; thực hành suizen ("thiền thổi sáo") và các bản Honkyoku]]
tại Seattle Buddhist Church]]

Phật giáo Nhật Bản có truyền thống tụng niệm, đọc kinh (dokyō) và âm nhạc rất phong phú. Việc tụng danh hiệu Phật (nembutsu) và các đoạn kinh (chẳng hạn một số phẩm của Kinh Pháp Hoa) là thực hành trung tâm của nhiều tông phái và thường đi kèm trống, chuông bát và nhạc cụ khác.

Một truyền thống hợp xướng quan trọng là shōmyō (声明, "thanh minh"), xuất hiện từ thế kỷ 12 và đặc biệt quan trọng trong các tông Tendai, Ōbaku và Shingon. Shōmyō chịu ảnh hưởng lối tụng Phật giáo Trung Hoa được đưa vào Nhật từ thế kỷ 8, thường là hát đơn âm, nhiều melisma (nhiều nốt trên một âm tiết), phần lớn không kèm nhạc cụ. Một trong những buổi trình diễn shōmyō sớm nhất được ghi lại là lễ khai nhãn pho Đại Phật ở Tōdai-ji năm 752, khi hàng trăm tăng sĩ tụng các bài tán, sám và tụng âm Phạn.

Bên cạnh shōmyō, thể loại là dạng nghi thức bán tụng bán kể, dùng để tán dương, thuật lại công hạnh chư Phật, Bồ-tát hoặc các bậc tổ, bắt nguồn ở tông Tendai và lan sang các truyền thống khác như Thiền tông. Hầu hết các tông phái Phật giáo Nhật đều xây dựng được kho kōshiki riêng; những hình thức liên quan gồm hyōbyaku (tuyên bạch ý nghĩa nghi lễ), saimon (lời dâng cúng) và wasan (thánh ca Nhật Bản). Các tác giả và tăng ni nghiên cứu lễ nhạc thường phân biệt khoảng mười thể loại thanh nhạc chính dùng trong nghi lễ: tụng, trì, niệm, tán, sám, bạch, thỉnh, xướng, kệ và đọc, cùng với các hình thức tán canh, xướng sớ, thỉnh Phật và cung giọng tang lễ.

Nghiên cứu thực địa về lễ nhạc Phật giáo miền Bắc cho thấy sự tồn tại của một hệ thống "hát cửa đình, hát cửa chùa" với các làn điệu tán, tụng, niệm, đọc sớ được quy phạm hóa; dàn nhạc khí gồm trống, chiêng, thanh la, não bạt và tùy nơi có thêm sáo, kèn, nhị. Tại Huế và miền Trung, lễ nhạc Phật giáo gắn bó với không gian chùa Huế và Festival Huế, trong đó các chương trình "Thánh ca Phật giáo", "Lễ hội áo lam" hay trình diễn múa cung đình kết hợp tụng kinh đã trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng.

Song song với lễ nhạc truyền thống, từ giữa thế kỷ 20 xuất hiện dòng "nhạc Phật giáo" hiện đại (thường được gọi là "đạo ca"). Nhiều ca khúc dùng trong sinh hoạt Gia đình Phật tử Việt Nam và các lễ lớn như Phật đản, Vu lan báo hiếu được sáng tác từ thập niên 1950 bởi các nhạc sĩ – huynh trưởng, tiêu biểu là Lê Cao Phan với bài Phật giáo Việt Nam và nhiều ca khúc lam ca. Tác phẩm Phật giáo Việt Nam ra đời năm 1951 nhân dịp thành lập Tổng hội Phật giáo Việt Nam, về sau được Giáo hội Phật giáo Việt Nam chọn làm Đạo ca của Giáo hội tại Đại hội VI (2007) và được ghi vào Hiến chương GHPGVN.

Nhiều nhà nghiên cứu và nhạc sĩ nhận xét rằng các đạo ca và ca khúc Phật giáo Việt Nam thường kết hợp giai điệu nhạc tiền chiến, tân nhạc và dân ca với ca từ mang nội dung Tứ diệu đế, nhân quả và hiếu đạo trong Phật giáo. Một ví dụ tiêu biểu cho sự giao thoa giữa văn chương Phật giáo và nhạc phổ thông là đoản văn Bông hồng cài áo của Thích Nhất Hạnh (1962) và ca khúc cùng tên của Phạm Thế Mỹ (1967). Báo chí Việt Nam ghi nhận rằng bài văn được thiền sư viết trong thời gian lưu học ở Hoa Kỳ, lấy cảm hứng từ nghi thức cài hoa trong Ngày của Mẹ ở Nhật; ca khúc do Phạm Thế Mỹ phổ nhạc sau thời gian bị giam cầm, nhanh chóng trở thành một trong những nhạc phẩm phổ biến nhất về tình mẫu tử và được hát rộng rãi trong lễ Vu Lan báo hiếu.

Từ đầu thế kỷ 21, thị trường nhạc Phật giáo ở Việt Nam chứng kiến sự xuất hiện của các album chuyên đề, MV trực tuyến và cả mô hình "phòng trà ca nhạc Phật giáo" nhân mùa Vu Lan, trong đó nhiều ca sĩ chuyên nghiệp trình bày tác phẩm mang nội dung thiền quán, hiếu đạo và từ bi. Một số nhà nghiên cứu cho rằng các hiện tượng này vừa góp phần phổ biến thông điệp nhân văn của Phật giáo, vừa thể hiện xu hướng "thế tục hóa" âm nhạc Phật giáo – khi ranh giới giữa lễ nhạc và nhạc giải trí ngày càng mờ đi.

Phật giáo Nepal
của Phật giáo Newar hát với phần đệm kết hợp nhạc cụ hiện đại và cổ điển tại Asan, Kathmandu]]

Âm nhạc trong Phật giáo Nepal phản ánh sự giao thoa giữa truyền thống bản địa Nepal, ảnh hưởng Ấn Độ và Tây Tạng. Phật giáo Newar sở hữu một di sản âm nhạc phong phú đã được nghiên cứu trong dân tộc nhạc học. Các thể loại chính gồm dhāpā, cācā và bājan. Trong đó, dāphā được xem là hình thức nhạc tín ngưỡng cổ xưa nhất còn tồn tại, xuất hiện từ thế kỷ 17. Nhiều đàn ông Newar có trách nhiệm tham gia một nhóm nhạc địa phương như một phần của bổn phận tôn giáo và xã hội. Trong Phật giáo Newar, có ba dạng bājan chính: mu dhimay bājan, gumlā bājan và gyānmālā bājan. Dhimay bājan dùng một hoặc nhiều tay trống chơi trên trống lớn dhimay; Gunlā bājan thường xuất hiện trong tháng thiêng Gunlā, khi các nhóm Phật tử tụ tập tại Svayambhū Stūpa để nhiễu tháp và hành hương các đền chùa trong thành phố.]]

Những bài hát Bengal cổ nhất còn lưu truyền là các Charyapada Phật giáo (ca khúc chứng ngộ, khoảng thế kỷ 10-11) của những hành giả Mật tông trung cổ. Truyền thống Baul dù không thuần Phật giáo nhưng tiếp nhận một số bài caryā thuộc dòng Sahaja Phật giáo Bengal.

Trong Phật giáo Bengal hiện đại, nhạc tín ngưỡng thường được gọi là Buddha-samkīrtan hoặc Buddha kīrtan, phổ biến trong cộng đồng Barua ở Bangladesh.

Nhạc Phật giáo vùng Himalaya và Tây Tạng

, Dharamshala]]

Trong truyền thống Ấn - Tạng (Tây Tạng, Bhutan, các bang miền bắc Ấn Độ và cộng đồng lưu vong), tụng niệm có giai điệu kèm nhạc cụ là đặc trưng trung tâm trong nhiều nghi lễ và pháp hội. Trong cộng đồng cư sĩ, các loại ca khúc dân gian (glu) rất phong phú; một phần trong đó là các chos-glu (ca khúc Pháp) mang nội dung giáo lý, đôi khi được đệm đàn dra-nyen, chiwang và sáo dọc gling-bu. Thuật ngữ mgur thường chỉ riêng những bài ca sùng tín Phật giáo, được dùng để giảng Pháp; tác phẩm Một trăm ngàn bài ca của Milarepa là ví dụ nổi tiếng.

Trong tu viện, tụng niệm với giai điệu (dbyangs) là phần không thể thiếu của nghi lễ, từ các thời khóa hàng ngày, pháp hội, lễ tết đến các nghi thức sādhana Mật tông. Nhạc cụ nghi lễ phổ biến gồm trống tay damaru, chuông tay, kèn dài, chập, kèn rgya-gling, khánh gỗ gandi và ốc dung dkar.Phật giáo Tây Tạng phát triển một hệ thống ký âm riêng; các bản chép tay ký hiệu này vẫn được sử dụng trong nhiều tu viện ngày nay.

Tăng sĩ Tây Tạng cũng nổi tiếng với kỹ thuật hát cổ họng, cho phép họ phát ra âm thanh dường như nhiều giọng cùng lúc; nghệ thuật cham kết hợp vũ đạo, mặt nạ và âm nhạc là một hình thức trình diễn tôn giáo quan trọng khác. Phong cách lên giọng và tiết tấu khác nhau giữa vùng miền: có nơi gần như đơn điệu, có nơi giai điệu rõ rệt. Một loại tụng phổ biến là pirit (paritta), vốn là một trong những hình thức tụng cổ xưa nhất, dùng để cầu an, hộ trì và đánh dấu các cột mốc trong đời sống cá nhân và cộng đồng. Các bài paritta quen thuộc gồm Tisarana (Ba ngôi Tam bảo), Pancasīla (Năm giới), Upajjhatthana (Năm điều quán niệm), Metta Sutta (Kinh Từ bi) và Mangala Sutta (Kinh Phước Đức). Ngoài ra, các dàn nhạc tại gia gọi là hewisi đảm trách những lễ cúng dường bằng âm thanh (śabda pūjā) tại chùa; âm nhạc, vũ và kịch là phần không thể thiếu trong những cuộc rước lớn (perahera) như Kandy Esala Perahera. Đây là các ca khúc có ca từ Phật giáo, thường được phát trong chùa, lễ hội tôn giáo và những buổi cúng dường; nội dung có thể ca ngợi Phật, khuyến khích thực hành giáo lý hoặc kể chuyện giáo dục đạo đức.

Nhiều nghệ sĩ đương đại được xem là thuộc dòng "nhạc Phật giáo", sử dụng cả nhạc cụ truyền thống lẫn công nghệ hiện đại. Có thể kể đến Imee Ooi (ca sĩ - nhạc sĩ Malaysia gốc Hoa chuyên phổ nhạc mantra và kinh Phật), ca sĩ Tây Tạng Dechen Shak-Dagsay, nhà sư Nhật Kanho Yakushiji hay ca sĩ Nepal Ani Choying Drolma.

Một số Phật tử hiện đại thử nghiệm với các phong cách như hip hop (MC Happiness) hay heavy metal (The Firstborn), lấy giáo lý Phật giáo làm chất liệu ca từ, hình ảnh hoặc chủ đề album.

Ảnh hưởng ngoài Phật giáo
Nhiều dòng nhạc New Age và thử nghiệm đã vay mượn yếu tố Phật giáo (như tụng mantra, tiếng chuông, tiếng mõ) hoặc sử dụng chúng như lớp âm thanh lặp, đôi khi không gắn với hiểu biết sâu về giáo lý. Một số dự án kết hợp mang tính tổng hợp tôn giáo, ghép tụng niệm Phật giáo với thánh nhạc Ki-tô giáo hoặc các truyền thống khác; ví dụ dự án Beyond Singing: The Journey (2009) quy tụ Tina Turner và Dechen Shak-Dagsay, kết hợp tụng niệm với dàn nhạc giao hưởng và hợp xướng Ki-tô giáo.

Âm thanh tụng niệm Phật giáo Tây Tạng cũng được sử dụng trong một số thể loại nhạc thế tục; chẳng hạn ban nhạc metal giao hưởng Hà Lan Epica đưa tiếng tụng của các tăng sĩ Tây Tạng vào phần mở đầu các album Design Your Universe (2009), The Quantum Enigma (2014) và Omega (2021).

Tại Nhật Bản, tuy không hẳn là tụng niệm Phật giáo, nhưng là hình thức ngâm thơ có liên hệ chặt chẽ với Thiền tông: người thực hành ngồi tư thế seiza, hát từ vùng đan điền và dùng âm thanh như cách rèn luyện hơi thở và thân tâm. Shigin thường được trình diễn trong bối cảnh nghi lễ Phật giáo hoặc các sinh hoạt có màu sắc tôn giáo.

Các nhạc sĩ Phật giáo tiêu biểu
, tỳ-kheo Phật giáo Sri Lanka, nhạc sĩ sáng tác nhạc tâm linh]]

Thượng tọa Bibiladeniye Mahanama (Sri Lanka), tỳ-kheo chuyên sáng tác và trình diễn nhạc tâm linh.
Ani Choying Drolma
Alan Dawa Dolma
David Bowie
Kinko Kurosawa
Imee Ooi
Eliane Radigue
Tokyo Kosei Wind Orchestra
Adam Yauch (Beastie Boys).
Duncan Sheik
Sergiu Celibidache
Premasiri Khemadasa
Dinesh Subasinghe
Victor Ratnayake
Leonard Cohen
Michael Jordan Touchdown Pass
Kanho Yakushiji
Tan Dun
David Earl
Li Na
Faye Wong
Chyi Yu

Xem thêm

Tín ngưỡng Phật giáo
Bhakti Phật giáo
Buddhānussati – niệm Phật, có thể bao gồm tụng niệm
Puja (Buddhism)
Bhajan
Âm nhạc Ấn Độ giáo
Sacca-kiriya
Paritta – các đoạn kinh hoặc câu kinh được tụng đọc để trừ tai, trừ ác
Smot
Shōmyō
Nghi lễ Phật giáo
Dharani
Đọc kinh
Mantra – âm thanh linh thiêng, thường được tụng bởi Phật tử, tín đồ Ấn Độ giáo, Sikh và Kỳ-na giáo
Overtone singingTibet
Hát bồi âm
Hiếu thảo trong Phật giáo
Ăn chay trong Phật giáo
Khất thực trong Phật giáo

Chú thích

Tài liệu tham khảo