Tiếng Việt và máy tính

Tiếng Việt được viết bằng bảng chữ cái Latinh kèm dấu phụ để thể hiện thanh điệu, đòi hỏi sự thích ứng khác nhau khi gõ trên điện thoại hoặc máy tính. Hình thức nhập liệu phổ biến để viết tiếng Việt trên điện thoại hoặc máy tính là dùng phần mềm như UniKey. Telex là kiểu nhập liệu cổ nhất được đặt ra để biên mã tiếng Việt tính cả thanh điệu. Các phương pháp nhập khác còn bao gồm VNI (nhập dựa trên phím số) và VIQR. Tránh nhầm lẫn kiểu gõ VNI với bảng mã VNI.

Xưa kia, tiếng Việt còn được viết bằng chữ Nôm. Tuy nhiên, gần đây loại chữ viết này chủ yếu chỉ được dùng cho mục đích lễ hội và truyền thống, ngoài ra còn nằm trong lĩnh vực của giới sử học và văn hiến học. Tiếng Việt đôi khi có thể viết không dấu, dựa vào ngữ cảnh mà người biết tiếng Việt thường vẫn có thể đoán được nghĩa.

Phông chữ và bảng mã ký tự

Chữ Quốc Ngữ

Bảng mã ký tự

Có đến tận 46 bảng mã ký tự để thể hiện chữ Quốc Ngữ. Unicode đã trở thành bảng mã phổ biến nhất do tính tương thích ưu việt cùng với hỗ trợ phần mềm của nó. Các dấu phụ có thể được biên mã trở thành hoặc là ký tự tổ hợp hoặc là ký tự dựng sẵn, cả hai loại ký tự này đều được bố trí rải rác tựu trung các khối Latin Mở rộng A, Latin Mở rộng B, và Latin Mở rộng Bổ sung. Với biểu tượng Việt Nam Đồng (₫) thì nó được biên mã trong khối Biểu tượng Tiền tệ. Trong quá khứ, tiếng Việt từng sử dụng các ký tự nằm ngoài bảng chữ cái hiện đại. Chữ cái B đuôi quặp (ꞗ) của tiếng Việt Trung đại thì được bao gồm bên trong khối Latin Mở rộng D. Dấu apex chưa được bao gồm trong Unicode, nhưng có thể dùng làm thay cho dấu apex khá giống.

Các phiên bản Unicode ban đầu có chỉ định 2 ký tự và (lần lượt ứng với dấu huyền và dấu sắc) nhằm mục đích đặt mấy dấu đấy nằm một bên dấu mũ vì đây là điều thường thấy trong typography tiếng Việt. Hai ký tự đấy đã bị thôi dùng; thay vào đó, và giờ được sử dụng bất chấp dấu mũ hiện diện nào.

Cho những hệ thống thiếu sự hỗ trợ Unicode, thì hàng tá code page tiếng Việt 8-bit đã được thiết kế. Ở những chỗ đòi hỏi ASCII, thí dụ khi phải đảm bảo tính khả đọc cho văn bản thuần trong e-mail, thì chữ cái tiếng Việt hay được biên mã dựa theo Vietnamese Quoted-Readable (VIQR) hoặc VSCII Mnemonic (VSCII-MNEM), tuy vậy việc sử dụng cả hai cách thức này đã sụt giảm đáng kể theo sau sự thông qua việc dùng Unicode trên World Wide Web. Chẳng hạn, sự hỗ trợ cho tất cả các bảng mã 8-bit được nói đến ở trên (ngoại trừ Windows-1258) đã bị bỏ hẳn khỏi phần mềm Mozilla trong năm 2014.

Nhiều phông Việt làm dành cho việc chế bản điện tử thì được biên mã bằng VNI hoặc TCVN3 (VSCII). Các trình duyệt web phổ biến đều thiếu vắng sự hỗ trợ cho những bảng mã tiếng Việt chuyên biệt như vậy, cho nên ở trên những hệ thống mà không cài đặt những phông chữ đấy, nếu bất kỳ trang web nào mà sử dụng những phông đấy thì đều sẽ bị hiển thị thành nội dung mojibake (chữ ma, loạn mã) không thể hiểu nổi.

.]]

Tiếng Việt thường hay xếp chồng dấu phụ, cho nên nhà thiết kế kiểu chữ phải cẩn thận để phòng ngừa 'các dấu phụ xếp chồng' khỏi bị va đụng với các chữ cái hoặc đường kẻ liền kề. Khi dấu giọng được dùng chung với một dấu phụ khác, thì phải xê dịch dấu giọng đấy sang bên phải để bảo toàn tính nhất quán và tránh làm chậm saccade. Trong biển hiệu quảng cáo và trong thể chữ thảo, dấu phụ thường hay có dạng xa lạ với các bảng chữ cái Latin khác. Cho ví dụ, 'mẫu tự I viết thường' giữ nguyên dấu chấm tittle trong ì, ỉ, ĩ, và í. Các sắc thái này hiếm được tính đến trong môi trường điện toán.

Hướng tiếp cận để biên mã tiếng Việt
Việc viết tiếng Việt đòi hỏi 134 mẫu tự cộng thêm (cả viết hoa lẫn viết thường) bên cạnh 52 mẫu tự đã hiện diện trong ASCII. (như trong VNI for DOS).
Loại bỏ các mẫu tự in hoa mà ít được dùng thường xuyên nhất,
Loại bỏ các dạng mẫu tự Y có dấu giọng, ép buộc sử dụng mẫu tự trong những tình huống có thể dùng Y có dấu. Lối tiếp cận này đã bị những nhà thiết kế VISCII bác bỏ trên cơ sở rằng bảng mã ký tự không nên cố giải quyết vấn đề cải cách chính tả.]]

Unicode chứa hơn 10.000 ký tự Nôm làm thành bộ phận của tự vựng (repertoire) Văn tự biểu ý Thống nhất CJK. Trong số những ký tự đó, có 5.260 ký tự được đặt trong khối Chữ biểu ý Thống nhất CJK Phần mở rộng B, còn phần còn lại thì được phân phối tựu trung các khối Chữ biểu ý Thống nhất CJK, Chữ biểu ý Thống nhất CJK Phần mở rộng A, và Chữ biểu ý Thống nhất CJK Phần mở rộng C. Có 1.028 ký tự thêm nữa – gồm hơn 400 ký tự đặc thù cho Tiếng Tày – được biên mã trong khối Chữ biểu ý Thống nhất CJK Phần mở rộng E. Các ký tự đấy được lấy từ tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 5773:1993 và TCVN 6056:1995, và cũng được lấy từ nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Hán Nôm và các nhóm khác. Tất cả các ký tự trong TCVN 5773:1993 và khoảng 95% các ký tự trong TCVN 6056:1995 đều có các codepoint tương ứng trong Unicode 5.1, tuy thế bản thân TCVN 5773:1993 lại ánh xạ hầu hết các ký tự của nó vào trong Khu Dùng Riêng của Unicode. Unicode 13.0 có thêm hai ký tự dấu phụ vào khối Biểu tượng và Dấu câu Chữ biểu ý, hai ký tự đó thường hay được sử dụng để báo biết các 'chữ mượn Hán' trong .

Hai bộ phông Nôm toàn diện nhất là phông Light của Hội Bảo tồn Di sản Chữ Nôm và phông HAN NOM A/HAN NOM B do cộng đồng phát triển, cả hai phông này đều đặt một số lượng lớn các 'ký tự chưa chuẩn hóa' vào trong Khu Dùng Riêng của Unicode.

Cơ sở dữ liệu Unihan của Hiệp hội Unicode có bao gồm cách đọc tiếng Việt cho một số ký tự nhưng không khu biệt giữa cách đọc Hán-Việt và cách đọc Nôm.

Giống như các hệ chữ viết CJKV khác, theo truyền thống được viết dọc, từ trên xuống dưới và từ phải qua trái.

Cả và đều có thể được chú giải bằng cách dùng ký tự ruby.

Nhập văn bản
Bàn phím thuần vật lý cho tiếng Việt thì lại mang tính phi thực tiễn do số lượng cực lớn tổ hợp 'mẫu tự'-'dấu phụ'-'dấu phụ' trong bảng chữ cái (vd. á, à, ả, ã, ạ, â, ấ, v.v.). Thay vào đó, việc nhập liệu tiếng Việt đều nhờ vào bố cục bàn phím, bàn phím ảo, hoặc phương thức nhập (còn gọi là IME) dựa trên phần mềm máy tính.

Bố cục bàn phím

Bố cục bàn phím tiếng Việt nhờ vào các phím chết để tổ hợp mẫu tự với dấu phụ. Hầu hết các hệ điều hành desktop đều kèm một bố cục bàn phím tiếng Việt tương tự như TCVN 6064:1995 (một tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam). Trước đây thì bố cục bàn phím "AĐERTY" (dựa trên AZERTY) được sử dụng cho máy đánh chữ để gõ tiếng Việt.

Phương thức nhập
framework trên các hệ thống Unix – có hỗ trợ 6 bảng mã ký tự cho đầu ra văn bản.]]

Ba phương thức nhập tiếng Việt phổ biến đó là Telex, VNI, và VIQR. Telex gõ dấu phụ bằng những mẫu tự ít có khả năng xuất hiện tại chỗ cuối của từ ngữ, còn VNI thì dùng lại các phím số hoặc các phím chức năng cho mục đích gõ dấu, và tương tự, VIQR cũng dùng lại nhiều phím dấu câu khác nhau cho việc này. Quy ước gõ Telex và VIQR đều khởi nguồn từ thời kỳ trước kia của lần lượt máy điện tín và máy đánh chữ.

Sự hỗ trợ cho các phương thức nhập liệu đấy đều được các Input Method Editor (IME) cung cấp, tại Việt Nam thì được gọi là bộ gõ. IME có thể được hệ điều hành cung cấp, được cài đặt làm ứng dụng bên thứ ba, được cài đặt làm phần mở rộng trình duyệt, hoặc được cung cấp bởi website riêng lẻ dưới dạng kịch bản lệnh. Các ứng dụng phổ thông bên thứ ba gồm có GoTiengViet, UniKey, VietKey, VPSKeys, WinVNKey, và xvnkb. Trên các hệ điều hành giống Unix, hai framework IBus và SCIM đều hỗ trợ tiếng Việt. Những IME như AVIM, Mudim, và VietTyping được trang bị trên hầu hết các diễn đàn trực tuyến tiếng Việt, trên Wikipedia tiếng Việt, và trên nhiều 'website có tập trung sâu vào văn bản' khác. Trình duyệt web Cốc Cốc được phát hành kèm với một phương thức nhập liệu dựng sẵn.

Các phương thức nhập giúp tổ hợp các từ ngữ theo trật tự linh hoạt hơn so với những gì mà bố cục bàn phím mang lại. Cho ví dụ, để nhập từ "" mà dùng bố cục bàn phím TCVN 6064:1995 thì người ta phải gõ theo đúng thứ tự. Trái lại, hầu hết các IME đều cho phép người dùng chèn dấu phụ tại chỗ cuối của từ ngữ: theo Telex thì là , theo VNI thì là , hoặc theo VIQR thì là . Một số IME thậm chí còn cho phép nhập dấu phụ đằng trước mẫu tự cơ sở. Tùy thuộc vào sự thực hiện của IME, mà người dùng còn có thể sửa đổi dấu phụ của một từ có sẵn mà không phải gõ lại cả từ đó.

Một số bàn phím ảo bổ sung phím tắt bên cạnh các phím chết. Ví dụ bàn phím VIQR có sẵn trong iOS cho phép đặt dấu móc vào chữ "U" bằng cách chạm hoặc phím riêng, phím này không có phím tương tự trên bàn phím thật.

Một số IME tiếng Việt có học hỏi một tính năng phổ thông tựu trung các phương thức nhập Tiếng Trung, đó là khả năng cho phép người ta bỏ qua hẳn dấu phụ luôn. Mà thay vào đó, sau khi gõ các mẫu tự cơ sở, bảng danh sách các gợi ý (candidate list) sẽ hiển thị, và người dùng sẽ lựa chọn từ ngữ có dấu phụ mà mình muốn ra khỏi bảng đó. Để có thể cung cấp danh sách tự hoàn thành đấy, IME có thể cần phải giao tiếp với dịch vụ web. Một số IME còn có thể sử dụng danh sách gợi ý để cho người dùng chuyển đổi văn bản từ chữ Quốc ngữ sang chữ Nôm, bởi không hề có ánh xạ một-một tương ứng giữa từ ngữ an-pha-bê với chữ Nôm.

Những cân nhắc khác
Văn bản tiếng Việt điển hình thì có chứa tỷ lệ lớn các từ phức. Các từ phức không bao giờ có dấu nối trong sử dụng đương đại, cho nên trình kiểm tra chính tả bị giới hạn chỉ có thể kiểm tra từng âm tiết đơn lẻ, trừ phi tham khảo vào mô hình ngôn ngữ thống kê.

Tiếng Việt có quy tắc đánh vần "cứng" và ít ngoại lệ, cho nên các engine 'văn bản'-sang-'giọng nói' (TTS engine) có thể tránh việc tra cứu từ điển, trừ khi gặp phải từ mượn ngoại lai. Các TTS engine phải tính đến thanh điệu – một thứ cốt yếu cho ngữ nghĩa của bất kì từ ngữ tiếng Việt nào.

Giao diện người dùng quốc tế hóa nói chung là không có khả năng vận dụng được hết đại từ nhân xưng trong tiếng Việt sao cho đúng với mong đợi của bối cảnh xã hội truyền thống, ngay cả khi biết rất rõ về vai vế của người dùng. Thay vào đó thì những giao diện người dùng như vậy thường sử dụng các đại từ chung chung chẳng hạn như "tôi" và "bạn", một số cách dùng đại từ như vậy có thể sẽ gây ra giả định không chính xác về độ tuổi và vai vế của người dùng này đối với người dùng khác. Ví dụ, khi một phương tiện truyền thông xã hội nào đó báo tin cho người dùng nọ về một người dùng trẻ hơn nào đó, nó có thể gọi người dùng trẻ hơn đấy là "anh ấy" thay vì "em ấy", khiến cho người dùng nọ hiểu sai rằng tin báo đấy là nhắc về một ai đó khác cơ.

Ghi chú

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài
Computing in Vietnamese: Progress & ChallengesThuyết trình của Nhóm Người dùng Macintosh Quốc tế vào năm 2005;
Hoán chuyển tiếng Việtcông cụ trực tuyến dùng để hoán chuyển qua lại giữa các bảng mã tiếng Việt.