Danh sách hoàng đế nhà Đường

() tiếp đón sứ giả Thổ Phồn là Lộc Đông Tán (Gar Tongtsen Yulsung) tại kinh thành Trường An. Nhà Đường thúc đẩy thương nhân buôn bán, trao đổi hàng hóa trên toàn bộ khu vực châu Á dọc theo Con đường Tơ lụa nổi tiếng. Nhiều nước khác nhau đã triều cống cho triều đình nhà Đường, nhà Đường cũng chinh phục hoặc khuất phục một số khu vực rồi đặt chúng dưới quyền cai trị gián tiếp thông qua một hệ thống bảo hộ. ]]

Nhà Đường là một triều đại Trung Quốc kế tục nhà Tùy (581 – 619) và được tiếp nối bởi thời kỳ Ngũ đại Thập quốc (907 – 960). Tồn tại trong 289 năm, khởi đầu vào năm 618 và kết thúc vào năm 907, nhà Đường thường được xem là một trong những đỉnh cao huy hoàng trong lịch sử nền văn minh Trung Hoa.

Tất cả các hoàng đế nhà Đường từ người khai lập Đường Cao Tổ Lý Uyên trở đi đều là Người Hồ-Hán, tức là những người sinh ra trong quá trình cộng cư và hỗn huyết giữa người Hán và người Hồ. Đây là một quá trình quan trọng trải dài trong lịch sử Trung Quốc từ thời thượng cổ (giai đoạn lập quốc sơ khai tại Trung Nguyên - Hoa Hạ) cho đến thời nhà Thanh. Lý Uyên có mẫu thân Nguyên Trinh Hoàng hậu là người dân tộc Tiên Ti, con gái của Độc Cô Tín. Điều này một phần giải thích tại sao từ rất lâu trước thời Thanh, nhà Đường đã có tư tưởng và chính sách cởi mở đến vậy trong việc trọng dụng rộng rãi các sắc tộc khác nhau trong hệ thống cai trị của mình.

Lý Uyên, tức Đường Cao Tổ () là một người họ hàng bên ngoại của hoàng đế triều Tùy, Lý Uyên lợi dụng tình hình loạn lạc khi chính quyền trung ương gần sụp đổ để tiến hành nổi dậy và đoạt lấy thiên mệnh. Triều Đường bước vào giai đoạn cường thịnh dưới thời Đường Thái Tông Lý Thế Dân () khi Trung Quốc vươn mình thành cường quốc hùng mạnh bậc nhất thế giới. Triều đại của gia tộc họ Lý bị gián đoạn 15 năm khi Võ Tắc Thiên () – vị nữ hoàng đế duy nhất trong lịch sử Trung Hoa – nắm lấy quyền hành và lập ra nhà Võ Chu.

Trong số các hoàng đế nhà Đường, tại vị lâu nhất là Đường Huyền Tông () với 43 năm. Dù được xem là một những giai đoạn thịnh trị nhất trong lịch sử Trung Hoa, song những sự kiện diễn ra trong những năm tháng cuối cùng dưới triều Đường Huyền Tông đã đánh dấu sự suy yếu của nhà Đường. Tuy các hoàng đế đời sau đã phục hồi được sự ổn định của đất nước, nhưng nhà Đường đã không thể lấy lại ánh hào quang thịnh vượng năm xưa. Giai đoạn nửa sau của triều đại chứng kiến sự trỗi dậy của các phiên trấn, các tiết độ sứ đều tạo dựng thế lực nhất định và chỉ còn thần phục triều đình trên danh nghĩa. Nhà Đường chính thức diệt vong khi Tiết độ sứ Chu Toàn Trung phế truất Đường Ai Đế () và thành lập nên triều Hậu Lương (907 – 923), mở ra thời kỳ loạn lạc kéo dài hơn 50 năm.

Dưới đây là danh sách đầy đủ hoàng đế của nhà Đường, bao gồm tên huý, thuỵ hiệu, niên hiệu và thời gian trị vì. Danh sách này không bao gồm nhiếp chính, Hoàng thái hậu chấp chính và triều Võ Chu của Võ Tắc Thiên.

Quy ước đặt tên
Tên gọi Hoàng đế
Lý Long Cơ (). Văn hóa Trung Quốc phát triển mạnh mẽ và cường thịnh trong thời kì nhà Đường, đây được coi là thời kì đỉnh cao của thi ca Trung Quốc.]]
Thời cổ Trung Quốc hay còn gọi là thời Vương quốc, với nhà Hạ (thế kỷ 21 – thế kỷ 16 TCN), nhà Thương (thế kỷ 17 – thế kỷ 11 TCN), nhà Chu (thế kỷ 11 – 256 TCN), là khi mà các vị vua dùng tước hiệu Vương (王). Từ thời nhà Chu, các vị vua bắt đầu tự xưng là Thiên tử (天子) nhằm thể hiện tính chính danh của mình. Đến năm 221 TCN, Tần Vương Doanh Chính đã chinh phục và thống nhất tất cả các nước chư hầu Chiến Quốc, lập nên Đại Tần (221 TCN – 206 TCN). Để nâng mình lên trên các vị vua cũ của nhà Thương và nhà Chu, Doanh Chính đã quyết định đặt ra tước hiệu mới: Hoàng đế (皇帝) và trở thành Hoàng đế đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc, tức Tần Thủy Hoàng. Tước hiệu Hoàng đế đã được tạo ra bằng cách kết hợp tước hiệu Tam Hoàng Ngũ Đế (三皇五帝), nguồn gốc từ thần thoại Trung Quốc. Tước hiệu này từ đó về sau được các nhà cai trị Trung Quốc sử dụng liên tiếp theo các triều đại cho đến khi triều đại nhà Thanh sụp đổ vào năm 1911.

Thụy hiệu, miếu hiệu và niên hiệu
Trong các ghi chép và văn bản lịch sử, từ thời nhà Thương (thế kỷ 17 – thế kỷ 11 TCN) đến thời nhà Tùy (581 – 618), các vị quân chủ Trung Quốc thường được đề cập đến bằng thụy hiệu. Tuy miếu hiệu đã xuất hiện từ thời nhà Hán, nhưng mãi đến thời nhà Đường, khi thụy hiệu thường trở nên rất dài, loại tên này mới được chính thức sử dụng để đề cập đến các vị quân chủ trong các ghi chép và văn bản lịch sử. Truyền thống này vẫn được nối tiếp xuyên suốt thời kỳ Ngũ đại Thập quốc (907 – 979), nhà Tống (960 – 1279) và nhà Nguyên (1271 – 1368). Sang đến thời nhà Minh (1368 – 1644) và nhà Thanh (1644 – 1911), các hoàng đế thường chỉ sử dụng một niên hiệu duy nhất trong suốt triều đại của mình. Tuy nhiên, trong các sử liệu và ghi chép của Trung Quốc, các hoàng đế nhà Minh vẫn thường được gọi bằng miếu hiệu, khác biệt với cách gọi bằng niên hiệu trong sử liệu tây phương. Phải đến đời nhà Thanh, sử sách Trung Quốc mới bắt đầu chuyển sang gọi các vị quân chủ bằng niên hiệu, dù họ vẫn có miếu hiệu và thụy hiệu như vua chúa triều đại trước.

Niên hiệu chính thức được đưa vào sử dụng dưới triều đại của Hán Vũ Đế (). Tuy nhiên, nguồn gốc của loại tên này có thể được truy ngược xa hơn về thời cổ đại. Phương pháp tính năm lâu đời nhất – tồn tại từ thời nhà Thương – đánh dấu năm đầu tiên của triều đại của một vị quân chủ là năm thứ nhất. Khi nhà vua mất, năm thứ nhất của thời kỳ trị vì mới sẽ bắt đầu. Hệ thống này thay đổi vào thế kỷ 4 TCN khi năm đầu tiên của một thời kỳ trị vì mới không bắt đầu ngay sau khi nhà cầm quyền đó mất mà chỉ bắt đầu vào ngày Tết Nguyên Đán năm kế tiếp.

Hoàng đế Đại Đường
đời Nguyên vẽ Trương Quả Lão yết kiến Đường Huyền Tông]]
Triều nhà Đường có tất cả 22 vị hoàng đế khác nhau trong suốt chiều dài lịch sử gần 300 năm. Sau khi bình định các quân phiệt, hoàng đế đầu tiên – Đường Cao Tổ Lý Uyên – đã lập ra nhà Đường, triều đại kế tục nhà Tùy. Nhà Đường phát triển rực rỡ dưới thời Thái Tông và Cao Tông, khi lãnh thổ liên tục được mở rộng, bao trùm toàn bộ Trung Quốc bản thổ và phần lớn thảo nguyên Trung Á. Nhà Đường bị gián đoạn khi Võ Tắc Thiên phế bỏ con trai, xưng hoàng đế và lập ra nhà Võ Chu. Đế vị quay trở về tay nhà họ Lý khi Đường Trung Tông Lý Hiển lên ngôi lần thứ hai vào năm 705. Trong lịch sử nhà Đường, Đường Trung Tông không phải là vị hoàng đế duy nhất từng tại vị hai lần. Ngoài ông ra, em trai ông là Đường Duệ Tông và vị hoàng đế áp chót Đường Chiêu Tông đều từng hai lần lên ngôi.

Kể từ đầu thế kỷ thứ 9, các hoàng đế dần đánh mất quyền lực vào tay thái giám. Vốn dĩ là quan trong nội đình, không có quyền can dự chính sự, thái giám thời Vãn Đường lợi dụng tầm ảnh hưởng để trực tiếp can thiệp vào việc lựa chọn người kế vị và khiến họ trở thành vua bù nhìn. Cả Đường Ý Tông và bốn trong số năm vị hoàng đế trước ông đều do thái giám dựng lên. Tuy hoàng đế có thể giành lại ít nhiều quyền lực trong thời gian ngắn, chẳng hạn như thời Đường Tuyên Tông, nhưng quyền lực hoàng đế trong thời Vãn Đường đã giảm xuống mức thấp nhất trong suốt lịch sử gần 300 năm của triều đại này.

Danh sách

Niên biểu

ImageSize = width:1600 height:auto barincrement:15
PlotArea = top:10 bottom:30 right:170 left:20
AlignBars = early

DateFormat = yyyy
Period = from:610 till:910
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:610

Colors =
id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
id:BI value:rgb(1,0.6,0.2)
id:AI value:rgb(1,0.2,0.6)

Backgroundcolors = canvas:canvas

BarData =
barset:Rulers

PlotData=
width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
barset:Rulers

from: 618 till: 626 color:AI text:"Cao Tổ (618&ndash;626)"
from: 626 till: 649 color:AI text:"Thái Tông (626&ndash;649)"
from: 649 till: 683 color:AI text:"Cao Tông (649&ndash;683)"
from: 684 till: 684 color:AI text:"Trung Tông (lần một; 684)
from: 684 till: 690 color:AI text:"Duệ Tông (lần một; 684&ndash;690)"
from: 705 till: 710 color:AI text:"Trung Tông (lần hai; 705&ndash;710)"
from: 710 till: 710 color:AI text:"Thương Đế (710)"
from: 710 till: 712 color:AI text:"Duệ Tông (lần hai; 710&ndash;712)"
from: 712 till: 756 color:AI text:"Huyền Tông (712&ndash;756)"
from: 756 till: 762 color:AI text:"Túc Tông (756&ndash;762)"
from: 762 till: 779 color:AI text:"Đại Tông (762&ndash;779)"
from: 779 till: 805 color:AI text:"Đức Tông (779&ndash;805)"
from: 805 till: 805 color:AI text:"Thuận Tông (805)"
from: 805 till: 820 color:AI text:"Hiến Tông (805&ndash;820)"
from: 820 till: 824 color:AI text:"Mục Tông (820&ndash;824)"
from: 824 till: 827 color:AI text:"Kính Tông (824&ndash;827)"
from: 827 till: 840 color:AI text:"Văn Tông (827&ndash;840)"
from: 840 till: 846 color:AI text:"Vũ Tông (840&ndash;846)"
from: 846 till: 859 color:AI text:"Tuyên Tông (846&ndash;859)"
from: 859 till: 873 color:AI text:"Ý Tông (859&ndash;873)"
from: 873 till: 888 color:AI text:"Hy Tông (873&ndash;888)"
from: 888 till: 900 color:AI text:"Chiêu Tông (lần một; 888&ndash;900)"
from: 900 till: 901 color:AI text:"Lý Dụ (900&ndash;901)"
from: 901 till: 904 color:AI text:"Chiêu Tông (lần hai; 901&ndash;904)"
from: 904 till: 907 color:AI text:"Ai Đế (904&ndash;907)"

barset:skip

Phả hệ
}}

|boxstyle_Tzg=border-width:2px; background-color:fcffbf|Yji=Lý Nguyên Cát 李元吉 603–626Tề vương 齊王|Wsh=Võ Sĩ Hoạch 武士彠 559–635Trung Hiếu vương 忠孝王}}

|LKe=Lý Khác 李恪 mất 653Uất Lâm vương 鬱林王|Tai=Lý Thái 李泰 618–652Bộc Cung vương 濮恭王|Zen=|Gzg=Lý Trị 李治 628–683Cao Tông 高宗649–6833|boxstyle_Gzg=border-width:2px; background-color:fcffbf|Wzt=|boxstyle_Wzt=border-width:2px; background-color:fcffbf}}

|Zzg=Lý Hiển 李顯 656–710Trung Tông 中宗684, 705–7104|boxstyle_Zzg=border-width:2px; background-color:fcffbf|Rzg=|boxstyle_Rzg=border-width:2px; background-color:fcffbf|Tay=Thái Bình công chúa太平公主665(?)–713}}

|Cho2=Lý Trọng Phúc 李重福 680–710Tiếu vương 譙王|Cho3=Lý Trọng Tuấn 李重俊 mất 707Tiết Mẫn thái tử 節愍太子|lad=Lý Trọng Mậu 李重茂 695/698–714Thương Đế 殤帝7107|boxstyle_lad=border-width:2px; background-color:fcffbf|Anl=Lý Khoả Nhi 李裹兒 684(?)–710An Lạc công chúa安樂公主|Cqi=Lý Hiến 李憲 679–742Nhượng đế 讓帝|Xuz=Lý Long Cơ 李隆基 685–762Huyền Tông 玄宗712–7568|boxstyle_Xuz=border-width:2px; background-color:fcffbf}}

Hoàng đế ở Trường An763|Con=Lý Tông 李琮 mất 752Tĩnh Đức Thái tử靖德太子|Yin=Lý Anh 李瑛 mất 737Dĩnh vương 郢王|Suz=Lý Hanh 李亨 711–762Túc Tông 肅宗756–7629|boxstyle_Suz=border-width:2px; background-color:fcffbf|Lin=Lý Uyển 李璘 mất 755Tĩnh Cung Thái tử靖恭太子}}

|boxstyle_Shz=border-width:2px; background-color:fcffbf|Unk=□}}

}}

|Mzg=Lý Hằng 李恆 795–824Mục Tông 穆宗820–82414|boxstyle_Mzg=border-width:2px; background-color:fcffbf|Wuj=Lý Ngộ 李悟 mất 826Giáng vương 絳王|Xuz2=Lý Thầm 李忱 810–859Tuyên Tông 宣宗846–85918|boxstyle_Xuz2=border-width:2px; background-color:fcffbf}}

|Ron=Lý Dung 李溶 812–840An vương 安王|Wuz=Lý Viêm 李炎 814–846Vũ Tông 武宗840–84617|boxstyle_Wuz=border-width:2px; background-color:fcffbf|Yzg=Lý Thôi 李漼 833–873Ý Tông 懿宗859–87319|boxstyle_Yzg=border-width:2px; background-color:fcffbf|Zi=Lý Tư 李滋 mất 897Thông vương 通王}}

Xem thêm
Danh sách quân chủ Trung Quốc:
Danh sách hoàng đế nhà Hán
Danh sách hoàng đế nhà Tống
Danh sách hoàng đế nhà Minh
Danh sách hoàng đế nhà Thanh

Tham khảo

Thư mục











Liên kết ngoài

Lịch sử Trung Quốc – Triều Đường 唐 (618 – 907)