Các trận lũ lớn ở Miền Bắc Việt Nam

Miền Bắc Việt Nam có vị trí cận chí tuyến, thường chịu ảnh hưởng của bão và áp thấp nhiệt đới và các hình thế khác, tập trung nhiều tâm mưa lớn nên khu vực thượng nguồn nước lên nhanh, và tạo ra lũ lớn đổ về vùng đồng bằng trong mùa mưa bão. Các triều đại phong kiến Việt Nam cũng như chính quyền thực dân Pháp trong thời kỳ thịnh trị cũng luôn quan tâm đến việc chăm sóc đê điều tại miền Bắc. Từ sau khi giành độc lập năm 1945, nhà nước Việt Nam đã có nhiều chính sách nâng cấp hệ thống đê điều và xây dựng các thủy điện Sơn La, Hòa Bình, Thác Bà,... nhằm điều tiết lũ.

Trong lịch sử đã có nhiều trận lũ lớn xảy ra ở miền Bắc, đỉnh điểm là năm 1945 và năm 1971 gây thiệt hại nặng nề. Các năm 1996, 2024, 2025 chịu ảnh hưởng của thiên tai kép (bão, lũ), đặc biệt trong hai năm 2024 và 2025 lũ nhiều nơi cùng vượt lịch sử gây thiệt hại nặng. Về úng lụt đô thị, nghiêm trọng nhất là trận ngập lụt tại Hà Nội năm 2008.
Thế kỷ 19
Các trận lụt trong thời kỳ nhà Nguyễn (1802-1884)
Cuối thế kỷ 18, do chiến tranh loạn lạc, đê điều không được bảo vệ, chăm sóc thường xuyên, nạn vỡ đê vì thế ngày càng trở nên trầm trọng. Dưới thời Nguyễn, từ năm 1803 đến năm 1857, Bắc Kỳ xảy ra 26 đợt lũ, lụt, vỡ đê.

Dưới triều vua Tự Đức, đê Văn Giang (Hưng Yên) vỡ 18 năm. Theo tờ La Dépêche coloniale illustrée, giai đoạn từ năm 1870 đến 1896, có 8 trận lụt do vỡ đê, mỗi trận lụt gây thiệt hại 5.400.000 picul (picul: đơn vị đo lường cổ của Trung Quốc, tương đương khoảng 50kg), tương đương 372.000 tấn thóc. Đại Nam Thực lục chép miền Bắc xảy ra các trận lũ, lụt lớn trên diện rộng vào tháng 8 âm lịch năm 1864 (Ninh Bình, Nam Định, Hà Nội, Bắc Ninh), trận bão lụt xảy ra vào tháng 8 (âm lịch) năm 1874 tại toàn Bắc Kỳ, bão lụt tháng 8 (âm lịch) năm 1883 (Hà Nội, Hưng Yên, Hưng Hóa, Nam Định, Ninh Bình). Trận lũ lịch sử xảy ra tại Bắc Kỳ vào tháng 6 năm Tân Mùi (1871) đã khiến cho đê ở nhiều địa phương như Hà Nội, Sơn Tây, Bắc Ninh, Hưng Yên, Nam Định đều bị vỡ. Bảy huyện quanh Hà Nội chịu thiệt hại nặng nhất là Tiên Phong, Thạch Thất, Mỹ Lương, Yên Sơn, Phúc Thọ, Bất Bạt, Tùng Thiện, nhiều nơi chết đói, số khác bỏ làng đi xiêu tán.

Trận lụt năm 1893
"Lụt Quý Tỵ", vỡ đê Nhị Hà ở sông Hồng. Đình Vân Điềm ở Hà Nội bị hư hỏng nặng. Bài thơ "Lụt năm Bính Ngọ" của Trần Tế Xương có câu: "Con thuyền Quý Tỵ nhớ năm xưa"; có thành ngữ "Lụt Quý Tỵ". Trận lụt năm 1893 đã cuốn con đập chặn sông Đuống dù Pháp mới lấp sông Đuống chỉ một năm trước đó.

Thế kỷ 20

Trận lụt năm 1905
Đêm 28 ngày 29 tháng 9 năm 1905 bão Cantabria đổ bộ vào Nam Định (nay là Ninh Bình) gây mưa lớn và ngập lụt nghiêm trọng. L'Avenir du Tonkin mô tả, ngày 29 tháng 9 Hà Nội mưa 102,2&nbsp;mm, "đê Kim Bảng bị vỡ", "hầu hết các ngôi nhà chìm trong biển nước", "nước đã tràn vào tất cả các cánh đồng lúa và cây lúa đã thối rữa trên mặt đất". Vỡ đê sông Hồng. Nguyễn Khuyến có bài thơ "Vịnh nước lụt" để nói về trận lụt này, so sánh với trận lụt năm 1893: "Tỵ trước Tỵ này chục lẻ ba/ Thuận dòng nước cũ lại bao la/ Bóng thuyền thấp thoáng dờn trên vách/ Tiếng sóng long bong vỗ trước nhà/ Bắc bậc người còn chờ chúa đến/ Đóng bè ta phải rước vua ra/ Sửa sang việc nước cho yên ổn/ Trời đã sinh ra ắt có ta". Ngoài ra ông còn có bài thơ "Nước lụt Hà Nam" “Quai Mễ Thanh Liêm đã lở rồi/ Vùng ta thôi cũng lụt mà thôi/ Gạo dăm ba bát cơ còn kém/ Thuế một vài nguyên dáng vẫn đòi. Mùa màng thất bát, nhiều người chết đói. Vụ mùa tháng 10 tại Bắc Kỳ bị xem là "coi như mất trắng", hệ quả là giá gạo "tăng gấp đôi" so với trước khi có bão lụt. Lũ muộn trên sông Hồng trong đợt mưa bão này có đỉnh lên đến 10,36m vào ngày 4 tháng 10 năm 1905 tại trạm Hà Nội. Mức độ thiệt hại về lúa mùa do bão lụt tại các địa phương phổ biến 35–55%. Giao thông từ Hà Nội đi Nam Định, vốn đã gián đoạn từ tháng 8, tiếp tục gián đoạn đến đầu tháng 11 năm 1905. Điều này được cho là hệ quả của việc trước đó ba tháng 6, 7, 8 "mưa ở vùng châu thổ không đủ cho mùa màng".

Trận lụt năm 1913
Tháng 8, trên hệ thống sông Hồng, Thái Bình, xảy ra lũ lớn cả miền núi, trung du và đồng bằng, gây vỡ đê ngập lụt trên diện rộng ở đồng bằng Bắc Bộ. Ngày 9 tháng 8 năm 1913, khi lũ tại Hà Nội là 11,35 m đã vỡ đê sông Hồng, đoạn ở tỉnh Vĩnh Phúc trên 2 đoạn phía tả ngạn tại Nhật Chiên, Cẩm Viên và Hải Bối, Yên Hoa thuộc Phúc Yên; vỡ đê Phu Chu thuộc tỉnh Thái Bình. Ngày 14/8, khi lũ Hà Nội xuống mức 10,69 m vẫn vỡ đê Lương Cổ, tả ngạn sông Đáy thuộc tỉnh Hà Nam. Ngày 17 tháng 8, vỡ đê Phương Độ, Sơn Tây phía hữu ngạn sông Hồng khi mực nước Hà Nội là 11,11m. Ngày 18/8, vỡ đê Nghĩa Lộ phía hữu ngạn thuộc tỉnh Hà Nam, khi mực nước Hà Nội 11,03 m. Ngày 19 tháng 8, vỡ đê Quang Thừa, Lỗ Xá sông Đáy phía hữu ngạn thuộc tỉnh Hà Nam, khi mực nước Hà Nội 10,99m. Nước lũ làm ngập gần hết tỉnh Vĩnh Phúc (cũ), một phần Hà Tây, Nam Định, Hà Nam, Thái Bình và Bắc Ninh. Tổng diện tích lúa bị ngập là 307.670 ha, trong đó mất trắng 118.640 ha. Lụt đã gây tổn thất nhiều tài sản và nhà cửa, hầu hết các đường giao thông 1A, 2, 3, 10, 11A, 13A, 18; đường sắt Hà Nội - Hải Phòng bị ngập đoạn gần thị xã Hải Dương.
Trận lụt năm 1915
Tháng 8 năm 1915, đê bị vỡ liên tiếp 48 chỗ với tổng chiều dài 4180 m (mặc dù từ 11 đến ngày 20 tháng 7 năm 1915 khi mực nước Hà Nội cao nhất đạt 11,55 - 11,64m, chỉ trên báo động 3 một chút).

Trong tháng 8 năm 1926, tổng lượng mưa tại Hải Phòng ghi nhận lên tới 1067mm. Hưng Yên 629mm, Thái Bình 555mm, Nho Quan 647mm. Lũ lịch sử xảy ra trên sông Thương tại Cầu Sơn (Bắc Giang) với đỉnh lũ 17,61m (sau bị năm 2008, 2025 phá vỡ). Mực lũ đo được trên sông Thái Bình cao hơn mực lũ năm 1926 là 0,98cm. Nhiều tuyến đê thuộc sông Thương, sông Lục Nam và cả sông Đuống bị vỡ. 148.000 hecta ruộng lúa thuộc các tính Bắc Ninh, Bắc Giang, Hái Dương, Hưng Yên, Ninh Bình, Sơn Tây, Phú Thọ và Phúc Yên đều bị lũ ngập. Nạn nhân của thiên tai lên đến 732.000 người, trong đó chừng 300.000 nhà nông bị mất trắng mùa màng. Tại 6 huyện của tỉnh Bắc Ninh, có chừng 150.000 nông dân đói, phải đi xin ăn.

Trận lụt năm 1945
Lũ to với mực nước thực đo tại Hà Nội là 12,68 m Trước nguy cơ đê sông Hồng có thể vỡ, để đảm bảo an toàn, một số vị lãnh đạo đã khuyên Chủ tịch Hồ Chí Minh đi sơ tán, song theo các tài liệu ghi lại được thì Hồ Chí Minh đã nói: “Bác không đi đâu, Bác ở với dân, các chú đừng để lụt, đừng để vỡ đê”. Đỉnh lũ sông Hồng tại Hà Nội lên 11,00m (mức báo động cấp 2).

Trận lụt năm 1978
Từ cuối tháng 9 đến đầu tháng 10 năm 1978, Bắc Bộ xảy ra trận lũ lụt nghiêm trọng trên nhiều sông. Bắc Bộ chịu tác động của không khí lạnh và hoàn lưu các xoáy thuận (tàn dư bão số 8 đổ bộ vào Huế sáng ngày 20/9 sau sang Lào, Thái Lan; bão số 9 Kit đổ bộ Bình Trị Thiên ngày 26 tháng 9). Đã gây ra một trận lũ lụt lớn.

Lũ sông Hoàng Long rất lớn, đỉnh lũ sông Đáy đoạn Phủ Lý-Ninh Bình đều trên báo động 3, tại Phủ Lý là 4,44m (ngày 24 tháng 9), cao hơn đỉnh lũ năm 1971 khi có phân lũ sông Đáy, tại Bến Đế là 5,42m (ngày 22 tháng 9) cao hơn báo động 3 và 5 ngày. Mưa lớn, mức kỷ lục năm 1978 là 318&nbsp;mm. Đê hữu sông Hoàng Long bị tràn vỡ 5 đoạn: ở làng Sui, làng Môi, Đồi 94, Đập Lạc Khoái, Văn Trình với tổng chiều dài 565m, sâu từ 1,3 - 1,8 m. Đê tả Hoàng Long bị vỡ đoạn Đầm Cút, dài 240 m, sâu 1,2 m. Lụt, úng gây thiệt hại nghiêm trọng tại Hà Sơn Bình, Hà Nội, đặc biệt là Hà Nam Ninh: 21 xã bị ngập lụt; 3 người chết, 50.000 người phải sơ tán khỏi vùng ngập sâu; ngập và hư hại 13.000 ngôi nhà,.... Tổng diện tích ngập lụt úng là 96.000ha, trong đó lúa bị mất trắng là 48.000ha.

Một trận lũ đã xảy ra trên sông Hồng, Thái Bình và lũ lớn trên các sông khác. Mực nước sông Hồng tại Hưng Yên, lên đến 5,65m ngày 1 tháng 9, cao hơn báo động 1; tại Phả Lại lên đến 4,73m tối ngày 31 và cao hơn báo động 2. Do lũ sông Bùi, sông Tích, mực nước tại Ba Thá trên sông Đáy lên đến 6,00m, tại Phủ Lý lên đến 4,41m ngày 1 tháng 9 và vượt báo động 3 0,31m và cao hơn mức nước 1971 - năm có phân lũ qua đập Đáy, là 39&nbsp;cm. Mực nước ở Hưng Thi trên sông Hoàng Long lên đến 13,46m ngày 30, tại Bến Đế lên đến 4,09m ngày 31, vượt báo động 3 là 9&nbsp;cm. Trong khi đó, thuỷ triều vịnh Bắc bộ đang ở giai đoạn triều cường. Do mưa lớn, cường độ lớn trong đồng với lũ trên hệ thống sông Hồng, Thái Bình, Đáy (sông Bùi, sông Tích, sông Nhuệ, sông Hoàng Long có lũ lớn) lại gặp triều cường nên đã gây úng lụt nghiêm trọng ở các tỉnh Vĩnh Phúc, Hà Nội, Hà Tây, Hà Nam, Ninh Bình, Hải Dương, Hưng Yên,... Nội thành Hà Nội nhiều nơi ngập sâu 0,5m-1,0m, thậm chí trên 1,0m trong nhiều ngày. Ngập úng lụt làm các đường liên xã, liên huyện, liên tỉnh bị hư hại nặng, nhiều đoạn đường quốc lộ số I cũng bị hư hại. Nhiều kênh mương, đê, kè, cống và các hồ chứa nhỏ, mương phai cũng bị hư hỏng nặng. Thiệt hại do đợt mưa úng lụt này ở đồng bằng Bắc bộ lên tới hàng trăm tỉ đồng. Lũ đặc biệt lớn xảy ra ở hạ lưu sông Hồng, Thái Bình và Hoàng Long. Đỉnh lũ thực đo tại Hà Nội là 12,43m (hoàn nguyên là 13,30m) lúc 19 giờ ngày 21, trên báo động 3 là 0,93m, duy trì cấp báo động trong 6 ngày; tại Phả Lại là 6,52m lúc 7 giờ ngày 22 tháng 8, vượt báo động 3 là 11,02m, duy trì mức báo động 3 trong 7 ngày; tại Bến Đế là 4,79m sáng 16 tháng 8, trên báo động 3 là 0.79m. Bão số 4 đổ bộ vào Thanh Hoá, Ninh Bình gây nước biển dâng thêm 1¸2m: tại cửa Ba Lạt ngày 23 tháng 8 dâng cao thêm 1 đến 1,2m; tại Đông Xuyên, dâng thêm khoảng 2,0m. Nước dâng đã cản trở tiêu thoát lũ sông Hồng, Thái Bình ở sườn lũ xuống.

Thế kỷ 21
Trận lụt năm 2002
Mưa lớn nhiều ngày trong khoảng tháng 8, làm lũ lên nhanh. Đêm 18 tháng 8, mức lũ hạ lưu sông Hồng và sông Thái Bình đã đạt đỉnh. Tại Hà Nội là 12,01 m, trên báo động 3 0,51m; tại Hưng Yên là 7,66 m, trên báo động 3 là 56&nbsp;cm; tại Triều Dương là 6,57 m, trên báo động 3 là 47&nbsp;cm; tại Nam Định là 4,48 m, trên báo động 3 là 8&nbsp;cm; tại Phả Lại là 5,72 m, trên báo động 3 là 22&nbsp;cm; tại Lục Nam là 5,59 m; tại Đáp Cầu là 5,7 m; tại Phủ Lạng Thương hay Bến Bình đều dưới báo động 3 từ 5 đến 21&nbsp;cm. Hệ thống cống thoát đang cải tạo dở dang nên càng không thoát nước nổi, gây ngập úng trong nội thành suốt nhiều ngày liên tục. Nhiều sự cố đê kè xuất hiện tại miền Bắc. Đây là năm có lũ báo động 3 gần nhất trên sông Hồng tại Hà Nội tính đến năm 2025.

Trận lụt năm 2008

Ngập trên diện rộng, rất sâu do mưa liên tục với cường độ lớn từ đêm 30/10/2008 trở đi. Tổng lượng mưa trong thời gian từ đêm 30 tháng 10 đến chiều 3 tháng 11 ở các tỉnh Bắc Bộ phổ biến từ 100 đến 500&nbsp;mm, cá biệt có nơi gần 1.000&nbsp;mm. Ðây là đợt mưa lớn, hiếm thấy cả về diện rộng và cường độ ở khu vực đồng bằng, trung du Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ khi thời tiết ở Bắc Bộ đã bước vào mùa khô hanh, một số công trình thủy nông bắt đầu tổ chức bảo dưỡng thiết bị, chuẩn bị tổng kết công tác mùa mưa lũ 2008. Trận mưa lịch sử đã làm nhiều khu vực tại các tỉnh, thành phố Hà Nội, Hòa Bình, Hưng Yên, Hà Nam, Ninh Bình ngập chìm nhiều ngày trong nước, bởi phải hứng chịu một lượng mưa lớn, phổ biến từ 400 đến 600&nbsp;mm, nhiều nơi hơn 600&nbsp;mm, như Thanh Oai 988&nbsp;mm, Hà Ðông 830&nbsp;mm, Chương Mỹ 727&nbsp;mm, Vân Ðình 721&nbsp;mm, nội thành Hà Nội 545&nbsp;mm. Ðây cũng là trận mưa lớn nhất sau 35 năm trên địa bàn Hà Nội (cũ) và sau 48 năm trên địa bàn tỉnh Hà Tây trước đây. Sông Chảy đoạn qua trạm Thủy văn Long Phúc (Bảo Yên, Lào Cai) có đỉnh lũ lên đến 76,47m vào ngày 9 tháng 8, được cho là ngang tòa nhà gần 30 tầng; lũ trên sông Hồng, sông Chảy được coi là đặc biệt lớn trong 40 năm qua. Mực nước trên sông Hồng tại Lào Cai chỉ kém 0,16 m là bằng lũ lịch sử năm 1968.

Trận lụt năm 2017

Ảnh hưởng của áp thấp nhiệt đới vào Hà Tĩnh, Quảng Bình ngày 10 tháng 10 đã gây ra một đợt mưa lũ lịch sử tại khu vực Nam đồng bằng Bắc Bộ, buộc thủy điện Hòa Bình mở 8 cửa xả đáy. Lũ trên các sông 7 tỉnh miền Bắc, Bắc Trung Bộ (Yên Bái, Hòa Bình, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh) lên nhanh; tại sông Hoàng Long ở Ninh Bình nước lũ dâng lên ở mức kỷ lục mới là 5,53m (năm 1985 là 5,24m). Tổng cộng có 100 người thiệt mạng và thiệt hại hơn 13 nghìn tỷ ₫ (572 triệu USD). Tuy nhiên đây cũng là lũ lụt ở diện hẹp khi lũ tại một số sông khác trên hệ thống sông Hồng và Thái Bình không quá cao.

Trận lụt năm 2024
Đầu tháng 9 năm 2024, miền Bắc Việt Nam đã xảy ra lũ lụt trên diện rộng do ảnh hưởng của bão số 3. Cơn bão này được đánh giá đây là "mạnh nhất trong 30 năm qua" trên Biển Đông và trong 70 năm qua trên đất liền, với nhiều đặc điểm "chưa từng có tiền lệ" gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản. Ngày 17 tháng 9, thống kê sơ bộ cho thấy đã có 329 người thiệt mạng và mất tích, khoảng 1.929 người bị thương; khoảng 234.700 căn nhà, 1.500 trường học và nhiều công trình hạ tầng bị sập đổ, hư hại cùng 726 sự cố đê điều đã xảy ra. Ngày 18 tháng 9 năm 2024, tổng thiệt hại về tài sản do bão số 3 gây ra được thống kê ước tính sơ bộ trên 50.000 tỉ đồng.

Trận lụt năm 2025

Ảnh hưởng của các cơn bão Ragasa, Bualoi, Matmo đã gây ra đợt mưa lũ nhiều ngày tại khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ từ 25 tháng 9 đến 16 tháng 10, đặc biệt ngày 7 tháng 10 ghi nhận mưa kỷ lục tại một số trạm ở Thái Nguyên, Bắc Ninh. Đỉnh lũ trên thượng nguồn sông Thái Bình (sông Cầu, sông Thương) đã ghi nhận mức lịch sử mới. Vào ngày 8 tháng 10, lũ trên sông Cầu tại trạm Gia Bảy lên 29,9 m, trên mức lịch sử do bão Yagi năm 2024 là 1,09 m. Cùng ngày, lũ trên sông Thương tại Hữu Lũng (Lạng Sơn) đã đạt đỉnh là 24,31 m lúc 14 giờ, vượt 1,77 m so với lũ lịch sử năm 1986 (22,54 m). Ngày 9 tháng 10, lũ sông Thương tại Phủ Lạng Thương và Phúc Lộc Phương cũng thiết lập kỷ lục lịch sử. Đỉnh lũ ghi nhận trên sông Thương tại Phủ Lạng Thương là 7,6 m, vượt lũ lịch sử năm 1986; trên sông Cầu tại Chã lên đến 12,02 m, vượt lũ lịch sử năm 1971 1 m và tại Phúc Lộc Phương là 9,98 m, vượt lũ lịch sử năm 2024. Đỉnh lũ trên sông Thương tại Cầu Sơn đạt 18,37 m, trên lũ lịch sử năm 2008 là 0,95 m. Thiệt hại nghiêm trọng tại các tỉnh Bắc Bộ, riêng tỉnh Thái Nguyên thiệt hại 12.600 tỷ đồng.

Một số trận mưa, lụt diện hẹp khác

Trận lụt năm 1959 (Bắc Thái)
Vào đầu tháng 7 năm 1959, một trận lũ lịch sử xảy ra trên thượng nguồn sông Cầu, đỉnh lũ đạt được ngày 2 tháng 7 năm 1959 tại Gia Bảy (Thái Nguyên) là 28,14m (bị phá vỡ năm 2024 rồi 2025). Lũ lụt gây ngập tỉnh Bắc Thái cũ, nay là Thái Nguyên, đỉnh lũ tại Bắc Kạn lên đến 137,93m (ngập toàn bộ thị xã Bắc Kạn).

Trận lụt năm 2015 (ở Quảng Ninh)

Đợt mưa lũ xảy ra với diện hẹp, tâm điểm tại tỉnh Quảng Ninh. Tổng lượng mưa đo được tại một số điểm ở Quảng Ninh từ ngày 23 đến 29 tháng 7 đã vượt quá 1.500&nbsp;mm. Theo đánh giá, đây là trận mưa lớn nhất trong vòng 55 năm qua, phá vỡ hàng loạt kỷ lục.

Xem thêm
Các trận lũ lớn ở Miền Trung Việt Nam
Các trận lũ lớn ở Miền Nam Việt Nam

Tham khảo

Liên kết ngoài
Các tư liệu liên quan:
Trận lụt đồng bằng sông Hồng 1971
Nhìn từ cơn "đại hồng thủy" năm 1971
Vài nhận xét về công tác thủy lợi và trận lụt 1978
Những trận lũ, lụt điển hình ở Hệ thống sông Cả (Nghệ An - Hà Tĩnh)
Các trận lũ lụt, ngập úng điển hình ở đồng bằng Bắc Bộ
Lũ lụt ở Đồng bằng Sông Cửu Long ngày xưa và ngày nay
Lũ lớn
Tìm hiểu lũ lụt ở Đồng bằng sông Cửu Long
Lũ sông Hồng cao nhất trong 22 năm
Nguyên Nhân Lũ Lụt Lớn ở Miền Trung