Họ Long đởm

Họ Long đởm (danh pháp khoa học: Gentianaceae) là một họ thực vật có hoa chứa khoảng 99 chi và khoảng 1.740 loài. Một số tài liệu gọi là long đảm theo phiên âm từ tiếng Trung 龍膽, tuy nhiên cách dùng phổ biến hiện nay là long đởm, cho nên Wikipedia sẽ gọi là long đởm.

Hoa của chúng có hình tia đối xứng và lưỡng tính với các đài hoa, cánh hoa liền và các nhị hoa trên tràng so le với các thùy tràng hoa. Có một đĩa có tuyến ở đáy của nhụy, và các hoa có kiểu đính noãn bên vách. Cụm hoa hình xim. Quả là loại quả nang cắt vách và nứt ra, ít khi thấy loại quả mọng. Hạt nhỏ với nội nhũ nhiều dầu và phôi mầm thẳng. Chúng có thể là loại cây thân gỗ nhỏ, cây bụi hay thông thường là cây thân thảo. Thường là loại cây có thân rễ; các nốt sần ở rễ (mycorrhiza) là rất phổ biến. Các lá đơn mọc đối. Không có các lá kèm. Các loài thường chứa các chất iridoit có vị đắng.

Các loài cây trong họ này phân bổ rộng khắp thế giới. Về mặt kinh tế, một vài loài được trồng làm cây cảnh và nhiều loài chứa các chất có vị đắng được sử dụng trong y học và để tạo hương vị.

Phân loại
APG

Các chi
Phân chia dưới đây lấy theo kết quả của Gentian Research Network.
Tông Saccifolieae
Curtia
Hockinia
Saccifolium
Tapeinostemon
Voyriella
Tông Exaceae
Exacum (gồm cả Cotylanthera): Ngoại dấu.
Exochaenium
Gentianothamnus
Klackenbergia
Lagenias
Ornichia (gồm cả Belmontia)
Sebaea
Tachiadenus
Tông Chironieae
Phân tông Coutoubeainae
Coutoubea
Deianira
Schultesia
Symphyllophyton
Xestaea
Phân tông Canscorinae
Canscora: Can, bươm bướm.
Cracosna
Duplipetala: Tách ra từ Canscora.
Hoppea
Microrphium
Phyllocyclus: Cỏ xuyên.
Schinziella
Phân tông Chironiinae
Blackstonia
Centaurium (cận ngành): Củ mạch, bách kim.
Chironia
Cicendia
Eustoma
Exaculum
Geniostemon
Gyrandra: Tách ra từ Centaurium.
Ixanthus
Orphium
Sabatia
Schenkia: Tách ra từ Centaurium.
Zeltnera: Tách ra từ Centaurium (mô tả mới).
Zygostigma
Tông Potalieae
Phân tông Faroinae
Congolanthus
Djaloniella
Enicostema: Yến cật, sam hoa nách.
Faroa
Karina
Neurotheca
Oreonesion
Pycnosphaera
Urogentias
Phân tông Lisianthiinae
Bisgoeppertia: Chuyển từ Chironiinae (Chironieae) sang.
Lisianthius
Phân tông Potaliinae
Anthocleista
Cyrtophyllum. Tách ra từ Fagraea.
Fagraea
Limahlania. Tách ra từ Fagraea (mô tả mới).
Picrophloeus. Tách ra từ Fagraea.
Potalia
Utania. Tách ra từ Fagraea.
Tông Helieae
Prepusa
Senaea
Nhánh Macrocarpaea
Chorisepalum
Macrocarpaea
Tachia
Zonanthus
Neblinantha
Celiantha
Irlbachia (1)
Nhánh Symbolanthus
Adenolisianthus
Aripuana
Calolisianthus (cận ngành).
Chelonanthus (cận ngành).
Helia
Irlbachia (2)
Lagenanthus
Lehmanniella
Purdieanthus (có lẽ thuộc Lehmanniella)?
Rogersonanthus
Roraimaea
Sipapoantha
Symbolanthus (gộp cả Wurdackanthus).
Tetrapollinia
Yanomamua
Tông Gentianeae
Phân tông Swertiinae
Bartonia
Comastoma
Frasera
Gentianella
Gentianopsis
Halenia
Jaeschkea
Latouchea
Lomatogonium
Megacodon
Obolaria
Pterygocalyx: Móng dài.
Swertia (cận ngành): Hoạt.
Veratrilla
Phân tông Gentianinae
Crawfurdia: Cầu phước.
Gentiana (cận ngành): Long đởm.
Metagentiana (cận ngành).
Tripterospermum: Tam dực.

Ba chi dưới đây được liệt kê trong danh sách các chi thuộc họ Long đởm.

Lapithea. GRIN xếp vào tông Chironieae và coi là đồng nghĩa của chi Sabatia.
Lomatogoniopsis. GRIN xếp vào tông Gentianeae và cho rằng đôi khi nó được gộp trong chi Swertia.

Voyria: GRIN công nhận chi này với danh pháp đồng nghĩa là Leiphaimos nhưng không ghi nhận loài nào và cũng chẳng xếp nó vào tông nào nhưng Gentian Research Network lại cho rằng nó chứa 19 loài và liệt kê trong nhóm có vị trí không rõ ràng (incertae sedis).

Phát sinh chủng loài
Cây phát sinh chủng loài vẽ theo Gentian Research Network. Vị trí của Voyria vẫn chưa thật sự chắc chắn. Nó có thể đã rẽ nhánh trước Exaceae chứ không phải sau tông này như gợi ý trước đây.

}}
}}
}}
}}

Tham khảo

Xem thêm
Hệ thống nghiên cứu về Long đởm