Thừa tướng Trung Quốc

Thừa tướng Trung Quốc là một chức quan cao nhất trong hệ thống quan chế của phong kiến Trung Quốc, sau vua hay hoàng đế. Tùy theo từng thời kỳ, có thay đổi ít nhiều về tên gọi: thừa tướng, tể tướng, tướng gia, tướng quốc v.v. Chức nhiệm chính của tể tướng là thay mặt vua hay hoàng đế giải quyết mọi việc về chính sự của quốc gia. Chức "thừa tướng" được dùng đầu tiên vào thời Tần, nghĩa là "người đứng đầu các quan lại trong triều đình". Thuật ngữ này được gọi với nhiều tên khác nhau theo ý của nhà vua qua các triều đại.

Lịch sử

Vào thời Xuân Thu, Quản Trọng là người đầu tiên trở thành tể tướng nước Tề năm 685 TCN. Đến thời kỳ Chiến Quốc thì tại các nước chư hầu khác của nhà Chu đều lập ra chức này. Thời nhà Tần, tên gọi chính thức của chức vụ này là thừa tướng. Đôi khi phân ra làm tả thừa tướng (đứng đầu quan văn) và hữu thừa tướng (đứng đầu quan võ). Nếu hoạn quan làm thừa tướng thì gọi là trung thừa tướng.

Thời kỳ đầu nhà Hán, mô hình tương tự như thời kỳ nhà Tần, thêm ngự sử đại phu là phó. Đến thời Hán Vũ Đế mới lấy những người theo Nho học làm thừa tướng để xử lý các công việc hành chính thường ngày nhưng các công việc hành chính quan trọng vẫn do nội đình giải quyết. Tể tướng khi đó là người đứng đầu thượng thư đài. Đến thời Hán Ai Đế, chức này được đổi thành đại tư đồ. Thời kỳ Đông Hán do tư đồ, tư không, thái úy (tam công) cùng chấp chính. Năm Kiến An thứ 13 (208) thời Hán Hiến Đế lại phục hồi chức thừa tướng, và Tào Tháo là người nắm giữ chức vụ này cho tới ngày 15 tháng 3 năm 220. Lúc này, quyền lực của tế tướng lấn át hoàng đế. Điều này thường xảy ra khi một triều đại trở nên yếu kém, và cũng thường sụp đổ không lâu sau đó.

Thời nhà Tấn và Nam Bắc triều, thừa tướng hay tướng quốc là những quyền thần có địa vị tối cao. Thời Nam-Bắc triều chế độ biến đổi nhiều, hoặc là hoàng đế trực tiếp bàn chính sự hoặc ủy quyền cho cơ mật giả (tức tể tướng). Chức danh có trung thư giám, trung thư lệnh, thị trung, thượng thư lệnh, bộc xạ hoặc tướng quân.

Nhà Tùy định ra tam tỉnh chế, các chức quan đứng đầu tam tỉnh bao gồm: nội sử tỉnh là nội sử lệnh, môn hạ tỉnh là nạp ngôn, thượng thư tỉnh là thượng thư lệnh đều là các chức vụ tương đương tể tướng.

Nhà Đường cải nội sử tỉnh thành trung thư tỉnh, nội sử lệnh thành trung thư lệnh, nạp ngôn thành thị trung.

Từ thời Đường Cao Tông trở đi, có "đồng trung thư môn hạ tam phẩm", đồng trung thư môn hạ bình chương sự chính là tể tướng.

Nhà Tống có đồng bình chương sự là tên gọi chính thức của chức vụ tể tướng, với tham tri chính sự là phó. Đến niên hiệu Nguyên Phong (1078-1085) thời Tống Thần Tông lại cải cách chế độ, cho 2 người đảm nhận công việc của tể tướng, với chức danh của quan đứng đầu là thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị lang, phó là thượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị lang. Đến niên hiệu Chính Hòa (1111-1118) thời Tống Huy Tông, đổi tả bộc xạ thành thái tể kiêm môn hạ thị lang, hữu bộc xạ thành thiếu tể kiêm trung thư thị lang. Niên hiệu Tĩnh Khang (1126-1127) thời Tống Khâm Tông lại đổi trở lại thành thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị lang và thượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị lang. Đến niên hiệu Kiến Viêm (1127-1130) thời Tống Cao Tông, lại đổi tên gọi chức quan của tể tướng thành thượng thư tả hữu bộc xạ đồng trung thư môn hạ bình chương sự, phó tể tướng thành tham tri chính sự. Niên hiệu Càn Đạo (1165-1173) thời Tống Hiếu Tông đổi thành tả, hữu thừa tướng.

Nhà Nguyên có trung thư tỉnh là cơ quan hành chính cao nhất, chức quan đứng đầu trung thư lệnh thường do hoàng thái tử đảm nhận, dưới có tả hữu thừa tướng, sau lại có bình chương chính sự, chức phó có tả hữu thừa cùng tham tri chính sự.

Thời kỳ đầu nhà Minh đặt trung thư tỉnh với tả-hữu thừa tướng đứng đầu. Năm Hồng Vũ thứ 13 (1380), Minh Thái Tổ bãi bỏ trung thư tỉnh, phế chức vụ thừa tướng, mọi công việc triều chính do hoàng đế tự quyết. Chế độ tể tướng bị bãi bỏ từ đây. Sau hoàng đế do nhiều công việc nên đặt ra chức vụ nội các đại học sĩ đảm nhận công việc văn thư. Sau do chức vụ này trở nên quan trọng, thành ra đại học sĩ có thể coi như là đảm nhận công việc của tể tướng, xưng là phụ thần, làm việc tại thủ phụ.

Nhà Thanh noi theo chế độ nhà Minh, sau Ung Chính thiết lập quân cơ xứ, quân cơ đại thần đảm nhận công việc của tể tướng. Cuối cùng, mô phỏng theo chế độ của Nhật Bản đổi thành nội các tổng lý đại thần.

Danh sách các Thừa tướng của Trung Quốc

Nhà Thương
Y Doãn: 1766 - 1750 TCN?
Y Trắc (con trai của Y Doãn)
Vụ Tiên (Wu Xian, pháp sư Shaman)
Gan Xuan
Phó Duyệt, thời vua Vũ Đinh nhà Thương (1324 – 1266 TCN)
Cơ Tử, thời vua Trụ nhà Thương

Nhà Chu
Khương Tử Nha: 1045 - 1035 TCN
Cơ Đán: 1035 - 1017 TCN
Thiệu công: 1005 - 991 TCN + Tất công Cao
Sái công Mưu Phủ: 947 - 922 TCN
Trịnh Trang công: 720 - 707 TCN
Quản Trọng (nước Tề): 685 - 645 TCN
Bào Thúc Nha
Yến Anh của nước Tề: 580-510 TCN
Ngũ Tử Tư của nước Sở: 515 - 484 TCN
Bá Hi, nước Ngô thời Xuân Thu (thời Phù Sai): 514 - 473 TCN
Cheng Dechen của vua Chu: ? - 632 TCN
Tôn Thúc Ngao của vua Chu: 630 - 593 TCN
Ngô Khởi, thời Chu: 440-381 TCN
Hoàng Yết của vua Sở: 256 TCN
Điền Văn của nước Tề
Điền Đan của nước Tề
Lý Khôi, thời Ngụy Văn hầu: 422- 395 TCN
Hui Shi: 380 - 305 TCN (thời Chiến Quốc, bạn của Trang Tử)
Lạn Tương Như: 285? - 257 TCN (chính khách nước Triệu)
Tô Tần (380 - 284 TCN): 295? - 284 TCN
Nhạc Nghị, nước Yên thời Chiến Quốc
Bách Lý Hề, thời Tần Mục công: 686 - 628 TCN
Thương Ưởng: 359 - 338 TCN, thời Tần Hiếu công
Trương Nghi (tướng quốc thời Tần Chiến Quốc): 329 - 309 TCN

Nhà Tần
Lã Bất Vi: 251 - 235 TCN
Lý Tư: 235 - 208 TCN
Triệu Cao: 208 - 207 TCN

Nhà Hán
Tiêu Hà: 206 - 193 TCN
Tào Tham: 193 - 190 TCN
Vương Lăng: 190 - 187 TCN
Trần Bình: 187 - 178 TCN
Chu Bột: 178 - 177 TCN
Quán Anh: 177 - 176 TCN
Trương Thương
Bạch Mặc
Thân Đồ Gia (thời Văn đế nhà Hán)
Đào Thanh:
Chu Á Phu: 150 - 147 TCN
Lưu Xá (tước Đào Hầu): 147 -
Vệ Uyển: 153 - 140 TCN
Đậu Anh (Ngụy Kỳ hầu): 140 - 139 TCN
Hứa Xương: 139 - 135 TCN
Điền Phân (Vũ An Hầu): 135 - ? TCN
Công Tôn Hạ
Lưu Khuất Mạo: ? - 92 TCN
Hoắc Quang: 87 - 68 TCN
Ngụy Tương: 68 ? TCN
Khuông Hoành
Vương Mãng: 5 - 8 CN
Lý Tùng: 23 - 25
Đặng Vũ: 25 - 27
Vũ Hán: 36 - 44
Đậu Hiến: 88 - 92
Lý Quốc: 121 - 125
Tôn Bảo: 125 - 141
Lương Ký: 141 - 159
Trần Phồn: 159 - 167
Đậu Vũ: 167 - 168
Tào Qian: 168 - 183
Tào Tung: 183 - 193
Viên Ngỗi: 189 - 191
Lư Thực: 189 - 193
Đổng Trác: 189 - 192
Hà Tiến: 189
Vương Doãn: 189 - 192
Mã Mật Đê: ? - 194
Tuân Sảng (128–190)
Hoàng Phủ Tung: 184 - 190
Chu Tuấn (? - 195)
Tào Tháo: 208 - 220
Tào Phi: 220

Thời Tam quốc
Tôn Thiệu (221–225, Đông Ngô)
Cố Ung (225–243, Đông Ngô)
Lục Tốn (244–248, Đông Ngô)
Gia Cát Khác (249–253, Đông Ngô)
Tôn Tuấn (253–256, Đông Ngô)
Tôn Lâm (258, Đông Ngô)
Bộc Dương Hưng (262–264, Đông Ngô)
Lục Khải: 266 - ? (Đông Ngô)
Trương Đễ (279–280, Đông Ngô)
Gia Cát Lượng (221–234, Thục Hán)
Tưởng Uyển (234 - 247, Thục Hán)
Phí Vĩ (247 - 253, Thục Hán)
Khương Duy (253 - 264, Thục Hán)
Giả Hủ (Bắc Ngụy)
Hoa Hâm (Bắc Ngụy)
Chung Do (Bắc Ngụy)
Vương Lãng (Bắc Ngụy)
Trần Quần (Bắc Ngụy)
Đổng Chiêu (Bắc Ngụy)
Cui Lin (Bắc Ngụy)
Mãn Sủng (Bắc Ngụy)
Jiang Ji (Bắc Ngụy)
Tào Sảng (Bắc Ngụy)
Tư Mã Ý (Bắc Ngụy)
Cao Nhu (Bắc Ngụy)
Vương Lăng (Bắc Ngụy)
Zhuge Dan (Bắc Ngụy)
Sun Li (general) (Bắc Ngụy)
Sima Shi (Bắc Ngụy)
Sima Zhao (Bắc Ngụy)
Tư Mã Phù (Bắc Ngụy)
Wang Chang (Bắc Ngụy)
Wang Guan (Bắc Ngụy)
Deng Ai (Bắc Ngụy)
Zhong Hui (Bắc Ngụy)
Sima Yan (Bắc Ngụy)
Wang Xiang (Bắc Ngụy)
Sima Wang (Bắc Ngụy)

Thời Tây Tấn (nhiếp chính)
Vệ Quán: 265 - 290
Dương Tuấn: 290-291
Tư Mã Lượng/Vệ Quán: 291.
Hoàng hậu Giả Nam Phong: 291-300
Tư Mã Luân: 300-301
Tư Mã Quýnh: 301-302
Tư Mã Nghệ: 302-304
Tư Mã Dĩnh: 304
Tư Mã Ngung: 304-306
Tư Mã Việt: 306-313
Sách Lâm và Diêm Đỉnh: 313 - 316

Thời Đông Tấn
Vương Đạo: 317 - 325, 330 - 339
Dữu Lượng: 326 - 339
Hoàn Ôn: 346? - 373
Tạ An, Vương Thản Chi: 373 - 385
Tư Mã Đạo Tử: 385 - 403
Tư Mã Nguyên Hiển: 403
Hoàn Huyền: 403 - 404
Lưu Dụ: 404 - 420

Thời Nam - Bắc triều

Bắc Ngụy
Thác Bạt Nghi: 398 - 409
Thác Bạt Đảo (sau là Ngụy Thái Vũ đế): 422 - 423
Thôi Hạo: 423 - 450
Thác Bạt Hoảng (hoàng thái tử Bắc Ngụy): 443 - 451
Thác Bạt Tuấn (Ngụy Văn Thành đế): 452
Ất Phất Hồn (thời Ngụy Hiến Văn đế): 461 - 466
Phùng thái hậu: 466 - 490
Cao Triệu: 490 - 514
Cao Chiếu Dung (thái hậu của Ngụy Tuyên Vũ đế): 514 - 515
Cao Dương vương Nguyên Ung: 515
Hồ Thừa Hoa (thái hậu của vua Ngụy Hiếu Minh đế): 515 - 520 (lần một)
Nguyên Xoa: 520 - 525
Hồ thái hậu (lần 2): 525 - 528
Nhĩ Chu Vinh: 528 - 530
Nhĩ Chu Triệu: 530 - 532
Cao Hoan: 532 - 546
Cao Trừng (con trai Cao Hoan): 547 - 549
Cao Dương (em trai Cao Trừng): 549 - 550, cướp ngôi Đông Ngụy và lập Bắc Tề

Bắc Tề
Khai Phong vương Dương Âm, Bình Tần vương Cao Quy Ngạn, Yên Tử Hiến, và Trịnh Di: 560 - 561

Bắc Chu
Vũ Văn Hộ: 557 - 572
Vũ Văn Hiến: 572 - 578
Dương Kiên: 580 - 581, cướp ngôi Bắc Chu và lập nhà Tùy
Nam triều

Thời Tùy
Dương Tố: 589 - 606
Dương Huyền Cảm: 606 - 613
Vũ Văn Hóa Cập: 618 - 619

Thời Đường
Vũ Văn Sĩ Cập: 618 - 622?
Phong Đức Di: 624? - 630?
Phòng Huyền Linh:
Cao Quý Phụ: 650 - 652
Trưởng Tôn Vô Kị: 650 - 659
Địch Nhân Kiệt: 691 - 700
Trương Giản Chi: 700 - 706
Võ Tam Tư: 706 - 707
Khương Kiểu: 713 - 716
Diêu Sùng, Tống Cảnh: 713 - 716
Tống Cảnh: 716 - 719
Trương Gia Trinh, Nguyên Can Diệu: 719 - 723
Trương Thuyết: 723 - 726
Lý Nguyên Hoành: 726 - 728
Tiêu Tung: 728 - 729
Bùi Quang Đình: 729 - 733
Vương Khâu (từ chối): 733
Hàn Hưu: 733
Trương Cửu Linh: 733 - 737
Lý Lâm Phủ: 738 - 752
Dương Quốc Trung: 752 - 755
Bùi Miện: 756 - 760
Lý Hiện: 760
Tiêu Hoa: 760? - 762
Nguyên Tái: 762 -
Trình Nguyên Chấn: 762 - 763
Nguyên Tái (lần 2): 763 - 767?
Đỗ Hồng Tiệm: 767? - 769
Bùi Miện: 769
Nguyên Tái (lần 3): 769 - 777
Dương Oản: 777
Điền Thừa Tự: 777 - 779
Lý Trung Thần: 779 - 780
Thường Cổn: 780
Thôi Hựu Phủ: 780
Lư Kỉ: 781 - 784
Lư Hàn: 784 - 785
Lưu Tư, Thôi Tạo, Tề Ánh: 785 - 787
Trương Diên Thưởng: 787 - 789?
Lý Bí: 789
Đậu Tham: 789 - 792
Lục Chí: 792 - 795
Cao Dĩnh: 801? - 805
Vi Chấp Nghị: 804 - 805
Viên Tư, Đỗ Hoàng Thường: 805
Đỗ Hoàng Thường, Lý Cát Phủ: 805 - 814
Lý Phùng Cát: 814 - 815?
Võ Nguyên Hoành, Bùi Độ: 815
Bùi Độ: 815 - 818
Hoàng Phủ Bác, Trình Dị: 819 - 820
Lệnh Hồ Sở: 820
Thôi Thực: 820 - 821
Đỗ Nguyên Dĩnh: 821 - 824
Bùi Độ: 824 - 827
Vi Xử Hậu: 827 - 829
Lộ Tùy: 829
Lý Tông Mẫn: 829 - 830
Tống Thân Tích: 830 - 831
Ngưu Tăng Nhụ: 831 - 833
Lý Đức Dụ: 833 - 834
Lý Tông Mẫn (lần 2): 834 - 835
Trịnh Đàm, Lý Thạch: 835 - 839
Trần Di Hành, Dương Tự Phục và Lý Giác: 837 - 842
Lý Đức Dụ (lần 2): 840
Thôi Củng: 840 - 843
Lý Nhượng Di: 842
Lý Thân: 843
Thôi Huyễn: 843 - 845
Lý Hồi: 845 - 846
Lý Đức Dụ (lần 3): 846 (bị bãi chức)
Bạch Mẫn Trung, Lư Thương: 846 - 848?
Ngụy Phù: 848? - 849
Thôi Quỳ, Lệnh Hồ Đào cùng Ngụy Mô: 849 - 854?
Bùi Hưu: 854? - 855
Ngụy Mô: 855 - 857
Thôi Thận Do: 857 - 858
Tiêu Nghiệp, Hạ Hầu Tư: 858 - 860
Đỗ Thẩm Quyền: 860 - 862
Bạch Mẫn Trung: 860 - 861
Tưởng Thân: 861 - 862
Hạ Hầu Tư: 862 - 864
Tiêu Trí: 864 - 865
Cao Cừ: 865 - 867?
Khang Thừa Huấn, Tào Xác: 868 - 870
Vi Bảo Hành: 870 - 873 (cùng nhiều người khác)
Vương Đạc: 873 - 881
Vi Chiêu Độ: 881 - 895
Đỗ Nhượng Năng: 885 - 892
Trương Tuấn: 887 - 891
Thôi Chiêu Vĩ: 891 - 895
Trịnh Khể: 894
Từ Ngạn Nhược: 894 - 900
Vương Đoàn: 895
Lý Hề: 895
Lục Ỷ: 895 - 896
Thôi Dận: 896 - 899

Thời Tống

Bắc Tống
Triệu Phổ: 960 - 976
Tiết Cư Chính: 976 - 981
Lư Đa Tốn: 976 - 98
Thẩm Luân: 981 - 982
Lý Phưởng: 983 - 988
Triệu Phổ (lần 2): 988 - 992
Lã Mông Chánh: 988 - 991
Lý Phưởng: 991 - 996
Lã Đoan: 996 - 998
Trương Tề Hiền, Lý Hãng: 998 - 1000
Lã Mông Chánh, Hướng Mẫn Trung: 1001 - 1004
Tất Sĩ An, Khấu Chuẩn: 1004 - 1006
Vương Đán: 1006 - 1017
Khấu Chuẩn: 1017
Khâm Nhược: 1017 - 1020
Đinh Vị: 1020 - 1022
Lã Di Giản: 1022 - 1038
Phạm Trọng Yêm: 1038 - 1043
Bàng Tịch: 1044 - 1056
Hàn Kỳ: 1057 - 1063
Phú Bật: 1069 - 1070
Vương An Thạch: 1070 - 1074
Hàn Giáng: 1074 - 1075
Hàn Chẩn: 1085 - 1086
Tư Mã Quang: 1086
Lã Công Trứ: 1086 - 1089
Lã Đại Phòng, Phạm Thuần Nhân: 1089
Tô Tụng: 1089 - 1093
Phạm Thuần Nhân: 1093 - 1094
Chương Đôn: 1094 - 1100
Tăng Bố: 1100 - 1102
Sái Kinh: 1102 - 1106
Đĩnh Chi: 1106 - 1107
Sái Kinh (lần 2): 1107 - 1125
Hà Chấp Trung: 1109 - 1110
Trương Thương Anh: 1110 - 1112
Trịnh Cư Trung (thái tể): 1112 - 1119
Vương Phủ: 1119 - 1124
Bạch Thời Trung: 1124 - 1126
Trương Bang Xương: 1126 - 1127

Nam Tống
Lý Cương: 1127
Hoàng Tiềm Thiện: 1127 - 1128
Chu Thắng Phi: 1128 - 1134
Phạm Tông Doãn: 1131
Lã Di Hạo: 1131 - 1134
Triệu Đỉnh: 1134 - 1135
Trương Tuấn: 1135 - 1137
Triệu Đỉnh: 1137 - 1140
Tần Cối: 1140 - 1155
Tần Hi: 1155
Mặc Kỳ Tiết: 1155 - 1158
Thang Tư Thoái: 1159 - 1161?
Trần Khang Bá: 1162
Trương Tuấn: 1162 - 1164
Sử Hạo: 1162
Thang Tư Thoái: 1164
Trần Khang Bá: 1164 - 1165
Tiền Đoan Lễ: 1165
Hồng Thích: 1166
Diệp Dung, Ngụy Kỉ: 1166 - 1167
Tưởng Phất: 1167 - 1169
Ngu Doãn Văn: 1169 - 1174
Tăng Hoài: 1174
Diệp Hành: 1174 - 1175
Cung Mậu Lương: 1176 - 1177
Vương Hoài: 1177 - 1178
Triệu Hùng: 1178 - 1179
Vương Hoài (lần 2): 1179 - 1187
Chu Tất Đại, Lưu Chính: 1187 - 1198
Triệu Nhữ Ngu: 1189 - 1195
Dư Đoan Lễ: 1196
Kinh Thang: 1196 - 1200
Tạ Thâm Phủ: 1200 - 1202
Hàn Thác Trụ: 1199 - 1208
Trần Tự Cường: 1202 - 1208
Tiền Tượng Tổ: 1208
Sử Di Viễn: 1209 - 1233
Trịnh Thanh Chi, Kiều Hành Giản: 1236
Thôi Dữ Chi: 1236 - 1237
Kiều Hành Giản: 1237 - 1239
Lý Tông Miễn, Sử Tung Chi: 1239 - 1244
Phạm Chung, Đỗ Phạm: 1244 - 1246
Trịnh Thanh Chi: 1246 - 1251
Tạ Phương Thúc: 1251 - 1255
Đổng Hòe: 1255
Trình Nguyên Phượng: 1256 - 1258
Đinh Đại Toàn: 1258
Ngô Tiềm: 1259 - 1260
Giả Tự Đạo: 1262 - 1268
Giang Vạn Lý: 1268 - 1274
Vương Dược, Chương Giám: 1274 - 1275
Trần Nghi Trung, Lưu Mộng Viêm: 1275
Ngô Kiên: 1276
Văn Thiên Tường: 1275
Lục Tú Phu: 1275 - 1279

Thời Nguyên
Bá Nhan: 1265 - 1276
Chân Kim:? - 1285
Harghasun: 1294
Harqasun (phiên âm Hán: 哈剌哈孙, Ha Lạt Ha Tôn): 1307 - 1309
A Hốt Thai, Cáp Lạt Cáp Tôn: 1309
Thác Khắc Thác: 1312
Đảo Lạt Sa: 1328 - 1330
Yến Thiếp Mộc Nhi: 1329 - 1330
Bá Nhan: 1335
Thoát Thoát: 1243

Tham khảo