Murray Gell-Mann

| birth_place = Manhattan, New York, Mỹ
| death_date =
| death_place = Santa Fe, New Mexico, Mỹ
| residence = Mỹ
| nationality = Mỹ
| field = Vật lý
| work_institution = Viện Santa FeHọc viện Công nghệ CaliforniaĐại học New Mexico
| alma_mater = Đại học Yale, MIT
| doctoral_advisor = Victor Weisskopf
| doctoral_students = Kenneth G. Wilson Sidney Coleman
Rod CrewtherJames HartleChristopher T. HillH. Jay MeloshBarton ZwiebachKenneth YoungTodd Brun
| known_for = Hạt cơ bảnMa trận Gell-MannCông thức Gell-Mann–NishijimaCông thức khối lượng Gell-Mann–OkuboEffective complexity
| prizes = Huy chương Albert Einstein (1965)Giải John J. Carty cho thăng tiến Khoa học (1968) Giải Nobel Vật lý (1969)
| footnotes =
}}
Murray Gell-Mann (15 tháng 9 năm 1929 – 24 tháng 5 năm 2019, ) là một nhà vật lý người Mỹ. Ông được trao Giải Nobel Vật lý năm 1969 cho những nghiên cứu lý thuyết về các hạt cơ bản.

Ông đã thiết lập ra mô hình quark cho các hadron cộng hưởng, và đưa ra đối xứng hương SU(3) cho các hạt quark nhẹ (u, d), và mở rộng spin đồng vị cho quark lạ, nhờ đó mà quark là được khám phá ra. Ông khám phá ra lý thuyết V-A của các neutrino chiral cùng với nhà vật lý Richard Feynman. Ông sáng tạo ra đại số dòng (current algebra) vào thập niên 1960 như là một phương pháp để tiên đoán từ mô hình quark khi chưa có một lý thuyết hoàn chỉnh, những tiên đoán lý thuyết của ông đã được thực nghiệm xác nhận.

Gell-Mann cùng với Maurice Levy đã khám phá ra mô hình sigma cho các hạt pion, lý thuyết miêu tả tương tác của các pion có năng lượng thấp. Bằng cách sửa đổi mô hình quark có điện tích nguyên của Han và Nambu, Fritzsch và Gell-Mann lần đầu tiên đã đưa ra được mô hình lý thuyết hiện đại được chấp nhận về Sắc động lực học lượng tử mặc dù lý thuyết của hai ông không tuân theo đặc tính tự do tiệm cận.

Gell-Mann cũng đưa ra lý thuyết see-saw cho khối lượng của neutrino, cho phép sinh ra khối lượng tại thang đo nghịch đảo-GUT trong bất kỳ một lý thuyết nào về neutrino định hướng phải (right-handed), như mô hình SO(10). Ông còn là người đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự tồn tại của lý thuyết dây trong thập niên 1970, khi mà sự ủng hộ lý thuyết này còn ít ỏi và ít người biết đến lý thuyết này.

Tham khảo

Xem thêm
Quark
Ma trận Gell-Mann

Đọc thêm
Biography and Bibliographic Resources, from the Office of Scientific and Technical Information, United States Department of Energy
Encyclopaedia Britannica's Biography of Murray Gell-Mann
Fritzsch, Gell-Mann, Leutwyler "Advantages of the color octet gluon picture", Physics Letters B 47, 1973, p.&nbsp;365; Fritzsch, Gell-Mann "Current algebra- quarks and what else?", 16. International Conference High energy physics, Cern 1972, vol.2, p.&nbsp;135
Murray Gell-Mann Home page at Santa Fe Institute
Murray Gell-Mann video at Web of Stories
Strange Beauty home page
TedTalks March 2007: Beauty and truth in physics
The Making of a Physicist: A Talk With Murray Gell-Mann
The Man Who Knows Everything, David Berreby, New York Times, ngày 8 tháng 5 năm 1994
The Man With Five Brains
The many worlds of Murray Gell-Mann
The Simple and the Complex, Part I: The Quantum and the Quasi-Classical with Murray Gell-Mann, Ph.D.
Nobel Prize Biography

Liên kết ngoài

Biography and Bibliographic Resources, from the Department of Energy, Office of Scientific & Technical Information
Gell-Mann's Home Page at SFI
TED Talks: Murray Gell-Mann on beauty and truth in physics at TED in 2007
TED Talks: Murray Gell-Mann on the ancestor of language at TED