Edmund Roberts

Edmund Roberts (29 tháng 6 năm 1784 – 12 tháng 6 năm 1836) là một nhà ngoại giao người Mỹ. Ông được Tổng thống Andrew Jackson bổ nhiệm làm đặc phái viên đầu tiên của Hoa Kỳ tại Viễn Đông. Trong giai đoạn từ năm 1832 đến 1836, ông tham gia các phái đoàn ngoại giao không thường trú tới Việt Nam (lúc đó gọi là Cochinchina), Thái Lan (lúc đó gọi là Siam), và Muscat và Oman.

Roberts đã ký kết hiệp ước với Thái Lan và với Said bin Sultan, Quốc vương Muscat và Oman, các hiệp ước này được phê chuẩn tại Washington, D.C. ngày 30 tháng 6 năm 1834. Năm 1836, ông quay trở lại để trao đổi việc phê chuẩn với Oman và Thái Lan. Ông cũng tiến hành nỗ lực ngoại giao lần thứ hai nhằm đàm phán với triều đình nhà Nguyễn thời Minh Mạng ở Việt Nam (bấy giờ phương Tây gọi là Cochinchina).

Cuộc đời
Roberts sinh ngày 29 tháng 6 năm 1784, mẹ là Sarah Griffiths, sống ở Portsmouth, New Hampshire; cha là Thuyền trưởng Hải quân Hoàng gia Anh Edmund Roberts, Martin van Buren trả lời trong một lá thư ngày 13 tháng 12 năm 1830, yêu cầu thông tin chi tiết hơn về các chính phủ liên quan và những khó khăn gặp phải. Vấn đề trở nên căng thẳng khi Charles Moses Endicott, chủ tàu Friendship của Salem, báo cáo rằng tàu của ông bị cướp biển tấn công ở Sumatra, nhiều thủy thủ bị giết. Trước phản ứng dữ dội của công chúng, Tổng thống Andrew Jackson ra lệnh cho Đại tá hải quân John Downes, chỉ huy tàu khu trục , chuyển hướng sang thám hiểm Sumatra, rời cảng New York ngày 19 tháng 8 năm 1831.

Các sự kiện tiếp theo

Vận may đã ủng hộ Roberts. Người bạn của ông là Woodbury, khi đó là thượng nghị sĩ, đang chịu áp lực vì tình trạng cướp bóc hàng hải gia tăng thì nhận được thư của Roberts về nhu cầu đàm phán thương mại. Woodbury vừa trở thành Bộ trưởng Hải quân dưới thời Tổng thống Jackson và coi đây là một cơ hội. Vì tàu Potomac đang chuẩn bị nhổ neo, tàu schooner dự kiến được đưa vào vận hành; còn , vốn được trang bị cho nhiệm vụ thăm dò nhưng do thiếu kinh phí nên được chuyển sang hoạt động ở Tây Ấn, đã được gọi quay trở lại để tu chỉnh. Woodbury thuyết phục Jackson gửi cả 10 khẩu súng để hỗ trợ Potomac, đồng thời chỉ định Roberts làm đặc phái viên của Tổng thống.

Ngày 27 tháng 1 năm 1832, Ngoại trưởng Edward Livingston ký “Chỉ thị cho đặc vụ Edmund Roberts”, ra lệnh cho ông lên tàu Peacock dưới vỏ bọc thư ký thuyền trưởng. Nhiệm vụ thực sự của ông được giữ bí mật, chỉ thuyền trưởng và một số ít người biết. Trên đường đi, ông phải thu thập thông tin theo yêu cầu trước đó của Shillaber; nhiệm vụ chính thức của ông với tư cách phái viên sẽ bắt đầu tại Cochin-China (Việt Nam). Livingston cũng ghi thêm rằng Roberts sẽ nhận được 6 đô la mỗi ngày. Sau này, Jackson giải thích với Thượng viện trong thông điệp ngày 30 tháng 5 năm 1834 rằng “các chi phí của đặc phái viên đã được chi từ quỹ dự phòng cho Chính sách đối ngoại”.

Giữa tháng 2 năm 1832, tàu Boxer được phái đến Liberia với lệnh gia nhập Peacock ngoài khơi Brazil, nhưng hai tàu chỉ gặp nhau vào ngày 5 tháng 6 năm 1834 tại Batavia. Tháng 3 năm 1832, Peacock khởi hành tới Brazil dưới sự chỉ huy của Tư lệnh David Geisinger, mang theo Francis Baylies (được bổ nhiệm làm Đại biện lâm thời d'affaires ở Buenos Aires) và Roberts (phái viên bí mật).

Hải trình của Roberts được phác thảo dựa trên cuốn sách của John Crawfurd, xuất bản năm 1830, ghi lại chuyến đi sứ của ông tới Siam và Cochinchina năm 1822 thay mặt Công ty Đông Ấn Anh. Trong báo cáo gửi Chính phủ Hoa Kỳ và trong nhật ký, Roberts trích dẫn trang 269 bản sao của Crawfurd (tương ứng trang 414 trong ấn bản thứ hai).

Boxer không hoàn thành nhiệm vụ đúng thời hạn; các chỉ thị được để lại tại Montevideo để tàu có thể nhanh chóng đến Bencoolen. Peacock đi qua Cape Horn và tới Bencoolen ngày 23 tháng 8 năm 1833. Thống đốc Hà Lan báo cáo rằng Potomac đã hoàn thành nhiệm vụ, do đó Peacock được tự do để Roberts tiếp tục công vụ.

Nhiệm vụ đầu tiên của Roberts
Theo lệnh thu thập thông tin trước khi đến Cochinchina, Peacock đi thuyền đến Manila qua Lang Island và Krakatau, nơi có suối nước nóng phun trào mạnh mẽ ở phía đông đảo, cách bờ khoảng . Do máy đo thời gian hàng hải của tàu Peacock bị hỏng, con tàu phải đi qua các eo biển Sunda. Trong hành trình từ Angier đến Manila, nhiều thủy thủ mắc tiêu chảy và kiết lỵ. Sau một đến hai tuần, bệnh tả bùng phát, bất chấp sự vệ sinh trên tàu. Peacock có bảy thủy thủ thiệt mạng; một số người khác tuy hồi phục nhưng sau đó chết vì bệnh khác. Không có ca bệnh tả mới nào sau khi tàu đến Macau ngày 2 tháng 11 năm 1833. Khi đi qua gần đảo Lamma hoặc Wanshan, tàu thuê thêm một hoa tiêu hàng hải với chi phí 13 đô la và một chai rượu rum.

Ma Cao và thành phố Canton

Người Mỹ đến cảng Quảng Châu (Canton) được đối xử giống như các thương nhân nước ngoài khác, chỉ được phép giao dịch thông qua các co-hong &mdash; tức các nhà xưởng Trung Quốc được triều đình trao độc quyền thương mại với nước ngoài. Thương mại mang lại lợi nhuận, nhưng thương nhân ngoại quốc bị coi là tầng lớp thấp kém về xã hội và chính trị, không có bảo đảm cho tính mạng, tài sản hay quyền cư trú. Tuy nhiên, người Anh, người Mỹ và các thương nhân khác không muốn can thiệp, vì lo ngại nguy cơ bị cấm vận thương mại.

Tàu dưới quyền thuyền trưởng John D. Henley, tàu hải quân đầu tiên của Hoa Kỳ đến Trung Quốc, cập đảo Lintin (Nei Lingding) ngày 3 tháng 11 năm 1819. Các quan chức Trung Quốc lo ngại khi tàu chiến xuất hiện và ra lệnh không được tiến vào sông Châu Giang. Được lãnh sự Hoa Kỳ trấn an rằng sẽ không có hậu quả bất lợi, Henley đã cho tàu tiến vào.

Tháng 1 năm 1830, tàu do William B. Finch chỉ huy, trong chuyến đi vòng quanh Trái Đất đầu tiên của Mỹ, lưu lại hơn hai tuần tại Canton. Các thương nhân Mỹ khuyên rằng việc duy trì chuyến thăm hải quân thường niên sẽ hữu ích, miễn là chỉ huy thể hiện “sự tôn trọng phong tục Trung Quốc và thái độ hòa giải”. Finch báo cáo điều này về Bộ Hải quân, nhưng không rõ báo cáo có được chuyển đến Chính phủ hay Roberts có biết đến hay không. Trong thực tế, điều kiện tương tự cũng áp dụng cho các vương quốc trong vùng văn hóa Đông Á (Sinicized), tức là phải hành xử kín đáo, không có sự bảo đảm chính thức.

Cuối năm 1832, Roberts đến thăm Ma Cao và Quảng Châu, nơi ông ghi nhận: "Các thương nhân Trung Quốc có tiếng là những người buôn bán sắc sảo: họ ít giấu giếm nhau; mọi hợp đồng quan trọng phải được 'cố định' và được đảm bảo bằng cách thanh toán một khoản tiền theo quy định: nhưng họ bí mật tuyệt đối với khách hàng nước ngoài" (tr. 128). Ông thuê John Robert Morrison làm phiên dịch tiếng Trung Quốc và thư ký riêng, sau đó Morrison trở về Singapore.

Cochin-China

và Cochin China (Việt Nam) (1820–1829) trong sách của John Crawfurd (1828).]]
Sáu tuần sau khi đến Lintin (Quảng Châu), và sau nhiều ngày mưa gió, tàu Peacock chạy tới vịnh Turan (Đà Nẵng), vốn là điểm gần và thuận lợi nhất để liên lạc với kinh thành Huế, cách khoảng 50 dặm. Tuy nhiên, tàu không thể thả neo ngoài khơi Huế do ảnh hưởng của gió mùa Đông Á. Ngày 1 tháng 1 năm 1833, Peacock rời vịnh Turan trong điều kiện thời tiết xấu, dòng chảy mạnh và gió liên tục đổi hướng từ tây bắc sang đông bắc.

Lo ngại việc đi gần bờ sẽ nguy hiểm, con tàu đi xa bờ nhưng bị gió tây bắc đẩy lệch hướng, mất dấu đất liền. Sau đó, tàu đi ngang qua cụm đảo Champella (nay là Cù Lao Chàm), rồi qua đảo False Champella.

Nhiệm vụ thứ hai
Bác sĩ phẫu thuật hải quân William Ruschenberger (1807–1895) phục vụ trên tàu Peacock, do trung úy Cornelius Stribling chỉ huy. Cùng đi còn có tàu schooner Enterprise do trung úy chỉ huy A. S. Campbell. Cả hai tàu đều đặt dưới quyền chỉ huy của Đại tá hải quân Edmund P. Kennedy.

Kết quả và di sản
Một dự luật nhằm giải quyết các thành quả của Edmund Roberts, viên chức ngoại giao quá cố của Hoa Kỳ tại Cochin China, Muscat và Siam, đề nghị đại diện hợp pháp của ông được ủy quyền rút khoản lương tương đương một Đại biện, trả theo ngày, kể từ 27 tháng 1 năm 1832 cho đến sáu tháng sau khi ông qua đời (13 tháng 6 năm 1836). Thành tích trong nhiệm vụ của Roberts đã được xuất bản sau đó; các tài liệu của ông được Hiệp hội Lịch sử Portsmouth lưu trữ từ tháng 7 năm 1991. Nhiệm vụ của ông cũng được tưởng niệm trong một triển lãm lịch sử tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia thuộc Viện Smithsonian, như một món quà ngoại giao từ Thái Lan dành cho Hoa Kỳ.

Roberts cũng được biết đến vì đã đề cập đến đồng xu Turban Head và đồng đô la Draped Bust năm 1804 (loại tiền nổi tiếng) như một phần trong bộ sưu tập tiền chứng minh mà ông mang theo trong nhiệm vụ thứ hai.

Các tài liệu của Roberts và Ruschenberger không mang dáng dấp của văn bản ngoại giao chính thức, nhưng được mô tả là “một người Mỹ bình thường làm quen với vùng đất và văn hóa xa xôi”. Sau này, chúng được sưu tập và xuất bản trong tác phẩm Two Yankee Diplomats in 1830s Siam.

Tham khảo

Tham khảo

Roberts, E. (1837) . New York, Harper & brothers. [Pdf] Retrieved from the Library of Congress, https://www.loc.gov/item/05012055/.
The Project Gutenberg EBook of Embassy to the Eastern Courts of Cochin-China, Siam, and Muscat, by Edmund Roberts









White, J. (2011). Voyage to cochin china. Place of publication not identified: British Library, Historic.
Zoomers, H., & International Congress for Asian and North African studies. (1986). A voyage to Cochin China: A trade mission of the Netherlands Trading Society to Cochin China in 1828 : a paper pres. at the 32nd International Congress for Asian and North African studies, 25-30 Aug. 1986, Hamburg. Hamburg: s.n. .
Rey, L., & Phillips, R. (1821). V oyage from France to Cochin China in the ship Henry in the years 1819 and 1820. London: Printed for Sir Richard Phillips.
Adams, W. H. D. (1883). In the Far East: A narrative of exploration and adventure in Cochin-China, Cambodia, Laos, and Siam. London: Thomas Nelson and Sons.
Robert Hopkins Miller, Đặc phái viên Edmund Roberts các sứ bộ ngoại giao Hoa Kỳ đầu tiên sang Việt Nam, các năm 1832 và 1835, Ngô Bắc dịch, 2020.
Đào Thị Diến (2025), Hai chuyến viếng thăm nhằm thiết lập quan hệ ngoại giao với triều Nguyễn của Hoa Kỳ trong thế kỷ XIX. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I.

Xem thêm

Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ
John Crawfurd, sứ giả nước Anh đến Việt Nam thời Minh Mạng
Gibson, sứ giả Miến Điện đến Việt Nam thời Minh Mạng