Cao Hoan

Cao Hoan (chữ Hán: 高歡; 496 - 547) là một quân phiệt thời Nam-Bắc triều (Trung Quốc). Ông từng làm đến là Thượng trụ quốc nhà Đông Ngụy, đối thủ của Vũ Văn Thái nhà Tây Ngụy. Sau con ông là Cao Dương soán ngôi Đông Ngụy, lập nhà Bắc Tề, truy tôn ông miếu hiệu là Cao Tổ (高祖), thụy hiệu Thần Vũ Hoàng đế (獻武皇帝).

Thân thế

Theo Bắc Tề thư, tổ tịch Cao Hoan ở huyện Điệu, quận Bột Hải (nay thuộc huyện Cảnh, Hà Bắc, Trung Quốc): "Tổ 6 đời tên Ẩn, từng làm Thái thú Huyền Thố đời Tấn. Ẩn sinh Khánh, Khánh sinh Thái, Thái sinh Hồ, 3 đời làm quan cho nhà Mộ Dung". Tổ phụ là Cao Mật bị lưu đày đến trấn Hoài Sóc, từ đó định cư tại đây. Hoài Sóc là một trong sáu binh trấn nhà Bắc Ngụy thành lập để phòng bị người Nhu Nhiên ở phía bắc, hợp xưng là Lục trấn. Gia tộc Cao Hoan đến đời của ông đã bị Tiên Ti hóa. Bản thân Cao Hoan cũng có tên Tiên Ti là Heliuhun (賀六渾，Hạ Lục Hồn)

Cha Hoan là Cao Thụ, mẹ Hàn thị. Mẹ mất sớm, Cao Hoan phải ở với người chị và anh rể là Úy Cảnh. Nhà nghèo, ông đi làm thuê ở Bình Thành, Đại Quận, được con gái gia đình giàu có trong thành là Lâu Chiêu Quân phải lòng, nhất quyết lấy, dù gia đình ngăn cản. Nhờ tiền vợ, Cao Hoan mua được ngựa, chuyển nghề sang chạy dịch trạm chuyển văn thư giữa Bình Thành và Lạc Dương.

Khi loạn Lục trấn bùng phát, năm 525, Cao Hoan theo phò Đỗ Lạc Chu. Sau khi Lạc Chu bị giết, Cao Hoan theo Cát Vinh. Năm 528, ông bỏ Cát Vinh về với Nhĩ Chu Vinh, nhờ có bạn cũ là Lưu Quý tiến cử. Ông tướng mạo tầm thường, vẫn bị Nhĩ Chu Vinh xem thường. Về sau có lần thấy ông trị được ngựa chứng, Nhĩ Chu Vinh từ đó xem trọng ông.

Khởi nghiệp dưới trướng Nhĩ Chu Vinh

Năm 528, Bắc Ngụy Hiếu Minh Đế bị Hồ Thái hậu đầu độc, mất. Cao Hoan đề xuất với Nhĩ Chu Vinh thảo phạt trừ thân tín của Hồ thái hậu là Trịnh Nghiễm, Từ Hột, làm thành phương châm bá nghiệp.

Lúc ấy, nội bộ họ Nhĩ Chu có nhiều bất hòa. Cao Hoan bấy giờ sinh lòng muốn thảo phạt họ Nhĩ Chu. Ông thu phục anh em Cao Càn, Cao Ngang, bấy giờ đang làm tướng cướp ở Sơn Đông, sau cát cứ khu vực Tín Đô rất có thanh thế, nhằm phát triển thế lực quân phiệt. Để tăng thêm vây cánh, Nhĩ Chu Triệu không nghe theo lời Mộ Dung Thiệu Tông, kết nghĩa anh em với Cao Hoan. Cao Hoan cũng giả vờ nhận lời, nhằm làm Triệu lơ là phòng bị. người từ Hằng Nông lui về bờ nam Vị Thủy, chỉ mang theo 3 ngày lương thảo, đưa khinh kỵ vượt sông, bày trận phục kích tại Sa Uyển. Chủ quan khinh địch, quân Đông Ngụy tiến vào trận địa phục kích, bị quân Tây Ngụy đánh đại bại, bị giết hơn 6000 người, bắt 7 vạn người, thu được 18 vạn cỗ giáp. Cao Hoan cưỡi lạc đà chạy suốt đêm trốn thoát đến bờ tây Hoàng Hà.

Sau đại thắng ở Sa Uyển, quân Tây Ngụy thừa thắng tiến chiếm Lạc Dương. Năm 538, Cao Hoan sai Hầu Cảnh và Cao Ngang vây Lạc Dương. Vũ Văn Thái cùng Ngụy Văn đế dẫn quân cứu. Hầu Cảnh và Cao Ngang lui binh, Vũ Văn Thái khinh địch đuổi theo, ngựa trúng tên chết, Thái phải cởi bào phục lẫn vào tàn quân mới khỏi bị bắt. May nhờ có quân cứu viện nên quay lại tái chiến, đánh bại Hầu Cảnh, giết được Cao Ngang. Tuy nhiên, Cao Hoan xua quân Đông Ngụy phản kích, đánh quân Tây Ngụy thua to. Thái và Tây Ngụy Văn đế chạy về Hoằng Nông. Cao Hoan chiếm lại được Lạc Dương.

Năm 543，anh Cao Ngang là Cao Trọng Mật dâng sớ đầu hàng Tây Ngụy, dâng thành Hổ Lao. Cao Hoan giận dữ, thống suất 10 vạn đại quân thảo phạt. Vũ Văn Thái cũng dẫn quân cứu viện Trọng Mật. Ban đầu, Đông Ngụy có đại tướng Bành Nhạc kiêu dũng nên giành được thắng lợi, suýt bắt được Vũ Văn Thái. Hôm sau, Tây Ngụy chiếm được ưu thế, cũng suýt bắt được Cao Hoan. Cuối cùng, do lợi thế binh lực, Đông Ngụy ép quân Tây Ngụy phải lui quân, giành lại Hổ Lao, bình định Bắc Dự Châu và Lạc Châu, nhưng không đủ sức phát triển thắng lợi nên cũng rút quân.

Năm 546, Cao Hoan dốc hầu như toàn bộ binh lực của cả nước đánh Tây Ngụy, tiến đến dưới thành Ngọc Bích, trấn thành quan trọng của Hà Đông. Tướng Tây Ngụy là Vi Hiếu Khoan kiên thủ thành trì. Quân Đông Ngụy khổ chiến 60 ngày, sĩ tốt tử thương hơn 7 vạn người, đều chôn ở một hố sâu, nhưng vẫn không thể công phá được thành Ngọc Bích. Cao Hoan không làm gì được, quá tức giận và buồn bực mà phát bệnh, cuối cùng đành phải quyết định lui quân.

Cái chết

Sau thất bại nặng nề ở thành Ngọc Bích, Hoan ôm bệnh, rút quân về Tấn Dương. Hai tháng sau, Cao Hoan uất ức mà chết, hưởng dương 52 tuổi. Về sau, con là Cao Dương cướp ngôi nhà Đông Ngụy, kiến lập nhà Bắc Tề, truy tặng cha mình là Tề Thần Vũ Đế.

Gia quyến

Tổ phụ: Cao Mật (高謐, 428 - 472), nhậm Sử trì tiết, Thị trung, Phiếu kị đại tướng quân, Thanh Châu thứ sử, tặng Vũ Trinh công (武贞公).
Tổ mẫu: Hà Nam Thúc Tôn thị (河南叔孙氏), con gái Cấp sự trung Thúc Tôn Sùng (叔孙崇), tặng Trần Lưu Quận quân (陈留郡君).
Thân phụ: Cao Thụ Sinh (高樹生, 472 - 526), từng nhậm Đại đô đốc thời Bắc Ngụy, tặng Văn Mục Hoàng đế (文穆皇帝).
Thân mẫu: Hàn Kì Cơ (韓期姬, ? - 496), người quận Xương Lê (nay thuộc Liêu Ninh), qua đời không lâu sau khi sinh Cao Hoan, tặng Văn Mục Hoàng hậu (文穆皇后).
Kế mẫu: Thái An Triệu thị (太安赵氏), chị gái Tín Đô huyện bá Triệu Mãnh (赵猛).
Anh em:
Thường Sơn Quận quân Cao Lâu Cân (高娄斤, ? - 536), mẹ là Hàn thị, lấy Trường Lạc vương Uất Cảnh (尉景).
Triệu quận Trinh Bình vương Cao Sâm (高琛), mẹ là Triệu thị, do có quan hệ bất chính với Tiểu Nhĩ Chu thị nên bị Cao Hoan xử tử. Chính thê là Hoa Dương công chúa Nguyên Quý Diễm (元季艳, ? - 543), con gái Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế, kế thê Khấu thị (寇氏, ? - 556).
Trần Lưu Văn Cung vương Cao Huệ Bảo (高惠宝), mẹ là Triệu thị, không con.
Nhạc Lăng công chúa Cao thị, từng được phong Dương Bình Quận quân (阳平郡君) rồi Nam An Quận quân (南安郡君), lấy Quảng Bình quận công Xá Địch Can (厙狄干).
Thê thiếp:
Thê tử:
Thần Vũ Minh Hoàng hậu Lâu Chiêu Quân (婁昭君, 501 - 562), sinh sáu con trai và hai con gái.
Nhu Nhiên công chúa Uất Cửu Lư thị (郁久闾氏, 530 - 548), con gái Nhu Nhiên Khả hãn A Na (那瓌). Kết hôn vào tháng 8 năm 545, sau khi Cao Hoan qua đời thì tái giá với Cao Trừng, sinh một con gái rồi qua đời không lâu sau đó.
Thiếp:
Nhĩ Chu Anh Nga (爾朱英娥, 514–556), con gái Nhĩ Chu Vinh, từng là phi tần ở Hậu cung của Bắc Ngụy Hiếu Minh Đế rồi Hoàng hậu của Bắc Ngụy Hiếu Trang Đế, sau bị Cao Trừng xử tử.
Tiểu Nhĩ Chu thị, con gái Nhĩ Chu Triệu, cháu Nhĩ Chu Vinh, từng là Hoàng hậu của Bắc Ngụy Phế đế Nguyên Diệp. Sau khi Cao Hoan qua đời thì tái giá với Lư Cảnh Chương (盧景璋).
Trịnh Đại Xa (鄭大車), xuất thân sĩ tộc Huỳnh Dương Trịnh thị, con gái Hồng lô tự khanh Trịnh Nghiêm Tổ (郑严祖), vốn là vợ của Quảng Bình vương Nguyên Đễ (元悌). Nguyên Đễ qua đời trong sự biến Hà Âm, trở thành sủng thiếp của Cao Hoan. Cao Trừng lên ngôi, phong Phùng Dực Thái phi (冯翊太妃).
Hàn Trí Huy (韩智辉, 504 - 552), người quận Xương Lê (nay thuộc Liêu Ninh), em gái Hàn Quỹ (韩轨), vốn là nữ quan trong cung Đông Ngụy Hiếu Tĩnh Đế. Cao Trừng lên ngôi, phong Thượng Đảng quốc Thái phi (上党国太妃).
Du thị (游氏), con gái Tương Châu trường sử Du Kinh Chi (游京之), phong Cao Dương Thái phi (高阳太妃).
Phùng thị (馮氏), vốn là vợ của Nhâm Thành vương Nguyên Di (元彝). Nguyên Di qua đời trong sự biến Hà Âm, trở thành thiếp của Cao Hoan, sau khi Cao Hoan qua đời thì tái giá với Nhĩ Chu Thế Long.
Lý thị (李氏), xuất thân sĩ tộc Lũng Tây Lý thị, vốn là vợ của Thành Dương vương Nguyên Huy (元徽). Nguyên Huy bị Nhĩ Chu Triệu giết, trở thành thiếp của Cao Hoan và qua đời không lâu sau đó.
Mục Pháp Tạng (穆法藏), sau được phong Thái phi rồi xuất gia làm ni cô
Nguyên thị (元氏), tông nữ Bắc Ngụy, con gái Thành Dương vương Nguyên Huy (元徽).
Vương thị (王氏)
Mã thị (马氏)
Con cái:
Con trai:
Trưởng tử, Bắc Tề Văn Tương Đế Cao Trừng, mẹ là Lâu Chiêu Quân.
Nhị tử, Bắc Tề Văn Tuyên Đế Cao Dương, mẹ là Lâu Chiêu Quân.
Tam tử, Vĩnh An Giản Bình vương Cao Tuấn (高浚, ? - 558), mẹ là Vương thị. Nhậm Thanh Châu thứ sử, Khai phủ nghi đồng tam tư, khi mất tặng Thái úy.
Tứ tử, Bình Dương Tĩnh Dực vương Cao Yểm (高淹, ? - 565), mẹ là Mục Pháp Tạng. Nhậm Thượng thư lệnh, Khai phủ nghi đồng tam tư, Tư không, Thái úy, khi mất tặng Thái tể.
Ngũ tử, Bành Thành Cảnh Tư vương Cao Du (高浟, 533 - 564), mẹ là Tiểu Nhĩ Chu thị.
Lục tử, Bắc Tề Hiếu Chiêu Đế Cao Diễn, mẹ là Lâu Chiêu Quân.
Thất tử, Thượng Đảng Cương Túc vương Cao Hoán (高渙, 533 - 558), mẹ là Hàn Trí Huy, bị anh trai Cao Trừng giết.
Bát tử, Tương Thành Cảnh Liệt vương Cao Tương (高淯, 536 - 551), mẹ là Lâu Chiêu Quân. Qua đời khi còn trẻ, tặng Thái sư, Thái úy.
Cửu tử, Bắc Tề Vũ Thành Đế Cao Trạm, mẹ là Lâu Chiêu Quân.
Thập tử, Nhậm Thành vương Cao Khiết (高湝, 538 - 577), mẹ là Nhĩ Chu Anh Nga. Nhậm Tư đồ, Thái úy, Đại thừa tướng, bị Cao Diên Tông xử tử.
Thập nhất tử, Cao Dương Khang Mục vương Cao Thực (高湜, 538 - 560), mẹ là Du thị.
Thập nhị tử, Bác Lăng Văn Giản vương Cao Tế (高濟, 542 - 569), mẹ là Lâu Chiêu Quân, bị Hậu Chủ Cao Vĩ xử tử.
Thập tam tử, Cao Sơn vương Cao Ninh (高𤁒), mẹ là Nhĩ Chu Anh Nga. Nhậm Trung thư lệnh, hàm Thái phó, khi mất tặng Tả thừa tướng, Thái sư.
Thập tứ tử, Phùng Dực Văn Chiêu vương Cao Nhuận (高潤, 543 - 575), mẹ là Trịnh Đại Xa. Nhậm Thái tử thiếu sư, Tư đồ, Thái úy, Đại tư mã, Thái bảo, Định Châu thứ sử, qua đời tặng Thị trung, Sử trì tiết.
Thập ngũ tử, Hán Dương Kính Hoài vương Cao Hiệp (高洽, 543 - 554), mẹ là Phùng thị, mất sớm.
Con gái:
Trưởng nữ, Cao hoàng hậu của Bắc Ngụy Hiếu Vũ Đế Nguyên Tu, sau tái giá với Bình Thành vương Nguyên Thiều (元韶), mẹ là Lâu Chiêu Quân.
Nhị nữ, Cao hoàng hậu của Đông Ngụy Hiếu Tĩnh Đế Nguyên Thiện Kiến, sau tái giá với Dương Âm, mẹ là Lâu Chiêu Quân.
Tam nữ Cao Á Nan (高阿难, 525 - 557), sơ phong Bột Hải Quận quân (渤海郡君), sau thăng Trường Lạc Trưởng công chúa (長樂长公主), lấy Phu Thành huyên công Lưu Thừa Huy (刘洪徽).
Lục nữ Cao Na Da (高那耶, 534 - 583), phong Đông Hải Công chúa (东海公主), lấy Tư Mã Tiêu Nan. Con gái là Tư Mã Lệnh Cơ, hoàng hậu của Bắc Chu Tĩnh đế.
Thứ nữ, phong Phù Dương Công chúa (浮陽公主), lấy Thanh Châu thứ sử Lý Thiên Học (李千学).
Thứ nữ, phong Đông Bình Công chúa (东平公主), lấy Bác Lăng quận công Khả Chu Hồn Thiên Hòa (可朱浑天和).
Dưỡng nữ, phong Dương Địch Công chúa (阳翟公主), sau cải Hoài Dương Công chúa (淮阳公主), vốn là con gái đại thần Hàn Hiền (韓賢), lấy Yến Tử Hiên (燕子献).

Chú thích

Tham khảo
Bắc sử, Quyển 6: Tề Bản kỷ Thượng - Cao tổ Thần Vũ đế. Tác giả: Lý Đại Sư và Lý Diên Thọ.
Bắc Tề thư, Quyển 1, 2, 3: Thần Vũ đế Kỷ. Tác giả: Lý Bá Dược.

Liên kết ngoài