Bắc Mỹ

&nbsp;(hạng 3)
|population = 579.024.000 (2016; hạng 4)
|density = 22.9/km² (59.3/sq mi)
|GDP_nominal = 23.5 nghìn tỷ đô la Mỹ (2018; hạng 2)
|GDP_PPP = 25.0 nghìn tỷ đô la Mỹ (2018; hạng 3)
|GDP_per_capita = 47.750 đô la Mỹ (2018; hạng 2)
|demonym = Người Bắc Mỹ
|countries = 23 quốc gia có chủ quyền
|list_countries = :en:List of sovereign states and dependent territories in North AmericaSovereign states
|dependencies = 23 lãnh thổ không có chủ quyền
|languages = Tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Pháp, và nhiều ngôn ngữ khác
|time = UTC-10 đến UTC
|cities = Danh sách các khu vực đô thị:
|m49 = 003 – Bắc Mỹ019 – Châu Mỹ001 – Thế giới
}}

Bắc Mỹ (Tiếng Anh: North America) là một lục địa nằm hoàn toàn trong Bắc Bán cầu và gần như hoàn toàn trong Tây Bán cầu của Trái Đất, có thể được miêu tả là tiểu lục địa phía Bắc của châu Mỹ. Lục địa này giáp với Bắc Băng Dương về phía Bắc, với Đại Tây Dương về phía Đông, với Nam Mỹ và Biển Caribe về phía Đông Nam, cũng như với Thái Bình Dương về phía Tây và phía Nam. Lục địa này nằm trên mảng kiến tạo Bắc Mỹ nên Greenland được xem là thuộc Bắc Mỹ về mặt địa lý.

Bắc Mỹ có diện tích khoảng 24.709.000 ki-lô-mét vuông (9.540.000 dặm vuông), khoảng 16,5% diện tích đất liền của Trái Đất và khoảng 4,8% toàn bộ bề mặt của hành tinh này. Trên thế giới, đây là lục địa có diện tích lớn thứ ba, sau châu Á và châu Phi, cũng như lục địa có dân số cao thứ tư, sau châu Á, châu Phi và châu Âu. Năm 2013, tổng dân số của 23 nhà nước độc lập ở Bắc Mỹ được ước tính là 579 triệu người, hay 7,5% dân số thế giới.

Con người lần đầu tiên đặt chân lên Bắc Mỹ khoảng 40.000 đến 17.000 năm trước vào thời kỳ băng hà cuối cùng bằng cách đi qua cầu đất liền Bering. Thời kỳ Paleo-Indian kéo dài đến khoảng 10.000 năm trước. Giai đoạn cổ điển kéo dài từ thế kỷ thứ 6 đến thế kỷ thứ 13. Thời kỳ Tiền Colombo kết thúc vào năm 1492, khi người định cư từ châu Âu bắt đầu di cư đến Bắc Mỹ trong thời đại Khám phá và thời kỳ cận đại. Tuy nhiên, Bắc Mỹ (trừ Greenland) được nhắc đến lần đầu tiên trong sử sách châu Âu vào khoảng năm 1000 TCN mà cụ thể là trong các saga của người Bắc Âu. Ngày nay, các đặc điểm về văn hóa và sắc tộc của dân cư Bắc Mỹ phản ánh sự tương tác giữa thực dân châu Âu, dân bản địa, nô lệ đến từ châu Phi, người nhập cư từ châu Âu, châu Á và Nam Á, cũng như hậu duệ của các nhóm người này.

Do quá trình thuộc địa hóa của châu Âu, phần lớn dân số Bắc Mỹ nói các ngôn ngữ châu Âu như tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha hay tiếng Pháp, và các nền văn hóa của họ nhìn chung phản ánh các truyền thống của nền văn hóa phương Tây. Tuy nhiên, ở một số khu vực của Canada, Hoa Kỳ, Mexico và Trung Mỹ, các nhóm người bản địa vẫn duy trì những truyền thống văn hóa và nói ngôn ngữ của riêng mình.

Phạm vi

Theo định nghĩa chính thức của Liên Hợp Quốc, "Bắc Mỹ" bao gồm 3 khu vực: Bắc Mỹ, Trung Mỹ và Caribe.

Pháp, Ý, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Romani, Hy Lạp và các quốc gia Mỹ Latinh sử dụng mô hình 6 châu lục, trong đó Bắc Mỹ và Nam Mỹ được gộp thành một châu lục và tên gọi Bắc Mỹ được dùng để chỉ tiểu lục địa chứa Canada, Hoa Kỳ, Mexico, Saint Pierre và Miquelon (thuộc Pháp), và đôi khi cả Greenland và Bermuda.

Phân vùng

Bắc Mỹ được chia thành nhiều vùng về mặt địa lý, văn hóa hoặc kinh tế, và mỗi vùng đó lại bao gồm những vùng nhỏ hơn. Các vùng kinh tế được hình thành từ những khối thương mại chẳng hạn như khối Hiệp định Thương mại Bắc Mỹ hay khối Hiệp định Thương mại Trung Mỹ. Về mặt ngôn ngữ và văn hóa, lục địa này có thể được chia thành Mỹ Ănglê và Mỹ Latinh. Mỹ Ănglê bao gồm phần lớn khu vực Bắc Mỹ, Belize và các hòn đảo Caribe có dân số chủ yếu nói tiếng Anh (tuy một số khu vực, chẳng hạn như Louisiana và Quebec, có lượng lớn dân số nói tiếng Pháp; ở Quebec, tiếng Pháp là ngôn ngữ chính thức duy nhất).

Miền Nam lục địa Bắc Mỹ được chia thành hai vùng: Trung Mỹ và Caribe. Miền Bắc của lục địa cũng được phân chia thành các khu vực rõ ràng. Tên gọi "Bắc Mỹ" đôi khi được dùng để chỉ Mexico, Canada, Hoa Kỳ và Greenland thay vì toàn bộ lục địa.

Thuật ngữ "khu vực Bắc Mỹ" được dùng để chỉ các quốc gia và vùng lãnh thổ ở phía Bắc của Bắc Mỹ, bao gồm Hoa Kỳ, Bermuda, Saint-Pierre và Miquelon, Canada và Greenland,

Hai quốc gia có diện tích lớn nhất Bắc Mỹ, Canada và Hoa Kỳ, cũng được chia thành những vùng rõ rệt và được công nhận rộng rãi. Canada được chia thành (từ Đông sang Tây) Atlantic Canada, miền Trung Canada, đồng cỏ Canada, bờ biển British Columbia, và miền Bắc Canada. Mỗi vùng này lại bao gồm những vùng nhỏ hơn. Theo Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ, Hoa Kỳ được chia thành New England, các tiểu bang Trung-Đại Tây Dương, các tiểu bang Nam Đại Tây Dương, các tiểu bang Trung Đông Bắc, các tiểu bang Trung Tây Bắc, các tiểu bang Trung Đông Nam, các tiểu bang Trung Tây Nam, các tiểu bang miền Núi và các tiểu bang bờ Tây. Hai quốc gia này có chung khu vực Ngũ Đại Hồ. Ở cả hai quốc gia đều đã hình thành nên các siêu đô thị, chẳng hạn như ở Tây Bắc Thái Bình Dương hay các siêu đô thị Ngũ Đại Hồ.

Quốc gia và vùng lãnh thổ

} ||336,082||2025
|-
| 5 ||align=left|||282,833||2025
|-
| 6 ||align=left|||254,865||2015
|-
| 7 ||align=left| ||200,150||2025
|-
| 8 ||align=left| ||169,034||2025
|}
} ||127,828||2025
|-
| 6 ||align=left|||122,522||2025
|-
| 7 ||align=left|||121,177||2025
|-
| 8 ||align=left|||102,591||2025
|}
Vào tháng 10 năm 2016, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đánh giá GDP bình quân đầu người của Bắc Mỹ là $41.830, đưa châu lục này trở thành nơi giàu có nhất thế giới, xếp sau đó là Châu Đại Dương. Theo Ngân hàng Thế giới, năm 2016, GDP bình quân đầu người (theo sức mua tương đương - PPP) của Hoa Kỳ ước tính đạt $57.466, và đây cũng là nền kinh tế phát triển nhất về mặt công nghệ trong ba nước. Khu vực dịch vụ của Hoa Kỳ chiếm 77% GDP của cả nước (ước tính năm 2010), công nghiệp chiếm 22% và nông nghiệp chiếm 1,2%. với GDP bình quân đầu người cao nhất châu Mỹ.

Canada cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ trong các lĩnh vực dịch vụ, khai khoáng và sản xuất. GDP bình quân đầu người (PPP) của Canada được ước tính là $44.656 và nước này có GDP (danh nghĩa) lớn thứ 11 thế giới vào năm 2014. Là một quốc gia công nghiệp mới, Mexico vẫn tồn tại song song cả các cơ sở và hoạt động công, nông nghiệp hiện đại và lạc hậu. Các nguồn thu nhập chính của nước này là dầu mỏ, hàng xuất khẩu công nghiệp, hàng chế tạo, điện tử, công nghiệp nặng, ô tô, xây dựng, thực phẩm, ngân hàng và dịch vụ tài chính.

Nền kinh tế Bắc Mỹ được phân chia rõ ràng thành ba khu vực kinh tế chính. Các khu vực này bao gồm Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA), Cộng đồng và Thị trường chung Caribe (CARICOM), và Thị trường chung Trung Mỹ (CACM). Việc triển khai hiệp định này vào năm 1994 được thiết kế nhằm thúc đẩy hội nhập kinh tế với hy vọng xóa bỏ các rào cản thương mại và đầu tư nước ngoài giữa Canada, Hoa Kỳ và Mexico. Mặc dù Canada và Hoa Kỳ vốn dĩ đã có mối quan hệ thương mại song phương lớn nhất thế giới—và vẫn duy trì cho đến ngày nay—cùng với việc quan hệ thương mại Canada–Hoa Kỳ đã cho phép giao thương không có thuế quốc gia và thuế quan, NAFTA đã cho phép Mexico được hưởng một cơ chế thương mại miễn thuế tương tự. Hiệp định thương mại tự do này đã cho phép loại bỏ các loại thuế quan từng tồn tại trong thương mại giữa Hoa Kỳ và Mexico. Kim ngạch thương mại đã tăng đều đặn hàng năm và vào năm 2010, thương mại đường bộ giữa ba quốc gia NAFTA đã đạt mức tăng kỷ lục mọi thời đại là 24,3%, tương đương 791 tỷ USD. GDP (PPP) của khối thương mại NAFTA là lớn nhất thế giới với 17.617 nghìn tỷ USD. Điều này một phần là do nền kinh tế Hoa Kỳ là nền kinh tế quốc gia lớn nhất thế giới; quốc gia này có GDP danh nghĩa khoảng 14,7 nghìn tỷ USD vào năm 2010. Các quốc gia NAFTA cũng là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của nhau. Hoa Kỳ là đối tác thương mại lớn nhất của Canada và Mexico, trong khi Canada và Mexico là đối tác thương mại lớn thứ ba của nhau. Vào năm 2018, NAFTA đã được thay thế bởi Hiệp định Hoa Kỳ–Mexico–Canada (USMCA).

Khối thương mại Caribe (CARICOM) được thành lập qua một hiệp định vào năm 1973 khi được 15 quốc gia vùng Caribe ký kết. Tính đến năm 2000, tổng kim ngạch thương mại của CARICOM là 96 tỷ USD. CARICOM cũng cho phép tạo ra hộ chiếu chung cho các quốc gia thành viên. Trong thập kỷ qua, khối thương mại này đã tập trung chủ yếu vào các hiệp định thương mại tự do và dưới sự điều hành của Văn phòng Đàm phán Thương mại CARICOM, nhiều hiệp định thương mại tự do đã được ký kết và có hiệu lực.

Việc hội nhập các nền kinh tế Trung Mỹ diễn ra với việc ký kết hiệp định Thị trường chung Trung Mỹ vào năm 1961; đây là nỗ lực đầu tiên nhằm đưa các quốc gia trong khu vực này vào một cơ chế hợp tác tài chính mạnh mẽ hơn. Việc thực thi Hiệp định Thương mại Tự do Trung Mỹ (CAFTA) vào năm 2006 đã khiến tương lai của CACM trở nên không chắc chắn. Hiệp định Thương mại Tự do Trung Mỹ được ký bởi năm quốc gia Trung Mỹ, Cộng hòa Dominica và Hoa Kỳ. Trọng tâm của CAFTA là tạo ra một khu vực thương mại tự do tương tự như NAFTA. Ngoài Hoa Kỳ thì Canada cũng có các mối quan hệ trong các khối thương mại Trung Mỹ.

Các quốc gia này cũng tham gia vào các khối thương mại liên lục địa. Mexico tham gia Hiệp định Thương mại Tự do G3 với Colombia và Venezuela và có một hiệp định thương mại với EU. Hoa Kỳ đã đề xuất và duy trì các hiệp định thương mại trong khuôn khổ Khu vực Thương mại Tự do Xuyên Đại Tây Dương giữa họ và Liên minh châu Âu; Khu vực Thương mại Tự do Hoa Kỳ–Trung Đông giữa nhiều quốc gia Trung Đông và Hoa Kỳ; và Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược Xuyên Thái Bình Dương với các quốc gia Đông Nam Á, Úc và New Zealand.

Giao thông vận tải

Tuyến đường Xa lộ Liên Mỹ (Pan-American Highway) tại châu Mỹ là một phần của mạng lưới đường bộ dài gần 48.000&nbsp;km (30.000 dặm), chạy qua các quốc gia trong lục địa. Không có một độ dài chính thức nào cho Xa lộ Liên Mỹ vì chính phủ Hoa Kỳ và Canada chưa bao giờ chính thức xác định bất kỳ tuyến đường cụ thể nào là một phần của nó, trong khi Mexico lại chính thức có nhiều nhánh đường kết nối đến biên giới Hoa Kỳ. Tuy nhiên, tổng chiều dài của đoạn đường từ Mexico đến điểm cực bắc của xa lộ là khoảng 26.000&nbsp;km (16.000 dặm).

Tuyến đường sắt xuyên lục địa đầu tiên ở Hoa Kỳ được xây dựng vào những năm 1860, nối liền mạng lưới đường sắt miền đông Hoa Kỳ với California bên bờ Thái Bình Dương. Được hoàn thành vào ngày 10 tháng 5 năm 1869 trong sự kiện "đóng chiếc đinh vàng" (golden spike) nổi tiếng tại Promontory Summit, Utah, nó đã tạo ra một mạng lưới giao thông cơ giới hóa trên toàn quốc, mang lại một cuộc cách mạng cho dân số và kinh tế của miền Tây nước Mỹ, thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ các đoàn xe ngựa kéo của những thập kỷ trước sang một hệ thống giao thông hiện đại. Mặc dù là một thành tựu vĩ đại, nó đạt được danh hiệu tuyến đường sắt xuyên lục địa đầu tiên là nhờ việc kết nối vô số tuyến đường sắt miền đông Hoa Kỳ đến Thái Bình Dương, chứ không phải là hệ thống đường sắt đơn lẻ lớn nhất thế giới. Trước đó, vào năm 1867, công ty Đường sắt Grand Trunk của Canada đã sở hữu hơn 2.055&nbsp;km (1.277 dặm) đường ray, kết nối Ontario với các tỉnh bang ven Đại Tây Dương của Canada và kéo dài về phía tây đến tận Port Huron, Michigan, thông qua Sarnia, Ontario.

Nhân khẩu học
, thành phố New York, đã trở thành tâm điểm toàn cầu tiếp nhận người nhập cư gốc Hoa cũng như là trung tâm quốc tế điều phối các dòng di cư tương tự, khi nhiều ngôn ngữ đã bén rễ sâu vào xã hội Bắc Mỹ.]]
Canada và Hoa Kỳ là những quốc gia giàu có và phát triển nhất châu lục, theo sau là Mexico, một quốc gia công nghiệp mới. Các nước ở Trung Mỹ và Caribe có mức độ phát triển kinh tế - xã hội khác nhau. Ví dụ, các quốc đảo nhỏ ở Caribe như Barbados, Trinidad và Tobago, hay Antigua và Barbuda, có GDP (PPP) bình quân đầu người cao hơn Mexico do dân số nhỏ hơn. Panama và Costa Rica có Chỉ số Phát triển Con người và GDP cao hơn đáng kể so với các quốc gia Trung Mỹ còn lại. Ngoài ra, mặc dù Greenland có nguồn tài nguyên dầu mỏ và khoáng sản khổng lồ, phần lớn chúng vẫn chưa được khai thác, và kinh tế hòn đảo này phụ thuộc vào đánh bắt cá, du lịch và các khoản trợ cấp từ Đan Mạch. Tuy nhiên, hòn đảo này vẫn được xem là có trình độ phát triển cao.

Về mặt nhân khẩu học, Bắc Mỹ là một khu vực đa dạng về sắc tộc. Ba nhóm lớn nhất là người da trắng, người Mestizo (người lai châu Âu và bản địa) và người da đen . Ngoài ra còn có một cộng đồng thiểu số đáng kể là người Mỹ bản địa và người châu Á cùng các nhóm khác ít đông đảo hơn . Tiếng Pháp trong lịch sử đã đóng một vai trò quan trọng ở Bắc Mỹ và hiện vẫn giữ một sự hiện diện đặc trưng ở một số vùng. Canada trên danh nghĩa là một quốc gia song ngữ. Tiếng Pháp là ngôn ngữ chính thức của tỉnh bang Quebec, nơi 95% người dân nói tiếng Pháp như ngôn ngữ thứ nhất hoặc thứ hai, ngoài ra tiếng Pháp cũng là ngôn ngữ đồng chính thức với tiếng Anh ở tỉnh bang New Brunswick. Các địa phương nói tiếng Pháp khác bao gồm tỉnh bang Ontario (ngôn ngữ chính thức là tiếng Anh, nhưng có khoảng 600.000 người Ontario gốc Pháp), tỉnh bang Manitoba (đồng chính thức de jure với tiếng Anh), vùng Tây Ấn thuộc Pháp và Saint-Pierre et Miquelon, cũng như tiểu bang Louisiana của Hoa Kỳ, nơi tiếng Pháp cũng là một ngôn ngữ chính thức. Haiti được xếp vào nhóm này dựa trên mối liên hệ lịch sử nhưng người Haiti nói cả tiếng Creole và tiếng Pháp. Tương tự, tiếng Pháp và tiếng Creole Antilles thuộc Pháp được nói ở Saint Lucia và Dominica cùng với tiếng Anh.

Tôn giáo

Kitô giáo là tôn giáo lớn nhất ở Hoa Kỳ, Canada và Mexico. Theo một khảo sát năm 2012 của Trung tâm Nghiên cứu Pew, 77% dân số tự nhận mình là Kitô hữu. Kitô giáo cũng là tôn giáo chiếm ưu thế tại 23 lãnh thổ phụ thuộc ở Bắc Mỹ. Hoa Kỳ có dân số Kitô hữu lớn nhất thế giới, với gần 247 triệu người (70%), mặc dù các quốc gia khác có tỷ lệ Kitô hữu trong dân số cao hơn. Mexico có số lượng người Công giáo lớn thứ hai trên thế giới, chỉ đứng sau Brazil.

Theo cùng nghiên cứu đó, những người không theo tôn giáo nào (bao gồm người theo thuyết bất khả tri và người vô thần) chiếm khoảng 17% dân số Canada và Hoa Kỳ. Nhóm người không theo tôn giáo nào chiếm khoảng 24% tổng dân số Canada.

Canada, Hoa Kỳ và Mexico là nơi có các cộng đồng người Do Thái (6 triệu người, khoảng 1,8% dân số), Phật tử (3,8 triệu người, 1,1% dân số ) và người Hồi giáo (3,4 triệu người, 1,0%). Cộng đồng người Do Thái lớn nhất tập trung ở Hoa Kỳ (5,4 triệu người), Canada (375.000 người) và Mexico (67.476 người). Hoa Kỳ có cộng đồng Hồi giáo lớn nhất Bắc Mỹ với 2,7 triệu người, tương đương 0,9% dân số, trong khi Canada có khoảng một triệu người Hồi giáo, chiếm 3,2% dân số. Ở Mexico có 3.700 người Hồi giáo vào năm 2010. Năm 2012, tờ U-T San Diego ước tính số lượng tín đồ Phật giáo tại Hoa Kỳ là 1,2 triệu người, trong đó 40% sống ở Nam California.

Tôn giáo chiếm ưu thế ở Mexico và Trung Mỹ là Kitô giáo (96% dân số). Bắt đầu từ thời kỳ Tây Ban Nha đô hộ Mexico vào thế kỷ 16, Công giáo La Mã là tôn giáo duy nhất được hoàng gia Tây Ban Nha và Giáo hội Công giáo cho phép. Một chiến dịch cải đạo tôn giáo rộng lớn, được gọi là "cuộc chinh phục tâm linh", đã được phát động để cải đạo cho các dân tộc bản địa. Một chiến dịch cải đạo tôn giáo rộng lớn, cái gọi là "cuộc chinh phục tâm linh", đã được phát động để đưa người dân bản địa vào vòng tay của Kitô giáo. Tòa án dị giáo được thành lập để đảm bảo niềm tin và thực hành tôn giáo chính thống. Giáo hội Công giáo vẫn là một tổ chức quan trọng, vì vậy ngay cả sau khi giành được độc lập chính trị, Công giáo La Mã vẫn là tôn giáo chủ đạo. Kể từ những năm 1960, đã có sự gia tăng các nhóm Kitô giáo khác, đặc biệt là Tin lành, cũng như các tổ chức tôn giáo khác và các cá nhân tự nhận mình không theo tôn giáo nào. Kitô giáo cũng là tôn giáo chủ yếu ở vùng Caribe (85% dân số). Các nhóm tôn giáo khác trong khu vực là Ấn Độ giáo , Hồi giáo, Rastafari (ở Jamaica) và các tôn giáo của người Mỹ gốc Phi như Santería và Vodou.

Chú thích

Liên kết ngoài


"North America"/"Central America". The Columbia Encyclopedia, 6th ed. 2001-6. New York, Columbia University Press.
"North America"/"Central America". Encyclopædia Britannica. 2006. Chicago, Encyclopædia Britannica, Inc.
UN Statistics Division: Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings
"North America" ( 2009-10-31)/ "Central America" ( 2009-10-31). MSN Encarta Online Encyclopedia 2006.
American Heritage Dictionaries, North America and Central America
Houghton Mifflin Company, "North America"
Council on Hemispheric Affairs
Consortium for North American Higher Education Collaboration
WordNet Princeton University: Central America
Crystal Reference Encyclopedia, "North America"
Internet World Map Study showing the geographic distribution of the Internet across North America.