Đế quốc Mogul

}}Gūrkāniyān}}
| conventional_long_name = Đế quốc Mogul
| common_name = Đế quốc Mogul
| religion =
| era = Early modern
| status = Empire
| government_type = Quân chủ chuyên chế, Nhà nước đơn nhất với cấu trúc liên bang, Chế độ chuyên chế trung ương hóa
| life_span =
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = Trận Panipat lần thứ nhất
| date_start = 21 tháng 4
| event_end = Cuộc vây hãm Delhi
| date_end = 21 tháng 9
| event1 = Đế quốc bị đứt quãng bởi Đế quốc Sur
| date_event1 = 1540–1555
| event2 = Chiến tranh Mogul–Maratha
| date_event2 = 1680-1707
| event3 = Aurangzeb mất
| date_event3 = 3 tháng 3 năm 1707
| event4 = Trận Karnal
| date_event4 = 24 tháng 2 năm 1739
| event5 = Các cuộc chiến tranh Carnatic
| date_event5 = 1746–1763
| image_flag = Alam of the Mughal Empire.svg
| Quốc kỳ =
| image_coat =
| national_motto =
| national_anthem =
| p1 = Đế quốc Timur
| flag_p1 = Timurid.svg
| border_p1 = no
| p2 = Hồi quốc Delhi
| flag_p2 = Delhi Sultanate Flag (catalan atlas).png
| p3 = Các tiểu quốc Rajput
| flag_p3 = Mewar.svg
| border_p3 = no
| p4 = Hồi quốc Bengal
| flag_p4 =
| p5 = Các Hồi quốc Decca
| flag_p5 =
| s1 = Đế quốc Maratha
| flag_s1 = Flag of the Maratha Empire.svg
| border_s1 = no
| s2 = Bengal Subah
| flag_s2 =
| s3 = Đế quốc Durrani
| flag_s3 =
| s4 = Đế quốc Sikh
| flag_s4 = Sikh Empire Flag.png
| s5 = Ấn Độ thuộc Công ty Đông Ấn Anh
| flag_s5 = Flag of the British East India Company (1801).svg
| s6 = Ấn Độ thuộc Anh
| flag_s6 = British Raj Red Ensign.svg
| image_map = Mughal Empire (orthographic projection).svg
| image_map_caption = Cương thổ đế quốc thời cực thịnh dưới triều Hoàng đế Aurangzeb
| image_map_alt = Mughal
| capital =
| common_languages =
Tiếng Ả Rập (dùng trong các nghi lễ tôn giáo)
Tiếng Sát Hợp Đài (chỉ lúc ban đầu)
Urdu (ngôn ngữ của giới thượng lưu, về sau trở thành chính thức)
Các ngôn ngữ Nam Á khác}}
| currency = Rupee, dam
| leader1 = Babur (đầu)
| leader2 = Bahadur Shah II (cuối)
| year_leader1 = 1526–1530
| year_leader2 = 1837–1857
| title_leader = Hoàng đế
| stat_year1 = 1690
| stat_area1 = 4000000
| stat_year2 = 1700
| stat_pop2 = 158,400,000
}}

Đế quốc Mogul (Tiếng Ba Tư: شاهان مغول Shāhān-e Moġul; self-designation: گوركانى - Gūrkānī), thường được các sử liệu Anh ghi là đế quốc Mughal, Pháp ghi là đế quốc Moghol và Việt Nam gọi là đế quốc Mô-gôn, là một đế quốc Hồi giáo (chịu ảnh hưởng từ nền văn hoá Ba Tư) ở Tiểu lục địa Ấn Độ đã ra đời vào năm 1526, nắm quyền kiểm soát trên phần lớn tiểu lục địa trong các thế kỷ XVII và XVIII, và cáo chung vào giữa thế kỷ XIX. Các vua nhà Mogul đều thuộc dòng dõi nhà Timur có dòng máu Đột Quyết, Mông Cổ, Rajput và Ba Tư. Khi ở đỉnh cao quyền lực, vào khoảng năm 1700, đế quốc này trị vì trên phần lớn Tiểu lục địa - trải dài từ Bangladesh ở phía đông tới Balochistan ở phía tây, Kashmir ở phía bắc tới lòng chảo Kaveri ở phía nam. Trong thời gian này, đế quốc Mogul có lãnh thổ rộng đến 4.000.000&nbsp;km² với dân số khoảng 110.000.000 - 130.000.000. Sau năm 1725, đế quốc Mogul suy yếu. Các sử gia xem nguyên nhân của sự suy yếu này là:
Chiến tranh giành quyền kế vị thường nổ ra.
Mâu thuẫn về ruộng đất, khiến nhân dân vùng lên khởi nghĩa.
Thực thi nhiều chính sách bất dung hòa tôn giáo.
Sự trỗi dậy của đế quốc Sikh, đế quốc Maratha, đế quốc Durrani, cũng như sự xâm lược của thực dân Anh.

Sau thất bại cuộc binh biến Ấn Độ năm 1857, vị vua cuối cùng là Bahadur Shah II bị thực dân Anh bắt sống và đày ải.

Thời cực thịnh của đế quốc Mogul được bắt đầu khi Jalaluddin Mohammad Akbar, được biết như Akbar Đại đế, lên ngôi năm 1556 và kết thúc khi vua Aurangzeb qua đời năm 1707, mặc dù đế quốc Mogul vẫn tiếp tục tồn tại trong 150 năm sau đó. Trong giai đoạn này, đất nước được trị vì bởi triều đình trung ương liên kết với các địa phương, thi hành chính sách tự do tôn giáo. Nhiều công trình kiến trúc nổi tiếng mà ngày nay thu hút rất nhiều khách du lịch, đều được xây dựng vào giai đoạn này.

Lịch sử

Babur và Humayun (1526–1556)

phải|nhỏ|Ấn Độ bị phân mảnh năm 1525, trước sự trỗi dậy của Mogul
Đế quốc Mogul được thành lập bởi Babur (trị vì 1526–1530), một nhà cai trị vùng Trung Á. Về phía cha, ông là hậu duệ của nhà chinh phạt Timur (người sáng lập Đế quốc Timurid), còn về phía mẹ, ông là hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn. Xét theo dòng nội, Babur thuộc bộ tộc Barlas có nguồn gốc Mông Cổ nhưng đã bị Turk hóa. Sau khi bị đánh bật khỏi lãnh địa của tổ tiên tại Trung Á, Babur chuyển hướng sang Ấn Độ để thực hiện tham vọng bành trướng của mình. Ông củng cố thế lực tại Kabul rồi từ Afghanistan tiến dần về phía nam vào Ấn Độ thông qua đèo Khyber. Sự bất ổn của đế quốc lộ rõ dưới thời con trai ông là Humayun (trị vì 1530–1556), người buộc phải sống lưu vong ở Ba Tư do sự trỗi dậy của thế lực nổi loạn do Sher Shah Suri (trị vì 1540–1545) lãnh đạo. là con trai của Humayun và Hamida Banu Begum, một công chúa Ba Tư. Akbar lên ngôi dưới quyền nhiếp chính của Bairam Khan. Thông qua các cuộc chinh phạt, Akbar đã mở rộng bờ cõi đế quốc về mọi hướng và kiểm soát gần như toàn bộ tiểu lục địa Ấn Độ ở phía bắc sông Godavari. Ông đã kiến tạo một tầng lớp cai trị tinh hoa mới trung thành với mình, thiết lập một hệ thống hành chính hiện đại và khuyến khích các bước tiến về văn hóa. Ông cũng tăng cường giao thương với các công ty thương mại châu Âu. Salim được đặt tên theo vị thánh Sufi Ấn Độ, Salim Chishti.Ông bị mô tả là người "nghiện thuốc phiện, bỏ bê triều chính, và bị chi phối bởi các phe phái đối địch trong triều đình". Trái ngược với cha mình, Jahangir thường xuyên xung đột với các thủ lĩnh tôn giáo phi Hồi giáo, đáng chú ý là với đạo sư đạo Sikh Arjan; vụ hành quyết vị đạo sư này đã khơi mào cho hàng loạt xung đột sau này giữa Đế quốc Mogul và cộng đồng người Sikh.

Shah Jahan (trị vì 1628–1658) là con của Jahangir và người vợ Jagat Gosain. Triều đại của ông đã mở ra thời kỳ hoàng kim của kiến trúc Mogul. Dưới thời Shah Jahan, sự xa hoa tráng lệ của triều đình Mogul đã đạt đến đỉnh cao, mà minh chứng tiêu biểu chính là lăng Taj Mahal.Tuy nhiên, chi phí duy trì triều đình bắt đầu vượt quá nguồn thu ngân sách.

Con trai cả của Shah Jahan, một người có tư tưởng phóng khoáng là Dara Shikoh, đã trở thành nhiếp chính vào năm 1658 do Shah Jahan lâm bệnh. Dara ủng hộ một nền văn hóa dung hợp giữa Ấn Độ giáo và Hồi giáo, noi theo cụ cố Akbar của mình. đồng thời thúc đẩy quá trình gia tăng Hồi giáo hóa nhà nước Mogul. Ông khuyến khích người dân cải đạo sang Hồi giáo, tái áp đặt thuế jizya đối với những người không theo đạo Hồi, và biên soạn Fatawa 'Alamgiri, một bộ luật Hồi giáo. Aurangzeb cũng ra lệnh hành quyết đạo sư đạo Sikh là Tegh Bahadu.

Từ năm 1682, ông trực tiếp chỉ huy các chiến dịch quân sự tại Deccan và giành thắng lợi, qua đó sáp nhập các thế lực Hồi giáo còn lại ở đây là Bijapur và Golconda. Các chiến dịch này đã làm cạn kiệt ngân khố của Mogul, việc Aurangzeb vắng mặt đã gây ra sự khủng hoảng nghiêm trọng trong bộ máy cai trị, làm cho trật tự và sản lượng kinh tế tại vùng Deccan thuộc Mogul suy sụp nặng nề.

Aurangzeb được xem là vị hoàng đế gây nhiều tranh cãi nhất của triều đại Mogul,, một số nhà sử học lập luận rằng lập trường bảo thủ về tôn giáo và thái độ thiếu khoan dung của ông đã làm lung lay sự ổn định của xã hội Mogul. trọng dụng số lượng người theo đạo Hindu trong bộ máy quan lại triều đình nhiều hơn đáng kể so với những người tiền nhiệm, Aurangzeb cũng phản đối sự kỳ thị nhắm vào người theo đạo Hindu và người Hồi giáo dòng Shia.

Suy tàn (1707-1857)
Con trai của Aurangzeb là Bahadur Shah I đã bãi bỏ các chính sách tôn giáo hà khắc của cha mình và nỗ lực cải cách nền hành chính. Tuy nhiên, sau khi ông băng hà vào năm 1712, triều đại Mogul bắt đầu chìm trong hỗn loạn và những cuộc tranh giành quyền lực đẫm máu. Chỉ riêng trong năm 1719, bốn vị hoàng đế đã lần lượt lên ngôi,

Dưới triều đại của Muhammad Shah (trị vì 1719–1748), đế quốc bắt đầu tan rã, và những vùng lãnh thổ rộng lớn ở miền Trung Ấn Độ của Mogul đã rơi vào tay người Maratha. Khi nhà Mogul cố gắng dập tắt nỗ lực giành độc lập của Nizam-ul-Mulk, Asaf Jah I tại vùng Deccan, ông ta đã xúi giục người Maratha xâm lược miền Trung và miền Bắc Ấn Độ. Chiến dịch Ấn Độ của vua Ba Tư Nader Shah, người trước đó đã tái thiết lập quyền cai trị của Iran trên hầu hết Tây Á, vùng Caucasus và Trung Á, đã lên đến đỉnh điểm với cuộc Cướp phá Delhi, làm tiêu tan những tàn dư quyền lực và uy danh của Mogul, đồng thời vơ vét toàn bộ kho báu tích lũy của triều đại này. Nhà Mogul không còn khả năng chu cấp cho những đội quân khổng lồ mà trước đây họ từng dùng để duy trì sự cai trị. Nhiều thành phần tinh hoa của đế quốc giờ đây tìm cách tự nắm quyền kiểm soát và ly khai để thành lập các vương quốc độc lập. Tuy nhiên, sự tôn kính trên danh nghĩa vẫn tiếp tục được dành cho Hoàng đế Mogul như là biểu tượng cao nhất của quyền tối thượng. Không chỉ tầng lớp quý tộc Hồi giáo, mà ngay cả các thủ lĩnh người Maratha, Hindu và Sikh cũng đều tham gia vào các nghi thức thừa nhận hoàng đế là đấng cai trị của Ấn Độ.
Trong khi đó, một số chính quyền địa phương bên trong Đế quốc Mogul ngày càng phân rã đã bị cuốn vào các cuộc xung đột triền miên, kết cục chỉ chuốc lấy thất bại và mất mát lãnh thổ trong các cuộc chiến như Chiến tranh Carnatic hay Chiến tranh Bengal.

Hoàng đế Mogul Shah Alam II (1759–1806) đã nỗ lực trong vô vọng nhằm đảo ngược đà suy tàn của triều đại. Delhi bị người Afghan cướp phá; và khi Trận Panipat lần thứ ba nổ ra giữa Đế quốc Maratha và người Afghan (do Ahmad Shah Durrani chỉ huy) vào năm 1761 với phần thắng thuộc về người Afghan, hoàng đế đã phải lánh nạn trong tủi hổ dưới sự che chở tạm thời của người Anh ở phương đông. Năm 1771, người Maratha tái chiếm Delhi từ tay người Rohilla, và đến năm 1784, họ chính thức trở thành những người bảo hộ cho hoàng đế tại Delhi, một cục diện kéo dài cho đến Chiến tranh Anh-Maratha lần thứ hai. Sau đó, Công ty Đông Ấn Anh đã thay thế vai trò bảo hộ cho triều đại Mogul tại Delhi.

Nguyên nhân suy tàn
Các nhà sử học đã đưa ra nhiều luận giải về các yếu tố dẫn đến sự sụp đổ nhanh chóng của Đế quốc Mogul trong giai đoạn từ năm 1707 đến 1720, ngay sau một thế kỷ phát triển và hưng thịnh. Một chuỗi nối tiếp những kẻ cai trị yếu kém, bất tài với thời gian trị vì ngắn ngủi, cùng các cuộc nội chiến tranh giành vương vị đã gây ra tình trạng bất ổn chính trị tại trung ương. Người Mogul dường như vững như bàn thạch trong suốt thế kỷ 17, nhưng một khi thời hoàng kim qua đi, sự dàn trải lực lượng quá mức của đế quốc đã bộc lộ rõ, và tình thế trở nên không thể cứu vãn. Các công ty thương mại châu Âu tưởng chừng vô hại, như Công ty Đông Ấn Anh, thực tế không đóng vai trò gì trong giai đoạn suy thoái ban đầu; lúc bấy giờ họ vẫn đang phải đua nhau xin phép các vua chúa Mogul để được thiết lập thương mại và mở các thương điếm tại Ấn Độ.

Về mặt tài khóa, triều đình thất thu các nguồn ngân sách cần thiết để chi trả cho các đại thần, các tiểu vương (giới quý tộc) và đoàn tùy tùng của họ. Hoàng đế đánh mất uy quyền khi các quan chức đế quốc trấn nhậm ở những nơi xa xôi mất niềm tin vào chính quyền trung ương và tự ý thỏa hiệp với các hào cường địa phương. Quân đội đế quốc sa lầy vào những cuộc chiến dai dẳng và vô vọng chống lại người Maratha hiếu chiến hơn, dẫn đến việc đánh mất nhuệ khí. Sau cùng là hàng loạt các cuộc tranh chấp chính trị đẫm máu nhằm giành quyền kiểm soát ngai vàng. Sau vụ hành quyết Hoàng đế Farrukhsiyar vào năm 1719, các nhà nước kế thừa của Mogul tại các địa phương đã lần lượt nắm quyền kiểm soát tại hết vùng này đến vùng khác.

Hành chính và nhà nước
Đế quốc Mogul sở hữu một chính quyền quan liêu, tập quyền cao độ; phần lớn cơ cấu này được thiết lập dưới thời trị vì của vị hoàng đế Mogul thứ ba là Akbar. Chính quyền trung ương do Hoàng đế Mogul đứng đầu; ngay dưới quyền ông là bốn bộ.

Bộ tài chính/ngân khố, được đứng đầu bởi một quan chức gọi là diwan, chịu trách nhiệm kiểm soát nguồn thu từ các lãnh thổ của đế quốc, tính toán doanh thu thuế, và sử dụng thông tin này để phân bổ các khoản cấp phát. Bộ quân sự (quân đội/tình báo) do một quan chức có tước hiệu mir bakhshi đứng đầu, người này phụ trách tổ chức quân đội, hệ thống trạm tin liên lạc, cũng như chế độ mansabdari. Bộ phụ trách luật pháp và bảo trợ tôn giáo thuộc trách nhiệm của sadr as-sudr, là người bổ nhiệm các thẩm phán cũng như quản lý các hoạt động từ thiện và các khoản trợ cấp. Một bộ khác chuyên trách về nội vụ hoàng gia và các công trình công cộng, do mir saman đứng đầu. Trong số các vị thượng thư này, diwan nắm giữ vai trò quan trọng nhất và thường kiêm nhiệm chức vụ wazir (Tể tướng) của đế quốc.

Đơn vị hành chính
phải|nhỏ|Các subah Ấn Độ vào năm 1605, sau cái chết của Akbar

Đế quốc được chia thành các Subah (tỉnh), đứng đầu mỗi tỉnh là một thống đốc được gọi là subahdar. Cơ cấu của chính quyền trung ương được phản chiếu tại cấp tỉnh; mỗi subah đều có bakhshi, sadr as-sudr, và quan phụ trách tài chính riêng; những người này báo cáo trực tiếp lên chính quyền trung ương thay vì chịu lệnh của subahdar. Các Subah lại được chia nhỏ thành những đơn vị hành chính gọi là sarkar, và các sarkar tiếp tục được chia thành những nhóm làng xã gọi là pargana. Chính quyền Mogul tại pargana bao gồm một thẩm phán Hồi giáo và một viên thu thuế địa phương.

Sự phân chia hành chính của Mogul không mang tính bất biến. Các vùng lãnh thổ thường xuyên được sắp xếp và tái cấu trúc để kiểm soát hành chính hiệu quả hơn, cũng như để mở rộng diện tích canh tác. Ví dụ, một sarkar có thể được nâng lên thành một subah, và các pargana thường được chuyển giao giữa các sarkar. Hệ thống phân cấp đôi khi khá mơ hồ, bởi một vùng lãnh thổ có thể chịu sự quản lý của nhiều thẩm quyền chồng chéo. Các đơn vị hành chính cũng không rõ ràng về mặt địa lý—nhà nước Mogul không có đủ nguồn lực hay thẩm quyền để thực hiện các cuộc đo đạc địa chính chi tiết, do đó ranh giới địa lý của các đơn vị này không được chính thức hóa và bản đồ cũng không được thiết lập. Thay vào đó, người Mogul ghi chép các số liệu thống kê chi tiết về từng đơn vị để đánh giá khả năng thu ngân sách của lãnh thổ.

Kinh đô

Nhà Mogul có nhiều kinh đô được thiết lập trong suốt thời kỳ cai trị của họ, đó là các thành phố Agra, Delhi, Lahore và Fatehpur Sikri. Quyền lực thường xuyên dịch chuyển qua lại giữa các kinh đô này. Đôi khi việc này xuất phát từ những yêu cầu cấp thiết về chính trị và quân sự, nhưng cũng có lúc việc dời đô diễn ra vì lý do hệ tư tưởng (ví dụ như việc Akbar lập nên Fatehpur Sikri), hoặc đơn giản chỉ vì chi phí để thiết lập một kinh đô mới là không đáng kể. Trong lịch sử Mogul, đã nhiều lần xuất hiện tình trạng hai kinh đô cùng tồn tại song song. Một số thành phố cũng đóng vai trò là kinh đô ngắn hạn hoặc thủ phủ cấp tỉnh, như trường hợp Aurangzeb chuyển đến Aurangabad ở vùng Deccan. Kabul là kinh đô mùa hè của nhà Mogul từ năm 1526 đến 1681.

Các doanh trại hoàng gia, vốn được sử dụng trong các cuộc viễn chinh quân sự và những chuyến tuần du, cũng đóng vai trò như một dạng kinh đô hành chính di động. Từ thời Akbar, các doanh trại Mogul có quy mô khổng lồ, tháp tùng bởi vô số nhân vật thuộc triều đình, cũng như binh lính và phu phen. Mọi hoạt động hành chính và cai trị đều được thực hiện ngay tại đây. Các Hoàng đế Mogul đã dành một phần đáng kể thời gian trị vì của mình bên trong những doanh trại này.

Sau thời Aurangzeb, kinh đô của Mogul chính thức cố định tại thành Shahjahanabad (Old Delhi).

Luật pháp
nhỏ|Cảnh sát ở Delhi thời Bahadur Shah II, năm 1842
Hệ thống pháp luật của Đế quốc Mogul mang tính đặc thù theo bối cảnh và đã chuyển biến liên tục trong suốt thời kỳ cai trị của đế quốc. Là một nhà nước Hồi giáo, đế quốc áp dụng fiqh (luật học Hồi giáo), do đó các thiết chế cơ bản của luật Hồi giáo như qadi (thẩm phán), mufti (cố vấn luật pháp), và muhtasib (quan kiểm duyệt và giám sát thị trường) đã được thiết lập vững chắc trong Đế quốc Mogul. Tuy nhiên, việc thực thi công lý còn phụ thuộc vào các yếu tố khác, như các quy tắc hành chính, tập quán địa phương và những toan tính chính trị. Điều này bắt nguồn từ những ảnh hưởng của văn hóa Ba Tư lên hệ tư tưởng Mogul, cũng như thực tế rằng Đế quốc Mogul cai trị một cộng đồng dân cư đa số là người phi Hồi giáo.Học giả Mouez Khalfaoui ghi nhận rằng các thiết chế pháp lý trong Đế quốc Mogul đã chịu tổn hại mang tính hệ thống do sự tham nhũng của các thẩm phán địa phương.

Đế quốc Mogul cũng vận dụng các quan niệm của Ba Tư về vương quyền. Cụ thể, điều này đồng nghĩa với việc Hoàng đế Mogul được coi là thẩm quyền tối cao trong các vấn đề pháp lý. Ấn Độ đóng góp 24,5% tổng sản lượng chế tạo của toàn thế giới vào năm 1750.

Nhà Mogul đã có công xây dựng một hệ thống đường bộ rộng khắp và thiết lập một đơn vị tiền tệ thống nhất. Đế quốc sở hữu một mạng lưới giao thông quy mô, đóng vai trò thiết yếu đối với hạ tầng kinh tế. Mạng lưới này được xây dựng bởi một cơ quan công trình công cộng do nhà Mogul thành lập, chuyên trách việc thiết kế, thi công và bảo trì các con đường nối liền những thị trấn và thành phố trên khắp đế quốc, giúp việc giao thương trở nên thuận lợi hơn. Các đồng tiền dưới thời Mogul được đúc với độ tinh khiết rất cao, chưa bao giờ thấp dưới 96%, và hoàn toàn không xảy ra tình trạng giảm giá trị đồng tiền (do pha tạp) cho đến tận những năm 1720.

Mặc dù Ấn Độ sở hữu trữ lượng vàng và bạc tự nhiên dồi dào, nhưng người Mogul lại rất ít sử dụng nguồn vàng trong nước mà chủ yếu đúc tiền từ kim loại quý nhập khẩu. Điều này là hệ quả của một nền kinh tế định hướng xuất khẩu mạnh mẽ, khi nhu cầu to lớn của thế giới đối với các sản phẩm nông nghiệp và công nghiệp Ấn Độ đã thu hút một dòng chảy kim loại quý liên tục đổ về đất nước này.

Lao động
Nhà sử học Shireen Moosvi ước tính rằng xét về tỷ trọng đóng góp cho nền kinh tế Mogul vào cuối thế kỷ 16 thì khu vực sơ cấp (nông nghiệp) chiếm 52%, khu vực thứ cấp (sản xuất) chiếm 18% và khu vực dịch vụ chiếm 29%; tỷ trọng của khu vực thứ cấp thời kỳ này cao hơn so với thời Ấn Độ thuộc Anh vào đầu thế kỷ 20. Xét về sự phân bổ giữa thành thị và nông thôn, 18% lực lượng lao động của Ấn Độ thời Mogul tập trung ở thành thị và 82% ở nông thôn, với mức đóng góp vào nền kinh tế lần lượt là 52% và 48%.

Theo Moosvi, thu nhập bình quân đầu người quy đổi theo lúa mì tại Ấn Độ thời Mogul vào cuối thế kỷ 16 cao hơn 1,24% so với Ấn Độ thuộc Anh vào đầu thế kỷ 20. Tuy nhiên, mức thu nhập này sẽ phải điều chỉnh giảm xuống nếu tính thêm các loại hàng hóa sản xuất như quần áo. Dẫu vậy, so với chi phí lương thực bình quân đầu người, chi tiêu cho may mặc chiếm tỷ trọng nhỏ hơn rất nhiều, do đó mức thu nhập tương đối giữa giai đoạn 1595–1596 vẫn có thể so sánh tương đương với giai đoạn 1901–1910. Tuy nhiên, trong một thể chế mà của cải bị giới tinh hoa thâu tóm, tiền công của lao động chân tay thường bị kìm hãm ở mức thấp. Chế độ nô lệ ở Mogul dù có tồn tại nhưng phần lớn chỉ giới hạn trong phạm vi gia nô phục vụ việc nhà.

Nông nghiệp
Sản lượng nông nghiệp của Ấn Độ đã gia tăng đang kể dưới thời Đế quốc Mogul. Chính quyền Mogul đã cấp vốn xây dựng các hệ thống thủy lợi trên khắp đế quốc, giúp mang lại năng suất mùa màng cao hơn hẳn và gia tăng nguồn thu ngân sách ròng, từ đó thúc đẩy sản lượng nông nghiệp.

Nông nghiệp thời Mogul ở một số phương diện còn tiên tiến hơn so với nông nghiệp châu Âu cùng thời, điển hình là việc nông dân Ấn Độ đã sử dụng phổ biến máy gieo hạt trước khi công cụ này được áp dụng tại châu Âu. Các loại máy ép mía sử dụng bánh răng đã xuất hiện lần đầu tiên tại Ấn Độ thời Mogul vào thế kỷ 17, vận hành dựa trên nguyên lý con lăn kết hợp với cơ cấu trục vít.

Sản xuất công nghiệp
nhỏ|Quý bà Hồi giáo đang nằm tựa hoặc Một thiếu nữ Ấn Độ bên bình tẩu Hookah, được vẽ tại Dacca, thế kỷ 18.
Nam Á dưới ách thống trị của nhà Mogul từng là mảnh đất màu mỡ cho các công nghệ chế tạo mà người châu Âu hằng khao khát trước khi Cách mạng Công nghiệp diễn ra. Năm 1750, Ấn Độ đóng góp khoảng 25% tổng sản lượng công nghiệp của toàn thế giới.

Hàng hóa chế tác và nông sản thương mại từ Đế quốc Mogul đã được tiêu thụ rộng rãi trên toàn cầu.

Tại châu Âu thời cận đại, nhu cầu đối với các sản phẩm từ Ấn Độ thuộc Mogul là rất lớn, đặc biệt là hàng dệt may cotton, cũng như các mặt hàng như gia vị, hồ tiêu, chàm, lụa và diêm tiêu (dùng để chế tạo đạn dược).

Nhân khẩu

Dân số
Tốc độ tăng trưởng dân số của Ấn Độ đã gia tăng nhanh chóng dưới thời Đế quốc Mogul, với sự bùng nổ chưa từng thấy về kinh tế và nhân khẩu học. Tốc độ tăng trưởng dân số Ấn Độ trong kỷ nguyên Mughal nhanh hơn bất kỳ giai đoạn nào từng được ghi nhận trong lịch sử Ấn Độ trước đó.
| style="text-align: right;" |—
|-
|1600
| style="text-align: right;" |
| style="text-align: right;" |
| style="text-align: right;" |

Đô thị hóa
Theo Irfan Habib, các thành phố và thị trấn đã phát triển mạnh mẽ dưới thời Đế quốc Mogul; đế quốc này đạt mức độ đô thị hóa tương đối cao so với phần còn lại của thế giới thời điểm đó, với 15% dân số của đế quốc sinh sống tại các trung tâm đô thị. Tỷ lệ này cao hơn tỷ lệ dân số đô thị tại châu Âu cùng thời và cao hơn cả Ấn Độ thuộc Anh vào thế kỷ 19;

Vào năm 1600 dưới thời Akbar, dân số đô thị của Đế quốc Mogul đạt 17 triệu người, chiếm 15% tổng dân số. Con số này thậm chí còn lớn hơn tổng dân số đô thị của toàn châu Âu đương thời. Ngay cả một thế kỷ sau (1700), tỷ lệ dân thành thị tại Anh, Scotland và xứ Wales vẫn không vượt quá 13%; trong khi đó, tỷ lệ này tại Ấn Độ thuộc Anh chỉ ở mức dưới 13% vào năm 1800 và sụt xuống còn 9% vào năm 1881, đánh dấu một bước lùi so với kỷ nguyên Mogul trước đó. Vào năm 1700, dân số đô thị của Ấn Độ thời Mogul đã đạt 23 triệu người, lớn hơn con số 22,3 triệu người của Ấn Độ thuộc Anh vào năm 1871.

Những ước tính này đã bị Tim Dyson phản bác vì ông cho rằng chúng đã bị phóng đại. Theo Dyson, mức độ đô thị hóa của Đế quốc Mogul thực tế ở mức thấp hơn 9%.

Nhà sử học Nizamuddin Ahmad (1551–1621) ghi nhận rằng dưới triều đại Akbar, có 120 thành phố lớn và 3.200 thị trấn. và Delhi (thuộc Delhi Subah) với hơn 600.000 người.

Các thành phố đóng vai trò là thị trường tiêu thụ hàng hóa, đồng thời là nơi cư ngụ của đủ mọi tầng lớp từ thương nhân, lái buôn, chủ tiệm, nghệ nhân, người cho vay lãi, thợ dệt, thợ thủ công, cho đến quan lại và các chức sắc tôn giáo.

Hình ảnh

Chú thích

Nguồn



















Liên kết ngoài

Mogul India an interactive experience from the British Museum
The Mogul Empire from BBC
Mogul Empire
The Great Moguls
Gardens of the Mogul Empire
Indo-Iranian Socio-Cultural Relations at Past, Present and Future, by M.Reza Pourjafar, Ali
A. Taghvaee, in Web Journal on Cultural Patrimony (Fabio Maniscalco ed.) , vol. 1, January–June 2006
Adrian Fletcher's Paradoxplace — PHOTOS — Great Mogul Emperors of India
A Mogul diamond on BBC

-->