Chi Cà

| subdivision_ranks = Phân chi
| subdivision = Bassovia
Leptostemonum
Lyciosolanum
Solanum
(xem thêm trong bài)
| synonyms = Androcera Nutt.
Aquartia Jacq.
Artorhiza Raf.
Bassovia Aubl.
Battata Hill
Bosleria A.Nelson
Ceranthera Raf.
Cliocarpus Miers
Cyphomandra Mart. ex Sendtn.
Diamonon Raf.
Dulcamara Moench
Lycopersicon Mill.
Melongena Mill.
Normania Lowe
Nycterium Vent.
Ovaria Fabr.
Parmentiera Raf. (non DC.: preoccupied)
Petagnia Raf.
Pheliandra Werderm.
Pseudocapsicum Medik.
Scubulus Raf.
Solanastrum Fabr.
Solanocharis Bitter
Solanopsis Bitter
Triguera Cav.
|
}}
Chi Cà (danh pháp: Solanum) là chi thực vật có hoa lớn và đa dạng.

Các loài thuộc chi Cà phân bố trong các môi trường sống tự nhiên khác nhau, có thể là các loài hằng niên hoặc lưu niên, thân leo, cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ. Nhiều loài trước đây thuộc các chi riêng rẽ như Lycopersicon (cà chua) hay Cyphomandra nay đã được gộp thành các phân chi hoặc các đoạn (section) thuộc chi Cà (Solanum). Vì vậy, đến nay chi Cà có khoảng 1.500 đến 2.000 loài.

Tên gọi
Tên khoa học của chi này do Gaius Plinius Secundus (23-79) đặt ra đầu tiên cho một loài thực vật gọi là strychnos, có thể là loài S. nigrum (lu lu đực) hiện nay. Solanum có thể có nguồn gốc từ một từ Latin là sol, nghĩa là "mặt trời", tức chỉ quả của loài này như là "quả mặt trời". Một giả thuyết khác là Solanum bắt nguồn từ solare, nghĩa à "làm dịu" hoặc solamen, nghĩa là "dễ chịu", đề cập đến tác dụng của loài này khi ăn vào cơ thể.

Tên tiếng Việt của chi này được lấy theo tên các loài cà, được trồng phổ biến ở Việt Nam.

Sử dụng làm thực phẩm

Hầu hết các bộ phận của các loài thuộc chi Cà chứa độc tố đối với người (có thể không độc đối với động vật), đặc biệt là các phần màu xanh cũng như quả xanh. Tuy nhiên, nhiều loài lại cho quả, lá hoặc củ ăn được. Ba loài thuộc chi Cà được trồng, thu hoạch và tiêu thụ nhiều nhất ở quy mô toàn cầu gồm:
Cà chua, S. lycopersicum
Khoai tây, S. tuberosum
Cà tím, S. melongena

Trong đó, cà chua và khoai tây là hai trong số ba loài có "giá trị sản xuất" (giá trị năng suất quy ra USD, tính trên thời gian canh tác) cao nhất. Theo thống kê năm 1984, cà chua có giá trị sản xuất đạt 25,30 USD/ha/ngày, đứng sau cải bắp đạt 27,50 USD/ha/ngày, xếp thứ ba là khoai tây với 12,60 USD/ha/ngày, cao hơn rất nhiều so với các loài đứng sau như khoai lang (6,70 USD/ha/ngày), lúa (3,40 USD/ha/ngày).

Một số loài có giá trị kinh tế ở các khu vực trên thế giới, như S. aethiopicum, S. quitoense, S. torvum (cà dại hoa trắng), S. muricatum...

Như các loài khác trong chi, cà chua, khoai tây, và cà tím đều chứa độc tố trong lá và thân cây. Có nhiều trường hợp dùng lá cà chua làm trà đã gây ra tử vong. Trong khoai tây, vỏ khoai cũng chứa độc tố.

Trồng làm cảnh
Các loài chủ yếu được trồng làm cảnh gồm có:
S. aviculare
S. capsicastrum
S. crispum
S. laciniatum Cà lá xẻ, cà Úc
S. laxum
S. pseudocapsicum Cà sơ ri; Cà cảnh; Cà ớt
S. rantonnetii
S. seaforthianum (Cà kiểng)
S. wendlandii

Dùng làm thuốc
Dù nhiều loài thuộc chi Cà chứa độc tố, nhưng một số loài lại được dùng trong y học cổ truyền trong nhiều cộng đồng dân cư. Chẳng hạn, S. chrysotrichum có hiệu quả tốt khi dùng để chữa trị viêm da.

Sinh thái
Các loài thuộc chi Cà là nguồn thức ăn của ấu trùng một số loài thuộc bộ Cánh vẩy (bướm và ngài).

Hệ thống
Chi Cà do Carl Linnaeus đặt ra vào năm 1753.

Danh sách dưới đây dựa trên cách phân loại truyền thống, kèm theo một số lưu ý.
Tổ Archaesolanum
Solanum aviculare
Tổ Basarthrum
Solanum catilliflorum
Solanum muricatum
Solanum perlongistylum
Tổ Benderianum
Tổ Brevantherum
Solanum bullatum
Solanum erianthum D.Don ngoi, La, La rừng, Cà hôi, Cà lông, Cà hoa lông, Chìa bôi, Phô hức
Solanum mauritianum
Solanum evolvuloides
Tổ Dulcamara
Solanum crispum
Solanum dulcamara Cà đắng ngọt
Solanum imbaburense
Solanum laxum Spreng.
Solanum leiophyllum
Solanum seaforthianum Andrews &ndash; Cà kiểng
Solanum triquetrum Cav.
Solanum wallacei (gồm cả S. clokeyi)
Solanum xanti
Tổ Herpystichum
Tổ Holophylla
Solanum diphyllum L. Cà hai lá
Solanum pseudocapsicum (gồm cả S. capsicastrum) Cà sơ ri; Cà cảnh; Cà ớt
Solanum pseudoquina (gồm cả S. inaequale Vell.)
Tổ Juglandifolia
Solanum juglandifolium
Solanum ochranthum
Tổ Lemurisolanum
Tổ Lycopersicoides
Solanum lycopersicoides Dunal
Solanum sitiens
Tổ Lycopersicon
Solanum arcanum Peralta
Solanum chilense
Solanum corneliomulleri
Solanum huaylasense Peralta
Solanum peruvianum L.
Solanum cheesmaniae (L.Riley) Fosberg
Solanum chmielewskii
Solanum galapagense S.C.Darwin & Peralta
Solanum habrochaites
Solanum lycopersicum &ndash; Cà chua
Solanum neorickii
Solanum pennelli
Solanum pimpinellifolium

Tổ Macronesiotes
Tổ Normania
Tổ Petota
Solanum albornozii
Solanum bulbocastanum
Solanum bukasovii Juz. ex Rybin
Solanum burtonii
Solanum cardiophyllum
Solanum chilliasense
Solanum commersonii Dunal
Solanum demissum Lindl.
Solanum jamesii
Solanum minutifoliolum
Solanum paucijugum
Solanum phureja Juz. & Bukasov
Solanum pinnatisectum Dunal
Solanum regularifolium
Solanum stoloniferum Schltdl.
Solanum stenotomum (gồm cả S. goniocalyx)
Solanum ternatum (gồm cả S. ternifolium)
Solanum tuberosum &ndash; Khoai tây
Tổ Pteroidea
Tổ Quadrangulare
Tổ Regmandra
Tổ Solanum
Solanum adscendens Sendtner
Solanum americanum Mill.
Solanum chenopodioides Lam. (gồm cả S. gracilius)
Solanum douglasii Dunal
Solanum interius Rydb.
Solanum nigrescens M.Martens & Galeotti
Solanum nigrum L. lu lu đực
Solanum pseudogracile Heiser
Solanum ptychanthum
Solanum retroflexum
Solanum sarrachoides
Solanum scabrum Mill.
Solanum triflorum Nutt.
Solanum villosum Mill.

Một số loài khác đáng chú ý

Solanum amygdalifolium Steud.
Solanum bellum
Solanum cajanumense
Solanum chimborazense
Solanum chrysasteroides
Solanum cinnamomeum
Solanum conocarpum Rich. ex Dunal
Solanum cremastanthemum
Solanum davisense Whalen
Solanum densepilosulum
Solanum donianum Walp.
Solanum dolichorhachis
Solanum fallax
Solanum ferox L. &ndash; Cà dử, cà trời
Solanum fortunense
Solanum furcatum
Solanum glabratum Dunal
Solanum haleakalaense H.St.John
Solanum hindsianum Benth.
Solanum hypermegethes
Solanum hypocalycosarcum
Solanum interandinum
Solanum latiflorum
Solanum leucodendron
Solanum lumholtzianum Bartlett
Solanum luteoalbum (gồm cả S. semicoalitum)
Solanum lycocarpum
Solanum melissarum Bohs
Solanum nudum Dunal
Solanum ovum-fringillae
Solanum paralum
Solanum parishii A.Heller
Solanum physalifolium Rusby
Solanum pinetorum
Solanum polygamum Vahl
Solanum pyrifolium Lam.
Solanum pubescens Willd.
Solanum riedlei Dunal
Solanum rudepannum Dunal
Solanum rugosum Dunal
Solanum sibundoyense
Solanum sodiroi (gồm cả S. carchiense)
Solanum sycocarpum
Solanum tenuipes Bartlett
Solanum tobagense
Solanum trilobatum L. Cà ba thùy
Solanum umbelliferum
Solanum verrogeneum Berengena
Solanum violaceum OrtegaCà dại hoa tím, Cà Ấn, Cà dại hoa xanh
Solanum viride Spreng. &ndash; Green Nightshade
Solanum woodburyi Howard &ndash; Woodbury's Nightshade

Các loài từng được xếp vào chi Cà
và các loài cùng chi của nó từng được xếp vào chi Cà]]
Các loài từng được xếp vào chi Cà, nay đã chuyển sang các chi khác:
Chamaesaracha coronopus (tên cũ S. coronopus)
Lycianthes biflora (tên cũ S. multifidum Buch.-Ham. ex D.Don)
Lycianthes denticulata (tên cũ S. gouakai var. angustifolium và var. latifolium)
Lycianthes lycioides (tên cũ S. lycioides var. angustifolium)
Lycianthes mociniana (tên cũ S. uniflorum Dunal in Poir. và S. uniflorum Sessé & Moc.)
Lycianthes rantonnetii (tên cũ S. rantonnetii, S. urbanum var. ovatifolium và var. typicum)
Một số loài thuộc chi Lycianthes từng được đặt tên là S. chrysophyllum, S. ciliatum Blume ex Miq., S. corniculatum Hiern, S. lanuginosum, S. loxense, S. mucronatum, S. retrofractum var. acuminatum, S. violaceum Blume, S. violifolium f. typicum, S. virgatum notst β albiflorum, S. uniflorum Lag. hoặc S. uniflorum var. berterianum.

Chú thích

Liên kết ngoài