Thay thế tiền tệ

Thay thế tiền tệ là hiện tượng sử dụng song song hoặc thay thế một loại ngoại tệ cho nội tệ. Quá trình này còn được gọi là đô la hóa hoặc đồng euro hóa khi ngoại tệ là một trong các loại tiền tệ như đồng đô la hoặc đồng euro.

Quá trình thay thế tiền tệ có thể là thay thế hoàn toàn hoặc thay thế một phần. Thay thế tiền tệ hoàn toàn có thể xảy ra sau một cuộc khủng hoảng kinh tế lớn, như ở Ecuador, El Salvador và Zimbabwe. Một số nền kinh tế nhỏ, những quốc gia mà không thể duy trì đồng tiền độc lập, thì sử dụng tiền tệ của các nước lớn bên, ví dụ như Liechtenstein sử dụng đồng franc của Thụy Sĩ.

Thay thế tiền tệ một phần xảy ra khi cư dân của một quốc gia chọn nắm giữ một phần đáng kể tài sản tài chính của họ bằng ngoại tệ. Thay thế tiền tệ một phần cũng có thể xảy ra như một sự chuyển đổi dần dần sang thay thế tiền tệ hoàn toàn, ví dụ như Argentina và Peru đều trong quá trình chuyển đổi sang đô la Mỹ vào những năm 1990.

Nguồn gốc
Đọc thêm: Hệ thống Bretton Woods

Sau khi bản vị vàng bị bãi bỏ vào thời gian Chiến tranh thế giới thứ nhất và Hội nghị Bretton Woods sau Thế chiến thứ hai nổ ra, một số quốc gia đã tìm kiếm chế độ tỷ giá hối đoái để thúc đẩy sự ổn định kinh tế toàn cầu, từ đó thúc đẩy sự thịnh vượng của đất nước họ. Các quốc gia thường cố định tiền tệ của họ với một loại tiền tệ chuyển đổi chính. “Chốt tỷ giá cứng” là các chế độ tỷ giá hối đoái thể hiện cam kết mạnh mẽ hơn đối với một tỷ giá hối đoái cố định (tức là bảng tiền tệ) hoặc từ bỏ quyền kiểm soát đối với đồng tiền của chính quốc gia đó (như liên minh tiền tệ) trong khi “chốt tỷ giá mềm” là chế độ tỷ giá hối đoái linh hoạt và thả nổi hơn. Sự sụp đổ của các “chốt tỷ giá mềm” ở Đông Nam Á và Mỹ Latinh vào cuối những năm 1990 đã dẫn đến việc thay thế tiền tệ trở thành một vấn đề chính sách nghiêm trọng.

Một vài trường hợp thay thế tiền tệ hoàn toàn trước năm 1999 xảy ra là do kết quả của các yếu tố lịch sử và chính trị. Trong tất cả các trường hợp thay thế tiền tệ lâu đời, yếu tố lịch sử và chính trị mang lại nhiều tác động hơn là bản đánh giá tác động kinh tế của việc thay thế tiền tệ. Panama sau khi độc lập, phán quyết hợp hiến đã thông qua đồng đô la Mỹ làm đấu thầu hợp pháp. Ecuador và El Salvador lần lượt trở thành các nền kinh tế đô la hóa hoàn toàn vào năm 2000 và 2001, với nhiều lý do khác nhau. Họ giữ tiền gửi bằng ngoại tệ vì lịch sử giao dịch chưa rõ ràng của đồng nội tệ, hoặc như một biện pháp bảo vệ chống lại lạm phát của đồng nội tệ.

Thay thế tiền tệ chính thức hoặc thay thế tiền tệ hoàn toàn xảy ra khi một quốc gia sử dụng ngoại tệ làm đấu thầu hợp pháp duy nhất của quốc gia và ngừng phát hành nội tệ. Một tác động khác của việc quốc gia sử dụng ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ hợp pháp là quốc gia đó từ bỏ mọi quyền lực để thay đổi tỷ giá hối đoái của mình. Có một số ít quốc gia sử dụng ngoại tệ làm đấu thầu hợp pháp.

Việc thay thế tiền tệ hoàn toàn chủ yếu xảy ra ở Châu Mỹ Latinh, Caribe và Thái Bình Dương, vì nhiều quốc gia trong những khu vực đó coi đô la Mỹ là đồng tiền ổn định so với đồng tiền quốc gia. Ví dụ, Panama đã trải qua quá trình thay thế tiền tệ hoàn toàn bằng cách áp dụng đồng đô la Mỹ làm đấu thầu hợp pháp vào năm 1904. Loại thay thế tiền tệ này còn được gọi là thay thế tiền tệ hợp pháp.

Thay thế tiền tệ còn có thể được áp dụng theo hình thức bán chính thức (hoặc hệ thống tiền tệ sinh học chính thức), trong đó ngoại tệ được đấu thầu hợp pháp cùng với nội tệ.

Trong tài liệu, có một loạt các định nghĩa liên quan về thay thế tiền tệ như thay thế tiền tệ chịu trách nhiệm đối ngoại, thay thế tiền tệ nợ trong nước, thay thế tiền tệ trách nhiệm của ngành ngân hàng hoặc thay thế tiền tệ tiền gửi và đô la hóa tín dụng. Thay thế tiền tệ trách nhiệm đối ngoại đo lường tổng nợ nước ngoài (tư nhân và công cộng) tính bằng ngoại tệ của nền kinh tế. Thay thế ngoại tệ tiền gửi có thể được đo lường bằng tỷ trọng tiền gửi ngoại tệ trong tổng tiền gửi của hệ thống ngân hàng, và thay thế tiền tệ tín dụng có thể được đo lường như tỷ trọng tín dụng đô la trong tổng tín dụng của hệ thống ngân hàng.

Tác động

Về thương mại và đầu tư
Một trong những lợi thế chính của việc áp dụng một loại ngoại tệ mạnh làm đấu thầu hợp pháp duy nhất là giảm chi phí giao dịch thương mại giữa các quốc gia sử dụng cùng một loại tiền tệ. Có ít nhất hai cách để suy ra tác động này từ dữ liệu thu được. Đầu tiên là tác động tiêu cực đáng kể của sự biến động tỷ giá hối đoái đối với thương mại trong hầu hết các trường hợp, và thứ hai là mối tương quan giữa chi phí giao dịch và nhu cầu hoạt động với nhiều loại tiền tệ. Hội nhập kinh tế với phần còn lại của thế giới trở nên dễ dàng hơn do chi phí giao dịch giảm và giá cả ổn định hơn. Rose (2000) đã áp dụng mô hình lực hấp dẫn thương mại và cung cấp bằng chứng thực nghiệm rằng số lượng các quốc gia sử dụng đồng tiền chung tham gia vào thương mại gia tăng đáng kể và lợi ích của việc thay thế tiền tệ cho thương mại có thể là rất lớn.

Các quốc gia thay thế tiền tệ hoàn toàn có thể tạo ra niềm tin lớn hơn cho các nhà đầu tư quốc tế, thúc đẩy tăng đầu tư và tăng trưởng. Việc loại bỏ rủi ro khủng hoảng tiền tệ do thay thế tiền tệ hoàn toàn dẫn đến giảm chi phí bảo hiểm rủi ro quốc gia và từ đó, giảm lãi suất.

Về chính sách và tỷ giá hối đoái
Thay thế tiền tệ chính thức giúp thúc đẩy kỷ luật tài khóa và tiền tệ, do đó ổn định kinh tế vĩ mô hơn và tỷ lệ lạm phát thấp hơn, giảm biến động tỷ giá hối đoái thực và có thể làm sâu sắc hơn hệ thống tài chính. Thứ nhất, thay thế tiền tệ giúp các nước đang phát triển cam kết vững chắc về chính sách tiền tệ và tỷ giá hối đoái ổn định thông qua thực hiện một chính sách tiền tệ thụ động. Việc áp dụng một loại ngoại tệ mạnh làm đấu thầu hợp pháp sẽ giúp “loại bỏ vấn đề thiên vị lạm phát của chính sách tiền tệ tùy ý”. Lợi ích đáng mong đợi của việc thay thế tiền tệ là loại bỏ rủi ro biến động tỷ giá hối đoái và giảm khả năng tiếp cận quốc tế. Thay thế tiền tệ không thể loại bỏ nguy cơ xảy ra khủng hoảng bên ngoài nhưng nó có thể cung cấp một thị trường ổn định hơn do loại bỏ các biến động của tỷ giá hối đoái. Ví dụ như cựu Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Alan Greenspan đã tuyên bố rằng Ngân hàng Trung Ương chỉ xem xét đến tác động của các quyết định của mình đối với nền kinh tế Hoa Kỳ. Trong một nền kinh tế thay thế tiền tệ hoàn toàn, tỷ giá hối đoái là không xác định và các cơ quan quản lý tiền tệ cũng không thể phá giá tiền tệ. Trong một nền kinh tế có mức thay thế tiền tệ cao, chính sách phá giá sẽ kém hiệu quả hơn trong việc thay đổi tỷ giá hối đoái thực vì tác động lan truyền một cách đáng kể đến giá cả trong nước.

Về hệ thống ngân hàng
Trong một nền kinh tế có sự thay thế hoàn toàn về tiền tệ, các cơ quan quản lý tiền tệ không thể đóng vai trò là người cho vay cuối đối với các ngân hàng thương mại bằng cách in tiền được. Các phương án thay thế cho hệ thống ngân hàng cho vay có thể bao gồm thuế và phát hành nợ chính phủ. Sự mất mát của người cho vay phương sách cuối cùng được coi là chi phí thay thế tiền tệ hoàn toàn. Chi phí này phụ thuộc vào mức độ thay thế tiền tệ phi chính thức ban đầu trước khi chuyển sang một nền kinh tế thay thế tiền tệ hoàn toàn. Đây là một quan hệ gây ảnh hưởng tiêu cực cho hệ thống ngân hàng vì trong một nền kinh tế thay thế nhiều tiền tệ, ngân hàng trung ương đã lo ngại những khó khăn trong việc cung cấp đảm bảo thanh khoản cho hệ thống ngân hàng. Tuy nhiên, các tài liệu đã chỉ ra sự tồn tại của các cơ chế thay thế để cung cấp bảo hiểm thanh khoản cho các ngân hàng, chẳng hạn như một kế hoạch mà cộng đồng tài chính quốc tế thu phí bảo hiểm để đổi lấy cam kết cho vay đối với một ngân hàng trong nước.

Tuy nhiên, thay thế tiền tệ loại bỏ khả năng xảy ra khủng hoảng tiền tệ ảnh hưởng tiêu cực đến hệ thống ngân hàng thông qua kênh bảng cân đối kế toán. Thay thế tiền tệ có thể làm giảm khả năng thiếu hụt thanh khoản có hệ thống và dự trữ tối ưu trong hệ thống ngân hàng.

Các yếu tố quyết định quá trình thay thế tiền tệ

Động lực từ đồng nội tệ rớt giá
Tỷ lệ lạm phát cao và không lường trước được làm giảm nhu cầu về tiền trong nước và làm tăng nhu cầu về các tài sản thay thế, bao gồm ngoại tệ và tài sản do ngoại tệ chi phối. Hiện tượng này được gọi là "đồng nội tệ rớt giá". Hiện tượng này dẫn đến một quá trình thay thế tiền tệ nhanh chóng và có sức ảnh hưởng. Ở những nước có tỷ lệ lạm phát cao, đồng nội tệ có xu hướng dần bị thay thế bởi một đồng tiền ổn định. Khi bước vào tình trạng này, chức năng lưu trữ giá trị của nội tệ được thay thế bằng ngoại tệ. Từ đó, chức năng đơn vị tài khoản của đồng nội tệ bị thay thế khi nhiều mức được định giá bằng ngoại tệ. Lạm phát cao kéo dài sẽ làm cho đồng nội tệ mất đi chức năng trao đổi khi người dân bắt đầu thực hiện nhiều giao dịch bằng ngoại tệ.

Ize và Levy-Yeyati (1998) xem xét các yếu tố quyết định thay thế tiền tệ tiền gửi và tín dụng, kết luận rằng sự thay thế tiền tệ được thúc đẩy bởi sự biến động của lạm phát và tỷ giá hối đoái thực. Thay thế tiền tệ tăng lên khi lạm phát biến động và giảm khi tỷ giá hối đoái thực tế biến động.

Yếu tố thể chế
Đồng nội tệ rớt giá phụ thuộc vào các yếu tố thể chế của một quốc gia. Yếu tố đầu tiên là mức độ phát triển của thị trường tài chính trong nước. Một nền kinh tế có thị trường tài chính phát triển tốt có thể cung cấp hàng loạt công cụ tài chính thay thế bằng nội tệ, làm giảm vai trò của ngoại tệ như một biện pháp phòng ngừa lạm phát. Mô hình của quá trình thay thế tiền tệ cùng với các biện pháp kiểm soát ngoại hối và vốn ở các quốc gia là khác nhau. Ở một quốc gia có các quy định chặt chẽ về ngoại hối, nhu cầu ngoại tệ sẽ được đáp ứng qua việc nắm giữ các tài sản ngoại tệ ở nước ngoài và bên ngoài hệ thống ngân hàng trong nước. Nhu cầu này thường gây áp lực lên thị trường ngoại tệ song song và dự trữ quốc tế của quốc gia.
Nauru (từ năm 1914)
San Marino (trước đây là lira Ý và lira Sammarinese; phát hành đồng euro riêng)
Thành phố Vatican (trước đây là đồng lira Ý và đồng lira Vatican; phát hành đồng tiền euro riêng)
Zimbabwe (Cùng với đô la Mỹ, đồng rand Nam Phi, đồng pula Botswana, một số loại tiền tệ khác cùng tiền xu trái phiếu bằng đô la Mỹ và trái phiếu của đồng đô la RTGS.)

Rupee Ấn Độ
Đọc thêm: Rupee Ấn Độ

Bhutan (Cùng với ngultrum Bhutan, được chốt ngang bằng với đồng rupee)
Nepal (Cùng với đồng rupee Nepal, được chốt ở mức ₹ 0,625)
Zimbabwe (Cùng với đô la Mỹ, euro, nhân dân tệ Trung Quốc, đồng pula Botswana, một số loại tiền tệ khác cùng tiền xu trái phiếu bằng đô la Mỹ và trái phiếu của đồng đô la RTGS.)

Đô la New Zealand
Đọc thêm: Đô la New Zealand

Quần đảo Cook (phát hành tiền xu riêng và một số loại tiền giấy)
Niue (Cũng phát hành các đồng xu kỷ niệm và sưu tập không lưu hành riêng được đúc tại New Zealand Mint, gắn với đồng đô la New Zealand.)
Quần đảo Pitcairn (Cũng phát hành tiền xu kỷ niệm và tiền sưu tập không lưu hành riêng, gắn với đồng đô la New Zealand.)
Tokelau (Cũng phát hành tiền xu kỷ niệm và tiền sưu tập không lưu hành của riêng mình, gắn với đồng đô la New Zealand.)

Bảng Anh
Đọc thêm: Bảng Anh

Các lãnh thổ ở nước ngoài của Anh sử dụng đồng bảng Anh hoặc một đồng nội tệ được gắn với đồng bảng Anh làm đơn vị tiền tệ của họ:

Lãnh thổ Ấn Độ Dương thuộc Anh (hợp pháp, đô la Mỹ được sử dụng trên thực tế)
Quần đảo Falkland (cùng với đồng bảng Quần đảo Falkland)
Gibraltar (cùng với bảng Gibraltar)
Saint Helena, Ascension và Tristan da Cunha (Tristan da Cunha; cùng với bảng Saint Helena trong Saint Helena và Ascension)
Nam Georgia và Quần đảo Nam Sandwich (cùng với đồng bảng Quần đảo Falkland)

Các lãnh thổ phụ thuộc Hoàng gia Anh sử dụng một đồng bảng Anh địa phương làm đơn vị tiền tệ của họ:

Guernsey (Bảng Guernsey)
Đảo Man (Manx pound)
Jersey (bảng Jersey)

Theo kế hoạch đề ra trong bản báo cáo của Ủy ban Tăng trưởng Bền vững được Đảng Dân tộc Scotland công bố, Scotland độc lập sẽ sử dụng đồng bảng Anh làm đơn vị tiền tệ của họ trong 10 năm độc lập đầu tiên. Tình trạng này được gọi là bảng Anh hóa.

Rand Nam Phi
Đọc thêm: Khu vực tiền tệ chung

Eswatini (Cùng với Swazi lilangeni)
Lesotho (Cùng với Lesotho loti)
Namibia (Cùng với đô la Namibia)
Zimbabwe (Cùng với đô la Mỹ, euro, nhân dân tệ Trung Quốc, đồng pula Botswana, một số loại tiền tệ khác cùng tiền xu trái phiếu bằng đô la Mỹ và trái phiếu của đồng đô la RTGS.)

Đô la Mỹ
Đọc thêm: Sử dụng đô la Mỹ trên phạm vi quốc tế

Các quốc gia / khu vực sử dụng riêng đô la Mỹ

Quần đảo Virgin thuộc Anh (cũng phát hành tiền xu không được lưu hành trên Quần đảo Virgin thuộc Anh, được gắn với đồng đô la Mỹ.)
Caribe Hà Lan (kể từ ngày 1 tháng 1 năm 2011)
Quần đảo Marshall (đã phát hành tiền xu sưu tập không lưu hành của Quần đảo Marshall, được gắn với đô la Mỹ kể từ năm 1986.)
Liên bang Micronesia (từ năm 1944)
Quần đảo Turks và Caicos (đã phát hành tiền xu không lưu hành của người dân Quần đảo Turks và Caicos có mệnh giá là "Crown" và được gắn với đồng đô la Mỹ.)

Các quốc gia sử dụng đô la Mỹ cùng với các loại tiền tệ khác

Argentina (USD được sử dụng cho các giao dịch lớn như mua tài sản)
Bahamas (Đô la Bahamas được chốt ở mức 1:1 nhưng USD được chấp nhận)
Barbados (Đô la Barbadia được chốt ở mức 2:1 nhưng USD được chấp nhận)
Belize (Đô la Belizean được chốt ở mức 2:1 nhưng USD được chấp nhận)
Bermuda (Đô la Bermuda được chốt ở tỷ lệ 1:1 nhưng USD được chấp nhận)
Campuchia (sử dụng đồng riel Campuchia cho nhiều giao dịch chính thức nhưng hầu hết các doanh nghiệp giao dịch độc quyền bằng đô la, trừ các mặt hàng rẻ nhất. Nếu có thay đổi thì thường đi kèm cả đồng đô la Mỹ và reel Campuchia. Các máy ATM chứa nhiều đô la Mỹ hơn là riel Campuchia.)
Costa Rica
Đông Timor (sử dụng tiền xu riêng)
Ecuador (từ năm 2000. Cũng sử dụng tiền xu riêng)
Haiti (sử dụng đồng đô la Mỹ cùng với đồng nội tệ, đồng gourde)
Honduras (được sử dụng cùng với lempira Honduras)
Iraq
Lebanon (cùng với đồng bảng Lebanon)
Liberia (sử dụng riêng đồng đô la Mỹ trong thời kỳ đầu của CHND Trung Hoa, nhưng Ngân hàng Quốc gia Liberia bắt đầu phát hành đồng 5 đô la vào năm 1982;
Venezuela (cùng với đồng bolívar Venezuela; do siêu lạm phát, USD được sử dụng để mua sắm như mua đồ điện, quần áo, phụ tùng xe hơi và thực phẩm.)
Việt Nam (cùng với Việt Nam đồng)
Zimbabwe kể từ năm 2020 (cùng với đồng rand Nam Phi, bảng Anh, đồng pula Botswana, đồng nhân dân tệ Trung Quốc, một số loại tiền tệ khác cùng tiền xu trái phiếu bằng đô la Mỹ và tiền giấy trái phiếu theo đồng đô la RTGS.)

Khác

Đồng dram Armenia: Cộng hòa Artsakh (bị Armenia chiếm đóng nhưng Azerbaijan tuyên bố chủ quyền)
Đô la Brunei: Singapore (Cùng với đô la Singapore và ngược lại.) Đồng krone Đan Mạch: Đảo Greenland và Faroe (sau này phát hành tiền xu riêng và một số loại tiền giấy)
Đô la Hồng Kông: Ma Cao (Cùng với pataca Macan, được chốt ở mức 1,032 đô la)
Đồng Shekel mới của Israel: Các vùng lãnh thổ của người Palestine
Đồng dinar của Jordan: Bờ Tây (Cùng với đồng Shekel mới của Israel)
Đồng rúp của Nga: Abkhazia và Nam Ossetia (trên thực tế là các quốc gia độc lập, nhưng được công nhận là một phần của Gruzia; phát hành tiền xu sưu tập không lưu hành (Abkhazian apsar và Nam Ossetian zarin) được gắn với đồng rúp của Nga.)
Đồng franc Thụy Sĩ: Liechtenstein (cũng phát hành tiền xu người sưu tập franc Liechtenstein không được lưu hành.)
Đồng lira của Thổ Nhĩ Kỳ: Cộng hòa Bắc Síp thuộc Thổ Nhĩ Kỳ (trên thực tế là quốc gia độc lập, nhưng được tất cả các quốc gia, trừ Thổ Nhĩ Kỳ công nhận là một phần của Síp).

Xem thêm

Liên minh tiền tệ
Bảng tiền tệ
Đô la hóa nợ trong nước
Tiền tệ dầu mỏ
Bitcoin
Tiền tệ thế giới

Tham khảo

Chú thích

Tài liệu trích dẫn

Savastano, Miguel (1996). "Dollarization in Latin America: Recent Evidence and Some Policy Issues". IMF Worrking Paper. WP/96/4. SSRN 882905
Yeyati, Eduardo (2003). Dollarization. Massachusetts Institute of Technology.