Bánh mì Việt Nam

Bánh mì là một loại baguette của Việt Nam với lớp vỏ ngoài giòn tan, ruột mềm, còn bên trong là phần nhân. Tùy theo văn hóa vùng miền hoặc sở thích cá nhân mà người ta có thể lựa chọn nhiều loại đồ ăn kèm khác nhau, ngoài ra tên gọi của bánh cũng phụ thuộc phần lớn vào những biến tấu ấy. Tuy nhiên, những phiên bản phổ biến nhất vẫn thường chứa chả lụa, thịt, hoặc thực phẩm chay, kèm theo một số nguyên liệu phụ khác như pa tê, bơ, rau, ớt, trứng và đồ chua. Bên cạnh đó, bánh còn có thể dùng chung với nhiều món ăn đa dạng, chẳng hạn như cá mòi, xíu mại hoặc thịt bò kho. Bánh mì được xem như một loại thức ăn nhanh bình dân phổ biến và thường được tiêu thụ vào bữa sáng hoặc bất kỳ bữa phụ nào trong ngày. Do có giá thành phù hợp nên bánh đã trở thành món ăn rất được nhiều người ưa chuộng.

Về lịch sử, bánh mì có nguồn gốc từ bánh baguette do người Pháp đưa vào miền Nam Việt Nam từ thế kỷ 19. Trong những thập kỷ tiếp theo, bánh mì dần lan rộng ra khắp Việt Nam, tuy nhiên phổ biến nhất vẫn là ở Sài Gòn. Người Sài Gòn sau đó đã cải biên chiếc bánh baguette thành ổ bánh mì nhỏ và ngắn hơn, chỉ còn khoảng 20–40&nbsp;cm, còn ruột bánh thì rỗng hơn để chứa được nhiều nhân, tương tự như món bánh mì kẹp ở phương Tây. Sau năm 1975, theo chân những cuộc di cư vượt biển của người Việt, bánh mì Việt Nam đã trở nên phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới. Món ăn này gần như có mặt ở mọi đất nước có người Việt hải ngoại sinh sống vì nguyên liệu dễ tìm cũng như cách chế biến đơn giản, phù hợp với nền văn hóa địa phương.

Trong cách gọi thông thường, người Mỹ Anh hóa từ "bánh mì" thành thay vì gọi là như những món ăn tương tự. Nhiều nhà phê bình lẫn giới mộ điệu, chẳng hạn như tờ The Guardian, đã đưa món bánh vào danh sách những loại bánh mì kẹp xuất sắc nhất toàn cầu. Bên cạnh đó, bánh mì Việt Nam còn là chủ đề chính của một số lễ hội, hội thảo cũng như trong các tác phẩm nghệ thuật. Ngoài ra, đây cũng là một trong những món ăn làm dấy lên tranh cãi về vấn đề an toàn thực phẩm ở Việt Nam cũng như một vài khu vực khác trên thế giới.

Lịch sử

Nguồn gốc
Thời điểm mà món bánh mì xuất hiện ở Việt Nam vẫn còn là một dấu hỏi lớn. Vào thế kỷ 17, các nhà truyền giáo và thám hiểm châu Âu đã nhận thấy rằng đất nước này tuy có nhiều sản vật quý nhưng lại không tồn tại thứ gọi là bánh mì, rượu nho. Theo giáo sĩ Alexandre de Rhodes, hai món đó được đưa từ Ma Cao tới và chủ yếu phục vụ cho việc dâng thánh lễ. Ngoài ra, từ điển Nam Việt–Dương Hiệp Tự vị do giám mục Jean-Louis Taberd biên soạn cũng có đề cập đến thứ bánh này. Hầu hết những người Pháp đến đây đều không muốn làm công việc vất vả nhưng lại ít tiền như làm bánh mì. Do đó, các lò bánh ở quốc gia này phần lớn thuê thợ người bản địa hoặc người Trung Quốc, tuy nhiên họ thường làm việc ở phía sau để khách hàng không biết ai là người làm.

Theo một số ý kiến, bánh baguette chính thức có mặt ở Nam Kỳ vào khoảng cuối thập niên 1850, kế đến xuất hiện ở Bắc Kỳ vào khoảng nửa đầu thập niên 1870, rồi sau cùng là Trung Kỳ khi kinh đô Huế thất thủ. Một khu phố Tây do người Pháp xây dựng phía bờ nam sông Hương đã ra đời và đông đúc dần lên, đồng thời nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cho rằng có thể các lò bánh mì chính thức mở ra ở kinh đô Huế vào thời điểm này. với lò bánh thứ nhất nằm tại phố Paul Bert (nay là phố Tràng Tiền). Ban đầu, miền Bắc gọi baguette là bánh tây, còn miền Nam và miền Trung thì gọi là bánh mì. Thời đó, việc chuyển thực phẩm từ Pháp đến là điều không khả thi nên người Pháp buộc phải đưa các loài vật nuôi và cây trồng vào Việt Nam nhằm đảm bảo rằng sữa, cà phê cùng các loại thịt khác có sẵn để tiêu thụ. Mặc dù vậy, lúa mì lại không thể nào trồng được ở quốc gia này. Do giá cả lúa mì nhập khẩu vào thời điểm đó quá cao nên bánh mì baguette của Pháp là một mặt hàng xa xỉ đối với người bản xứ. Giới thượng lưu thường thưởng thức món bánh theo phong cách cổ điển của Pháp, ăn kèm với một đĩa giăm bông, thịt nguội, pa tê, phô mai và bơ, hay còn được biết đến với cái tên "casse croute". Tuyên ngôn "thà đui mà giữ đạo nhà" của ông đã phát động phong trào đối kháng cả về tinh thần lẫn vật chất với những tân thời phương Tây, khi ấy nhiều người đã đồng tâm tẩy chay bánh mì, rượu chát, giặt quần áo bằng tro chứ không dùng xà bông hay đi về nơi ruộng đồng.

Vào lúc Chiến tranh thế giới thứ nhất nổ ra năm 1914, hai công ty nhập khẩu lớn nhất ở Đông Dương – vốn thuộc sở hữu của người Đức – đã bị chính quyền thực dân Pháp chiếm hữu cùng với những kho hàng chứa đầy hàng hóa dễ hỏng của châu Âu. Khi hàng nghìn binh lính và quan chức Pháp bắt đầu quay trở lại nước mẹ để hỗ trợ chiến tranh, thị trường Việt Nam bỗng nhiên tràn ngập những món hàng dư thừa có xuất xứ từ lục địa già với giá thành vô cùng rẻ mạt. Đồng thời, việc nhập khẩu lúa mì bị gián đoạn khiến các nhà sản xuất bánh bắt đầu trộn bột gạo rẻ tiền, qua đó làm cho bánh mì mềm hơn và hình thành nên món "pain de riz". Do đặc điểm khí hậu Việt Nam làm cho bánh có xu hướng mau hư hơn, nên nhiều cửa hàng thường nướng chúng hai lần một ngày. Mọi người chủ yếu ăn baguette vào bữa sáng với một ít bơ và đường. Bên cạnh đó, họ còn cắt bánh nhỏ ra từng khúc để ăn với xúp, thịt bò bít tết, trứng ốp la hoặc cà phê sữa. Erica Peters, một cây bút chuyên viết về ẩm thực Việt Nam, cho biết: "Đến năm 1910, những chiếc bánh mì baguette nhỏ, hay còn gọi là "petit pain" được bán trên đường phố và người Việt hay mua trên đường đi làm để ăn sáng". Ngoài việc được tiêu thụ bởi thường dân, bánh mì còn trở thành một món ăn quen thuộc trong hoàng gia dưới thời Bảo Đại.

Biến tấu và phổ biến
Nửa đầu thế kỷ 20: Biến tấu và ra đời
Món bánh có nguồn gốc từ Pháp này đã trở nên phổ biến và được nhiều người ưa thích, đồng thời còn xuất hiện thường xuyên trên khắp các mặt báo, sách dạy nấu ăn chẳng hạn như thay thế bơ bằng mayonnaise, thêm ớt cùng rau củ muối chua vào bánh mì, từ đó làm giảm đi lượng thịt trong bánh – vốn là một mặt hàng đắt đỏ lúc bấy giờ. Cùng lúc đó, một số chủ cửa hàng người Bắc cũng chuyển đến miền Nam sinh sống. Đặc biệt, người Sài Gòn đã cải biến món baguette lại thành bánh mì đặc trưng của Việt Nam với chiều dài chỉ vỏn vẹn 30–40&nbsp;cm. và chỉ thật sự định hình khi cửa hàng Hòa Mã của ông Hòa, bà Tịnh xuất hiện vào năm 1958. Do bà Tịnh đã từng làm việc trong hãng thịt nguội chuyên cung cấp sản phẩm cho các nhà hàng Pháp ở Hà Nội, nên khi vào Sài Gòn, hai người đã mở cửa hàng bán bánh mì và thịt nguội phục vụ cho người bản xứ. Sau đó, họ nghĩ ra cách kẹp thịt, chả lụa cùng pa tê vào giữa ổ bánh để người mua tiện mang theo. Vào khoảng thời gian này, một người di cư khác từ miền Bắc đã bắt đầu bán bánh mì chả cá bằng giỏ trên xe mobylette, còn một quầy hàng ở tỉnh Gia Định thì tung ra món bánh mì phá lấu. Một số cửa hàng khác nhồi bánh với pho mát Cheddar rẻ tiền từ cuộc viện trợ lương thực của Pháp, ngoài ra cộng đồng người Việt sống ở đất nước Tây Âu cũng bắt đầu kinh doanh món ăn này. Sau khi học được cách làm bánh mì với pa tê từ người Pháp thì những quán bánh mì đầu tiên ở Hà Nội do người Việt thành lập cũng lần lượt ra đời. Trong những năm 1960, người Hà Nội nói riêng và người miền Bắc nói chung đã tìm tòi ra cách ăn bánh với trứng do rộ lên phong trào chăn nuôi trên khắp khu vực, trong đó mỗi nhà thường hay nuôi một vài con gà cùng những thứ khác để cải thiện đời sống gia đình. Đồng thời, những lò bánh mì điện đầu tiên đã bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam, mang công nghệ tiên tiến từ Nhật Bản về để áp dụng cho quy trình sản xuất trong nước. Nguyên liệu làm bánh ở giai đoạn này không có gì khác biệt so với trước đây, tuy nhiên sự tiện lợi của lò điện lại giúp cho ra lò những mẻ bánh lớn, mặc dù màu sắc bánh lại không vàng đẹp như khi nướng trong lò gạch. Quy trình sản xuất của giai đoạn này cũng cần ba nhóm thợ: thợ trộn, thợ cân, se, cuối cùng là thợ chính chịu trách nhiệm đứng lò. Điều đáng chú ý là các khâu thợ tại lò dã chiến này đều có quyền học nghề và truyền nghề cho nhau, khác với lò điện và lò gạch trước kia mỗi người ai làm khâu nấy. Hơn nữa, những người thợ ấy đều làm thủ công các công đoạn của lò thùng phuy; họ làm việc và sinh hoạt gần như trong một gia đình, trung thành, có lương tâm và tự ái nghề nghiệp rất cao. Có thể nói bánh mì đã tái khẳng định vị thế quan trọng của mình trong nền ẩm thực địa phương. Dưới thời kỳ Đổi mới, làn sóng đầu tư nước ngoài và thời gian làm việc được khai thác tối đa ở thủ đô đã kéo theo một hình thức quan trọng của bánh mì: ăn nhanh. Lúc bấy giờ, thứ bánh ấy không còn dành riêng cho công chức thuộc địa nữa mà dần trở thành một món ăn gọn nhẹ cho công nhân, dân công sở hoặc trẻ con đi học. Ngoài ra, lịch sử phát triển của lò bánh mì Việt Nam cũng chuyển sang giai đoạn thứ tư với dây chuyền hiện đại, tân tiến, đa dạng về kích thước và phù hợp với nhu cầu nướng bánh theo từng loại khác nhau, chủ yếu sử dụng những loại nhiên liệu như gas và điện. Bên cạnh đó, nguyên liệu làm bánh giai đoạn này cũng vô cùng đa dạng và phong phú vì người ta còn cho thêm các loại bơ, ngũ cốc, hoa quả sấy khô, chà bông... Đồng thời, số lượng hình dáng của bánh mì còn được mở rộng hơn so với trước đây nhằm đáp ứng nhu cầu của thực khách. Ngoài ra, bánh cũng có thể được làm từ cả bột mì lẫn bột gạo.

Để tạo ra những ổ bánh mì có kích thước và đặc tính khác nhau, thợ làm bánh buộc phải điều chỉnh công thức và cách làm. Trước đây khi bột làm bánh mì được lên men tự nhiên, người ta sẽ thay đổi tỷ lệ chất tạo men và thời gian ủ bột. Hiện nay, với sự hỗ trợ của nhiều loại chất nhũ hoá (hoặc phụ gia) khác nhau nhằm giảm thời gian ủ bột, tỷ lệ các chất này được điều chỉnh lại để tạo ra ổ bánh mì như mong muốn. Do sự đa dạng về khẩu vị tùy theo vùng miền, nên trên thị trường cũng có sẵn những phụ gia tương ứng. Tuy nhiên, chúng đều có điểm chung là không chứa đường và sữa để có thể dễ dàng kết hợp hương vị với phần nhân bên trong. Bên cạnh đó, bánh mì cũng cần lò nướng nóng khoảng 450&nbsp;°F kèm theo hơi nước để tạo nên lớp vỏ giòn và nhẹ đặc trưng. Người chế biến phải đặt một bát nước bên dưới ổ bánh mì để có thể hấp bánh khi nướng trong lò, hoặc phun nước nhẹ lên bánh mì vài lần trong quá trình nướng.

Bánh mì Việt Nam thường được xẻ dọc theo thân và giữ nguyên ổ nên vỏ cần phải mỏng và giòn để có đường cắt như ý. Do đó, bánh mì chỉ nên được thưởng thức trong vòng vài giờ sau khi ra lò vì nếu để lâu hơn thì vỏ bánh sẽ hết giòn và trở nên nhăn nheo do phần ruột rỗng co lại khi nhiệt độ giảm xuống. cà ri và phá lấu. Phiên bản không nhân cũng có thể được dùng để chấm kèm với cả ca cao lẫn sữa đặc. Cách ăn này xuất phát từ chương trình của Bộ Giáo dục trước đây, cung cấp bữa sáng nhẹ cho học sinh tiểu học với bánh mì và sữa Foremost pha trong ly.

Phần nhân và cách chế biến

Những thực phẩm dùng làm phần nhân bánh mì thay đổi tùy theo vùng miền, thường bao gồm các nhóm sau:
Nguyên liệu chính từ động vật: chả lụa, thịt lợn nướng, thịt lợn quay, xá xíu, xíu mại, giò thủ, lạp xưởng,
Các loại rau: dưa leo thái mỏng, rau mùi, đồ chua (củ cải, cà rốt, su hào chua ngọt), ớt, hành... tương ớt, nước xốt cay, mayonnaise... – yếu tố quyết định của món ăn. Để giữ được hương vị tươi ngon cũng như kết cấu của bánh mì, thực khách nên thưởng thức ngay sau khi chế biến. Theo nhận định, hầu hết các loại bánh mì đều sử dụng chung những thành phần khuôn mẫu, Phiên bản thường thấy nhất của món bánh thường bao gồm thịt lợn, chả lụa, rau củ chua ngọt, rau mùi, ớt, bơ, pa tê hoặc mayonnaise. Tuy nhiên, sự khác biệt về vùng miền cũng khiến cho bánh mì ở mỗi nơi có đôi chút khác biệt; thỉnh thoảng, phần ruột sẽ có thêm giò thủ, xúc xích hay các loại rau khác. Cụ thể, người Bắc thích ăn bánh mì với pa tê, giò lụa, giăm bông và ruốc, trong khi ở Thành phố Hồ Chí Minh thì có đến hàng trăm biến tấu đa dạng. Mặt khác, bánh mì ở một số địa phương lại có hình dáng khác biệt, đơn cử như phiên bản Hội An có hai đầu rất nhọn đặc trưng của miền Trung.

Các tiệm bánh mì tiêu biểu

Trước khi Sài Gòn sụp đổ năm 1975, một số tiệm bánh mì ở miền Nam đã trở nên phổ biến với người dân, đơn cử như Bánh mì Ba Lẹ, Bánh mì Nguyễn Ngọ và Bánh mì Như Lan (mở cửa vào năm 1968). Ngược lại, một số người nước ngoài khi đến Việt Nam cũng cho ra mắt những cửa hàng bánh mì để bán cho người bản xứ, chẳng hạn như tiệm bánh Oni Oni của một thanh niên người Nhật chuyên kinh doanh các loại bánh mang phong cách Fusion, gồm bốn loại nhân: gà nướng, gà chiên, gà cốt-lết và korokke. Bên cạnh đó, các chi nhánh của McDonald's và Paris Baguette ở thị trường nước này cũng cung cấp món bánh mì. Sau đây là một số tiệm bánh mì tiêu biểu:

Bánh mì Hòa Mã: tiệm bánh định hình món bánh mì Việt Nam của ông Hòa và bà Tịnh được thành lập vào năm 1958 tại số 511 đường Phan Đình Phùng. Sau đó, tiệm đã dời địa chỉ sang đường Nguyễn Đình Chiểu thuộc Quận 3. Vào tháng 11 năm 2023, Bánh mì Huynh Hoa cùng sáu đại diện ẩm thực Việt Nam khác đã được vinh danh trên màn hình quảng cáo LED đặt ở Quảng trường Thời Đại.
Bánh mì Như Lan: đắt khách ở Sài Gòn từ trước 1975, ngày nay đây vẫn là một trong những địa điểm có nổi bật đối với du khách nước ngoài cũng như cư dân địa phương. Bánh mì Như Lan cũng có chi nhánh tại Mỹ. Món bánh mì ở đây vẫn giữ nguyên phong cách của người Pháp, đó là ăn kèm với đồ nguội và bảo quản ở nhiệt độ thấp để đảm bảo hương vị cho món ăn. Nơi đây từng được phóng viên đài BBC ghé thăm và nhận về khen ngợi từ chuyên gia ẩm thực Geoffrey Deetz với món bánh mì pa tê cổ truyền. Đầu bếp Anthony Bourdain khi đi đến Việt Nam trong chuyến thăm của tổng thống Barack Obama đã gọi bánh mì Phượng là tiệm bán bánh mì ngon nhất thế giới. Hiện tiệm bánh cũng đã nhượng quyền thương hiệu sang Hàn Quốc ở khu Yeonnam-dong thuộc quận Mapo-gu, Seoul.
Bánh mì Madam Khánh: đối trọng của tiệm Bánh mì Phượng ở Hội An, do bà Nguyễn Thị Lộc mở vào năm 1975. Nơi đây mang lại dấu ấn cho thực khách nhờ hương vị của món ăn, ngoài ra còn được nhiều du khách nước ngoài đặt cho biệt danh "The Banhmi Queen" (Nữ hoàng bánh mì).

Trên thế giới
Từ những năm 1950, bánh mì Việt Nam có thể được tìm thấy trong các cộng đồng du học sinh và di dân Việt sống tại Pháp. Có thể nói, bánh mì Việt Nam hầu như xuất hiện ở mọi quốc gia có kiều bào người Việt sinh sống vì dễ chế biến và sở hữu những nguyên liệu dễ tìm. Rất nhiều phiên bản của món ăn có thể được tìm thấy ở khắp nơi trên thế giới, từ các quầy bánh trên đường phố, khu chợ cho đến cả nhà hàng.

Châu Á–Thái Bình Dương
ăn kèm với xốt Jeow bong đặc trưng của Lào]]
Món bánh mì của Việt Nam được cải biên sang nền ẩm thực Lào với cái tên khao jee pâté và sang Campuchia với tên gọi num pang. Vào tháng 10 năm 2019, đầu bếp nhận sao Michelin Palash Mitra đã tạo ra bánh mì nhồi gà tandoori cắt nhỏ tại Hồng Kông. Ngoài ra, cửa hàng Mr. V ở Thượng Hải cũng bán món Obscene Double Triple – loại bánh mì ăn kèm giò thủ, lạp xưởng và thịt đông tiêu hột. Đối với Hàn Quốc, bánh mì có thể dễ dàng được tìm thấy ở những quán cà phê nổi tiếng cho đến các cửa hàng tiện lợi. Tại Nhật Bản, món ăn này có thể xuất hiện từ khoảng năm 2000 và ngày càng trở nên phổ biến, đặc biệt là tại các khu vực đô thị như Tokyo, Kanagawa, Aichi và Gunma. Đặc biệt, cửa hàng Bánh mì Xin chào do hai cựu lưu học sinh người Việt thành lập đã vinh dự được xuất hiện trên nhiều mặt báo, tạp chí và truyền hình của xứ sở hoa anh đào, trong đó phải kể đến NHK. Tính đến năm 2023, cửa hàng đã phát triển thành mạng lưới với 15 chi nhánh nằm trên khắp đất nước Nhật Bản. Vào cuối tháng 11 cùng năm, Chủ tịch nước Võ Văn Thưởng cùng phu nhân và các quan khách Nhật Bản đã có dịp ghé qua cửa hiệu này và thưởng thức món bánh trứ danh của Việt Nam.

Trước đây, nhiều người Việt nhập cư đến Úc đã phổ biến món bánh mì thông qua các tiệm bánh châu Á nằm trên khắp các tiểu bang New South Wales và Victoria. Mặc dù giá thành của món bánh cao hơn khá nhiều so với mặt bằng chung, nhưng thực khách khắp nơi vẫn đổ xô đến và xếp hàng dài trước cửa quán để chờ thưởng thức.

Cũng vào thời điểm đó, món bánh mì của nhà hàng Duck Duck Goose Eat tại New Zealand đã vinh dự được xướng tên trong danh sách "100 món ăn biểu tượng của Auckland". Đồng thời, bản thân nhà hàng còn xếp ở vị trí thứ hai trong danh sách những quán ăn được mong đợi nhất ở Auckland trong ấn phẩm Auckland Unlimited phát hành ngày 26 tháng 11. Bánh mì Việt Nam do Duck Duck Goose Eat chế biến sử dụng loại bánh có lớp vỏ mỏng, giòn và phần ruột thơm mềm, cùng với đó là phần nhân đa dạng từ thịt lợn nướng cho tới thịt gà lá chanh ăn kèm các loại dưa góp muối và rau mùi.

Châu Âu
Có không ít người dân châu Âu đã phải lòng món bánh mì đến từ Việt Nam. Ở thành phố Luân Đôn thuộc xứ sở sương mù, Kêu là chi nhánh thuộc chuỗi cửa hàng Cây Tre và Việt Grill, gồm bốn địa điểm tọa lạc trên nhiều tuyến phố với sản phẩm kinh doanh chủ yếu là bánh mì. Ngoài ra, thành phố này cũng có nhiều cửa hàng Việt Nam được yêu thích như Bánh mì Bay, Bánh mì 11 và Bánh mì Hội An... Tại Đan Mạch, một nhà hàng mang tên Bánh Mì được thành lập sau khi bốn người mang quốc tịch nước này trở về từ chuyến du lịch ở Việt Nam. Bên cạnh đó, với mong muốn giới thiệu nền ẩm thực Việt Nam tới châu Âu, một người tên Lê Hùng đã cùng anh trai mình mở cửa hàng bánh tại thủ đô Prague, Cộng hòa Czech với sự trợ giúp của một đầu bếp người Việt. Ở Đức, nhà hàng Bánh mì Stable thuộc địa phận Berlin đã thu hút không ít du khách đến với nơi đây nhờ sở hữu một không gian đậm chất Việt Nam. Mặc dù vậy, món bánh phải mất một thời gian khá lâu mới tìm được chỗ đứng tại thành phố do chịu sự cạnh tranh gay gắt từ loại bánh mì kẹp Panini vốn rất nổi tiếng với cư dân địa phương. Ngoài ra, một siêu thị nằm trong chuỗi hệ thống của công ty Kinhdo ở thành phố Hamburg cũng được biết đến rộng rãi với món ăn này.

Trước đây, tiệm Hoa Nam ở quận 13 của Paris đã bán món bánh mì bọc giấy nến trong một khoảng thời gian dài, mặc dù xu hướng ăn bánh mì hiện nay thể hiện rõ ở các quán bobo (viết tắt của bourgeois và bohemian) ở hữu ngạn sông Seine như Sai Gon Sandwich và Bulma. Tại thủ đô Paris, rất nhiều cửa hàng bánh mì đã mọc lên khắp nơi và ngày càng trở nên đa dạng, đồng thời người ta cũng sáng tạo ra những biến tấu khác nhau của món ăn, chẳng hạn như "banh mi dog", gồm ổ bánh brioche nhồi cùng thịt lợn xé nhỏ, rau chua và xốt mayonnaise xanh.

Châu Phi
Ở Cape Town – thủ đô của Cộng hòa Nam Phi, nhà hàng do chị Nguyễn Thị Mỹ Yến quản lý là nơi chuyên cung cấp những món ăn nổi tiếng của Việt Nam, bao gồm nem, bánh bao, bánh cuốn, phở và bánh mì. Trong khi đó, ở Uganda, nơi cách nước Úc khoảng 11.000&nbsp;km, có một cửa hàng được thành lập nên với nghĩa vụ giới thiệu món bánh mì đến với người dân nơi đây, đồng thời còn bài trí hai bức ảnh cỡ lớn cho thấy Thủ tướng Malcolm Turnbull đang thưởng thức món bánh khi ông còn là nguyên thủ Úc trong chuyến thăm Việt Nam năm 2017.

Bắc Mỹ
]]
Ngày nay, mỗi thành phố ở Bắc Mỹ đều có cửa hàng hoặc thương hiệu bánh mì riêng, đồng thời còn sở hữu những biến tấu đặc trưng của nơi đó. Do có thành phần chế biến quen thuộc với những người dân nơi đây nên món ăn được đón nhận rất nồng nhiệt. Không lâu sau đó, những người tị nạn tại Hoa Kỳ đã mở nhà hàng, tiệm bánh và cửa hiệu món Việt, cung cấp tất cả các món ăn từ quê nhà. Dần dà, hàng chục cửa hiệu bánh mì lần lượt mọc lên ở Nam California, đồng thời các đầu bếp nơi đây cũng sáng tạo ra những phiên bản mới lạ để đưa vào thực đơn mang đi của họ. Đối với New York, phải mất một thời gian khá lâu thì món ăn ấy mới thực sự xuất hiện tại khu vực này. Đôi khi nó còn được ví như món bánh mì kẹp của địa phương. Trong các khu của người Ba Lan ở New York, người ta thường dùng xúc xích Kielbasa để thay cho chả lụa truyền thống. Đầu bếp gốc Việt Fred Hua cũng sáng tạo ra món bánh mì phở độc đáo, sử dụng những thành phần đặc trưng trong món nước phổ biến của người Việt: thịt bò được ướp hương hồi, quế, thêm vào đó là vài cọng rau húng và giá đỗ giòn. Do thành phố này có lượng lớn người nhập cư gốc Việt nên có thể đây là lý do của sự tương đồng rõ rệt giữa bánh mì Việt Nam với bánh po' boy. Ngoài ra, một nhà hàng ở Philadelphia cũng bán một loại bánh mì kẹp tương tự, gọi là "hoagie kiểu Việt Nam".

Cũng tại New Orleans, Tiệm bánh Đông Phương được biết đến với món bánh mì phân phối cho các nhà hàng trong thành phố. Sau năm 1975, Võ Văn Lẹ đã di cư sang Hoa Kỳ rồi sau đó cùng với Lâm Quốc Thanh thành lập Cửa hàng Ba Lẹ đình đám. Tại Los Angeles, một cửa hàng lưu động tên Nom Nom Truck đã tạo dựng tên tuổi với món gà nướng sả, được bán theo kiểu bánh mì kẹp hoặc dưới dạng "taco Việt Nam". Trung tâm mua sắm Eden Center ở Bắc Virginia cũng tồn tại một số cửa hiệu nổi tiếng chuyên về bánh mì.

Không ít chuỗi nhà hàng thức ăn nhanh phổ biến đã đưa vào danh mục thực đơn của họ món bánh mì cùng những cái tên khác đến từ Việt Nam. Yum! Brands từng điều hành chuỗi quán cà phê Bánh Shop chuyên về bánh mì. Hơn nữa, chuỗi ShopHouse Southeast Asian Kitchen thuộc sở hữu của Chipotle trước đây cũng từng kinh doanh món ăn này. Trong khi đó, Jack in the Box thì cung cấp một loại bánh mì kẹp gà rán "lấy cảm hứng từ bánh mì Việt Nam" nằm trong loạt sản phẩm Food Truck Series. Tính đến năm 2017, bánh mì Việt Nam chiếm khoảng 2% thực đơn các loại bánh mì kẹp trong những nhà hàng ở Hoa Kỳ, tăng gần gấp 5 lần so với năm 2013.

Trong văn hóa đại chúng

Cho tới nay, bánh mì vẫn là món ăn phổ biến được yêu thích của người Việt Nam, đặc biệt là giới sinh viên và người lao động. Nhiều người cho rằng bánh mì là một món quà, và hình ảnh của thứ thức quà làm từ bột mì đó đã trở thành một phần gắn liền với ký ức tuổi thơ không thể nào quên đối với họ. Bánh mì chủ yếu để ăn nhẹ vào buổi sáng, nhưng chúng cũng có thể được phục vụ đến tận nửa đêm do tính tiện dụng, nhanh gọn và có thể được tìm thấy ở bất cứ đâu. Ngoài ra, loại bánh này còn xuất hiện trong các bữa tiệc hoặc mâm cơm gia đình, ăn cùng với các thứ đồ ăn như bò kho hoặc cà ri. Đối với các tiệm phở, hủ tiếu và mì thì bánh mì dùng để đáp ứng khẩu vị của một số người, đồng thời được xem như một món ăn kèm chống đói; Mặt khác, thỉnh thoảng món ăn này còn được người ta lấy cảm hứng để sáng tạo nên những từ lóng, ví dụ như "bánh mì đêm" vốn dùng để chỉ những người nam hành nghề mại dâm trong giai đoạn 1990–2010.

Bánh mì Việt Nam là đề tài thường xuyên được khai thác trong các tác phẩm nghệ thuật, đặc biệt là từ năm 2020 trở đi, trải rộng trên nhiều lĩnh vực như văn chương, phim ảnh truyền hình, âm nhạc, hội họa và nhiếp ảnh. Một vài tác phẩm trong số đó đã trở nên nổi tiếng và nhận về nhiều đánh giá tích cực từ cộng đồng, chẳng hạn như các ca khúc "Bánh mì không" và "Yêu anh đi mẹ anh bán bánh mì", tuy nhiên cũng có trường hợp làm dấy nên tranh cãi và phân cực ở phía người xem. Bên cạnh đó, một số hội thảo, lễ hội và các hoạt động kỷ niệm, tôn vinh cũng xoay quanh món bánh này, thậm chí còn có ý kiến đề xuất việc lấy ngày 24 tháng 3 làm "Ngày bánh mì Việt Nam". Đây cũng là thời điểm mà bánh mì được Google Doodle tổ chức tôn vinh giữa đại dịch COVID-19 trên trang chủ ở nhiều quốc gia vào năm 2020, cũng như xuất hiện trong từ điển Từ điển tiếng Anh Oxford cách đó 9 năm về trước. Ngoài ra, bánh mì còn được đưa vào một số từ điển khác như Merriam-Webster, Từ điển tiếng Anh Collins hoặc Từ điển Di sản Hoa Kỳ về Ngôn ngữ Anh.

Đánh giá

Theo đánh giá của một số tờ báo Hoa Kỳ chuyên về ẩm thực, bánh mì kẹp thịt bày bán ở những cửa hàng người Việt là món ăn có hương vị và đặc điểm tương phản: vỏ ngoài giòn rụm nhưng phần ruột bên trong lại mềm, còn nhân bánh vừa đậm đà lại vừa cay nồng. Một nghiên cứu do các chuyên gia ngành Khoa học thực phẩm tại Đại học Leeds thực hiện đã dẫn đến kết luận "kết cấu miếng thịt và độ giòn khi còn nóng còn thú vị hơn cả mùi vị của miếng thịt kẹp trong bánh". Ngoài ra, cũng có ý kiến cho rằng thứ bánh này là sự pha trộn tuyệt vời giữa nguyên liệu của Pháp và Việt Nam. Nhiều nhà chuyên môn về ẩm thực đã gọi đây là món ăn có đủ cả "Đông Tây, kim cổ": ổ bánh và pa tê được du nhập từ phương Tây, chả là loại thực phẩm vốn quen thuộc ở phương Đông, đồ chua là món truyền thống, trong khi thịt nguội lại là thức ăn hiện đại. Có thể nói, bánh mì Việt Nam chính là sản phẩm của quá trình tiếp biến văn hóa.

Báo giới quốc tế đã công nhận rằng bánh mì là một trong những món ăn đường phố ngon nhất thế giới, đồng thời còn lọt top những món bánh mì kẹp ngon nhất toàn cầu. Cây viết Léo Bourdin của báo Le Monde đã nhận định đây là đối thủ đáng gờm của món hamburger đến từ Mỹ, trong khi Dave Johnson thuộc CNN thì đưa nó vào hạng mục "tân người hùng bánh mì kẹp ở Hoa Kỳ". Ngoài ra, biên tập viên Steve Thomas từ tờ South China Morning Post còn liệt kê món ăn này vào danh sách bữa sáng tiêu biểu của châu Á. Bánh mì cũng là món ăn thường xuyên được đề xuất đối với những khách du lịch ghé thăm Việt Nam. Năm 2009, đầu bếp Anthony Bourdain khi đến Hội An và thưởng thức chiếc bánh mì trên phố Phan Chu Trinh, đã bày tỏ sự kinh ngạc rồi nhận định "Đây quả thực là một bản giao hưởng của bánh mì" trong lúc ông tự tay cắt ổ bánh, rưới nước xốt, phết bơ, pa tê và kẹp vào bên trong những lát thịt nướng, chả lụa... Dù chỉ xuất hiện vẻn vẹn 2 phút trong chương trình No Reservation của đài CNN, thế nhưng bánh mì Việt Nam đã trở nên nổi tiếng toàn thế giới. Hơn nữa, món bánh này còn được xem như một trong những biểu tượng của nền ẩm thực Việt Nam.}}

Năm 2014, tác giả Andrea Nguyen đã xuất bản cuốn sách The Banh Mi Handbook: Recipes for Crazy-Delicious Vietnamese Sandwiches, được NPR nêu danh là một trong những sách dạy nấu ăn tốt nhất trong năm. Với sự trợ giúp của Andrea Nguyen, đầu bếp Robyn Eckhardt đã có một chuyến du hành khảo sát tại Thành phố Hồ Chí Minh để xác định những địa chỉ bán bánh mì thịt ngon nhất và sau đó thảo ra bài viết Finding Saigon's best banh mi
trên nhật báo The Wall Street Journal.

Năm 2018, trang web của Bright Side đã công nhận loại bánh mì khổng lồ ở tỉnh An Giang là một trong mười lăm món ăn kỳ lạ nhất thế giới. Ngày 10 tháng 11 năm 2017, sau khi đến thăm Việt Nam và có dịp thưởng thức bánh mì, thủ tướng Úc Malcolm Turnbull đã chia sẻ cảm xúc trên trang cá nhân của mình rằng "Đây là lần đầu tiên tôi được ăn món này. Tôi thích hương vị tươi ngon của đồ ăn Việt Nam". Ngoài ông Turnbull, nhiều nguyên thủ quốc gia khác cũng tỏ ra thích thú với món bánh ấy. Vào tháng 12 năm 2023, Tổ chức Kỷ lục châu Á đã chính thức có quyết định xác lập 10 Kỷ lục châu Á mới về ẩm thực và quà tặng đặc sản Việt Nam, trong đó bánh mì Sài Gòn được xếp ở hạng mục đặc sản châu Á. Cùng lúc đó, bánh mì cũng được độc giả bình chọn ở vị trí khá cao trong danh sách "100 món ăn ngon nhất thế giới" do trang hướng dẫn du lịch trực tuyến TasteAtlas thực hiện.

Dù được khen ngợi rộng rãi, song bánh mì Việt Nam cũng nhận về một số đánh giá trái chiều, trong số đó phải kể đến việc 20 du khách Hàn Quốc được đưa đi cách ly ở Việt Nam trong đại dịch COVID-19. Khi ấy, họ đã chê rằng khu cách ly Việt Nam nghèo nàn và chỉ cho ăn "vài mẩu bánh mì". Sau đó, đài YTN của Hàn Quốc đã đưa tin về vụ này và hứng chịu những chỉ trích từ cộng đồng. Trong một bài đăng trên nhật báo Los Angeles Times, tác giả Austin Bush cho biết bánh mì từng bị báo chí chế giễu và dị nghị do sự kém chất lượng trong khâu chế biến, nhại lại món baguette của Pháp hoặc bắt nguồn từ những tuyên bố sai lầm về bột gạo. Mặt khác, Thạc sĩ Vũ Thị Thu Hương từ Trường Đại học Văn Hiến lại nhận định rằng dù bánh mì là món ăn nổi tiếng và được du khách quốc tế yêu thích, song ngành Du lịch vẫn chưa tận dụng được những lợi thế đó để đưa vào khai thác, phục vụ du lịch một cách hiệu quả. Doanh nhân Kao Siêu Lực thì nhận xét món bánh có một số nhược điểm như cồng kềnh trong khâu vận chuyển và có tuổi thọ ngắn, từ đó khiến cho công đoạn bảo quản trở nên khó khăn hơn.

Ảnh hưởng xã hội

Bánh mì là loại đồ ăn thường xuyên xuất hiện trong những đợt thiện nguyện, giúp đỡ những người có hoàn cảnh khó khăn trong xã hội. Nhiều tủ bánh mì 0 đồng đã được dựng nên để ủng hộ người dân, ngoài ra món bánh này còn tạo công ăn việc làm, sinh kế vỉa hè... cho không ít người. Bánh mì cũng trở nên đặc biệt thông dụng trong đại dịch COVID-19 và được dùng làm phương tiện "giải cứu" nông sản, chẳng hạn như bánh mì thanh long. Nhiều người trẻ đã khởi nghiệp với xe bánh mì vì có chi phí không quá cao, lại có thể thực hiện ở ngay địa phương mình mà không nhất thiết phải đến các đô thị lớn. Một số những doanh nhân Việt Nam ở nước ngoài cũng làm giàu từ bánh mì khi mở những cửa hàng riêng tại những quốc gia đó và thu hút được nhiều thực khách. Thỉnh thoảng, món ăn này còn gắn liền với những hình ảnh gây xúc động với nhiều người, ví dụ như một người lính cứu hỏa Việt Nam lót dạ bằng ổ bánh khi anh đang hỗ trợ tìm kiếm cứu nạn trong trận động đất ở Thổ Nhĩ Kỳ năm 2023.

Vào năm 2016, dư luận đã xôn xao khi xảy ra trường hợp hai thiếu niên bị tuyên phạt 9 tháng tù chỉ vì cướp bánh mì để chống đói, trong đó tổng trị giá số thức ăn bị cướp là 45.000 đồng. Vào ngày 19 tháng 7 năm 2021, trên mạng xã hội chia sẻ đoạn clip ghi hình lại một tổ kiểm tra liên ngành tại Nha Trang xử phạt một thanh niên vi phạm Chỉ thị 16.}} Trong đoạn clip đó, thái độ của một cán bộ và lời giải thích "bánh mì không phải lương thực, thực phẩm thiết yếu" đã khiến cộng đồng mạng bức xúc. Sau vụ việc này, Sở Công thương tỉnh Khánh Hòa đã ban hành văn bản hướng dẫn về hàng hóa thiết yếu khi thực hiện giãn cách xã hội. Kế đến, một số tỉnh thành cũng lần lượt công bố danh mục về các loại mặt hàng trên.

An toàn vệ sinh thực phẩm
Nhiều trang truyền thông, báo chí từng lên tiếng cảnh báo về mối nguy hiểm tiềm tàng bắt nguồn từ những chiếc bánh mì không đảm bảo vệ sinh. Theo đó, không ít người kinh doanh bánh mì đã sử dụng những dụng cụ khá đơn giản, không đáp ứng vệ sinh, đồng thời người chế biến còn không đeo găng tay và dùng giấy báo cũ, bẩn để gói bánh. Bên cạnh đó, nơi bán bánh mì còn nằm ở những chỗ gần đường có nhiều khói bụi, sản phẩm không được che đậy cẩn thận. Ngoài ra, nhiều cơ sở sản xuất bánh cũng bị xử phạt do vi phạm quy định vệ sinh an toàn thực phẩm. Chính những yếu tố trên đã dẫn đến hệ lụy khiến không ít người phải nhập viện hoặc thậm chí là tử vong do ngộ độc thực phẩm. Trong một bài viết trên báo Người lao động, cây bút Phạm Hồ đã viện dẫn sự kém chất lượng của các thành phần trong bánh mì rồi suy rộng ra hàng loạt món ăn phổ biến hằng ngày khác, từ đó nêu bật lên tình trạng đáng báo động về vấn đề an toàn thực phẩm.

Đối với nước Úc, ngộ độc bánh mì là một thực trạng đáng lo ngại đối với người dân nơi đây. Hầu hết chính quyền địa phương đều đưa ra những khuyến cáo về việc không sử dụng bơ tươi làm từ trứng gà, bởi khuẩn salmonella từ vỏ trứng có thể xâm nhập vào bơ khi chế biến. Mặc dù đã có đề nghị dùng bơ công nghiệp cho món bánh, tuy nhiên hiếm có cửa hàng Việt Nam nào tuân thủ theo yêu cầu trên. Rốt cuộc, rất nhiều trường hợp ngộ độc thực phẩm đã xảy ra do tiêu thụ bánh mì, trong đó vụ nghiêm trọng nhất diễn ra vào đầu năm 2003 tại nhà hàng Thạnh Phú ở Footscray thuộc thành phố Melbourne, với 213 người đổ bệnh, 22 người nhập viện và một người thiệt mạng.

Xem thêm
Bánh mì Pháp
Bánh mì kẹp
Danh sách các loại bánh mì

Chú thích
Ghi chú

Tham khảo

Thư mục
Sách



Tạp chí

Đọc thêm

Liên kết ngoài