Lý học

|gr=Sonq-Ming liishyue|j=Sung3-Ming4 lei5-hok6|y=Sung-Mìhng léih-hohk|tl=Sòng-Bîng lí-ha̍k}}

Lý học () là triết lý Trung Quốc chịu ảnh hưởng của Nho giáo, khởi nguồn từ Hàn Dũ và vào đời Đường và trở thành cường thịnh vào đời Tống và Minh nhờ Chu Hi.

Lý học có thể là nỗ lực hợp lý hóa và thế tục hóa Nho giáo bằng cách loại bỏ các mê tín và sự huyền bí của Đạo giáo và Phật giáo đã được đưa vào Nho giáo trong và sau đời nhà Hán. Tuy Lý học chỉ trích Đạo giáo và Phật giáo, nhưng vẫn mượn những thuật ngữ và khái niệm của hai đạo này do đó Lý học chịu ảnh hưởng của cả Đạo giáo lẫn Phật giáo. Lý học khác với Phật giáo và Đạo giáo trên phương diện Phật giáo và Đạo giáo xem siêu hình học là phương tiện thúc đẩy sự phát triển tinh thần, tôn giáo và tìm kiếm sự bất tử, còn Lý học thì dùng siêu hình học làm kim chỉ nam để sáng tạo triết lý đạo đức duy lý.

Nguồn gốc

Lý học bắt nguồn từ đời nhà Đường, có hai nhà Nho Hàn Dũ và Lý Cao được nhận là tiền bối của các nhà Lý học vào đời Tống. Lúc còn sống, Dương Minh đã bị chỉ trích, và ngay sau khi qua đời, ông cùng Cửu Uyên bị xếp vào hạng nhà văn không chính thống. Bắt đầu từ lúc ấy, Lý học chia thành hai phái: phái Trình Chu của Trình Di, và Chu Hy chiếm ưu thế trong suốt thời trung cổ và thời cận đại; và phái Tâm học đối lập, ít thịnh hơn của Lục Cửu Uyên và Vương Dương Minh.

Nhà tân Nho học tên chủ trương thêm ngành thứ ba vào hai phái đang có, là phái Hồ Lưu của (1106–1161) và (1578–1645). Theo Tông Tam, phái này quan trọng ở phương diện cùng dòng dõi các người tiên phong của Lý học là Chu Đôn Di, và Trình Hạo. Bên cạnh đó, phái này cùng phái Tâm học mới chính là trường phái chính thống của Lý học chứ không phải là phái Trình Chu, trở về lời dạy dỗ của Khổng Tử, Mạnh Tử, Trung dung và bình luận của Kinh Dịch. Phái Trình Chu chỉ là nhánh thiểu số dựa trên quyển Đại học và nhấn mạnh nghiên cứu tri thức thay vì nghiên cứu thánh nhân.

Phái Trình Chu
Chu Hy tin rằng đạo (道; dào) của trời (天; tiān) thể hiện trong lý (理; lǐ), nhưng bị trùm trong khí (氣; qì). Triết lý của ông dựa trên triết lý Phật giáo đương thời chia mọi vật thành lý và sự (事; shì). Theo Lý học, lý tự nó là thuần khiết và gần như hoàn hảo, nhưng vì có khí nên cảm xúc hèn kém và xung đột nảy sinh. Nhà Lý học theo Mạnh Tử cho rằng nhân chi sơ tính bản thiện, nhưng nhân tính phải có tập luyện thì mới được thuần khiết, bằng cách thanh lọc cái lý của mỗi người. Nhưng trái ngược với Phật tử và Đạo gia, nhà Lý học không tin là có thế giới bên ngoài cách biệt thế giới vật chất và họ nói chung bác bỏ cả đầu thai lẫn nhân quả.

Các nhà Lý học có ý tưởng khác nhau về phương pháp tìm ra cái lý. Chu Hy thì tin vào cách vật (格物; géwù), nghĩa là truy cứu cái lý của sự vật, dựa trên ý tưởng là lý nằm trong trời đất.

Phái Tâm học
Vương Dương Minh, có lẽ là nhà Lý học có ảnh hưởng lớn thứ hai, đi đến kết luận khác: nếu lý vừa ở trong vạn vật vừa ở trong tâm khảm của mỗi người thì không có nơi tìm kiếm nào tốt bằng nội tâm. Phương pháp cầu lý ưa thích của ông tên là tịnh tọa (靜坐; jìngzuò), rất giống phép tọa thiền của Thiền tông. Dương Minh đề xướng khái niệm tri thức bẩm sinh, là mỗi người ngay từ lúc chào đời đã biết phân biệt thiện ác; kiến thức này nhờ trực giác và không cần trí óc suy nghĩ lập luận. Sau này các ý tưởng cấp tiến của Dương Minh khuyến khích các nhà tư tưởng lỗi lạc của Nhật Bản như , ông cho rằng nhờ các vị thần của Thần đạo mà chỉ người Nhật mới phân biệt được thiện ác bằng trực giác mà không cần phải suy nghĩ phức tạp. Phái Tâm học của Dương Minh cũng một phần cung cấp cơ sở tư tưởng cho vài samurai hành động theo trực giác thay vì kinh sách và lập nền tảng tri thức cho các samurai cấp thấp ra tay một cách cực đoan trong các thập kỷ trước sự kiện Minh Trị Duy tân (1868), như lật đổ chính quyền Đức Xuyên (1600–1868).

Lý học ở Triều Tiên
Ở Triều Tiên, Lý học được lập làm quốc giáo. Phái Lý học của Chu Hy du nhập vào bán đảo Triều Tiên do nhà Nguyên chiếm đóng bán đảo.

Các đệ tử nổi bật nhất của Lý Hoảng bao gồm (1538–1593), (1542–1607) và (1543–1620), được gọi là Tam hùng. Tiếp nối họ là lớp học giả thứ hai gồm có (1554–1637) và Trương Hưng Hiếu (張興孝; 1564–1633), và lớp thứ ba bao gồm Hứa Mục, Doãn Huề, Doãn Thiện Đạo và Tống Thì Liệt đã đưa Lý học vào Triều Tiên trong thế kỷ 18.

Các nhà Lý học nổi tiếng

Trung Quốc

Trình Di và Trình Hạo
Lục Tượng Sơn tức Lục Cửu Uyên (1139–1193)
Âu Dương Tu (1007–1072)
Thiệu Ung (1011–1077)
Tô Thức, hiệu Đông Pha (1037–1101)
Vương Dương Minh tức Thủ Nhân
Ngô Trừng (1249–1333)
Diệp Thích (1150–1223)
Trương Thức (1133–1180)
Trương Tái
Chu Đôn Di (1017–1073)
Chu Hi (1130–1200)
Trình Đoan Lễ (1271–1345)

Triều Tiên

An Hyang (1243–1306)
U Tak (1263–1342)
Yi Saek (1328–1396)
Jeong Mong-ju (1337–1392)
Jeong Dojeon (1342–1398)
Gil Jae (1353–1419)
Ha Ryun
Gwon Geun
Jeong Inji (1396–1478)
Kim Suk-ja
Kim Jong-jik (1431–1492)
Nam Hyo-on
Kim Goil-pil
Jo Gwang-jo (1482–1519)
Seo Gyeongdeok
Yi Eon-jeok
Lý Hoảng (Bút danh Thoái Khê) (1501–1570)
Jo Sik (1501–1572)
Ryu Seongryong
Yi Hang
Kim Inhu
Ki Daeseung (1527–1572)
Song Ik-pil (1534–1599)
Seong Hon (1535–1598)
Lý Nhị (Bút danh Lật Cốc) (1536–1584)
Kim Jangsaeng (1548–1631)
Tống Thì Liệt (1607–1689)
Yi Gan (1677–1727)
Yi Ik (1681–1763)
Han Wonjin (1682–1751)
Hong Daeyong (1731–1783)
Park Jiwon (1737–1805)
Park Jega (1750–1815)
Jeong Yak-yong (1762–1836)

Nhật Bản

Fujiwara Seika (1561–1619)
Hayashi Razan (1583–1657)
Nakae Tōju (1608–1648)
Yamazaki Ansai (1619–1682)
Kumazawa Banzan (1619–1691)
Yamaga Sokō (1622–1685)
Itō Jinsai (1627–1705)
Kaibara Ekken (còn gọi là Ekiken) (1630–1714)
Arai Hakuseki (1657–1725)
Ogyū Sorai (1666–1728)
Nakai Chikuzan (1730–1804)
Ōshio Heihachirō (1793–1837)

Việt Nam

Lê Văn Thịnh (1050–1096)
Bùi Quốc Khái (1141–1234)
Trần Thái Tông (1218–1277)
Trương Hán Siêu (1274–1354)
Chu Văn An (1292–1370)
Lê Quát (1319–1386)
Nguyễn Trãi (1380–1442)
Ngô Sĩ Liên (1400–1498)
Lê Thánh Tông (1442–1497)
Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585)
Lê Quý Đôn (1726–1784)
Nguyễn Khuyến (1835–1909)
Phan Đình Phùng (1847–1896)
Minh Mạng (1791–1841)
Tự Đức (1829–1883)

Tham khảo

Nguồn


(Vol. 1 ) (Vol. 2 )

Chan, Wing-tsit, A Sourcebook of Chinese Philosophy. Princeton: Princeton University Press, 1963.
Chan, Wing-tsit, trans. Instructions for Practical Living and Other Neo-Confucian Writings by Wang Yang-ming. New York: Columbia University Press, 1963.


Daehwan, Noh. "The Eclectic Development of Neo-Confucianism and Statecraft from the 18th to the 19th Century," Korea Journal (Winter 2003).
Ebrey, Patricia Buckley. Chinese Civilization: A Sourcebook. New York: Free, 1993. Print.



(Amazon Kindle edition.)
Tu Weiming. Neo-Confucian Thought in Action: Wang Yang-ming's Youth (1472–1509). Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1976.
Tu Weiming. Confucian Thought: Selfhood As Creative Transformation. New York: State University of New York Press, 1985.

Liên kết ra ngoài


Writings of the Orthodox School từ Song Dynasty