Hủa Phăn

| native_name = }}
|other_name =
| native_name_lang = lo
| settlement_type = tỉnh
| image_skyline = Countryside around Sam Neua - Laos02.JPG
| image_map = Map of Houaphan Province, Laos.jpg
| map_caption = Bản đồ tỉnh Hủa Phăn
| map_alt = Map of Houaphan Province
| image_map1 = Houaphanh Province-Laos.svg
| map_caption1 = Vị trí tỉnh Hủa Phăn trên bản đồ Lào
| map_alt1 = Map showing location of Houaphanh Province in Laos
| coordinates =
| subdivision_type = Quốc gia
| subdivision_name = Lào
| seat_type = Tỉnh lỵ
| seat = Sầm Nưa
| area_total_km2 = 16.500
| population_total = 289.393
| population_as_of = Điều tra năm 2015
| population_density_km2 = auto
| blank_name_sec2 = HDI
| blank_info_sec2 = 0.583 · thứ 8
| timezone1 = ICT
| utc_offset1 = +7
| iso_code = LA-HO
}}
Hủa Phăn (; chuyển tự: Houaphan) là một tỉnh nằm ở phía đông bắc Lào, tỉnh lị đặt ở Sầm Nưa. Vùng đất này từng thuộc lãnh thổ Việt Nam với tên gọi Phủ Trấn Biên và một phần của Phủ Trấn Ninh thời Hậu Lê trong lịch sử Việt Nam.

Tỉnh Hủa Phăn rộng 16.500 km2. Theo điều tra năm 2015, dân số của tỉnh là 289.393 người. Tỉnh này giáp các tỉnh Sơn La, Thanh Hóa và Nghệ An của Việt Nam ở phía bắc, đông và đông nam, với tỉnh Xiêng Khoảng về phía nam và tây nam, và tỉnh Luang Prabang về phía tây.

Hủa Phăn là một trong những khu vực nghèo nhất của Lào nhưng có phong cảnh cực kỳ hữu tình và nghề dệt may truyền thống nổi tiếng.

Lịch sử
Thời kỳ thuộc về Việt Nam
Tỉnh này là quê hương của Vương quốc Bồn Man kể từ thế kỷ 14. Sau cuộc đánh chiếm của Việt Nam vào năm 1478 của vua Lê Thánh Tông, nó đã trở thành Trấn Biên và một phần của Trấn Ninh thuộc nước Đại Việt với thủ phủ đặt tại Sầm Châu, nay là Sam Neua. khu vực này còn được biết đến với tên gọi Hua Phan Tang Ha Tang Hok, "Tỉnh thứ 5 và thứ 6," và được Auguste Pavie liệt kê là "Hua Panh, Tang-Ha, Tang-Hoc."

Thời nhà Hậu Lê và nhà Tây Sơn, vùng Trấn Biên và Trấn Ninh thuộc về lãnh thổ Việt Nam. Nhưng năm 1802, ngay sau khi lên ngôi, vua Gia Long nhà Nguyễn đã đem đất Trấn Biên (cùng với Trấn Ninh, Trấn Định) cắt cho nước Vạn Tượng để đền đáp việc nước này giúp Gia Long đánh nhà Tây Sơn. Sự việc này được chép ngắn gọn trong Đại Nam nhất thống chí:

Như vậy sau hơn 300 năm được Đại Việt tuyên bố chủ quyền dưới thời nhà Hậu Lê và nhà Tây Sơn, Trấn Biên (cùng với Trấn Ninh, Trấn Định) đã bị cắt cho Vạn Tượng. Tính đến nay thì đây là vùng lãnh thổ lớn nhất mà Việt Nam bị mất, và đặc biệt hơn nữa là vùng này bị mất không phải do bị xâm chiếm mà là do vua Việt Nam tự ý cắt cho nước ngoài.

Đến năm 1828, Vạn Tượng bị Xiêm La đánh phá, vùng này lại xin nhập vào nước Việt, Minh Mạng chấp nhận và tái lập phủ Trấn Biên, nhập vào tỉnh các Nghệ An, Thanh Hóa.

Thời hiện đại
Vùng đất vẫn là lãnh thổ của Việt Nam cho tới năm 1893 khi chính quyền Pháp chuyển lại cho Lào trong giai đoạn thuộc địa Pháp. Theo chính tả tiếng Pháp tên tỉnh thường viết là Houaphan. có diện tích 16.500 km2. Tỉnh này giáp Việt Nam ở phía bắc, đông và đông nam, tỉnh Xiangkhouang về phía nam và tây nam, và tỉnh Luang Prabang về phía tây.

Địa hình rất gồ ghề, với rừng núi dày đặc trên phần lớn diện tích của tỉnh, đặc biệt ở phía tây. Các khu dân cư tập trung chính bao gồm Xamneua, Muong U, Houamuang, Chomsan, Muang Pan, Muang Hom, Muang Peu, Muang Xon, Ban Muang-Et, Ban Nampang, Muong Vene, Xamtai, Muang Na, và Poungthak.

Con đường chính chạy qua tỉnh là Đường 6 (Lào). Các sông chính là Nam Ma (sông Mã, phần thượng lưu và hạ lưu nằm trên đất Việt Nam, đi qua Bản Muang-Et) và sông Nam Sam chảy qua thị trấn Sam Neua.

Tỉnh là nơi có hang Viengxay, một mạng lưới dày đặc các hang động được sử dụng bởi quân Pathet Lào, và Công viên Khảo cổ học Hintang, một trong những địa danh nổi tiếng nhất thuộc thời tiền sử ở miền bắc Lào, rải rác còn có những vườn cự thạch.

Các khu bảo tồn

Khu vực của tỉnh Hủa Phăn nằm trong Khu Bảo tồn Đa dạng sinh học Quốc gia (NBCA) Nam Et-Phou Louey và Khu Bảo tồn Đa dạng sinh học Quốc gia Nam Xam. Ngoài ra còn có một số Tràm Chim Quan trọng (IBA).

Khu vực IBA Nam Neun của huyện Nam Et nằm ngay cạnh NBCA. Nam Neun có diện tích 85.450 ha và ở độ cao 800 - 1.500 m. Môi trường sống được đặc trưng là các rừng rụng lá hỗn giao, cũng như rừng xanh không ngập nước, với các loại tre nứa, thỉnh thoảng có lá kim; các khu vực trống đã được thay thế bởi các khu vực đồng cỏ thứ sinh. Các loài chim chính bao gồm chim sếu lớn (Buceros bicornis) và chim bói cá Blyth (Alcedo hercules ).

Khu tràm chim Phou Louey Massif IBA nằm ở khu bảo tồn NBCA sông Nam Et-Phou Louey và liền kề với tràm chim Nam Neun IBA. Tràm chim IBA Phou Louey trải dài qua tỉnh Hủa Phăn tới tỉnh Luang Prabang. Nó có diện tích 60.070 ha và ở độ cao 700 m - 1800 m. Môi trường đặc trưng bởi rừng rụng lá hỗn tạp, rừng nửa rụng lá, rừng xanh núi thấp, rừng xanh núi cao và đồng cỏ thứ sinh. Các loài chim chính bao gồm trèo cây lưng đen (Sitta formosa), niệc cổ hung (Aceros nipalensis), bồng chanh rừng (Alcedo hercules) và "chim ưng vàng" (Phylloscopus cantator). Có bốn loài rùa được ghi nhận và hai loài thú móng guốc.

Khu tràm chim IBA sông Nam Xam rộng 69.000 ha nằm trong diện tích 70.000 ha Khu Bảo tồn Đa dạng sinh học Quốc gia Nam Xam (NBCA). Độ cao của khu IBA vào khoảng giữa 300 m -1800 m với địa hình đặc trưng là những ngọn đồi và những ngọn núi thấp. Môi trường sống chủ yếu gồm rừng xanh không ngập nước, rừng Pơ mu, rừng rụng lá xen kẽ, cũng như rừng trên núi thấp cằn cỗi. Các loài đặc hữu nổi tiếng bao gồm trèo cây lưng đen (Sitta formosa), Anorrhinus tickelli (Anorrhinus tickelli), chim hoàng yến (Buceros bicornis), gõ kiến xanh đầu đỏ (Picus rabieri), và gồng hoàng cổ đỏ (Aceros nipalensis ).

Các đơn vị hành chính
Tỉnh được tạo lập bởi các đơn vị hành chính cấp huyện/mường sau: Các hạn chế về kinh tế xã hội làm cho tỉnh có tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và tiếp cận với nước sạch và các cơ sở y tế còn thấp hơn mức bình quân.

Một kế hoạch phát triển du lịch đã được xây dựng cho tỉnh nhằm khai thác các hang động làm điểm tham quan du lịch, cung cấp thông tin và dịch vụ tại đây.

Ngân hàng Phát triển Châu Á đã khởi động một dự án vào năm 2006 tập trung vào nhóm 31 làng thuộc huyện Xamneua và huyện Xamtai để giúp người dân thoát khỏi việc trồng cây thuốc phiện chuyển sang làm nương rẫy; đến năm 2006, diện tích cây thuốc phiện được trồng trên địa bàn tỉnh ước tính khoảng 30 ha. Dự án bao gồm các chương trình tăng thu nhập, bảo tồn tài nguyên rừng, xóa bỏ thuốc phiện và thí điểm các dự án thí điểm để gia tăng nguồn thu nhập cho dân cư.

Dân cư
Dân số của tỉnh, tính đến tháng 3 năm 2005, là 280.898 người. Các nhóm dân tộc thiểu số như người Phong có cư trú tại tỉnh này.

Thắng cảnh
Viengxay được gọi là "Thành phố ẩn trong động", là trung tâm của Phong trào Giải phóng Nhân dân Lào năm 1964 đến năm 1975, khi 20.000 người sống trong các hang động với các cơ sở như văn phòng, bệnh viện, chùa, chợ, trường học và trung tâm giải trí.

Các điểm tham quan di tích lịch sử ở đây là:
Nhà Kaysone Phomvihane (trong khu Vườn Chủ tịch Kaysone) ở đây người ta tái hiện lịch sử giai đoạn Viengxay trở thành trung tâm giải phóng và bị máy bay tấn công
Hang Văn phòng Kaysone Phomvihane - là hang động lớn nhất nơi quà tặng, tượng Lenin, và bộ sưu tập sách được trưng bày
Phòng Họp Bộ Chính trị: trong hang này, các nhà lãnh đạo của phong trào tự do thảo luận về chính sách và các quyết định quan trọng
Nhà Nouhak Phoumsavan (cha đẻ của Pathet Lào)
Hang Nouhak Phoumsavan's, nhà và vườn của Hoàng tử Souphanouvong (người được gọi là "Hoàng tử đỏ")
Một ngôi tháp được dựng lên trong chiến tranh để chôn cất con trai của ông Souphanouvong Ariya Thammasin để tránh bị phát hiện trong chiến tranh
Hang động của Hoàng tử Souphanouvong được sử dụng làm hầm chống bom của quân đội Mỹ, còn gọi là "Ravens"
Hang của Phoumi Vongvichid, nơi biên soạn chương trình giáo dục
Hang Sithone Kommadane, một chiến binh dũng cảm trong những năm đầu chiến tranh
Nhà của Tướng Khamtai Siphandon, chỉ huy quân đội tối cao, người giác ngộ nhân dân đến với cách mạng và hang của Khamtai Siphandon nơi ông thành lập và vận hành và truyền thông với lực lượng của mình
Hang Barracks của cựu chiến binh
Hang Pháo binh nơi có các loại máy bay phản lực hạng nặng được vận hành
Hang Xanglot nơi các đám cưới và lễ hội truyền thống được tổ chức trong chiến tranh.

Chúa Wat Pho Xai hoặc chùa Wat Pho Xaysanalam nằm ở ngoại ô Sam Neua. Công viên Khảo cổ học Hintang, một Di sản thế giới được UNESCO xếp hạng, là một trong những dấu ấn thời tiền sử nổi tiếng nhất ở miền bắc Lào, nơi có menhirs (vườn đá đứng) với 2.000 năm tuổi hoặc cự thạch, nó được khai quật vào năm 1931. Người địa phương gọi nó là Sao Hin Tang, có nghĩa là "Đá trụ đá đứng". Nó còn được gọi là Stonehenge của Lào, với nhiều khối đá cao 2 mét. Ngoài những phát hiện này, những bãi chôn cất các đồ chế tác như đồ trang sức cổ, đá đứng và đĩa đá cũng đã được tìm thấy. Những phát hiện khảo cổ này có niên đại trước cánh đồng chum chúng nằm dọc theo một dãy núi dài 12&nbsp;km ở phía nam của tỉnh. Những người theo thuyết linh hồn ở địa phương tin rằng những viên đá ở khu vực này là nơi Jahn Han (vị thần trên trời) đã lớn lên và ngồi trên đó. Cách Sam Neua 11&nbsp;km là hang Thung Tham Buddha. Thác Tat Saloei (Phonesai) nằm trên đường đến sông Nam Noen, khoảng 35&nbsp;km về phía nam của Sam Neua.

Suối nước nóng Nameuang là một danh thăng khác giữa thung lũng trồng lúa trên đường đến Xamneua, nơi còn có thác nước Houaiyad. Các suối là thượng nguồn của một con sông nhỏ. Làng Houaiyad là nơi trưng bày các bộ phận máy bay rơi và những hộp đồ chiến tranh được tái chế thành thắt lưng.

Thư viện ảnh

File:PathetLao002.jpg |Quân đội Lào tại Xam Neua năm 1953.
File:Market Woman in Sam Neua, Laos.JPG |Chợ tình ở Xam Neua
File:Sam Neua - Wat Pho Xai.JPG |Chùa Wat Pho Xai ở Xam Neua

Chú thích

Tra cứu

|Northeast =
|East = tỉnh Thanh Hóa,
|Southeast = tỉnh Nghệ An,
|South = Tỉnh Xiêng Khoảng,
|Southwest =
|West = Tỉnh Luang Prabang,
|Northwest =
}}