Chi Phong

Chi Phong hay Chi Thích (danh pháp khoa học: Acer) là chi chứa khoảng 158 loài cây gỗ hay cây bụi, chủ yếu có nguồn gốc ở châu Á, nhưng có một số loài có mặt tại châu Âu, Bắc Phi và Bắc Mỹ. Tên gọi phổ biến của các loài trong tiếng Việt là "phong" hay "thích". Trong tiếng Trung người ta gọi chúng là 枫 / 楓 (phong) hay 槭 (túc). Các loài phong, thích theo lịch sử có khi được xếp trong họ riêng của chính nó là họ Phong (Aceraceae), hoặc có khi lại cùng với họ Dẻ ngựa (Hippocastanaceae - chứa các loài dẻ ngựa, cây bảy lá, lộc đồng) được gộp chung trong họ Bồ hòn (Sapindaceae). Các phân loại hiện đại, bao gồm cả phân loại của APG, ưu tiên việc gộp nó vào Sapindaceae. Trong bài này sử dụng từ phong làm chính.

Từ Acer có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là "sắc nhọn" (để chỉ các điểm đặc trưng trên lá của chúng) và lần đầu tiên được nhà thực vật học người Pháp Joseph Pitton de Tournefort dùng cho chi này vào năm 1700.

Hình thái học
(Acer saccharum)]]
Các loài phong chủ yếu là cây gỗ cao tới 10–40 m (30–130&nbsp;ft). Các loài khác là cây bụi thấp hơn 10 m với thân cây chia nhánh nhỏ ngay từ mặt đất. Phần lớn các loài có lá sớm rụng, nhưng một số ít loài tại khu vực miền nam châu Á và khu vực Địa Trung Hải là cây thường xanh.

Các loài phong dễ phân biệt bởi sự sắp xếp lá theo kiểu mọc đối. Lá ở phần lớn các loài có dạng gân và thùy hình chân vịt, với 3-9 gân dẫn tới mỗi thùy, một trong các thùy đó ở chính giữa. Một lượng nhỏ các loài lại khác biệt ở chỗ chúng có lá kép chân vịt hay lông chim, với gân lông chim hay không thùy.

Một số loài, bao gồm phong vỏ giấy (Acer griseum), phong Mãn Châu (Acer mandshuricum), phong Nikko (Acer maximowiczianum) và phong ba hoa (Acer triflorum), có lá dạng ba lá chét. Một loài, phong Manitoba (Acer negundo), có lá kép lông chim có thể là dạng ba hoặc năm, bảy hay đôi khi là chín lá chét đơn. Một loài phong khác, phong trăn (Acer carpinifolium), có các lá đơn gân lông chim trông tương tự như ở các loài trăn.

Hoa của các loài phong thuộc dạng cân đối, mẫu năm, mọc thành các cành, ngù hay tán hoa. Chúng có 5 lá đài, 5 cánh hoa dài khoảng 1–6&nbsp;mm, 12 nhị hoa dài khoảng 6–10&nbsp;mm mọc thành hai vòng, mỗi vòng 6 nhị, cùng 2 nhụy hoa hoặc 1 nhụy với 2 vòi nhụy. Bầu nhụy lớn có 2 lá noãn, các cánh của chúng làm thon dài hoa, điều này làm cho người ta rất dễ phân biệt hoa nào là hoa cái. Phong ra hoa vào cuối mùa đông hay đầu mùa xuân, ở phần lớn các loài chúng xuất hiện cùng với lá hoặc muộn hơn một chút, nhưng ở một số loài thì hoa lại xuất hiện trước khi ra lá.
(Acer rubrum)]]
Hoa phong có màu lục, vàng, da cam hay đỏ, tùy theo loài. Mặc dù từng hoa riêng lẻ thì nhỏ, nhưng hiệu ứng chung của cả cây khi ra hoa lại khá sặc sỡ ở một số loài. Một số loài phong là nguồn phấn hoa và mật hoa vào đầu mùa xuân cho các loài ong.
mùa thu]]
Quả của các loài phong là loại quả cánh. Các hạt này xuất hiện trong các cặp khác biệt, mỗi cặp chứa một hạt được bao bọc trong "quả hạch" nhỏ gắn với các cánh phẳng bao gồm các mô dạng sợi, mỏng như giấy. Chúng có hình dạng như thế để có thể lộn vòng khi rụng nhằm đưa hạt đi đủ xa theo gió. Sự phát triển đầy đủ của hạt diễn ra khoảng từ vài tuần đến 6 tháng kể từ khi ra hoa, với sự phát tán hạt rất nhanh sau khi chín. Phần lớn các loài đòi hỏi phải có xử lý hạt nhằm đảm bảo cho việc nảy mầm, và một số hạt có thể duy trì trạng thái ngủ trong đất trong thời gian vài năm trước khi nảy mầm.

Sử dụng

Làm vườn
(Acer palmatum) có trên 1.000 giống. Đây là giống 'Sango kaku', còn gọi là "phong vỏ san hô".]]
Các loài phong được trồng làm cây cảnh. Phong Na Uy (A. platanoides) là đặc biệt phổ biến do tốc độ lớn nhanh và khả năng chịu lạnh, mặc dù nó bị coi là loài xâm hại ở một số khu vực. Các loài phong khác, đặc biệt là các loài nhỏ hay không thông dụng, được sử dụng làm các cây mẫu vật. Vermont, Wisconsin và Tây Virginia. công nhận. Cây phong hoa đỏ được đảo Rhode công nhận là cây của bang. Lá phong cũng là biểu tượng của trò chơi trực tuyến MapleStory của Wizet và Nexon.

Văn học
Cây phong thường cũng hay được thơ văn Việt Nam thời phong kiến nhắc tới, chẳng hạn trong Đoạn trường tân thanh (Truyện Kiều) của Nguyễn Du có đoạn viết về cây phong.
:Người lên ngựa, kẻ chia bào
:Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san

Các loài
.]]
Sắp xếp theo tổ dưới đây lấy theo E. Davis (2021); tham khảo P. Goetghebeur (2007)
Tổ Acer
Acer binzayedii: Mexico.
Acer caesium: Afghanistan, Pakistan, Nepal, Ấn Độ, Bangladesh, Malaysia, Indonesia, Trung Quốc.
Acer floridanum
Acer granatense
Acer grandidentatum
Acer heldreichii
Acer hyrcanum
Acer iranicum
Acer leucoderme
Acer mazandaranicum
Acer monspessulanum
Acer nigrum
Acer obtusifolium
Acer opalus
Acer pseudoplatanus - loài điển hình.
Acer saccharum: Canada, Hoa Kỳ.
Acer sempervirens
Acer skutchii
Acer sosnowskyi
Acer undulatum
Acer velutinum
Acer yangbiense
Tổ Arguta
Acer acuminatum: Ấn Độ, Nepal, Pakistan.
Acer argutum: Nhật Bản.
Acer barbinerve: Viễn Đông Nga, bắc Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên.
Acer stachyophyllum
Tổ Ginnala
Acer tataricum (đồng nghĩa: A. ginnala)
Tổ Glabra
Acer glabrum
Tổ Hyptiocarpa (hoặc gộp trong tổ Rubra)
Acer laurinum
Acer pinnatinervium
Tổ Indivisa
Acer carpinifolium
Tổ Lithocarpa
Acer amamiense: Quần đảo Lưu Cầu.
Acer diabolicum
Acer kungshanense
Acer leipoense
Acer lungshengense
Acer sinopurpurascens
Acer sterculiaceum
Acer thomsonii
Acer tsinglingense
Tổ Macrantha
Acer capillipes
Acer caudatifolium (đồng nghĩa: A. kawakamii)
Acer chienii
Acer crataegifolium
Acer davidii
Acer forrestii
Acer insulare
Acer komarovii
Acer laxiflorum
Acer maximowiczii
Acer metcalfii
Acer micranthum
Acer morifolium
Acer morrisonense (đồng nghĩa: A. rubescens)
Acer pectinatum
Acer pensylvanicum
Acer rufinerve
Acer sikkimense (đồng nghĩa: A. hookeri)
Acer tegmentosum
Acer tschonoskii
Tổ Macrophylla
Acer macrophyllum
Tổ Negundo
Acer cissifolium
Acer henryi
Acer negundo
Tổ Palmata
Acer calcaratum
Acer campbellii (đồng nghĩa: A. flabellatum Rehder, A. heptaphlebium)
Acer chingii
Acer circinatum
Acer confertifolium
Acer cordatum
Acer crassum
Acer duplicatoserratum (đồng nghĩa: A. ceriferum)
Acer elegantulum
Acer erianthum
Acer erythranthum
Acer fabri
Acer fenzelianum
Acer hilaense
Acer japonicum
Acer kuomeii
Acer kwangnanense
Acer kweilinense
Acer laevigatum
Acer mapienense
Acer miaoshanicum
Acer oligocarpum
Acer oliverianum
Acer × osmastonii = A. campbellii × A. laevigatum
Acer palmatum (đồng nghĩa: A. amoenum Carrière)
Acer pauciflorum (đồng nghĩa: A. pubipalmatum)
Acer pseudosieboldianum (đồng nghĩa: A. takesimense)
Acer pseudowilsonii
Acer pubinerve
Acer pubipetiolatum
Acer robustum (đồng nghĩa: A. anhweiense)
Acer serrulatum
Acer shangszeense
Acer shirasawanum
Acer sieboldianum
Acer sinense
Acer sino-oblongum
Acer tenuifolium
Acer tonkinense
Acer tutcheri
Acer wangchii (hoặc xếp trong tổ Pentaphylla)?
Acer wilsonii
Tổ Parviflora
Acer distylum
Acer nipponicum
Tổ Pentaphylla
Acer albopurpurascens
Acer buergerianum: Trung Quốc, Đài Loan. Du nhập vào Italia, bán đảo Triều Tiên, Tadzhikistan, Uzbekistan.
Acer chingdaoense
Acer coriaceifolium
Acer gracilifolium
Acer lucidum
Acer oblongum
Acer paihengii
Acer paxii
Acer pentaphyllum
Acer poliophyllum
Acer shihweii
Acer sycopseoides
Acer yinkunii
Acer yui
Tổ Platanoidea
Acer acutum
Acer amplum (đồng nghĩa: A. chapaense): Myanmar, Trung Quốc, miền bắc Việt Nam.
Acer campestre
Acer cappadocicum (đồng nghĩa: A. divergens)
Acer chunii
Acer fulvescens
Acer leptophyllum
Acer lobelii
Acer longipes
Acer miyabei (đồng nghĩa: A. miaotaiense)
Acer okamotoanum
Acer pictum
Acer platanoides (đồng nghĩa: A. turkestanicum)
Acer shenkanense
Acer tenellum
Acer tibetense
Acer truncatum
Tổ Pubescentia
Acer pentapomicum
Acer pilosum
Tổ Rubra
Acer pycnanthum
Acer rubrum
Acer saccharinum
Tổ Spicata
Acer caudatum
Acer spicatum
Acer ukurunduense
Tổ Trifoliata
Acer griseum
Acer mandshuricum
Acer maximowiczianum
Acer sutchuenense
Acer triflorum
Tổ Wardiana
Acer wardii
Chưa rõ vị trí thuộc tổ nào:
Acer brevipes: Miền bắc Việt Nam.
Acer cinerascentiforme
Acer orthocampestre: Có thể thuộc tổ Platanoidea.
Acer shenzhenensis
Acer zarei

Lai ghép
Acer × bornmuelleri = A. campestre × A. monspessulanum
Acer × boscii = A. pensylvanicum × A. tataricum
Acer × conspicuum = A. davidii × A. pensylvanicum
Acer × coriaceum = A. monspessulanum × A. pseudoplatanus
Acer × dieckii hay Acer dieckii: van Gelderen (trang 245) kết luận rằng nó có lẽ là A. platanoides khác thường, gần với địa vị của một giống cây trồng.
Acer × freemanii = A. rubrum × A. saccharinum
Acer × hillieri = A. miyabei × A. cappadocicum 'Aureum'
Acer × jakelyanum = A. campestre × A. opalus subsp. obtusatum
Acer × koenighoferae = A. opalus subsp. obtusatum × A. pseudoplatanus
Acer × martini = A. monspessulanum × A. opalus
Acer × pseudo-heldreichii = A. pseudoplatanus × A. heldreichii
Acer × ramosum = A. campestre × A. pseudoplatanus
Acer × schwerinii = A. crataegifolium × A. rufinerve
Acer × varbossanium = A. campestre × A. opalus subsp. obtusatum
Acer × zoeschense = A. campestre × hoặc A. cappadocicumhoặc A. lobelii

Thư viện ảnh

Hình:Maple leaves.jpg|Lá phong đá
Hình:Yellow-maple.jpg|Lá phong Na Uy màu vàng trong mùa thu
Hình:Leaves of Acer palmatum (2005).jpg|Lá phong Nhật Bản chuyển sang màu đỏ về mùa thu
Hình:TenryujiMomiji.jpg|Cây phong Nhật Bản và cây tre tại Nhật
Hình:Maple-oliv1.jpg|Lá phong Na Uy
File:Red and green Maple Tree (3972416112).jpg|Acer × freemanii
Hình:Bi-colored Maple Tree.jpg|Cây phong răng lớn hai màu
Hình:curly_maple_bench.jpg|Ghế dài làm từ gỗ phong.

Tham khảo

Xem thêm
Danh sách các loài phong

Liên kết ngoài


Quần thực vật Trung Hoa- Tóm tắt về họ Aceraceae
Phân loại phong
UVSC Herbarium - Phong
So sánh các loài phong ở miền đông Bắc Mỹ tại bioimages.vanderbilt.edu