Emmanuel Xavier Nguyễn Văn Triệu

| nơi mất = pháp trường Bãi Dâu, Chợ Mụ Đặng, Phú Xuân, xứ Thuận Hóa, Đại Việt
| tôn kính = Giáo hội Công giáo
| ngày chân phước = 27 tháng 5 năm 1900
| nơi chân phước = Roma
| chân phước bởi = Giáo hoàng Giáo hoàng Lêô XIII
| ngày hiển thánh = 19 tháng 6 năm 1988
| nơi hiển thánh = Quảng trường Thánh Phêrô, thành Roma
| hiển thánh bởi = Giáo hoàng Giáo hoàng Gioan Phaolô II
| đền chính = Giáo xứ Kim Long (nơi sinh), Giáo xứ Phường Đúc và Giáo xứ Dương Sơn (nơi an táng)
| lễ quan thầy = 17 tháng 9
| biểu trưng = mặc áo chùng thâm, áo lễ trắng, dây các phép đỏ, mũ ba khía biretta, cầm nhành thiên tuế bên cạnh gông gỗ, gươm cán dài cùng một quan tiền kẽm Cảnh Thịnh thông bảo.
| bổn mệnh = linh mục triều, tuyên úy, cận vệ, sĩ quan quân nhu, hậu cần, Huế, Chủng viện Trung Linh
| tranh cãi =
| suppressed_date =
| bách hại bởi = Cảnh Thịnh (Tây Sơn)
| ảnh hưởng đến =
| chịu ảnh hưởng = Onofrio Villiani, SJ|Giuseppe Candia SJ
| truyền thống =
| tác phẩm =
|honorific prefix=|name=Manuel Xavier Nguyễn Văn Triệu|titles=|ngày phong đấng đáng kính=9 tháng 8 năm 1843|đấng đáng kính bởi=Giáo hoàng Giáo hoàng Grêgôriô XVI}}

Emmanuel Xavier Nguyễn Văn Triệu (chữ Hán: , tiếng Latinh: Emmanuel Xaverius, tiếng Bồ Đào Nha: Manuel Xavier) là linh mục triều tử đạo tiên khởi người Việt Nam dưới triều vua Cảnh Thịnh nhà Tây Sơn, được Giáo hội Công giáo tuyên phong hiển thánh vào năm 1988. Ngài sinh năm 1756 trong một gia đình quý tộc có nhiều đời làm quan phụng sự các Chúa Nguyễn tại làng Kim Long, thành Phú Xuân, khi ấy thuộc Địa phận Bắc Đàng Trong. Cha ngài là Cai đội Quân nhu Nguyễn Văn Đặng, một quan lại đã cải sang đạo Công giáo và phò tá Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát. Từ thuở nhỏ, ngài sống với mẹ ở quê ngoại và nơi rửa tội là làng Thợ Đúc rồi gia nhập Vũ Lâm quân phò tá Chúa Nguyễn Phúc Thuần năm 15 tuổi. Cuối năm 1774, quân Chúa Trịnh chiếm được Phú Xuân, thánh Triệu vì đói khát nên phải bỏ quê hương mà theo đàn quân của Quận Việp Hoàng Ngũ Phúc trở về Thăng Long. Ở Đàng Ngoài, ngài được các linh mục Dòng Tên (đã bị phá bởi Giáo hoàng Clêmentê XIV vào năm 1773) nhận nuôi làm người nhà và cho ăn học để làm linh mục phụ giúp nhà dòng. Cuối năm 1786, theo chỉ thị từ Tòa Thánh, ngài được Đức Giám mục Manuel Obellar Khâm nhận vào Chủng viện Trung Linh của Dòng Đa Minh với tư cách là chủng sinh giúp Dòng Tên cùng với Philipphê Nguyễn Văn Bỉnh là bạn thân của ngài. Ngài được thụ phong linh mục vào năm 1793 và phái đi mục vụ các xứ đạo ở vùng ven biển tỉnh Nam Định. Sau nhiều năm ở ngoài Bắc, ngài được Đức Giám mục Feliciano Alonso Phê cho phép về quê thăm mẹ già. Ngày 7 tháng 8 năm 1798, Cảnh Thịnh ban hành chiếu chỉ lùng bắt các thừa sai và đạo trưởng. Khi lùng xét gần tu viện Dòng Mến Thánh Giá Thợ Đúc, quân sĩ bắt được ngài. Ngày 17 tháng 9 năm 1798, ngài bị xử trảm tại pháp trường Bãi Dâu, thi thể an táng ở họ đạo Dương Sơn. Ngày 21 tháng 7 năm 1996, Đức Tổng giám mục Huế Stêphanô Nguyễn Như Thể cho đưa hài cốt ngài về quê ngoại ở giáo xứ Phường Đúc và phần xương đầu vẫn được lưu giữ tại nhà thờ Dương Sơn.

Tiên tổ và hậu duệ
Nguyễn Văn Đằng (tục danh của thánh Triệu) được sinh ra vào năm 1756 trong một gia đình quý tộc có nhiều đời làm quan lại phục vụ trong triều đình của các Chúa Nguyễn ở thôn Cù Đa, làng Kim Long, huyện Hương Trà, Chánh dinh Phú Xuân (ngày nay là nay là phường Kim Long, thành phố Huế). Thủy tổ của tộc Nguyễn Văn làng Kim Long, cụ Nguyễn Văn Phỉ là anh em họ xa đời của Đoan Quận công Nguyễn Hoàng vì có quê gốc ở thôn Bùi Xá của trang Gia Miêu, tổng Trung Bạn, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa, là người đầu tiên trong tộc đã theo Chúa Tiên vào Nam dựng nghiệp lớn vào năm 1558 và định cư trước hết ở dinh Ái Tử, tỉnh Quảng Trị. Bốn đời sau thì Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan cho dời đô vào trong làng Hà Khê ở huyện Hương Trà vào năm 1636 và gọi là phủ Kim Long (金龍府) , tục gọi là Kẻ Huế. Nhân dịp Chúa Thượng cho mở kì thi Hoa văn tuyển chọn lại thuộc cho các ty Xá sai, Tướng thần lại và Lệnh sử thì ông cố của cậu Đằng là cụ Nguyễn Văn Sử thi đỗ và được bổ nhiệm làm Lại ty trong ty Tướng thần (將臣) chuyên lo việc thu thuế, trữ thóc lúa và phân phát lương thảo cho quân đội các dinh. Về sau cụ Nguyễn Văn Sử được thăng chức lên làm quan Tướng thần Cai hợp đứng đầu một cơ quan trong ty và phong tước Thành Trung tử. Khi Chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Thái cho dời đô sang làng Thụy Lôi bên cạnh thì đã ban đặc ân cho các quan lại trong triều được chọn đất Kim Long phủ cũ mà lập ra làng mới, gọi là làng Kim Long. Thành Trung tử cùng với cụ tổ các họ Trương Đình, Mai Công, Mai Bá, Trần Hữu, Trần Văn và Tống Phước (tổ tiên của Thừa Thiên Cao Hoàng hậu) đã chiêu tập cư dân xây dinh thự gỗ để lập làng mới vào khoảng năm 1690. Thành Trung tử Nguyễn Văn Sử có hai người con trai là Nguyễn Văn Đại (về sau cũng làm quan Tướng thần Cai hợp như cha và được phong tước Đại Đức tử) và Nguyễn Văn Tấn. Cụ Nguyễn Văn Tấn sinh ra bốn người con trai là Nguyễn Văn Đạo (Tướng thần ty lại), Nguyễn Văn Đức, Nguyễn Văn Điền và Nguyễn Văn Đặng. Nguyễn Văn Đặng được tuyển vào lực lượng Vũ Lâm quân của chúa Nguyễn Phúc Khoát do có tổ tiên là người cùng quê với các Chúa Nguyễn, làm quan Cai đội trong Quân nhu và trông coi lương thực của quân sĩ, tục gọi là Ôn Cai Lương. Cai đội Đặng cưới một người phụ nữ Công giáo từ một gia đình đã theo đạo lâu đời ở làng Thợ Đúc bên kia sông Hương (tục gọi là Bà Mụ Cai) và sinh được một người con duy nhất là cậu Nguyễn Văn Đằng.

Con cháu dòng họ Nguyễn Văn làng Kim Long thuộc nhánh Đại Đức tử vẫn còn lưu truyền cho đến ngày nay và có nhiều đời cũng sung quân ngũ mà phò tá các vua Nhà Nguyễn, tiêu biểu có Trung quân Cai đội truy phong Nguyễn Văn Hưng là cháu họ thánh Triệu theo Chúa Nguyễn Phúc Thuần vào Nam và về sau đánh giặc Tây Sơn ở Cửa Ba Thắc giúp vua Gia Long, tử trận và được đưa linh vị vào Đền Hiển Trung thờ tự. Một hậu duệ khác là Phó vệ úy Nguyễn Văn Tần được vua Minh Mạng phái đem quân vào Gia Định đánh giặc Lê Văn Khôi và tử trận vào năm 1834. Trong dòng họ sau này không có ai theo đạo Công giáo, trừ con cháu một nhánh ngoại đã vào Đồng Nai và là người đã biên soạn tiểu sử của thánh Triệu.

Thuở niên thiếu
vẽ sau khi chiếm được Phú Xuân vào năm 1775. Khu vực Trường Tử dinh bên tả Chánh dinh là nơi sinh của thánh Triệu. Trường đúc súng ở bên kia sông Hương, cách giữa có Cồn Dã Viên (Đại Sa châu), là quê mẹ của ngài. Kho thóc cạnh đó là nơi cha và họ hàng ngài có lẽ thường qua lại làm việc với tư cách là quan thu thuế thóc và coi lương cho Chúa Nguyễn.]]

Khoảng đầu tháng 1 Dương lịch năm 1756, cậu Nguyễn Văn Đằng được sinh ra ở ngôi làng Kim Long thơ mộng bên dòng sông Hương hữu tình và kinh thành Phú Xuân hoài cổ, là con trai đầu lòng cũng là độc nhất của ông Cai đội Đặng và bà Mụ Cai Lương. Sáu năm trước khi cậu Đằng được sinh ra thì Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát đã ra sắc chỉ cấm đạo và trục xuất hết các giáo sĩ Công giáo đang truyền đạo ở Đàng Trong với lệnh truyền vào ngày 6 tháng 5 năm 1750:"Các đạo trưởng Tây Phương đã giảng dạy một thứ đạo làm cho bách tính trở nên điên dại khi tin vào lời họ. Võ Vương ra lệnh cấm đạo này và không muốn các con dân có đạo tụ họp nữa. Các trấn thủ phải bắt các thừa sai giải về Kinh đô Phú Xuân hoặc Quảng Nam. Võ Vương cũng lệnh phải triệt hạ tất cả các nhà thờ, vật dụng phải giao lại cho làng sở tại để xây đình chùa. Lệnh cũng truyền cho các tín hữu phải nộp các ảnh tượng, tràng hạt và sách đạo. Bắt tất cả các thầy giảng đang ở các điểm truyền giáo, tịch thu các tài sản của các đạo trưởng Tây Phương, nếu có gì đáng giá thì đưa về Kinh, còn lại phải lưu giữ cho đến khi có lệnh mới. Còn đất đai, theo lệnh của Võ Vương, sẽ làm của chung trong làng” Trong đợt cấm đạo này nhiều nhà thờ ở Phú Xuân bị rao bán hoặc phá hủy, duy chỉ có nhà thờ của linh mục Johann Koffler, S.J. người Đức là được bằng yên do cha Koffler là quan Khâm thiên của Võ Vương. Năm 1752, Dòng Tên ở thành Ma Cao cho gửi thêm hai linh mục khác người Bồ Đào Nha đến Đàng Trong là cha Francisco Xavier de Monteiro, S.J. và cha João de Loureiro, S.J. đến Đàng Trong để phụ giúp cha Koffler trong việc truyền giáo, song Võ Vương cho phép họ ở lại với điều kiện cấm giảng đạo và phải điều chế ngự dược cùng xây hệ thống nước ngầm trong Kinh cho Vương. Cha Monteiro vì gặp vấn đề nên phải trở về Ma Cao trong cùng năm đó, cha Koffler cũng bỏ Đàng Trong vào năm 1755 nên thành ra chỉ có cha Loureiro là linh mục Dòng Tên duy nhất ở kinh đô khi cậu Đằng được sinh ra.

Ngày 18 tháng 1 năm 1756, nhân ngày lễ kính Thánh Danh Đức Chúa Giê-su theo lịch Lễ Triđentinô, cậu Đằng được đưa về quê mẹ ở làng Thợ Đúc để cho cha João de Loureiro, S.J., lúc này đang là quan Thái y của Võ Vương, rửa tội. Cậu được đặt tên thánh là Manuel (Tiếng Do Thái: עִמָּנוּאֵל - Thiên Chúa ở cùng chúng ta), là một tên nam giới phổ biến của người Bồ Đào Nha và được dùng để tôn vinh Chúa Giê-su trong lễ Lễ cắt bì (ngày 1 tháng 1) và Lễ Kính Danh.

Nhờ có cha làm quan trong triều đình Chúa Nguyễn, tuổi thơ của cậu Đằng trôi qua cách êm ái về phần đời trong một cuộc sống đầy đủ tiện nghi của một cậu ấm con quan. Đàng Trong đã thành một nước độc lập từ năm 1744 và Võ Vương rất tích cực trong việc điều hành nhà nước và thông thương với các dân tộc láng giềng, biến Đàng Trong trở thành một quốc gia cực thịnh lúc bấy giờ. Về phần thiêng liêng thì cậu Đằng được thừa hưởng một di sản Đức Tin trù phú từ mẹ là bà Mụ Cai, một mệnh phụ đến từ làng Thợ Đúc là trung tâm truyền giáo cùng là nơi đã sớm chớm mầm cộng đoàn tín hữu ở Kinh đô nhờ vào công của thợ đúc súng João da Cruz (1610-1682) và các thừa sai Dòng Tên người Bồ Đào Nha. Tuy Võ Vương đã ra lệnh cấm đạo nghiêm ngặt nhưng các cha Loureiro và Monteiro của Dòng Tên đã tận dụng vị trí của mình là những quan Khâm thiên và Thái y để đến thăm nhà của các tín hữu quyền quý ở Kinh hầu để dâng Thánh lễ cùng ban phát các Bí tích. Nhờ có sự rao giảng nhiệt thành từ các cha cùng lời khuyên nhủ từ vợ, ông Cai đội Đặng cũng được chịu phép Rửa tội sau này và trở thành một tín hữu sốt mến.

Cuộc sống êm ái của cậu Đằng ở Phú Xuân kéo dài được không lâu khi tình hình Đàng Trong càng ngày càng suy sụp nặng nề. Tháng 7 năm 1765, Võ Vương qua đời và để lại chúc thư tôn người con thứ là Công tử Nguyễn Phúc Luân kế vị. Quyền thần Trương Phước Loan biết Công tử Luân là người thông minh nên sẽ khó kiểm soát, liền lập mưu trong triều mà tống giam Công tử Luân vào ngục cùng tôn người con thứ 16 của Võ Vương là Công tử Nguyễn Phúc Thuần lên làm chúa kế vị, lấy hiệu là Định Vương. Quốc phó Trương Phước Loan lợi dụng chúa trẻ tuổi nên ra sức vơ vét của cải trong nước cùng xây dinh thự nguy nga, buôn quan bán tước, ăn hối lộ tha tội, hình phạt tàn khốc, thuế má liên miên, vu khống trung thần khiến bách tính lầm than.

Không những về phần đời mà về phần đạo tín hữu ở Kinh cũng gặp nhiều ngăn trở. Tháng 7 năm 1767, Định Vương cho ra một sắc chỉ cấm đạo và trục xuất các vị thừa sai mới như sau: “Lệnh Định Vương truyền cho quan Án sát Phan Than, chưởng cơ Cai đội Đặng, ký lục Phương và cai bạ Khinh. Từ trước việc cai trị vẫn theo đạo tự nhiên nhân bản nhưng ít lâu nay đạo Hoa Lang giống như giáo phái Dương Mặc dùng lời hứa hẹn và hình phạt để lừa dối lòng người, vì thế Tiên Vương đã nghiêm ngặt cấm đoán mà bách tính vẫn không chừa bỏ. Nay ta thấy cần phải lập lại lệnh cấm đạo Hoa Lang và tra xét các nơi để loại trừ hẳn đạo này. Hiện nay bách tính đang trở lại đạo cũ, hội họp tại các nhà thờ. Các quan phải cần mẫn điều tra trong địa hạt của mình, nếu có những người tụ họp và giữ đạo thì phải bắt và đem ra toà xét xử, bắt chối đạo bằng lời nói hoặc bằng việc đạp lên ảnh tượng. Người nào còn cố chấp tin theo đạo thì phải giam tù và thông báo về triều đình để duyệt án. Người có chức tước thì phải giáng trật, thường dân thì phải lưu đầy chăn voi suốt đời. Có như thế quốc gia mới hưng thịnh”.Lệnh truyền của Định Vương đến bách tính như sét đánh ngang tai và quan Cai đội Đặng cũng là một trong những vị quan đầu tiên nghe được chiếu chỉ này. Theo lời của Đức quản Tông tòa Đàng Trong Guillaume Piguel (1722-1771) thì Cai đội Đặng là một trong ba vị quan trong triều có thiện cảm với đạo Công giáo. Do bị phát hiện là đã theo đạo từ trước nên Cai đội Đặng bị giáng một trật từ Chưởng cơ Cai đội xuống làm Thuộc nội Cai đội cai quản Cấm Vệ quân trong Kinh thành. Tuy việc theo đạo ở Kinh thành Phú Xuân có trăm ngàn khó khăn nhưng cậu Đằng cùng gia đình và các tín hữu khác vẫn kiên trung giữ vững Đức Tin, dù phải chịu mất tiền của hay đối mặt với án thảo tượng (cắt cỏ cho voi chiến ăn) đi chăng nữa. Thế nhưng chưa dừng lại ở đó, mốc chuyển biến trọng đại đầu tiên trong cuộc đời của cậu lại đến vào cuối năm 1771, khi một cuộc nổi dậy của ba anh em ở Bình Định làm chao đảo cả xứ Đàng Trong. Tiền biên, quyển 11 trang 58-59 kể về việc Cai đội Đặng, cha thánh Triệu, dẫn quân Cấm vệ giao chiến với Chúa Trịnh ở Quảng Nam và bị xử trảm ở Bái Đáp.]]
Cũng vào năm 1771, có ba anh em buôn trầu ở phủ Quy Nhơn, dinh Quảng Nam là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ bắt đầu chiêu tập dân chúng để chuẩn bị cho một cuộc nổi dậy ở ấp Tây Sơn với khẩu hiệu: "Lật đổ Trương Phúc Loan, phò Hoàng tôn Nguyễn Phúc Dương" và phương châm lấy của người giàu mà chia cho người nghèo khiến đông đảo bách tính theo về. Lúc cuối năm 1771 thì phong trào Tây Sơn chỉ là một hội kín ngầm ở ấp Tây Sơn đang trong giai đoạn chuẩn bị lương thảo binh khí, song do nhiều lần quan trấn chẳng động đến mà diệt tận gốc nên đến tháng 8, năm 1773 đã để cho Nguyễn Nhạc xuất binh mà đánh chiếm được huyện lị Tuy Viễn Giặc Tây Sơn khí thế hùng hùng, qua đến năm 1774 thì đã chiếm được thành Quy Nhơn lại bành trướng đến khắp dinh Quảng Nam, Quảng Nghĩa rồi Bình Thuận khiến cho triều đình Định Vương lo sợ vô cùng. Chưa dập được loạn lạc ở phương Nam thì từ ngoài Bắc Chúa Trịnh Sâm đã thừa lúc nước đục mà cắn câu, tháng 5 năm 1774 đã sai lão tướng Quận Việp Hoàng Ngũ Phúc mang 40,000 quân tấn công Phú Xuân với danh nghĩa là trừng phạt Trương Phúc Loan. Quân Trịnh đi đến đâu thì quân Nguyễn phần thì thua trận phần thì theo hàng đến đó, chẳng mấy chốc đã vượt sông Gianh mà tiến thẳng về Kinh. Qua tháng 11, Định Vương lo sợ và bắt trói Trương Phúc Loan nộp cho Quận Việp nhưng đàn quân Chúa Trịnh vẫn Nam tiến. Đến tháng 12 năm đó, Định Vương sai Tôn Thất Tiệp làm Thống binh và Thuộc nội Cai đội Đặng lãnh quân cấm vệ xuất kinh tiến về đạo Lưu Đồn mà chống giữ quân Trịnh. Thế nhưng, Tôn Thất Tiệp bị biệt tướng của Chúa Trịnh là bọn Nguyễn Tiến Khoan, Hoàng Phùng Cơ đánh thua. Quân của Cai đội Đặng thì không đánh mà cũng tự vỡ. Quân Trịnh tiến đóng ở làng Bái Đáp, còn tàn quân Chúa Nguyễn thì lui về bên kia sông Bái Đáp. Định Vương lại sai Nội tả chưởng dinh Quận công Nguyễn Văn Chính điều bát các dinh thủy bộ đến Bái Đáp tiếp viện. Quận công Chính đến quân thứ, liền hỏi tội Cai đội Đặng về việc tự ý rút lui, lập tức đem chém để cảnh cáo chư quân. Vũ Lâm quân Đằng ở trong trại Bái Đáp cũng đã chứng kiến việc cha mình bị xử tử, khiến lòng anh trở nên sầu thảm và bắt đầu nảy sinh ra ý định từ bỏ quân ngũ mà trở về quê sau này.

Đầu năm 1775, Chúa Trịnh Sâm cho gọi Quận Tạo về Thăng Long để thưởng công cùng cho hưu dưỡng. Quan Lẻ Lãm vì là quan tướng dưới quyền nên cũng phải theo Quận Tạo về Đàng Ngoài. Anh Đằng biết rằng nếu chỉ ở lại Thăng Long thì bản thân lẫn mẹ đều sẽ chết vì đói nên đành phải gửi mẹ ở nhờ với một người thân họ ngoại và từ giã quê hương để theo quan Lẻ Lãm ra Thăng Long. Vừa chỉ mới 18 tuổi đầu, vắng bóng cả cha lẫn mẹ, anh Đằng bất đắc dĩ phải ra Bắc để bươn chải mưu sinh, nhưng anh chưa biết được đó là ý Thiên Chúa sẽ gọi anh làm thợ gặt trong ruộng lúa Thiên quốc.

Để trở thành linh mục ngày xưa thì phải trải qua sáu chức nên Thầy Triệu đầu tiên được khấn cạo đầu và là giữ chức thầy rung chuông, sau thì lãnh chức thầy đọc sách và thầy trừ quỷ trước tháng 4 năm 1793. Ở các bậc chức nhỏ này thì Thầy Triệu vẫn phải lo việc bếp núc, cơm nước rồi phụ vặt quanh nhà thờ bên cạnh việc học tập trong chủng viện. Mãi đến sau Lễ Phục Sinh, ngày 31 tháng 3 năm 1793 thì Thầy Triệu được lãnh chức thầy giúp lễ (Acolyto) và có thể tham gia thánh lễ Misa cách gần gũi hơn. Đến ngày lễ Thánh Đa Minh là 4 tháng 8 thì Thầy Triệu được lãnh chức Phụ phó tế (Subdiacono), từ đó tập trung hết tâm trí vào học thuật và thánh lễ. Ngày hôm đó, Thầy Bỉnh nhận thấy cử chỉ cùng thái độ của các cha Dòng Đa Minh đối với tín hữu Dòng Tên đã thay đổi theo chiều hướng xấu nên tỏ lòng với Thầy Triệu muốn đi sang Ma Cao mà cầu xin Đức Giám mục Marcellino José da Silva phân giải. Chịu chức xong rồi thì hai thầy cùng tiễn đưa ba thầy người nhà Dòng Tên khác là Trung, Nhân và Lịch đi Ma Cao lo việc Dòng và cả hai cũng vịnh thơ như sau:Muôn nước nghìn non chí chẳng chồn

Quyết ra tay gỡ mối càn khôn

Cương thường quằn quằn hai vai gánh

Trung nghĩa rành rành một tóc son

Mái bắc trời che thù hãy đội

Cõi tay bể lác tiết không mon

Muốn trông ơn đức nhân lành giúp

Non nước còn âu tiếng hãy còn,

Hòa:

Kẻ chồn có kẻ cũng không chồn

Vì một người là một trí khôn

Mồi nọ ngon lành che lưỡi sắt

Cơn kia cay đắng giại lòng son

Vàng hay nhạt chứ tình nào nhạt

Đá dầu mon bia miệng chẳng mòn

Xin hãy cậy trong lời đã phán

Giúp thiêng xưa mất ắt hãy cònCách đó mấy tuần lễ vào cuối tháng 8 thì Thầy Triệu lại được lãnh chức Phó tế (Diacono). Cuối cùng, vào Thứ Bảy, ngày 30 tháng 11 năm 1793 nhằm lễ thánh Anrê Tông đồ thì Thầy Triệu cùng Thầy Bỉnh, Thầy Duệ và ba thầy khác của Dòng Đa Minh được thụ phong Linh mục tại nhà thờ giáo xứ Trung Linh bởi Đức Giám mục hiệu tòa Fesseë là Feliciano Alonso chủ tế và Đức Giám mục hiệu tòa Gortyna Jacques-Benjamin Longer M.E.P. phụ tế. Năm đó Cha Triệu đã lên 37 tuổi đời và trải qua 18 năm ở Đàng Ngoài. Sau một thời gian chuẩn bị, Cha Triệu cử hành Thánh lễ mở tay ở nhà xứ Trung Linh vào ngày 26 tháng 12 năm đó là nhằm lễ thánh Stêphanô, Tử đạo Tiên khởi. Sau khi đã lo xong phần lễ của mình thì Cha Triệu đi sang nhà thờ Bùi Chu để dự Thánh lễ mở tay của Cha Bỉnh cùng các bạn đồng khóa vào ngày 1 tháng 1 năm 1794, nhằm ngày lễ Lễ Đặt tên Chúa Giê-su. Sau đó, người lại cùng bạn là Cha Duệ trẩy lên xứ Tử Nê để làm lễ Cầu hồn cho thầy mình là Cố Cần. Người ở lại Trung Linh một thời gian để luyện tập mục vụ cho giáo dân trước khi chính thức lên đường chính thức nhận xứ mới.

Cha Triệu thì lên đường đến Kiên Lao gần đó và bắt đầu hành trình mục vụ của mình. Do ngài là người gốc ở Phú Xuân nên có chất giọng lai Huế lạ tai với người vùng bể Kiên Lao cùng không quen thuộc với tín hữu ngoài đó nên có lẽ đã gặp nhiều khó khăn trong việc giao tiếp với các tín hữu lúc ban đầu, thế nhưng ngài vẫn cố gắng khắc phục mà chu toàn bổn phận mục tử của mình cho trọn lời hứa với Đức Cha Phê. Cha Bỉnh miêu tả những linh mục được phái đi sang các xứ lân cận như những ông Quan Trấn các tỉnh vì khi có việc cần gấp như làm phép đồ dùng, xây dựng nhà xứ, mua thêm rượu lễ hoặc tìm kiếm thánh tích cho bàn thờ đều phải đệ đơn hoặc viếng thăm Đức Cha trước hết để xin phép làm chứ không được tự do như những linh mục quản xứ Chính tòa. Ngoài việc mục vụ cho các tín hữu ở Kiên Lao, Cha Triệu cũng tiếp nhận nhà Làng Gòi ở Sa Châu và tiếp tục việc đào tạo những thế hệ thầy giảng mới cho Dòng Tên. Với tư cách vừa là cha quản xứ Kiên Lao và coi sóc nhà Làng Gòi, Cha Triệu phải xoay sở đi lại khoảng 10 cây số giữa hai làng nhiều lần trong tháng để có thể kịp trao ban các Bí tích cho tín hữu. Nhờ có sự trợ giúp của các thầy giảng và người nhà trong Dòng, ngài phần nào cũng đỡ đi được gánh nặng. Ngoài hai địa điểm trên, Cha Triệu có lẽ cũng thường xuyên viếng thăm mục vụ cho nhiều giáo xứ giáo họ khác ở khu vực huyện Hải Hậu ngày nay như Hà Lạn, Cẩm Hà, Xương Điền và Đông Cường để phụ thêm cho Cố An Nunzio Horta S.J. nay đã lên tuổi bát tuần. Tình trạng thiếu thốn linh mục bao quát các xứ đạo Dòng Tên ngày càng trở nên trầm trọng khi thế hệ trước trở nên già yếu dần mà thế hệ trẻ thì càng ít ơn thiên triệu hơn.

Trở lại với Cha Triệu, những năm người ở với các cha Dòng Tên cùng đi làm quản xứ ở Nam Định thì cũng đã thân thuộc với toàn bộ tín hữu của Dòng. Do Cha Triệu sống gần gũi với những giáo dân này, nên ngài đã bị thuyết phục và ảnh hưởng bởi tư tưởng ly giáo "garasa" và mở rộng hơn là tư tưởng Dòng Tên tự trị. Sự bất mãn trước đó với Đức Cha Phê khiến ngài cũng lan truyền lòng trung thành với Dòng Tên đã mất cho các tín hữu của mình trong từng bài giảng, khiến cho tình hình ly khai càng trở nên trầm trọng hơn. Xét như trong thư của Đức Cha Jean Labartette Bình, M.E.P gửi cho các linh mục ở Tòa Thánh năm 1804:"Cha Triệu, khi vừa được thụ phong linh mục bởi quyền Đức Giám mục dòng Đa Minh trong thời gian loạn tặc [Nhà Tây Sơn] cai trị hai vương quốc [Đàng Trong và Đàng Ngoài], được gửi đi mục vụ các cộng đồng tín hữu trước đó từng thuộc về quyền của các cha Dòng Tên nhưng sau lại nằm trong tay Đức Giám mục dòng Đa Minh. Sống chung với những tín hữu này trong nhiều năm liền đã khiến tâm hồn cha bị chìm đắm trong tinh thần bè phái của những con chiên này (ít nhất điều này rất tỏ rõ) nên hai Đức quản tông tòa Đàng Ngoài là Đức Giám mục hiệu tòa Gortyne [Đức Cha Longer Gia] và Đức Giám mục hiệu tòa Fesseitén [Đức Cha Alonso Phê] đã nhanh chóng phát giác ra sự việc. Ngay lập tức, hai vị chủ chăn vì sợ rằng giữ con sâu [nguyên văn: le scélérat] lâu ngày thì làm rầu nồi canh và cha sẽ bị cuốn theo quân ly giáo mà gây ra tai tiếng trong tương lai, cùng nhau nghĩ cách cứu chữa cái ác đang càng ngày càng lại gần mà đe dọa. Đức Giám mục hiệu tòa Gortyne tìm ra một mưu mẹo và khuyên bảo Đức Giám mục hiệu tòa Fesseiten rằng nên thuyên chuyển Cha Triệu đi vì rằng cha này vốn là người Đàng Trong mà mẹ cha lại hiện còn sống nhưng đã rất già cả ở thành Phú Xuân nên cha nên được gửi vào Đàng Trong để thăm mẹ, và dưới cái cớ này cha sẽ phải ở lại đó ad tempus [tạm thời] cho đến khi vấn đề ly giáo ở Đàng Ngoài có chuyển biến mới; Đức Giám mục hiệu tòa Fesseiten tán thành lời khuyên này

Nhưng cái khó ở đây là việc tìm cách truyền tải đến Cha Triệu và buộc cha phải làm theo dù cha chẳng hề có một chút ý định làm việc như vậy. Hai vị chủ chăn cho mời cha đến và giải thích rằng ngài đang gặp một mối nguy hiểm lớn nếu cứ tiếp tục ở lại Đàng Ngoài cùng với những tên ly giáo, do đó cuối cùng thuyết phục cha phải đến Đàng Trong, và bảo rằng dưới cái cớ đi thăm mẹ già, cha sẽ ở đó và hai vị chủ chăn sẽ cho cha những bức thư tín nhiệm gửi đến tôi để tôi có thể dùng cha vào việc mục vụ như những linh mục dưới quyền khác. Dù muốn hay không, việc cha ra đi là một điều cần thiết."Thế là lòng trung thành đến cuối của Cha Triệu đã khiến ngài phải miễn cưỡng nhận lấy án thuyên chuyển vô thời hạn vào Phú Xuân để làm linh mục dưới quyền Hội Thừa sai Paris dưới danh nghĩa thăm mẹ già, nhưng thực chất là để tách ngài ra khỏi tín hữu Dòng Tên ở ngoài Bắc. Cha Triệu kết thúc 4 năm mục vụ của mình ở Đàng Ngoài vào tháng 4 năm 1798, ngài vừa làm quản xứ Kiên Lao và Sa Châu cùng coi sóc các giáo họ thân Dòng Tên ở duyên hải Nam Định trong suốt thời gian này.

Trở về cố hương
Khoảng tháng 5 năm 1798, Cha Triệu mang theo hai người nhà ở Làng Gòi là Thầy giảng Đông cùng một thầy không rõ tên họ vượt sông Gianh vào Nam dưới lệnh của Đức Cha Phê. Trước khi rời Đàng Ngoài, Cha Triệu đã được căn dặn phải mang bức thư tín nhiệm của Đức Cha Phê đến cho Đức Đại diện Tông Tòa Đông Đàng Ngoài là Đức Cha Jean Labartette Bình, M.E.P đọc nên ngài đã ghé qua Tòa Giám mục ở Dinh Cát (Dinh Trà Bát), tỉnh Quảng Trị để viếng thăm Đức Cha Bình. Theo lời kể của Đức Cha Bình trong thư gửi các linh mục ở Roma, cuộc gặp gỡ thứ nhất giữa hai người diễn ra như sau:"Cha Triệu đến đây vào khoảng ba tháng trước cuộc bách hại đạo, cha đưa cho tôi những bức thư tín nhiệm từ hai Đại diện Tông tòa Đàng Ngoài, trong thư đó hai ngài đã nhờ tôi giữ cha ở lại Đàng Trong và dùng cha vào việc mục vụ ở đó cộng với yêu cầu là đừng cho cha trở về Đàng Ngoài một lần nào nữa, trừ khi công chuyện với quân ly giáo đã thay đổi hoàn toàn. Cha gặp tôi vào khoảng hai ngày đường cách thành Phú Xuân từ phía Đàng Ngoài vào; cha xin tôi để được phép đi về mà thăm viếng mẹ già đang ở Phú Xuân và xây một ngôi nhà nhỏ cho bà kẻo bà phải cứ ở nhà người khác mà nương dựa vào lòng từ thiện của họ. 'Tốt, Cha hãy đi đi' - tôi bảo cha - 'và Đức Thầy cho phép Cha làm mục vụ cho tất cả tín hữu đến cùng với Cha ở thành Phú Xuân khi Cha còn đang bận việc xây nhà cho mẹ. Khi Cha đã làm xong việc đó rồi thì Đức Thầy sẽ bảo Cha đi mục vụ cho xứ nào'"

Sau hai tháng rưỡi thi công thì vào giữa tháng 7 năm 1798, nhà của mẹ Cha Triệu đã hoàn tất và ngài liền trở ra Dinh Cát để tiếp tục báo cáo với Đức Cha Bình như đã hứa. Trong lần gặp mặt thứ hai này, thâm tâm của Cha Triệu đã để lộ ra một mong muốn khiến Đức Cha Bình cảnh giác. Theo lời thuật kế tiếp của Đức Cha Bình:

Ở Nam Định, Thầy giảng Đông là người nhà của thánh Triệu sau khi được thả về đã lan truyền rộng rãi việc ngài chịu tử vì đạo cho các xứ. Cộng đồng tín hữu trung thành với Dòng Tên ở Nam Định mất đi một linh mục quý giá nhưng lại được thêm một vị thánh ở trên Thiên Quốc. Các tín hữu thân Dòng Tên ở Nam Định vẫn duy trì án ly giáo cho đến năm 1805 thì lụi tàn đi và Địa phận Đông Đàng Ngoài trở thành địa phận độc quyền của Dòng Đa Minh. Vào tháng 12 năm 1788, Đức Cha Phê sau khi nhận được tin tử đạo của hai thánh Triệu và Đạt đã viết một thư chung gửi cho các tín hữu ở Nam Định để dạy họ phải biết xưng đạo cho thật lòng và dũng cảm như hai thánh. Trong thư đó có đoạn ca ngợi hai vị như hai tướng mạnh của Thiên quốc cho giáo dân noi theo vì đã lấy máu đào mà làm sáng danh Thiên Chúa.

Ở Huế, thời kỳ cấm đạo kết thúc yên ổn sau khi vua Gia Long lấy lại được kinh đô Phú Xuân và cho phép rộng rãi quyền tự do tôn giáo của bách tính. Đức Cha Bình cùng các Cha Hội Thừa sai Paris bắt đầu biên soạn tiểu sử cho thánh Triệu mà gửi về Tòa Thánh. Nhờ có công tổng hợp của Hội nên thánh Triệu đã sớm được công nhận là Tôi tớ Chúa và đấng tử đạo từ những năm đầu thế kỷ 19. Năm 1803, Đức Cha Bình cho khai quật mộ phần của thánh Triệu và gửi hết các thánh tích đến nhà thờ họ đạo Dương Sơn lưu giữ ở trên bàn thờ do Dương Sơn vừa là họ đạo thánh Triệu thường xuyên mục vụ thuở sinh thời và vừa có công cho các cha thừa sai trú ẩn trong thời Cảnh Thịnh.

Lúc cha Triệu tử vì đạo, bạn của ngài là Cha Bỉnh đã lên đường đi sứ Bồ Đào Nha cho các tín hữu Dòng Tên và đang trú cùng các Thầy Nhân, Thầy Ngần và Thầy Trung ở nhà nguyện Necessesidas của Cộng đoàn Nguyện sĩ thánh Philipphê Neri, Lisboa. Do cách xa nửa vòng thế giới, Cha Bỉnh đã không nhận được tin gì về tình hình các tín hữu ở Đàng Ngoài cho đến năm 1804 khi Cha nhận được thư từ em ruột là Nguyễn Văn Thông và các thầy Dòng ở Nam Định báo tin rằng thánh Triệu đã chịu tử vì đạo ở trong Phú Xuân. Hơn 20 năm sau, khi chấp bút viết cuốn sách Truyện Annam, Đàng Ngoài thì Cha Bỉnh đã viết lại tiểu sử sơ lược của thánh Triệu và liệt kê ngài vào hàng các thánh tử đạo của Dòng Tên ở Việt Nam, với tư cách là linh mục giúp Dòng trong thời kỳ bị phá hủy. Dù không có đủ thông tin về cuộc thương khó của bạn mình để viết một khoản văn mạch lạc, Cha Bỉnh vẫn cố gắng thu thập từng mảnh nhỏ và chắp vá bằng lòng sùng kính của mình. Thánh Triệu dù chưa được Hội thánh tuyên phong nhưng cha Bỉnh đã hằng cầu nguyện xin ngài cầu bầu như là một vị thánh tử đạo ở trên trời, như khi xưa Cha Pierre Favre là đồng sáng lập Dòng Tên chết trước ông thánh Phanxicô Xaviê thì ông thánh Phanxicô hằng cầu nguyện với bạn mình vậy. Kết thúc chương truyện về thánh Triệu, Cha Bỉnh đã viết những lời sau:

Chú thích

Tham khảo