Lịch sử Công giáo Việt Nam (1990–2005)

Lịch sử Công giáo Việt Nam (1990–2005) là một giai đoạn lịch sử kéo dài 15 năm, tiếp sau giai đoạn 15 năm khó khăn trước đó của Giáo hội Công giáo tại Việt Nam, từ năm 1975 đến năm 1990. Giai đoạn này đánh dấu bằng việc thay đổi quan điểm đối với tôn giáo của chính quyền Việt Nam, qua Nghị quyết số 24 của Bộ Chính trị vào tháng 11 năm 1990, dẫn đến các cuộc thương thảo gần như là diễn ra hằng năm. Về nội bộ Giáo hội Công giáo, năm 2005 có hai dấu mốc được xem là kết thúc giai đoạn này: Bổ nhiệm Tổng giám mục Tổng giáo phận Hà Nội Giuse Ngô Quang Kiệt, chấm dứt việc trống tòa tại cả ba tổng giáo phận, cũng như Hồng y Crescenzio Sepe cùng phái đoàn đến thăm và truyền chức linh mục cho 57 tân linh mục tại Hà Nội.

Các biến cố trong năm 1990

Hồng y, Tổng giám mục Tổng giáo phận Hà Nội Giuse Maria Trịnh Văn Căn đột ngột qua đời vào tháng 5 năm 1990. Ông là người đã triệu tập Hội nghị trù bị để tái lập Hội đồng Giám mục Việt Nam vào năm 1980, đồng thời đảm nhận chức Chủ tịch Hội đồng Giám mục trong ba nhiệm kỳ đầu tiên, kéo dài từ năm 1980 đến năm 1989. Các nghi lễ tiến hành an táng cố hồng y đã được phát trên vô tuyến trong vòng ba ngày, và hàng nghìn người đã trực tiếp đến viếng cũng như tham dự tang lễ. Chủ lễ, Hồng y người Pháp Roger Etchegaray hai lần đến thăm mục vụ Việt Nam năm 1989 và năm 1990, tuy các cuộc tiếp xúc chỉ giới hạn trong nội bộ Công giáo. Hồng y Căn qua đời một tháng trước chuyến viếng thăm Tòa Thánh của mình. Khoảng một triệu tín đồ đã tập trung quanh khu vực Nhà thờ Lớn Hà Nội, trong khi chỉ có 3.000 người được viếng thi hài cố hồng y trong vòng tại Tòa Tổng giám mục. Bài báo của UPI ghi nhận số liệu của chính quyền Việt Nam cho rằng có 6 triệu giáo dân Công giáo, trong khi số liệu của Giáo hội ghi nhận con số 8 triệu giáo dân. Với việc Hồng y Trịnh Văn Căn qua đời, giáo sĩ cao cấp nhất tại Việt Nam là Tổng giám mục Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh Phaolô Nguyễn Văn Bình. Giáo phận Thanh Hóa rơi vào tình trạng trống tòa, trong khi Giám mục Emmanuel Lê Phong Thuận chính thức kế vị tại Giáo phận Cần Thơ, Giám mục Giuse Trịnh Chính Trực kế vị tại Giáo phận Ban Mê Thuột.

Tại Hà Nội, sau khi Hồng y Căn qua đời một tháng, ngày 18 tháng 6, Tòa Thánh bổ nhiệm Giám mục Giáo phận Bắc Ninh Phaolô Giuse Phạm Đình Tụng làm Giám quản Tông Tòa Tổng giáo phận Hà Nội. Nguồn tin từ trang tin Tổng giáo phận ghi nhận ngày 4 tháng 7 là ngày bổ nhiệm. Tại Tổng giáo phận Huế, nơi cố Hồng y Căn là Giám quản Tông Tòa từ tháng 6 năm 1988, sau khi ông qua đời, các linh mục giáo phận đã chọn [Giám mục mật phong] Giacôbê Lê Văn Mẫn giữ chức Giám quản Giáo phận. Cố Hồng y Trịnh Văn Căn cũng kiêm chức Giám quản Tông Tòa Giáo phận Thái Bình, do đó, Giáo phận Thái Bình thiếu giám mục quản lý. Tòa Thánh sau đó đã chọn Giám mục Giáo phận Bùi Chu Phaolô Bùi Chu Tạo làm Giám quản Tông Tòa Giáo phận Thái Bình, trước khi bổ nhiệm Giám mục phụ tá Hà Nội Nguyễn Văn Sang làm tân giám mục chính tòa vào ngày 3 tháng 12 cùng năm. Trong cùng ngày này, Tòa Thánh cũng chọn linh mục Giuse Nguyễn Phụng Hiểu giữ chức Giám mục chính tòa Giáo phận Hưng Hóa, vốn đã trống tòa từ tháng 1 năm 1989 sau khi Giám mục Giuse Phan Thế Hinh qua đời. Trước đó, Hồng y Trịnh Văn Căn cũng kiêm chức Giám quản Tông Tòa cho giáo phận này trước khi qua đời.

Bộ Chính trị Việt Nam tháng 11 năm 1990 ban hành Nghị quyết số 24 về Vấn đề Tôn giáo, là bước ngoặt thay đổi góc nhìn cũng như công tác về tôn giáo tại Việt Nam. Kể từ năm 1991, phái đoàn Tòa Thánh bắt đầu làm việc với chính quyền Việt Nam để giải quyết các vấn đề cả hai phía quan tâm về tình trạng của Giáo hội Công giáo tại Việt Nam.

Giai đoạn 1991–1994
Các chuyến viếng thăm
Chuyến viếng thăm thứ III của Tòa Thánh đến Việt Nam, từ ngày 7 đến 13 tháng 11 năm 1991: Dẫn đoàn là Hồng y Roger Etchegaray, Chủ tịch Uỷ ban Công lý và Hòa Bình. Đồng hành có Đức ông Claudio Celli, Tham tán Sứ thần thuộc Bộ ngoại giao đặc trách các vấn đề của Trung Quốc, Hàn Quốc và Việt Nam cùng Đức ông Barnabê Nguyễn Văn Phương thuộc Bộ Truyền giáo. Đoàn đã có dịp được gặp Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Việt Nam, ông Đỗ Mười, Bộ trưởng Nội vụ Mai Chí Thọ và Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch. Phái đoàn cũng trao đổi ý kiến với Quyền trưởng ban Tôn giáo chính phủ, ông Nguyễn Chính và gặp gỡ chính quyền địa phương tại Huế. Riêng về các giáo sĩ, đoàn đã gặp Chủ tịch Hội đồng Giám mục Việt Nam Phaolô Maria Nguyễn Minh Nhật, các đại diện của Hội đồng. Phái đoàn cũng đến thăm Tòa Tổng giám mục Hà Nội, Tòa Tổng giám mục Huế và cử hành lễ tại Nhà thờ Lớn Hà Nội. Vấn đề được bàn thảo là tình trạng 4 giáo phận tại Việt Nam trong tình cảnh trống tòa: Hà Nội, Hưng Hóa, Huế, Thanh Hóa. Nhà nước chính thức công nhận Giám mục Vinh Sơn Phaolô Phạm Văn Dụ làm giám mục chính tòa Giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng.
Chuyến viếng thăm thứ IV của Tòa Thánh đến Việt Nam, từ ngày 12 đến 20 tháng 1 năm 1992: Phái đoàn Tòa Thánh do Tân Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Đức ông Claudio Celli dẫn đầu và Đức ông Nguyễn Văn Phương thuộc Bộ Truyền giáo. Phái đoàn gặp Ban Tôn giáo Chính phủ và bàn luận về vấn đề Tổng giám mục cho hai giáo phận: Giám mục Phaolô Giuse Phạm Đình Tụng, Giám quản Tông Tòa Tổng giáo phận Hà Nội làm Tổng giám mục; Giám mục Giáo phận Phan Thiết Nicôla Huỳnh Văn Nghi làm Tổng giám mục phó Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh. Phái đoàn cũng đề cập tình trạng tù đày của Tổng giám mục Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận đã bị trục xuất. Nhân dịp này, hai viên chức Tòa Thánh đã được gặp Phó Thủ tướng Việt Nam Phan Văn Khải. Về mục vụ Công giáo, phái đoàn đã đến thăm một số dòng tu, Giáo phận Bắc Ninh và Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh. Đoàn đã cử hành lễ tại Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn. Giải pháp được đề xuất với chính phủ Việt Nam, ngoài hai trường hợp trên, còn có việc Tổng giám mục Nguyễn Văn Thuận làm Tổng giám mục phó Hà Nội. Đề xuất với giải pháp toàn bộ trên bất thành, do phía Việt Nam không đồng ý với trường hợp Tổng giám mục Thuận.
Chuyến thăm của Việt Nam đến Tòa Thánh: Ngày 23 tháng 6 năm 1992, đáp lời lời mời của Tòa Thánh, ông Vũ Quang, Trưởng Ban Tôn giáo Chính phủ, ông Nguyễn Việt, Đại sứ Việt Nam tại Ý và hai thành viên khác đã đến thăm và làm việc với các đại diện của Phủ Quốc vụ khanh Tòa Thánh.
Chuyến viếng thăm thứ V của Tòa Thánh đến Việt Nam, từ ngày 1 đến 7 tháng 2 năm 1993: Phái đoàn Tòa Thánh do Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Claudio Celli và Đức ông Nguyễn Văn Phương. Phái đoàn Việt Nam đón tiếp gồm ông Thứ trưởng Ngoại giao Nguyễn Dy Niên và Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Trần Đức Lương. Chuyến thăm thuộc khuôn khổ các chuyến viếng thăm các nước Đông Nam Á, còn bao gồm Myanmar, Lào và Campuchia. Vấn đề được hai bên thảo luận gồm bốn giáo phận trong cảnh trống tòa, và vị trí Tổng giám mục phó Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh. Một số yêu cầu sinh hoạt tôn giáo cho Giáo hội gồm: giám mục tự do thi hành mục vụ, các linh mục gốc Việt tại hải ngoại trở về, mở thêm đại chủng viện, việc đào tạo của các dòng tu và Hội đồng giám mục được tự do hơn. Chủ tịch Hội đồng Giám mục Nguyễn Minh Nhật không được gặp phái đoàn và phái đoàn chính thức thăm giáo phận Vinh. Phái đoàn Tòa Thánh đã cử hành lễ tại Nhà thờ chính tòa Vinh và Nhà thờ Lớn Hà Nội, trong khi viếng thăm Nhà thờ chính tòa Thanh Hóa trên đường từ Vinh về Hà Nội. Nội dung về bổ nhiệm giám mục lần này chỉ bị lược bỏ về trường hợp của Giám mục Tụng, nhưng phía Việt Nam vẫn không đồng tình về trường hợp của Tổng giám mục Nguyễn Văn Thuận và đề xuất đưa ông ra Hà Nội.
Chuyến viếng thăm thứ VI của Tòa Thánh đến Việt Nam, từ ngày 4 đến 16 tháng 3 năm 1994: Phái đoàn Tòa Thánh do hai Đức ông Claudio Celli và Nguyễn Văn Phương, như các chuyến thăm trước. Vấn đề bổ nhiệm các giám mục cho Hà Nội, Hưng Hóa và Thanh Hóa cũng như việc công nhận Giám mục Huỳnh Văn Nghi làm Giám quản Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh. Giáo hoàng trước đó đã quyết định một số vấn đề trước khi phái đoàn đến thăm. Phái đoàn đã làm việc với Ban Tôn giáo Chính phủ trong hai ngày 7 và 8 tháng 3, đồng thời được gặp các giám mục Việt Nam. Phái đoàn đã đến thăm Giáo phận và Đại chủng viện Nha Trang, Tòa giám mục Đà Nẵng và Bắc Ninh.

Các sinh hoạt tôn giáo
Việt Nam chính thức công nhận Giám mục Vinh Sơn Phaolô Phạm Văn Dụ làm giám mục chính tòa Giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng sau chuyến thăm của phái đoàn Tòa Thánh vào tháng 11 năm 1991. Việc bổ nhiệm Giám mục phó Nguyễn Văn Nhơn cho Đà Lạt vào năm 1991 diễn ra sau năm lần đề nghị của Giám mục Nguyễn Sơn Lâm.

Đức ông Celli cố gắng linh động nhằm chọn được các giám mục kế vị ở Hà Nội để kế vị Hồng y Tổng giám mục Giuse Maria Trịnh Văn Căn cũng như ở Thành phố Hồ Chí Minh để kế vị Tổng giám mục Phaolô Nguyễn Văn Bình. Trong các cuộc gặp năm 1992, trường hợp Giám mục Phạm Đình Tụng làm Tổng giám mục Hà Nội và Giám mục Huỳnh Văn Nghi làm Tổng giám mục phó Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh đã được thông qua, tuy đề xuất về Giám mục Nghi bất thành, do chính quyền không đồng ý với đề xuất đi kèm là Tổng giám mục Thuận đến Hà Nội sinh hoạt tôn giáo. Do phái đoàn đưa ra giải pháp là "toàn bộ", nên thương thảo bất thành. Đi cùng việc bổ nhiệm Giám quản Huế là việc tái lập Đại chủng viện Huế.

Tổng giám mục Hà Nội Phạm Đình Tụng được thăng tước Hồng y Nhà thờ Hiệu tòa S. Maria "Regina Pacis" in Ostia mare, trong Công nghị Hồng y ngày 26 tháng 11 năm 1994. Ngày 8 tháng 8 năm 1993, Tòa Thánh bổ nhiệm Giám mục Huỳnh Văn Nghi làm Giám quản Tông Tòa Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, trong trường hợp không khuyết vị và theo ý Tòa Thánh (sede plena et ad nutum Sanctae Sedis). Tin bổ nhiệm chính thức được công bố ngày 11 tháng 8, theo linh mục Chân Tín. Tân Giám quản Huỳnh Văn Nghi rời Phan Thiết đến Thành phố Hồ Chí Minh nhận nhiệm vụ, và đã đến chào thăm Ban Tôn giáo và Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc của thành phố vào ngày 25 tháng 8. Ông cũng đã đến làm việc tại Uỷ ban Nhân dân Thành phố vào ngày 5 tháng 9.

Chính quyền phản ứng trước tin bổ nhiệm này. Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh đã cho phát toàn bộ thông báo phản đối việc Giám mục Nghi sinh hoạt tôn giáo tại Thành phố Hồ Chí Minh vào ngày 15 tháng 9.

;Vấn đề nhân sự tại Tổng giáo phận Hà Nội

Ngày 23 tháng 3, Tòa Thánh chính thức bổ nhiệm Giám mục Giám quản Tông Tòa Phaolô Giuse Phạm Đình Tụng làm Tổng giám mục Tổng giáo phận Hà Nội và linh mục Phaolô Lê Đắc Trọng là tân giám mục phụ tá Tổng giáo phận này. Khi đó có nguồn dư luận lo ngại việc bổ nhiệm giám mục Phạm Đình Tụng về làm Tổng giám mục Hà Nội chỉ là một giải pháp tình thế, vì giám mục Tụng gầy gò, ốm yếu và đã đến tuổi nghỉ hưu theo giáo luật Công giáo. Một ngày sau đó, lễ tấn phong cho tân giám mục phụ tá Lê Đắc Trọng được tiến hành. Tương tự như Tổng giám mục Tụng, tân giám mục phụ tá đã 76 tuổi, và từng hai lần từ chối được phong giám mục dưới thời Hồng y Giuse Maria Trịnh Như Khuê. Tân Tổng giám mục Phạm Đình Tụng là nghĩa tử của linh mục Phêrô Phạm Bá Trực,

Giai đoạn 1995–1999
Các chuyến viếng thăm
Chuyến viếng thăm thứ VII của Tòa Thánh đến Việt Nam, từ ngày 27 tháng 3 đến ngày 3 tháng 4 năm 1995: Phái đoàn gồm Thứ trưởng Ngoại giao Vatican Claudio Celli và Đức ông Nguyễn Văn Phương. Phái đoàn đến làm việc cùng Ban Tôn giáo Chính phủ và gặp ông Vũ Quang, Trưởng ban vào ngày 29 tháng 3. Ngoài nhân sự tại giáo phận này, phái đoàn cũng trao đổi về ý định chọn giám mục cho các giáo phận Phú Cường và Hưng Hóa (trống tòa) và giám mục phó cho các giáo phận Qui Nhơn và Bùi Chu. Hai bên đã không thể tiếp tục thương thảo khi phái đoàn mong muốn thương thảo về Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, và phái đoàn Tòa Thánh được thông báo rằng lịch trình của phái đoàn đến thăm Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh và giáo phận Xuân Lộc bị hủy bỏ. Do không còn lịch trình, phái đoàn Tòa Thánh quyết định trở về Rôma sớm hơn, nhưng không thể đổi vé máy bay. Vì thế, Nhà nước cho phái đoàn đến thăm Giáo phận Nha Trang (cùng Đại chủng viện Sao Biển vừa hoàn thành) và Đà Lạt. Phái đoàn trở về Hà Nội ngày 1 tháng 4, đãi tiệc Ban Tôn giáo và trở về Rôma ngày 3 tháng 4.
Chuyến viếng thăm thứ VIII của Tòa Thánh đến Việt Nam, từ ngày 14 đến ngày 18 tháng 10 năm 1996: Phái đoàn gồm Thứ trưởng Ngoại giao Vatican Celestino Migliore, Tổng giám mục Claudio Celli (Quản trị Tài sản Tông Tòa) và Đức ông Nguyễn Văn Phương. Phái đoàn đề nghị gặp các giám mục Việt Nam trước nhưng Ban Tôn giáo yêu cầu làm việc trước. Phái đoàn làm việc cùng Ban Tôn giáo ngày 15, gặp các giám mục ngày 16, sau đó tiếp tục thương thảo cùng Ban Tôn giáo Chính phủ vào ngày 17 tháng 10. Phái đoàn đề nghị bốn ứng viên làm giám mục phó cho bốn giáo phận, cùng nhân sự Tổng giám mục Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh. Phía Nhà nước đồng ý 2 trên 4 ứng viên giám mục phó, bác bỏ mong muốn cử hành lễ kỷ niệm 18 năm giáo hoàng của Giáo hoàng Gioan Phaolô II tại Nhà thờ Lớn Hà Nội. Phái đoàn được đồng tế cùng Hồng y Phaolô Giuse Phạm Đình Tụng, Chủ tịch Hội đồng Giám mục và 10 giám mục miền Bắc Việt Nam tại Nhà nguyện Đại chủng viện Hà Nội sáng ngày 16 tháng 10.
Chuyến viếng thăm thứ IX của Tòa Thánh đến Việt Nam, từ ngày 23 đến ngày 28 tháng 2 năm 1998: Phái đoàn gồm Thứ trưởng Ngoại giao Vatican Celestino Migliore và Đức ông Nguyễn Văn Phương. Ngay chiều ngày 23, Nhà nước đồng ý cho phái đoàn làm việc cùng Ban Thường vụ Hội đồng Giám mục Việt Nam. Ngày 24, phái đoàn Tòa Thánh gặp Ban Tôn giáo Chính phủ, do ông Lê Quang Vịnh làm trưởng ban và ông Nguyễn Quang Ngọc, phó trưởng ban. Ngoài ra, còn có đại diện Ban Dân vận và Bộ ngoại giao Việt Nam. Phái đoàn lên tiếng ủng hộ thư của Hội đồng Giám mục Việt Nam gửi Thủ tướng Chính phủ về đề nghị gia tăng chủng sinh, cùng đề xuất học viện, tập viện cho các dòng tu Công giáo. Nội dung chính của cuộc gặp là vấn đề bổ nhiệm giám mục. Phái đoàn gặp và tường thuật cuộc gặp với Ban Tôn giáo cho Hội đồng Giám mục vào ngày 25, đến thăm giáo phận Long Xuyên. Phái đoàn cũng gặp Thứ trưởng Ngoại giao Nguyễn Dy Niên, ban Tôn giáo chính phủ và được thông tri vào ngày 28 rằng Nhà nước đồng ý chọn Giám mục Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn làm Tổng giám mục Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, Giám quản Stêphanô Nguyễn Như Thể làm Tổng giám mục Huế và Hồng y Phạm Đình Tụng kiêm nhiệm Giám quản Tông Tòa Giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng, tuy Giám mục Phạm Văn Dụ tiếp tục giữ chức danh giám mục chính tòa. Tháng 9 cùng năm, Tòa Thánh nhận tin Nhà nước đồng ý chọn linh mục Phêrô Trần Đình Tứ làm giám mục giáo phận Phú Cường. Tin này được công bố vào tháng 11 cùng năm.

Các sinh hoạt tôn giáo

Giai đoạn 2000–2005

Ghi chú

Tham khảo

Thư mục
;Sách









;Tạp chí