Köse ile Zan Oğulları
(İç Anadolu Bölgesi, Sivas)

KÖSE İLE ZAN OĞULLARI

Vaktiyle üç kişi birbirleriyle arkadaş olmuşlar. Bunlar birbirlerinden hiç ayrılmazlarmış. Üçü de birbirinden akıllı, üçü de birbirinden kurnazmış. Her ne işe zan vururlarsa* aynı çıkarmış.

Bir gün sabah kalkmışlar, dedikleri yerde birleşmişler.

— Bugünkü yevmiyemizi bakalım nereden çıkaracağız, diye konuşmuşlar.

İçlerinden biri:                                                  

— Hele şehri bir dolaşalım, elbet bir iş buluruz, demiş.

Şehri dolaşmaya başlamışlar. Yolları pazara düşmüş. İçlerinden biri bakmış ki köylünün biri bir adama mercimek satmış. Parasına verirken on tane onluk, beş tane beşlik, bir tane de ellilik vermiş. Köylü, bu paraları kırmızı keseye koymuş. Çuvalını, heybesini almış, yola çıkmış. Üç arkadaştan en kurnazı olan bütün bunları görmüş.

Arkadaşlarına:

— Beni takip edin! Bugünkü yevmiyemiz çıktı, diye sevinmiş.

Arkadaşlarına karşıdaki köylüyü göstererek:

— Şu çuval kolunda, heybe sırtında, uzaktan giden adamın boyu bakın kısa, demiş.

İkinci kurnaz ise biraz düşündükten sonra:

— Onun sakalı da köse, demiş.

Üçüncü kurnaz olan da:

— Onun adı da Musa, demiş.

Bu üç arkadaş:

— Adamın yanına kadar gidelim. Vurduğumuz zan doğru ise bugünkü yevmiyemizi çıkardık, demişler.

Bu üç arkadaş, uzaktaki köylünün yanına gitmişler.

Birinci kurnaz:

— Bakın, işte boyu kısa, demiş.

İkinci kurnaz:

— Bakın, sakalı da köse, demiş.

Üçüncü kurnaz, adamın yanına yaklaşmış:

— Baba, senin adın ne, demiş.

Köylü de:

— Musa, demiş.

Şimdi üç arkadaş gülmeye başlamışlar.

— İşte, paramızı çalan adam buydu, diye köylüyü dövmeye başlamışlar.

Yoldan geçen bir zaptiye, bu üç arkadaş ile köylüyü karakola götürmüş. Karakolda zabıt tutulmuş. Bunlar, mahkemelik olmuşlar. O zamanlarda mahkemelere kadılar bakarmış. Zaptı, köylüyü ve bu üç kişiyi kadıya teslim etmişler. Biraz sonra kadı gelmiş, tutulan zaptı incelemiş. Zabıtta; köylünün bunların parasını çaldığına dair şahit görememiş. Kadı, önce köseyi çağırmış. Köse içeri girerken bu üç arkadaş heyecan içindelermiş. Daha sonra bunlardan ilk önce, “Boyu kısa!” diyen içeri girmiş.

İçeri girerken arkadaşlarına dönmüş:

— Burası adalet yeridir, burada yalan söylenmez. İyi dikkat edin! Ben ne söylersem siz de ona göre düşünün, taşının! Benim konuşmama göre cevap verin ki davayı kazanalım, demiş.

İçeri girmiş, kadının huzuruna çıkmış. Kadı sormuş:

— Bu, senin paranı nasıl çaldı? Kim gördü? Şahidin kim, söyle bakalım, demiş.

Adam, tutulan zabıtta şahit olmadığını bildiği için:

— Kadı efendi! Biz üç arkadaşız. Üçümüzün de tahmini kuvvetli, kurnaz, akıllı, her şeyi bilen, anlayan insanlarız. Biz tahminimizde asla yanılmayız, her şeyi bilir ve anlarız. İşte bu adam, koluma dokunarak yanımdan geçmişti. Ben de paramı bu adamın çaldığını anladım, demiş.

Kadı efendi biraz düşündükten sonra:

— Pekiyi, ama bu adamın senin paranı çaldığına dair zabıtta bir delil, bir şahit yok ki ben de bunun hırsız olduğuna dair hüküm vereyim. Mutlaka gören bir şahit olması lazım, demiş.

Kurnaz adam da:

— Kadı efendi, şahitli, delilli davayı herkes halleder. Burası adalet yeridir. Herkesin halledemeyeceği bir davayı sizin halledeceğinize inanarak buraya geldik, demiş.

Kadı biraz düşündükten sonra yanındaki kâtibe sessizce:

— Aşağıya in! Kümeste hızar ibikli bir horoz var. Onu bir torbanın içine koy, kimse görmeden bana getir, demiş.

Kâtip, hemen kümese inmiş. hızar ibikli horozu yakalamış, getirmiş, kadıya vermiş. Kadı torbayı almış, dışarı çıkmış. Torbanın içindeki horozu odanın penceresinin arkasına bırakmış, içeri girmiş. Tekrar makamına gelmiş, oturmuş. Yalnız, burada esrarengiz iş şöyle olmuş: Kadı, horozu pencerenin arkasına koymuş, ama pencerenin yerden yukarısı ince, sık tel örgü ve üstü cam... Horoz bunun arkasında...

İşte bu sırada kadı, kurnaz adama sormuş:

— Söyle! Sen paranı çaldığını nereden bildin, nasıl anladın, demiş.

Kurnaz adam:

— Ben her şeyi bilirim. Zan uşağıyım, vurduğum tahminde asla yanılmam. İstersen tecrübe edebilirsin, demiş.

Kadı gülerek:

— Pekiyi, şu karşı pencerenin arkasında bir şey var. Bunun ne olduğunu bil bakalım! Canlı mı, cansız mı? İnsan mı, hayvan mı? Her ne ise söyle bakalım, demiş.

Kurnaz adam, yüzünü pencereye dönecek yerde arkasını dönmüş. Düşünürken karşı duvara, gezinen horozun gölgesi düşmüş. Horozun ibiği hızar gibi görünmüş. Kurnaz adam, işi derhâl anlamış.

Kadı tekrar sormuş:

— Yüzünü pencereye dön de iyi bak! Bu pencerenin arkasındakinin ne olduğunu söyle!

Kurnaz adam:

— Kadı efendi, pencereye bakmaya lüzum yok. Ben zan uşağıyım. Arkamı da döner, yine bilirim. Onun başı hızar gibi, demiş.

Kadı, ikinci kurnaza sormuş:

— Sen ne diyorsun?

O da:

— Kadı efendi, onun kuyruğu da uzar gibi...

Kadı, bu sefer üçüncü kurnaza sormuş:

— Sen ne dersin?

O da:

— Horoz... Onu bilmede ne var? Çok kolay bir iştir. İsterseniz sizin de kabahatiniz oldu, onu da size söyleyelim mi, demiş.

Hakikaten kadı o gün evinde büyük bir kabahat işlemiş. “Bunlar benim de kabahatimi söylerler. Mesleğimden atılırım.” diye korkmaya başlamış.

Kurnaz adamlara:

— Siz dışarı çıkın, suçlu içeride kalsın, demiş.

Bunları dışarı etmiş, suçlu köseye dönerek:

— Sahtekâr adam! Böyle gaipten bilen, ilim sahibi adamların parası çalınır mı, demiş.

Kösenin cebindeki kırmızı cüzdanı çıkartmış, içinden paraları ayırmaya başlamış, masanın üzerine koymuş.

“Boyu kısa.” diyen kurnazı çağırmış:

— Çalınan paranın adetini söyleyebilir misin, demiş.

Kurnaz adam da:

— Tabii efendim. On tane onluk, beş tane beşlik, bir tane de ellilikti, demiş.

Kadı, köseye:

— Vay utanmaz vay! Böyle keramet ehli adamın parası çalınır mı, demiş.

Kadı sonra da kurnaz adama:

— Buna ne kadar ceza vereyim, diye sormuş.

Kurnaz adam:

— A kadı efendi, biz kimsenin mağdur, perişan olmasını asla istemeyiz. Affedin, diye yalvarmışlar.

Kadı da; “Ne merhametli, ne vicdanlı adamlar.” diyerek köseye öğüt vermiş, affetmiş. Kurnaz adamları da neşeyle uğurlamış...

 


* zan tutmak: Tahminde bulunmak.