Değirmenci ile Kurnaz Tilki
(İç Anadolu Bölgesi, Sivas)

Eskiden köyün birinde, bir değirmenci yaşarmış. Değirmencinin çok sayıda tavuğu varmış. Ancak tilkiler her gün değirmencinin tavuklarını birer, birer çalıyorlarmış. Sonunda kala kala değirmencinin dört tane tavuğu kalmış. Değirmenci:

— Bu tilkilerin yaptıkları artık fazla oluyor. Geriye dört tavuğum kaldı. Bari bunları tilkilere yedirmeyeyim. Yoksa bu gidişle bana yiyecek bir şey kalmayacak, demiş.

Bu karar üzerine eski tüfeğini eline alıp kümesin önünde tilkileri beklemeye başlamış. Aradan bir, iki saat geçince tilkinin biri dağdan hoplaya zıplaya inerek değirmencinin yanına gelmiş. Tilki, değirmenciye:

— Selamünaleyküm, değirmenci; nasılsın, deyince değirmenci donmuş, kalmış. Değirmenci, korku ve şaşkınlıktan tilkiye hiçbir şey diyemiyormuş. Tilki:

— Hiç şaşırma değirmenci. Tilki konuşamaz, deme. Ben konuşan bir tilkiyim. Çok açım. Şimdiye kadar tavuğunu diğer arkadaşlar yediler. Arkadaşlar senin tavuklarının tadını öyle övdüler ki ben de merak edip geldim. Müsaade et de şu dört tavuğunu da ben yiyeyim. Bakarsın ileride sana bir iyiliğim dokunur, demiş.

Tilki bunları söylerken değirmenciden çıt çıkmıyormuş. Değirmenci yavaş yavaş kendine gelince elindeki eski tüfeği tilkiye doğrultmuş:

— Hayır, olmaz! Bu dört tavuğu sana yedirirsem sonra biz ne yiyeceğiz? Hem tavukları yedikten sonra bana ne gibi bir iyiliğin dokunacak, demiş. Tilki:

— Bak değirmenci, aklını başına al. Değirmende sıra bekleyen bile yok. Ben seni bu dertten kurtaracağım. Sonra o kadar tavuğa acımıyorsun da şu dört tavuğa mı acıyorsun, deyince değirmenci:

— Tamam, tavukları götür. Yalnız tavukları götürürken bana sesini duyurma, dermiş.

Değirmenciden izini alan tilki koşarak kümese gitmiş. Değirmenci de:

— Yahu, tilki hiç konuşur mu? Ben hayal mi görüyorum yoksa, diye düşünmeye başlamış.

Ertesi gün sabah olunca değirmenci kümese gitmiş. Bakmış ki tilki tavukları gerçekten götürmüş. Değirmenci bundan sonra tilkinin yolunu beklemeye başlamış. Bir gün beklemiş, iki gün beklemiş, tilki gelmemiş. Üçüncü gün tilki çıkagelmiş. Tilki, değirmenciye:

— Selamünaleyküm, değirmenci. Değirmenci:

— Aleykümselam, tilki. Tilki:

— Bak, sözümü tutmaya geldim. Hadi elbiselerini değiştir. Şu unlu elbiselerinden kurtul. Seninle yolculuğa çıkacağız, demiş. Değirmenci:

— Nereye gideceğiz, diye sormuş. Tilki:

— Sana, yediğim dört tavuğun hakkını vermeye gideceğiz, demiş.

Değirmenci hemen üzerini değiştirmiş ve tilkinin peşine düşmüş. Tilki önde değirmenci arkada gündüz yatıp gece yol gitmişler. Tilki yiyeceklerin en iyisini en güzelini bulup buluşturup getirmiş. Değirmenci de bunları yemiş. Az gitmişler, uz gitmişler, gide gide İran ülkesine varmışlar. Tilki, değirmenciyi büyük bir hendeğe yatırarak:

— Değirmenci ben gelene kadar buradan bir yere gitme, demiş. Tilki, değirmencinin yanından ayrılmış.

İran padişahının murat taşı, dilek taşı ve nişan taşı olmak üzere üç taşı varmış. Değirmencinin yanından ayrılan tilki, padişahın murat taşına oturmuş. Tilkinin murat taşına oturduğunu gören nöbetçiler:

— Allah, Allah! Bu ne iştir? Yoksa biz hayal mi görüyoruz? Taşın üzerindeki hayvan mı, yoksa hayvan kılığına girmiş insan mı, deyip olayı padişaha anlatmak için haberci göndermişler. Haberci, padişaha:

— Padişahım, bizim murat taşına bir tilki oturdu. Ne yapalım, demiş. Padişah:

— Kovalayın gitsin, demiş.

Tilkiyi kovalamaya gelen haberciye, tilki:

— Durun bakalım! Ben tilkiyim ama Allah’ın emri, Peygamber Efendimizin kavli ile Acem Şahı’nın kızını, bizim Şahşah Padişahı’nın oğluna istiyorum, demiş.

Tilki, böylece değirmenciyi Şahşah Padişahı’nın oğlu yapmış. Şahşah ismini de değirmenin çıkardığı sesten uyarlamış. Tilkinin konuşmasına şaşıran haberci hemen saraya dönerek padişaha:

— Padişahım, tilki sizin kızınızı Şahşah Padişahı’nın oğluna istemeye gelmiş, “Beni kovamazsınız” diyor, demiş. Padişah:

— Yahu, tilki hiç konuşur mu? Sen bunu nereden çıkardın oğlum, demiş. Haberci:

— Vallahi, konuşuyor padişahım.

Bu sözleri duyan padişah, olayı gözü ile görüp kulağı ile duymak için faytona binip murat taşının yanına gitmiş. Bakıyor ki tilki taşın üzerinde oturuyor. Tilki olayı padişaha da anlatınca padişah tilkiyi sarayına davet etmiş.

Padişah ile birlikte saraya gelerek sarayın ikinci katına çıkan tilki hemen bir koltuğa oturmuş. Padişah, tilkiye:

— Hoş geldin, deyince tilki kafayı önüne eğmiş. Padişah:

— Nasılsın, deyince tilki kafayı sağa çevirmiş. Padişah:

— Muradın nedir, deyince tilki kafayı sola çevirmiş. Padişah, yanındakilere:

— Niye konuşmuyor bu, diye sormuş. Haberci:

— Bilmiyorum padişahım. Az önce konuşuyordu, demiş. Padişah, tilkiye:

— Niye konuşmuyorsun tilki efendi, deyince tilki:

— Acem Şahı diye her tarafta namın duyulur. Ben de namına sığınarak Acem Şahı’nın kızını Şahşah Padişahı’nın oğluna alıp hayırlı bir iş yapayım, dedim. Fakat ülkenin sınırlarını geçince, Şahşah Padişahı’nın oğlunun elbisesinin güzelliğini görenler elbiseyi parçaladılar. Ben de Şahşah Padişahı’nın oğlunu hendeğe yatırdım, geldim. Senin nasıl böyle bir ülken var, demiş. Padişah:

— Benim ülkemde adam soyacaklar, öyle mi, deyince tilki:

— Evet efendim, Şahşah Padişahı’nın oğlunu soydular, demiş. Padişah:

— Götürün bu tilkiyi hazinedarıma. Ona mücevherlerini, altınlarını versin. Şahşah Padişahı’nın oğlunun elbisesi nasılsa ondan alsın, demiş.

Tilki, değirmenciye güzel bir elbise temin ettikten sonra askerlerle birlikte değirmencinin yattığı hendeğe gelmişler. Hendeğe gelince tilki, askerlere:

— Siz burada kalın, diyerek değirmencinin yanına tek başına gitmiş. Tilki, değirmenciye:

— Kalk değirmenci. Al şu elbiseleri çabuk giyin, deyince değirmenci elbiseleri hemen giymiş.

Tilkinin getirdiği elbise, değirmenciye tam olmuş. Değirmenci de yakışıklı biriymiş. Elbiseyi giyince daha da yakışıklı olmuş. Tilki değirmenciyi hamama, berbere götürdükten sonra saraya getirmiş. Tilki ile birlikte saraya giren değirmenci padişahın kızını görünce âşık olmuş. Padişahın huzuruna çıkan değirmenci ile tilki, biraz oturduktan sonra, tilki:

— Allah’ın emri, Peygamber’in kavli ile kızını Şahşah Padişahı’nın oğluna istiyorum, demiş. Padişah:

— Yahu, bu Şahşah Padişahı hangi ülkenin sahibidir, demiş. Tilki:

— Çok uzaklarda bir diyarın şahıdır, padişahım, demiş.

Bu arada olanlardan habersiz olan değirmenci hayatında hiç görmediği sarayı, elbiseleri görünce etrafına şaşkın, şaşkın bakıyormuş. Değirmencinin şaşkınlığından şüphelenen padişah, tilkiye:

— Senin Şahşah Padişahı niye şaşkın gözlerle etrafı seyrediyor, diye sormuş. Tilki:

— Onu mu sordun, padişahım? Ben Şahşah Padişahı’nın oğlu olayım da şu kıyafet ile Acem Şahı’nın huzuruna çıkayım. Şahşah Padişahı’nın oğlu da bu elbiselerle Acem Şahı’nın huzuruna çıkmayı onuruna yediremiyor, demiş.

Padişah ilk başta inanır gibi görünse de kızına, Şahşah Padişahı’nın oğlunu imtihan etmesini söylemiş.

Bu arada tilki de değirmenciye bazı nasihatlerde bulunuyormuş. Tilki, değirmenciye:

— Sen hiç mi elbise, saray görmedin? Ne şaşkın, şaşkın etrafa bakıyorsun? Bak padişahın dikkatini çekmişsin. Bundan sonra daha dikkatli davran. Seni padişahın kızı, “Bizim şu kadar altınımız var. Bizim gülşen bahçemiz var. ” diye imtihana çekerse sen, “Onlar da ne var ki? Benim babamınkiler bunlardan kat kat üstün. ” diyeceksin, demiş.

Bir müddet sonra Acem Şahı’nın kızı, Şahşah Padişahı’nın oğlunu gezdirmek için babasından izin almış. İzni alınca Şahşah Padişahı’nın oğlunu sarayda gezdirmeye başlamış. Kız, Şahşah Padişahı’nın oğluna altınları, mücevherleri, gülşen bahçeleri, atları, kılıçları… göstererek sormuş:

— Nasıl beğendin mi, demiş. Değirmenci, tilkinin dediklerini hatırlayarak:

— Benim babamınkiler bunlardan kat kat üstün, demiş.

Başka da bir şey söylememiş. Oğlanın ağzından lâf alamayan kız durumu babasına anlatmış.

Acem Şahı, Şahşah Padişahı’nın oğlunun kim olduğunu fazla araştırmadan kızını vermeye karar vermiş. Acem Şahı öyle bir düğün kurmuş ki çevre ülkelerde dillere destan olmuş. Kırk gün, kırk gece düğün yapmışlar. Düğün bittikten sonra tilki, Acem Şahı’na, Şahşah Padişahı’nın ağzından mektup yazmış. Mektubu alıp padişaha vermiş. Mektupta:

— Tilki efendi ile bizim oğlanı sizin ülkeye gönderdik. Onlara ne olduysa bir mektup alamadık, diye yazıyormuş. Mektubu okuyan Acem Şahı müsaade isteyen tilkiye, izin vermiş.

Tilki, Acem Şahı’ndan bir tabur asker, gelinin çeyizi, ikinci vezirini de istemiş. Padişah, tilkinin istediklerinin hepsini vermiş. Tilki istediklerini alınca yola düşmüş. Tilki önde, değirmenci ve karısı arkada ilerliyorlarmış.

Tilki sonunda değirmenci ve Acem Şahı’nın ordusunu devler ülkesine getirmiş. Devler ülkesinde dokuz senedir savaşlar oluyormuş. Tilki, emrindekilere:

— Siz burada kalın. Mola veriyorum. Yiyin, için; pehlivanlar güreşsin, cirit oynansın, diye emir verip oradan tek başına ayrılmış. Tilki, askerlerden ayrılır ayrılmaz devlerin sarayına gelmiş.

Devlerin sarayına gelen tilki hoplaya hoplaya sarayın merdivenlerini çıkmış. Pencereden içeri girerek mutfakta yemek yapan dev anasına:

— Sen burada ne yapıyorsun, dev ana? Dokuz senedir yaptığın yemekleri yiyen var mı? Savaşa giden devler geri geldi mi? Padişahın askerleri hepsini öldürdü. Şimdi de seni öldürmeye geldiler. Diyerek dışarıda eğlenen askerleri göstermiş. Dev anası bakıyor ki tilki doğru söylüyor. Dev anası korku ile tilkiye:

— İyi ki haber verdin. Şimdi ben bunlardan nasıl kurtulacağım, demiş. Tilki:

— Mahzene saklanırsın. Mahzenin kapağını yarısına kadar sen kapatır, yarısını da ben kapatırım. Seni böylece kimse görmez ve askerler gidince geri çıkarsın, demiş. Dev anası tilkiye hak vererek mahzene girmiş.

Mahzenin kapağını yarıya kadar kapatan dev anası, mahzenin içine girmiş. Dev anası içeri girer girmez, tilki mahzenin kapısının yanında duran gülleyi iterek devi merdivenlerden aşağıya yuvarlayıp kapıyı kilitlemiş. Devin işini hâlleden tilki askerleri saraya getirmiş. Tilki saraya gelince:

— Aşçılar mutfağa, diye emir vermiş.

Aşçılar mutfağa gidiyor ki bin bir çeşit yemek hazır. Hemen sofraları kuruyorlar. Sofralar kurulunca tilki, askerlere:

— Yemek yediğiniz gümüş çatal ve kaşıklar sizin olacaktır. Deyince çoğu asker yemeği yemeden çatalı, kaşağı koynuna sokmuş. Yemekler yendikten sonra tilki, Acem Şahı’nın askerlerini ve vezirini uğurlamış.

Devlerin sarayında tilki, değirmenci ve değirmencinin karısı kalmış. Tilki, değirmenciye:

— Bak değirmenci, dört tavuğun karşılığını fazlasıyla verdim. Gün olur da ölürsem bana güzel bir mezar yaptır, deyip iki gün sonra yalandan ölmüş. Değirmencinin karısı, değirmenciye gelerek:

— Tilki efendi ölmüş, demiş ve kocasını çağırmış. Değirmenci:

— Ölmüşse ölmüş, ne yapalım, demiş. Değirmenci, yalandan ölen tilkiyi kuyruğundan tutarak sarayın penceresinden aşağıya atmış. Tilki yere dört ayağının üzerine düşerek tekrar saraya çıkıp değirmenciye:

— Yazıklar olsun değirmenci! Ben sana ne yaptım, sen bana ne yaptın, deyince değirmenci:

— Aman! Ben ettim. Sen etme. Bu da bana büyük bir ders olsun, demiş.

Tilki, hatasını anlayan değirmenciyi affetmiş. O günden sonra da değirmenci, tilkiyi hiç üzmemiş. Bir gün tilki gerçekten ölmüş. Değirmenci de tilkinin vasiyetini yerine getirerek verdiği sözü yerine getirmiş.