KÖSE MASALI 
(Doğu Anadolu Bölgesi, Erzurum)

Bir varmış, bir yokmuş bir köyde Hasan Ağa adında bir köse ve ailesi yaşarmış. Köse’nin bir oğlu var imiş. Oğlan sürekli anasına dermiş ki:

_ Babama de beni eversin.

Anası artık bıkmış, gidip kocasına:

_ Oğlan evlenmek istiyor, demiş. Köse karısına:

_ Madem evlenmek istir, o zaman ağırdaki öküzü şehre götürsün satsın, onun parasıyla onu everem, demiş.

Kadın kocasının dediklerini oğluna anlatır, oğlan sevinir, sabahı zor eder. Sabah olunca ağırdaki öküzü önüne katıp şehrin yolunu tutar. Şeher de yeddi tane köse varmış bunlar çok yabanlarmış. Köyden gelenleri kandırıp elindeki malları yok fiyata satın alırlarmış.

Oğlan şehrin yolunu yarılamış. Karşısına iki köse çıkıvermiş. Bunlar bağirlarki oğlan biraz sefil hemen başına çorap örmeye başlamışlar.

Kösenin biri demiş:

-Yegenim nereye gidirsen bele?

Oğlan:

-Aha anbu öküzü satmaya şehre gidirem.

Köse:
-Ne istirsen biz alağın.

Oğlan:

-On panknot istirem verin de alın öküzü demiş.

Bele diyende köse demişki:

-Ey hoş da yalnız bu öküzün bir kusuri var.

Oğlan:

-Neymiş kusuru hele diyin bahim.

Köse diyir ki:

-Bu öküzün iyidir emma boynuzları çoğ sivri. Alan adam alaf verende başını bir sallarsa adamın gözünü çığartır.

Oğlan bu sözleri işitince durur biraz düşünür. Eğer öküzü satamazsam babam beni evermez der. Yerden bir taş alır ve öküzün boynuzlarını kırar yoluna devam eder. Karşısına iki köse daha çıkar, aynı soruları sorarlar. Oğlan halini anlatır. Kösenin biri der ki:

_ Yegenim sen ey uşaksan emme bu öküzün bir kusuri var. Bu öküzün dudakları çoğ lola alaf yiyende ortalığa saçar.

Oğlan öküzü önüne gatar. Sonra öküzün dudaklarına bir çare bulur. Alır elindeki çakıyı öküzün dudaklarını keser. Öküzün ağzı gözü kanlar içinde yola devam eder. Az gider uz gider karşısına yine iki şeytan köse çıkar.

Köse der:

-Delikanli nere gidirsen bele?

Oğlan:

-Ha bu öküzü satmaya, der.

Ele sohbet ederken köse der ki:

_ Öküzün büyüktür, cevherdir emma bir kusuru vardır ki alan adam pişman olur.

Oğlan:

-Neymiş kusuri diyin de bilek.

Köse:

-Bu öküzün poççiği çoğ uzundur. Bir sallasa etrafı pislik içinde bırakır.

Oğlan bu sözleri işitende alır bir çakıyı öküzün poççiğini kesir. Öküz dayanmaz oracıkta murdar olur. Oğlan çıkar gider köye babası sorunca hal beleyken bele der. Hasan Ağa oğlunu dinledikten sonra karar verir bu köselere bir oyun etmeye. Hanımına der ki:

_ Hele benim ağırdan eşeğimi al gelde şehre götürem satam. 

Karısı eşeği getirir. Hasan Ağa yola koyulur. Yolda köseler onu görmeden önce alır eşeğin arkasına bir altın koyar. Derken köseler onun geldiğini görür, yanına yanaşırlar.

Köse der:

-Selamun Aleykum Ağa nere gidirsen?

Hasan Ağa:

-Anbu eşeği satmaya şehre gidirem.

Köse:

-Fiyatını hele de oluru varsa biz alam.

Ağa:

-On panknot ver senin olsun.

Köse:

_ Ağa etme anbu eşeğin fiyatı da bu ola.

Ağa der:

-Ağlız keserse benim eşeğim kıymetlidir, der. Tam o sırada eşek tuvaletini yapar. Bir bakarlar ki içinde altın var.

_ Bu eşeğin adeti bu mu, derler.

Ağa der ki:

-Benim eşeğim kıymetlidir dedim size.

Köse:

-Ağa bu eşeği bana elli panknota sat.

Ağa:

_ Ey tamam, der. Bu eşeği on gün ağıra yalnız koyun karanlıkta kalsın o marifetini gösterir size, der satar ve yola koyulur.

Köyüne gider karısına der ki:

_ Ben o adamları ey bir kandırdım.

Ağa yolda gelirken iki tilki alır o sırada. Karısına da der ki:

_ Eğer o adamlar gelirse de ki ağam tarladadır; yemekte dolma, pilav bide ayran çorbası yap anbu tilkide burada kalsın diğeri benle gelsin.

On günün sonunda köseler girerler ağıra bağarlar ki eşek ölmüş. Sinirlenir ağanın köyüne giderler. Karısı evde yoğ deyende tarlaya giderler. Hasan Ağa'yı görürler.

_ Sen bizi kandırdın eşek öldü, derler. Hasan Ağa:

_ Hele anlatın eşeğe ne ettiz. Köse der ki:

_ Senin dediğin gibi on gün yalunuz bıraktık gittik baktık eşek murdar olmuş. Hasan Ağa:

_ Vah yazık! Hayvana ben yalnız bırakın dedim koş aç yavan bırakın demedim. Neyse gelmişken ben sizi bırakmam yanındaki tilkiye der ki onların duyacağı şekilde:

_ Get evdekilere de, dolma, pilav, ayran çorbası yapsınlar akşama misafir var. Köseler tilki de insanla konuşa diye şaşırmışlar hele dur bağalım gidecek mi derler. Neyse akşam olur köseler ve ağa evin yolunu tutarlar. Kadın dediği bütün yemekleri yapınca bi rde tilkiyi evde görünce şaşırırlar.

_ Ağam anbu tilki ne ağilli hayvandır bize sat, derler. Ağa bunları yine kandırır tilkiyi satar.

 Köseler sevinerek giderler. Bir gün derler ki hele bağağ bu tilkinin marifetine tilkiye kösenin biri demiş ki:

_ Git hanıma de akşama misafir var et, pilav, fasülye yapsın. Derken tilkiyi salıverirler. Tilki oracıkta kaçar. Akşam olur köseler eve giderler. Kösenin karısı:

_ Herif bu misafirler ne, bene niye demedin, ne yapacam şimdi onlara, der. Köseler tilkinin gelmediğini görürler. Yine yol alırlar Ağanın köyüne.

Bizim Hasan Ağa bilirkü bunlar yine gelecek. Karısına der ki:

_ Ben senin boynuna bir bağırsak bağlıyacam, bağırsağın içini de kan dolduracam. Misafirler gelende ben sene hele tatlı getir deyecem sen tatlı yapmadım diyende benim hersim çıkar yalandan seni bıçakla onların yanında yatırır keserim. Sen de yalandan onların yanında can ver. Ben de onlara derem madem çok üzüldünüz anbu gamış düdüğü çalanda karıya can gelir derem. Sen de o zaman kalkarsan.

Neyse köseler gelir, yemekler yendikten sonra ağa oyunu oynamaya başlar der ki:

_ Tatlı nerde garı? Karısı:

_ Yapmadım, diyende oracıkta karıyı yatırır keser. Köseler bunu görünce çoğ üzülür. Hasan ağa ben onu diriltirem diyende nasıl diye hayrete düşerler. Hasan Ağa ğamış düdüğü çalanda bu kari canlanır. Köseler ağıllanmaz ya der ki:

_ Ağa bu düdüğü bize sat. Ağa bu kandirmadan satar mı? Tamam der ve düdüğü onlara satar. Köseler eve giderler. Ayni ağanın yaptığı gibi karılarını keserler, sonra düdüğü çalanda bağarlar ki karılar ölmüş. Doğrudan ağayı öldürmeye yola koyulurlar.

 Ağa bu boş durur mu? Bu defa canını kurtaramayacağını anlar ve karısınına der ki:

_ Bağ kari bunlar bu sefer gelende sen ağlayarak de ki ağam ölmüş. Ben mezar yaptırıp içine girecem onlar mezarı görünce ağa ölmüş der ve canımı kurtarıram.

Köseler gelince karısı ağanın dediklerini yapar. Köseler vah bir mezarına gidekte dua edek derler ve ağanın mezarına giderler. Neysem duaları okunuktan sonra kösenin biri mezarın üzerindeki delikten şüphelenir ve mezarı açarlar. Bağarlar ki ağa yaşir alırlar bir torpayı ağayı içine koyup kendi köylerinin yolunu tutarlar.

Köy yolunu tutanda bağırlar ki ilerde bir şenlik sesi gelir. Hele bağağ nedir deyip ağanın torbasını bir ağaca bağlir gidirler şenliğe bakmaya. Derken ağacın orda bir çoban koyunları ile giderken bir torpada “istemirem istemirem”  diye bağıran adami fark eder. Çoban edamı çiğartir.

Çoban der ki:

-Ola sen neyi istemirsen hele de bağım?

Hasan Ağa:

-Beni begin kızıyla evermek istirler ben evlenmek istemirem der.

Çoban:

_ Vallaha sen kafayı yemişsen heç begin kızını almaz mı adam?

Hasan Ağa:
-Sen istirsen al.

Çoban çuvaldan ağayı çıkarır kendi girer, ağa da sürüylen evine doğru yol alır. Derken şenlikten dönen köseler bakarlar ki çuvaldan biri bağırır “Beni çığarın evlenmek istirem diye”. Ağanın delirdiğini düşünürler çuvalı alırlar sen misen bizi kandiran diyip çuvalı köprüden atarlar.