Ese ile Köse
(Ege Bölgesi, Afyonkarahisar)

[Ese ile Köse]

 

Bir varmış, bir yokmuş... Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde... Develer tellal iken, pireler berber iken... Ben babamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken...

Ülkenin birinde Köse diye bir değirmenci yaşarmış. Adı gibi kendisi de kösenin biriymiş. Yalan desen bunda, hile desen bunda. On parmağında on marifet varmış. Önüne gelene sakalındaki teller kadar yalan söylermiş. Bin dereden su getirir, sulu dereden susuz gönderirmiş. Değirmenine buğday öğütmeye gelenlere 'Yel üfürdü, su götürdü, kuşlar yedi, bitirdi' gibi bin bir çeşit yalan uydurur, allem eder, kallem eder, ellerinden buğdaylarını alırmış. Dolu giden boş, tok giden aç dönermiş evine. Bir giden bir daha yanından bile geçmezmiş.

O yörede yaşayan yoksul bir köylü ile üç oğlu varmış. Adam yaşlanınca pazara, değirmene gidemez olmuş. Oğullarını göndermeye başlamış. Daha önceki yıllarda büyük oğulları Köse'nin elinden kurtulamamışlar. Değirmene gitme sırası küçük oğlana gelmiş. Onun adı da Ese imiş.

Oğlan değirmene giderken babası sıkı sıkı tembih eder:

— Aman Köse'nin değirmenine uğrayayım deme. Ağabeylerin gibi soyulmuş soğana dönersin.

Ese buğday çuvallarını arabaya atarak düşer yola. Az gitmiş, uz gitmiş, dere tepe düz gitmiş. Önüne gelen ilk değirmene girmiş. Değirmenciyi görünce, onun Köse olduğunu anlar. şuna bir oyun yapayım da Hanya'yı Konya'yı anlasın, der, kendi kendine. "El mi yaman bey mi yaman görsün." Buğdayları un ettikten sonra, gömbe yaparak Köse'yi ve orada bulunanları çağırır.

— Arkadaşlar! şimdi birer masal anlatacağız. En güzel ve inandırıcı masalı kim anlatırsa, diğerlerinin unlarını da alsın gitsin, der.

Köse bu işe dünden razı. Üstelik kendi ayağı ile gelmiş bu fırsat kaçırılır mı hiç! Hemen kabul eder. Diğerlerinden ses çıkmayınca, Köse başlar anlatmaya.

— Şu tarlayı görüyor musunuz? diye değirmenin yanındaki tarlayı gösterir.

— Geçen yıl o tarlaya bostan ektim. İçinde bir kabak büyüdü. Bir delik açıp içini boşalttım. Bir tarafına ahır, bir tarafına samanlık, ortasına da iki göz ev yaptım. Bir kış kışladım. Gömbe de unlar da benim, diyerek ayağa fırlar.

Sonra Ese almış sözü:

— Biz üç kardeşiz. Büyük ağabeyim bir gün dağda sürüyü kaybetmiş. Gelip bize haber verdi. Üç kardeş dağı taşı aradık, koyunları bulamadık. Babama haber verdik. Babam "Al horoza gem takın, eğer vurun. Ben gideyim. Sürüyü bulup geleyim" dedi. Babam hazırladığımız horoza binerek sürüyü bulup geldi. Horozun eğerini indirince baktık ki sırtı yara olmuş. Hemen yaraya kireç ektik. Orası gübrelendi. Sürdük arpa ektik. Minare boyu arpa bitti. Biçerken bir delik gördük. Kazdık içinden bir tilki çıktı. Tilkinin karnını yardık. İçinden bir kağıt çıktı. Kağıdı hocaya okuttuk:

— Köse'ye söyleyin, yalan dolanla iş, haramla aş olmaz. Herkesin hakkını geri versin. Gömbe de beraber yensin, diyerek sözlerini bitirir.

Orada bulunanlar Ese'nin masalını beğenip alkışlarlar. Köse kızgınlığından küplere binmiş, kendi kendine homurdanmış. Yenilgiyi içine sindirememiş.

— Aferin sana delikanlı! Hem akıllı hem de bilgili bir çocuksun. Hoşuma gittin doğrusu. Bana hizmetkâr olursan sana çok para veririm. Hem sanat öğrenirsin, hem de zengin olursun, der.

Aklınca Ese'ye bir dolap çevirecekmiş. Böylece bu yenilginin acısını çıkaracakmış. Ese de onun bir numara çevireceğini anlamış.

— Olur ama ağzını açıp laf etmeyeceksin. Konuşanın ağzı dikilecek. Kim kime kızarsa derisi yüzülecek. Bu şartlarımı kabul edersen emrine hazırım, der.

— Tamam, der Köse. Şu komşular da şahidimiz olsun.

— Haydi şimdi öküzleri koş, çifte git. Tazı nereye çökerse orayı sür. 

Ese arabayı koşar. Sabanı da arabaya atarak, düşer yola. Bayır bir yere gelip tazı çökünce orayı sürmeye başlar. Öküzün biri yüksekte kaldığından iyi sürülmüyormuş. Yüksekte kalan öküzün ayaklarını keser. Bu kez de öbür öküz yüksekte kalır. Onun da ayaklarını keser. Her şeyi orada bırakıp değirmene döner.

—Ne yaptın Ese?

— Böyle böyle oldu. Öküzleri kestim.

 

Köse çok kızar; fakat anlaşmadan dolayı bir şey diyemez.

Ese, ertesi gün koyunları otlatmaya götürür. Ot bulup otlatmış, yayla bulup yaylatmış, kaval çalıp dinlet­miş. Derken öğle sıcağı bastırınca koyunları bir elma ağacının altına yatırır. Kendisi de ağaca çıkarak karnını doyurur. "Biraz da Köse'ye götürürüm" diyerek ağacı silke­ler. O ininceye dek koyunlar elmaları yer. Bıçağını çeke­rek koyunları keser. Kara koçun kulağında bir elma kaldığı için o kurtulur. Kara koçla birlikte değirmene döner. Köse'ye olanları anlatır. Köse kızgınlığından deliye dö­ner. Bir şeyler söyleyecek olduysa da anlaşmayı hatırlaya­rak susar. Söylense işler iyice sarpa saracak. Aşağı tü­kürse sakal, yukarı tükürse bıyık!

Birkaç gün sonra Ese atları yemlemek üzere ahıra inince, atlar kişnemeye çifte atmaya başlamışlar. "Ben size gösteririm" diyerek atları da keser. Köse kızgınlığından "yandım anam türküsü" çağırır.

"Bunun kırdığı ceviz kırkı geçti. Ne yapsam da kurtulsam bu püsküllü beladan" diye düşüncelere dalar. "El mi yaman, bey mi yaman" öğrenmiş ama iş işten geçmiş.

Bir gün karısına dert yanar:

— Başa gelmedik iş, ayağa değmedik taş olmazmış. Lâkin öyle bir belaya çattık ki, canıma tak etti. Dertsiz başımızı derde soktuk. Kaynayan aşımızı soğuttuk. El elden, akıl akıldan üstündür. Sen bu işe ne diyorsun? Birazcık akıl ver.

— A herif! Köse sakalına tükürdüğüm herif! Ben ne bilirim. Aklını peynir ekmekle mi yedin? Önce ne sordun, ne de söyledin. Azıcık aklım var, onu da sana mı vereyim? Kendin ettin, kendin buldun, ne halin varsa gör.

Köse karısının bu sözlerine çok içerler. Saplı tokmakla kafasına vurarak öldürür. Bu arada Ese bütün olanları görmüş. Ağasına çıkışır:

— Seni konağa bildireceğim.

— Aman Ese yapma, ne istersen vereyim!

— Seni bu beladan kurtarırım. Ama tüm malını mülkünü bana bağışlayıp bu diyardan gideceksin.

Köse çaresiz kabul eder. Kadını bir eşeğin üzerine bağlayıp bir bostan tarlasına sürerler. Uzaktan seyretmeye başlarlar.

Bostancı:

— Hey kadın! Çek şu eşeğini, dediyse de duyuramaz. Elindeki sopayı kadına doğru fırlatır. Kadın da yere düşer. Tam bu sırada Ese ile Köse ortaya çıkar.

— Yetişin komşular, bostancı kadını öldürdü!

Adam şaşkınlıktan ne yapacağını bilemez. Ese ile Köse adamın ellerini bağlayıp kasabanın yolunu tutarlar.

Köse, "Tamam” der, malım mülküm senin. Ben ettim sen etme. Mal maşat, tarla tokat ne varsa hepsi senin" diyerek onlardan ayrılır. Başka diyarlara giderek izini kaybet­tirmek ister.

Köse ayrılıp gittikten sonra Ese zavallı adamı serbest bırakarak köyüne döner. Olup bitenleri anlatır. Halk "Bir püsküllü beladan kurtulduk" diye çok sevinir.

"Yerin kulağı var" derler. Köse'nin yaptıkları kulaktan kulağa duyulmuş. Jandarmalar her yakada onu arıyorlarmış. O ise başına geleceklerden habersiz kendine yeni bir yurt arıyormuş.

Gökten üç elma düştü. Biri masalı anlatanın, biri okuyanın, birisi de dinleyenlerin başına...