AHMET BEZİRGÂN
(Doğu Anadolu Bölgesi, Erzurum)

Vakti zamanında bir Ahmet Bezirgân var imiş. Bu Ahmet Bezirgân gayet ağır tüccar imiş. Bunun bir mağazası var imiş ki, üç dört tane *helebicisi var imiş, üç dört tane de yazıcısı var imiş. Bir gün mağazada otururken malı sattıktan sonra, yazıcılar demiş ki “Bu satılan malın hesabına bak.” Kalemi eline almış, hesap etmiş ki dükkânın bir tarafı *yenmiş, öbür tarafı *ölecemen duruyor. Paraya bakmış ki böyle bir dükkân mal doldurur. Orada aklına bir kuruntu getirmiş. Getirdiği akıl ile devlet iddialaşmışlar. Devlet demiş ki:

— Ben bu kadar mal kazandım. Bu kazandığım mal daha tükenmez.

Akıl demiş ki:

— O malı ben kazandım, sen kazanmadın. Eğer ben olmasam sen bu malı bir günde yer, içinden çıkarsın.

Devlet demiş ki:

— Ben bu malı boğazımdan kestim artırdım.

Akıl demiş ki:

— Ben olmasam sen bu malı meyhaneye, kerhaneye verirsin. Ondan sonra aç kalırsın.

Devlet demiş ki:

— Gel ayrılalım.

Akıl vurmuş bir yana gitmiş, devlet yerinde kalmış.

Eh, akıl çıktıktan sonra devletin ne ehemmiyeti olacak. Bu malı öyle yemiş ki bu devlet, daha bir şeysi kalmamış. Karısı demiş ki:

— Herif, bu kadar malımız gitti. Hiç değil, bu elimizdeki olan parayla bir *boyun öküz al. Birkaç *god da tohum al. Rençperlik yapalım.

Bu bir boyun öküz almış, birkaç god da tohum almış. Başlamış rençperliğini yapmaya. Bu rençperlik tohumunu ekerken, çiftin peşine giderken, bakmış ki *hagostan bir parlak taş çıkmış. Bu taş o kadar güzel, parlak taşmış ki olmaz derecelerde. Ama akıl yokmuş. Bilmiyormuş ki bu taş ne taşı.

Akşam olmuş, bu evine taşı almış gelmiş. Karıya demiş ki:

— Bu taşı buldum. Bu taşı ver çocuklara oynasın.

Karı taşa bakmış ki, taş bir güzel taş. Çocukların eline vermiş. Karı bakmış ki çocuklar bu taşı kıracaklar, ellerinden almış, tereğe koymuş. Koyduktan sonra bunlar yatmışlar. Bir de ayılmış ki karı, evin içerisinde bir ışık yanıyormuş. Karı bakmış ki lamba yok, ay ışığı da değil; bakmış ki terekte taşın *şahusi. O saat kocasını seslemiş. Demiş ki:

— Herif kalk hele! Senin bu getirdiğin taş ne şuleli taş. Bu nedir?

Kocası demiş ki:

— Ben bilmem. Sabahtan götür bu taşı sat. Çocuklara bir parça nafaka al gel.

Sabah olmuş, bu herif çiftine gitmiş. Karı da taşı almış, şehrin içerisine götürmüş. Bir büyük tüccara göstermiş, demiş ki:

— Bu taşı al da birkaç kuruş bana para ver.

Tüccar bakmış ki taşın kıymeti bulunacak iş değil. Kendi kendine bir mütalaa yapmış, demiş ki “Bu benim servetimi versem bu taşı alamam. E, bu karının elinden kandırsam alsam, bunun kocası vardır tabii ve bu taşın sahibi bir büyük adamdır.”

— Bacım, benim bu taşa gücüm *çatmaz. Bu taş padişaha mahsustur, demiş.

Oradan karı, almış evine gelmiş. Akşam kocası da tarladan evine gelmiş. Karı demiş ki:

— Herif, senin bu getirdiğin taş, padişaha mahsus taş imiş.

Bunu dedikten sonra yatmışlar. Ama herif içerde alır verirmiş.  Sabahleyin erkenden kalkmış ki kapılarının önünden bir bezirgân geçiyor. Bezirgâna seslemiş, demiş ki:

— Bu kervan nereye gidiyor?

Bezirgân demiş ki:

— Bu kervan İstanbul’a gidiyor.

Demiş ki:

— Eğlen. Bir armağanım var. Onu vereyim de Osmanlı padişahına götür.

Bezirgân demiş ki:

— Git, git getir.

Gitmiş taşı almış gelmiş. Bezirgâna verdikten sonra sormamış ki “Siz nerelisiniz?”

Bunlar taşı almış gitmişler. Biraz ileri gittikten sonra, bezirgânın kâtibi varmış, demiş ki:

— Sen bu taşı aldın, sormadın ki “Senin ismin nedir?” *Ahan bu taşı götürdük Osmanlı padişahına. O da bizden sordu ki “Bu taşı kim yolladı ve ismi ne idi?”  Ne cevap verelim?

Bezirgân bakmış ki kâtibin sözü doğrudur. Oradan gerisin geriye dönmüş. Gelmiş bu adamın kapısının ve mahallesinin numarasını almış. İsmini öğrenmiş. Oradan çıkmış gitmişler.

Günlerin birisinde İstanbul’a çıkmışlar. Bezirgân götürmüş taşı padişaha teslim etmiş. Padişah taşa bakmış ki taş, kıymetli taş. Lalasını, vezirini toplamış, demiş ki:

— Erzurum’da Ahmet Bey isminde bir adam bize bu taşı hediye göndermiş. Siz buna ne cevap verirsiniz ve buna karşılık biz bu adama ne hediye edelim?

Demişler ki:

— Biz bu taşa karşılık, biz de ona para gönderelim.

Bunlar bir kasa lira olarak bezirgâna teslim etmişler. Demiş ki:

—Benden de çok selam götür.

Bezirgân da almış, İstanbul’dan çıkmışlar.

Bir günlerin birisinde Erzurum’a gelmişler. Götürmüş kasasını teslim etsin. Ahmet Bezirgân’ı seslemiş, demiş ki:

— Osmanlı padişahı sana hediye gönderdi. Çok da selam etti.

O adam da “O nedir hediyesi?” demiş. Demiş ki “Lira.” Bu adam kendi kendine bir mütalaa yapmış, demiş ki “Bu parayı ben alırsam duyar, benim boynumu vururlar.”

Bezirgâna demiş ki:

— Bu parayı alıp götürürsün. Benden Acem şahına hediye edersin.

Bezirgân bakmış ki “Öyle ben götürüyorum, oradan *peşceğimi alırım”. Oradan parayı almış, yola revan olmuşlar.

Bir günlerin birisinde Acem şahına gitmişler. Götürmüş parayı teslim etmişler. Parayı teslim ettikten sonra Acem şahı bunlardan sormuş:

— Bu parayı bana kim gönderdi?

Bezirgân da demiş ki:

— Osmanlı ülkesinde Ahmet Bey isminde bir bezirgân gönderdi sana hediye olarak.

Oradan Acem şahı bezirgânın peşceğini vermiş, demiş ki:

— Sen git daha.

Bezirgân gittikten sonra bu da lalasını, vezirini toplamış, demiş ki:

— Osmanlı ülkesinden bana bu kadar bir para hediye gelmiştir. Biz buna karşılık ne gönderelim?

Lala ile vezir demiş ki:

— Şahım sağ olsun, bu kadar parası olan adama biz ne hediye göndereceğiz?

Veziri demiş ki:

— Osmanlı ülkesinde Acem halısı çok meşhurdur. Biz de ona bir iyi halı gönderelim.

Lalası demiş ki:

— Bu paranın sahibinde halıya, kilime göre ne var?

Acem şahı demiş ki:

— Ya ne yapalım?

Lalası demiş ki:

— Bir şey vardır.

Şah demiş ki:

— Nedir?

Lala demiş ki:

— Şahım sağ olsun. Bizim kendi ülkemizde ve düvel-i ecnebilerde böyle bir zengin tüccar yoktur. Ancak bizim hediye edeceğimiz, senin bacını bu adama verelim. Başka kolayı yoktur.

Şah da bakmış ki münasip bir iş. Şah demiş ki:

— Ee, nasıl yapacağız ki?

Lalası demiş ki:

— O adamı askerle gider, alır geliriz.

Oradan asker, leşker almışlar, Osmanlı ülkesine hareket etmişler.

Bir günlerin birisinde Erzurum’a gelmişler. Lalası Erzurum ahalisinden sormuş ki “Ahmet Bezirgân’ın konakları nerededir?”

Ahmet Bezirgân da evvelde zengin imiş. Şimdi fukara olduğu hâlde kimse tanımıyormuş. Her kime sordu ise kimse tanıyamamış. Cebinden numarasını çıkartmış, kapının numarasını göstermiş ki, “Ahan bu numaranın sahibinin evi nerededir?” O adamlar da bakmışlar ki “Deh, eski Ahmet Bezirgân’ı soruyorlar.” Demişler ki:

— Evet, o adam evvelden zengin adam idi. Aklını kaybettikten sonra malını, hepsini yedi. Şimdi fukaradır.

Kapısının yolunu göstermişler. Gitmişler bakmışlar ki bir fukara adam. Lalası demiş ki:

— Haydi, seni Acem şahı istiyor.

Bu başlamış ki “Acem şahı beni ne edecek?”

Demişler ki:

— Sen Acem şahına bir kasa lira göndermedin mi?

Demiş ki:

— Evet, gönderdim.

“Öyleyse,” demiş:

— Haydi, seni şaha götüreceğiz.

Oradan almışlar, yola revan olmuşlar.

Bir günlerin birisinde acem toprağına ayak basmışlar. Şaha haber vermişler ki “Ahmet Bezirgân’ı getiriyoruz.” Şah oradan bunları karşılamaya çıkmış. Gelmiş sormuş ki:

— Ahmet Bezirgân denen adam hangisidir?

Lalası göstermiş ki “İşte aha o adamdır.”

Şah bakmış ki üstü yırtık, kendi perişan bir adam. Lalaya demiş ki:

— Lala, bu adam yanlıştır. O paranın sahibi böyle niye perişan ola?

Lalası demiş ki:

— Şahım sağ olsun, biz bu adamı kapısının numarasıyla sual ettik. Bundan başka daha kimseyi bulamadık.

Veziri demiş ki:

— Osmanlı siyasetçidir. Bu adam olur ki bizi sınar.

Oradan bu adamı hamama göndermişler. Temiz bir kat elbise kestirmişler. Bunun üzerine giydirdikten sonra bunu payitahta götürmüşler. Çay, kahve içtikten sonra şah demiş ki:

— Biz bacımızın meselesini nasıl açalım?

Lala demiş ki:

— Şevketlim sağ olsun. Sen buradan çıkarsan biz o adamla konuşuruz.

Şah oradan çıkmış. Lalası, veziri, Ahmet Bezirgân orada kalmışlar. Kaldıktan sonra lalası demiş ki:

— Ahmet Bey, seni buraya getirmemizin esbabını biliyor musun?

O da demiş ki:

— Ben ne bileyim. Siz getirdiniz, ben de geldim.

Lala da demiş ki:

­— Yok, öylece değil. Sen şaha bir kasa lira göndermiştin. Şah da ona karşılık bacısını sana verecek. Sen buna ne diyorsun?

Ahmet Bezirgân da demiş ki:

— Şah bacısını bana verdiğinde ben de alırım.

Orada kavlükarar kılmışlar. Kavlükarar kıldıktan sonra bir cuma akşamı zifafa vermişler. Kızı yanına getirdikleri gibi, akıl yok, kızı gördüğü gibi kendini şaşırmış. Bir müddet orada oturduktan sonra, kız da duvağının altında oturuyormuş. Ahmet Bezirgân bakmış ki kapının yolu açık. Oradan kalkmış, ibriği eline almış. Dışarıya çıkmış. İbriği kapının önüne koymuş. Oradan savuşmuş.

Gecenin bir faslı imiş. İran dediğin koca bir şehir. Oyana vurmuş, bu yana vurmuş, bir yol çıkartamamış. Bakmış ki sabah açılmış. “Ula ben ne edeyim? Şah şimdi kalkarsa benim boynumu vurur.”

Bakmış ki bir yerde büyük bir fışkı yığılı. Gitmiş o fışkının içine girmiş. O gece de yağmur yağıyormuş. O fışkılık da şahın tavlahanesinin fışkılığıymış, daima oradan atların altına fışkı götürürlermiş.

Sabah olmuş, bir adam göndermişler “Hele bakın, damadımız kalkmış mı?” Gitmişler ki kız orada duruyor, yataklar serili, damat yok. Kıza sormuşlar ki:

— Damat bey nice oldu?

Kız da demiş ki:

— Gece ibriği eline aldı, dışarıya çıktı. Daha gelmedi. Nice olduğunu bilmiyorum.

Oradan şaha haber vermişler ki “Bu gece damat bey kaybolmuş.” Şah tellallara emretmiş ki damadı gitmiş, “Her kim ki ölüsünden ve dirisinden haber getirirse dünyalığını verip ahiretine karışmayacağım.”

Tellallar nida etmeye başlamış. Akıllı başlı olan adam hep içeri kaçmışlar. Demişler ki “Bunun ölüsünü de görsek zarar gelir, dirisini görsek zarar gelir.”

Onlar orada kalsın, biz gelelim tavlacılara.

Tavlacılar atların altına fışkı getirirken bakmışlar ki fışkının içerisinde bir adam. Çıkartmışlar ki Acem şahının damadı. O saat şaha haber götürmüşler. Demişler ki:

— Şahım, senin damat beyin bizim atların fışkısının içinden çıktı.

Şah gazaba gelmiş, emretmiş ki darağaçları kurulsun. Bunu darağacına götürürken akıl orada yetişmiş. Akıl beynine girdiği zaman aklı başına gelmiş. O saat parmağını kaldırmış. Şah bakmış ki parmağını kaldırmış demiş ki:

— Sorun bakın, ne diyor?

Lalası gitmiş sormuş ki:

— Niçin parmağını kaldırdın, bir diyeceğin mi var?

O da demiş ki:

— Benim diyeceğim budur ki, benim ne günahım var? Siz beni sorgu sualsiz darağacına asıyorsunuz.

Lala gitmiş şaha söylemiş. Şah da oradan gelmiş yanına. Demiş ki:

— Oğlum, benim asmamın esbabı budur ki sen benim tahtımı mı beğenmedin yoksa bacımı mı beğenmedin veya adaletimi mi beğenmedin?

Damadı demiş ki:

— Ben senin tahtını da beğendim, adaletini de beğendim, bacını da beğendim. Yalnız, benim bir ahdim vardır. Ahit dediğin bir adamın üzerine borç mudur, değil midir?

Şah demiş ki:

— Evet oğlum, borçtur. Fakat senin ahdin ne idi?

Damadı demiş ki:

— Benim ahdim buydu ki, ben dedim ki “Acem şahının bacısını Allah’ın emriyle, peygamberin koyduğu şeriatla alırsam yirmi dört saat fışkılıkta kalacağım.” Şimdi ise ahdim yerine geldi. Onun için yirmi dört saat fışkıların içerisinde kaldım. Benim ahdim buydu.

Şah bakmış ki bu adamın sözleri doğrudur, oradan beraatini istemiş. Ahmet Bey, muradına ermiş.

 


* helebici: Arşınla mal ölçen tezgâhtar.

* yenmek: Metin altında ve sözlük bölümünde kelimenin anlamı verilmemiştir. (Derleme Sözlüğü’nde “yenmek” için Erzurum’dan derlenmiş “inmek” anlamı var. Bu anlama gelmek üzere kullanılmış olabilir.)

* ölecemen: Olduğu gibi, öylece.

* boyun: Çift. (Derleme Sözlüğü/Erzurum, Kars)

* god: Hububat ölçüsü, kile.

* hagos: Sabanın tarlada bıraktığı iz.

* şahus: Şua, ışık, şule.

* çatmak: Yetmek, kâfi gelmek.

* ahan: İşte, aha.

* peşçek: hediye.