Zümrüdü Anka Kuşu
(Akdeniz Bölgesi, Isparta)

Bir varmış, bir yokmuş… Eski zamanda... Bir padişah varmış. Padişahın bahçesinde, bir tek nar ağacı varmış. Bu ağaçta, her sene bir tek nar bitermiş. Bunu da bu gün erecek, yarın erecek derken bir dev gelir, alır gidermiş. Padişah, bahçesindeki tek bir narı devin yemesine kızarmış; ama elinden bir şey de gelmezmiş. Zamanla padişahın oğlanları yetişir. Büyük oğlan:

— Baba, bana müsaade et. Bu devi ben öldüreyim, der.

Padişah, büyük oğlunu gönderir. Oğlan, devi öldüreyim diye bahçeye varıp, beklemeye başlar. Dururken her tarafından ateş püsküren, yedi başlı devi görür. Oğlan bunu görünce elindeki oku, yayı bırakıp kaçıp gelir. Ertesi yıl ortanca oğlan:

— Baba, kardeşimin öldüremediği devi, ben öldüreyim, der.

Padişah:

— Haydi, bakalım, bir de sen git, deyip gönderir.

O da, ağabeyi gibi kaçıp gelir. Ertesi yıl küçük oğlan gider. Bu, Kuranı Kerim’i alır eline, okumaya başlar. Okurken okurken dev gelir. Tam narı alıp da götüreceğinde, oku bir fırlatır ok deve isabet eder. Dev yaralı bir vaziyette gider. Küçük oğlan gelir; durumu kardeşlerine anlatır:

— Kardeşlerim, ben devi yaraladım; yalnız öldüremedim. Narı bıraktı gitti. İşte narı getirdim. Beraber gidelim, kanından izini bulalım, devi öldürelim.

Üç kardeş bir olup, devin kanını izleye izleye bir in deliğine varırlar. Devin buraya girdiğini düşünürler. Büyük kardeş:

— Kardeşlerim, ben aşağıya gireyim. Devi öldürüp geleyim, der. Bunu urganla aşağıya salarlar. İnerken inerken bağırmaya başlar:

— Üşüdüm!.. Üşüdüm!.. Çekin beni yukarıya!..Çekip, çıkarırlar.

Kardeşlerine:

— Aşağıda bir soğuk var, bir soğuk var. Girilecek gibi değil, diye anlatır.

Ortanca kardeş:

— Beni sallayın. Ben soğuğa dayanırım. Bir de ben uğraşayım. ‘Dondum, üşüdüm’, dersem bile çekmeyin. Sallamaya devam edin, der.

Bu sefer onu, aşağıya sallarlar sallarlar... Dururken:

— Üşüdüm! Üşüdüm, diye bağırmaya başlar. Bunu biraz daha sallarlar. Bu sefer:

— Yandım!... Çekin beni yandım,diye bağırmaya başlar.

Kardeşleri:

— Bu yandım diye bağırıyor. Kardeşimiz yanar gider. Çekelim sunu. Diyerek ortanca oğlanı çekip çıkarırlar. O da:

— Dayanılacak gibi değil. Çok sıcak! Çok sıcak, diye anlatır.

Küçük kardeşleri:

— Bu sefer de beni sallayın. Bir de ben deneyeyim. Yalnız, ben ‘Üşüdüm’, dedikçe de sallayın. ‘Yandım’, dedikçe de sallayın. Ben bağırdıkça sallayın. Çıkarmayın, diye tembih eder.

Küçük kardeşi de aşağıya sallarlar. “Üşüdüm!”, dedikçe sallarlar. “Yandım!..”, dedikçe sallarlar. Dururken sesi kesilir. Oğlan deliğin dibine inip ipini çözer. Delikte biraz gittikten sonra yaralı devi bulup keser, öldürür. Deliğin dibindeki odaları bir bir gezer. Odaların insan dolu olduğunu görür. İçlerinden, üç tane kız ayırır. Kızlardan birini ipe bağlar:

— Bu büyük kardeşimin nasibi! Çekin yukarıya, diye bağırır.

Çeke çeke çekerler. Allah vergisi güzel bir kız... Büyük oğlan sevinerek:

— Bak, kardeşim bana ne güzel bir hediye yolladı, der.

Tekrar ipi sallarlar. Oradan kızın birini daha bağlar:

— Bu da ortanca kardeşimin nasibi, çekin, diye bağırır.

Çeke çeke çekerler, yine güzel bir kız çıkar, onu da çözerler. Ortanca kardeşi de sevinir. Bir yol, kendi nasibine sıra gelir. Onu takıp yukarıya salacak ya. Kız:

— Şimdi beni takıp yukarı salarsan, kardeşlerin beni kıskanır. Evvela sen çık ondan sonra ben çıkayım, dediyse de dinletemez.

Oğlan:

— Hayır, benim kardeşlerim, katiyen kıskançlık yapmaz. Ben seni burada bırakıp, yukarıya gitmem, diye ısrar eder.

Giderdin, gitmezdin derken kız önce çıkmaya razı olur. Oğlana başından iki kılı verip:

— Şayet seni, kardeşlerin delikte bırakırsa, kılları birbirine çak. Çaktığında bir siyah, bir de beyaz koç gelir. Koçlar geldiğinde, sakın siyah koça binme! Beyaz koça bin. O koç seni yeryüzüne çıkarır, diye tembih eder. Bir yol o kızı da bağlar:

— Bu da, benim nasibim, çekin, diye bağırır.

Çeke çeke çekerler. Baksalar ki, o ondan güzel, o ondan güzel, bu kız hepsinden de güzel.

— Demek ki, kardeşimiz kızların çirkinlerini bize ayırmış. En güzelini kendine ayırmış. Biz bunu delikte bırakalım, deyip kızları alıp giderler. Oğlan, yukarıdan ip sallanacak diye öte bekler, beri bekler. İp de yok, bir şey de. Deliğin dibinde kalınca kızın verdiği kıllar aklına gelir. Kılları birbirine bir çakar. Bir siyah, bir de beyaz koç gelir. Beyaz koça bineceğim derken, siyah koca biniverir. Haydi bakalım! Yedi kat yerin dibine gider. Orada giderken bir memlekete varır. Bir koca karıya:

— Anacığım ben susadım. Bana bir su ver, der.

Kadıncağız:

— Veririm; amma biz burada su kıtlığındayız. Suyun basında bir dev var. Her sene yemek için bir kız alır. Bu kızı yiyesiye, herkes ne kadar su alabilirse onunla kalır, diye anlatır.

Meğer o memlekette bir dev varmış. O dev suyu beklermiş. Ona her yıl bir kız verirlermiş. Dev suyu salarmış. O kızı yiyesiye, herkes suyunu ne alabilirse alırmış. İnsanı yiyip bitirince, suyun ağzını yeniden kapatırmış. O gün de oranın padişahının kızına sıra gelmiş. Deve onu vereceklermiş. Neyse, kadın tasla suyu verir. Oğlan bakar ki, suyun içi öylece kurt dolu. Öyle ya, bekleye bekleye su kurtlanmış tabii. Oğlan:

— Ana bu kuyu nerede? Ben bu devi bulup öldüreceğim, der.

Koca karı kuyunun olduğu yeri gösterir. Oğlan, varıp kuyunun başına oturur; okumaya başlar. Okurken okurken dev gelir. Dev gelirken hem oğlanı görür, hem de kızı görür:

— Ooo!... Bu gün benim, kısmet bir iken iki olmuş. Bunların ikisiyle, bir karıncığımı doyurayım, diyerek gelir.

Tam kızı yiyeceğinde, oğlan oku bir fırlatır. Devi vurup öldürür. Padişahın kızı, ne olduğunu anlayamaz. Devin kanına elini batırıp, oğlanın sırtına vurur. Oğlanın sırtına iz bırakır. Oğlan döner, su içtiği koca karının yanına sığınır. Kurtulan padişahın kızı da dönüp eve gelir. Padişah kızını karşısında görünce:

— Kızım sen niye geldin? Devleti milleti susuz bırakacaksın. Dev suyu kesecek, diye çıkışır. Kız:

— Baba, devi bir delikanlı gelip öldürdü, diye anlatır.

Padişah hemen kuyunun başına gider. Bir bakar ki dev ölmüş, su şarıl şarıl akıp durur. Padişah sevinir tabii. Devi öldüren delikanlıyı bulup ödüllendirmek ister. Kızına sorar:

— Sen bu delikanlıyı görsen bilir misin?

— Bilirim.

Kız, oğlan devi öldürdüğünde, devin kanına beş parmağını batırıp oğlanın arkasına, vurdu ya. Ondan:

— Bilirim, der.

Neyse, padişah devi öldüren genci bulmak için:

— Bu memleketin bütün ahalisi, padişahın sarayının önünden geçecek, diye emir verir.

Böylece memleketin ahalisi, sarayın önünden geçmeye başlar. Padişahın kızı da, o genci bulmak için; geçenlere bakar. Ahali, geçedursun. Oğlan koca karının evinde oturur. Koca karı:

— Oğlum, sen de geçsen de, bahşişi alsan ya, diye ısrar eder.

Bunun üzerine, oğlan da oradan geçer. Kız arkasındaki kan izinden oğlanı tanır. Oğlan padişahın huzuruna çıkarılır:

— Oğlum, benden ne dileğin var?

— Padişahım, ben senin sağlığını isterim.

— Oğlum, benden ne dilersen dile. Her dilediğini vereceğim.

Oğlan yine:

— Sağlığını dilerim padişahım, diye tekrarlar.

Padişah, üçüncü kez sorduğunda:

— Padişahım, beni yeryüzüne çıkarmanı dilerim, der.

Padişah:

— Bu biraz zor; ama bir uğraşayım,  diyerek bir hafta müsaade ister.

Oğlan, bu zamanda el üstünde tutulur. Sarayda misafir edilir. Neyse bir gün sarayın bahçesinde gezerken, bir ejderhayı ağacın başına ağıp* giderken görür. Okunu bir fırlatır, o karayılanı öldürür. Yılanı bir kenara atar, kendisi de ağacın altına uzanıp yatar. Meğer o ağacın başında Zümrüdü Anka diye bir kuşun yuvası varmış. Bu kuş, her sene bir yavru yaparmış. Bu yavruyu da bir ejderha yermiş. Zümrüdü Anka kuşu gelip, bakar ki orada bir adam yatıp durur.

— İste, benim yavrularımı yiyen bu, diye düşünür.

Öte yana varır, kocaman bir taş alıp, getirir. Taşı tam oğlanın üzerine salacağında yuvadaki yavru dile gelir:

— Aman anne, sen ne yapıyorsun? Sen yerdeki ejderhayı görmedin mi? Beni o yiyecekti, bu oğlan kurtardı. Ejderhayı öldürdü, der.

Bunu duyan Zümrüdü Anka, taşı başka bir yere bırakıp, gelir. Yavrusunu kurtaran oğlanı, güneşten korumak için; üzerine kanadını gerer. Ona gölge yaparak öylece bekler. Üstünde böyle dururken oğlan uyanır. Zümrüdü Anka, oğlanın yanına iner.

— Sen benim yavrumu kurtardın. Benden ne dilersin?

— Beni, yeryüzüne çıkarmanı isterim.

Zümrüdü Anka kuşu biraz düşündükten sonra, oğlana:

— Ben seni yeryüzüne çıkaracağım, der.

Oğlan:

— Nasıl çıkaracaksın, diye sorunca;

— Bana, kırk ton et bulacaksın. Kırk fıçı şarap bulacaksın. Ben, seni o zaman yeryüzüne çıkarırım, der.

Oğlan, doğru padişaha gelir.

— Padişahım, ben senden kırk ton et, kırk fıçı da şarap istiyorum, der.

Padişah:

— Bunlar kolay, deyip, hemen kırk ton etle, kırk fıçı şarabı hazırlatıp getirtir.

Oğlan, Zümrüdü Anka kuşuna gelir:

— Tamam, senin dediklerini buldum. Haydi, bakalım, nasıl çıkaracaksan çıkar, der.

İkisi birlikte saraya gelirler. Zümrüdü Anka:

— Sen, kırk ton etle, kırk fıçı şarabı benim üzerime yığ; kendin de onun üzerine bin, der.

Oğlan, kuşun dediklerini yapar. Kuş, oğlana:

— Giderken ‘gak!’, dediğimde et, ‘guk!’, dediğimde şarap vereceksin, diye tembihler. Zümrüdü Anka havalanır. oğlan, kusa “gak”, dediğinde et, “guk”, dediğinde şarap verir; böylece gak guk, gak guk epey bir yol alırlar. Tam yeryüzüne yaklaşınca et biter. Kuş “Gak”, dediğinde, oğlan baldır etini kesip kuşa verir. Kuş, bunun insan eti olduğunu bilir. Bu eti, damağının altına saklar. Neyse yeryüzüne çıkarlar. Kuş oğlana:

— Kalk git, der.

Oğlan kuşa:

— Kalk git, der. İkisi de kalkıp gidemez.

— Sen git. Ben sonra gidecegim.

Öteki:

— Sen git. Ben sonra gideceğim, der.

Bir türlü ayrılamazlar. Kuş:

— Sen, bana bir insan eti verdin. Onu nerden aldın, diye sorar.

Oğlan bacağını göstererek:

— İşte buradan aldım, der.

Kuş sorar:

— Niye aldın?

— Yolda et bitti. Sen “gak”, deyince, mecbur kaldım; buradan eti koparıp verdim.

Kuş, hemen dilinin altındaki eti çıkarıp, oğlanın bacağına yapıştırır. Allah tarafından, oğlan sapasağlam olur. Oradan ayrılırlar. Oğlan memleketine doğru yol alır. Tam o sırada küçük oğlundan ümidi kesen padişah da, oğlanlarına düğün hazırlıklarına baslar. Küçük oğlanın “Benim hakkım.”, diye gönderdiği kızın, katiyen gönlü olmaz. Olmayacak şeyler ister:

— Bana bir elbise yapacaksınız. Bu elbise fıstık kabuğunun içine sığacak.

Padişah, bütün terzileri çağırıp:

— Bana bir elbise yapacaksınız, ama fıstık kabuğunun içine sığacak. Yapamazsanız, hepinizi keserim, der.

Terziler merak içinde saraydan ayrılırlar. Ne yapacaklarını düşüne düşüne, evlerinin yolunu tutarlar. Neyse, oğlan da, gide gide memleketine çekip varır. Yolda düşünceli düşünceli giden bir terziyle karşılaşır. Ona üzüntüsünün sebebini sorar. Terzi de, olanları bir bir anlatır. Oğlan da:

— Beni yanına çırak alırsan, bu elbiseyi ben yaparım, der.

— Nasıl yaparsın?

— Bana kırk mum, kırk da fıstık alın yeter.

Kırk mumla, kırk fıstık bir şey mi, hemen alıp gelirler. Bunları oğlan alır, bir dolaba girer. Orada mumları yakıp, fıstığı yerken; kızın verdiği kılları hatırlar. Kılları birbirine bir çakar. Hemen bir Arap gelir. Ona ne istediğini sorar. Oğlan da:

— Bana fıstık kabuğunun içine sığacak bir elbise getir.” diye isteğini bildirir. Arap, oğlanın istediği elbiseyi yapıp getirir. oğlan, kırkıncı gün dolaptan çıkar. Terzi sorar:

— Ne oldu? Hani elbise?

— Dolaba bak!

Terzi dolaba bir bakar, elbise orada. Sevinerek elbiseyi götürüp padişaha verir. Padişah, terziye hediyeler verip uğurlar. Kıza da elbiseyi verip, düğünü başlatır. Elbiseyi alan kız, oğlanın dünya yüzüne çıktığını anlar. Onun yolunu gözlemeye baslar. Terzi hediyeleri alıp eve gelir. Çırağına:

— Düğün başladı. Padişah oğlanlarını everiyor. Sen de gitsene, der.

Oğlan:

— Benim ne işim var orada. Bana bir sopa vurup öldürürler. Gitmem, der.

Neyse terzi, oğlanı ikna edip, düğüne götürür. Düğünde at yarısı baslar. Oğlan kılları bir daha çakar, Arap yine gelir.

— Bana yel gibi bir at getireceksin, diye emir verir.

Hemen at gelir. Oğlan, bu ata biner, at yarısına katılır. Atıyla, yetiştiğini bir muşmakla* yere düşürür. Yarışa katılanlar:

— Bu da ne? Yabancı biri gelmiş. Bizi vurup düşürüyor, vurup düşürüyor. Ele geçecek gibi değil, diye içlerini bir korku sarar. Yarış, bir gün böyle, iki gün böyle sürer. Korkudan kimse yarışa çıkamaz. Oğlan atının basını çekip bir kenarda dururken; hemen yakalayıp padişaha götürürler.

— İşte, günlerdir bizim atımızı, kendimizi vurup yıkan adam bu, diye şikâyet ederler. Oğlunu tanıyamayan padişah:

— Hemen bunu cellât edeceksiniz, diye emir verir. Oğlan söz alıp:

— E baba, sen de mi bana düşman idin? Kardeşlerim, beni devin deliğinde bıraktılar, kaçtılar. Şimdi ben, yeryüzüne çıktım. Sen de, beni öldürmeye kalktın, deyince babası ve kardeşleri onu tanır. Ağabeyleri yaptıklarına çoktan pişman olup, kardeşiyle sarmaş dolaş olurlar. Kırk gün, kırk gece düğün yapılır. Her oğlan, kendi nasibi olan kızla evlenir.

Herkes muradına erer.

 

*ağmak: Yukarı kalkmak, yükselmek, yukarıya meyletmek.

*muşmak: Yumruk