Prompt: 163. Ван хан, найманы Хүгсэү сабраг баатарт дийлэгдээд Чингис хаанд элч явуулж хэлүүлсэн нь: «Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү» гэжээ. Чингис хаан цэрэг засаж, Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийн хамт илгээв. Энэ дөрвөн хүлэг баатрыг ирэхийн урьд Улаан хус гэдэг газар Сэнгүм байлдаан хийж байгаад мориныхоо гуяг шархтуулж баригдахад хүрч байтал, Чингисийн дөрвөн хүлэг очиж түүнийг авраад албат хөрөнгө ба эм, хөвүүд бүгдийг аварч өгөв. Тэр цагт Ван хан өгүүлрүүн: «Урьд Тэмүүжиний сайн эцэг Есүхэй баатар миний бутарсан улсыг аварч цуглуулж өгсөн билээ. Одоо хөвүүн Тэмүжин бас дөрвөн хүлэг баатраа явуулж, миний алдагдсан улсыг аварч олж өгөв. Ач хариулахыг тэнгэр газрын ивээл мэдтүгэй» гэв.

Secret


Prompt: 164. Бас Ван хан өгүүлрүүн: «Анд Есүхэй баатар минь  Алдагдан барсан улсыг минь  Аварч цуглуулж өгсөн билээ.  Түүний ууган хөвүүн  Тэмүжин Чингис хаан  Тэнэж бутарсан улсыг минь  Тэтгэж хурааж өгөв.  Энэ эцэг хөвүүн хоёр  Эл улсыг минь тэтгэж  Хэний төлөө зүтгэж  Юуны төлөө зовж байгаа билээ?  Өтөлсөн өвгөн би  Өндөр уулыг түшиж  Өвс хагдыг дэрлэж  Өөд болж одвол  Өнөр олон улсыг минь  Өвлөн хэн эзлэх вэ?  Хан Тоорил би  Ханат гэрээс салж  Хадат гэрт очвол  Хамаг хураасан улсыг минь  Харж хамгаалж байх хүн  Хаана хэн байх билээ?  Эзэн Тоорил би  Эсгий гэрээс холдож  Энгэр гэрт очвол  Энхрийлж хураасан улсыг минь  Эзэлж хэн захирах билээ?  Төрсөн дүү нар байвч  Төр барьж чадахгүй  Төв сайн авиргүй  Түвэг ихтэй хүн бий.  Ганц хөвүүн Сэнгүм байвч, түүнд хань болох хүнгүй тул Тэмүүжинийг Сэнгүмийн ах болгож, хоёр хөвүүнтэй болоод сэтгэл амар сууя» гэв. Тэгээд Чингис хаан Ван хан хоёр, Туул голын хар шугуйд нийлж эцэг хөвүүн болж ёслов. Эрт өдөр Есүхэй баатартай Ван хан анд бололцсон тул Ван ханыг эцэг мэт үзэж, ийнхүү эцэг хөвүүн бололцсон билээ. Энэ тухай хэлэлцсэн үг нь:  «Харь дайсантай тулахад  Хамт нийлж байлдъя  Хадны гөрөөсийг авлахад  Хавсарч нийлж явъя» гэв.  Бас, Чингис Ван хан хоёр хэлэв:  «Хорт могойн хэл  Хооронд минь хутгаж  Хов жив оруулбал  Холдож салалгүй, харин  Хоёр нүүрээр учирч  Хор хөнөөлийг тасалж байя.  Араат могойн шүд  Амрагийн хооронд орж  Ая эвийг эвдвэл  Атаат сэтгэл төрөлгүй  Ам хэлээрээ уулзан ярьж  Аливаа учрыг олж байя»  гэж бат үгээ барилдаж, амраглан явав.

Secret


Prompt: 165. Түүний хойно, амраг дээр давхар амраг болъё гэж Чингис хаан сэтгэж, Зүчид Сэнгүмийн дүү Чаур бэхийг гуйж, бас Сэнгүмийн хөвүүн Тусахад өөрийн Хожин бэхийг арилжин өгье гэж гуйвал, Сэнгүм биеэ ихэмсэглэн сэтгэж өгүүлрүүн: «Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно» гэж ихэмсэглэн, биднийг доромжлон хэлж, Чаур бэх дүүгээ өгөхийг зөвшөөрсөнгүй. Үүнд Чингис хаан дотроо Ван хан, Нялха-Сэнгүм хоёрт дургүй болжээ.

Secret


Prompt: 166. Тэгж дургүй бололцсоныг Жамуха мэдэж, гахай жилийн (1203) хавар Жамуха, Алтан, Хучар, Хар хятадын өвөгжин ноёхон, Сүбээдэй Тоорил, Хачиун бэхи нар эелдэн нийлэлдэж нүүгээд Жэжээр өндрийн хярын Бэрхэ Элэтэд очиж Нялха-Сэнгүмтэй уулзаад, Жамуха ховлон өгүүлрүүн: «Миний анд Тэмүжин, найманы Даян ханд элч илгээж үргэлж харилцаатай байдаг билээ. Тэр  Ам хэлэндээ  Аав хөвүүн гэдэг боловч  Авир санаа нь  Адбиш өөр биш үү  Түүнд итгэж байна уу? Хожидвол та нар юу болохоо мэдэж байна уу? Та нар Тэмүжинтэй байлдахаар мордвол би хажуугаас оролцъё» гэжээ. Алтан Хучар хоёр өгүүлрүүн: «Бид:  Өэлүн эхийн өнчин хөвүүдийн  Ахыг нь алж  Дүүг нь дүүжилж өгье» гэжээ.  Хар хятадын Өвөгжин ноёхон өгүүлрүүн:  «Гарыг нь барьж  Хөлийг нь хүлж өгье» гэжээ.  Тоорил өгүүлрүүн: «Арга сүвэгчилж Тэмүүжиний улсыг булааж авъя. Улсаа автвал тэр яах ч аргагүй болно» гэжээ. Хачиун бэхий өгүүлрүүн: «Нялха-Сэнгүм хөвүүн чамайг сэтгэж, чиний төлөө уртын үзүүрт, гүний ёроолд хүрэхээс буцахгүй» гэжээ.

Secret


Prompt: 167. Эдгээр үгийг Нялха-Сэнгүм, эцэг Ван хандаа Сайхан-Тодэ гэгч хүнээр хэлж илгээв. Энэ үгийг Ван хан сонсоод өгүүлрүүн: «Тэмүжин хөвүүнд тийм муу сэтгэж яаж болно? Бид, Тэмүжин хөвүүнээр тулгуур болгож байгаа атал, түүнд муу санавал тэнгэр биднийг таалахгүй. Жамуха хэзээнээс тэнэмэл чалчаа хүн билээ. Тэр дэмий зөв бурууг хэлж байна» гэж эс таалан буцаажээ. Бас Сэнгүмийн хэлүүлсэн нь: «Амьд хүн, ам хэлээрээ хэлж байхад аав та яагаад итгэдэггүй билээ?» гэж дахин хүн явуулж хэлүүлж ядаад эцэст нь өөрийн биеэр ирж эцэгтээ өгүүлрүүн: «Одоо чамайг амьд байхад биднийг тэр тоомсорлохгүй байна. Хэрэв хан эцэг чамайг цагаан идээнд цацаж, хар маханд хахвал, Харчахус- Буйруг хан эцгийн зовж хураасан улс, зүдэж байгуулсан төрийг чинь бидэнд мэдүүлэхгүй болуузай» гэжээ. Ван хан өгүүлрүүн: «Үр хөвүүнээ яаж хөнөөх вэ? Үнэхээр тулгуур болж байгаа түүнд муу сэтгэвэл, тэнгэр биднийг үл таалах болно» гэвэл, хөвүүн Нялха-Сэнгүм уурлаж үүд хаян гарав. Жич, Ван хан, хөвүүн Сэнгүмийг хайрлаж урьж ирүүлээд өгүүлрүүн: «Тэнгэрт үл таалагдахаас айж хөвүүнээ яаж хөнөөх вэ? гэсэн билээ. Та нар чадах бол юу үйлдэхээ өөрсдөө мэдтүгэй» гэжээ.

Secret


Prompt: 168. Тэндээс Сэнгүм өгүүлрүүн: «Мөнөөхөн тэд, манай Чаур бэхийг гуйж байсан билээ. Одоо «Багалзуур ид» гэж өдөр болзож ирүүлээд түүнийг барьж авъя» гэв. («Багалзуур идэх» гэх нь хонины багалзуур махыг ид гэсэн үг биз. Залуу эр эм гэрлэсэн өдрөөс эхлэн гурван хоног хонины хүзүү багалзуурыг хувааж идэх заншил Монгол газар одоо ч хүртэл байна. Хүзүү багалзуурын яс маш бат хэлхээтэй байдаг тул үүгээр эр эмийн бат холбоог бэлгэджээ. Иймийн тул «Багалзуур ид» гэх нь эр эм болох хурим хийе гэсэн үг биз). Тэгж хэлэлцэж тогтоод «Чаур бэхийг өгье. Багалзуур идэхээр ирэгтүн» гэж Чингист хүн илгээв. Тэр ёсоор Чингис хаан, арван хүн дагуулж, Ван ханд очих замын зуур Мэнлиг эцгийн гэрт хоновол, Мэнлиг эцэг өгүүлрүүн: «Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?» гэсэнд Чингис хаан, түүний үгийг авч өөрөө очсонгүй, Бухатай, Хиратай хоёрыг «Багалзуур ид» гэж явуулаад Чингис хаан, Мэнлиг эцгийн гэрээс буцав. Бухатай Хиратай хоёрыг очмогц, Сэнгүм нар «Бидний хэрэг мэдэгдэв. Маргааш эрт хамарч барья» гэв.

Secret


Prompt: 169. Тийнхүү барих гэж хэлэлцэж тогтсоныг Алтаны дүү Их-Чэрэн гэртээ ирж өгүүлрүүн: «Маргааш өглөө Тэмүүжинийг барихаар шийдэв. Энэ үгийг хүргэсэн хүнд Тэмүжин юугаа ч хайрлахгүй өгөх биз» гэвэл, түүний эм Алахчит өгүүлрүүн: «Чиний энэ дэлэм үг, алд хэл чинь юун болно? Хүн сонсож үнэмшүүзэй» гэв. Энэ үгийг сүү хүргэхээр ирсэн тэдний адууч Бадай сонсож буцав. Бадай харьж ирээд нөхөр адууч Хишилигт Чэрэнгийн үгийг хэлбэл, Хишилиг өгүүлрүүн: «Би бас очиж учрыг мэдье» гэж Чэрэнгийн гэрт очвол Чэрэнгийн хөвүүн Нарийн-гэгээн, гадна сууж сумаа зүлгэж байна. Нарийн-гэгээн өгүүлрүүн: «Манайхан сая юу гэж ярьсан бэ? Хэлээ татаж, амаа барьж яваасай» гэжээ. Тэгээд Нарийн-гэгээн, бас адууч Хишилигт өгүүлрүүн: «Мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр хоёр морийг барьж авчир. Уяж хоноод өглөө эрт мордоно» гэжээ. Хишилиг ирж Бадайд өгүүлрүүн: «Тугаар (сая)-ын чинь хэлсэн үнэн болов. Одоо бид хоёр, Тэмүжинд хэл хүргэе» гэж үг барилдаж, мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр хоёр морийг барьж, их гэрийн гадна уяад мөн үдэш хонинд орж нэгэн хурга алаад исэр (ор)-ээ түлж чанаад мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр хоёр бэлэн уясан морийг унаж тэр шөнөдөө Чингис хаанд давхиж ирэв. Бадай Хишилиг хоёр, Чингисийн гэрийн араас Их-Чэрэнгийн өгүүлсэн үг ба түүний хөвүүн Нарийн-гэгээний сумаа зүлгэж бэлдэж байсан хийгээд мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр хоёр морийг барьж уя гэсэн бүх үгийг Чингис хаанд хэлж өгөв. Бас Бадай Хишилиг хоёр өгүүлрүүн: «Чингис хаан соёрхвол, бидний үгэнд эргэлзэх явдалгүй. Хамран ирж таныг баръя гэж хэлэлцэж тогтсон нь магадтай үнэн» гэв.         Неизвестный      VI. ХЭРЭЙД УЛСЫН МӨХСӨН НЬ

Secret


Prompt: 170. Түүнийг сонсоод Чингис хаан Бадай Хишилиг хоёрын үгийг итгэж, мөн шөнө шадар байсан итгэлт нөхдөд мэдэгдээд, юм хүмээ орхиж, хөнгөвчлөн мордов. Мау өндрийн хярд гарч явахад хойноо урианханы Зэлмээг цагдах харуул болгон тавив. Тэгж явсаар маргаашийн өдөр наран хэлбийхэд Хархалзан элээт хүрч үдлэн буув. Тэнд үдэлж байтал, Алдчидайн агтагч Чихитай Ядир хоёр сайхан бэлчээрт агтаа адуулж яваад Мау өндрийн өврөөр Улаан бургадыг дайран ирж яваа дайсны тоосыг үзэж, агтаа яаравчлан хөөж ирсэнд ажиглан харвал, үнэхээр Мау өндрийн өврөөр Улаан Бургад гэдэг газарт тоос гарч байна. Чингис хаан, тэр тоосыг үзэж, Ван хан нэхэж айсуй гэж агт морьдыг бариулж ачаалан хөдлөв. Хэрэв тэр тоосыг урьдаас үзээгүй бол гэнэдэж болох билээ. Тэр цагт Ван хантай Жамуха ирж явсан ажээ. Ван хан, Жамухаас асууруун: «Тэмүжин хөвүүнд бидэнтэй байлдаж чадмаар ямар хүмүүс байна?» гэвэл, Жамуха өгүүлрүүн: «Урууд, мангууд нар түүнийг дагаж байгаа. Бодвол тэд байлдах биз.  Тойрч ирээд  Довтлон буудаг  Ташаалдаж ирээд  Даран ордог  Бараан алаг тугийг  Барьж явдаг  Бачит тэдгээр иргэн  Бага наснаас эхлэн  Байлдаж мэргэжсэн тул  Ван хан та  Баахан болгоомжилбол зүйтэй» гэжээ.  Тэр үгийг сонсоод Ван хан өгүүлрүүн: «Тийм бол бид анханд Хадагиар толгойлуулан, Жүрхиний баатруудыг оруулъя, Түүний хойноос түмэн түбэгэний Ачиг-Ширүнг оруулъя. Түүний хойноос Олан дунгайдын баатруудыг оруулъя. Түүний хойноос Ван ханы мянган торгон цэргийг удирдан Хориширэмүн тайж довтолтугай. Түүний хойноос бидний их гол хүчин оръё» гэв. Бас ван хан өгүүлрүүн: «Жамуха дүү чи бидний бүх цэргийг зас (захирагтун)» гэвэл, Жамуха, олноос онцгой гарч нөхдөдөө өгүүлрүүн: «Ван хан, бүх цэргээ намайг захир гэж байна. Би Тэмүжин андтай байлдан ядаж байхад намайг харин цэргээ захир гэнэ. Үзвэл, Ван хан, надаас хэтрэхгүй дорой бөгөөд түр нөхөрлөх хүн байна. Тэмүжин андад хэл оруулъя. Анд хатуужтугай» гэж Жамуха, Чингис хаанд эчнээгээр (далдуур) хүн явуулж хэлүүлсэн нь: «Ван хан, надаас асуув. «Тэмүжин хөвүүнд бидэнтэй байлдах ямар хүн бий?

Secret


Prompt: » гэж асуувал, би: «Уруул Мангуд тэргүүтэй хэцүү баатрууд бий» гэж хэлбэл, Ван хан Жүрхиний баатруудыг манлай болгож томилов. Түүний хойноос Түмэн Түбэгэний Ачиг-Ширүнг томилов. [Түүний хойноос] Олан дунгайдыг томилов. Түүний хойноос Ван ханы мянган торгон цэргийн ноён Хориширэмүн тайжийг томилов. Түүний хойноос Ван хан, их гол цэргээ авч орно гэнэ. Бас Ван ханы хэлсэн нь: «Жамуха дүү, эдгээр бүх цэргийг захир» гэж надад итгэж хэлнэ. Үүнээс үзвэл, [энэ Ван хан] хялбархан нөхөр ажээ. Цэргүүдээ өөрөө захирч үл чадна. Би Тэмүжин андтай урьд байлдахад давдаггүй билээ. Гэтэл Ван хан, надаас дорой хүн байна. [Иймийн тул] Анд чи бүү ай. Хатууж» гэж илгээжээ.

Secret


Prompt: 171. Энэ мэдээг сонсоод, Чингис хаан өгүүлрүүн: «Уруудын Жорчидай авга чи юу гэж бодно? Чамайг манлай болгож явуулъя» гэвэл Жорчидайг хариу хэлэхийн урьд Мангудын Хуилдар сэцэн өгүүлрүүн: «Тэмүжин андын өмнөөс би байлдъя. Миний хойно хоцорсон өнчин хөвүүдийг асрахыг Тэмүжин анд мэдтүгэй» гэв. Жорчидай өгүүлрүүн: «Чингис хааны өмнөөс бид урууд, мангуд манлайлан хатгалдъя» гэжээ. Тэгээд Жорчидай Хуилдар хоёр урууд, мангуд [цэрэг]-аа жагсааж, Чингис хааны өмнө мордохыг бэлтгэв. Тэгж байтал, Жүрхинээр толгойлуулсан дайсан хүрч ирэв. Тэднийг ирмэгц урууд, мангуд нар угтан байлдаж Жүрхинийг дарав. Гэтэл бас Түмэн түбэгэний Ачиг-Ширүн довтолж ирэв. Ачиг-Ширүн, Хуилдарыг шархтуулж хадны хавчилд мориноос унагав. Үүнийг үзээд мангуд нар буцаж Хуилдарыг хамгаалав. Жорчидай, урууд цэргээ удирдан байлдаж, Түмэн түбэгэнийг дараад цааш нэхэхэд Олан дунгайд эсэргүүцэн довтлов. Жорчидай бас дунгайдыг дарав. Цааш нэхэхэд Хориширэмүн тайж, мянган торгудаа удирдан угтаж байлдвал бас Жорчидай, Хори-ширэмүн тайжийг мохоож дарахад Сэнгүм, Ван хан эцгээс зөвшөөрөл авалгүй эсэргүүцэн байлдаж, энгэсэг хацраа шархтаж унажээ. Сэнгүмийг шархтаж унахад хэрэйд бүгдээр түүн дээр цуглаж очив. Тэднийг ийнхүү дарж шингэх наран уул ташиж байхад манай цэрэг эргэж шархтсан Хуилдарыг унасан газраас аваад харьж ирсэнд мөн үдэш Чингис хаан, Ван хаантай байлдсан газраас хөдлөн зайлж хонов.

Secret


Prompt: 172. Тэнд хоноод маргааш үүр цаймагц (хүмүүсээ) бүртгэвэл Өгөөдэй Борохул Боорчи гурав үгүй ажээ. Чингис хаан өгүүлрүүн: «Өгэдэйтэй итгэлт нөхөр Боорчи Борохул хоёр хоцорчээ. Амьдравч, үхэвч тэр хоёр түүнээс хагацахгүй» гэв. Манай цэргүүд шөнө морьдоо барьж хонов. Чингис хаан: «Хэрэв дайсан халдаж ирвэл байлдъя» гэж цэргээ бэлхэн байлгав. Өдөр гэгээн болоход хойноос нэгэн хүн хүрч ирэв. Үзвэл Боорчи ажээ. Чингис хаан, өвчүүгээ дэлдэж: «Мөнх тэнгэр мэдтүгэй» гээд Боорчийг дуудаж асуувал, тэр өгүүлрүүн: «Байлдаанд миний морь шархтаж унасан тул, би явган гүйж явтал хэрэйдүүд Сэнгүмийн дээр цуглаж байх чөлөөгөөр ачаагаа хөглүүлсэн морийг олж бариад ачааг огтлон хаяж янгирцаг дээр нь унаад би өөрийн цэргийн мөрийг мөшгөн явсаар хүрч ирэв» гэв.

Secret


Prompt: 173. Бас хоромхон зуур болоод нэгэн морьтой хүн айсуй харагдав. Үзвэл, нэгэн хүн мэт байтал, дор нь хүний хөл мэт юм унжилзаж байна. Хүрч ирэхэд үзвэл, Өгөөдэйн хойно Борохул сундалж (Өгэдэйг Борохул, эмээл дээрээ дүүрч) ирэв. Борохулын амны завжнаас цус цувирч байна. Учир нь Өгөөдэйн хүзүү суманд шархтсан тул Борохул, түүний асгарсан цусыг амаар шимж, зангирсан нөжийг завжаар цувируулж ирэв. Чингис хаан үзээд нүднээс нулимс цувируулж сэтгэлээ зовж, даруй гал түлүүлээд шархыг хайрч, Өгэдэйд унд өгч уулгаад, дайсан ирвэл байлдъя гэж хүлээж байв. Борохул өгүүлрүүн: «Мау өндрийн өврөөр Улаан Бургадын зүг цааш дайсны тоос суунаглаж далд оров» гэвэл Борохулын тэр үгийг сонсоод: «Дайсан хэрэв халдаж ирвэл бид хатгалдан байлдах билээ. Дайсан тийнхүү дутаасан бол бид цэргээ засацгааж нэхье» гэж хөдлөв. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид [гэдэг голыг] чиглэн явж Далан нэмүргэ хүрэв.

Secret


Prompt: 174. Тэнд хойноос Хадаан-Далдурхан, эм хөвүүдээс салж хагас болж ирэв. Хадаан-Далдурхан ирээд Ван ханы үг гэж өгүүлрүүн: «Ван хан, хөвүүн Сэнгүмийг энгэсэг хацраа суманд шархтаж унахад дээр нь ирж хэлсэн нь:  «Хөндлөнгийн хүнийг  Хөнөөх гээд  Хөөрхий биеэ  Хөсөрдүүлэв, чи  Хажуугийн хүнийг  Халдах гээд  Хацар энгэсгээ  Хатгуулав, чи  Хайрт хөвүүний  Хатгагдсаны төлөө  Харь дайсныг  Халдан довтолъё» гэвэл,  Ачиг-Ширүн өгүүлрүүн:  «Эзэн хан минь  Эрхбиш болгоомжилж айлд  [Эзэн хан тэргүүлэн  Энгийн харц бүгдээр]  Эс заяасан хөвүүний  Эрэл мөрөөдөл болж  Элдэв арга хийлгэж  Эвий бавий хэмээн залбирах бөлгөө  Энэ залбирал бүтэж  Эхээс төрөн заяасан  Эрхэм хөвүүн Сэнгүмийг  Энхрийлэн асарч сувилъя  Монгол (Мөн гол)-ын олонх, Жамуха, Алтан, Хучар нарыг дагаж бидний энд бий. Тэмүүжинийг дагаж гарсан монголчууд хаана холдох вэ? Морин унаатан, модон нөмөртөн болов тэд (хүн бүр дөнгөж ганц морьтой бөгөөд гэргүй учраас модны нөмөрт хоргодож байгаа). Тэднийг дагаж эс ирвэл бид очиж, морины хомоол мэт хормойлж авч ирье» гэв. Ачиг-Ширүний энэ үгэнд Ван хан өгүүлрүүн: «За, тийм бол хөвүүн эндэх болуузай. Хөвүүнийг асран сувил» гээд байлдааны газраас буцаж харив» гэв.

Secret


Prompt: 175. Чингис хаан, тэрхүү Далан нэмүргээс Халх [гол] руу хөдөлж явах зуур цэргээ бүртгэж үзвэл, хоёр мянган зургаан зуун хүн байна. Үүнээс нэгэн мянган гурван зуун хүнийг Чингис хаан авч Халх голын өрнөд этгээдээр нүүв. Нөгөө нэгэн мянган гурван зуун цэрэг, урууд мангудын хамт Халх голын дорнод этгээдээр нүүв. Тэгж нүүж явах замдаа хүнс олохын тул ав хийхэд Хуйлдар шархаа эдгээгүй байтал, Чингис хааны ятгасан үгийг үл сонсон, гөрөөсөнд довтолж яваад шарх үгдэрч наснаас нөгчив. Түүнийг ясыг Халх голын Ор Нугын хэлтгий хад гэдэг газар оршуулав.

Secret


Prompt: 176. Халх голын Буйр нуурт цутгах уулзрын газарт тэргэн эмээлтэй [ор малтай А. то.] тэнэмэл хонгирад нутаглаж байгаа гэж сонсож, Чингис хаан өгүүлрүүн: «Эдний хонгирад эртнээс эхлэн, одоо хүртэл зээгийн зүсээр, охины өнгөөр явна гэх тэдний дууллыг дурдан сануулбал дуртайяа элсэн дагах биз. Хэрэв эсэргүүцвэл байлдаж эзлэгтүн» гэж Жорчидайгаар толгойлуулан урууд иргэнийг илгээвэл, хонгирад нар түүнд элсэн оржээ. Элсэн орсон хонгирад нарыг Чингис хаан огт хөндсөнгүй.

Secret


Prompt: 177. Чингис хаан, хонгирадыг оруулаад тэндээс нүүж Түнхэлэг горхины зүүн этгээдэд хүрч буугаад Архай Хасар, Сүхэхэй Жэүн хоёрыг элч болгон томилж [Ван ханд] хэлүүлсэн нь: «Бид Түнхэлэг горхины зүүн этгээдэд буув. Энд өвс сайн ургажээ. Агт морьд минь тамиржиж байна. Хан эцэгт минь ингэж өгүүлтүгэй: «Хан эцэг минь юунд хилэгнэж, намайг юунд айлгав? Муу хөвүүд, муу бэрүүд биднийг амар унтуулахгүй юунд айлгаж байна?  Сандайлж суух орыг минь  Салбагануулан түлхэж  Савсан гарах утааг минь  Сацруулан хийсгэж  Санамсаргүй муу хөвүүнээ юунд  Сандруулан хөнөөв, чи?  Хан эцэг минь чи  Хажуугийн ховч хүний  Халтай муу үгэнд  Хатгагдан юунд оров?  Хөвүүн миний тухай  Хөндлөнгийн муу хүн  Хөвсөргөн үгийг хэлж  Хөнөөн салгаж байна.  Хан эцэг минь, бид хоёр юу гэж хэлэлцсэн билээ? Зоргал хоны Улаан болдог гэдэг газар бид хоёр юу гэж хэлэлцсэн билээ?  Хорт могойн хэл  Хооронд минь хутгаж  Хов жив оруулбал  Холдож салалгүй, харин  Хоёр нүүрээр учирч  Хор хөнөөлийг тасалж байя  гэж хэлэлцсэнгүй билүү? Одоо эцэг минь чи хоёр нүүрээр уулзаж хэлэлцэлгүй юунд хөнөөж эхлэв?  Араат могойн шүд  Амрагийн хооронд орж  Ая эвийг эвдвэл  Ам хэлээр уулзан ярьж  Аливаа учрыг олж байя  гэж хэлэлцсэнгүй билүү?  Одоо хан эцэг минь, чи ам хэлээр уулзан ярилгүй, ангижран юунд салав? Хан эцэг минь! Би цөөн боловч олноос дутахгүй, муу боловч сайнаас дордохгүй [чамд нөхөр түшиг болж байсан]. Хоёр аралтай тэрэгний нэгэн арал хугарвал, үхэр түүнийг чирч чадахгүй. Тэр мэт нэгэн арал чинь би биш билүү? Хоёр хүрдтэй тэрэгний нэгэн хүрд эвдэрвэл явж чадахгүй. Тэр мэт нэгэн хүрд чинь би биш билүү? Эрт өдөр Хурчахус буйруг хан эцгийн дөчин хөвүүний ах гэж чи хан болсон билээ. Чи хан болоод, Тай-Төмөр тайж, Буха-Төмөр хоёр дүүгээ алав. Бас чиний дүү Эрх-хар алагдахаас айж дутаан, найманы Инанча Билгээ ханд очиж амь хоргодов. Дүү нараа алав гэж Гүр хан авга чинь чамтай байлдахаар ирэхэд чи зуун хүн авч арай гэж амь гарч Сэлэнгэ рүү дутааж, Хараун-хавчил гэдэг газар шургав, чи. Жич мэргидийн Тогтоад Ужаур үжин охиноо

Secret


Prompt: бялдуучлан өгч, Хараун-хавчлаас гараад Есүхэй хан эцэгт минь ирж: «Авга Гүр хаанаас улсыг минь аварч өг» гэж гуйсанд, Есүхэй хан эцэг минь, чиний улсыг аварч өгөхийн тул тайчуудын Хунан Бахажи хоёроор удирдуулан цэрэг засан мордуулж, Гурван Тэл гэдэг газар байгаа Гүр ханыг [дарж түүнийг дөнгөж] хорь гучин хүний хамт Хашин (тангуд) оронд дутаалгаж, чиний улсыг аварч өгсөн билээ. Тэр цагт чи Туул голын Хар шугуйд Есүхэй хан эцэгтэй анд бололцоод Ван хан эцэг чиний баясаж хэлсэн нь «Энэ хүргэсэн тусыг чинь ургийн ураг хүртэл [мартахгүй] ачийг хариулахыг тэнгэр газрын ивээл мэдтүгэй» гэж биширч хэлсэн билээ. Түүний хойно [чиний дүү] Эрх-хар, найманы Инанча Билгэ ханаас цэрэг гуйж аваад чамтай байлдахаар ирэхэд чи улсаа орхиж, цөөн хүнтэй амь хоргодон дутааж, хар хятадын Гүр ханыг Сартаулын нутаг Чүй мөрөнд байхад хүрч очоод тэнд нэгэн жил бололгүй бас Гүр ханаас салж, Уйгур нутаг ба Тангуд газраар тэнэж, таван ямаа шөрөглөн сааж, тэмээний цус ханаж идсээр ганц сохор халиун морьтой хүрч ирэв, чи. Есүхэй хан эцэг минь, чамайг ингэж ядарч явааг сонсож урьд анд бололцсоноо сэтгэж, Тахай Сүхэхэй хоёрыг элч болгож угтуулсан ба би өөрөө Хэрлэн мөрний Бүрги эргээс угтан мордож, Гүсэүр нуурт бид золголдов. Чамайг ядаж ирэв гэж гувчуур татаж өгсөн ба урьд эцэгтэй минь анд бололцсон ёсоор Туул голын Хар шугуйд бид хоёр эцэг хөвүүн бололцсон биш билүү? Тэгээд тэр өвөл чамайг бид хүрээн дотроо оруулж тэжээв. Тэр өвөл өвөлжиж зун өнгөрөөд намар нь мэргидийн Тогтоа бэхийг байлдахаар мордож, Хадиглиг нурууны Муруч сүүл гэдэг газар хатгалдаж, Тогтоа бэхийг Баргужин төхүмийн зүг хөөж, мэргид иргэнийг эзлэн, адуу мал, орд гэр ба хүнс тариа хүртэл цөмийг авч энэ бүгдийг би хан эцэг чамд өгсөн билээ.  Өлсөх өдөрт чинь  Өршөөж тэжээсэн би.  Өнчрөх сард чинь  Өмөглөж тэтгэсэн би  Бас бид Хүчүгүдийн Буйруг ханыг Улуг таг (уул)-ийн Сохог ус гэдэг газраар Алтайг давуулан хөөж, Үрүнгү гол хүргэж, Хишилбаши нуурт түүнийг барьж сөнөөв. Тэндээс харьж ирэхэд найманы Хүгсэү сабраг баатар, Байдраг гол

Secret


Prompt: ын бэлчирт цэргээ засаж, [байлдахаар тосож байсан ажээ. Бид хоёр мөн байлдахаар цэргээ засаж иртэл] нэгэнт үдэш болсон тул маргааш байлдъя гэж засацгааж хоновол хан эцэг минь, чи буусан газраа олон гал түлж орхиод мөн шөнө Хар сүүл голыг өгсөн хөдлөв.  Бид маргааш өглөө нь үзвэл, чи буусан газраа үгүй болсон тул «Биднийг энэ орхисон гал мэт хаясан ажээ» гэж бид хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж, Саарь хээр гэдэг газар очиж буув. Тэнд чамайг Хүгсэү сабраг баатар нэхэж очоод Сэнгүмийн эм хөвүүд ба эд хөрөнгө, албат ардыг цөм булаан авч, хан эцэг чамайг Тэлээтү амсар гэдэг газар байх үед нэхэн байлдаж, зарим албат иргэн ба адуу малыг булаан авав. Чамайг дагаж явсан мэргидийн Тогтоагийн хөвүүн Худу Чулуун хоёр, тэр завшааныг тохиолдуулж, албат иргэнээ авч эцэгтээ нийлэхээр Баргужин төхүмийн зүг дутаан хөдлөв. Тэр цагт чи: «Найманы Хүгсэү сабрагт эд хөрөнгө албат иргэдээ булаагдав. Хөвүүн минь дөрвөн хүлэг баатраа явуулж тусална уу» гэж гуйсанд, би чам шиг ийм санаа агуулалгүй, даруй Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийн хамт илгээсэн билээ. Миний дөрвөн хүлэг баатар очихын урьд Улаан хус гэдэг газар Сэнгүм байлдаж байгаад мориныхоо гуяг шархтуулж баригдахад хүрч байтал миний дөрвөн хүлэг баатар хүрэлцэн очиж Сэнгүмийг авраад албат хөрөнгө ба эм, хөвүүд сэлтийг аварч өгөв. Тэр цагт хан эцэг чи биширч өгүүлрүүн: «Хөвүүн Тэмүжин дөрвөн хүлэг баатраа явуулж, миний алдагдан барсан улсыг аварч өгөв» гэж хэлсэн билээ.  Одоо хан эцэг минь, би ямар хэрэгт буруудаж, чиний хилэнг хүргэв. Ингэж буруушаан хилэгнэсэн учраа Хулбари-хури Итүргэн хоёр элчийг томилон ирүүлж хэлтүгэй. Энэ хоёрыг эс явуулбал ондоо хүнийг илгээвч болно» гэж илгээв.

Secret


Prompt: 178. Ван хан энэ үгийг сонсоод өгүүлрүүн: «Ай халаг.  Сайн хөвүүнээсээ салж  Сайхан төрөө гутаав, би.  Эрхэм хөвүүнээс хагацаж  Эвдрэх үйлийг хийв, би»  гэж гэмшиж өгүүлрүүн: «Одоо хөвүүн (Тэмүжин)-ээ үзэж муу сэтгэвэл энэ мэт цусаа урсгая» гэж андгайлж, чигчий хурууныхаа өндгийг хутгаар хатгаж, цусыг цувируулж аваад өчүүхэн саванд хийж «Хөвүүнд минь өг» гэж илгээв.

Secret


Prompt: 179. Бас Чингис хаан, Жамуха андад хэлүүлсэн нь: «Хартай муу сэтгэлээр хан эцгээс минь хагацуулав, чи. Бид хоёрын хэн эрт боссон нь хан эцгийн хөх хундагаар (айраг) уух бүлгээ. Ямагт би урьд босож уудаг байсан тул чи атаархсан биз. Одоо чи хан эцгийн хөх хундагаар чадах чинээгээр уугтун. Чи хэдийхэн хороох вэ» гэж илгээв. (Чингис бага насанд Ван ханы гэрт байснаа дурдаж байгаа бололтой). Бас Чингис хаан, Алтан Хучар хоёрт хэлүүлсэн нь: «Та хоёр намайг тэвчиж шууд урвах гэв үү? Мэхлэн урвах гэв үү? Хучар чамайг Нэгүн тайжийн хөвүүн тул «Чи хан бол» гэж бидний хэлэхэд чи хан эс болов. Алтан чиний эцэг Хотала хан, бид бүхнийг захирч явахад чи мэдэлцэж байсан тул Алтан чамайг хан бол гэвэл, чи бас зөвшөөрсөнгүй.  Бартан баатрын хөвүүдээс ахмад үеийн хүмүүс болох тул Сача Тайчу хоёрыг хан бол гэж ядав би [тэр хоёр бас зөвшөөрсөнгүй]. Та нарын алин нь ч хан болохгүй тул би та нарт хан өргөмжлөгдөөд захирч явав. Таныг хан болсон бол би  Өрсөх дайн болоход  Өмнө нь уулгалан яваад  Өндөр хөх тэнгэрийн  Өршөөл ивээлд орж  Өстөн дайсныг дарвал  Өнгөтэй сайн охидыг авчирч  Өөдтэй сайн морьдыг олзолж  Өндөр эзэн тандаа барих бүлгээ.  Ойн гөрөөсийг авлах цагт  Ойртуулж шахаж өгөх билээ.  Хадын гөрөөсийг авлах цагт  Хавьтуулж шахаж өгөх билээ  Гууны гөрөөсийг авлах цагт  Гуяг нийлтэл шахаж өгөх билээ  Хээрийн гөрөөсийг авлах цагт  Хээлийг нийлтэл шахаж өгөх билээ.  Одоо та нар хан эцэгт минь үнэнчээр нөхөрлөж явтугай. Та нарыг буцамтгай гэдэг билээ. Битгий дахин урваж одогтун. Та нар Чаутхури (Чингист Алтан улсын Вангин чансангийн өгсөн цол. Энэ тухай 134 дүгээр зүйлд үз)-ийн садан энэ ажээ гэж бүү хэлүүлэгтүн. Гурван мөрний эхэнд бусдыг бүү нутаглуултугай» гэж илгээв.

Secret


Prompt: 180. Бас Чингис хаан, Тоорил дүүдээ өгүүл гэж өгүүлрүүн: «Чамайг дүү гэсний учир нь, урьд нэгэн цагт Тумбинай, Чархай Лянхуа хоёр, байлдаанд яваад Огда гэдэг боолыг барьж ирсэн билээ. Огда боолын хөвүүн Сүбэхэй боол бүлгээ. Сүбэхэй боолын хөвүүн Хөхөчү-хирсаан, Хөхөчү-хирсааны хөвүүн Ехэй-хонтагар бүлгээ. Ехэй-хонтагарын хөвүүн Тоорил чи, хэний улсыг эзлэх санаатай тэгж бялдуучлан явна? Миний улсыг Алтан Хучар хоёр хэнд ч мэдүүлэхгүй нь лавтай биз. Иймийн тул чамайг дүү гэж нэрийднэ.  Элэнцийн үеийн  Иштэй боол чамд  Эрхэмлэж хэлэх үг минь  Энэ байна.  Хуланцын үеийн  Хувьтай боол чамд  Хуурмаггүй хэлэх үг минь  Энэ байна» гэж илгээв.

Secret


Prompt: 181. Бас Чингис хаан, Сэнгүм андад өгүүл гэж өгүүлрүүн: «Би эцгийн дээлтэй төрсөн хөвүүн ажээ. Чи нүцгэн төрсөн хөвүүн ажээ. Хан эцэг бид хоёрыг нэгэн адил асардаг, үүнд Сэнгүм чи атаархан завсардуулж намайг хөөлгөв. Одоо чи хан эцгийн элгийг эмгэнүүлэхгүй, зүрхийг зүдүүлэхгүй, өглөө үдэш орж гарч санааг баясган, сэтгэлийг сэргээж яв. Чи эртний санаснаа үл тавин, хан эцгийг амьд байтал, хан болох гэж эцгийн сэтгэлийг битгий зовоо. Сэнгүм анд чи Билгэ бэхи Тодойн хоёрыг элч болгож надад илгээ» гэж явуулав. Бас өгүүлрүүн: «Надад хан эцэг, Сэнгүм анд, Жамуха анд, Алтан, Хучар, Ачиг-Ширүн, Хачиун тус бүр хоёр хүнийг элч болгож ирүүлнэ үү» гэж Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрт энэ үгсийг цээжлүүлж илгээв. Энэ үгийг сонсоод Сэнгүм өгүүлрүүн: «Саяхан миний эцгийг хядагч өвгөн гэж харааж байсан атал, одоо хил зант сайн эцэг гэж дуудах болов. Бас намайг Тогтоа бөөгийн сартаул хонины сүүлийг дагаж явсан гэж муулан хэлж байсан атал, одоо намайг хил зант, сайн аашт анд гэх зэргээр магтах болов. Энэ үгний утгыг би мэдэв. Байлдъя гэсэн үг байна. Үүнд ямар ч эргэлзэх зүйлгүй. Билгэ бэхи Тодойн хоёр, агтаа таргалуулж, байлдааны тугийг босгогтун» гэв. Тэндээс Архай Хасар буцаж харьсан ба Сүхэхэй жэүний эм хөвүүд, Ван ханы хүрээнд байсан тул буцахаас зүрх халширч тэнд хоцров. Архай хүрч ирээд тэдний үгсийг Чингис хаанд өгүүлэв.

Secret


Prompt: 182. Тэндээс Чингис хаан нүүж Балжун нуурт Очиж буув. Тэнд буусны дараа Горлосын Цоос цагаан ирж уулзаад, горлосууд дагаж оров. Бас Онгудын Алахуш-дигитхуриас мянган иргэ (хонь) аваад далимд Эргүнэ мөрний орчим нутаглах ардаас булга, хэрэм худалдан авч яваа сартаулын (Туркестаны) Хасан гэдэг хүн, цагаан тэмээ унаж хонио тууж ирээд, Балжун нуурт усалж байхад Чингис хаан түүнтэй уулзав.

Secret


Prompt: 183. Чингис хаан, Балжун нуурт буугаад байхад Хасар өөрийн эм ба Егү Есүнхэй Туху гурван хөвүүнээ Ван ханы тэнд орхиж, өөрөө хэдэн нөхөдтэй гарч, ах Чингисийг эрж, Хараун жидуны нуруугаар хэсэж олж чадсангүй шир шөрмөс идэж яваад сая Чингис хаанд ирж нийлэв. Хасарыг ирмэгц, Чингис хаан баясаж, Ван ханд дахин элч явуулъя гэж зөвлөлдөж, Жауридайн Халиудар, урианханы Чахурхан хоёрыг томилж Ван хан эцэгт Хасарын үг гэж хэл гэж өгүүлрүүн:  «Хасар би танаас салж  Хан ахаа санаж  Хайн эрэвч  Харагдах бараагүй  Хайлан уйлавч  Сонстох чимээгүй  Хаана одсоныг мэдэхгүй  Од харан хонож  Орвон дэрлэн унтаж  (Гэргүй хонож  Дэргүй унтаж) байна.  Миний эм хөвүүд, хан эцэг чиний тэнд бий. Хэрэв итгэмжтэй хүнийг илгээвэл би хан эцэгт одох билээ» гэж хэлтүгэй гээд бас Халиудар, Чахурхан хоёрт өгүүлрүүн: «Та нарыг явмагц, бид хөдөлж Хэрлэнгийн Аргал хохид очиж бууна. Та нар тэнд буцаж ирэгтүн» гэж болзолдож, Халиудар Чахурхан хоёрыг явуулаад Жорчидай Архайн хоёрыг тэргүүн хайгуул болгон мордуулж дараа нь Чингис хаан гэр хотлоор нүүж Хэрлэнгийн Аргал хохид ирж буув.

Secret


Prompt: 184. Халиудар Чахурхан хоёр, Ван ханд хүрч, Хасарын үг гэж дээрх үгийг хэлэв. Тэр цагт Ван хан, алтан тэрэм (асар) босгож хуримлан байжээ. Халиудар Чахурхан хоёрын үгийг сонсоод Ван хан өгүүлрүүн: «Тийм бол Хасар иртүгэй. Итгэмжит хүнд Итүргэнийг илгээе» гэж явуулав. Тэрхүү Итүргэн, Халиудар Чахурхан хоёрын хамт уг болзсон Аргал хохи гэдэг газар хүрч ирээд их бараа (олон хүн, мал)-г үзэж Итүргэн элч [сэжиглэж] буцан дутаав. Халиударын морь хурдан тул даруй нэхэж гүйцэвч барьж чадахгүй, өмнө хойно нь орж явахад Чахурханы морь удаан тул хойноос арай гэж сум хүрэлцэх газар ирж, Итүргэний алтан эмээлт хар морины гуяны угийг хойш унатал харважээ. Тэгээд Итүргэнийг Халиудар, Чахурхан хоёр барьж Чингис хаанд авчрав. Чингис хаан, Итүргэнээс үг асуусангүй. «Хасарт авч оч» гэв. Хасарт авч очвол Хасар, Итүргэнтэй үг хэлэлцсэнгүй дор нь цавчиж орхив.

Secret


Prompt: 185. Халиудар Чахурхан хоёр, Чингис хаанд өгүүлрүүн: «Ван хан болгоомж ажиггүй, алтан тэрэм босгоод хуримлаж байна. Одоо яаравчлан мордоод шөнө дүлд бүчин дайръя» гэвэл (Чингис хаан) энэ үгийг зөвшөөрч, Жорчидай Архай хоёрыг хайгуул болгон тэргүүн явуулаад дараа нь бүгдээр шөнө дүлэн явж Жэжээр өндрийн Жэр хавчлын аманд (Ван ханыг) байхад бүслэн авав. Гурван шөнө, гурван өдөр турш байлдаад гуравдугаар өдөр тэд бууж өгөв. Үзвэл, Ван хан Сэнгүм хоёр үгүй болжээ. Шөнө оргон одсоныг манайхан мэдсэнгүй. Ингэж байлдсан нь Жүрхиний Хадаг баатар байсан ажээ.  Хадаг баатар орж ирээд өгүүлрүүн: «Тус (өөрийн) ханаа яахин барьж алуулах гэж тэвчин ядаж, түүний амийг арчлахын тул гурван өдөр, гурван шөнө байлдав. Одоо түүнийг нэгэнт оргуулан гаргасан тул бид бууж өгөв. Намайг үхүүлбэл үхье. Чингис хаанд соёрхогдож амьдруулбал хүчээ өгье» гэв. Чингис хаан, Хадаг баатрын үгийг зөвшөөж зарлиг болруун: «Өөрийн ханыг орхихгүй, түүний амийг аврахын тул байлдсан эрийг хэн буруушаах вэ? Нөхөрлөж болох хүн байна» гээд амийг соёрхож, Хадаг баатар ба Жүрхин овгийн зуун хүнийг Хуилдарын үхсэний тул Хуилдарын эм хөвүүнд зарц болгож өгөв.  «Тэндээс хөвүүн үр төрвөл Хуилдарын ургийн ураг хүртэл дагаж хүчээ өгтүгэй. Охин үр төрвөл эцэг эх нь өөрийн дураар худалдаж (хадамд) өгч болохгүй. Тэдний хөвүүд охид Хуилдарын эм хөвүүдийн өмнө хойно зарагдаж явтугай» гэж соёрхон зарлиг болов. Хуилдар сэцэн хамгийн урьд ам нээж (шударга үгээ) хэлсний тул Чингис хаан соёрхож зарлиг болруун: «Хуилдарын зүтгэсний тул түүний ургийн ураг хүртэл өнчдийг тэтгэх хишгээс хүртэж яв» гэж зарлиг болов.         Неизвестный      VII. ВАН ХАН СӨНӨСӨН НЬ

Secret


Prompt: 186. Хэрэйд иргэнийг доройтуулж, зүг зүг хувааж авав. Сүлддэй овгийн Тахай баатрын зарц болгож нэг зуун жүрхинийг өгөв. Бас Ван ханы дүү Жаха-хамбуд хоёр охин байсны эгч Ибагыг Чингис хаан өөрөө авч, дүү Сорхагтанийг хөвүүн Толуйд өгөв. Иймийн тул Жаха-хамбын харьяат өмчийн иргэнийг халдаж авсангүй, харин Жаха-хамбыг тэрэгний нөгөө арал мэт [надад тус болж] яв гэж соёрхож өршөөв.

Secret


Prompt: 187. Бас Чингис хаан, Ван ханы суудаг алтан асар, хэрэглэдэг алтан завьяа аяга ба асарч явсан ард сэлт, вангийн хажууд бараа бологч хэрэйд цөмийг Бадай Хишилиг хоёрт олгож «Хувьдаа зарцалж  Хундагаа бариулж  Хоромсогоо зүүлгэж  Ургийн урагт хүртэл  Удтал дархлан жаргатугай.  [Та хоёр].  Алалдах дайнд явж,  Авсан олзоо цөмийг  Аминдаа ашиглаж байгтун.  Ан авд явж  Алсан гөрөөсөө цөмийг  Хувьдаа хэрэглэж байгтун»  гээд Чингис хаан бас зарлиг болруун: «Бадай Хишилиг хоёр, миний амийг аварч тус хүргэсний тул мөнх тэнгэрт ивээгдэж, Хэрэйд улсыг доройтуулж, өндөр сууринд хүрэв, би. Одоо ба ирээдүйд ургийн ураг хүртэл миний суурийг залгамжлагчид, энэ хоёрын хүргэсэн тусыг үүрд санаж явтугай» гэж зарлиг болов.  Хэрэйд улсыг эзэлж  Хэнд дутаалгүй  Хэсэглэж хувааж авав  Түмэн түбэгэнийг номготгож  Түүнийг бүрнээ тасчиж  Түгээн хувааж орхив.  Олан дунгайдыг дарж  Орой болохын өмнө  Огтчин хувааж авав  Цус урсгах дуртай  Цуут жүрхийн овгийг  Цугийг хувааж эзлэв.  Хэрэйд иргэнийг сөнөөж тэр өвөл, Абжиа хүдгэр гэдэг газар өвөлжив.

Secret


Prompt: 188. Ван хан Сэнгүм хоёр дутааж гараад Дидиг сахалын Нэхүн ус гэдэг газар Ван хан ангаж усан дээр очоод найманы харуулын Хорису-бэчи гэгч хүнтэй тохиолдов. Хорису-бэчид Ван хан, «Би Ван хан мөн» гэж хэлсэн боловч тэр таньсангүй ба үнэмшсэнгүй, Ван ханыг барьж аваад алжээ. Сэнгүм Дидиг сахалын Нэхүн усан дээр очилгүй. тойрон гарч, цөл газар ус эрж явтал, хэсэг хулан ялаархан зогсож байхыг үзээд Сэнгүм, мориноос бууж, морио агтач Хөхөчүд бариулаад, хуланг мярааж одов. Сэнгүм, агтач Хөхөчү, Хөхөчүгийн эхнэр гурвуул явсан ажээ. Гэтэл агтач Хөхөчү, Сэнгүмийн морийг хөтлөөд гэдрэг буцан хатирвал түүний эм өгүүлрүүн:  «Алттыг өмсөхөд  Амттыг идэхэд  Амраг Хөхөчү минь гэж хайрлаж  Асран санаж билээ.  Харин одоо чи  Хан Сэнгүмийг орхиж  Хаяж дутаах буюу?»  гэж хоцрохыг завдвал, Хөхөчү өгүүлрүүн: «Чи Сэнгүмийн эхнэр болох гэв үү?» гэвэл, эм нь өгүүлрүүн: «Чи намайг нохой мэт ичүүргүй амьтан гэх буюу? Чи алтан хундагыг нь орхитугай. Ядахдаа ус уух савтай үлдэг» гэвэл, Хөхөчү алтан хундагыг нь хойш хаяад хатиран одов. Агтач Хөхөчү буцаж ирээд Чингис хаанд очиж: «Сэнгүмийг тийнхүү цөлд явган хаяад ирэв» гэж ярилцсан үгээ бүрнээ айлтгавал Чингис хаан зарлиг болруун: «Гагцхүү эмийнх нь амийг өршөөе. Нөгөө агтач Хөхөчү, хан эзнээ хаяж ирсэн, хараахан итгэж болохгүй хүн» гэж цавчиж алав. [Сэнгүм, Ашиг балгасыг дайрч, Түвд оронд сууж байсан боловч нутгийн ардад хавчигдаж дутааж гараад Кашгарт ирэв. Тэндхийн ноён Келж, Сэнгүмийг барьж алсан ба эхнэр хүүхдийг Чингис хаанд хүргэж өгөв гэдэг үг байдаг. Рашид]

Secret


Prompt: 189. Найманы Таян ханы эх Гүрбэсү өгүүлрүүн: «Ван хан, эртний их хан билээ. Толгойг нь авчрагтун. Хэрэв мөн бол бид тахья» гэж Хорису-бэчид элч илгээн, Ван ханы толгойг огтолж авчруулбал чухам мөн тул цагаан олбог дээр оршуулж, идээ шүүс өргөн, бэрээд (бэрүүд)-ээ бэрлүүлж, хуур хуурдуулж, идээ шүүс тавьж, хундага өргүүлж тахив. Тэгж тахиж байтал, тэр толгой инээсэнд инээв гэж Таян хан хилэгнэж хэмхчин гишгэлүүлэв. Үүнд Хүгсэү сабраг өгүүлрүүн: «Үхсэн ханы толгойг огтолж авчраад хэмхчин хаяж яаж зохих вэ? Манайхны нохой муухайгаар улин хуцах болов. Урьд Инанча Билгэ ханы хэлсэн нь:  «Эр намайг өтөлсөн хойно  Эхнэрийн минь залуу байхад  Эрхт тэнгэрийн элбэрлээр  Энэ Таян төрсөн билээ.  Торлог гоо биетэй  Торомгор бор хүү минь  Ард дорд олноо  Асран захирч чадах болов уу?»  гэж байсан билээ. Одоо  «Хар нохой муу ёроор хуцах болов.  Хатан Гүрбэсү  Хамаг хэргийг мэдэх болов.  Хан Таян чи  Халшрах зөөлөн хүн байна.  Ан гөрөө хийхээс өөр, мэдэх эрдэм чадалгүй ажээ» гэвэл, Таян хан өгүүлрүүн: «Дорно зүгийн цөөн монгол омогдоод байх болов. Эртний сурвалжит Ван ханыг элдвээр айлган дутаалгаж энэ саяхан үхүүлэв. Тэгээд тэд, бүгдийг эзлэн хаан болох санаатай юу? Тэнгэрийг улам гэгээн гэрэлтэй болгохын тул нар сар хоёр байдаг биз. Гэтэл, газар дээр хоёр хан байж яаж болно (газар дээр юуны тул хоёр хан байх хэрэгтэй вэ). Одоо тэр хэдэн монголыг эзэлж авчиръя» гэжээ. Түүнд эх Гүрбэсү нь өгүүлрүүн: «Юу хийнэ? Тэдний монголчууд  Ханхлах муу үнэртэй  Хар муухай хувцастай тул авчирч юу хийнэ?  Холхон байвал дээр бий. Гагцхүү шилдэг сайн охид бэрээдийг нь авчраад гар хөлийг нь угаалгавал үнээ, хонь, саалгаж болох мэт» гэвэл Таян хан өгүүлрүүн: «Тэд ямар боловч [хамаагүй] бид Монголд очиж хоромсого саадгийг хураан авчиръя (эзлэн авчиръя)» гэжээ.

Secret


Prompt: 190. Эдгээр үгийг сонсоод Хүгсэү сабраг баатар өгүүлрүүн: «Та хэтэрхий их үг хэлж байна. Аяа, Торлог хан минь ингэж болох буюу? Болигтун» гэж Хүгсэү сабраг хэдийгээр ятгавч [үгийг сонссонгүй]. Торбиташ нэрт элчийг онгууд аймгийн Алахуш-дигитхурид томилон явуулж хэлүүлсэн нь: «Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя» гэж илгээжээ. Тэр үгэнд Алахуш-дигитхури өгүүлрүүн: «Би чиний баруун гар болж чадахгүй» гэж явуулаад, Ю-Хунан нэрт элчээ зарж Чингис хаанд хэлүүлсэн нь: «Найманы Таян хан, чиний хоромсогыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсогоо автуузай» гэж илгээжээ. Тэр цагт Чингис хаан, Тэмээн хээр гэдэг газар ав хийж байсан ба Түлхинчэүд гэдэг газар хомрон агнаж байхад Алахуш-дигитхурийн явуулсан элч Ю-Хунан ирж хэл хүргэв. Энэ мэдээг сонсоод мөн авын газар «Яах вэ?» гэж зөвлөлдвөл, олон хүн өгүүлрүүн: «Бидний агт туранхай байна. Одоо яах ч аргагүй [намар, агтаа таргалсан хойно байлдъя. Рашид]» гэвэл, Отчигин ноён өгүүлрүүн: «Агтыг туранхай гэж шалтгаацаж яаж болно? Миний морьд тарган байна. Ийм мэдээг сонсоод зүгээр сууж болох уу? [Нэгэнт ийм мэдээ сонссон тул даруй байлдаар мордъё. Хөдлөлгүй сууж байгаад Таян ханд автагдвал энэ газар монголчууд, Таян ханд эзлэгдсэн гэх муу нэр үлдэх биш үү. Байлдсаны хойно тэд дийлэх, бид дийлэх алин болохыг гагцхүү мөнх тэнгэр мэднэ. Рашид.]» гэв. Бэлгүтэй ноён өгүүлрүүн:  «Амьд яваа байтал  Алтан хоромсогоо алдвал  Амьд явсны хэрэг юун?  Нум сумаа барьсаар  Саадаг хоромсогоо дэрлэсээр  Ясаа хээр орхихоос  Эрхэм сайн үхэл  Эр хүнд байх буюу?  Ар найман улс  Агуу их нутагтай  Ард иргэн олонтой  Адуу мал баялагтай гэж  Их сүр бадруулан  Ийм үг хэлж байна.  Харин энэ далимд  Халдаж бид очвол  Нутаг усыг эзэлж  Нум сумыг булаахад  Бэрхгүй.  Одоо бид довтлон очвол  Олон адуугаа хурааж амжихгүй.  Орхиод дутаах нь магадгүй биш үү.  Орд гэрээ ач

Secret


Prompt: иж чадахгүй  Хаяад зайлах нь лавтай биш үү.  Олон харьяат ард нь  Ой тайгад шургалж  Осолдон самуурах биз  Одоо ийм үгийг сонссоор байж  Огт зүгээр өнгөрүүлж болохгүй  Олон даяар байлдаар мордъё» гэв.

Secret


Prompt: 191. Бэлгүтэй ноёны энэ үгийг Чингис хаан зөвшөөрч, аваас буугаад Абжиа Хүдгэрээс нүүж, Халх голын Ор нугын хэлтгий хад гэдэг газар очиж буугаад цэрэг ардаа бүртгэн тоолов. Чингис хаан, цэргээ хуваарилж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноён ба [тэргүүлэн захирах их] чэрби нарыг томилов. Додай чэрби, Доголху чэрби, Өэлэн чэрби, Толун чэрби, Бучаран чэрби, Сүйхэтү чэрби энэ зургаан чэрби түшмэлийг тэнд томилов. Цэргүүдээ арван, зуун мянган болгон хуваарилж дуусаад, бас наян хэвтүүл (шөнийн манаач), далан торгууд (торгон цэрэг), хишигтэн (ээлжийн харгалзагч) нарыг тусгайлан томилж, үүнд мянганы ноёд, зууны ноёдын хөвүүд дүү нар ба сул ардын (чөлөөт иргэний) хөвүүд дүү нарын дотроос эрдэм чадалтай, бие бялдар сайтайг нь ялгаж оруулав. Чингис хаан тэнд Архай Хасарыг өршөөн дотнолж: «Мянган сайн баатрыг шилж автугай! Байлдах өдөр өмнө минь явж байлдтугай! Ерийн өдөр, миний шадар хишигтэн болж явтугай!» гэж зарлиг болов. Бас «Далан торгуудыг Өэлэн чэрби ахалж явтугай! Худус-халчинтай зөвлөж явтугай!» гэв.

Secret


Prompt: 192. Бас Чингис хаан зарлиг болруун: «Хорчин (нум сум агсагчид), торгууд хишигтэн буурч (тогооч), хаалгач агтач нар өдөр бүр хишиглэн (ээлжлэн) сэргийлэх хамгаалах ажлыг гүйцэтгэж байгаад уг үүргээ нар шингэхийн урьд хэвтүүлийн хүмүүст шилжүүлж өөрсдөө агтад гарч хонотугай! Хэвтүүлийн хүмүүс шөнө ээлжээр үүдэнд зогсож, гэрийг тойрч манаж байтугай! Хорчин, торгууд биднийг өглөөний хоол идмэгц ирж хэвтүүлийн хүмүүсээс үүрэг хүлээн авч, урьд ёсоор сууриа эзэлж харгалзаж сахиж явтугай! Гурван өдөр, гурван шөнө жасаалан явж дуусаад гурван шөнө (амарч) хонотугай! Хорчин нар хэвтүүлийн үүргийг гүйцэтгэж сольж явтугай!» гэж зарлиг болов. Тэгээд цэргүүдээ мянга мянгаар хуваарилж дуусаад, чэрби ноёдыг томилж, наян хэвтүүл, далан торгууд, хишигтэн нарыг томилж, Архай Хасарыг шилдэг баатруудын дарга болгож, Халх голын Ор нугын хэлтгий хад гэдэг газраас Найман улстай байлдахаар мордов [Тэр цагт мэргидийн Тогтоа, хэрэйд аймгийн ноёдын нэгэн бөгөөд дутааж ирсэн Алин тайж, Хутуг бэхиэр толгойлуулсан ойрд аймаг, жажирдай овгийн Жамуха, дөрвөн татаар, хатахин, салжиуд аймгууд цөм Наймантай нэгдсэн байжээ. Рашид].

Secret


Prompt: 193. Хулгана жил (1204)-ийн зуны тэргүүн сарын арван зургааны улаан тэргэл өдөр тугаа тахиж мордоод Зэв Хубилай хоёрыг Хэрлэн өөд тагнуул болгож явуулав. Тэр хоёр явж Саарь хээрт хүрч, Ханхарханы (Хангай-ханы) эхэн дээр байсан найманы харуултай учрав. Тэд харилцан тулалцаж байгаад найманы харуулд манай харуул эмээлтэй эцэнхий саарал морийг автжээ. Найманы харуул тэр морийг барьж аваад «Монголын агт туранхай ажээ» гэлдэв. Манай их цэрэг Саарь хээрт хүрч буугаад «Одоо яах вэ?» гэж хэлэлцэхэд Додай чэрби, Чингис хаанд дуртган айлтгасан нь: «Бидний цэрэг цөөн бөгөөд замд чилж ядрав. Иймийн тул энд баахан саатаж агтаа цатгая. Саарь хээрийг дэлхэн бууж, амьд хүн тутам эр бүр шөнө таван анги гал түлж галаар сүр бадруулъя. Найман нар олон гэнэ. Гэвч тэдний хан нь гэрээс гарч үзээгүй танхи хүн гэнэ. Бид галаар сүрдүүлэн тэднийг гөлрүүлж байх завсар бидний агт цадах биз. Агтаа амарч цадмагц найманы харуулыг дайрч гол хүчинд нь хүртэл хөөж оруулаад тэдний самгардах самбаанд байлдаж орвол болох уу?» гэж дуртгавал, энэ үгийг зөвшөөрч Чингис хаан зарлиг болруун: «Тийм бол галуудыг түлэгтүн» гэж цэргүүдэд тушаал тунхаглав. Цэргүүд Саарь хээрт тарж буугаад амьд хүн бүр таван анги гал түлэв. Найманы харуул, Ханхарханы тэргүүнээс шөнө олон галыг үзэж «Монгол цөөн гэсэн биш билүү? Одноос олон гал ноцож байна» гэж Таян ханд өнөөх барьсан муу эмээлтэй саарал морийг хүргүүлэв. Бас Таян ханд мэдүүлсэн нь: «Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна. (Өдөр өндөр ууланд гарч байдаг болов уу? Шөнө талд од мэт олон гал ноцоож байна)» гэж илгээв.

Secret


Prompt: 194. Харуулын энэ хэл ирэхэд Таян хан, Хангайн Хачир усанд байв. Таян хан, энэ хэлийг аваад Хүчүлүг хан хөвүүндээ хэлж илгээрүүн: «Монголын агт туранхай ажээ. Одноос олон гал ноцож байна гэнэ. Монгол олон ажээ. Одоо бид,  Хар муусайн монголтой  Хатгалдаж нэгэнт эхэлбэл  Хагацахад бэрх болно.  Хацрыг жадалж байвч  Харсан нүдээ цавчдаггүй  Хар цусаа урсаж байвч  Харьж огт буцдаггүй  Хатуужил ихт монголтой  Хамаагүй байлдаж болохгүй.  Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам турангилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё» гэж илгээжээ. Тэр үгийг сонсоод Хүчүлүг хан өгүүлрүүн: «Таян хан мөн аанай [муусайн] эм мэт зүрх алдаж, ийм үг хэлжээ. Монголчууд хаанаас олон байх вэ? Монголын олонх, Жамухыг дагаж энд бидэнд байна.  Жирэмсэн эмийн шээх газраас  Хол яваагүй  Жижиг тугалын бэлчих газраас  Гарч үзээгүй  Эм Таян зүрх алдаж  Энэ үгийг хэлжээ» гэж  Эцэг Таян ханыг  Элдвээр дайран доромжилж  Элч хүнээ илгээв.  Эм гэх зэрэг доромжлон хараасан энэ үгийг сонсоод Таян хан өгүүлрүүн:  «Хүчүлүг хөвүүн чиний  Хүчирхэх бардах их боловч  Хүрэлцэн алалдах цагт  Хүнээс урьд шантрах биз.  Тэр их омгоо  Тэрс дайсанд гаргаасай!  Тэмцэж нэгэнт эхэлбэл  Зүгээр салах аргагүй» гэв.  Тэр үгийг сонсоод, Таян ханы дараах их ноён Хорису-бэчи өгүүлрүүн: «Инанча Билгэ хан эцэг чинь  Адил зэргийн дайсанд  Араа үзүүлж яваагүй  Алалдах тулалдах өдөрт  Агтаа ухруулж үзээгүй билээ.  Өнөө чи юунд маргаашийн төлөө зүрх алдана. Чиний ингэж зүрх шантрахыг мэдсэн бол чиний хатан эх Гүрбэсийг авчирч цэрэг захируулах билүү? Хөөрхий Хүгсэү сабраг баатар өтлөөд цэргийн цааз сулрав. Монголын завшаан болох биз. Бид дийлдэх болно. Ай торлог Таян чи ялихгүй хүн ажээ» гээд хоромсогоо дэлдэж эргэж хатиран одов.

Secret


Prompt: 195. Түүнд Таян хан хилэгнэж өгүүлрүүн: «Үхэх амь, зовох бие бүгд нэгэн адил биз ээ. Тийм бол хатгалдъя» гэж Хачир уснаас хөдөлж, Тамир руу яваад Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг дайран, Цахир могод гэдэг газар хүрч ирэхэд Чингис хааны харуул үзэж, «Найман хүрч айсуй» гэж хэл хүргэвэл үүнийг сонсоод Чингис хаан зарлиг болруун: «Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна» гээд эсрэг нь морилж (өмнөөс нь очиж) тэдний харуулыг хөөгөөд цэргээ засахдаа  Харгана зорчлоор хатгалдаж  Нуур байрлалаар байлдаж  Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя» гэж хэлэв.  Тэгээд Чингис хаан өөрөө магнайд явж, Хасарт гол хүчээ захируулав. Отчигин ноёноор бэлтгэл агтыг захируулав.  Найман, Цахир могодоос буцаж, Наху гүний өвөр уулын хормой хижин байжээ. Тэгээд найманы харуулыг бидний харуул хөөж, Наху гүний өвөрт байгаа гол хүчинд нь хүрч очвол Таян хан үзэж, найманы хамт байлдахаар ирсэн Жамухаас асууруун: «Тэр сүрэг хонинд орж хотонд нь хүртэл хөөж яваа чоно мэт довтлогч ямар хүмүүс вэ?» гэвэл, Жамуха өгүүлрүүн: «Тэмүжин анд минь, дөрвөн нохойг хүний махаар тэжээж гинжнээс уяж байдаг билээ. Одоо манай харуулыг хөөж ирэгчид тэр дөрвөн нохой биз.  Ширмэн төмөр магнайтай  Шивээ хурц хэлтэй  Ган төмөр зүрхтэй  Гадас цүүцэн хошуутай  Галзуу дөрвөн нохой,  Түмэн амьтныг хядахаар  Төмөр гинжнээс мултарч  Шууд барьж идэхээр  Шунахай шүлсээ савируулж айсуй  Шүүдрээр унд хийж  Шүлсээр хоол хийж  Салхиар унаа хийж  Саадгаар нөхөр хийж явдаг  Зэв, Хубилай тэргүүтэй  Зэлмэ, Сүбээдэй дараатай  Тэмүжин андын тэжээсэн  Тэр дөрвөн ноход  Тэмүүлэн хүрч ирэв» гэжээ.  Таян хан өгүүлрүүн: «Тийм бол тэр муусайн амьтдаас хол байя» гээд хойш ухарч уул өөд өгсөв. Бас тэдний хойноос харайлан дүүлэн яваа хүмүүсийг үзэж, Таян хан, Жамухаас асууруун:  «Эрт тавьсан унага  Эхийн сүүг хөхөж  Эрхлэн давхин наадах мэт  Эрчлэн үсэрч яваа  Энэ хэдэн хүнийг  Эрхэм Жамуха мэдэх үү?» гэвэл,  Жамуха өгүүлрүүн:  «Зэвсэгт эрийг айлгаж  Зэв тоногийг булаадаг  Илдэт эрийг няцааж  Илүү дутууг булаадаг  Идэт урууд, мангуд нар

Secret


Prompt: биз.  Баатар зоригт тэд  Байлдаан болох ойртсонд  Баярлан харайж явна» гэжээ.  Тэндээс Таян хан өгүүлрүүн: «Тийм бол тэр муусайнаас хол байя» гэж бас ухран уул өөд авирав. «Бас тэдний хойноос өлссөн шувуу мэт өрвөлзөн сөрвөлзөн ирэгчид хэн бэ?» гэж Таян хан асуувал, Жамуха хариу өгүүлрүүн:  «Тэр хойноос ирэгч нь  Тэмүжин анд мөн байна  Хан Тэмүжин тэр  Хамаг биедээ цөм  Шөвөг хатгах зайгүй  Шөрөг төмөр өмсөж  Зүү шивэх завсаргүй  Зүймэл хуяг өмсөж  Өлссөн шувуу мэт  Өрвөлзөн сөрвөлзөн айсуй.  Уурласан араатан мэт  Урагш дүүлэн айсуй.  Найман аймаг та нар Монголыг үзмэгц, ишигний год ч үлдээхгүй [ийш тийш хувааж эзэлнэ] гэдэг байсан биш билүү? Одоо та нар үзтүгэй» гэв. Энэ үгийг сонсоод Таян хан өгүүлрүүн: «Ай тийм бол энэ уулын ам өөд бас авиръя» гэж уул өгсөж нэлээд яваад Таян хан, Жамухаас асуув: «Бас тэр хойноос нь ирж яваа нүсэр амьтан хэн бэ?» гэвэл, Жамуха өгүүлрүүн:  «Хүндэт Өэлүн хатны  Хүний махаар тэжээсэн  Хүчит Хасар гэдэг  Хүү нь тэр мөн  Гурван бухаар зүтгүүлэвч  Гулзайхгүй хүчтэй  Гунжин үхрийг идэвч  Цадахгүй ходоодтой  Хэдэн алд биедээ  Хэлхээ хуяг өмссөн  Хэрцгий догшин Хасар  Хэн бүхнийг идэхээр айсуй!  Хоромсого саадагтай хүнийг  Ховх татаад залгихад  Хомхой тэр Хасарын  Хоолойд тордоггүй гэнэ.  Амьд хүнийг бүхлээр  Авч шүүрээд залгихад  Аюулт тэр гайхлын  Аманд тээглэхгүй гэнэ.  Уур нь их хүрч  Урдах сумаа шүүрч  Ухасхийн харвахад  Уулын цаадах хүмүүс ч  Уул суманд оногдож  Ундуй сундуй үхэцгээнэ.  Хилэн нь их хүрч  Хийсвэр сумаа шүүрч  Хийн зүг харвахад  Хярын цаадах хүмүүс ч  Хяргах тэр суманд  Хядагдаж олноор үхэцгээнэ.  Их дэлж харвавал  Есөн зуун алд газар харвадаг  Татуу дэлж харвавал  Таван зуун алд газар харвадаг  Хүнтэй адил хүн биш  Хүнийг идэх мангас  Хүчит Хасар тэр  Хүрч ирж явна» гэвэл,  Таян хан өгүүлрүүн: «Тийм бол өндөр ууланд хоргодъё, дээш авиртугай» гэж уул өөд улам авирав. Бас Таян хан Жамухаас асуув: «Түүний хойно ирж яваа хэн бэ?» гэвэл, Жамуха өгүүлрүүн:  «Өэлүн эхийн отгон хүү  Өнөөх Отчигин тэр мөн.  Эрхэмсэг танхи учра

Secret


Prompt: ас  Эрт унтдаг боловч  Эрэлхэг зоригтой хүн  Отгон хөвүүн учраас  Орой босдог боловч  Омог чадалтай эр  Байлдаан үймээн болоход  Байрандаа хоцордоггүй  Баатар Отчигин тэр явна»  гэвэл, «Тийм бол уулын оргил дээр гаръя» гэж Таян хан хэлэв.

Secret


Prompt: 196. Жамуха, Таян ханд ийм үгийг хэлээд, найманаас хагацан салж, Чингис хаанд хүн явуулж хэлүүлсэн нь:  «Таян хан чамаас айж  Тайга ууланд шургаж оров.  Ухаан алдтал айгаад тэр  Ууланд хоргодон авирч байна  Тэмүжин чи хатуужиж хичээ  Тэд сандран дутааж байна.  Эдний царайг ажиж харахад  Эсэргүүцэх чадалгүй болжээ.  Би нөхдийн хамт найманаас хагацав» гэж илгээв. Чингис хаан, наран орой болох хирд Наху гүний уулыг бүсэлж аваад хонов. Тэр шөнө найманууд буруулан дутаах гээд Наху гүний уулан дээрээс халтиран унаж, нурсан түлээ мэт бие биеэ даралцаж ясаа хэмхчиж үхэцгээв. Маргааш нь Таян ханыг мохоож барив. [Таян хан хүнд шархтсан тул даруй үхэв. Рашид]. Хүчүлүг хан тусгаар байсан тул цөөн хүний хамт дутааж, Тамир гол хүрч нэхсэн цэрэгт гүйцэгдээд хүрээ бэхлэлтийг барьж байлдсан боловч бас тэсвэрлэсэнгүй, цааш дутааж [Буйрун хан авгадаа] очив. Найманы улс иргэнийг Алтайн өлгийд мохоож цөмийг нь эрхэндээ оруулж авав. [Жамуха баруун зүг дутаав.] Жамухыг дагаж явсан Жадаран, хатгин, салжиуд, дөрвэн, тайчууд хонгирад тэргүүтэн аймгууд тэнд Чингис хаанд дагаж оров. Таяны эх Гүрбэсү хатныг Чингис хаан авчруулж өгүүлрүүн: «Чи Монгол хүнийг муухай үнэртэй гэдэг бил үү? Чи одоо юунд ирэв?» гэж түүнийг Чингис хаан өөрөө авлаа. [Таяны аймгаас нэг хүн дутаав. Хасар түүнийг «амьдаар барь» гэсэнд Бат гүйцээд амьдаар барин ирэв. Үзвэл, өвөрт нь нэгэн тамга бий. Хасар өгүүлрүүн: «Танай олон аймаг цэрэг цөм маныг дагаж байхад, чи энэ юмыг өвөрлөж хааш одно?» гэвэл, тэр хүн өгүүлрүүн: «Миний бие, тушаалын газраа үхтэл сахина. Энэ тамгыг хуучин эзэндээ хүргэж өгье гэсэн билээ. Аз дутаж баригдав». Хасар өгүүлрүүн: «Чи аль овгийн хүн, ямар тушаалтай байсан бэ?» Тэр хүн өгүүлрүүн: «Би язгуураас уйгур газрын хүн. Нэр Тататунга. Миний эзэн энэ тамгыг надад тушааж, эд идшийг гаргах ба оруулах явдлыг надад тушаасан билээ». Хасар бас асууруун: «Энэ тамгыг юунд хэрэглэнэ?» Тататунга өгүүлрүүн: «Сайн хүнийг сонгож зарлиг бичиг явуулах аливаа үйлст хэрэглэнэ» гэвэл, Хасар сайшааж шударга элбэрэлт хүн

Secret


Prompt: гэж Тэмүжинд мэдүүлж, аливаа бичиг явуулахад хэрэглэхээр тэр тамгыг мөнхүү Тататунгад тушаав. Хасар, Тататунгыг багш барин, бичиг хууль, цэргийн бодлого тэргүүтэн олон зүйл бичиг утга заалгаж удалгүй сурав. Мэргэн гэгээний Алтан товчийн 23 дугаар бүлэгт бий].

Secret


Prompt: 197. Мөн хулгана жилийн намар Хар талын үзүүр гэдэг газар мэргидийн Тогтоа бэхитэй Чингис хаан байлдаж, Тогтоаг дийлээд хөөж Саарь хээр гэдэг газар мэргидийн аймаг олныг дагуулан авав. Тогтоа, Худу, Чулуун хоёр хөвүүн ба цөөн хүнийг авч дутааж одов. [Худу, Чулууны эхнэрийг Чингис хаан хөвүүн Өгэдэйд өгөв]. Мэргид иргэнийг эзлэгдэхэд увас мэргидийн тэргүүлэгч Дайр-Үсүн гэгч хүн [байлдах саналгүй гэж] өөрийн охин Хуланг Чингис хаанд үзүүлэхээр авчирч явтал, замд тохиолдсон монгол цэрэг саатуулах тул Бааридайн Наяа ноёнд Дайр-Үсүн учирч өгүүлрүүн: «Би энэ охиноо Чингис хаанд үзүүлэхээр явж байна» гэвэл, Наяа ноён өгүүлрүүн: «Охины чинь бид хамт аваачиж үзүүлье. Чи ганцаар одвол ийм самуун цагт тохиолдсон цэргүүд чамайг хорлох ба чиний охинтой самуурах тул хоёулаа хамт очъё. Чи намайг гурав хоног хүлээ» гэж дуртгаж хүлээлгэв. Тэндээс Наяа ноён Дайр-Үсүн хоёр, Хуланыг авч Чингис хаанд хүргэв. Хуланыг Наяа ноён, гэртээ гурав хоног хүлээлгэснийг Чингис хаан сонсоод маш хилэгнэж «Чи энэ Хуланыг ямар учиртай гэртээ хүлээлгэж байсан бэ?» гэж чангад тулган асууж засаглан шийтгэх гэж байтал, Хулан өгүүлрүүн: «Надад Наяа ноёны хэлсэн нь: «Би Чингис хааны их ноён билээ. Бид хамт хаанд бараалхаж очъё. Замын зуур цэргүүд самуурах болзошгүй» гэж ятгав. Хэрэв Наяа ноён учирч тусалсангүй бол бид завсрын цэрэгт баригдаж, тэдний завшаан болох биш үү. Хай энэ Наяатай учирсан минь сайн болов. Одоо энэ Наяа ноёноос асуухын оронд хаан соёрхвол, тэнгэрээс заяасан, эцэг эхээс төрүүлсэн махбодыг минь шалгаж үзтүгэй» гэжээ.  Бас Наяа ноён өгүүлрүүн:  «Хамаг олны эзэн  Хаан Чингис чамайг  Хайрлаж хүндлэхээс өөр  Хар санал надад үгүй.  Харь улсаас олзолсон  Хацар гоо хатад ба  Хатиртай сайн морьдыг  Хаан чиний юм гэж  Халдалгүй харж  Хавиралгүй сахидаг билээ.  Үүнээс өөр сэтгэлийг  Үнэхээр санасан буюу  Үйлдсэн зүйл байвал  Үхэхэд надад гомдолгүй».  гэжээ. Чингис хаан, тэр даруй сорьж үзвэл, Хулан хатны өчсөн үг үнэн байсан тул Чингис хаан Хулан хатныг соёрхож таалав. Наяа ноёны үг бас Хулан хатн

Secret


Prompt: ы үгийг зөвшөөрч, мөн өдөр үнэн болсон тул «Үнэн үгтэй шударга хүн байна. Их үйл хэргийг тушаая» гэж өршөөж соёрхов.         Неизвестный      VIII. ХҮЧҮЛҮГИЙН ДУТААСАН БА ЖАМУХЫН ДАРАГДСАН НЬ

Secret


Prompt: 198. Мэргид иргэнийг эзэлж, Тогтоа бэхийн их хөвүүн Худугийн хатан Тухай, Дөргэнэ хоёроос, Дөргэнэ-г тэнд Өгөөдэй хаанд өгөв. Мэргидийн зарим улс дайжиж, Тайхал шивээнд очоод хороолон бэхэлжээ. Тэнд Чингис хаан зарлиг болруун: «Сорхон-шарын хөвүүн Чимбай, зүүн гарын цэргийг аваад, хороолон бэхэлсэн мэргэдийг бүсэл» гэж илгээв. Тогтоа, хөвүүн Худу, Чулуун нарын хамт цөөн хүн дутааж гарсныг Чингис хаан нэхэж, Алтайн өвөрт өвөлжиж, үхэр жил (1205)-ийн хавар Арайн даваагаар давж одвол, найманы Хүчүлүг хан, улсаа алдаад цөөн хүнтэй дутааж яваа мэргидийн Тогтоатай уулзаж, Эрчис мөрний Бүхдэрмэ гэдэг газар хамтран цэргээ засаж байжээ.  Чингис хаан хүрч байлдвал Тогтоа тэнд зэрлэг суманд оногдож үхэв. Хөвүүд нь түүний хүүрийг авч явж оршуулж завдахгүй болоод толгойг огтлон авч одов. Тэндээс найман, мэргид нар хамтран байлдаж барахгүй болоод буруулан дутааж, Эрчис мөрнийг гэтлэхэд олонх хүн нь усанд живж үхэв. Найман, мэргидийн цөөн хүн, Эрчисийг гэтлээд хагацан салав. Найманы Хүчүлүг хан, уйгурын Харлугийг дайран, Сартаулын газарт Чүй мөрөнд байгаа Хар хятадын Гүр ханд нийлэн очив. Мэргидийн Тогтоагийн хөвүүд Xуду, Гал, Чулуун тэргүүтэн мэргид, ханлиныг, хипчагуудыг дайран одов.  Тэндээс Чингис хаан харьж, Арайн даваагаар давж, уул ордондоо буув. Чимбай, Тайхалд бүгсэн мэргидийг эзэлжээ. Чингис хаан зарлиг болж мэргидээс хядахыг нь хядуулж, үлэгсдийг цэргүүдээр талуулж дээрэмдүүлэв. Бас урьд дагаж орсон мэргид, Аураг (арын буюу уул) ордноос урван боссонд ордны газар байсан хөтөч нар тэднийг даржээ. Тэнд Чингис хаан зарлиг болруун: «Тэднийг хамт байлгая гэсэн билээ. Гэтэл тэд урвасан ажээ» гээд мэргидийг зүг зүг дуустал хуваарилав.

Secret


Prompt: 199. Мөн үхэр жил, Чингис хаан зарлиг болж Сүбээдэйд төмөр тэрэг хийлгэж өгөөд Тогтоагийн хөвүүд Худу, Гал, Чулуун тэргүүтнийг нэхүүлэхээр илгээхдээ Сүбээдэйд зарлиг болгосон нь:  «Уршигт Тогтоагийн  Урвасан хөвүүд  Уургат хулан шиг  Ухаан алдаж  Шархт буга шиг  Шантран мохож  Буцаж харвалдсаар  Буруулан дутаав.  Хөөгдсөн Худу, Чулуун нар  Хөөрөх жигүүртэй болж  Хөх тэнгэрт нисвэл  Хүлэг баатар чи  Хөнөөх шонхор болж  Хөөж тэднийг бариарай!  Муу Тогтоагийн хөвүүд  Мунхаг тарвага болж  Мухар нүхэнд шургавал  Төгс баатар Сүбээдэй  Төмөр царил болж  Төнхөж малтаж гүйцээрэй!  Өшөөт мэргидийн үрс  Өргөст загас болж  Өргөн далайд орвол  Өрлөг Сүбээдэй чи  Өөш гувчуур болж  Өлгөж гохдож бариарай!  Өрлөг баатар чамайг  Өндөр давааг давуулж  Өргөн мөрнийг гэтлүүлж  Өшөөт мэргэдийг даруулахаар  Өдөр болзож илгээв.  Усны уртыг туулж  Газрын холд хүрэхдээ  Унах морьдоо гамнаж  Уулга хүнсээ хэмнэж  Урьдаас болгоомжтой яв!  Агт морьдоо муудуулбал  Амаа баривч хожимдоно  Аливаа хүнсээ барвал  Арвилан хэмнэвч оройтно.  Алсын тэр замд  Авлах гөрөөс олон бий.  Ан ав хийсээр  Алсын замыг бүү март  Хүнсний нэмэр болгож  Хүрэлцэх хэмжээгээр авла.  Эрхэлсэн аваас ангид  Энгийн явах замд  Эр цэргийн морьдын  Эмээлийн хударгыг мулталж  Агтын хазаарыг амгайчилж  Аяар зөөлөн яв  Чанд энэ журмыг  Чармайн сахиж явбал  Аяны хүн дураар  Авлан давхихаа болино.  Цээрлэх журмыг зөрчсөн  Цэргийн хүмүүсийг занч  Таних хүн, миний  Таалал зарлигийг зөрчвөл  Та нар надад явуул  Танихгүй хүн, миний  Таалал зарлигийг зөрчвөл  Та нар мэдэж шийтгэ.  Уул нурууг алславч  Уг санаагаа нэгтгэж  Мөрөн голыг гэтлэвч  Мөн санаагаа нэгтгэж  Мөнх тэнгэрийн хүчинд  Мөрийн хүч нэмэгдэж  Гайт Тогтоагийн хөвүүдийг  Гартаа оруулж баривал  Тэднийг авчрах хэрэггүй  Тэнд нь чигийг ологтун!»  гэж зарлиг болов.  Чин зоригт Сүбээдэйд  Чингис бас хэлэв:  «Чи одоо яваад  Чивэлт мэргидийг сөнөө.  Балчир цагт минь тэд  Байн байн довтолж  Бурхан халдунд биднийг  Бултуулан сандаргаж байсан  Өшөөт тэр мэргидүүд  Өнөө бас тангараглаад

Secret


Prompt: Өөр зүг дутаав.  Уртын үзүүрт хүрч  Гүний ёроолд орж  Төлөөс өшөөг ав!» гэж  Төмөр тэргийг хэрэглүүлэн  Үнэн итгэлтэй Сүбээдэйг  Үхэр жил илгээв.  «Далд оровч  Ил мэт санаж  Хол очивч  Ойр мэт бодож  Бидэнд итгэлтэй явбал  Дээд тэнгэр ивээж  Дэмжих болно» гэж  Баатар Сүбээдэйг мордоход  Бас зарлиг болов.

Secret


Prompt: 200. Найман мэргидийг эзэлж дуусвал, Наймантай хамт байсан Жамуха, улсаа алдаж, таван нөхөртэй тэнүүчилж яваад Танлу (Тагна) ууланд гарч нэгэн угалз алж шарж идэж байгаад Жамуха, нөхдөдөө хэлсэн нь: «Хэний хөвүүд энэ өдөр угалз алж, ингэж идэж байна?» гээд тэр угалзын махыг идэж байх завсар таван нөхөр нь Жамухыг гардан барьж Чингис хаанд авчирчээ. Жамуха, нөхдөдөө баригдаж ирээд Чингис хаанд хэлүүлсэн нь:  «Хар хэрээ  Халтар нугасыг  Барих болов  Харц боол  Хан эзэндээ  Халдах болов.  Хаан анд минь  Хайрлаж өршөө  Бор элээ  Борлог нугасыг  Барих болов  Боол зарц  Бодот эзэндээ  Босож халдав.  Богд анд минь  Бодож үз» гэжээ.  Жамухын тэр үгэнд Чингис хаан зарлиг болруун: «Хаан эзэндээ халдсан хүнийг яаж орхих вэ? Тийм хүн хэнтэй нөхөрлөх вэ? Хаан эзэндээ халдсан харц ардыг ураг төрлийг нь хүртэл устга» гэж зарлиг болов. Тэгээд Жамухын нүдний өмнө түүнд халдсан ардыг алав. Чингис хаан, Жамухад хэл гэж зарлиг болсон нь: «Одоо бид хоёул  Ойртож бас нөхөрлөе.  Өнөө болоход, чи  Өрөөсөн арал болоод  Өөр санаа агуулахгүй биз.  Хамт хоёул нийлж  Харилцан найрамдаж  Умартсанаа сануулж  Унтсанаа сэрүүлж явъя  Өөр замаар  Явсан боловч  Өлзийт сайн нөхөр минь  Мөн билээ, чи.  Өшилдөн байлдах  Өдөр болоход  Өр зүрхээ  Өвддөг билээ, чи.  Ангид замаар  Явсан боловч  Анд сайн нөхөр минь  Мөн билээ, чи.  Улайшран байлдах  Өдөр болоход  Уушги зүрхээ  Өвддөг билээ, чи.  Хэдэн жишээг хэлбэл:  Хэрэйд улстай бид  Хархалзан элээтэд  Хатгалдах цаг болоход  Тоорил ханы санааг  Тодруулж бидэнд хэлээд  Тун их туслав.  Бас Найман улсыг  Үгээр үхтэл сүрдүүлж  Амаар айтал сандаргаж  Аливаа байдлыг мэдэгдэж  Ач тус хүргэсэн билээ» гэж хэлүүлжээ.

Secret


Prompt: 201. Жамуха өгүүлрүүн:  «Эрт өнгөрсөн цагт  Энхрий бага насанд  Хорхунаг Жубурын хөндийд  Хоёул их найрамдаж  Хан анд чамтай  Хайрт найз болж  Үл шингэх идээ идэлцэж  Үл мартах үг хэлэлцэж  Нэг хөнжил нөмөрч  Нэг санал санаж явлаа.  Хөндлөнгийн хүнд хөөдөгдөж  Хөнөөх үгэнд автагдаж  Хажуугийн хүнд хатгагдаж  Хатгах үгэнд автагдаж  Хаан анд чамаас  Хагацан салаад, би  Хар нүүрийнхээ арьсыг  Халцарч хуурсны адил  Хаан анд чиний  Халуун царайг харахаас  Халшран зовж явав  Умарташгүй хэлэлцсэн  Урьдын үгийг санаж  Улаан нүүрийнхээ арьсыг  Уруулж өвчүүлсний адил  Уужим сэтгэлт андынхаа  Ухаант царайг харахаас  Ухран зовж явав.  Хаан анд намайг  Хайрлан соёрхож  Хамтран нөхөцье гэжээ  Нөхцөх цагт  Нөхөцсөнгүй, би  Тэмүжин чи  Түмэн улсыг  Төвшин болгож  Харь улсыг  Хамтатган захирч  Хамгийг эзэлсэн  Хаан болоод  Дэлхий дахин  Бэлэн байхад  Дэмий надаар  Юу хийх вэ?  Харанхуй шөнийн  Зүүд болж  Гэгээн өдрийн  Гэмтэн болж  Хаан андыг  Зовоох болно, би  Энгэрийн чинь бөөс  Эгмийн чинь өргөс  Болох биз, би.  Атаат эмийн үгээр  Андаас салаад  Алжаан зовов, би  Энэ насны дотор  Эрхэм анд бидний  Энхрий нэр алдаршиж  Ургах нарнаас аваад  Шингэх наран хүртэл  Улс даяарт дуурьсав.  Сэргэлэн баатар чамд  Сэцэн эх заяажээ.  Эрэлхэг баатар андад  Эрдэмтэн дүү нар төржээ  Далан гурван хүлэгтэй  Дархан өрлөг нөхөдтэй  Далай Чингис чамдаа  Дарагдаж мөхөв, би чинь  Өөрийн эцэг эхээс  Өнчин бие хоцроод  Итгэх сайн нөхөргүй  Идтэй сайн дүүгүй  Илүү дутуу үгтэй  Их домогч эхнэртэй  Ийм байсан учраас  Тэнгэр эцгээс заяатай  Тэмүжин чамд дийлэгдэв, би.  Анд нөхөр минь соёрхож  Амийг минь үтэр тонилговол  Ариун зүрх чинь амарч  Амгалан жаргах болно  Анд чи соёрхож  Асгарах цусыг гаргалгүй  Алуулж өршөө, намайг!  Үхэж хэвтэх яс минь  Үржилт эх дэлхийд  Үүрд оршиж байгаад  Итгэлт андын ургийг  Ивээж тэтгэх болтугай гэж  Ийм ерөөлийг тавья  Өөр төрлийн би  Өндөр төрөлт андын  Өмөг сүлдэнд дарагдав  Хэлсэн үгийг минь  Мартахгүй  Хэзээ ямагт  Дурдаж яваарай!  Одоо намайг тонилготугай!» гэж өгүүлбэл

Secret


Prompt: , эдгээр үгийг сонсоод Чингис хаан өгүүлрүүн:  «Анд нөхөр Жамуха  Анги тасархай явавч  Атаа хор санаж  Амиа хорлох үгийг  Арай хэлсэнгүй билээ.  Засарч чадах боловч  Засрахыг хичээхгүй байна.  Үзэх төлгөөр мэргэлбэл  Үхэх цаг нь болоогүй мэт  Дээд язгуурын хүнийг  Дэмий хорлож болохгүй  Хүний амийг хорлоход  Хүндэт шалтгаан хэрэгтэй.  Энэ тухайн шалтгааныг хэлбэл, урьд Жочи Дармала, Тайчар хоёр адуугаа харилцан дээрэмдэлцэх үед Жамуха анд чи, буруу зан, булхай явдал гаргаж, Далан балжууд гэдэг газар байлдаж, намайг Зээрэний хавчилд бачимдуулан айлгаснаа санаж байна уу? Одоо бас нөхөрлөе гэвэл зөвшөөрөхгүй байна. Амийг чинь хайрлах боловч аргагүйд хүрэв гэж хэлэгтүн. Одоо чиний үгээр цус гаргалгүй нөгчүүлж, хүүрийг чинь ил хаяхгүй, хүндэт ёсоор оршуулъя» гэж зарлиг болов. Тэнд Жамухыг үхүүлж хүүрийг оршуулав.

Secret


Prompt: 202. Тэгээд эсгий туургатан улс энх шударга болж, барс жил (1206) Онон мөрний эхэнд хуралдаж, есөн хөлт цагаан тугаа мандуулаад Тэмүжинд Чингис хаан (Далай хаан) цолыг өргөв. Мухулайд гоо ван (улсын ван) цолыг тэнд өгөв. Найманы Хүчүлүг ханыг нэхүүлэхээр Зэвийг мордуулав. Монгол угсаатан улсыг нэгтгэн барж Чингис хаан зарлиг болруун:  «Улс төрийг байгуулалцсан урьдын гавьяат нөхдөө угсаатан ноёд болгож, мятралгүй зүтгэсэн миний хайрт нөхдийг мянганы ноёд өргөмжилж, соёрхлын үгийг хэлье» гэж зарлиг болов. Мянганы ноёдыг томилж тушаасан нь:  1. Мэнлиг эцэг, 2. Боорчи,  3. Мухулай гоо ван, 4. Хорчи,  5. Илугай, 6. Жорчидай,  7. Хунан, 8. Хубилай,  9. Зэлмэ, 10. Түгэ,  11. Дэгэй, 12. Толун,  13. Үнгүр, 14. Чүлгэдэй,  15. Борохул, 16. Шигихутуг,  17. Хүчү, 18. Хөхөчү,  19. Хоргасун, 20. Үсүн,  21. Хуилдар, 22. Шилүгэй,  23. Жидай, 24. Тахай,  25. Цагаан гуа, 26. Алаг,  27. Сорхан-шара, 28. Булугун,  29. Харачар, 30. Хөхөчос,  31. Сүйхэтү, 32. Наяа,  33. Жунсо, 34. Хучүгүр,  35. Бала, 36. Оронартай,  37. Дайр, 38. Мүгэ,  39. Бужир, 40. Мүнгүүр,  41. Долоодай, 42. Бөгэн,  43. Худус, 44. Марал,  45. Жибгэ, 46. Юрүхан,  47. Хөхө, 48. Зэв,  49. Удутай, 50. Бала-чэрби,  51. Хэтэ, 52. Сүбээдэй,  53. Мөнх, 54. Халжа,  55. Хурчахус, 56. Гэүги,  57. Бадай, 58. Хишилиг,  59. Хэтэй, 60. Чаурхай,  61. Хонгиран, 62. Тогоонтөмөр,  63. Мэгэтү, 64. Хадаан,  65. Мороха, 66. Дори-бөхө,  67. Идухадай, 68. Ширахул,  69. Даун, 70. Дамачи,  71. Хауран, 72. Алчи,  73. Тобсаха, 74. Тунхудай,  75. Тобуха, 76. Ажинай,  77. Түйдхэр, 78. Сачуур,  79. Жидэр, 80. Олар хүргэн,  81. Хингиадай, 82. Буха-хүргэн,  83. Хурил, 84. Ашиг хүргэн,  85. Хадай хүргэн, 86. Чигу хүргэн,  87,88, Алчи хүргэн, гурван мянган хонгирад,  89,90. Буту хүргэн, 2. Мянган Ихирэс,  91, 92, 93, 94, 95. Онгуудын Алхушдигид хури хүргэн, таван мянгат онгууд, ойн иргэнээс гадна, Монгол улсын мянгатын ноёдыг Чингис хааны томилсноор мянгатын ноёд ерэн таван хүн болов.

Secret


Prompt: 203. Бас Чингис хаан хүргэдийн хамт эдгээр ерэн таван мянганы ноёдыг томилоод тэр дотор зарлиг болруун: «Өмөг туст нөхдөдөө өөр соёрхлыг өгье. Боорчи, Мухулай тэргүүтэн бусад ноёдыг ирүүлтүгэй» гэж гэр дотор байсан Шигихутугийг «Тэднийг урьж авчир» гэсэнд Шигихутуг өгүүлрүүн:  «Боорчи, Мухулай нар  Булт биднээс  Их тусалж  Илүү зүтгэсэн үү?  Тэмдэглэн соёрхоход  Тэднээс би  Дутуу тусалж  Ядуу зүтгэсэн үү?  Өлгийтэй цагаасаа би  Өндөр босгыг чинь түшиж  Өдий их сахалтай  Өвгөн буурал болтлоо  Өөр санаа санасангүй  Өршөөлд чинь багтсаар ирэв.  Алмай бага наснаасаа би  Алтан босгыг чинь түшиж  Амандаа өдий сахалтай  Ахмад настай болтлоо  Алжааж бэрхшээсэн зүйлгүй  Аль чадахаар зүтгэв.  Хөлдөө хэвтүүлж  Хөнжилдөө хучиж  Хөвүүн адилаар  Хүмүүжүүлэв, намайг  Дэргэдээ хэвтүүлж  Дээлдээ хучиж  Дүү мэтээр Түшиж өсгөв.  Одоо надад ямар соёрхлыг хайрлах вэ?» гэж хэлсэнд Чингис хаан, Шигихутугт өгүүлрүүн: «Чи миний зургаадугаар дүү биш үү? Өргөмөл дүү чамд өөрийн дүү нарын адилаар өмч хувийг олгоё. Бас чиний хүргэсэн ач тусыг бодож, есөн ослыг хэлтрүүлэх болгоё» гэж зарлиг болов. «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи, үзэх нүд, сонсох чих болж яв. Бидний эх ба дүү нар, хөвүүдэд эсгий туургатны дотроос эзлэх хувийг олгож, хавтсан үүдтэний дотроос харьяалах ардыг хувааж өг. Чиний тушаасан үгийг хэн ч өөрчилж үл болно» гэж зарлиг болов. Бас Шигихутугийг «Бүх улсын доторх хулгайг цээрлүүлж, худлыг мохоож, үхүүлэх ёстойг үхүүлж, яллах ёстойг яллаж бай» гэж бүх улсын дээд заргач (шүүгч) болгов. Бас «Нийт улсын өмчийг хувааж заргыг шийтгэж, түүнийгээ хөх дэвтэрт бичиж тэмдэглэгтүн. Надтай зөвлөж, Шигихутугийн шийтгээд цагаан цаасан дээр хөх бичиг бичиж дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл үүрд хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж зарлиг болов. Шигихутуг өгүүлрүүн: «Миний мэтийн өргөдөл (өргөмөл) дүү, хааны дүүтэй адилаар хувь өмч авч яаж болох вэ? Хаан соёрхвол, байшин гэртэй, балгас хотын иргэдээс авъя» гэж өчвөл «Чи өөрөө энэ хэргийг бүртгэж шийтгэх тул өөрөө мэдэж гүйцэтгэ» г

Secret


Prompt: эв. Шигихутуг өөрөө хаанаас соёрхлыг олж төгсөөд гарч, Боорчи, Мухулай тэргүүтэн ноёдыг урьж оруулав.

Secret


Prompt: 204. Тэндээс Чингис хаан, Мэнлиг эцэгт зарлиг болруун: «Төрөхийн хамт төрөлцсөн, өсөхийн хамт өсөлцсөн өлзийт буянт чиний, өршөөл тус хүргэсэн нь өдий төдий болжээ. Тэр дотроос тэмдэглэж хэлбэл, Ван хан эцэг, Сэнгүм анд хоёр намайг мэхэлж урьсанд очих замдаа Мэнлиг эцгийн гэрт хоновол, чи намайг ятгасангүй бол хар усанд живж, халуун галд түлэгдэж үхэх билээ, би. Тэр тусыг чинь сэтгэж, ургийн урагт хүртэл үүрд мартахгүй. Тэр тусыг чинь санаж, энэ эрхэм суудалд суулгаж он бүр осолдохгүй, сар бүр саатахгүй сайшаал шагналыг өгч, үрийн үрд хүртэл үүрд мялааж байя» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 205. Бас Чингис хаан, Боорчид өгүүлрүүн: «Насан бага цагт найман шарга морио алдаад гурван хоног нэхэж явах замд чамтай уулзсан билээ. Мунгинаж яваа надад тусалъя гэж чи гэртээ харьж, эцэгтээ хэлэлгүйгээр гүүний айрагтай суулгаа хээр орхиж, миний оготор хонгор морийг юүлж, орог шинхул морийг надад унуулаад өөрөө хурдан ухаа морио унаж, адуугаа эзэнгүй орхиод яаравчлан надтай бас гурван хоног дээрэмчдийг нэхсэн билээ. Бид хоёр, шарга морьдыг минь дээрэмдсэн хүрээнд хүрээд, хүрээлсэн гэрүүдийн захад байсан шарга морьдыг гадагш хөөж дутааж авчрав. Чи Наху баяны ганц хөвүүн бөгөөд юу мэдэж надтай нөхөрлөсөн билээ? Чи үнэн сайхан сэтгэлээр нөхөрлөв. Түүний хойно чамайг санасаар явж, би Бэлгүтэйг илгээж нөхөрлөе гэвэл, чи бөгтгөр хонгороо унаж, бор өрмөг хэвнэгээ нөмөрч өөрөө хүрч ирэв. Гурван мэргид бидэнд халдаж, Бурхан халдуныг гурван удаа бүслэхэд чи бидний хамт бүслэгдэв. Бас түүний хойно, Далан нэмүргэд татаартай тулалдаж хоноход өдөр шөнө үргэлж хур зүсрэн оров. Тэр шөнө намайг унтуулах гэж нөмрөгөө надад нөмөргөөд, миний дээр борооны усыг дусуулахгүйгээр шөнө турш зогсохдоо чи өрөөсөн хөлөө ганц удаа сольж гишгэсэн билээ. Хүлэг баатрын шинж энэ мөн. Түүнээс бусад чиний зүтгэлийн алийг хэлж барах вэ? Боорчи Мухулай хоёр, зөв явдлыг минь зөвшөөрөн тэтгэж, буруу явдлыг минь буцаан зогсоож энэ их сууринд хүргэв. Одоо бүгдийн дээр суулгаж, есөн удаа осол гаргавч ял хэлэлцэхгүй болгоё. Боорчи, баруун гарын Алтай орчмын түмнийг мэдэж захиртугай» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 206. Бас Мухулайд Чингис хаан зарлиг болруун: «Хотала хааны бүжиглэх Хорхунаг-жубурын хөндийд саглагар модны ёроолд саатан буух цагт Мухулай, тэнгэрийн зайран (сүлд)-ы заасан үгийг тэмдэглэн хэлсний тул тэнд би [Мухулайн эцэг] Гүн гуаг дурсаж, Мухулайтай үг барилдсан билээ. Одоо түүний ёсоор би их сууринд суусны тул Мухулайг ургийн урагт хүртэл улс гүрний гоо ван болгоё» гэж гоо ван нэр өгөв. «Мухулай гоо ван, зүүн гарын Хараун-жидуны хавийн түмнийг мэдтүгэй» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 207. Чингис хаан, Хорчид өгүүлрүүн:  «Өчүүхэн балчир цагаас  Өдий болтол минь  Өлзийт нөхөр болж  Нойтонд хамт норж  Хүйтэнд хамт хөрж  Хүчээ өргөв, чи.  Хол урьдын цагт  Хорчи чи мэргэлээд  Зөгнөж хэлсэн үгээ  Зөв болгон тохирч  Тэнгэрийн өршөөл хүчээр  Тэр ёсоор бүтвэл  Гучин эхнэр авъя гэж  Гуйсан билээ, чи.  Одоо чи хэлсэн үг бүтсэний тул эзэлж оруулсан улсын дотроос чи сайн эхнэр, сайхан хүүхнүүдийг сонгож ав» гэж зарлиг болов. Бас «Гурван мянган баарины дээр Тахай Ашиг хоёрын хамт Адаргины чинос, тоолис, тэлэнгүүд аймгийг нийлүүлж түмэн иргэн болгоод Хорчи захирч, Эрчис мөрний дагуу ойн иргэнд хүртэлх нутгийг эзэмшин нутаглаж, бас ойн түмэн иргэнийг даргалж мэдтүгэй» гэж зарлиг болов. «Хорчийн зөвшөөрөлгүйгээр ойн иргэн ийш тийш нүүж үл болно. Хорчийн үгийг зөрчигчдийг шийтгэтүгэй» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 208. Бас Чингис хаан, Жорчидайд өгүүлрүүн: «Чиний бүтээсэн эрхэм тусыг дурдвал, Хэрэйдтэй, Хархалзан элээтэд хатгалдан байлдах цагт Хуилдар анд тэргүүлэн байлдана гэсэн боловч, чухам хэргийг бүтээсэн нь чи мөн. Жорчидай чи довтолж ороод Жүрхин, Түбэгэн, Дунгайд, Хориширэмүний мянган торгууд, шилдэг цэрэг бүгдийг дарсаар их гол хүчинд хүрч, Сэнгүмийн энгэсэг хацрыг харван шархтуулж, мөнх тэнгэрт ялахын үүдийг нээв. Сэнгүмийг шархтуулсангүй бол бид ямар болохыг мэдэхгүй. Жорчидай чиний хүргэсэн эрхэм их тус тэр байна. Тэндээс зайлж, Халх гол руу нүүхэд Жорчидай чамайг би өндөр уулын нөмөр мэт өмөг болгон санаж явлаа. Тэндээс бид Балжун нуурт ундлахаар буув. Жич, Балжун нуураас Жорчидайг туршуул (алхинч) болгож Хэрэйдэд явуулсан билээ. Тэнгэр газрын ивээлээр бид хэрэйд иргэнийг номхотгон дагуулав. Голлох Хэрэйд улсыг салгаж дарсан учраас дагалдах найман, мэргидийн зориг шантарч байлдаж чадахгүй буснив. Мэргид, найман нарыг бутран сарних завсар, Хэрэйдийн Жаха-хамбу, хоёр охиноо дагах шалтгаанаар харьяат нараа хамт авч үлдэв. Гэтэл тэр дайсагнаж одсон тул Жорчидай нэхэж, нэгэнт зайлан одсон Жаха-хамбыг заль аргаар барьж тонилгов. Тэр Жаха-хамбын улсыг талж эзлэв. Жорчидайн бас нэг тус нь энэ мөн».  Алалдах өдөр  Амиа хайрлахгүй  Ачийг хүргэж  Байлдах өдөр  Байраа алдахгүй  Баатарлан зүтгэсний тул  Чингис хаан, Ибага бэхи хатнаа Жорчидайд соёрхож өгөөд Ибагад өгүүлрүүн: «Авир занг чинь голсон биш Ариун үзэсгэлэнг чинь чамласан биш, [Хөлийг чинь шивэртэй гэсэн биш, Хөлсийг чинь үнэртэй гэсэн биш, А. то.]  Өврөө дулаацуулж Хөлөө хучуулсан Өөрийн хатан чамайг Их төрийн үйлст Илт зүтгэсэн Жорчидайд Ийнхүү соёрхох болов.  Хатгалдах цагт Халх болж, Хагацсан улсыг Хамтатган өгч Хутгалдан байлдахад Хуяг болж Хуваасан улсыг Хурааж өгсөн Жорчидайн ачийг хариулж, гавьяаг тэмдэглэхийн тул чамайг өгөв. Үүнээс хойш миний ургаас хаан ширээнд залгамжлан суугчид, энэ мэт тус хийснийг хариулсан ёсыг сэтгэж, миний үгийг өөрчлөлгүйгээр ургийн урагт хүртэл Ибагын ор суурь (нэр хүнд)-ийг бүү

Secret


Prompt: тасалтугай» гэж зарлиг болов. Бас Чингис хаан, Ибагад өгүүлрүүн: «Чиний эцэг Жаха-хамбу, чамд инж болгож Ашиг-Төмөр, Алчиг хоёр тогоочийн хамт хоёр зуун хүнийг өгсөн билээ. Одоо чи урууд иргэнд очихдоо дурсгал болгож, надад инжний хүмүүсээс Ашиг-Төмөр тогоочоо нэгэн зуун хүний хамт өгч од» гэж авав. Бас Чингис хаан, Жорчидайд өгүүлрүүн: «Ибага хатнаа чамд өгөв. Чи дөрвөн мянган уруудаа мэдэж захиртугай» гэж соёрхож зарлиг болов.         Неизвестный      IX. ШАДАР ХИШИГТЭН ЦЭРГИЙГ БАЙГУУЛСАН НЬ

Secret


Prompt: 209. Бас Чингис хаан, Хубилайд өгүүлрүүн: «Чи хүчтэний хүзүүг мушгиж, бөхчүүдийн бөгсийг шороодуулж өгөв. Одоо Хубилай, Зэлмэ, Зэв, Сүбээдэй та дөрвүүл сайн нохой мэт итгэлтэй нөхөд мөн. Та нарыг хаан ч илгээвэл,  Хүр гэсэн газар хүрч  Хүр чулууг хэмх цохиж  Халд гэсэн газар халдаж  Хад чулууг хага цохиж  Цэгээн чулууг бутартал  Цээлийн усыг цалгитал  Ниргэж нядалж явав.  Хубилай, Зэлмэ, Зэв, Сүбээдэй дөрвөн нохойгоо зорьсон газартаа явуулаад, Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа дэргэдээ авч, хатгалдах өдөр хамгийн түрүүнд урууд, мангудын цэргийг Жорчидай Хуилдар хоёроор толгойлуулан мордуулбал сая миний сэтгэл бүрнээ амардаг билээ» гэв. «Хубилай чи, цэргийн үйл бүгдийг ерөнхийлөн захирч бай» гэж соёрхож зарлиг болов. Бас «Бидүгүн, их дуулгаргүй тул би буруушааж, мянганы ноён болгосонгүй. Чи түүнийг сургаж үз. Тэр чамтай зөвшиж нэг мянганыг захирч явтугай. Бидүгүнийг хойш ямар болохыг бид үзье» гэв.

Secret


Prompt: 210. Бас Чингис хаан, Гэнигэдэй Хунанд өгүүлрүүн: «Боорчи, Мухулай тэргүүтэн ноёд оо, Додай Доголху тэргүүтэн чэрби нар аа! Энэ Хунан,  Харанхуй шөнө  Халдах чоно болж  Гэгээн өдөр  Хэсэх хэрээ болж  Нүүхэд үлдэхгүй  Үлдэхэд нүүхгүй  Үргэлж намайг дагаж  Харийн дайсанд  Халуун нүүр өгч  Харилцдаггүй  Өшөөт хүнд  Өмөг тус болж  Өөр зан гаргадаггүй билээ.  Хунан Хөхөчос хоёртой зөвлөж, хамаг үйлсийг үйлдэгтүн» гэж зарлиг болов. «Хөвүүдийн минь ах Жүчи биз. Хунан, Гэнигэс овогтноо тэргүүлэн захирч, миний хөвүүн Жүчийн дор түмний ноён болтугай» гэж зарлиг болов. «Хунан, Хөхөчос, Дэгэй, Үсүн өвгөн энэ дөрвүүл, үзсэнээ нуухгүй, үнэн үгээ хэлж, мэдсэнээ мэлзэхгүй, сонссон үгээ сонсгодог билээ».

Secret


Prompt: 211. Бас Чингис хаан, Зэлмэд өгүүлрүүн: «Жарчиудай өвгөн, үлээх хөөргөө үүрч өчүүхэн хөвүүнээ дагуулж, Бурхан халдунаас бууж ирээд Ононы Дэлүүн болдогт намайг төрөх цагт булган өлгийг өгөв. Түүнээс хойш ч босго хатавчийн боол, өрх үүдний өмч болж, өдий төдий тусыг хүргэв. Булган өлгийд төрсөн буянт нөхөр минь, хамт төрөөд хань болж өссөн хайрт нөхөр Зэлмэ минь чамайг есөн удаа осол гаргахад буруушаан яллахгүй» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 212. Бас Чингис хаан, Толунд өгүүлрүүн: «Эцгээс тусгаар мянганыг захирч байсан билээ. Улсыг хураан тохинуулахад чи өөрийн эцгийн өрөөл жигүүр болон зүтгэж бүтээсний тул чэрби гэдэг цолыг авав. Одоо өөрийн олсон зөөсөн иргэнээ мянгат болгож, Турухантай зөвшиж захирагтун» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 213. Бас Чингис хаан, Үнгүр буурчид өгүүлрүүн: «Мэнгитү хианы хөвүүн Үнгүр чи, гурван аймаг тохурауд, таван аймаг таргууд, чаншиуд, баядаа дагуулж нэгэн хүрээ болж,  Будан мананд төөрөлгүй  Булаалдах дайн салалгүй  Нойтонд хамт норж  Хүйтэнд хамт хөрж  Явав чи  Одоо ямар соёрхол авах вэ, чи?» гэвэл Үнгүр өгүүлрүүн: «Соёрхлыг сонгуулбал хамаг баяд ах дүү нар, хамаагүй бутран тарж байна. Хаан соёрхвол, баяд ах дүү нараа цуглуулан захиръя» гэвэл, «тэг, Баяд ах дүү нараа цуглуулж мянганыг чи захиртугай!» гэж зарлиг болов. Бас Чингис хаан зарлиг болруун: «Борохул Үнгүр та хоёр, буурч түгээгч болж, баруун зүүн этгээдэд барих идээг түгээж, баруун талын хүмүүст байр байраар олгож, зүүн талын хүмүүст зүй зүйгээр өгч идээ хүнсийг түгээвэл миний хоолой онгойж, сэтгэл амардаг билээ. Үнгүр Борохул хоёр морилон явж (мориор явж) олон хүнд идээ зуушийг түгээгтүн!» гэж зарлиг болов. Их төсрөг сөнгийн баруун зүүн этгээдэд идээ базааж бэлтгээд «Та хоёр, Толунтай хамт төвлөн суугаад идээг түгээж байгтун» гэж суурийг зааж өгөв.

Secret


Prompt: 214. Бас Чингис хаан, Борохулд өгүүлрүүн: «Миний эх, Шигихутуг, Борохул, Хүчү, Хөхөчү та дөрвийг дүрвэсэн иргэний нүүсэн нутгаас  Хөдөөгөөс олж  Хөлдөө бүүвэйлж  Хүмүүжүүлэн тэжээж  Хүзүүнээс чинь татаж  Хүний зэрэг болгож  Эгмээс чин татаж  Эрийн зэрэгт оруулж  Хөвүүд бидний нөхөр сүүдэр болгоё гэж тэжээжээ. Миний эхийн тэжээсэн ачийг та нар их хариулан зүтгэв. Борохул надад нөхөр болж  Хурдан аянд мордож  Хуртай шөнө тохиолдовч  Хоол ундгүйгээр  Хоосон хонуулсан удаагүй,  Яаралтай дайнд мордож  Ямар ч бэрхшээл тохиолдовч  Шөл тасалдуулж  Өл алдуулж байсангүй  Өвөг эцгийг минь хорлосон  Өстөн татаарыг доройтуулж  Өшил өшиж  Хясал хясаж  Тэр татаар иргэнийг  Тэрэгний бултай чацуулж  Түүнээс өндөр нуруутныг  Түүж хядах цагт  Татаарын Харгил шар, ганцаараа дутааж яваад өлссөний тул аргагүй ирж, манай эхийн гэрт орж ирээд «Идэх юм гуйя» гэсэнд, «Идэх юм гуйвал тэнд суу» гэж баруун исэр (ор)-ийн өмнөд үзүүрт суулгав. Тэр цагт таван настай байсан хөвүүн Толуй гаднаас орж ирээд гэдрэг гүйж гармагц, Харгил шар босон харайж, Толуйг сугандаа хавчуулж гүйхийн хамт хутга тэмтэрч сугалан авахыг завдахад эхийн гэрт зүүн талд сууж байсан Алтани «Хүүг минь аллаа» гэж эхийн орилон бархирахыг сонсож гүйн гарч, Харгил шарын хойноос гүйцэж нэг гараараа үснээс нь зууран барьж, нөгөө гараараа хутгыг сугалж байсан гарыг нь барьж угзраад хутгыг алдуулав. Тэр үед гэрийн ард мугалзар хар үхрийг тэлэн алж байсан Жидай Зэлмэ хоёр, Алтанийн дууг сонсоод сүхээ барьсаар, улаан цустай хэвээр гүйн ирж, татаарын Харгил шарыг мөн тэнд нь сүхээр цохиж, хутгаар бүлж алав. Алтани Жидай Зэлмэ гурав, хөвүүний амь аварсан гавьяаг булаалдахад Жидай Зэлмэ хоёр өгүүлрүүн: «Бид даруй гүйн ирж түүнийг эс алсан бол ганц эхнэр Алтани юу хийж чадах вэ? Хөвүүний амийг хорлосон байх билээ. Хөвүүний амийг аварсан гавьяа биднийх болно» гэвэл, Алтани өгүүлрүүн: «Миний дууг сонссонгүй бол та нар яаж ирэх билээ? Би гүйн гүйцэж түүний сэвлэг үснээс барьж хутгыг сугалсан гарыг татаж хутгыг алдуулсангүй бол Жидай Зэлмэ хоё

Secret


Prompt: рыг хүрч иртэл, хөвүүний амийг хорлож амжсан байх биш үү?» гэв. Тэгж хэлбэл, гол гавьяа нь Алтанийнх болов. Борохулын гэргий, эр Борохулдаа өрөөсөн арал болон тусалж явсны дээр, Толуйн амийг аварч тус хүргэв.  Бас хэрэйдтэй, Хархалзан элээтэд хатгалдан байлдах цагт Өгөөдэйн гүрээний судал, суманд шархтаж унасанд Борохул, дээр нь бууж түүний асгарсан цусыг амаараа шимж хоноод маргааш нь Өгөөдэй морь унаж чадахгүй тул урдаа сундлан тэвэрч, бүрэлдсэн цусыг нь бүлээн уруулаараа шимж, ам завжаа улайлгаж, ачит хөвүүн Өгөөдэйг амьд мэнд авч ирсэн билээ. Эхийн минь, зовж тэжээсэн ачийг, хоёр хөвүүний амийг аварч хариулав. Борохул надтай нөхөрлөж, уриалах дуунд минь уухайгаа нэмж, урагшлан зүтгэж явав. Борохулыг есөн удаа осол гаргавч, яллахгүй болгоё» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 215. Бас «Охин ургаа соёрхол өгье» гэв.

Secret


Prompt: 216. Бас Чингис хаан, Үсүн өвгөнд өгүүлрүүн: «Үсүн, Хунан, Хөхөчос, Дэгэй энэ дөрвүүлээ, үзсэн сонссоноо үлдээж нуулгүй, үргэлж хэлдэг билээ. Монголын төр ёсонд бэхи ноёдыг өргөмжлөх заншил бий. Ахмад үеийн хүнээ бэхи болгодог заншилтай тул баарин ахын ураг, Үсүн өвгөнийг бэхи болгоё. Бэхи өргөмжлөгдөөд цагаан дээл өмсөж, цагаан морь унаж, дээд сууринд сууж, он сарыг олж сонгож байтугай» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 217. Бас Чингис хаан өгүүлрүүн: «Хуилдар анд алалдан байлдах цагт урьтаж ам нээж байлдсан гавьяа бий тул түүний хөвүүд ач нарт, өнчдөд олгох өршөөл тусламжийг хүртээсүгэй» гэв.

Secret


Prompt: 218. Бас Чингис хаан, Цагаан гуагийн хөвүүн, Нарийн-Тоорилд өгүүлрүүн: «Чиний эцэг Цагаан гуа чинь зоригийг барьж байлдсаар Даланбалжудын байлдаанд Жамухад алагджээ. Одоо эцгийн гавьяаг хүртэж, өнчдийн тусламжаас авч бай» гэсэнд, Тоорил өгүүлрүүн: «Миний төрлийн нэгүс нар олон аймагт хуваагдан тарсан байна. Хаан соёрхвол, ах дүү нэгүс нараа цуглуулъя» гэвэл, Чингис хаан зарлиг болруун: «Тийм бол ах дүү нэгүс нараа цуглуулж, чи ургийн урагт хүртэл захирч бай» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 219. Бас Чингис хаан, Сорхон-шард өгүүлрүүн: «Намайг өчүүхэн цагт, Тайчуудын Таргудай Хирилтуг, ах дүү нартайгаа нийлж атаархан барих цагт Сорхан-шарын хөвүүн Чулуун, Чимбай нар, намайг ах дүү нартаа атаархагдсан ажээ гэж нууж, охин Хадаанаар асруулж байгаад тавьж илгээсэн биш үү. Чиний тэр ачийг би харанхуй шөнө зүүдэндээ бодож, гэгээн өдөр цээжиндээ санасаар явсан билээ. Дараа нь тайчуудаас надад баахан удаж ирэв. Одоо танд соёрхлыг өгье. Ямар соёрхлыг хүсэж байна?» гэвэл, Сорхан-шар ба түүний хөвүүн Чулуун, Чимбай нар өгүүлрүүн: «Бид, мэргидийн нутаг Сэлэнгэд дархан дураар нутаглахыг хүснэ. Бас ямар соёрхол хишиг хайрлахыг Чингис хаан мэдтүгэй!» гэв. Тэгэхэд Чингис хаан өгүүлрүүн: «Нутаг дархалж, мэргидийн газар Сэлэнгээр ургийн урагт хүртэл нутаг орноо эзэмшиж, нум сумаа агсаж, хурим найрыг хийж, хундага сөнгөө түшилцэж явтугай. Есөн удаа осолдоход зэмлэхгүй болгоё!» гэж зарлиг болов. Бас Чингис хаан, Чулуун Чимбай хоёрт соёрхож хэлсэн нь: «Урьд Чулуун Чимбай та хоёрын хэлж байсныг яаж мартах вэ? Чулуун Чимбай та хоёр, санаснаа хэлье гэвэл, дутуугаа гуйя гэвэл дам хүнээр бүү хэлүүлж бай. Өөрийн биеэр уулзаж, өөрийн амаар санаснаа хэлж, дутсанаа гуйж бай» гэж зарлиг болов. Бас «Сорхон-шар, Бадай, Хишилиг та гурван дархан,  Олон дайсанд довтолж  Олз юм олбол  Олсноо бүрэн автугай!  Аян ав хийж  Ан гөрөөс албал  Алснаа бүрэн автугай!»  гэж зарлиг болов. «Сорхан-шар бол тайчуудын Түдэгэ-гийн гэрийн хүн. Бадай Хишилиг хоёр бол Чэрэнгийн адуучин хүн билээ. Одоо миний шадар хорчи (нум сум агсагч) болж, хуримд хундага дэвшүүлж, дархан эрхтэйгээр жаргаж явтугай!» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 220. Бас Чингис хаан, Наяад өгүүлрүүн: «Ширээт өвгөн, Алаг Гаяа хоёр хөвүүний хамт Таргудай Хирилтутийг барьж авчрах замд Хутгал нугад хүрээд Гаяагийн хэлсэн нь: «Бид хаан эзнээ яахан тэвчиж барьж одох вэ?» гэж сэтгэл түвдэхгүй болоод Таргудайг сул тавин буцааж, Ширээт өвгөн, хөвүүн Алаг Наяа нартай хамт ирж Наяагийн хэлсэн нь: «Бид, хан Таргудай Хирилтугийг гардан барьж ирж яваад жич тэвчин ядаж тавин буцаагаад бид Чингис хаанд хүчээ өгье гэж ирэв. Хэрэв ханаа барьж ирвэл хан эзнээ барьсан харц ардад яаж итгэх вэ гэх билээ. Хандаа халдаж чадсангүй тул тэднийг тус (өөрийн) ханаа хайрлах их ёсыг мэдсэн хүмүүс гэж үгийг зөвшөөж, нэгэн үйл хэргийг тушаая гэсэн билээ. Боорчи, баруун гарын түмнийг захирах ноён болов. Мухулай го ван болж зүүн гарын түмнийг захирах ноён болов. Одоо Наяа, төвийн түмнийг захирах ноён болтугай» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 221. Бас Зэв, Сүбээдэй хоёрыг өөрийн олсон зөөсөн иргэнээ мянгат болгож захирагтун гэв.

Secret


Prompt: 222. Бас хонь хариулагч Дэгэйд мянгатыг энд тэндээс цуглуулж өгөөд мянганы ноён болгов.

Secret


Prompt: 223. Бас модоч дархан Хүчүгүрт өгөх иргэн дутагдсан тул бусад ноёдын албат нараас татаж цуглуулсан иргэнийг Жадараны Мулхалхуд зүгээр нийлүүлж, Хүчүгүр Мулхалху хоёр нэг мянгатыг хавсран зөвлөж захирагтун гэв.

Secret


Prompt: 224. Улсыг байгуулахад зүтгэсэн хүмүүсийг түмний ноёд, мянганы ноёд, зууны ноёд, арваны ноёд болгож, соёрхлыг өгөх хүмүүст соёрхлоо өгч, зарлигийг буулгах хүмүүст зарлигаа буулгаж Чингис хаан зарлиг болруун: «Урьд би, наян хэвтүүл манаачтай, далан шадар хишигтэнтэй байв. Одоо мөнх тэнгэрийн өршөөлөөр, тэнгэр газрын ивээлээр хүч агуу нэмэгдэж, гүр (нийт) их улсыг хамтатгаж, ганц жолоондоо оруулсан тул одоо надад мянган шадар хишигтэн (ээлжтэн)-г ялгаж өг. Хэвтүүл, хорчин, торгуудын хамт бүгд түмэн хүн болгож өгтүгэй!» гэж зарлиг болов. Бас Чингис хаан, хишигтнийг ялгаж томилох тухай мянганы ноёдод тунхаг зарлиг буулгасан нь: «Миний хишигтнийг томилоход түмт, мянгат, зуутын ноёдын хөвүүд, сул (чөлөөт) хүний хөвүүдийн дотроос миний дэргэд тэнцэх билэг эрдэмтэй, бие сайтайг нь ялгаж оруултугай. Миний шадар цэрэгт орохдоо мянганы ноёдын хөвүүд, арван нөхөр (цэрэг), нэг дүүгээ дагуулж иртүгэй. Зууны ноёдын хөвүүд таван нөхөр, нэг дүүгээ дагуулж иртүгэй. Арваны ноёдын хөвүүд бас сул хүний хөвүүд, гурван нөхөр нэг дүүгээ дагуулж иртүгэй. Ингэхдээ тэд уг газраасаа уналга морио бэлтгэж иртүгэй.  Миний шадар цэрэгт ирэх мянганы ноёдын хөвүүд арван нөхөд, хэрэглэх юмаа харьяат мянганы дотроос татаж авагтун. Эцгийн өгсөн хувь хишиг буюу өөрийн олсон зөөсөн морь, юм хэдий байвч, өмч хувиас ангид бидний заасан хэмжээгээр авч бэлтгэж иртүгэй. Зууны ноёдын хөвүүд, таван нөхөдтэй, арваны ноёд бас сул хүний хөвүүд, гурван нөхөдтэй, мөн өмч хувиас ангид мөн тэр ёсоор хэрэглэх морь, юмаа бэлтгэж иртүгэй!» гэж зарлиг болов. «Мянгат, зуут, аравтын ноёд олон хүн, бидний энэ зарлигийг сонсоод зөрчиж давбал чангалан шийтгэнэ. Бидний шадар цэрэгт орвол зохих хүн бултарч бидний дэргэд явахдаа бэрхшээвэл өөр хүнийг оруулаад түүнийг шийтгэж эчнээ (далд) хол газар цөлье» гэж зарлиг болов. «Бидний дэргэд дотно явж суралцъя гэж бидэнд ирэх ардыг бүү хориглотугай» гэв.

Secret


Prompt: 225. Чингис хааны зарлигийн ёсоор мянгат, зуут, аравтын ноёдын хөвүүдийг ялгаж явуулаад, урьд байсан наян хэвтүүлийг найман зуу болгов. Найман зуу дээр нэмж мянга болготугай гэв. Хэвтүүлд орох хүмүүсийг бүү ятгаж хориглотугай гэж зарлиг болов.  Хэвтүүлийг Их-нэүрин захирч, мянганы ноён болтугай гэж зарлиг болов. Бас дөрвөн зуун хорчныг томилж, хорчныг Зэлмийн хөвүүн Есөнтэй ахалж, Түгэгийн хөвүүн Бүхэдэйтэй зөвлөж захиртугай гэв. Торгууд, хишигтэн нарыг дөрвөн ээлжээр манах болгож, Есөнтэй нэгэн ээлжийн хорчныг захирч, Бүхэдэй нөгөө ээлжийн хорчныг захирч, Хорч-худаг, гуравдугаар ээлжийн хорчныг захирч, Лаблах, дөрөвдүгээр ээлжийн хорчныг захирч явтугай. Нум сум агссан хорчин торгон цэргийг ийнхүү захирч явтугай. Хорчныг мянга болгож, Есөнтэй захирч байтугай! гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 226. «Урьд Өэлэн чэрбийн захирч байсан торгууд дээр нэмж мянга болгоод, Боорчийн ураг (үр) Өэлэн чэрбиэр захируулъя. Бас нэгэн мянган торгуудыг Мухулайн ураг Бухаар захируулъя. Илугайн ураг Алчидайгаар нэгэн мянган торгуудыг захируулъя. Нэгэн мянган торгуудыг Додай чэрбиэр захируулъя. Бас нэгэн мянган торгуудыг Доголху чэрбиэр захируулъя. Нэгэн мянган торгуудыг Жорчидайн ураг Чанайгаар захируулъя. Нэгэн мянган торгуудыг Алчийн ургаас Ахуйдайгаар захируулъя. Нэгэн мянган баатар цэргийг шилж Архай Хасараар захируулаад энгийн өдөр ээлжлэх торгон цэрэг болгож, хатгалдан байлдах өдөр хамгийн түрүүнд баатарлуулан явуулъя!» гэж зарлиг болов. Олон мянгатаас ялгаж ирүүлсэн хүмүүсийг найман мянган торгууд болгов. Хоёр мянган хэвтүүл, хорчины хамт бүгд нэгэн түмэн хишигтэн болов. Чингис хаан зарлиг болруун: «Бидний шадар түмэн хишигтэнг бэхжүүлж их голын цэрэг болгоё!» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 227. Бас Чингис хаан зарлиг болж, өдрийн жасаа (ээлж)-ны торгуудыг дөрвөн ээлж болгож, ээлжийн ахлагч нарыг томилсон нь: Буха, нэгэн ээлжийн хишигтнийг захирч, засаж яв. Алчидай нэгэн ээлжийн хишигтнийг захирч, засаж яв. Додай чэрби нэгэн ээлжийн хишигтнийг захирч, засаж яв. Доголху чэрби, нэгэн ээлжийн хишигтнийг захирч, засаж яв. Энэ дөрвөн ээлжийн хишигтнийг захирах ахлагчдыг томилж тунхаг зарлиг буулгаад бас ээлжийн ахлагчид, харьяат хишигтнээ жагсааж ээлж хишигт оруулаад гурав хоноод солилцуулна. Хишигт хүн, ээлжээ тасалбал тэр ээлж тасалсан хүнийг гурван бэрээ жанчъя. Тэр дахин ээлжээ тасалбал долоон бэрээ жанчъя. Бас тэр хүн, бие эрүүл бөгөөд ээлжийн ахлагчдын зөвшөөрөлгүйгээр гуравдугаар удаа ээлжийг тасалбал гучин долоон бэрээ жанчаад, бидэнд бараа болохоос бэрхшээсэн этгээд гэж үзээд эчнээ хол газарт цөлье! гэж зарлиг болов. Ээлжийн ахлагчид, гурван ээлжийн хишигтэнд тухай бүр энэ зарлигийг сонсгож байтугай. Эс сонсгосон бол ээлжийн ахлагчид бурууг хүлээнэ. Зарлигийг сонссон байтал, зөрчих буюу зарлигаар тогтоосон ээлжийг тасалбал хишигтнийг буруушаан шийтгэнэ гэж зарлиг болов. Ээлжийн ахлагчид гагцхүү ахлагч гэсэн төдийгөөр хамт манаж байгаа хишигтнийг миний зөвшөөрөлгүйгээр бүү шийтгэгтүн. Гэм үйлдсэн хүнийг хэлэгтүн. Мухриулах (алах) ёстой бол бид мухриулъя. Жанчих ёстойг хэвтүүлж жанчъя. Ахлагч нар, ахлагч гэсэн төдийгөөр адил эрхтэй хишигтэнд минь, өөрийн гар хөлийг хүргэж жанчвал бэрээний хариуд бэрээдэж нударгын хариуд нударгадаж жанчтугай гэв.

Secret


Prompt: 228. Бас Чингис хаан зарлиг болруун: «Гадаад мянганы ноёдоос миний хишигтний ерийн хүмүүс эрхэм бөгөөд гадаад зууны ноёд, аравны ноёдоос миний хишигтэн хөтөч эрхэм тул гадаад мянганы ноёд, миний хишигтэнтэй тэнцэж хэрэлдвэл мянганы ноёныг шийтгэе!» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 229. Бас Чингис хаан зарлиг болж ээлжийн хишигтний ноёдод зарлиг тунхагласан нь: Хорчин, торгууд хишиг (ээлж)-т орж, өдрийн хамгаалагчид зүг зүгт мөр мөртөө явж наран шингэхээс өмнө хэвтүүл [манаачид хамгаалах ажлаа шилжүүлээд]-д зайлж гадна гарч хонотугай. Биднийг шөнө хэвтүүлийн цэрэг хамгаална. Хорчин нум сумаа, буурч (тогооч) нар аяга саваа хэвтүүлд тушааж өгөөд гарч хонотугай. Гадна хоносон хорчин, торгууд, буурч нар бидний шөл идтэл уяаны тэнд хүлээж байгаад хэвтүүлд мэдэгдэж, биднийг шөл идсэний дараа дотогш орж, хорчин нум сумаа авч, торгууд сууриа эзэлж, буурч нар аяга саваа авч ажлаа хийтүгэй. Ээлж хишгийн хүмүүс энэ тогтоосон ээлжийн хуулийг мөрдөж яв гэж зарлиг болов. Наран шингэсний хойно ордны хойгуур урдуур явах хүнийг хэвтүүл манаач нар барьж хоноод маргааш өглөө байцаан асуугтун. Хэвтүүл, халаагаа ирэхэд тэмдгээ шилжүүлж өгөөд чөлөөлөгдөнө. Манаагаа шилжүүлсэн хэвтүүл гарч одтугай гэв. Хэвтүүл, шөнө ордны орчим байж үүдийг харгалзаж, орохыг завдах хүний мөрийг мөлт цохиж, толгойг тоншин цавчиж хаятугай. Шөнө яаралтай мэдээ хүргэж хүн ирвэл урьдаар хэвтүүлд мэдэгдээд гэрийн ард хэвтүүлийн хамт байж, хэлэх үгээ гаднаас хэлэгтүн. Хэвтүүлийн суурь дээр хэн ч сууж үл болно. Хэвтүүлийн зөвшөөрөлгүйгээр хэн ч орж үл болно. Хэвтүүлийн дэргэдүүр хэн ч явж үл болно. Хэвтүүлийн завсраар явж үл болно. Хэвтүүлийн тоог асууж үл болно. Хэвтүүлийн дэргэдүүр явсан хүнийг барьтугай. Хэвтүүлийн тоог асуусан хүний тэр өдрийн унасан эмээлтэй, хазаартай морийг, өмссөн бүрэн хувцсыг хэвтүүл автугай гэж зарлиг болов. Элжигэдэй итгэлтэй хүн боловч хэвтүүлийн дэргэдүүр үдэш явж баригдсан биш үү?        Неизвестный      X. УЙГУР БА ОЙН ИРГЭДИЙГ ЭЗЭЛСЭН НЬ

Secret


Prompt: 230. Чингис хаан өгүүлрүүн:  «Үүлтэй шөнө  Үүдтэй гэрийг минь  Үргэлж сахиж  Энэ биеийг минь  Энх унтуулж  Эрдэнийн сууринд  Хүргэсэн эртний  Ээлт хэвтүүл минь!  Одтой шөнө  Орд гэрийн минь  Орчимд хэвтэж  Өлгий дэвсгэрийн минь  Өмөг болж  Өчүүхэн биеийн минь  Түшиг болж  Өндөр сууринд  Хүргэсэн  Өлзийт буянт хэвтүүл минь!  Халих усан бороонд  Хайрах хүйтэн жаварт  Ханатай гэрийг минь  Харгалзан байж  Халуун амийг минь  Хамгаалан манаж  Хаан сууринд хүргэсэн  Хайр ивээлт хэвтүүл минь!  Өрсөх дайсны мөрөөс  Өших хортны гараас  Өглөө үдэш ялгалгүй  Өрх гэрийг минь хамгаалж  Өөрийн нүдийг цавчилгүй  Өвч биеийг минь арчилсан  Өнийн итгэлт хэвтүүл минь!  Холтсон хоромсогын  Хорд хийх чимээнээс  Хоцролгүй ирэгч  Хотлын сайн хэвтүүл минь!  Шинсэн нумын  Ширдхийх чимээнээс  Шилжрэлгүй ирэгч  Шигшмэл сайн хэвтүүл минь!  Өнө хэдийний  Өлзийт хэвтүүлийг минь  Өвгөн хэвтүүл гэгтүн.  Итгэлт Өэлэн чэрбийн  Ивээлт далан торгуудыг  Их торгууд гэгтүн.  Архай Хасарын харьяат  Ачит шилдэг баатруудыг  Ахмад баатрууд гэгтүн.  Есөнтэй, Бүхэдэйн харьяат  Ерөөлт хуучин хорчныг  Ерөнхий хорчин гэгтүн»  гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 231. «Ерэн таван мянгатаас миний биеийн шадар өмч болгож илгээсэн түмэн хишигтнийг миний хойно их суурийг залгамжилсан хөвүүд, ургийн урагт хүртэл миний гэрээс дурсгал мэт сэтгэж, аливаа гасланд хүрүүлэлгүй сайтар асрагтун. Эдгээр түмэн хишигтнийг миний эрхэмсэг хишигтэн гэж өргөмжлөхгүй байж болох уу?» гэв.

Secret


Prompt: 232. Бас Чингис хаан өгүүлрүүн: «Ордны чэрбийн охид, гэрийн хүмүүс, тэмээчин үхэрчин нарыг хэвтүүл эрхлэн мэдэж, ордны гэр тэргийг бас мэдтүгэй. Туг, хэнгэрэг, дөрөө, жадыг хэвтүүл даргалтугай. Аяга савыг мөн хэвтүүл эрхэлтүгэй. Бидний унд идээг хэвтүүл даргалтугай. Тахилгын мах идээг хэвтүүл даргалж болготугай. Унд идээ хор хомс болбол даргалсан хэвтүүлээс шаардъя» гэв. «Хорчин нар унд идээг түгээхдээ даргалсан хэвтүүлийн зөвшөөрөлгүйгээр тараан өгч үл болно. Идээг түгээхдээ урьдаар хэвтүүлээс эхлэн түгээтүгэй» гэв. «Орд гэрт орох гарах юмыг хэвтүүл эрхлэн мэдтүгэй. Гэрийн ойр үүдэнд хэвтүүлийн хаалгачин байтугай. Хэвтүүлийн хоёр хүн дотогш орж, их сөнг түшиж байтугай. Хэвтүүлээс нутаг эрэн үзэж орд гэрийг буулгатугай» гэв. «Бидний шувуу авлахад хэвтүүл бидэнтэй хамт шувуу авлан явтугай. Гэр тэрэгний дэргэд заримыг цагийн байдлаар үлдээтүгэй» гэв.

Secret


Prompt: 233. Бас Чингис хаан өгүүлрүүн: «Бидний бие байлдаанд эс мордвол хэвтүүл биднээс ангид байлдаанд мордож үл болно» гэв. «Энэ зарлигийг мэдсээр байгаад атаархан зөрчиж, хэвтүүлийг байлдаанд мордуулбал цэргийн хэргийг эрхлэх чэрбийг буруушаан шийтгэнэ» гэж зарлиг болов. «Хэвтүүлийн цэргийг байлдаанд үл мордуулах шалтгааныг та нар асуувал, хэвтүүл, миний алтан амийг сахина. Шувуу, гөрөөсийг авлахад хамт зовж зүднэ. Нүүх суухад ордыг хамгаалж, хөсөг тэргийг харгалзана. Миний биеийг сахиж хонох хялбар уу? Гэр тэрэг, их аураг (гол орд)-ийг нүүхэд хамгаалах гэдэг хялбар уу? Ийм давхар салбарын ажилтай тул тэднийг биднээс ангид байлдаанд явуулахгүй гэсэн учир тийм биз» гэжээ.

Secret


Prompt: 234. Бас зарлиг болруун: «Шигихутугийн зарга шийтгэхэд хэвтүүлээс сонсолцож оролцтугай. Хэвтүүлээс нум, саадаг, хуяг, зэвийг хадгалах, түгээх ажлыг эрхлэлцтүгэй. Агт морьдыг авчирч ачаа юмыг ачиж явтугай» гэв. «Хэвтүүл, чэрби нарын хамт эд уурсыг түгээж байгтун. Хорчин, торгууд нар нутаг заагаад нүүхэд Ёсөнтэй, Бүхэдэй нарын хорчин, Алчидай, Өэлэн Ахудай нарын торгуудууд, ордны баруун этгээдэд явтугай» гэв. «Буха, Додай чэрби, Чанай нарын торгууд, ордны зүүн этгээдэд явтугай» гэв. «Архайн баатрууд ордны урд явтугай» гэв. «Хэвтүүл, орд гэр, тэргийг хамгаалж ордны дэргэд, зүүн этгээдэд явтугай» гэв. «Бүх хишигтэн, торгууд ба ордны орчим явах, орд гэрийн хөвүүд адуучин, хоньчин, тэмээчин үхэрчнийг ордны дараа ард явах Додай чэрби захиртугай» гэж тушаав. «Додай чэрби, хотол ордны хойноос дагаж, хог идэж, хомоол түүж явтугай» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 235. Хубилай ноёныг харлагуудад мордуулав. Харлагийн Арслан хан, Хубилайд элсэн ирсэнд Хубилай ноён, Арслан ханыг авчирч, Чингис хаанд уулзуулав. Чингис хаан, Арсланыг байлдсангүй дагав гэж сайшаан соёрхож, охиноо өгье гэж зарлиг болов. [Харлугуудын Арсланд Алха бэхийг өгч Чингис хаан соён зарлиг болруун:  Харайхад минь хөл болж  Хазайхад минь түшиг болж  Халтирахад минь тах болж  Халамж тус хүргэхээ  Хайрт Алха минь мэдтүгэй.  Энэ биеэ хэврэг боловч  Эрхэм нэр мөнх шүү.  Саруул ухаанаас илүү  Сайн нөхөр байдаггүй.  Мунхаг хилэнгээс илүү  Муу дайсан байдаггүй.  Эрхэм итгэл олон боловч  Энэ бие бүгдээс итгэлтэй  Хайрлах юм олон боловч  Халуун амийг хамгаас хайрлалтай  Хатуужиж явбал хамагт хэрэгтэй.  Ариун явбал ашид тустай гэж  Сургасан ажээ. А. то.]

Secret


Prompt: 236. Сүбээдэй баатар, төмөр тэрэгтэй цэргээ авч яваад мэргидийн Тогтоагийн Худу, Чулуун зэрэг хөвүүдийг нэхэн довтолж, Чүй мөрний тэнд гүйцэж сөнөөгөөд ирэв.

Secret


Prompt: 237. Зэв, Найманы Хүчүлүг ханыг нэхэж Сариг гүн гэдэг газарт гүйцэж сөнөөгөөд ирэв.

Secret


Prompt: 238. Уйгурын Идүүд хан, Чингис хаанд Адхираг Дарбай хоёр элчийг илгээж хэлүүлсэн нь: «Үүл арилж гэгээн наран тодорсон мэт, мөс хайлж тунгалаг мөрөн урссан мэт. Чингис хаан соёрхвол, алтан бүсийн чинь горхиноос барьж, ариун дээлийн чинь үртэснээс олж, тавдугаар хөвүүн чинь болж хүч өгье» гэж өчиж илгээжээ. Тэр үгийг сонсоод Чингис хаан соёрхож хариу хэлж илгээсэн нь: «Охиноо өгье. Тавдугаар хөвүүн болтугай. Алт мөнгө, сувд, тана, хоргой хээт оёмол, торго уурсыг авч иртүгэй» гэж илгээвэл, Идүүд соёрхогдов гэж баясаж, алт, мөнгө, сувд, тана, торго, хоргой зэрэг уурс авч ирээд Чингис хаантай уулзав. Чингис хаан, Идүүдийг соёрхож, Алалтун бэхи охиноо өгөв. [Уйгурын Идүүдэд Алалтун бэхийг өгөхөд Чингис хаан сургасан нь: «Хатагтай хүнд гурван эр бий. Анхны эр нь алтан төр. Түүний дараах эр нь ариун нэр. Түүний дараах эр нь авсан эр мөн билээ. Алтан төрийг хатуужиж дагавал ариун нэр бэлэн болно. Ариун нэрийг бэхэлбэл, авсан эр ангид үл одно» гэж зарлиг болсон ажээ. А. то.]

Secret


Prompt: 239. Туулай жил (1207 он), Зүчи, баруун гарын цэргийг авч, ойн иргэнийг эзлэхээр мордоход Буха газарчилж явав. Ойрд (ойн ард)-ын Худуга бэхи, түмэн ойрдоо авч дагаар ирэв. Худуга бэхи ирээд Зүчийг газарчлан, түмэн ойрадын нутгаар явж Шигшид (Шишгид гол)-д хүрэв. Зүчи, ойрд, буриад, барга урсууд, хабханас, ханхас, туба аймгийг оруулаад Түмэн хэргисийн нутагт хүрвэл, хэргисийн ноёд, Эди, Инал, Алдиэр, Өлэбэгтигин нар элсэн орж цагаан шонхор, цагаан морь, хар булга авч ирээд Зүчитэй уулзав. Шибир, Хэсдин, Баяд, Тухас, Тэнлиг, Төөлс, Тас зэрэг Баягидаас нааших ойн иргэнийг эзэлж оруулаад хэргисийн түмний ноёд, мянганы ноёд ба ойн иргэний ноёдыг аваад ирсэнд тэд, Чингис хаанд цагаан шонхрууд, цагаан морьд, хар булгануудаа бэлэглэж уулзав.  Ойрдын Худуга бэхийг урдаас угтан, түмэн ойрдоо дагуулан элсэж ирэв гэж соёрхож, түүний хөвүүн Иналчид Чэчэйхэн охиноо өгөв. Иналчийн ах Төрэлчид Зүчийн охин Олуйханыг өгөв. Алагабэхи охиныг Онгуудад өгөв. Чингис хаан, Зүчийг соёрхож өгүүлрүүн: «Хөвүүдийн минь ахмад чи, гэрээс анх гараад мөр сайтай явж хүрсэн газарт хүн, морийг гарздаж зовоосонгүй, өлзийт ойн иргэнийг оруулж ирэв, чи. Эдгээр иргэнийг чамд өгье» гэж зарлиг болов.

Secret


Prompt: 240. Бас Борохул ноёныг хорь түмд (хорь буриад) иргэнийг эзлүүлэхээр явуулав. Хорь түмд иргэний ноён Дайдухул сохрыг үхсэний хойно түүний гэргий Ботохой тарган хорь түмдийг захирч байжээ. Борохул ноён, тэнд очоод гурван хүнийг дагуулан их цэргийн тэргүүн үд оройг ойлгоход бэрх ойн дотор нарийн харгуйгаар явж байтал хорь түмдийн харуулын хүмүүс тэдний ард гарч зам боогоод Борохул ноёныг барьж алжээ. Борохулыг хорь түмдэд алагдсаныг сонсоод Чингис хаан маш хилэгнэж өөрөө морилохыг завдвал, Боорчи Мухулай хоёул Чингис хааныг ятгаж болиулав. Жич Дөрвөдийн Дөрбэй- Догшинд тушаасан нь: «Цэргийг чанга захирч мөнх тэнгэрт залбирч, хорь түмд иргэнийг эзлэхийг оролдогтун» гэж зарлиг болов. Дөрбэй, цэргээ аваад урьд цэргийн явж, харуулын сахисан зам сүвээр цөөн цэргийг явуулж сүр үзүүлж мэхлээд өөрөө олон цэргээ авч улаан бухын харгуйгаар урагш давшив. Цэргийн аливаа хүний зүрх шантарвал жанчихын тул хүн бүрд арван саваа (торлог) үүрүүлж, эр бүрийг сүх, ооль, хөрөө цүүцээр зэвсэглүүлээд улаан бухын явсан мөрөөр урагш давшиж, мөрт тохиолдсон модыг огтчин цавчуулж, хөрөөдүүлж замыг цэвэрлээд, уул дээр гараад, хуримлан суугаа түмд иргэний орой дээрээс довтлон оров.

Secret


Prompt: 241. Урьд Хорчи ноён, Худуга бэхи хоёр, хорь түмдэд баригдаад Ботохой тарганы тэнд байсан ажээ.  Хорчийн баригдсан учир нь: Хорь түмдээс гоо сайхан хүүхэн гучийг шилж ав гэж зарлиг болсонд Хорчи ноён, хорь түмдээс хүүхнүүдийг авах гэт очтол, урьд дагасан хорь түмд иргэн дахин дайсан болж Хорчи ноёныг бариад авчээ. Хорчийг түмдэд баригдсаныг сонсоод Чингис хаан ойн иргэний байдлыг мэдэх хүн гэж Худуга бэхийг илгээвэл, Худуга бэхи бас баригджээ. Хорь түмдийг эзэлж дуусаад Борохулын хүүр ясны тул зуун Түмдийг түүний гэр бүлд өгөв. Хорчид гучин охиныг өгөв. Ботохой тарган хатныг Худуга бэхид өгөв.

Secret


Prompt: 242. Чингис хаан зарлиг болж, эх, хөвүүд, дүү нартаа иргэнийг хувааж өгсөн нь: «Улсыг хураахад зовж зүдсэн эх минь биз. Хөвүүдийн минь ах Зүчи биз, Дүү нарын минь бага Отчигин (отгон: галын хан, голомтын эзэн) биз» гээд, эх Отчигин хоёрт нэгэн түмэн иргэн (түмэн өрх)-ийг өгвөл эх чамлаж эс дуугарав. Зүчид есөн мянган иргэнийг өгөв. Цагадайд найман мянган иргэнийг өгөв. Өгэдэйд таван мянган иргэнийг өгөв. Толуйд таван мянган иргэнийг өгөв. Хасарт дөрвөн мянган иргэнийг өгөв, Алчидайд хоёр мянган иргэнийг өгөв. Бэлгүтэйд нэгэн мянга таван зуун иргэнийг өгөв. Авга Даридайг Хэрэйдтэй нийлж явсан гэж нүднээс далд болгоё гэвэл, Боорчи Мухулай Шигихутуг гурав өгүүлрүүн: «Өөрийн голомтыг сөнөөх мэт, өөрийн гэрийг эвдэх мэт болох биш үү. Сайн эцгийн чинь гэрээс болж үлдсэн ганц авга чинь биш үү. Түүнийг үгүй хийж яаж болно? Түүний ухаж мэдсэнгүйг уучилтугай. Сайн эцгийн чинь багын нутагт голомтдоо утаа гаргаж яваг» гэж халуун сэтгэлээр ятгаж, хамраасаа утаа гартал хэлсэнд «За тийм болог» гэж сайн эцгээ санаж, Боорчи Мухулай Шигихутуг гурвын үгэнд орж амарлив.

Secret


Prompt: 243. «Би, эх Отчигин хоёрт түмэн иргэнийг өгөөд, Хүчү, Хөхөчү Жунсо, Аргасун дөрвөн ноёдыг тушааж өгөв. Зүчид, Хунан Мүнхэүр Хэтэ гурвыг тушааж өгөв. Цагадайд Харачар Мөнх Идухадай гурвыг тушааж өгөв». Бас Чингис хаан өгүүлрүүн: «Цагадай хэцүү догшин авиртай тул Хөхөчос, өглөө үдэш дэргэд нь байж санаснаа хэлж зөвлөж байтугай» гэж зарлиг болов. Өгэдэйд Илугай Дэгэй хоёрыг тушааж өгөв. Толуйд Жидай Бала хоёрыг тушааж өгөв. Хасарт Жибэгээг тушааж өгөв. Алчидайд Чаурхайг тушааж өгөв.

Secret