1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ.


2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу.


3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжин гуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн Дува сохор, Добу мэргэн хоёр бүлгээ.


4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ.


5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уул дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин руу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй.


6. Дува сохор өгүүлрүүн: «Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё» гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв.


7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун-гуа гэнэ.


8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ.


9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ.


10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв.


11. Дува сохор ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвөд овогтон болов.


12. Түүний хойно нэг өдөр Добу мэргэн Тогоцог өндөр дээр гөрөөлөхөөр гарвал, ой дотор нэгэн урианхай хүн гунжин буга алаад хавирга цоройг шарж байхад уулзаж,


13. «Нөхөр шоролгодоо» гэж Добу мэргэн хэлбэл, тэр хүн уушги зүлд ба арьсыг өөрөө авч, бусдыг цөм Добу мэргэнд өгөв.


14. Добу мэргэн, тэр бугын махыг ачиж явтал замд хүүхдээ хөтөлсөн нэгэн ядуу хүн учрав.


15. «Чи юун хүн бэ?» гэж Добу мэргэн асуувал, тэр хүн өгүүлрүүн: «Би Малиг баяудын хүн. Одоо би ядарч явна. Тэр гөрөөсний махнаас надад өг. Би энэ хөвүүнээ чамд өгье» гэвэл,


16. Добу мэргэн зөвшөөрч, бугын өрөөсөн гуяг тэр хүнд өгөөд хөвүүнийг авч ирж гэртээ зарцлах болов.


17. Тэгж байтал Добу мэргэн үгүй болов. Добу мэргэнийг үгүй болсны хойно түүний гэргий Алун-гуа бэлэвсэн бөгөөтөл Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг гэдэг нэртэй гурван хөвүүнийг төрүүлэв.


18. Урьд Добу мэргэнийг амьд бүхий цагт төрсөн Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй хоёр хөвүүн, эх Алун-гуагаас эчнээ хэлэлцсэн нь: «Бидний эх, ойр төрлийн эрэгтэй хүнгүй ба эргүй бөгөөтөл энэ гурван хөвүүнийг төрүүлэв. Гэр дотор ганц Малиг баяуд овгийн зарц хүн байна. Энэ гурван хөвүүн, түүний хүүхэд биз» гэж эхээс далд хэлэлцэхийг нь Алун-гуа мэдээд,


19. Хаврын нэгэн өдөр хонины хатсан мах чанаж Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй, Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг таван хөвүүндээ идүүлээд тэднийг зэрэгцүүлэн суулгаж, хүн бүрд нэжээд мөс (сум буюу нарийн мод)-ийг хугал гэж өгвөл амархан хугачиж орхив. Бас таван мөсийг нийлүүлж баглаад хугал гэж өгвөл тавуул дараалан оролдож хугалж чадсангүй.


20. Үүнд Алун-гуа эх нь өгүүлрүүн: «Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй та хоёр намайг энэ гурван хөвүүнийг яахин төрүүлэв, хэний хөвүүд бол гэж сэжиглэн хэлэлцэнэ. Сэжиглэх тань зөв.


21. Гэвч, та нар учрыг мэдэхгүй байна. Шөнө бүр цагаан шар хүн, гэрийн өрх тотгоор гийгүүлэн орж ирээд миний хэвлийг илэхэд түүний гэрэл миний хэвлийд шингэх бүлгээ. Тэр хүн, гарах нар сарны хилээр шар нохой мэт шарвалзсаар гарч одно. Дэмий яахин өгүүлнэ та. Түүнээс үзвэл тэнгэрийн хөвүүд биз. Хар тэргүүт хүнтэй адилтгаж яахин болно. Хамгийн хаад болох цагт харц хүн сая учрыг мэднэ» гээд


22. Бас Алун-гуа, таван хөвүүнээ сургаж өгүүлрүүн: «Та таван хөвүүн, миний нэгэн хэвлийгээс төрсөн биш үү. Та нар ганц ганцаар салбал нэжээд сум мэт хүнд хялбархан дийлэгдэнэ. Та нар эв эеэ нэгтгэвэл тэр багласан таван сум мэт бэх болж, хэнд ч хялбар дийлэгдэхгүй болно» гэв. Тэгж байтал Алунгуа эх нь үгүй болов.


23. Эх Алун-гуаг үгүй болсны хойно ах дүү тавуулаа, адуу малаа хуваах болж, Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй, Буха хатаги, Бухату салжи дөрвүүлээ юмаа хувааж аваад дүү Бодочар мунхагийг бядуу гэж урагт үл тооцож хувь эс өгөв.


24. Бодончар урагт эс тоологдох атал, энд юу хийж сууна гээд гол даарьт, годил сүүлт орог шинхул морио унаж үхвэл үхье, амьдарвал амьдаръя гэж Онон мөрөн рүү зорьж одов. Тэнд Балжийн арал гэдэг газар хүрч өвсөн эмбүүл гэр барьж суув.


25. Тэгж байтал хар хур шувууг бор харцага барьж идэхийг үзэж, гол даарьт, годил сүүлт орог морины хялгасаар урхи хийж, тэр бор харцагыг барьж авчрав.


26. Бодончар, идэх юмгүй тул чонын гууд хорьсон гөрөөсийг мярааж харван алж идэх буюу чонын идсэн сэгийг түүж гэдсээ хооллож, харцагаа тэжээсээр тэр он гарав.


27. Хавар болж, нугас ирэх цагт харцагаа сойж тавиад галуу, нугас олныг алж, идэж үл барах тул,  Мөчир бүрээс  Мөч гуя өлгөж  Хожуул бүрээс  Хоёр гурван шувуу өлгөсөн нь ялзрахад хүрчээ.


28. Битүү модот уулын хяраас нэгэн бүлэг иргэн, Түнхэлэг горхин руу нүүж ирэв. Бодончар, харцагаа тавин өдөр бүр тэр иргэнд очиж цэгээ гуйж уугаад, шөнө өвсөн эмбүүл гэртээ ирж хонох бүлгээ.


29. Тэд иргэн Бодончарын харцагыг гуйвал эс өгөв. Тэд иргэн, Бодончарыг хэн юун хүн бэ гэж асуухгүй, Бодончар бас тэр иргэнийг юун иргэн гэж асуухгүй явна.


30. Гэтэл Буха хатаги ах нь Бодончар мунхаг дүүгээ энэ Онон мөрөн рүү одлоо гэж нэхэн ирж, Түнхэлэг горхинд нутаглах тэд иргэнд хүрээд тийм морьтой, тийм хүн үзэгдэв үү гэж сурвал,


31. Тэд иргэн өгүүлрүүн: «Өдөр бүр нэгэн хүн манд ирж эсэг (цэгээ) ууж одно. Тэр хүн ба түүний морь, чиний сурдагтай адил байна. Түүнд нэг харцага бий. Тэр, шөнө хаана хонодгийг мэдэхгүй. Баруун хойноос салхи салхилбал түүний харцагаар бариулсан нугас, галууны өд сөд нь цас мэт бутарч хийсэж ирнэ. Бодвол түүний гэр холгүй биз. Одоо түүний ирэх цаг болов. Хоромхон хүлц» гэв.


32. Удалгүй Түнхэлэг горхин өөд нэгэн хүн айсуй. Хүрч ирвэл Бодончар мөн. Буха хатаги ах нь таньж аваад Онон мөрөн өөд дагуулан давхив.


33. Бодончар, Буха хатаги ахын хойноос даган хатирч өгүүлрүүн: «Ах аа, ах аа, бие тэргүүтэй, дээл захтай нь сайн» гэвэл, ах нь тэр үгийг хайхарсангүй.


34. Бодончар мөн үгийг хоёрдугаар удаа өгүүлбэл, ах нь хариу хэлсэнгүй. Мөн үгийг гуравдугаар удаа хэлэхэд ах нь өгүүлрүүн: «Чи энэ үгийг юунд дахин дахин өгүүлнэ?».


35. Бодончар өгүүлрүүн: «Тугаарын (саяын) Түнхэлэг горхиноо бүхий иргэнд эзэнгүй, их бага, сайн муу, толгой шийр цөм нэгэн адил чацуу байна. Ийм хялбар иргэн тул тэднийг бид эзэлж авъя».


36. Ах нь өгүүлрүүн: «За тийм бол гэртээ хүрч, ах дүү нартай зөвлөлдөж, тэд иргэнийг эзэлье» гэж.


37. Гэртээ хүрээд, ах дүү нартай хэлэлцэж мордов. Тэргүүлэн хянагчид мөн Бодончарыг явуулав.


38. Бодончар тэргүүлэн явж нэгэн жирэмсэн эмийг барьж «Чи юун хүн бэ?» гэж асуувал, тэр эм өгүүлрүүн: «Би жарчиуд аданхан урианхайн хүн» гэв.


39. Тэндээс ах дүү тавуул тэд иргэнийг довтолж, адуу малыг авч, хүн ардыг зарц болгов.


40. Тэр жирэмсэн эм Бодончарт ирж хөвүүн төрөв. Түнийг харь овгийн хөвүүн гэж Жажирадай гэж нэрийдэв. Жадараны өвөг тэр болов. Тэр Жажирадайн хөвүүн Тугудай нэрт бүлгээ. Тугудайн хөвүүн Бури-булчиру. Бури-булчиругийн хөвүүн Хар-хадаан бүлгээ. Хар- хадааны хөвүүн Жамуха бүлгээ. Жадаран овогтон тэд болов (Жада гэдэг нь харь бусад гэсэн үг болно).


41. Тэр эм бас Бодончараас нэгэн хөвүүн төрүүлэв. Түүнийг барьж авсан эмийн хөвүүн хэмээн Баарьдай гэж нэрийдэв. Баарины өвөг тэр болов. Баарьдайн хөвүүн Зүтгэлбөх. Зүтгэлбөх олон эм авсан тул хөвүүн нь манан мэт (олон) төрөв. Манан баарин овогтон тэд болов.


42. Бэлгүнүтэй, бэлгүнүд овогтон болов. Бүгүнүтэй, бүгүнүд овогтон болов. Буха хатаги, хатгин овогтон болов. Бухату салжи, салжид овогтон болов. Бодончар, боржигин овогтон болов.


43. Бодончарын авааль эмээс төрсөн Барим ширату Хабич нэрт бүлгээ. Тэр Хабич баатрын эхийн инжинд ирсэн эмийг Бодончар татвар эм болгож нэгэн хөвүүн төрсөнд Жаурьдай нэр өгөв. Бодончар амьд байх цагт Жаурьдайг зүхэл тайлгад орох эрхтэй болгов.


44. Бодончарыг үгүй болсны хойно тэр Жаурьдайг гэрт ямагт аданхан урианхайдай хүн байсан тул түүний хөвүүн гэж тайлгаас хөөж гаргав. Тэр Жэүрэдийн өвөг болов.


45. Хабич баатрын хөвүүн Мэнэн тудун бүлгээ. Мэнэн тудуны хөвүүн Хачи хүлүг, Хачин, Хачиу, Хачула, Харалдай, Хачиун, Начин баатар долоо бүлгээ.


46. Хачи хүлүгийн хөвүүн Хайду, Намулун эхээс төрсөн бүлгээ. Хачины хөвүүн Ноёгидай нэртэй бүлгээ. Ноён шиг авиртай тул ноёхон овогтон болов. Хачиугийн хөвүүн Баруладай нэрт бүлгээ. Их биетэй ба идээ барах ховдог тул Барулас овогтон болов. Хачулагийн хөвүүн бас идээ барах ховдог тул их барула, өчүүхэн барула гэдэг хоч нэртэй болж, улмаар эрдэмт барула, тодойн барула тэргүүтэн барулас овогтон болов. Харалдайн хөвүүд будаа мэт эх түрүүгүй хутгалдах тул будаад овогтон болов. Хачиуны хөвүүн Адархидай нэрт бүлгээ. Ах дүүгийн дунд адармаатай (яхир хэрүүлч) тул адархин овогтон болов. Начин баатрын хөвүүн Уруудай Мангудай хоёр бүлгээ. Урууд, мангуд овогтон болов. Начин баатрын авааль эмээс төрсөн хөвүүн Шижуудай Доголдай хоёр бүлгээ.


47. Хайдугийн хөвүүд Байшинхор догшин, Чирхай лянхуа, Чаужин ортагай гурав бүлгээ. Байшинхор догшны хөвүүн Тумбинай сэцэн бүлгээ. Чирхай лянхуагийн хөвүүн Сэнгүн билгэ, амбагайтан тайчууд овогтон болов. Чирхай лянхуа бэргэнээ эм болгон авч, нэгэн хөвүүн төржээ. Нэр нь Бэсүдэй гэнэ. Бэсүд овогтон болов. Чаужин Ортагай зургаан хөвүүнтэй, нэр нь: Оронар, Хонхотан, Арулад, Сөнид, Хабтурхас, Гэнигэс гэдэг тул ийм овогтон болов.


48. Тумбинай сэцэний хөвүүн Хабул хаан Сэмсэчүлэ хоёр бүлгээ. Сэмсэчүүлийн хөвүүн Бүлтэчү баатар бүлгээ. Хабул хаан, долоон хөвүүнтэй, тэдний нэр нь Охинбархаг, Бартан баатар, Хутугту Монхор, Хотала хаан, Хулан, Хадаан, Тодойн отчигин гэнэ.


49. Охинбархагийн хөвүүн Хутугту Жүрхи бүлгээ. Хутагту жүрхийн хөвүүн Сэчэ-бэхи, Тайчу хоёр бүлгээ. Тэд жүрхи овогтон болов.


50. Бартан баатрын хөвүүд Мэнгитү хиан, Нэгүүн тайжи, Есүхэй баатар, Даридай отчигин энэ дөрөв бүлгээ. Хутугту Монхорын хөвүүн Бүри бөхө бүлгээ. Онон мөрний шугуйд хуримлах цагт [Чингисийн дүү] Бэлгүтэйн мөрийг тэр тас цавчсан билээ.


51. Хотала хааны хөвүүд Зочи, Хирмау, Алтан гурав бүлгээ. Хулан Баатрын хөвүүн Их Чэрэн бүлгээ. [Их Чэрэнгийн боол] Бадай Хишлиг хоёр [Чингисийн үед] Дархадын ноёд болов. Хадаан Тодойн хоёр үргүй өнгөрчээ.


52. Хамаг Монголыг Хабул хаан захирч байв. Хабул хаан долоон хөвүүнээ байтал, Сэнгүн билгийн хөвүүн Амбагайг хамаг Монголын хаан болгохоор хэлсэн ажээ.


53. Буйр Хөлэн хоёр нуурыг холбож урсах Оршуун мөрөнд айргууд, буйргууд Овгийн татаар аймаг нутаглана. Тэдэнд Амбагай хаан охиноо өгч, өөрөө охиныг хүргэж очоод татаарт баригдав. Татаар, Амбагай хааныг барьж, Хятадын Алтан хаанд хүргүүлэв. Бэсүд овгийн Балхачи гэдэг хүнийг элч болгож, Амбагай хааны хэлсэн нь: «Хабул хааны долоон хөвүүний дундах Хоталад, миний арван хөвүүний дундах Хадаан тайжид чи очиж хэл. Хамгийн хаан, улсын эзэн байтал охиноо өөрөө үдэж хүргэхийг надаар цээрлэл болгогтун! Би татаар аймагт баригдав. Таван хурууны хумсыг тамтартал, арван хуруугаа барагдтал миний өшөөг авахыг оролдогтун» гэж илгээжээ.


54. Тэр цагт Есүхэй баатар, шувуу агнан явах зуур олхуноуд аймгаас эм аваад буцаж яваа мэргидийн их Чилэдү гэдэг хүнтэй уулзаж, түүний эмийг өнгийж үзвэл гоо үзэсгэлэнтэй хатан байна. Есүхэй баатар гэртээ давхиж ирээд ах Нэгүүн тайжи, дүү Даридай отчигийн хоёрыг дагуулан мордож, их Чилэдүүг гүйцэж очвол,


55. Тэр айж хурдан ухаа морины гуяг ташуурдаж, уулын бэлээр дутаав. Түүнийг гурвуулаа цувалдан хөөвөл тэр улам дутаасаар нэгэн хошууг тойрч эргэж тэргэндээ хүрч ирсэнд эм Өэлүн үжин (фүжин гэж хятадаар хатныг хэлнэ) өгүүлрүүн: «Тэр гурван хүний учрыг мэдэв үү чи? Тэдний царай сэжиглэмээр байна. Чиний аминд хор хүргэж болно. Амьд мэнд үлдвэл эхнэрийг олоход бэрхгүй. Мухлаг тутам охид бий. Тэрэг тутам хатад бий. [Миний мэт өнгөт эхнэр олдоно А. то.] Хэрэв намайг санавал дахин авсан гэргийг миний нэрээр нэрлэгтүн. Одоо амиа арчил. Миний үнэрийг үнсэж яв» гээд өмссөн цамцаа тайлж өгөв. Их Чилэдү, тэр цамцыг морин дээрээс тонгойж авмагц, харвал, нөгөө гурав мөн хошууг тойрч нэхэж айсуй. Чилэдү, хурдан ухаа морины гуяг ташуурдаж яаран Онон мөрөн өөд дутаав.


56. Түүнийг гурвуулаа хойноос нь нэхэж, долоон даваа давтал хөөж орхиод, Өэлүн үжнийг авч, Есүхэй баатар жолоодон хөтөлж, ах Нэгүүн тайжи тэргүүлж, дүү Даридай отчигин хажууд дагаж [тэмээг гилж А. то.] явна. Үүнд Өэлүн үжин өгүүлрүүн:  «Миний эр Чилэдү;  Сэрүүн салхинд  Сэвлэг үсээ хийсгэж  Хээр хөдөө Гэдсээ өлсгөж яахин зовох болов? Одоо би хоёр сэвлэг үсээ хойш урагш унжуулж яахин одно?» гээд  Онон мөрнийг долгилтол, ой шугуйг ганхтал их дуугаар уйлахад Даридай отчигин хажуугаас өгүүлрүүн:  «Тэврэх хайрт эр чинь  Тэртээ давааг давав.  Уйлан санах эр чинь  Ус олныг гэтлэв.  Хайлж уйлавч  Харж чамайг үзэхгүй,  Хайж эрэвч  Хаалга зам нь олдохгүй.  [Гурван гол гэтэлгэв  Гурван гурви давуулав  Хайвал мөргүй  Харвал бараагүй  Хайлбал үл сонстоно. Ч. ц.]  Дуугүй бай гэж ятгав.  Өэлүн үжнийг Есүхэй баатар тэгээд гэртээ авчирч гэргий болгов. Өэлүн үжнийг Есүхэй баатрын авчирсан ёс ийм бүлгээ.


57. Амбагай хаан баригдаад Хадаан, Хотала хоёрыг нэр заасан тул хамаг монгол, тайчууд нар Онон мөрний Хорхунагийн хөндий гэдэг газар цугларч хэлэлцээд, Хоталыг хаан болгов. Монголын жаргалан нь бүжиг, хурим бүлгээ. Хоталыг хаан өргөмжлөөд Хорхунагийн саглагар модны дор хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав.


58. Хотала хаан болоод Хадаан тайжитай хоёулаа татаар иргэнээс өшөө авахаар мордов. Татаарын Хотан бараг, Жали буха хоёртой арван гурван удаа байлдавч, Амбагай хааны өшөөг сайтар авч эс чадав.


59. Тэр цагт Есүхэй баатар, татаарын Тэмүжин-үгэ, Хори-буха зэргийн татаар хүнийг барьж ирэхэд жирэмсэн байсан Өэлүн үжин, Ононы Дэлүүн болдог гэдэг газар Чингис хааныг төрүүлжээ. Чингис төрөхдөө баруун гарт шагайн чинээ нөж атган төржээ. Татаарын Тэмүжин-үгээг барьж ирэх цагт тохиолдож төрөв гэж Тэмүжин нэрийг өгчээ.


60. Есүхэй баатрын Өэлүн үжинээс Тэмүжин, Хасар, Хачиун, Тэмүгэ дөрвөн хөвүүн төрөв. Бас Тэмүлэн нэртэй нэгэн охин төрөв. [Есүхэй баатрын нөгөө гэргий Сочигэл эхээс төрсөн Бэгтэр, Бэлгүтэй хоёр бүлгээ. А. то.] Тэмүүжинийг есөн настай байхад Зочи-Хасар долоон настай, Хачиун алчи таван настай, Тэмүгэ отчигин (отгон нь галын хаан, голомтын эзэн болно гэсэн үг) гурван настай. Тэмүлэн өлгийтэй байсан бүлгээ.


61. Есүхэй баатар Тэмүүжинийг есөн настай байхад Өэлүн эхийн төрхөм олхуноуд иргэнд хөвүүний нагац нараас охин гуйя гэж Тэмүүжинийг аваад одов. Явах замд Цэгцэр Чихургу гэдэг газрын хооронд Хонгирадын Дэй Сэцэнтэй уулзав.


62. Дэй Сэцэн өгүүлрүүн: “Есүхэй худ аль хүрэхээр явна?” Есүхэй баатар өгүүлрүүн: “Миний хөвүүний нагац олхуноуд иргэнээс охин гуйхаар явж байна”. Дэй Сэцэн өгүүлрүүн: “Энэ хөвүүн чинь нүдэндээ галтай, нүүртээ гэрэлтэй хөвүүн байна.


63. Есүхэй худ. Би энэ шөнө нэгэн зүүд зүүдлэв. Цагаан шонхор шувуу, нар сар хоёрыг атган нисэж ирээд миний гар дээр буув” гэж зүүдлэв. Нар сарыг бид нүдээр үздэг билээ. Гэтэл нар сарыг шонхор шувуу атгаж миний гар дээр буух нь гайхалтай, ямар сайн тохиол учрах болов гэж би бусдад хэлсэн бүлгээ. Есүхэй худ чи хөвүүн дагуулж ирсэн нь даруй миний зүүдний тайлбар болов. Юун зүүд байх вэ! Танай хиад аймгийн сүлд ирж, зүүдээр дохиолсон ажээ.


64. Манай хонгирад хэдийнээс бусдын нутаг ба хүнийг булаан тэмцэлддэггүй.  Харь улсыг үл довтлон  Хацар сайт охидоо  Хасаг тэргэнд суулгаж  Хар буур хөллөж  Хатируулж одож  Хаан болсон та нарын  Хатан сууринд дэвшүүлж  Хамт суулгана.  Өөр иргэнийг үл тэмцэн  Өнгө сайт охидоо  Өлжгэтэй (суудалтай) тэргэнд суулгаж  Өл буур хөллөж Үүсгэж одож  Өндөр суурь эзлэгчдийн  Өрөөл хань болгоно.  Манай хонгирад хэдийнээс хацар гоо хатадтай, өнгө сайн охидтой тул зээгийн зүсээр, охидын өнгөөр явна.


65. Нуган хүүхэд нутгаа эзэмшинэ. Охин хүүхэд өнгө шилэгдэнэ. Есүхэй худ, миний гэрт оч. Надад өчүүхэн охин бий. Та үз» гэж, Дэй сэцэн хэлээд Есүхэйг гэртээ дагуулж аваачив.


66. Есүхэй худ, охиныг үзвэл нүүртээ гэрэлтэй, нүдэндээ галтай охин тул санаанд нийлэв. Түүний нэр Бөртэ гэнэ. Тэмүжинээс нэгэн нас ах, аравтай ажээ.  Дэй сэцэний гэрт хоноод маргааш нь охиныг гуйвал, Дэй сэцэн өгүүлрүүн: «Олон удаа гуйлгаж өгвөл эрхэмлэгдэх, цөөн удаа гуйлгаж өгвөл доромжлогдох гэдэг боловч, охин хүний заяа, төрсөн үүдэнд өтлөхгүй тул охиноо өгье. Чи хөвүүнээ хүргэн болгож манай гэрт үлдээ» гэж хэлбэл, Есүхэй баатар өгүүлрүүн: «Би хөвүүнээ орхиё. Миний хөвүүн нохойноос цочимтгой билээ. Эрхэм худ чи, миний хөвүүнийг нохойноос бүү цочуул!» гээд хөтөлж явсан мориор бэлэг өгч, Тэмүүжинийг орхиод Есүхэй баатар буцав.


67. Есүхэй баатар, Цэгцэрийн шар талд явж байтал, татаар иргэн хуримлаж байхтай тохиолдоод ам цангах тул хуримд буув. Татаар нар Есүхэйг таньж, «Эрхэм Есүхэй ирэв» гэж хуримд суулгаад, урьдын булаагдсан өшөөг санаж, нууцаар хэлэлцэн, хоолонд хор хольж өгчээ. Есүхэй тэндээс мордож явах замд бие муужирч, гурван хоног арай гэж яваад гэрт хүрч,


68. Есүхэй өгүүлрүүн: «Миний дотор муу байна. Дэргэд минь хэн байна?» гэж асуувал, хонхотаны Чирха өвгөний хөвүүн Мэнлиг (Мэнлиг буюу Мунлиг) ойр байна гэвэл, түүнийг дуудаж өгүүлрүүн: «Хүү минь Мэнлиг чи сонс. Хөвүүн минь балчир билээ. Тэмүжин хөвүүнийг урагт орхиод ирэх замын зуур татаарт хорлогдов. Дотор минь муу байна. Өнчин хоцорсон дүү нараа, бэлэвсэн бэргэнээ асрахыг чи мэд. Тэмүжин хөвүүнийг даруй явж авчир! Хайрт Мэнлиг минь!» гээд наснаас нөгчив.         Неизвестный      II. ЧИНГИСИЙН ИДЭР НАС


69. Мэнлиг, Есүхэй баатрын үгийг дагаж, Дэй сэцэнд очоод өгүүлрүүн: «Есүхэй ах, Тэмүүжинийг маш их мөрөөдөж өрөвдөх тул Тэмүүжинийг авахаар ирэв» гэвэл, Дэй сэцэн өгүүлрүүн: «Худ хөвүүнээ мөрөөдөх бөгөөс явуулъя. Харин удалгүй гэдрэг ирүүлэх хэрэгтэй» гэв. Энэ үгийг сонсож Мэнлиг эцэг, Тэмүүжинийг авч ирэв. [Есүхэй баатар тэнгэр болсонд Тэмүжин, газарт уруу унан хэвтэж маш гаслахад хонхотаны Чирха, түүнийг сэргээн ятгаж өгүүлсэн нь:  «Тул загас мэт юунд  Тулбарин гасална чи?  Туурга цэрэг (торгон цэрэг)-ээ бэхэлье гэж  Туйлтай үгээ хэлэлцсэн биш билүү?  Усны загас мэт юунд  Уяран гасална, чи?  Улс төрөө байгуулъя гэж  Учиртай үгээ хэлэлцсэн биш билүү?»  гэж өгүүлбэл уйлахаа зогссон ажээ А. то.]


70. Тэр хавар Амбагай хааны хатан Орбай, Сохатай хоёр ихсийн газар (өвгөдийн хүүр оршуулах газар) тайлгын идээ өргөхөд Өэлүн үжин хождож очсон тул тайлгын идээний хуваариас хоцрогдов. Орбай, Сохатай хоёрт Өэлүн үжин өгүүлрүүн: «Есүхэй баатрыг үхэв гэж, хөвүүнийг минь балчир гэж, ихсийн тайлгын хишгийн архи сархдаас яахин хождуулав, та? Нүд үзсээр үл өгөх, нүүхдээ үл хэлэх болов, та» гэжээ.


71. Тэр үгэнд Орбай, Сохатай хоёр хатан хариу өгүүлрүүн:  «Урьж чамд өгөх ёсгүй  Учирвал чи идэх ёстой!  Хүргэж чамд өгөх ёсгүй  Хүртвэл чи идэх ёстой!  Амбагай хаан үхээд, Өэлүнд ийнхүү хэлэгдэх болов.


72. Аргацаан эдний эх, хөвүүдийг нутагт орхиж нүүе. Бүү авч явъя» гэв. Түүний маргааш тайчуудын Таргудай-Хирилтуг, Тодойн-Гиртэ нар Онон мөрөн рүү хөдлөв. Өэлүн үжин, хөвүүдийн хамт орхигдоход хонхотаны Чирха өвгөн нүүж одогсдыг очиж ятгавал Тодойн Гиртэ,  «Цээлийн ус ширгэв  Цэгээн чулуу хагарав» гээд  Чирха өвгөний үгийг хайхрахгүй, цааш нүүж «Чи ингэж ятгах буюу» гэж тэр өвгөний зоо нурууг жадлан хөөв.


73. Чирха өвгөн шархтай болж гэртээ ирээд зовуурилан хэвтэхэд Тэмүжин үзэхээр одов. Хонхотаны Чирха өвгөн, Тэмүжинд өгүүлрүүн: «Сайн эцгийн чинь хураасан улс тарж нүүхэд ятгахаар яваад ийнхүү жадлагдав» гэвэл Тэмүжин уйлж гарав. Өэлүн үжин өөрийн биеэр туг барьж мордоод, орхиж нүүсэн иргэдийн заримыг буцааж авчрав. Гэвч, буцаж ирсэн иргэд бас тогтсонгүй, тайчуудын хойноос нүүжээ.


74. Ийнхүү тайчууд ах дүү нар бэлэвсэн Өэлүн үжнийг бяцхан хөвүүдийн хамт нутагт гээж нүүсэн ажээ.  Оюунтай төрсөн Өэлүн эх  Оёдолт дээлийг огшуулан өмсөж  Оготор хормойг шуун бүсэлж  Онон мөрнийг өгсөж уруудаж  Олирс мойлыг түүж явж  Өчүүхэн хөвүүдээ хайрлан тэжээж  Өдөр шөнийг аргацаан өнгөрүүлэв.  Чадалтай төрсөн үжин эх  Царсан шорыг барин явж  Цавчим газрыг өгсөж уруудаж  Сөдөн хичгэнийн үндсийг малтаж  Шөнө өдрийг хатамжин өнгөрүүлж  Суут хөвүүдээ тэжээн өсгөв.  [Хатан төрсөн үжин эх  Хайлаасан шор барин явж  Халдун уулыг өгсөн уруудаж  Хавийн мангирыг малтан түүж  Хаад хөвүүдээ хайрлан тэжээж  Ханатал цадтал идүүлж өсгөв. А. то.]


75. Гоо төрсөн Өэлүн эх  Гох дэгээ барин явж  Гол завыг өгсөж уруудаж  Гогод мангирыг түүн явж  Хутагтан хөвүүдээ тэжээж өсгөв.  Зарчимтай төрсөн үжин эхийн  Затгас төмсөөр тэжээсэн хөвүүд  Засагтан сайд болж өсөв.  Гоо төрсөн үжин эхийн  Гогод мангираар тэжээсэн хөвүүд  Хутагтан сайд болж өсөв.  Эх үжиний тэжээсэн хөвүүд  Эрс сайд болон өсөж  Эрх омог төгөлдөр болж  Эх Ононы эрэгт сууж  Өлгүүр гох усанд хаяж  Эрэмдэг загасыг шүүн барьж  Эх үжинийг тэжээх болов.  Зарчимт үжиний тэжээсэн хөвүүд  Засагт эрс болон өсөж  Замагтай усыг шүүрдэн байж  Загас жараахайг гөхийдөн барьж  Заяат эхээ тэжээх болов.


76. Нэгэн өдөр Тэмүжин, Хасар, Бэгтэр, Бэлгүтэй дөрвүүл хамт сууж, загас гөхийдөхөд нэг гэгээн согос загас гөхийд торжээ. Тэмүжин Хасар хоёроос Бэгтэр Бэлгүтэй хоёр тэр загасыг булааж авав. Тэмүжин Хасар хоёр гэрт ирж үжин эхэд өгүүлрүүн: «Нэгэн цайвар загас гөхийд орсныг Бэгтэр Бэлгүтэй ах дүү хоёулаа булааж авав» гэвэл, үжин эх өгүүлрүүн: «Та нар нэг эцгийн хөвүүд байтал юунд тэгж маргалдана? Одоо сүүдрээс өөр нөхөргүй, сүүлнээс өөр ташуургүй байгаагаа мэдэх биз. Ийм бол тайчууд нараас яаж өшөөгөө авч чадна. Урьдын Алун эхийн таван хөвүүд мэт яагаад эв эегүй болов? Та нар битгий тэг» гэв.


77. Тэндээс Тэмүжин Хасар хоёр үл ойшоон өгүүлрүүн: «Өчигдөр нэг болжмор харваж алсныг тэд булааж авсан билээ. Энэ өдөр бас дахин булаав. Ийм бол эдэнтэй хамт яаж амьдарна» гээд гэрийн үүдийг ширүүн хаяж гарч одов. Бэгтэр довцог дээр есөн шарга морио хариулж суутал Тэмүжин хойноос, Хасар өмнөөс нууцаар сумаа онилж хүрэхэд Бэгтэр үзээд өгүүлрүүн: «Тайчууд ах дүү нарын хөнөөлийг хүлээгээд, өшөөгөө дуусган авч чадаагүй байтал, та нар намайг яаж нүдний сормуус, амны бөөлжис болгоно? Одоо сүүдрээс өөр нөхөргүй, сүүлнээс өөр ташуургүй байтал юунд ингэж байна, та? Голомтыг минь бүү бүрэлгэгтүн, Бэлгүтэйг бүү хөнөөгтүн» гээд завилан сууж хүлцэв. Тэмүжин Хасар хоёр хойно урдаас харван алж одов.


78. Тэмүжин Хасар хоёр гэрт ирж ороход үжин эх хоёр хөвүүнийхээ царайг хармагц, даруй учрыг мэдэж өгүүлрүүн:  «Ханиа барагсад  Ижлээ идэгсэд  Халуун хэвлийгээс гарахдаа  Хар нөж атган төрсөн билээ  Хавиргаа хазах  Хар нохой мэт,  Хаданд довтлох  Харцага шонхор мэт,  Уураа даран ядах  Омогт арслан мэт,  Амьдыг залгих  Аюулт мангас мэт,  Сүүдрээ довтлох  Сүрхий араатан мэт,  Цугийг залгих  Цурхай загас мэт,  Ботго торомны Борвийг хазах  Өл буур мэт,  Бороот өдөр  Довтлон халдах  Өлөн чоно мэт,  Нялх үрээ  Гилэн (хөөн) ядаж  Нядлан идэх  Нүгэлт ангир мэт,  Хэвтшийг хөдөлгөвөл  Гэдрэг довтлох  Хэрцгий цөөвөр (чоно) мэт,  Барьж идэх  Барс араатан мэт,  Балмад амьтад буюу  Сүүдрээс өөр нөхөргүй  Сүүлнээс өөр ташуургүй байхад  тайчууд нарын хөнөөлийг хүлээж, өшөөгөө хэн яаж авах вэ? гэж байхад, та нар юунд ийм хэрэг хийв?» гэж эртний үгийг иш татаж, өвгөдийн үгийг үндэс болгож хөвүүдээ ихэд буруушаан зэмлэв.


79. Тэгж байтал, тайчуудын Таргудай Хирилтуг, шадар нөхдөө дагуулж, «Хурганы үс гуужив, төлөгний бие төлжив» (Өэлүний хөвүүд тэнхрэв) гэж довтлохоор ирэв. Тэднээс айж Өэлүн үжин хөвүүдийн хамт ой шугуйд дутаав. Бэлгүтэй мод хугалж шивээ барив. Хасар харван байлдаж, Хачиун, Тэмүгэ, Тэмүлүн гурвыг уулын завд нууж байхад тайчууд бархиран өгүүлрүүн: «Тэмүжин ахаа гаргаж өг. Бусад чинь хэрэггүй» гэхийг сонсоод Тэмүүжинийг сэм оргуулан ойд дутаалгав. Үүнийг тайчууд мэдээд нэхэн хөөхөд Тэмүжин, Тэргүүн өндрийн шугуйд шургаж орвол тайчууд нэвтрэн орж чадсангүй хүрээлэн сахив.


80. Тэмүжин, шугуй дотор гурав хонож одоо харья гэж морио хөтөлж явахад мориноос эмээл нь мултран унав. Эргэж үзвэл эмээлийн олом хөмөлдрөг хэвээр байтал мултарсан ажээ. «Олом мултарч болох гэвч, хөмөлдрөг яахин мултарна. Тэнгэр ятгаж байгаа болов уу?» гэж бас гурав хоног хүлээв. Дахин гарахаар явахад шугуйгаас гарах замыг гэрийн чинээ цагаан чулуу бөглөн хэвтэж байна. «Тэнгэр ятгаж байгаа болов уу?» гэж буцаж бас гурав хонов. Бүгд ес хоног хоолгүй байж «Энэ мэт нэргүй үхэхээр гаръя» гээд зам бөглөн унасан гэрийн чинээ цагаан чулууг тойрон гарахад саад болох модыг сумч (сум хийдэг) хутгаараа огтлоод морио хөтөлж гармагц тайчууд угтан барьж авав.


81. Тэмүүжинийг Таргудай-Хирилтуг барьж, улсдаа аваачаад засаглан шийтгэж айл бүрд нэжээд хонуулж хэсүүлэн явна. Зуны тэргүүн сарын арван зургааны улаан тэргэл өдөр тайчууд Ононы эрэг дээр хуримлаж, нар шингэхэд тарав. Тэр хуримын үед Тэмүүжинийг нэгэн хялбар дорой хөвүүн авчран сахиулж билээ. Хуримын ардыг тармагц, тэр хялбар хөвүүний толгойг бугуй (дөнгө)-гаар нэгэн удаа дэлдээд (цохиод) гүйж Ононы шугуй дотор хэвтвэл үзэгдэх болов уу гэж усны хариг (урсгалын хажуу дахь тогтмол ус)-т ороод гэдрэг хэвтэж дөнгөө ус уруу урсган нүүрээ ил гаргаж хэвтэв.


82. «Баригдсан хүнийг алдав» гэж түүнийг сахиж байсан хүн их дуугаар хашхирахад тарсан тайчууд цуглан ирж, өдөр мэт саруул шөнө Ононы шугуйг нэгжин бэдрэв. Усны харигт хэвтэж байгаа Тэмүжинтэй сүлдүсний Сорхон-шар яг тохиолдон үзэж өгүүлрүүн: [Усанд чилмий (ором)-гүй, огторгуйд мөргүй тул чиний ингэж хэвтэх зөв байна, А. то.] «Чи ийм аргатай бөгөөд нүдэндээ галтай, нүүртээ гэрэлтэй хүн тул тайчууд ийнхүү атаархах ажээ. Чи ингээд хэвтэж бай. Би чамайг зааж өгөхгүй» гээд өнгөрөн одов. Цааш хэрхэн эрэхийг тайчууд нар зөвлөхөд, Сорхон-шар өгүүлрүүн: «Хүн бүр явсан мөрөөр гэдрэг явж, орчны газрыг дахин шалгаж үзье» гэвэл цөм «За» гэж зөвшөөрч, хүн бүр явсан мөрөөрөө явж эрэв. Бас Сорхон-шар, Тэмүүжинийг дайрч «Ах дүү тайчууд нар, ам шүдээ билүүдэж айсуй явна. Чи хатуужин хэвтэж бай» гээд өнгөрч одов.


83. Тайчууд нар эрж олсонгүй тул дахин явж эрэхийг зөвлөлдөхөд Сорхон-шар өгүүлрүүн: «Тайчууд, [ноёд А. то.] хөвүүд бид, гэгээн цагаан өдөр бүхэл хүнийг алдаад, одоо харанхуй шөнө хэрхэн олох билээ. Хүн бүр явсан мөрөөрөө дахин нэгэн удаа эрж тараад маргааш цуглаж эрье. Тэр дөнгөтэй хүн хаана холдох вэ» гэвэл бүгдээр «За» гэлдэж буцаж эрэхээр явав.  Сорхон-шар бас Тэмүжинд ирээд өгүүлрүүн: «Одоо нэгэн удаа эрж тараад маргааш эрэхээр болов. Биднийг тармагц эх ба дүү нарын зүг яв. Хэрэв хүн тохиолдвол намайг үзэв гэж бүү хэл» гээд явчхав.


84. Тэднийг тармагц, Тэмүжин дотроо сэтгэрүүн: «Саяын хэдэн өдөр айл хэсэж хоноход Сорхон-шарын гэрт хоновол түүний хөвүүн Чимбай Чулуун хоёр намайг өрөвдөн хайрлаж, шөнө гинж дөнгийг минь суллаж хонуулах бүлгээ. Одоо бас Сорхон-шар намайг үзэж зааж өгсөнгүй өнгөрөв. Тэд намайг аврах биз» гэж Сорхон-шарын гэрийг зүглэн Онон мөрөн рүү явав.


85. Сорхон-шарын гэрийн тэмдэг нь шөнө турш үүр цайтал сүү самарч эсэг (айраг)-ээ бүлэх бүлгээ. Тэр тэмдгийг баримталж, бүлүүрийн чимээг чиглэж очоод гэрт нь орвол Сорхон-шар өгүүлрүүн: «Чамайг эх ба дүү нарын зүг яв гэж эс хэл лүү, би. Чи юунд ирэв?» гэв. Түүний хөвүүн Чимбай Чулуун хоёр өгүүлрүүн: «Болжмор шувуу харцагаас дутааж бутны ёроолд хоргодвол бут түүнийг хамгаалж аварна. Одоо бидэнд хүн хоргодож ирэхэд тэгж хэлж яаж болно» гэж эцгээ буруушааж, дөнгийг эвдэж галд түлээд, Тэмүүжинийг хойд унгаст хар (мухлаг) тэргэнд агуулж, «Амьтан хүнд бүү хэл» гэж Хадаан нэртэй охин дүүгээр асруулав.


86. Гуравдугаар өдөр [Дөнгөт хүн хаана холдох билээ? А. то.] «Түүнийг манайхан нуусан биз. Өөр зуураа айлуудыг нэгжье» гэж айл бүрийг нэгжсээр Сорхон-шарынд ирж, гэр тэрэг ба исэр (ор)-ийн дор хүртэл нэгжээд хойд унгаст тэргэнд очиж амсар дахь унгасыг таталж, Тэмүүжиний хөлд хүрвэл, Сорхон-шар өгүүлрүүн: «Ийм халуун цагт унгасан дотор амьд хүн яаж байна? [Сэтгэлээ ханатал эр. А. то.]» гэвэл нэгжүүлийн хүмүүс бууж одов.


87. Тэр нэгжүүлийг одсон хойно Тэмүжинд Сорхон-шар өгүүлрүүн: «Намайг үнсээр хийсгэн алдав, чи. Одоо даруй эх ба дүү нарын зүг яв» гэж, ам цагаан эрмэг хулагч гүүг унуулж, тэлээ (хоёр эхийг хөхдөг тарган) хургыг чанаж, хөхүүр (ундны тулам) ба нэг нум, хоёр сум өгч, эмээл ба хэтгүйгээр явуулав.


88. Тэмүжин тэндээс явж урьдын шивээлсэн газарт ирээд өвсний налархай (зурвас)-гаар мөшгөн Онон мөрөн өөд явж, өрнөөс урсах Химурга горхинд хүрэв. Химурга горхины өөд өгсөж, Бэдэр хошууны Хорчухуй болдог гэдэг газар хүрч эх, дүү нартай учрав.


89. Тэнд бүгдээр нийлэлдэж, Бурхан халдуны өвөр Хүрэлх дотор урсах Сэнгүр горхины (Цэнхэрийн голын) Хар зүрхний Хөх нуур гэдэг газар очиж нутаглаад тарвага, зурам алж идэн амьдрав.


90. Нэгэн өдөр гэрийн дэргэд байгаа найман шарга агтыг дээрэм ирж нүд үзтэл дээрэмдэж одоход Тэмүжин нар явган тул харсаар хоцров. Бэлгүтэй оготор хонгор морийг унаж, тарвага агнахаар явсан билээ. Үдэш нар шингэсний хойно оготор хонгор мориндоо тарвагануудыг дааж ядтал ачиж явган хөтөлж ирэв. «Шарга агтсыг дээрэм авч одов» гэвэл, Бэлгүтэй, «Би нэхье» гэв. Хасар өгүүлрүүн: «Чи чадахгүй, би нэхье» гэв.  Тэмүжин өгүүлрүүн: «Та нар чадахгүй, би нэхье» гэж оготор хонгорыг унаад шарга агтыг өвсний налархайгаар мөшгөн хөөж гурав хоног яваад нэгэн өглөө олон адуунд хүрвэл нэг гавшгай хөвүүн гүү сааж байна. Түүнтэй уулзаж, шарга агтаа сураглавал, тэр хөвүүн өгүүлрүүн: «Энэ өглөө нар ургахын урьд найман шарга морийг үүгээр хөөж гарав. Мөрийг би зааж өгье» гээд оготор хонгорыг тавиулж орог шинхул морийг Тэмүжинд унуулав. Өөрөө хурдан ухаа морийг унаж, гэртээ харилгүй намбух (хөхүүр) суулгаа хээр боож тавив. Тэгээд өгүүлрүүн: «Нөхөр чи их мунгинаж яваа ажээ. Эрийн мун (бэрхшээл) нэгэн адил бий. Би чамд нөхөр болъё. Миний эцэг Наху баян гэдэг. Би түүний ганц хөвүүн. Миний нэр Боорчи» гээд хоёулаа мордож шарга морьдыг мөрөөр нь мөшгөж гурван хоног явав. Нэгэн үдэш нарны гэрэл уул ташиж бүхий цагт нэгэн хүрээ иргэнд хүрвэл, найман шарга морь нь тэр хүрээний захад өвс идэж байна. Тэмүжин өгүүлрүүн: «Нөхөр чи эндээ бай. Манай шарга морьд тэр байна. Би түүнийг хөөж ирье» гэвэл, Боорчи өгүүлрүүн: «Би чамд нөхөр болж ирээд энд яаж үлдэнэ» гээд хоёулаа хамт довтолж ороод шарга морьдыг хөөж гарав.


91. Хойноос нь олон хүн цувалдан хөөв. Тэдний дотроос нэгэн цагаан морьтой [улаан дээлтэй, А. то.] хүн уурга барьж ганцаар гүйцэж ирэхэд Боорчи өгүүлрүүн: «Нөхөр чи нум сумаа надад өг. Би харвалдъя» гэвэл, Тэмүжин өгүүлрүүн: «Миний төлөө чи эрсдүүзэй. Би харвалдъя» гэж эргэж харвалдав. Тэр цагаан морьтой хүн уургаар дохисоор хоцорвол хойдох нөхөд нь уван цуван гүйцэж ирсэн боловч нэгэнт нар уул ташин шингэж бүрэнхий болсон тул тэд нэхэж чадахгүй хоцров.


92. Тэмүжин Боорчи хоёр морьдоо авч тэр шөнө турш яваад гурван өдөр, гурван шөнө явж Боорчийн гэрт ойртвол, Тэмүжин өгүүлрүүн: «Би чамгүй бол энэ морьдоо яаж авч чадах билээ? [Би хэдийг авах вэ? А. то.] Чи хэдийг авах вэ?» гэвэл, Боорчи өгүүлрүүн «Би сайн нөхөр чамайг мунгинаж явна гэж тус болохоор ханилж явсан билээ. Би олз эрсэнгүй. Би Наху баяны ганц хөвүүн тул миний эцгийн зөөсөн хураасан хөрөнгө надад элбэг хүрнэ» гэж эс авав.


93. Хоёулаа Наху баяны гэрт хүрвэл, хөвүүнээ алдав гэж нус нулимс болж байсан Наху баян хөвүүнээ ирснийг үзээд нэг уйлж, нэг загнаж, «Хөвүүн минь юу болсноо хэл» гэвэл Боорчи өгүүлрүүн: «Энэ сайн нөхөр мунгинаж явахыг үзээд хамт одсон билээ. Одоо ирэв» гээд мордож, хээр боож тавьсан намбух суулгаа авч ирэв. Тэмүжинд тэд тэлээ хурга алж хүнс бэлтгээд бас ганзаганы тулам өгөв. Наху баян өгүүлрүүн: «Хоёр залуус үүнээс хойш сайхан нөхөрлө, бие биеэ битгий орхи» гэв. Тэндээс Тэмүжин мордож гурван өдөр гурван шөнө яваад Сэнгүр горхинд байгаа гэртээ хүрэв. Тэмүүжинийг ирэхэд Өэлүн эх, Хасар хийгээд дүү нарын зовнил тайлагдаж сэтгэл баясав.


94. Урьд Бөртэ үжинийг Тэмүжин есөн настай байхдаа үзэж ирснээс хойш дахин уулзаагүй билээ. Одоо Тэмүжин Бэлгүтэй хоёр Бөртэ үжинийг эрэхээр Хэрлэн мөрөн рүү одов. Цэгцэр Чихургу хоёрын завсар Хонгирадын Дэй сэцэн нутаглан байгаа ажээ. Дэй сэцэн, Тэмүүжинийг үзэж маш их баясаж өгүүлрүүн: «Ах дүү тайчууд нар чамд атаархан хорсохыг би мэдэх тул чиний тухай сэтгэл зовнисоор цөхрөхөд хүрсэн билээ. Одоо чамтай уулзав» гээд Бөртэ үжинийг Тэмүжинд өгөв. Тэмүжин Бөртэ үжинийг авч хамт буцахад Дэй сэцэн үдэж яваад Хэрлэнгийн Ураг цөл гэдэг газар хүрч [халуунд ядрах тул А. то.] Хэрлэн рүү гэдрэг буцав. Дэй сэцний гэргий Цотан охин Бөртэ үжинийг үдэж Хүрэлх дотор Сэнгүр горхинд бүхүйд хүргэж ирэв.


95. Цотанг хариулаад Боорчийг нөхөрлөе гэж урьж Бэлгүтэйг илгээв. Бэлгүтэйг ирмэгц Боорчи, эцэгтээ үл хэлэн бөгтөр хонгорыг унаад бор өрмөг (хэвнэг)-өө бөгтрөөд Бэлгүтэйн хамт явж ирэв. Боорчийн, Тэмүжинтэй нөхөрлөсөн ёс тийм.


96. Тэмүжин нар Сэнгүр горхиноос нүүж, Хэрлэн мөрний эх Бүрги эрэгт бууж нутаглах цагт Цотан эхийн шитгүл (өмсгөл) гэж авчирсан хар булган дахыг авч Тэмүжин, Хасар, Бэлгүтэй гурвуулаа Есүхэй эцгийн хуучин дотно анд (нөхөр) Ван хантай уулзахаар очив. Эцгийн анд бол эцэг мэт биз гэж Ван ханыг Туул голын шугуйд нутаглан байхад хүрч очоод Тэмүжин өгүүлрүүн: «Эцгийн хуучин анд та, миний эцгийн адил буюу гэж би гэргий аваад өмсгөл хар булган дахыг чамд авчрав» гэж булган дахаа өгөв. Ван хан маш их баясаж өгүүлрүүн:  «Хар булган дахны чинь хариуд  Хагацсан улсыг чинь  Хамтатгаж өгье  Булган дахны чинь хариуд  Бутарсан улсыг чинь  Цуглуулж өгье.  Бөөр нь бөгсөнд байг  Цэр нь цээжинд байг  [Ах захтай болог]» гэв.


97. Тэндээс Бүрги эрэгт нутаглан бүхийд Бурхан халдунаас Урианхайн Жарчиудай өвгөн хөөрөг (төмрийн дархны үлээх тулам)-өө үүрч, Зэлмэ нэрт хөвүүнээ дагуулж ирээд өгүүлрүүн: «Тэргүүн Ононы Дэлүүн болдогт Тэмүжин чамайг төрөхөд Булган өлгий өгсөн ба би энэ хөвүүн Зэлмээг чамд өгсөн боловч, балчир учраас гэрт аваачсан билээ. Одоо чи миний хөвүүн Зэлмээр  Эмээлээ тохуул  Үүдээ сөхүүл» гэж өгөв.


98. Хэрлэн мөрний эх Бүрги эрэгт нутаглан байтал нэгэн өглөө эрт үүр цайж байхад Өэлүн эхийн гэрт зарцлагдах Хуагчин эмгэн босож өгүүлрүүн: «Эх, эх үтэр бос. Газар дэлбэрэх мэт чимээ гарч, морины төвөргөөн сонстоно. Аймшигт тайчууд айсуй биз. Эх даруй бос» гэв.


99. Өэлүн эх, «Хөвүүдийг даруй сэрүүлэгтүн» гээд өөрөө даруй босов. Тэмүжин нар даруй босоод морьдоо барьж, Тэмүжин, Өэлүн эх, Хасар, Хачиун, Тэмүгэ отчигин, Бэлгүтэй, Боорчи, Зэлмэ нар тус бүр нэг морь унаж, Тэмүлүнийг Өэлүн эх өвөртөө дүүрэв. Нэгэн моринд юм ачиж хөтлөв. Бөртэ үжинд морь дутав.


100. Тэмүжин ах дүү нар мордож, үүрээр Бурхан халдуны зүг одов. Хуагчин эмгэн, Бөртэ үжинийг нууя гэж бүхээгтэй тэргэнд оруулж [эд бараагаа хийж тэргэнд сууж А. то.] бөөр алаг үхэр хөллөж, Түнхэлэг горхин өөд хөдөлж [уул өгсөн Түнхэлэг горхиноо хүрэхэд А. то.] сая үүр цайж харуй бүрий байтал, өөдөөс цэргийн хүмүүс хатиран ирж, «Чи юун хүн бэ?» гэж асуувал Хуагчин эмгэн өгүүлрүүн: «Би Тэмүүжиний харьяат. Их гэрт хонь хяргахаар ирсэн билээ. Одоо [унгас тээж А. то.] гэртээ харьж явна» гэв. Тэр цэргүүд өгүүлрүүн: «Тэмүжин гэрт бий юу? Үгүй юу? Гэр нь хаана байна?» гэвэл, Хуагчин эмгэн өгүүлрүүн: «Гэр нь ойр байна. Тэмүүжиний бий, үгүйг би мэдэхгүй, би хойд гэрээс гарч ирэв» гэв.


101. Тэд цэргүүд хатиран одов. Хуагчин эмгэн, бөөр алаг үхрээ гуядаж, яаравчлан явах гэтэл тэрэгний тэнхлэг хугарав. Тэнхлэг хугарсан учир, явганаар ойд дутааж оръё гэж байтал, хойноос мөн цэргүүд Бэлгүтэйн эхийг сундалж, хоёр хөлийг нь санжуулан давхиж ирээд, «Энэ тэргэн дотор юу байна?» гэж асуувал, Хуагчин эмгэн өгүүлрүүн: «Унгас бий» гэв. Тэр цэргүүдийн ахмад нь өгүүлрүүн: «Дүү нар бууж үзэгтүн» гэвэл, бусад нь бууж хаалттай тэрэгний хаалгыг нээвэл, дотор нь хатан сууж байна. Түүнийг тэрэгнээс чирч гаргаад Хуагчин хоёулыг сундалж Тэмүүжиний хойноос өвсний налархайгаар мөшгөж, Бурхан халдун өөд гарав.


102. Тэмүүжинийг нэхэж Бурхан халдуныг гурав тойрон нэгживч олсонгүй. Урагш хойш явж эрвэл умбах шавар, битүү ой тулгарч, цатгалан могой шургах завсаргүй бэрх шугуй тул Тэмүүжинийг мөрдөж олж чадсангүй. Энэхүү довтолсон цэргүүд бол гурван мэргид байсан ажээ. Удуйд мэргидийн Тогтоа, Увас (ухаа) мэргидийн Дайр-Үсүн, Хаад мэргидийн Хаатай Дармала гурвуул нийлж урьд Чилэдүгээс Өэлүн эхийг булааж авсны өшөөг нэхэхээр ирсэн ажээ. Одоо тэдгээр мэргид өгүүлэлдрүүн: «Өэлүнийг булаагдсаны өшөөг авахаар ирээд одоо эмсий нь булааж авав. Өвөг эцгийн өшөөг авав бид» гэж гэртээ буцав.


103. [Тэд Бөртэ үжинийг аваачаад Чилэдүгийн дүү Чилэгэр бөхөд өгөв. А. то.] Тэмүжин: «Тэр гурван мэргид гэртээ харих нь уу? Ууланд бүгэх нь үү? Гурван хоног дагаж яваад мэдэж ир» гэж Бэлгүтэй, Боорчи, Зэлмэ гурвыг илгээв. Тэмүжин өөрөө Бурхан халдун дээр бууж, өвчүүгээ дэлдэж (цохиж) залбиран өгүүлрүүн:  «Солонго мэт сонсох  Соргог Хуагчины  Сонорын хүчээр  Үен мэт үзэх  Үнэнч Хуагчины  Үзсэний ачаар  [Аюулт дайснаас  Амжин дутааж]  Бүтэн биеэ  Бүгэн нуугдаж  Бүдэг замыг  Мөрдөн дагаж  Бугын мөрийг  Мөшгөн хөөж  Бургасан гэрт  Буруулан нуугдаж  Бурхан халдунд  Амь хоргодов.  Харийн дайсан  Халдан довтлоход  Харцагаас дутаасан  Болжмор мэт  Хандгай бугын  Мөрийг дагаж  Хад хавчлын  Сүвийг эрж  Халдун ууланд  Дутааж ирээд  Хальс холтсоор гэр барьж  Халуун амиа  Хамгаалав, би.  Бөглүү ойт  Бурхан уул  Бөөсөн чинээ амийг минь  Бөөцийлөн аварч  Бөөрийн чинээ биеийг минь  Бүтэн мэнд үлдээв.  Өшөөт дайснаас  Өршөөн аварч  Өнчин бидний  Өмөг болсон  Өндөр дээд  Бурхан халдун чамайг  Өглөө бүр мялааж байя!  Өдөр бүр тахиж байя!  Үрийн үрд  Үүрд тахин  Үе тутам  Үргэлж шүтье!» гэж бүсээ хүзүүнд эрих мэт өлгөж, малгайгаа гарт сэгэлдэрч, гараар өвчүүгээ дарж, наран өөд хандаж, Бурхан халдунд есөнтөө сөгдөж өчил өчин, сацал сацав.       Неизвестный      III. МЭРГИДИЙГ СӨНӨӨСӨН БА ТЭМҮЖИНД ЧИНГИС ХААН ЦОЛ ӨРГӨМЖИЛСӨН НЬ


104. Тэндээс Тэмүжин, Хасар, Бэлгүтэй гурвуул явж, Туул голын Хар шугуйд нутаглаж байгаа ван хан Тоорилд очиж өгүүлрүүн: «Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав. Хан эцэг минь эхнэр хүүхдийг минь аварч өгнө үү гэж ирэв» гэвэл, ван хан Тоорил хариу өгүүлрүүн: «Би ноднин жил чамд хэлсэн биш үү. Эцгийн адил эцэг гэж булган дах авчирч өгсөн тухайд би ингэж хэлсэн билээ:  «Булган дахны чинь хариуд  Бутарсан улсыг чинь  Бөөгнөрүүлж өгье  Хар булган дахны чинь хариуд  Хагацсан улсыг чинь  Хамтатгаж өгье.  Цэрээ цээжинд байлга  Бөөрөө бөгсөнд байлга [Ах захтай байг]» гэж  хэлсэн билээ. Одоо тэр үгэндээ хүрч,  Булган дахны чинь хариуд  Бүгд мэргэдийг  Бүрэлгэн довтолж  Бөртэ үжинийг чинь  Буцааж өгье.  Хар булган дахны чинь хариуд  Хамаг мэргидийг  Хамх цохиж  Хатан Бөртий чинь  Хариулж авчиръя.  Чи Жамуха дүүд хэл өг. Жамуха дүү Хорхунаг Жубур гэдэг газар бий. Би эндээс хоёр түмэн цэрэг авч баруун гар болон мордъё. Жамуха дүү хоёр түмэн цэрэг авч зүүн гар болон морилог. Бидний учрах болзоог Жамуха тогтоотугай» гэв.


105. Тэмүжин, Хасар, Бэлгүтэй гурвуулаа, Тоорил ханаас салж гэртээ ирээд Тэмүжин, Жамухад Хасар Бэлгүтэй хоёрыг илгээж хэлүүлсэн нь:  «Өст мэргид ирж  Өрийг минь өвтгөв  Өврийг минь хоослов.  Өмөг түшиг болох  Өнөр төрлийн та нар  Өшөөг авч өгнө үү.  Элэг зүрх минь  Эмтэрч байна.  Элгэн садан та нар  Энэ өшөөг авч өг» гэв.  Бас Хэрэйдийн Тоорил ханы үгийг Жамухад, уламжлан хэлсэн нь: «Эрт өдөр эцэг хан Есүхэйтэй эв нэгтэй явснаа санаж, одоо хоёр түмэн цэрэг авч баруун гар болон мордъё. Жамуха дүү хоёр түмэн цэрэг авч зүүн гар болон морилтугай. Хамтрах болзоог Жамуха дүү мэдтүгэй» гэснийг уламжлав. Эдгээр үгийг сонсож гүйцээд Жамуха өгүүлрүүн:  «Өнөө Тэмүжин анд  Өдий зовлон бэрхэд  Өртөгдсөнийг сонсоод би  Өр өвдөж  Өршөөн санана  Элэг эмтэрч  Эмгэнэн гашуудна.  Эл өшөөг нэхэж  Эдгээр мэргид аймгийг  Эвдэн мөхөөж  Эхнэр Бөртийг  Эргүүлж авчиръя  Хамаг хаад мэргидийг  Хамх цохиж  Хатан Бөртийг  Хариулж авъя.  Давирах гөлмийн чимээг  Дайны хэнгэргийн дуу гэж  Ташааран дутаагч Тогтоа  Дайд Буур-хээрт  Ташаалдан суугаа биз.  Давхар хоромсогын амсар  Дарвалзан хөдлөхөд  Дайн тулаан болов гэж  Ташааран дутаагч  Дайр-Үсүн одоо  Давлагат Орхон Сэлэнгийн  Талхун аралд  Далдиран суугаа биз.  Хамхуул өвс хийсэхэд  Халдах дайсан ирэв гэж  Хар ойг чиглэж  Хашхиран дутаагч муу  Хаатай Дармала одоо  Харжийн талд  Хааш ч үгүй байгаа биз.  Сайхан Хилго мөрөнд  Сахал өвс их гэнэ  Сахал өвс түүгээр  Сал хийж болдог гэнэ.  Өнөө дөхмийг бодож  Өвсөөр сал хийж  Өргөн Хилго мөрнийг  Өнгөрч хөндлөн гараад  Өөдгүй муусайн мэргидийн  Өнөөх муу Тогтоагийн  Өрх үүдийг нь эвдэж  Өм цөм дайрч  Өнгөтэй эдийг нь олзолж  Өвөртлөх эмийг нь булааж  Өсөх үрийг нь тасалж  Өшөө хорсголоо авъя!  Хутагт эрхэм шүтээний нь  Хуга татаж эвдээд  Хувхай болгож хаяя!  Хотол их улсыг нь  Хоосон болтол довтолъё» гэв.


106. Жамуха бас Тэмүжин анд, Тоорил хан ах хоёрт хэлүүлсэн нь: «Одоо би  Хараа ихт [холоос харагдах] тугаа тахиж  Хар бухын арьсаар бүрсэн  Харгих дуутай хэнгэргээ дэлдэж  Хатан болд жадаа барьж  Халх хуягт дээлээ өмсөж  Хатгах зэвт сумаа онилж  Хар хул морио унаж  Хамаг олон цэргээ дагуулж  Хаад мэргэдийг халдан довтолж  Хатгалдан байлдахаар мордов би.  Үзэмжит сайхан тугаа тахиж  Үхрийн арьсан хэнгэргээ дэлдэж  Үргэлж хэлхээ хуягаа өмсөж  Үзүүр хурц илдээ барьж  Үнэхээр мэргэн сумаа онилж  Үлэмж сайн морио унаж  Үй түмэн цэргээ дагуулж  Үхээнц муусайн мэргид иргэнтэй  Үхтэл тэмцэхээр нэгэнт мордов.  Тоорил хан ах мордож, Бурхан халдуны өврөөр Тэмүжин андыг дайрч аваад Онон мөрний эх Ботохан-бооржи гэдэг газар ирэгтүн. Би эндээс нэгэн түмэн цэрэг авч мордоод замд Онон мөрөнд нутаглаж байгаа Тэмүжин андын харьяат нараас бас нэгэн түмэн цэрэг авч, бүгд хоёр түмэн цэрэг болоод Ботохан-бооржид очиж нийлье» гэж илгээв.


107. Жамухын эдгээр үгийг Хасар Бэлгүтэй хоёроос Тэмүжин сонсоод Тоорил ханд уламжлав. Тоорил хан, Жамухын үгийг сонсмогц хоёр түмэн цэрэг авч мордоод Бурхан халдуны өврөөр Хэрлэнгийн Бүрги эргийг чиглэн явав. Үүнийг Тэмүжин сонсоод Бүрги эргээс хөдөлж, Бурхан халдуны өвөр Түнхэлэг өөд нүүж Тана горхинд очиж буув. Тоорил хан, нэгэн түмэн цэрэгтэй, Тоорил ханы дүү Жаха хамбу нэгэн түмэн цэрэгтэй Химурга горхины Айл харгана гэдэг газар бууж бүхийд Тэмүжин, цэргээ авч очиж нийлэн буув.


108. Тэмүжин, Тоорил хан, Жаха хамбу гурвуул нийлэн хөдөлж, Ононы эх Ботохан-бооржи гэдэг газар хүрч ирвэл энд Жамуха нэгэнт ирээд гурав хоног хүлээжээ. Тэмүүжин, Тоорил, Жаха хамбын цэргүүдийг Жамуха үзээд хоёр түмэн цэргээ жагсаав. Тэмүжин, Тоорил хан, Жаха хамбу гурав бас цэргүүдээ засаж хүрэлцэн нийлэлдэж танилцав. Жамуха өгүүлрүүн: «Бороо тохиолдовч болзооноос хождохгүй, хур тохиолдовч хурлаас саатахгүй гэж монгол үгээр хэлэлцэж «За» гэж андгайлсан биш бил үү? «За» гэсэн цагаас хожигдсон этгээдийг зэрэг дотроо хасъя гэсэн биш бил үү?» гэвэл, Тоорил хан өгүүлрүүн: «Тогтсон болзооноос гурван өдөр хожимдсоны учир торгож буруушаахыг Жамуха дүү минь мэд» гэв. Болзоо хожидсон тухай ийм үгийг ярилцаж өнгөрөв.


109. Ботохан-бооржиос бүгдээр хөдөлж, Хилго мөрөнд хүрч сал уяж гэтлээд Буур-хээр гэдэг газар очиж Тогтоа бэхийн өрх дээрээс нөмрөн бууж, эрхэм шүтээний нь эвдэн сүйтгэж, эм хүүхдийг нь эзлэн булаав. Хутагт сахиусыг нь хуга дайрч, хотол улсыг нь хомрон довтолж хоосон болгов. Тогтоа бэхийг унтаж байхад дайран барьж болох байсан. Гэтэл Хилго мөрөнд нутаглах загасчин ба булга агнагчид, гөрөөчид «Дайсан айсуй» гэж тэр шөнийн дотор Тогтоа бэхид хэл хүргэжээ. Энэ мэдээг сонсоод Тогтоа ба Увас мэргидийн Дайр-Үсүн хоёр хамтарч цөөн нөхдийн хамт Сэлэнгийг уруудаж Баргужин оронд дутаан одов.


110. Мэргидийн улс дүрвэж, тэр шөнө Сэлэнгийг уруудан дутаахад манай цэргүүд дүрвэсэн мэргидийг нэхэж довтлон дээрэмдэн явав. Тэмүжин, дүрвэж яваа хүмүүсийн дундуур «Бөртэ, Бөртэ» гэж дуудан, эрж явтал, дүрвэж яваа иргэний дотор байсан Бөртэ үжин, Тэмүүжиний дууг сонсож таниад тэрэгнээс бууж Хуагчин эмгэн хоёул гүйж ирээд, Тэмүүжиний жолоо цулбуурыг барьж авав. Тэмүжин шөнийн саруулд үзвэл Бөртэ үжин мөн тул тэврэлдэн учрав. Тэмүжин мөн шөнө Тоорил хан, Жамуха анд хоёрт хүн илгээж хэлүүлсэн нь: «Эрсэн хүнээ олсон тул энэ шөнө довтлохоо зогсож энд бууя» гэв. Дүрвэж явсан мэргидүүд мөн шөнө хаана хүрсэн, тэр газраа бууж хонов. Бөртэ үжин мэргидийн гараас гарч, Тэмүжинтэй уулзсан ёс ийм бүлгээ.


111. Урьд Удуйд мэргидийн Тогтоа бэхи, Увас мэргидийн Дайр-Үсүн, Хаад мэргидийн хаатай Дармала гурвуул гурван зуун хүнийг дагуулж Тогтоа бэхийн дүү Их Чилэдүгийн гэргий Өэлүнийг Есүхэй баатарт булаагдсаны өшөөг авна гэж тэр нэг өглөө мордсон билээ. Тэр цагт Тэмүүжинийг Бурхан халдунд дутаалгаж гурав дахин тойрч нэгжээд Тэмүүжинийг олсонгүй. Харин Бөртэ үжинийг барин авч Чилэдүгийн дүү Чилэгэр бөхөд өгч асруулсан ажээ. Түүнээс хойш Бөртэ үжин Чилэгэр бөхийн гэрт байсаар билээ. Одоо Чилэгэр бөх дутааж гараад гэмшиж өгүүлрүүн:  «Хар муу хэрээ  Хальс холтос идэх заяатай байтал  Харлаг галууг идэхээр  Халдан тэмцэх мэт,  Хариугүй муу  Чилэгэр би  Харин ихийг санаж  Хатан үжинд халдаж  Хамаг мэргид иргэнийг  Хачлагдах аюулд учруулж  Халх нөмөргүй болж  Харанхуй шөнө зугтан гарч  Хадны хавчилд хоргодон  Хайран амиа гээх  Хар толгойгоо алдах болов  Хулд муу шувуу  Хулгана оготно идэх заяатай байтал  Хун галууг идье гэж  Хошуугаа билүүдэх мэт.  Хувхай муу Чилэгэр би  Хутагт үжин хатныг  Хувилан авч ирээд  Хотол олон мэргидэд  Хор хөнөөл болгов.  Хохир муу Чилэгэр би  Хохимой муу толгойгоо  Хоргодох газаргүй болов  Хорголын төдий амиа  Арчлах газаргүй болов  Харанхуй хавчилд шургах уу  Хадны завсраар орох уу  Хаана очих билээ?»  гээд дутаасан ажээ.


112. Хаатай Дармалааг барин авчирч, хавтсан дөнгө өмсгөж Халдун ууланд явуулав. Бэлгүтэйн эх тэр айлд бий гэхийг сонсоод Бэлгүтэй, эхээ авъя гэж очоод гэрийн баруун үүдээр орвол түүний эх навтархай нэхий дээлтэй бөгөөд гэрийн зүүн үүдээр гарч гаднах хүнд өгүүлрүүн:  «Хайрт хөвүүд минь  Хаадын зэрэгт хүрч байтал  Харин би энд  Харц муу хүнд  Харьяалагдаж явна  Хан хөвүүдийн нүүрийг  Харж яахин үзэх билээ?»  гээд гүн шугуйд гүйж орсонд хойноос нь нэхэж эрээд олсонгүй. Үүнд Бэлгүтэй ноён, мэргид овгийн хүнийг үзвэл «Эхийг минь авчир» гэж харвах билээ. Бурхан халдунд Тэмүжин нарыг довтолсон гурван зуун мэргидийг  Үрийн үрийг хүртэл  Үнсийг хийстэл хядаж  Үлдсэн эм хүүхдийг  Үүдний зарц болгож  Үзэсгэлэн сайтай заримыг  Үүрд дотнолж авав.


113. Тоорил хан Жамуха хоёрыг Тэмүжин бишрэн өгүүлрүүн:  «Эцэг хан Тоорил  Эрхэм анд Жамуха нар  Эв хүчийг нэгтгэж  Эрхт тэнгэрийн өршөөлөөр  Эх дэлхийн ивээлээр  Эртний өшөөт мэргидийн  Элэг зүрхийг эмтэлж  Эрхэм төрлийг сөнөөж  Эзэмших гэрийг хоосолж  Элдэв зүйлийг олзлов» гэв.  Мэргид иргэнийг тийнхүү дайлж буцав.


114. Удуйд мэргидийн дүрвэж дутаасны хойно тэдний нутаг дээр булган малгайтай, бугын арьсан гуталтай, булган хөөмий дээлтэй, нүдэндээ галтай, нүүртээ цогтой Хүчү гэдэг нэртэй, таван настай хөвүүн хоцорсныг манай цэргүүд олж авчраад Өэлүн эхэд бэлэг болгон өгөв.


115. Тэмүжин, Тоорил хан, Жамуха гурвуул нийлж  Олон мэргидийн  Оцгор гэрийг эвдэж  Олигтой эмсийг олзолж  Орхон Сэлэнгэ хоёрын  Ой талаас буцав.  Талхун арлаас хөдөлж, Тэмүжин Жамуха хоёр Хорхунаг Жубурыг чиглэн явав. Тоорил хан, Бурхан халдуны хяраар Өхөрт шугуйг дайран Гацуурт (Гацууртай) сүвчид, Улиат (Улиастай) сүвчид гэдэг газрыг дайрч, ан гөрөө хийсээр Туул голын Хар шугуйд буцаж харив.


116. Тэмүжин Жамуха хоёр, Хорхунагийн хөндийд нийлэн бууж, эртний анд бололцсоноо дурдаж улам дотно болж найралдъя гэлцэв. Анх урьд анд бололцоход Тэмүжин арван нэгэн настай байсан билээ. Тэр цагт Жамуха нэгэн гурын шагайг Тэмүжинд өгч, Тэмүжин нэгэн цутгамал шагайг Жамухад өгч, Ононы мөсөн дээр шагалцан наадаж анд бололцсон билээ. Түүний хойд хавар алангир нумаар харваж байхад Жамуха, бярууны хоёр эврийг нааж нүхэлж хийсэн дуут сумаа Тэмүжинд өгч, Тэмүжин, арц модон годил (болцуу)-оо Жамухад өгч анд бололцов. Хоёр удаа анд бололцсон ёс ийм билээ.


117. Ахас дээдсийн үгийг сонсвол  Аливаа хүн харилцан  Анд нөхөр бололцвол  Амь биедээ  Арч болж  Аль алиндаа  Түшиг болж  Амраглан ханилах ёстой.  Одоо бид амраглан явъя гэж Тэмүжин, мэргидийн Тогтоагаас олзолж авсан алтан бүсээ Жамуха андад бүслүүлж, Тогтоагийн эсгэл (эрмэг буюу агсам) халиуныг Жамуха андад унуулав. Жамуха хариуд нь Увас мэргидийн Дайр-Үсүнээс олзолж авсан алтан бүсээ Тэмүжинд бүслүүлж, мөн Дайр-Үсүний эвэрт ишгэн цагаан морийг Тэмүжинд унуулав. Ийнхүү анд бололцож  Хорхунаг Жубурын хөндийд  Хулдгар хуны өвөрт  Саглагар модны дор  Сайхан хурим үйлдэж  Сайтар бүжиглэн жаргаж  Санаа сэтгэл нэгдэж  Сайн нөхөд болоод  Шөнө нэгэн хөнжилд орж хонох бүлгээ.


118. Тэмүжин Жамуха хоёр янаг найртай байж, нэгэн жил хагас хамт сууж, нэгэн өдөр тэр нутгаас нүүе гэлцэж, зуны тэргүүн сарын арван зургааны улаан тэргэл (дүгрэг сартай) өдөр нүүв. Тэмүжин Жамуха хоёр, тэрэгнүүдийн урд явж байтал Жамуха өгүүлрүүн:  «Тэмүжин анд аа!  Ууланд шахан бууя  Адуучинд гэр болтугай!  [Ай зөв үү? А. то.]  Голд шахан бууя  Хоньчин хургачин нарт  Хоол болтугай!  [Хориггүй биш үү? А. то.]» гэв.  (Хагас нь адууны бэлчээрийг татаж ууланд бууя, хагас нь хонины бэлчээрийг татаж голд бууя гэсэн үг бололтой). Тэмүжин, Жамухын энэ үгийг ухан ядаж хариу юу ч хэлсэнгүй хоцроод нүүдлийн тэргийг хүлээж Өэлүн эхэд өгүүлрүүн:  «Жамуха анд надад хэлэв:  Ууланд шахан бууя,  Адуучинд гэр болтугай!  Ай зөв үү?  Голд шахан бууя,  Хоньчин хургачин нарт  Хоол болтугай!  Хориггүй биш үү?  гэж өгүүлэв. Би энэ үгийг ухаж ядаж хариу юу ч эс хэлэв. Эхээс асууя гэж ирэв би» гэв. Өэлүн эхийг үг хэлж амжаагүй байтал, Бөртэ үжин өгүүлрүүн: «Жамуха анд амархан уйддаг гэдэг билээ. Одоо биднээс уйдах цаг нь болсон биз. Тугаар (сая)-ын Жамуха андын хэлсэн нь биднийг жишээлсэн үг буюу. Бид бүү бууя. Энэ хөдөлсөөр шулуухан Жамухаас хагацаж шөнө турш явъя» гэв.


119. Бөртэ үжиний үгийг зөвшөөж үл буун шөнө турш явж зуур мөрт тайчуудыг дайрав. Тайчууд айж мөн шөнө хөдөлж Жамухын зүг одов. Тайчуудын бэсүдийн нутаг дээр Хөхөчү нэртэй нэгэн өчүүхэн хөвүүн хоцорсныг манайхан олж аваад Өэлүн эхэд өгч тэжээлгэв.


120. Тэмүжин нар тэр шөнө дүлэн явж өдөр гийхэд үзвэл, жалайр аймгийн Хачиун-Тохураун, Хархай-Тохураун, Харалдай-Тохураун ах дүү гурвуул шөнө дүлэн нүүж дагалдан ирэв. Дархад аймгийн Хадаан, Далдурхан ах дүү тавуул, бас Мэнгиту хианы хөвүүн Үнгүр нар, чаншиут, баяуд харьяат нараа дагуулж ирэв. Барулас аймгаас Хубилай, Худус ах дүү нар ирэв. Мангуд аймгаас Жатай, Доголху чэрби ах дүү хоёул ирэв. Боорчийн дүү Үгэлэн чэрби, Арулад аймгаас хагацаж ах Боорчидоо нийлж ирэв. Зэлмийн дүү Чаурхан, Сүбээдэй баатар, Урианхай аймгаас салж Зэлмэд нийлэн ирэв. Бэсүд аймгаас Дэгэй, Хүчүгүр ах дүү хоёр ирэв. Сүлдүс аймгаас Чилэгүтэй-Тахи, Тайчиудай ах дүү нар ирэв. Жалайр аймгийн Сэцэ-Домог, Архай-Хасар Бала хоёр хөвүүнээ дагуулж ирэв. Хонхотанаас Сүйхэтү чэрби ирэв. Сүхэгэнээс Жэгэй хондгарын хөвүүн Сүхэхэй-Жаун ирэв. Нэүдэйн Цагаан гоо ирэв. Олхуноуд аймгаас Хингиадай, Горлос аймгийн Сэчиүр, Дүрвэд аймгийн Мөчи бүдүүн нар ирэв. Ихирэс аймгийн Буту, энд хүргэн болж байсан тул хамт ирэв. Ноёхон аймгийн Жунсо ирэв. Оронар аймгаас Зургаан ирэв. Тэгээд барулас аймгаас Сохо сэцэн, Харачар хөвүүнтэйгээ ирэв. Бас Баарин аймгийн Хорчи, Үсүн өвгөн, Хөхөчөс, Мэнэн баарингаа дагуулж нэгэн хүрээ болж ирэв.


121. Хорчи ирж өгүүлрүүн: «Бид Бодончар богдын барьж авсан эмээс төрсөн тул Жамухатай хэвлий нэгтэй, хэлхээ бэхтэй хүмүүс билээ. Иймийн тул Жамухаас хагацаж болохгүй. Гэвч заарин тэнгэр ирж нүдэнд минь зааж үзүүлсэн нь, ухаагчин үнээ ирж Жамухыг тойрон явж, Жамухыг ба гэр тэргийг нь мөргөсөөр өрөөсөн эврээ хугалж солжир эвэртэй болоод «Эврийг минь өг» гэж Жамухын зүг мөөрч шороо сацлан байна. Бас нэгэн мухар ухаа үхрийг их гэрт тэргэнд хөллөжээ. Тэр үхэр их тэргүүр (зам)-ээр Тэмүүжиний хойноос зүтгэн явж мөөрөн хэлэх нь:  «Тэнгэр газар эелдэж (зөвлөж)  Тэмүжинийг улсын эзэн болтугай» гэж  Тээж хүргэж явна» гэж мөөрнө.  Ийнхүү миний нүдэнд заарин тэнгэр ирж зааж үзүүлэв.  «Тэмүжин чи, улсын эзэн болбол намайг урьдаас зааж хэлсэн тул хэрхэн жаргуулах вэ?» гэж асуувал, Тэмүжин өгүүлрүүн: «Үнэхээр би улсын эзэн болбол чамайг түмний ноён болгоё» гэв. Хорчи өгүүлрүүн: «Өдий их төрийн үйлийг урьдаас заасан намайг түмний ноён болгох нь ямар жаргалан бэ? Намайг түмний ноён болгоод бүх улсаас гоо сайхан охид гучийг шилж эм болгох эрхийг олго. Бас миний юу хэлсэн бүхнийг анхаарч сонс!» гэв.


122. Хунан тэргүүтэн Гэнигэс нэгэн хүрээ болж, бас Даридай отчигин нэгэн хүрээ болж ирэв. Жадаран аймгийн Мулхалху ирэв. Унжин сахайт нэгэн хүрээ болж ирэв. Жамухаас ийнхүү салж хөдлөөд Химурга горхины Айл-харгана гэдэг газар хүрч буув. Тэр цагт бас Жамухаас салж Жүрхиний Сорхату-Жүрхийн хөвүүн Сача бэхи, Тайчу хоёр нэгэн хүрээ болж, Нэгүүн тайжийн хөвүүн Хучар бэхи нэгэн хүрээ болж, Хотала хааны хөвүүн Алтан отчигин нэгэн хүрээ болж, Жамухаас салж хөдлөөд Тэмүүжинийг Химурга горхины Айл-харганад бууж байхад нийлэн ирэв. Тэмүжин нар тэндээс нүүж Хүрэлх доторх Сэнгүр горхины Хар зүрхний Хөх нуурт очиж буув.


123. Алтан, Хучар, Сача бэхи бүгдээр зөвлөлдөж Тэмүжинд өгүүлрүүн: «Чамайг хаан болгоё. Тэмүжин чамайг хаан болгож бид  Олон дайнд  Оройлон явж  Онц гуа  Охидыг олзолж  Ордон сайхан  Гэрийг авч  Олны хаан  Тэмүжинд өгье.  Харийн иргэнийг  Халдан довтолж  Хацар гуа  Хатдыг олзолж  Хатир сайт  Агтыг хөөж  Авчирч өгье.  Ороо гөрөөсийг  Авлах цагт  Отож ойртуулж  Энэ биеийг минь  Эзгүй газар  Хөөж орхи» гэв.  Ийм үгийг хэлж, ийнхүү ам алдаж, Тэмүүжинийг Чингис хаан гэж нэрийдэж хаан болгов (Чингис хаан гэх нь Тэнгис хаан, Далай хаан гэсэн үг бололтой).


124. Чингис, хаан болоод Боорчийн хүү Үгэлэн чэрби, Хачиун- Тохураун ба ах дүү Жэтэй, Доголху дөрөвт хоромсго агсуулав. Өнгүр, Сүйхэтү чэрби, Хадаан-Далдуурхан гурав өгүүлрүүн:  «Өглөөний зоогийг  Өнөд осолдохгүй  Үдийн ундыг  Үүрд тасалдахгүй гүйцэтгэж байя»  гэсэн тул буурч [тогооч] болгов.  Дэгэй өгүүлрүүн:  «Алаг сайхан хоньдыг  Ар дүүрэн бэлчээж  Хонин олон сүргийг  Хот дүүрэн өсгөж  Ховдог төрсөн би чинь  Хос цувдай хүртэж  Хошгиног мах идэж  Өдөр тутам өнжихгүй  Хоног тутам хожимдохгүй  Шилдэг иргийг алж  Шимтэй шөлийг бэлтгэж явъя»  гэсэн тул Дэгэйгээр хонь адуулгав. Түүний дүү Хүчүгүр өгүүлрүүн:  «Цуургатай тэрэгний  Цуурга цүүг  Өгье бид  Ойн гөрөөсийг  Агнах цагт  Олж гаргаж  Өгье бид.  Хээрийн гөрөөсийг  Хэтэж авлахад  Хэвлий нь нийлтэл  Шахаж өгье.  Гууны гөрөөсийг  Агнах цагт  Гуяг нь нийлтэл  Шахаж өгье.  Хатгалдах дайн  Болох цагт  Хан Тэмүжин чиний  Хатуу зарлигийг  Хайхрахгүй явбал  Хатан эмээс  Хагацуулан салгаж  Хамаг юмыг  Хамран авч  Хар толгойг минь  Хаяж одогтун.  Энх цагт  Эзэн Тэмүжин чиний  Эе зарлигийг  Эс дагах бол  Эзэлсэн ардыг авч  Эм хөвүүдийг булааж  Цуцран эвдрэхгүй болгож  Тэнхлэгтэй тэргийг  Тэргүүр замд  Тээглэн саатахгүй болгож  Тэрэг гэрийн ажлыг  Тэгшлэн засаж явъя»  гэсэн тул Хүчүгүрийг тэрэгчийн тушаалд томилов. Гэр доторх гэргий хүүхэд ба зарц нарыг Додай чэрбиэр захируулав. Хасарын захиргаанд, илд агсаж явахаар Хубилай, Чилгутай, Хархай-Тохураун гурвыг томилж:  «Хүч түрэмгийлэгчдийн  Хүзүүг хянгардаж  Омог ихтийн  Омрууг огтолж яв» гэв.  Бэлгүтэй Харалдай-Тохураун хоёрыг: «Агт хариултугай. Агтчин болтугай» гэв. Тайчуудын Хуту, Моричи, Мулхалху гурвыг «Адуу адуултугай» гэв. Архай Хасар, Тахар, Сүхэхай, Чаурхан дөрвийг «Холын холбогч, ойрын оточ (хол ойрыг сурвалжлах газарч) болтугай» гэв. Сүбээдэй баатар өгүүлрүүн:  «Хулгана оготно мэт  Хураасан хөрөнгийг хадгалж  Хар хэрээ мэт  Хамаг юмыг харамлаж  Нөмрөх эсгий мэт  Нөхөөс бамбай болж  Гэр орныг хамгаалж  Хэрсгээ бүрээс болъё» гэв.


125. Тэндээс Чингис хаан, хан болж Боорчи Зэлмэ хоёрт өгүүлрүүн:  «Сүүдрээс өөр  Нөхөргүй байхад  Сүүдэр минь болж  Сүүлнээс өөр  Ташуургүй байхад  Сүүл минь болж  Сэтгэлийг минь сэргээж  Санааг минь амруулсан  Зүрхний дотно нөхөд минь  Та хоёр хамгаас урьд ирж нөхөрлөсөн тул хамгийг ахална» гэв. Бас Чингис хаан өгүүлрүүн: «Тэнгэрт өршөөгдөж, газарт ивээгдэж, Жамухаас салж намайг сэтгэж нөхөрлөе гэж ирсэн анхны өлзийт нөхөд минь алинаас ч илүү хүндтэй байх учиртай тул ийнхүү та нарыг зохих зохих тушаалд томилов» гэв.


126. Чингис хааныг хан болгов гэж Хэрэйдийн Тоорил ханд Тахай Сүхэхэй хоёрыг илгээвэл, Тоорил хан өгүүлрүүн: «Тэмүжин хөвүүний минь, хан болгосон нь маш зөв.  Монголчууд, хангүй байж яаж болно.  Энэ шийдвэрээ эвдэхгүй  Эв зангиагаа таслахгүй  Эх захаа алдахгүй  Эгнэгт журамтай бай» гэв.         Неизвестный      IV. ЖАМУХА БА ТАЙЧУУДТАЙ ТЭМЦСЭН НЬ


127. Архай Хасар, Чаурхан хоёрыг Жамухад элч болгож очуулбал, Жамуха өгүүлрүүн: «Алтан Хучар хоёрт очиж хэл: Алтан, Хучар та нар Тэмүжин анд (найз) бид хоёрын завсарт сүвээг сүлбэж, хавиргыг хатгаж юунд салгав? Тэмүжин бид хоёрыг хамт байхад түүнийг хан эс болгосон байтал, одоо ямар санаагаар түүнийг хан болгов? Алтан, Хучар та хоёр хэлсэн үгэндээ хүрч Тэмүжин андын сэтгэлийг амруулж, андад сайн нөхөр болж яв» гэж хэлүүлжээ.


128. Түүний хойно, Жалама (уул)-ын өвөр Өлгий булаг гэдэг газар нутаглан суугаа, Жамухын дүү Тайчар, Саарь-хээр гэдэг газар байгаа манай Жөчи-Дармалагийн адууг дээрэмдэхээр явж Жөчи-Дармалагийн адууг Тайчар дээрэмдэн одов. Үүнд Жөчи-Дармала, адуугаа дээрэмдэгдээд нөхөд нь зүрх шантарч явахгүй болмогц Жөчи-Дармала өөрөө ганцаар нэхэж, шөнө адууны захад хүрээд мориныхоо дэл дээр элгээрээ хэвтэж очоод Тайчарын нурууг хуга харван алж адуугаа буцааж аваад иржээ.


129. «Дүү Тайчарыг алагдав гэж Жамуха Жадараны арван гурван отгийг нэгтгэн тэргүүлж гурван түмэн цэргийг авч Алагууд, Тургагууд уулыг давж, Чингис хаанд халдахаар айсуй» гэж Ихирэс овгийн Мүлхэ-тотаг, Боролдай хоёр Чингис хааныг Хүрэлхэд байхад хэлж ирэв. Энэ мэдээг аваад Чингис хаан, арван гурван хүрээнээсээ гурван түмэн цэргийг авч, Жамухыг угтаж мордоод Даланбалжуд гэдэг газар байлдав. Чингис хаан, Жамухад шахагдаж Онон мөрний Зээрэн гэдэг хавчилд шургаж оров. Үүнд Жамуха өгүүлрүүн: «Ононы Зээрэн хавчилд тэднийг бид шургуулав» гэж буцахдаа чинос овгийн залуусыг далан тогоонд буцалгаж, Нэүдэй цагаан гуагийн толгойг огтолж морины сүүлд чирч оджээ.


130. Жамухыг харьсны хойно тэндээс Уруд аймгийн Жүрчидэй, Мангуд аймгийн Хуйлдар нар харьяат аймгаа дагуулж Жамухаас салаад Чингис хааныг түшиж ирэв. Хонхотаны Мэнлиг эцэг, Жамухыг дагаж байсан бөгөөд одоо долоон хөвүүнээ дагуулан, Жамухаас хагацаж, Чингис хаанд нийлэн ирэв. Жамухаас өдий улс иргэн салж, Чингис өөртөө ирэв гэж баясаж Чингис хаан, Өэлүн үжин, Хасар, Жүрхиний Сача бэхи, Тайчу нар Ононы шугуйд нийлж хуримлав. Чингис хаан, Өэлүн үжин, Хасар, Сача бэхи нарт тэргүүлэн нэжээд хундага барив. Дараа нь Сача бэхийн бага эхнэр Эбэхэйд тэргүүлэн хундагалахад Хорижин хатан, Хуурчин хатан хоёр уурлаж, «Бидэнд тэргүүлэн барихгүй, яагаад Эбэхэйд эхлэн хундагалав» гэж тогооч Шихүрийг жанчив. Тогооч Шихүр жанчигдаад «Есүхэй баатар, Нэгүүн тайж хоёр үгүйн тул ингэж жанчигдав» гэж их дуугаар уйлжээ.


131. Тэр хуримыг манай талаас Бэлгүтэй засаад, Чингис хааны морийг барьж байв. Жүрхинээс Бүри-бөх тэр хуримыг засаж байв. Гэтэл хатгин овгийн нэгэн хүн, бидний морины уяанаас цулбуур хулгайлж аваад баригдав. Бүри-бөх тэр хүнийг өмөөрч, Бэлгүтэйтэй хэрэлдэв. Бэлгүтэй үргэлж барилдах тул баруун ханцуйгаа мулталж, гараа нүцгэн гаргаж явах бүлгээ. Бэлгүтэйн нүцгэн мөрийг Бүри-бөх илдээр хага цавчив. Бэлгүтэй ингэж цавчигдсан боловч, огт ажиггүй цусаа цувруулж явахыг, сүүдэрт суугаад хуримлаж байсан Чингис хаан үзэж гарч ирээд өгүүлрүүн: «Хэнд ингэж цавчигдав» гэхэд Бэлгүтэй өгүүлрүүн: «Өглөө ийм болсон билээ. Миний төлөө ах дүү нар муудалцах болуузай! Би алзахгүй. Миний бие илаарь байна. Ах дүү нар сая ижилдэн найрамдаж байгаа тул миний төлөө ах битгий муудалц, хоромхон байзна» гэв.


132. Чингис хаан, Бэлгүтэйн ятгасан үгийг үл хайхарч, хоёр этгээд (хоёр тал)-аас модны гишүүдийг хуга татаж, айргийн бүлүүрийг сугачиж аваад зодолдож, жүрхин нарыг ялж Хорижин хатан Хуурчин хатан хоёрыг булааж авав. [Хасар харвах тутам нэг хүнийг унагаж байв. Бэлгүтэй хөхүүртэй айргаар цохилцож явав. Тайчууд нар Бэлгүтэйг барьж аваад хасаг тэрэгнээс хүлж тавив. Унтсан хойно Бэлгүтэй, хасгийг үүрсээр хүрч ирэв. А. то.] Жүрхин нар найрамдан зохилдъё гэснийг бид зөвшөөрч, Хорижин хатан, Хуурчин хатан хоёрыг буцааж өгөв. Тэр цагт Хятадын Алтан хаан, Татаарын Мэгүжин сүүлтийг эедээ үл орох тул Вангин чансанд цэрэг өгч, тэдэнтэй даруй байлд гэж явуулжээ. Вангин чансан, Мэгүжин-сүүлт тэргүүтэн Татаартай байлдаж, Улз гэдэг газар өөд адуу малын хамт түрэн хөөж айсуй гэх мэдээг авав. Тэр мэдээг аваад,


133. Чингис хаан өгүүлрүүн: «Хэдийнээс Татаар бол бидний эцэг өвгөдийг алсан өстөн иргэн билээ. Одоо энэ алалдаанд хавсралцъя» гээд Тоорил ханд элч зарж «Алтан хааны Вангин Чансан, Мэгүжин-сүүлт тэргүүтэй Татаарыг Улз өөд түрж айсуй гэнэ. Эцэг өвгөдийг хорлосон өшөөт Татаартай байлдъя. Тоорил хан эцэг даруй иртүгэй» гэж явуулав. Энэ хэлийг аваад, Тоорил хан өгүүлрүүн: «Хөвүүн (Чингис) минь, зөв үг хэлж ирүүлжээ. Бид хавсран байлдъя» гээд гуравдугаар өдөр цэргээ цуглуулж мордоод Тоорил даруй Чингисийг угтан хүрч ирэв. Чингис хаан, Тоорил хан хоёр Сача бэхи тэргүүтэй жүрхин нарт хэлүүлсэн нь: «Энэ байлдаанд хавсарч, эртний эцэг өвгөдийг минь хорлосон Татаартай байлдахаар хамт мордъё» гэж элч явуулаад, зургаан өдөр хүлээвч тэд ирсэнгүй. Хүлээж ядаад Чингис хаан, Тоорил хан хоёр, цэргээ авч Вангин чансантай хавсрахаар Улз өөд явж очвол, Улзын Хусуту шитүэн, Нарату шитүэн гэдэг газар Татаарын Мэгүжин-сүүлт тэргүүтэн татаар нар хороо бэхлэлтийг барьжээ. Чингис хаан, Тоорил хан хоёр тэрхүү Мэгүжин-сүүлт нарыг бэхлэлтээс нь барьж, Мэгүжин-сүүлтийг тэнд нь алаад мөнгөн өлгий ба тана эрдэнийн чимэгт хөнжлийг нь Чингис хаан олзлон авав.


134. Мэгүжин-сүүлтийг алав гэж Чингис хаан, Тоорил хан хоёр мэдэгдвэл, Вангийн чансан сонсоод маш баясаж чаутхури (чаутхурийг, хятадаар хүчит ноён гэсэн үг гэж Рашид Эддин тайлбарлажээ) гэдэг цол шагнав.  Хэрэйдийн Тоорилд ван цол шагнав. Вангин чансан, ван цол өгсөн түүнээс хойш Тоорилыг ван гэж нэрийдэх болов. Вангин чансан өгүүлрүүн: «Мэгүжин-сүүлтийг хавсран алж, та нар Алтан хаанд их тус хийв. Энэ тусыг чинь Алтан хаанд хэлье би. Чингис хаанд үүнээс илүү цол шагнахыг Алтан хаан мэдтүгэй» гэв. Вангин чансан тийнхүү баясаж буцав. Чингис хаан Ван хаан хоёр Татаарыг хувааж аваад гэртээ харьж буув.


135. Татаарын хоргодож байсан Нарату шитүэний нутаг дээр нэгэн өчүүхэн хүүхэд орхигдсоныг бидний цэргүүд олжээ. Үзвэл, дөртэй алтан ээмэг зүүсэн ба булгаар доторлосон даж торгон элгэвч (хантааз) өмссөн ажээ. Тэр хүүхдийг Чингис хаан авчирч, Өэлүн эхэд бэлэг гэж өгөв. Өэлүн эх өгүүлрүүн: «Сайн хүний хөвүүн биз. Язгуур сайт хүний ураг биз. Таван хөвүүний дараах зургаадугаар хөвүүн болгоё гээд Шигихутаг гэдэг нэр өгч асрав.


136. Чингис хааны аураг гэр (ар гэр) Харилт нуурт байсан билээ. Жүрхин нар, Чингисийн ар гэрт хоцорсон хүмүүсийг довтолж, тавин хүний хувцсыг тоноод арван хүнийг алжээ. Жүрхин нар ингэж сүйтгэв гэж бидний ар гэрт хоцрогсод Чингис хаанд мэдэгдвэл, Чингис хаан маш хилэгнэж өгүүлрүүн: «Жүрхин нар биднийг яагаад ингэж байгаа билээ? Ононы шугуй хуримлаж байхад тогооч Шихүрийг тэд жанчив. Бэлгүтэйн мөрийг цавчив. Найрамдъя гэхэд бид Хорижин хатан, Хуурчин хатан хоёрыг буцааж өгсөн билээ. Түүний хойно эцэг өвгөдийг минь хорлосон эртний өшөөт татаарыг хавсран байлдъя гээд жүрхин нарыг зургаан өдөр хүлээсэн боловч, тэд ирсэнгүй. Одоо бас дайсны хажуугаар дайсан болов» гээд Чингис хаан, Жүрхинтэй байлдахаар морилов. Жүрхин нарыг Хэрлэнгийн Хөдөө арлын Долоон болдог гэдэг газар байхад дайран орвол Сача бэхи Тайчу хоёр, цөөн хүмүүсийг авч дутаав. Хойноос нь нэхэж Тэлэтү ам гэдэг газар гүйцэж, Сача бэхи Тайчу хоёрыг барив. Бариад Чингис хаан, Сача Тайчу хоёрт өгүүлрүүн: «Урьд бид юу гэж хэлэлцсэн билээ?» гэвэл, Сача Тайчу хоёр өгүүлрүүн: «Бид хэлсэн үгэндээ хүрээгүй бол үгэнд минь хүргэ» гэвэл, тэдний урьд хэлсэн үгийг сануулж, хэлсэн үгэнд нь хүргэж тэднийг бүтээж алав.


137. Сача Тайчу хоёрыг дуусгаад Жүрхиний иргэнийг хөдөлгөж ирэхэд тэдний дотор Жалайрын Тэлэгэтү баяны хөвүүн Гүн гуа, Чулуун хайч, Зэвгээ гурав байв. Гүн гуа, Мухулай (Мухули) Буха хоёр хөвүүнээ Чингист уулзуулан, өгч өгүүлрүүн:  «Босгын чинь  Боол болтугай!  Босгоноос чинь  Бултаж зайлбал  Борвийг нь огтол!  Үүдний чинь  Өмч болтугай!  Үүднээс чинь  Дутааж зайлбал  Элгийг нь эмтэл!»  гэв.  Чулуун хайч Түнгэ Хаши хоёр хөвүүнээ уулзуулан өгч өгүүлрүүн:  «Алтан босгыг чинь  Ашид сахиж байг.  Алтан босгоноос чинь  Ангид одох бол  Амийг нь тасалж ал  Өргөн үүдийг чинь  Өргөж өгч байг  Өргөн үүднээс чинь  Өөр зүг явбал  Өрийг нь эмтэлж ал» гэв.  Зэвгээг Хасарт өгөв. Зэвгээ Жүрхиний нутгаас Борохул нэрт хөвүүнийг олж авснаа Өэлүн эхэд уулзаж өгөв.


138. Өэлүн эх, мэргидийн олж авсан Хүчү нэрт хөвүүн ба тайчуудын бэсүдийн нутгаас олж авсан Хөхөчү, Татаарын нутгаас олж авсан Шигихутуг, Жүрхиний нутгаас олж авсан Борохул энэ дөрвөн хөвүүнийг гэр дотроо асарч байв. Өэлүн эх хөвүүддээ өгүүлрүүн: «Эднийг өдөр үзэх нүд, шөнө сонсох чих болгоё» гэв.


139. Жүрхин овгийн уг гарал нь Хабул ханы долоон хөвүүний ах нь Охинбархаг бүлгээ. Түүний хөвүүн Сорхату Жүрхи, Жүрхиний эцэг, Хабул ханы хөвүүдийн ахмад тул харьяат иргэдийн дотроос  Эрхийдээ эрчимтэй  Элгэндээ шүүстэй  Уушгиндаа ууртай  Уруулдаа хилэнтэй  Хүчит бөх ба  Эрдэмт эрсийг  ялгаж хөвүүндээ өгөв. Ийнхүү уур омогтой, чанга зүрхтэй хүмүүс нийлсэн тул Жүрхин гэж нэрлэжээ. [Эрийн эр төрсөн А. то.] Чингис хаан, ийм омогт жүрхин нарыг доройтуулан дарж олон ардыг нь өөрийн иргэн болгов.


140. Чингис хаан, нэгэн өдөр Бүри-бөх, Бэлгүтэй хоёрыг барилдуулъя гэв. Бүри-бөх Жүрхинд байсан билээ. Бүри-бөх, урьд Бэлгүтэйг өрөөсөн гараар барьж, өрөөсөн хөлөөр ташиж унагаад хөдөлгөлгүй дарж чадах бүлгээ. Бүри-бөх улсын нэртэй бөх байсан. Энэ удаа Бүри-бөх Бэлгүтэй хоёрыг барилдуулахад Бүри-бөх үл ялагдах хүн байтал унаж өгөв. Бэлгүтэй, Бүри-бөхийн арай гаж мөрлөн дарж саарь бүс дээр гараад Чингис хааныг нүдээр хяламхийж харвал Чингис хаан хөмхийгөө зуув. Бэлгүтэй ухаан олж Бүри-бөхийг агдлан барьж, цээж бөгснөөс угзран татаж нурууг нь хугалав. Бүри-бөх, нуруугаа хугалуулаад өгүүлрүүн: «Бэлгүтэйд би үл ялагдах билээ. Хаанаас айж аргадаж зориуд унаад амиа алдав, би» гээд үхэв. Түүний нурууг Бэлгүтэй хугалж чирч аваачаад хаяв. Хабул ханы долоон хөвүүний ахмад нь Охинбархаг, хоёрдугаар нь Бартан баатар бүлгээ. Түүний хөвүүн Есүхэй баатар. Гуравдугаар нь Хутугт Монхор, түүний хөвүүн Бүри-бөх, Бүри-бөх барилдахдаа Бартан баатрын хөвүүдээс илүү бөгөөд Бархагийн зоригт хөвүүдтэй нөхөрлөж явдаг бүлгээ. Улсын бөх Бүри ийнхүү Бэлгүтэйд нуруугаа хугалуулж үхэв.


141. Түүний хойно, тахиа жил (1201 дүгээр онд) хатгин салжиуд хамтаар, Багу чорхи тэргүүтэй хатгин нар, Чирхитэй баатар тэргүүтэй салжиуд нар, Дөрвэний татаартай найрамдсан Хачиун бэхи тэргүүтэй дөрвэн нар, Алчи, татаарын Жали Буха тэргүүтэй татаар нар, Түгэ маха тэргүүтэй ихирэсүүд, хонгирадын Тэрхэг Эмэл Алхуй нар, Чоёг цагаан тэргүүтэй горлосууд, найманаас Xүчүгүд, Найманы Буйруг хан, мэргэдийн Тогтоа бэхийн хөвүүд Хуту, ойрадын Худуга бэхи, тайчуудын Таргудай Хирилтуг, Ходун орчан [Монголын А. то.] Аучу баатар нар, бусад тайчууд нар, Адхуй булаг гэдэг газар чуулаад жажирдай овгийн Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж, азарга гүүг алж андгайлан тангараглаад тэндээс Эргүнэ мөрөн рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг гүр хан болгож өргөмжлөв. Жамухыг гүр хан (бүгдийн хан) өргөмжлөөд, Чингис хаан Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцэв. Ийнхүү байлдах гэснийг горлосын Хоридай гэдэг хүн, Чингис хааныг Хүрэлх гэдэг газар байхад хүрч ирж хэлэв. Энэ хэлийг Чингис хаан аваад Ван ханд мэдэгдвэл, Ван хан сонсоод цэргээ авч даруй Чингис хаанд хүрч ирэв.


142. Ван ханыг ирмэгц, Чингис хаан Ван хан хоёр хамтарч, Жамухын эсрэг байлдахаар морилъё гэж Хэрлэн мөрөн рүү мордож, Чингис хаан, Алтан, Хучар, Даридай гурвыг манлайд явуулав. Ван хан Сэнгүн, Жаха хамбу, Билгэ бэх гурвыг манлайд явуулав. Энэ манлай явагчдын түрүүнд бас харуул гаргаж Энэгэн Гүйлэтү гэдэг газар нэгэн суурин харуул тавив. Түүний цаана Чихурху гэдэг газар нэгэн суурин харуул тавив. Бидний манлай болж тэргүүлэн явсан Алтан, Хучар, Сэнгүн нар Утхия гэдэг газар хүрч бууя гэж байтал, Чихурхуд тавьсан харуулаас хүн давхиж ирж «Дайсан айсуй» гэж мэдээлэв. Тэр мэдээг аваад, дайснаас тодорхой хэл мэдээ авъя гэж буулгүй угтан явж, дайсны тэргүүтэй уулзаж, «Хэн бэ?» гэж асуувал Жамухын манлай болгож явуулсан Монголын Аучу баатар, найманы Буйруг хан, мэргидийн Тогтоа бэхийн хөвүүн Хуту, ойрадын Худуга бэхи энэ дөрөв явж байна. Бидний манлай, тэдэнтэй хашхиралдан хэлэлцэж, маргааш байлдахаар тогтоод үдэш болоход буцаж голд нийлэн бууж хонов.


143. Түүний маргааш хоёр этгээд Хүйтэн гэдэг газар учирч бие биеэ шахалцан давших, ухрах зэргээр байлдаж байв. Мөн Буйруг хан, Худуга хоёр зад (хур оруулах, шуурга шууруулах)-ын аргыг мэдэх ажээ. Тэр хоёр зад барьтал мөн үүсгэсэн арга нь тэдэн дээр бууж балчигт гулгаж явах аргагүй болоход «Бидэнд тэнгэрийн хилэн болов» гээд бутран дутаажээ.


144. Найманы Буйруг хан, Алтайн өвөр Улугтаг гэдэг газрыг зорин салж хөдөлжээ. Мэргидийн Тогтоагийн хөвүүн Хуту, Сэлэнгийг зорин хөдөлжээ. Ойрдын Худуга бэхи, ой модыг хүсэж Шисгисийг зорин хөдөлжээ. Тайчуудын Аучу баатар, Ононыг зорин хөдөлжээ. Жамуха өөрөө, хан өргөмжилсөн иргэдийг дээрэмдээд Эргүнэ рүү буцаж хөдөлжээ. Тэднийг тэгж бутрахад Ван хан, Эргүнэ рүү Жамухыг нэхэв. Чингис хаан, Ононы зүг тайчуудын Аучу баатрыг нэхэв. Аучу баатар, улсдаа хүрээд, улсаа дүрвүүлж хөдөлгөөд Аучу баатар, Ходун орчан нар үлдсэн шилдэг цэргээ засаж, Ононы цаана байлдахаар хүлээж байжээ. Чингис хаан хүрээд тайчуудтай байлдав. Зууралдан ихэд байлдсаар үдэш болоход мөн байлдсан газар хонов. Дүрвэсэн айлууд байлдсан цэргүүдтэй хамт хүрээлж хонов.


145. Чингис хаан, тэр байлдаанд хүзүүний судсыг шархтаж цус тогтохгүй ядран зовж, нар шингэхэд мөн байлдааны газар буув. Чингисийн бөглөрсөн цусыг Зэлмэ амаар шимж, уруулаа цусдаж, бус (өөр) хүнийг итгэхгүй, өөрөө сахиж суусаар шөнө дүл болов. Цусыг ам дүүрэн балгаж асгасаар шөнө дүл өнгөрвөл Чингис хааны ухаан сэргэж өгүүлрүүн: «Цус хатаж гүйцэв. Би ундаасаж байна» гэв. Тэндээс Зэлмэ, малгай гутал, дээл хувцсаа бүгдийг тайлж, гагцхүү дотууж (дотуур өмд)-тай чармаа нүцгэнээр эсрэг дайсны дунд гүйн орж, цаана хүрээлж буусан иргэний тэргэн дээр авирч гараад эсэг (цэгээ) эрж олсонгүй. Учир нь, дүрвэж яваа айлууд гүүгээ саалгүй тавьсан ажээ. Эсэг олдохгүй тул нэгэн их хөхүүртэй таргийг тэрэгнээс хулгайлан авч өргөж ирэв. Зэлмэ замд явах ба ирэхдээ нэг ч хүнд мэдэгдсэнгүй. Тэнгэр ивээсэн биз ээ. Хөхүүртэй таргийг авчраад Зэлмэ өөрөө бас ус олж авчирч таргийг зуурч Чингис хаанд уулгав.  Чингис хаан, гурвантаа амран ууж өгүүлрүүн: «Дотор минь саруул болов» гээд өндийж суутал, үүр цайж гэгээн болсон ажээ. Зэлмийн шимж асгасан цус, тэдний суусан орчны газрыг намаг болгожээ. Үүнийг Чингис хаан үзэж өгүүлрүүн: «Энэ юу вэ? Хол асгахгүй яасан юм бэ?» гэв. Үүнд Зэлмэ өгүүлрүүн: «Чамайг зовуурь байхад хол явахаас эргэлзэн айж сандран, залгихыг залгиад, асгахыг асгаад байсан билээ. Хэвлийд минь бас үлэмж оров» гэв. Чингис хаан бас өгүүлрүүн: «Намайг ийм болж хэвтэн байтал, чи яагаад нүцгэн гүйж одов? Чи баригдвал намайг энд ингэж хэвтэнэ гэж хэлэх байсан биш үү?» гэвэл, Зэлмэ өгүүлрүүн: «Би ингэж бодсон билээ. Нүцгэн яваад хэрэв баригдвал, би тэдэнд ингэж хэлнэ: Би танд орох дуртай билээ. Гэтэл манайхан үүнийг мэдэж, намайг барьж алъя гэж хувцсыг минь цөм тайлж, гагцхүү өмдийг тайлаагүй байтал, би мултарч танд дутааж ирэв гэж хэлнэ. Миний үгийг тэд үнэмшиж надад хувцас өгч асарна. Би тэгэхэд нэг морь олж унаад хүрч ирж чадах биш үү? Би ингэж бодоод хааны зовсон биеийг амруулъя гэж нүд цавчих зуур шийдэж одсон билээ» гэв. Чингис хаан өгүүлрүүн: «Би одоо юу гэх вэ? Намайг урьд гурван мэргидэд хөнөөгдөж, Бурхан халдунд хоргодож гурвантаа нэгжүүлэхэд чи миний амийг нэг авч гарлаа. Одоо чи бас хальж бүхий цусыг амаар шимж аминд минь нэг оров. Бас цангаж ядран байхад амиа өрж нүд үзсээр дайсны дотор орж ундаан авчирч аминд минь оров. Энэ гурван ачийг чинь үүрд мартахгүй» гэж зарлиг болов.


146. Өдөр болоход үзвэл, байлдахад бэлэн хоносон дайсны цэргүүд шөнөдөө бутран дутаажээ. Харин хүрээлж буусан иргэд, цэргийн хамт хурдан нүүж үл чадах учраас хөдөлсөнгүй хоцорчээ. Дүрвэсэн улсыг хурааж авчиръя гэж Чингис хаан, хоносон газраас мордож, дүрвэсэн улсыг хураан явахад нэгэн улаан дээлтэй эм хүн «Тэмүжин, Тэмүжин» гэж их дуугаар уйлан хайлан бархирахыг Чингис хаан өөрөө сонсож: «Ямар хүний эм ийнхүү уйлж байна?» гэж асуулгахаар хүн илгээв. Тэр хүн очиж асуувал тэр эм өгүүлрүүн: «Би Сорхон-шарын охин. Хадаан нэртэй. Эрийг минь энд цэргүүд барьж алах гэж байна. Эрийг минь аварч аль гэж Тэмүүжинийг дуудаж уйлав» гэв. Тэр хүн буцаж ирээд Чингис хаанд түүний үгийг өгүүлбэл, Чингис хаан сонсоод давхин очиж мориноос буугаад Хадаантай тэврэлдэв. Гэтэл эрий нь манай цэргүүд тэр завсар нэгэнт алжээ. Тэр улсыг хувааж аваад, Чингис хаан, их цэргийн хамт мөн тэнд бууж хонов. Хадааныг урин ирүүлж дэргэдээ суулгав. Маргаашийн өдөр тайчуудын Төдөгэгийн харьяат байсан Сорхон-шар, Зэв хоёр хүрч ирвэл, Чингис хаан, Сорхон-шард өгүүлрүүн:  «Хүзүүнд минь угласан  Хүнд модыг  Хөсөр хаясан  Заханд минь угласан  Заадас дөнгийг  Зайлуулж өгсөн  Эцэг мэт ачит  Эрхэм ах та  Ингэж юунд их хождож ирэв?» гэв.  Сорхон-шар өгүүлрүүн: «Би чамд дотроо гүн итгэсээр билээ. Яараад яах вэ? Хэрэв яарч урьд ирвэл тайчуудын ноёд миний хоцорсон эм, хөвүүд ба адуу малыг үнсээр хийсгэх нь магад тул би яарсангүй. Одоо хаандаа нийлж ирэв» гэв. Энэ үгийг сонсож, Чингис хаан: «Зөв» гэв.


147. Бас Чингис хаан өгүүлрүүн: «Хүйтэн гэдэг газар урагшлах, ухрах зэргээр байлдаж байхад уул дээрээс харваж, миний байлдааны ам цагаан хул морины аман хүзүүг хэн шархтуулсан бэ?» гэвэл тэр үгийг сонсож, Зэв өгүүлрүүн: «Уул дээрээс харвасан хүн би билээ. Одоо хаан намайг  Алъя гэвэл ал  Алганы төдий газрыг  Алаг болгож өмхийрөх  Алд бие байна,  Аваръя гэж санаад  Амийг минь соёрхвол  Халд гэсэн газарт чинь  Харайж очоод би  Хар усыг цалгитал  Хад чулууг хэмхэртэл  Харь дайсныг довтолж  Хаан чамд тусалъя.  Цээлийн усыг цалгитал  Цэгээн чулууг хагартал  Чин зоригийг гаргаж,  Чингис чамд тусалъя.  Хүр гэсэн газарт чинь  Хүрч очоод би  Хүр чулууг хэмхэлье  Хүний зүрхийг шанталъя!» гэв.  Чингис хаан өгүүлрүүн: «Дайсны хүн дайсагнаж хорлож явснаа нууж худал хэлэх бүлгээ. Гэтэл чи дайсагнаж хорлосноо нуухгүй шударга хэлж байна. Ийм хүнтэй нөхөрлөж болно. Чиний Зургаадай нэрийг халж, байлдааны ам цагаан хул морины минь аман хүзүүг зэвээр харвасан тул Зэв гэж нэр өгье. Миний дэргэд зэв мэт хамгаалж яв» гэж зарлиг болов. Тайчуудаас Зэвийн ирж нөхөрлөсөн ёс ийм билээ. (Чингис өөрийн шархтсанаа далдалж, морио шархтсан мэтээр хэлж байгаа бололтой. )        Неизвестный      V. ТАТААРЫГ СӨНӨӨСӨН БА ВАН ХАНТАЙ ЭВДЭРСЭН НЬ


148. Чингис хаан, тэнд тайчуудыг довтолж Аучу баатар, Ходун орчан, Худуудар зэргийн тайчуудын язгууртныг ургийн ураг хүртэл үнсэн товрог болгож хядав. Улс иргэний нь нүүлгэж, Чингис хаан, Хубахаяа (Ухаа хаяа) гэдэг газар ирж өвөлжив.


149. [Суут богд Чингис хаан, зах нутаг нутаглаж явахын цагт нэгэн өдөр дотоод есөн сайдаа авч мөр хайж, бараа харж яваад зарлиг болруун: «Аль ч зүгээс ямар ч дайсан ирэх магадгүй, есөн сайд минь гурван хэсэг болж яв» гэж зарлиг болов. Эзний зарлигийг дагаж Зэлмэ, Чуу мэргэн, Шигихутуг гурвуул нэг хэсэг болов. Боорчи, Борохул, Мухулай гурвуул нэг хэсэг болов. Сүлдүсний Сорхон-шар, бэсүдийн Зэв, ойрадын Хар хирүгэ гурав нэг хэсэг болж гэрт үлдэв. Эзэн бусад зургаан сайдаа авч мөр хайж, бараа харж, Чахарай ханыг арлаж, Жалман ханыг өлгийлж явтал эзний дороос  Халтар тэх  Харайн гүйхэд эзэн  Толбот бор мориороо  Довтлон гүйцэж  Агссан нумаа  Ангайлган татаж  Алтан сумаа  Алдлан тэлж  Алаг тэхийг  Атиртал харваж  Алсан даруйд  Ар дахь сайд нь  Амдан бууж  Авч ганзагалахыг завдтал  Эзэн зарлиг болов: «Үүнийг та нар үтэр өвчиж шар. Би тэр Шар дэвсэг дээр гарч бараа харъя» гээд одов. Тэнд эзний нойр хүрч, толбот бор морины дэл дээр ташуураа тулж унтаад нэг зүүд зүүдлэв. Чингис хаан сэрээд зургаан сайддаа ирж зарлиг болруун:  «Би нэг зүүд зүүдлэв  Бор зүрх минь  Бол бол хийв  Богино хавирга минь  Шир шир хийв.  Болшгүй дайсан  Ирэх нь бололтой.  Өндөр уулын цаадах  Өргөн шар талд  Гурван хар тугтай  Гурван зуун дайсан байна.  Гурван зуун дайсны  Хошууч баатар нь  Зээрд морио унаж  Зэвт сумаа дэлж  Бат хуягаа өмсөж  Бараан сахлаа илж  Баруун тийш ширвэж  Зүүн тийш ажиглаж  Зүү мэт жирвэлзэж  Утас мэт улалзаж явна.  Энэ зүүд минь хэрэв үнэн бол зургаан сайд минь та нар яах вэ? гэж асуув. Шигихутуг хэлэв:  «Хол ойрыг харагч  Хоёр хурц нүдээрээ  Монгол аймгийг  Мохтол  Мэргэд аймгийг  Мэгдэртэл  Тайчууд аймгийг  Далдиртал  Сарын газрыг  Саравчлан харж  Жилийн газрыг  Жилэвчлэн үзэж  Хар нүдний цэцгийгээр  Хаан чамдаа тусалъя  Эргэх нүдний харцаар  Эзэн чамдаа тусалъя»  гэв.  Зэлмэ хэлэв:  «Үхэх амиа  Хайрлахгүй  Үгүйрэх малаа  Харамлахгүй  Үзэгдэх дайсныг  Халтиртал дайрч  Замдаа тохиолдсоныг  Зад цохиж  Мөртөө тохиолдсоныг  Мөлт цохиж  Хар тугийг нь  Хамран авч  Барьсан хүний нь  Байлдан алж  Хийсэх тугийг нь  Гишгэн дэвсэж  Уранхай тугийг нь  Уландаа гишгэж  Дайсны сүрийг  Даран сөнөөж  Дахин босох  Чадлыг нь мөхөөе»  гэв.  Чуу мэргэн хэлэв:  «Довтлон орох чадалгүй боловч  Тогтсоныг бататгах чадалтай би  Эрчлэн дайрах чадалгүй боловч  Эвдэрснийг сэлбэх чадалтай би.  Уульхай зантай Чуу мэргэн би,  Уулгалан орох цаг болоход  Ухрах зугтах магадгүйг  Урьдаас хаандаа хэлье.  Улс орноо тогтоосон хойно  Учиртай үгээрээ тусалж чадна.  Харь дайсныг довтлох цагт  Хаан эзэн Чингис чамд  Хашир миний боломжит үг  Хааяа боловч тус болно»  гэв.  Боорчи хэлэв:  «Өрсөлдөн ирэх дайсны  Өмнөх замыг бөглөж  Халдан ирэх дайсны  Харайх замыг хааж  Ачит эзэн чиний  Амь биеийг хамгаалж  Алтан жолоог чинь  Алдалгүй дагаж  Хандсан зүгт чинь  Хагацалгүй явъя»  гэв.  Борохул хэлэв: «Харвах сумны  Халхавч болж  Хангинах зэвийн  Бамбай болж  Итгэлт эзэн чиний  Идэт биед  Ирт мэс Бүү хүргэе»  гэв.  Мухулай хэлэв: «Дайсныг дарж  Олзыг оруулж  Ирэх дайсны  Ирийг мохоож  Буцах дайсныг  Бултыг хядаж  Хүлэг мориныхоо  Сүүл дээгүүр  Хүдэн манан татуулж  Унасан мориныхоо  Дэл дээгүүр  Ургах сайхан нарны  Улаан гэрлийг цацруулж  Байлдаан бүхэнд ялсан  Баяртай сайхан мэдээг  Баатар чамдаа хүргэе»  гэв.  Чингис:  Шилдэг зургаан сайдын  Шийдвэртэй үгийг сонсож  Шарсан тэхийн махнаас  Шаламгайлан идэж дуусаад  Шаргал морины цулбуурыг  Шигихутугт өгч  «Үзсэн зүүдний минь  Үнэн худлыг мэд»  гэж явуулав.  Шигихутуг, шунхан шаргал морийг нь унаад  Тал газар тавиулж  Тайга газар алхуулж  Хөндий газар хатируулж  Хөвч газар сажлуулж  Шар дэвсэгт хүрээд  Шалгаж сайтар харвал  Бараан тугийг хийсгэсэн  Балмад дайсны цэрэг  Бачмаг тулгарахад  Баатар Шигихутуг  Байсан газрын зүг  Бачимдан давхиж ирээд:  «Шар дэвсэг дээр  Цочмог гарч очвол  Гурван зуун дайсантай  Бачмаг тулгарч уулзав.  Тайчуудыг  Таньсангүй  Мэргидийг  Мэдсэнгүй  Монголыг  Мохтол харж чадсангүй  Хойшоо ганцхан хяламхийж үзэхэд эзний зүүдэнд үзсэн дайсантай адил мэт байна» гэв. Тэгэхэд зургаан сайд хуягаа өмсөж, бамбайгаа зүүж, байлдаанд бэлдэж байтал дайсны цэрэг хүрч ирэв.  Сайд баатар Боорчи  Саарал мориндоо мордож  Самуун дайсны өмнөөс  Самбааг олж очоод  Санаа зоригийн асууруун:  «Та, юун хүн бэ? Ёст хүн бол ёсоо хэл! Нэрт хүн бол нэрээ хэл» гэвэл тэд өгүүлрүүн:  «Нэрээ асуулцахаар  Ирээгүй бид,  Нэвширтэл байлдахаар  Ирлээ бид».  Боорчи хэлэв:  «Надад учраа хэлбэл  Найрамдлаар өршөөж болно  Наадах тулах санаатай бол  Нарны галтайд эхэлье» гэв.  Тэгэхэд цаадах хүн хэлрүүн:  «Танд хэлэх сайн нэр  Бидэнд үгүй  Тарвагачин загасчин хүн бид» гэв.  Тэгэхэд Шигихутуг өгүүлрүүн: «Тэднээс үг асуух хэрэггүй. Таньсан тайчууд байна. Татгалзалгүй байлдъя» гэв. Борохул буун гүйж, бор бамбайгаа авч, Богд эзнээ хамгаалан зогсов. Зэлмэ, хөндлөн этгээдээс илд барьж ороод  Мөртөө тохиолдсоныг  Зам гартал цавчиж  Гурван хар тугийг нь  Гулд татаж аваад  Уулан дээр аваачиж  Уруу харуулан хатгав.  Чуу мэргэн хэдийнээ дутаажээ. Боорчи урагшаа алалдаж явах зуур хойшоо Чуу мэргэнийг харж өгүүлрүүн: «Үй Чуу мэргэн, байз! Эзэн хаан төлөө ингэж зүтгэдэг билүү! Нүхнээс гарсан алагдаага мэт годхийн зугтах чинь юу вэ?» гэвэл, Чуу мэргэн эргэж ирээд инээж өгүүлрүүн: «Зэргэлдэн байлдъя гэхэд, зэв дутаад байна» гэвэл, эзэн алтан саадгаасаа шунхт зэвээ сугалж өгөв. Чуу мэргэн, шунхан зэвийг сумлан татаж, суниалган дэлж, эрхийдэн сойж, эргүүлэн чиглүүлж, дайсны тэргүүнийг тас харваж, зээрд халзан морийг барьж ирээд эзэнд унуулав. Эзэн тэр морийг унаж үзвэл нисэх шувуу, хийсэх салхи мэт байв. Тэгээд зөрчих дайсныг цөхрүүлэн дарж, хатгалдах дайсныг загас болгож байтал, Борохулын толгойд сум тусвал, тэр доош унаж, нумаа тэмтэрч аваад салдархилан түшиж бамбайгаа алдалгүй барьж зогсоно. Боорчи урагшаа алалдаж байх зуур, хойшоо харж түүнд өгүүлрүүн: «Эр хүн ганц суманд унадаг билүү? Эврээ цохиулсан ишиг мэт, эргэлзэн салганах чинь юу вэ?» гэвэл, Борохул, мориныхоо буруу талаас харайж мордоод халхавчаа барьж хайхралгүй байлдаж явав. Тэгээд халдаж ирсэн дайсан алагдсан хүнийхээ хүүрийг авч дутаав. Эзэн зарлиг болруун: «Буруу хандсан дайсныг яах билээ?» гэвэл Боорчи өгүүлрүүн:  «Бурхан болсон хүнийг  Буянаар үддэг  Буруу хандсан дайсныг  Зэр зэвээр үддэг.  Нэхье» гэвэл, тэр үгийг эзэн зөвшөөрч нэхэв. Цайтын цагаан талд дайсныг гүйцээд, олон хонинд орсон чоно мэт цавчиж нэг зуун хүнийг алав. Хоёр зуун хүн дутаав. Энэ байлдаанд зуун морь, тавин хуяг олзолж авав.  Тэр цагт Чингис хаан, тэнгэр эцэгтээ мөргөе гэж довцог өндөр дээр гарч, тохмоо дэлгэж тавиад бүсээ хүзүүндээ өлгөж залбиран өчив:  «Эрэмгий сайнаар  Эзэн эс боллоо, би.  Эрхт тэнгэр  Эцгийн хайраар  Эзэн боллоо, би.  Эцэг тэнгэрийн ачаар  Эсрэг дайснаа дарлаа, би.  Хамрагч сайнаар  Хаан эс боллоо, би.  Хан тэнгэр эцгийн  Хайраар эзэн боллоо, би.  Хан тэнгэр эцгийн өршөөлөөр  Харь дайсныг дарлаа, би»  гэж мөргөв. Тэндээс мордож явахад эзэн, зургаан сайдаа магтан дуулав.  Эхлээд Шигихутугийг магтсан нь:  «Мэргидийг мэгдүүлж  Монголыг мохоож  Тайчуудыг таньж  Дайсныг даралцсан  Татаарын Шигихутуг минь»  гэж магтав  Зэлмийг магтсан нь:  «Ороо гөрөөсний  Отлого болсон  (Ан гөрөөсийг  Анаж мэддэг)  Омогт дайсны  Зүрхийг чичрүүлсэн  Унах морьгүй болоход  Унаа авчирч өгсөн  Ундаасан цангах цагт  Уух дарс өгсөн  Сэргэг бага нойртой  Сэцэн мэргэн ухаантай  Улс төрийн төлөө  Урьд цагаас зүтгэсэн  Урианханы сайн Зэлмэ минь»  гэж магтав.  Чуу мэргэнийг магтсан нь:  «Зарлигийг минь алдалгүй дагаж  Заасныг минь эндэлгүй гүйцэтгэж  Дайсны тэргүүнийг  Тас харваж  Унасан зээрд морийг нь  Уулгалан булааж  Хатгалдах дайсныг  Хага цохиж  Зөрчилдөх дайсныг  Цөм цохисон  Зүрчидийн Чуу мэргэн минь»  гэж магтав.  Борохулыг магтсан нь:  «Харвах суманд  Халхавч болсон  Сурхирах суманд  Саравч болсон  Толгойгоо шархтахад  Тохмоо эс алдсан  Хушиний сайн Борохул минь»  гэж магтав.  Мухулайг магтсан нь:  «Дайсныг даралцаж  Олзыг оруулалцаж  Ирэх дайсны  Ирийг мохож  Буцах дайсны  Борвийг хянгардаж  Хүлэг мориныхоо сүүл дээгүүр  Хүдэн манан татуулж  Унасан мориныхоо дэл дээгүүр  Ургах нарыг гийгүүлж  Дайсны хөрөнгөнөөс  Тасархай утас орхилгүй  Хугархай зүү гээлгүй  Хураан авч ирсэн  Жалайрын сайн Мухулай минь»  гэж магтав.  Боорчийг магтсан нь:  «Намайг залуу байх цагт  Найман шаргыг эрэх үед  Наран ургах хирд  Надтай уулзсанаас хойш  Насад үнэнээр зүтгэсэн  Наху баяны хөвүүн  Найрт хүлэг Боорчи минь!  Айл зуур явахад  Алаг бяруу мэт номхон байвч  Алалцах дайсантай уулзахад  Арслан барс мэт догширч  Аюулт дайсныг дарахын төлөө  Амь биеэ үл хайрлагч  Ачит хүлэг Боорчи минь!  Ханилж явах цагт  Хар бяруу мэт номхон байвч  Хатгалдах дайсантай тулах цагт  Харцага шонхор мэт догширч  Харийн дайсныг дарахын төлөө  Халуун амиа үл бодогч  Хайрт хүлэг Боорчи минь!  Инээлдэн явах цагт  Ижил бяруу мэт номхон байвч  Ирэх дайсан учрахад  Идэт араатан мэт догширч  Идэмхий дайсныг дарахын төлөө  Итгэлт биеэ үл хайрлагч  Ивээлт нөхөр Боорчи минь!  Наадан явах цагт  Намрын унага мэт эелдэг боловч  Нанчилдах дайсантай учрахад  Начин шонхор мэт довтолж  Насан ямагт зүтгэсэн  Найз хүлэг Боорчи минь!  Харил буцалгүй явагч  Хаан эзнээ дагагч  Хайрт хүлэг Боорчи минь»  гэж магтан дуулав.  Эзэн зургаан сайдаа магтан дуусахад Боорчи, эзнээ магтаж дуулсан нь:  «Есүхэй баатар эцэгтэй  Есөн өрлөг түшмэлтэй  Ер бүгдийг эрхэндээ оруулсан  Ертөнцийн эзэн Чингис хаан минь!  Өэлүн хатан эхтэй  Өрлөг есөн түшмэлтэй  Өгөөдэй, Толуй хөвүүнтэй  Өршөөл хайр ихтэй  Өнгө бүрийн улсыг  Өмнөө сөгдүүлсэн  Өшөөтөн дайсан бүгдийг  Өлмий дороо гишгэсэн  Өндөр дээд эзэн хаан минь!  Хан эзэн чамайг байхад  Харийн дайснаас  Халшрах явдалгүй.  Эзэн баатар чамайг байхад  Эзэрхэг дайснаас  Эмээх явдалгүй.  Хамаг бүгд хамтарч  Хамаатан садан мэт эвлэлдэж  Харийн дайсныг хамх цохъё  Халуун зуураа цэнгэлдэн сууж,  Хун галуу мэт  Хуралдан цэнгэе  Худалч хүний үгэнд  Бүү оръё  Харцага шонхор мэт  Харайлан дүүлэн явъя  Хатгалдах дайнд  Халуун амиа  Бүү хайрлая.  Ангир шувуу мэт  Амраг үрээ бүү хөнөөе...  Алалцах дайсанд  Амиа бүү хайрлая.  Элгэн садан дотроо  Эв найрамдлыг бүү алдъя  Эзэрхэх дайсантай тулахад  Энэ биеэ бүү хайрлая»  Хүлэг Боорчийн дуулсан үг энэ билээ.  Суут богд Чингис хаан, үд зуур явж гурван зуун тайчуудыг дарж эсэн мэнд гэртээ ирж энх амгалан суув. А. то.] Нүцгэн баарины Ширээт өвгөн, хөвүүн Алаг Наяа хоёртой элбэж тайчуудын ноён Таргудай Хирилтугийг ойд хоргодож байхад олж бариад, тэр, морь унаж үл чадах тарган тул тэргэнд суулгаж [Тэмүжинд хүргэхээр] авч явахад Таргудай-Хирилтугийн хөвүүд, дүү нар нэхэж булаан авахаар ирэв. Тэднийг ирмэгц Ширээт өвгөн, хөдлөн ядах Таргудайг хөлбөрүүлэн унагаж, гэдрэг харуулан хэвтүүлж, гэдэс дээр нь сандайлж суугаад, хутгаа сугалж өгүүлрүүн: «Хөвүүд дүү нар чинь, чамайг булааж авахаар ирэв. Хан чамайг одоо би эс алавч, чамд нэгэнт халдсан тул намайг алах болно. Чамайг алавч, нэгэн адил алагдах болно. Иймийн тул чамаар дэр хийж үхье» гэж хутганы ирийг Таргудайн хоолойд тулгавал, Таргудай-Хирилтуг, дүү нар хөвүүддээ их дуугаар уйлан өгүүлрүүн: «Ширээт, намайг алах гэж байна. Намайг нэгэнт албал миний хүүрээр та нар юу хийх вэ? Намайг алаагүй байхад даруй буцагтун. Тэмүжин, намайг алахгүй. Тэмүүжинийг эзэнгүй нутагт орхигдоод байхад нүдэндээ галтай, нүүртээ гэрэлтэй, сэргэлэн авьяастай хөвүүн гэж би олж авчраад, эмнэг үрээ даага сургах мэт сургаж хүмүүжүүлж явсан билээ. Тэр цагт түүнийг хялбар үхүүлж чадах боловч өршөөж өсгөсөн юм. Одоо Тэмүжин, түүнийг ухаандаа ойлгож, сэтгэлдээ сэнхэрч байгаа биз. Тэмүжин, намайг алахгүй. Та хөвүүд, дүү нар минь үтэр (түргэн) харигтун. Ширээт, намайг алуузай» гэж их дуугаар уйлан бархирвал хөвүүд, дүү нар нь сонсож хэлэлцэв: «Эцгийнхээ амийг аваръя гэж ирсэн билээ. Гэтэл, эцгийг минь энэ Ширээт өвгөн албал хоосон амьгүй биеэр бид юу хийх вэ? Одоо алаагүйд буцъя» гэж харив. Тэднийг далд ормогц тайчуудаас зугтаж одсон, Ширээт өвгөний хөвүүн Алаг Наяа хоёр, эцэгтээ буцаж ирэв. Ширээт өвгөн, хөвүүдтэй хамт нийлээд, Таргуйдайг аван хөдөлж, Хутухул-Нуга гэдэг газар хүрэв. Тэнд Наяа өгүүлрүүн: «Бид энэ Таргудайг барьж очвол, Чингис хаан, биднийг хан эзнээ барьж ирсэн итгэмжгүй ард гэж биднийг итгэж нөхөрлөхгүй, харин хан эзэндээ халдсан харц ард гэж барьж алах биз. Одоо Таргудайг эндээс тавьж буцаагаад бид Чингис хаанд биеэр очиж ингэж хэлье: «Бид Чингис хаан чамд хүчээ өгөхөөр ирэв. Бид, Таргудайг барьж ирж явтал, хан эзнээ харсаар байж, харийн хүнд яаж барьж өгөх вэ гэж халшран өрөвдөж замдаа тавьж буцаагаад, өөрсдөө таныг бишрэн дагахаар ирэв» гэж хэлье гэвэл Наяагийн үгийг эцэг, хөвүүд зөвшөөрч, Таргудай-Хирилтугийг Хутухул-нугаас тавьж явуулаад, Ширээт өвгөн, Алаг Наяа хоёр хөвүүний хамт, Чингис хаанд хүрч ирэв. Тэдний ирсэн учрыг асуувал, Ширээт өвгөн, Чингис хаанд өгүүлрүүн: «Бид, Таргудай-Хирилтугийг авчирч явсан боловч замд эзнээ харсаар байж, харийн хүнд яаж барьж өгөх вэ гэж тавьж буцаагаад, бид өөрөө Чингис хаанд хүчээ өгөхөөр ирэв» гэв.  Чингис хаан өгүүлрүүн:  «Хан эзэн Таргудайг  Халдаж авчирсан бөгөөс  Хандаа халдсан  Харц ардад  Итгэж үл болох тул  Харин та нарыг  Хамаатан садны  Хамт алах бүлгээ.  Хан эзнээ хайрласан  Халуун сэтгэл чинь  Харин зөв»  гээд Наяаг дотночлон өршөөв.


150. Түүний хойно, Чингис хааныг Дэрсүд гэдэг газар байхад Хэрэйдийн Жаха хамбу нөхөрлөхөөр ирэв. Тэр цагт мэргид хатгалдахаар ирвэл, Чингис хаан, Жаха хамб хоёр хатгалдан байлдаж няцаав. Тэнд түмэн түбэгэн, олан Дунгайд Хэрэйдийн бутарсан иргэн Чингис хаанд дагаар ирэв. Хэрэйдийн Ван хан, урьд Есүхэй баатартай сайхан ханилж анд бололцсон билээ. Анд бололцсон учрыг хэлбэл, Ван хан, Хурчахус буйруг хан эцгийн дүү нарыг алаад авга Гүр хантай эвдрэн тэмцэлдэж, Хараун хавцал гэдэг газар шурган хоргодож, тэндээс зуун хүнтэй арайхан зугтаж, Есүхэй ханд ирвэл, Есүхэй хан, түүнийг асран тэтгэж, өөрийн биеэр цэрэг авч мордоод, Гүр ханыг Хашин оронд дутаалгаж албат иргэд ба эд малыг Ван ханд өвч өгсний тул анд амраг бололцсон билээ.


151. Түүний хойно Ван ханы дүү Эрх хар, ах Ван ханд алагдахаас айж дутаан, Найманы Инанча ханд очив. Инанча хан, цэрэг мордуулж ирэхэд Ван хан зайлж, гурван хот дамжин тэнэж, хар Хятадын Гүр ханд очив. Тэр хантай бас эв тасраад Уйгурын хот, Тангудын балгасаар хэсүүчлэн явж, таван ямаа шөрөглөн сааж, тэмээний цус ханаж идсээр арай гэж Гүсэүр нуурт хүрч ирвэл, урьд Есүхэй баатартай анд барилдсаныг Чингис хаан сэтгэж, Дахай баатар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг элч болгон угтуулж, бас дараа нь Хэрлэнгийн эхнээс, Чингис хаан өөрөө тосож аваад өлсөж турж ирэв гэж Ван ханд [харьяат ардаас] гувчуур татаж өгөөд өөрийн хүрээнд агуулж тэжээв. Тэр өвөл хамт нүүж Чингис хаан Хубахаяад өвөлжив.


152. Тэр цагт Ван ханы дүү ноёдын хэлэлцсэн нь:  «Энэ хан ах мань  Үр садан биднийг  Үнсээр хийсгэж болох  Өмхий санаа өвөртөлсөн  Үл бүтэх хүн байна  Хайран ах дүүгээ  Хамран алж барав  Хар Хятадад бас  Хамгаалал гуйж шургав  Хамаг улсаа хайрлахгүй  Харгисалж зовоов.  Үүнийг яах билээ? Урьд долоон настай байхдаа мэргид иргэнд баригдаж, харлаг ишгэн дах өмсөж, Сэлэнгийн Буур хээрт очоод Мэргидийн газар будаа нүдэж амьдарч явсан билээ. Хурчахус буйруг хан эцэг нь мэргид иргэнийг байлдан дайлж, хөвүүнээ аварч ирсэн. Гэтэл энэ Тоорил бас Татаарын Ажай ханд арван гурван настай байхдаа эхийн хамт баригдаж очоод түүний тэмээг хариулж явжээ. Тэндээс Ажай ханы хоньчийн хамт оргож гэртээ ирэв. Түүний хойно найманаас айн дутааж, Сартаул газрын Чүй мөрнөө хар Хятадын Гүр ханд очив. Тэнд нэг жил болоод бас зайлж, Уйгур нутгаар тэнэж, Тангуд газраар зайлж, таван ямаа шөрөглөн (ямааг дэлэвчлэх буюу ишигний хошууг шөрөглөн) сааж, тэмээний цус ханаж идсээр ганц сохор халиун морьтой, Тэмүжинд ядаж ирвэл, Тэмүжин хөвүүн, гувчуур татаж түүнийг тэжээв. Гэтэл, одоо тэр ингэж явснаа мартаад өмхий элэг өвөртөлж явна» гэж хэлэлцэв. Энэ хэлэлцсэн үгийг Ван ханд Алтан ашуг уламжлан айлтгав. Алтан ашугийн хэлсэн нь: «Би энэ хуувь ярианд оролцсон билээ. Гэтэл, хан чамайг тэвчиж чадахгүй тул хамаг сонссоноо айлтгав» гэжээ. Тэр үгийг хэлэлцсэн Элхудур, Хулбари, Арин тайж зэргийн дүү ноёдыг Ван хан бариулав. Ван ханы дүү Жаха хамбу амжин дутааж, Найманд очив. Баривчлан авсан дүү нараа Ван хан нэгэн гэрт оруулж өгүүлрүүн: «Уйгур нутгаар, тангуд газраар яаж явсан гэж та нар хэлсэн бэ? Та нар муусайн юу гэж бодов?» гээд нүүрт нь нулимж, гэрт байсан ард цөмийг босгон нулимуулж, тэдний хүлгийг тавиулав.


153. Тэр өвөл өвөлжиж, нохой жилийн (1202 оны) намар, Чингис хаан, цагаан татаар, алчи татаар, тутауд татаар, алухай татаар нартай Далан нэмүргэ гэдэг газар байлдахын урьд Чингис хаан, цааз тогтоож зарласан нь: «Дайсныг дарах цагт олзонд бүү саатагтүн. Дайсан нэгэнд дарагдвал тэдний юм хэзээ ч бидний олз болох тул хуваалдаж амжина. Хэрэв бид ухрахад хүрвэл анх довтолсон байрандаа даруй эгж ирвэл зохино. Уг байрандаа эгж ирээгүй хүнийг алтугай» гэж ийм засаг тогтоож зарлав. Далан нэмүргэ гэдэг газар татаартай байлдаж тэднийг дутаалгав. Тэднийг нэхэн байлдаж, Улхуй шилүгэлжид гэдэг газар эзлэн дагуулав. Цагаан татаар, алчи татаар, тутауд татаар, алухай татаар нарын эрхтэн (дээд язгууртан)-ийг дарж харьяат нарыг эзлэх цагт тогтоосон цаазыг Алтан Хучар Даридай гурвуул зөрчиж, олзонд шунан байлдаанаас саатжээ. Хэлсэн үгэндээ хүрсэнгүй, тогтоосон цаазыг дагасангүй гэж Зэв Хубилай хоёрыг явуулж, тэдний олзолсон адуу ба юмыг бүрнээ хураан авхуулав.


154. Татарийг сөнөөж, бүгдийг эзэлсэн хойно, улс иргэний нь яах тухай Чингис хаан, алтан ургаа цуглуулж нэг гэрт ороод их зөвлөлдөөнийг хийв. Тэдний зөвлөсөн нь:  «Эрт цагаас нааш  Эцэг өвгөдийг минь хорлосон  Энэ муусайн татааруудыг  Эгнэгт дуусгахын тул  Тэрэгний булд хэмжиж  Үгүй хийж устгая.  Үлдсэн эхнэр хүүхдийг  Үүд бүрд хувааж  Үүрдийн боол болгоё»  гэж зөвлөлдөж тогтоод, гэрээс гарвал татаарын Их-Чэрэн, Бэлгүтэйгээс асууруун: «Та нар ямар үг зөвлөлдөв?» гэвэл Бэлгүтэй өгүүлрүүн: «Та бүгдийг тэнхлэгийн цүүд хэмжиж, түүнээс өндөр нуруутныг цөмийг хядахаар тогтов» гэв. Бэлгүтэйн энэ үгийг сонсоод Их-Чэрэн, олон татаарт тунхаг зарлаж, хороо бэхлэлтэд цуглуулав. Тэдний бэхлэлтийг эвдэхийн тул манай цэргүүд маш хохиров. Бэхлэлтэд цугласан татааруудыг арай гэж эзлэн авч тэнхлэгт чацуулан хядахад татаар нар хүн тутам «Дэр авч үхье» гэж хутга ханцуйлж байсан тул түүнээс бас манай цэргүүд их хохирчээ. Тэдгээр татаар нарыг тэнхлэгт чацуулан хядаж дуусаад Чингис хаан зарлиг болруун: «Бид ургаараа их зөвлөлдөөн хийснийг Бэлгүтэй гаргаж хэлээд бидний цэргүүдэд маш их хохирлыг учруулав. Үүнээс хойш их эе зөвлөлдөөнд Бэлгүтэйг бүү оруул. Зөвлөлдөөн хийж байхад, Бэлгүтэй, гаднах үйлийг захирч, хэрүүл ба хулгай худлын заргыг шүүж байтугай. Зөвлөлдөөн төгсөж, сархад уусны хойно Бэлгүтэй Даридай хоёр сая орж болно» гэж зарлиг болов.


155. Тэр цагт татаарын Их-Чэрэнгийн охин Есүгэнийг Чингис хаан өөрийн хатан болгож авав. Есүгэн хатан Чингис хааны өршөөлд орж өгүүлрүүн: «Хаан соёрхвол, намайг хүнд бодож асрах биз. Миний эгч Есүй надаас дээр, хан хүнд зохиолдох гоо бүлгээ. Гагцхүү саяын будилаанд хааш одсоныг мэдэхгүй» гэвэл Чингис хаан өгүүлрүүн: «Эгч чинь үнэхээр чамаас гоо бол түүнийг эрүүлье. Эгчээ ирвэл чи зайлж сууриа өгөх үү?» гэв. Есүгэн хатан өгүүлрүүн: «Хаан соёрхож, эгчийг минь авчирч уулзуулбал, би эгчдээ даруй зайлъя» гэв. Энэ үгэнд Чингис хаан тунхаг зарлаж эрүүлбэл Есүй хатан, өөрийн хүргэнтэй хамт ойд дутааж явахыг бидний цэргүүд үзэж Есүй хатныг барьж авчирсан ба эр нь дутаажээ. Есүгэн хатан, эгчээ үзээд хэлсэн үгэндээ хүрч босоод суусан сууриндаа суулгаж, өөрөө доод этгээд (доод тал)-д суув. Есүгэн хатны хэлсэнтэй адил, Есүй хатан үнэхээр гоо тул Чингис хаан анхааран өршөөж, хатдын зэрэгт суулгав.


156. Татаар нарыг довтлон дуусгаж, нэгэн өдөр Чингис хаан, гэрийн гадна Есүй хатан, Есүгэн хатан хоёрын дунд сууж унд ууж байтал, Есүй хатан ихэд санаа алдав. Үүнд Чингис хаан дотроо сэжиг авч, Боорчи Мухулай хоёр ноёныг урьж ирүүлээд өгүүлрүүн: «Та хоёр энд чуулсан бүх ардыг аймаг аймгаар нь болго. Бус аймгийн хүнийг өөрийн аймагт бүү үлдээгтүн» гэж зарлиг болов. Тэгээд бүх ардыг аймаг аймгаар ялгавал нэгэн залуу сайн эр аймаггүй үлджээ. «Чи юун хүн бэ?» гэж асуувал, тэр хүн өгүүлрүүн: «Татаарын Их-Чэрэнгийн охин Есүйг авсан хүргэн билээ. Дайсанд талагдахад айж дутаан явсан бүлгээ. Одоо дайн амарлив гэж сэтгэж ирээд олон ардын дотор танигдахгүй биз гэж санаж явлаа» гэв. Энэ үгийг Чингис хаанд мэдүүлбэл, хаан зарлиг болруун: «Тэр хүн хорт сэтгэл өвөрлөж ганцаар тэнэсээр одоо энд ирсэн ажээ. Тэр мэт этгээдийг хэдийний тэнхлэгт чацуулж хядсан биш үү. Юунаас буцна. Нүднээс далд болго» гэсэнд түүнийг даруй алав.


157. Мөн нохой жил (1202) Чингис хааныг татаартай байлдаж буй цагт Ван хан мэргидийг довтлохоор мордож, Тогтоа бэхийг Баргуужин төхүмийн зүг үлдэн хөөж, Тогтоагийн их хөвүүн Төгс бэхийг алж, Тогтоагийн Хутугтай Чаалун хоёр охиныг ба хатдыг олзлон авч, Хуту Чулуун хоёр хөвүүний нь харьяат иргэдийн хамт эзлэн авсан боловч, энэ олзноос Чингис хаанд юухныг ч эс өгөв:


158. Түүний хойно Чингис хаан, Ван хан хоёр найманы хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр, Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол руу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг Үрүнгү гол руу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв.


159. Тэндээс Чингис хаан Ван хан хоёр буцаж ирэхэд найманы Хүгсэү сабраг баатар, Байдраг голын бэлчирт цэрэг засаж байлдахаар тосож байсан ажээ. Чингис хаан Ван хан хоёр мөн байлдахаар цэргээ засаж иртэл, нэгэнт үдэш болсон тул маргааш байлдъя гэж засацгааж хонов. Гэтэл, шөнийн цаг Ван хаан, буусан газартаа гал түлж орхиод, Хар сүүл голыг өгсөн хөдөлжээ.


160. Тэр шөнө Жамуха, Ван хантай хамт хөдөлж яваад Ван ханд өгүүлрүүн: «Тэмүжин анд хэдийнээс наймантай харилцаатай байсан билээ. Одоо бидэнтэй хамт эс хөдлөв.  Хан! Хан! Би бол  Хамаагүй хол нисэхгүй  Хайргуна шувуу мэт  Хамт нэг газар байна.  Харин миний анд Тэмүжин бол  Харьж нисэх шувуу мэт  Хааш яаш урван өднө.  Хан чамаас одоо салж  Харь найманд очих гэж  Харсаар зориуд хоцров»  гэвэл, Жамухын үгийг сонсож, Убчигдайн Хүрэн баатар өгүүлрүүн: «Чи юун дэмий зусардаж, шударга ах дүүгээ ховлон хачилж байна вэ?» гэв.


161. Чингис хаан, тэр шөнө тэнд хоноод маргааш өглөө байлдах гэж босвол Ван ханы буусан газар хов хоосон болсон тул «Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна» гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув. Тэндээс Чингис хаан Хасар хоёр, найманууд ямар түвэг учруулсныг мэдсэн боловч, үүнийг нэг ч хүнд хэлсэнгүй.


162. Найманы Хүгсэү Сабраг баатар, Ван ханы хойноос нэхэж, Сэнгүмийн эм, хөвүүд ба эд хөрөнгө, албат ардыг цөм булаан авч, бас Ван ханыг Тэлэгэтү амсар гэдэг газар байхад нэхэн байлдаж, зарим албат иргэн ба адуу малыг булаан аваад буцжээ. Ван ханыг дагаж явсан мэргидийн Тогтоагийн Хуту Чулуун хоёр хөвүүн, тэр завшааныг тохиолдуулж, албат иргэнээ авч Сэлэнгийг чиглэн хөдлөөд эцэгтээ нийлэн очив


163. Ван хан, найманы Хүгсэү сабраг баатарт дийлэгдээд Чингис хаанд элч явуулж хэлүүлсэн нь: «Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү» гэжээ. Чингис хаан цэрэг засаж, Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийн хамт илгээв. Энэ дөрвөн хүлэг баатрыг ирэхийн урьд Улаан хус гэдэг газар Сэнгүм байлдаан хийж байгаад мориныхоо гуяг шархтуулж баригдахад хүрч байтал, Чингисийн дөрвөн хүлэг очиж түүнийг авраад албат хөрөнгө ба эм, хөвүүд бүгдийг аварч өгөв. Тэр цагт Ван хан өгүүлрүүн: «Урьд Тэмүүжиний сайн эцэг Есүхэй баатар миний бутарсан улсыг аварч цуглуулж өгсөн билээ. Одоо хөвүүн Тэмүжин бас дөрвөн хүлэг баатраа явуулж, миний алдагдсан улсыг аварч олж өгөв. Ач хариулахыг тэнгэр газрын ивээл мэдтүгэй» гэв.


164. Бас Ван хан өгүүлрүүн: «Анд Есүхэй баатар минь  Алдагдан барсан улсыг минь  Аварч цуглуулж өгсөн билээ.  Түүний ууган хөвүүн  Тэмүжин Чингис хаан  Тэнэж бутарсан улсыг минь  Тэтгэж хурааж өгөв.  Энэ эцэг хөвүүн хоёр  Эл улсыг минь тэтгэж  Хэний төлөө зүтгэж  Юуны төлөө зовж байгаа билээ?  Өтөлсөн өвгөн би  Өндөр уулыг түшиж  Өвс хагдыг дэрлэж  Өөд болж одвол  Өнөр олон улсыг минь  Өвлөн хэн эзлэх вэ?  Хан Тоорил би  Ханат гэрээс салж  Хадат гэрт очвол  Хамаг хураасан улсыг минь  Харж хамгаалж байх хүн  Хаана хэн байх билээ?  Эзэн Тоорил би  Эсгий гэрээс холдож  Энгэр гэрт очвол  Энхрийлж хураасан улсыг минь  Эзэлж хэн захирах билээ?  Төрсөн дүү нар байвч  Төр барьж чадахгүй  Төв сайн авиргүй  Түвэг ихтэй хүн бий.  Ганц хөвүүн Сэнгүм байвч, түүнд хань болох хүнгүй тул Тэмүүжинийг Сэнгүмийн ах болгож, хоёр хөвүүнтэй болоод сэтгэл амар сууя» гэв. Тэгээд Чингис хаан Ван хан хоёр, Туул голын хар шугуйд нийлж эцэг хөвүүн болж ёслов. Эрт өдөр Есүхэй баатартай Ван хан анд бололцсон тул Ван ханыг эцэг мэт үзэж, ийнхүү эцэг хөвүүн бололцсон билээ. Энэ тухай хэлэлцсэн үг нь:  «Харь дайсантай тулахад  Хамт нийлж байлдъя  Хадны гөрөөсийг авлахад  Хавсарч нийлж явъя» гэв.  Бас, Чингис Ван хан хоёр хэлэв:  «Хорт могойн хэл  Хооронд минь хутгаж  Хов жив оруулбал  Холдож салалгүй, харин  Хоёр нүүрээр учирч  Хор хөнөөлийг тасалж байя.  Араат могойн шүд  Амрагийн хооронд орж  Ая эвийг эвдвэл  Атаат сэтгэл төрөлгүй  Ам хэлээрээ уулзан ярьж  Аливаа учрыг олж байя»  гэж бат үгээ барилдаж, амраглан явав.


165. Түүний хойно, амраг дээр давхар амраг болъё гэж Чингис хаан сэтгэж, Зүчид Сэнгүмийн дүү Чаур бэхийг гуйж, бас Сэнгүмийн хөвүүн Тусахад өөрийн Хожин бэхийг арилжин өгье гэж гуйвал, Сэнгүм биеэ ихэмсэглэн сэтгэж өгүүлрүүн: «Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно» гэж ихэмсэглэн, биднийг доромжлон хэлж, Чаур бэх дүүгээ өгөхийг зөвшөөрсөнгүй. Үүнд Чингис хаан дотроо Ван хан, Нялха-Сэнгүм хоёрт дургүй болжээ.