ufal/npfl147 huggingface dataset:
# Richard Wright
Pianódóir agus seinnteoir méarchláir Sasanach a bhí i Richard William "Rick" Wright (28 Iúil 1943 - 15 Meán Fómhair 2008), ar a bhfuil cáil dhomhanda mar gheall ar an tréimhse fhada a chaith sé ag seinm leis an mbanna mór le lá Pink Floyd.  

## Saol
Cé nach raibh sé chomh gníomhaí mar chumadóir is a bhí Syd Barrett, Roger Waters agus David Gilmour, chum sé cuid mhór den cheol ar na halbaim mhóra Meddle, Dark Side of the Moon, Wish You Were Here, agus chomh maith le sin The Division Bell, ceirnín deireanach an bhanna.  
Ba chomhábhar bunúsach é obair mhéarchláir Wright i bhfuaim an bhanna, agus chuir sé a ghuth le hamhráin uaireanta chomh maith, beo ar an stáitse agus sa stiúideo, mar atá le cloisteáil ar na rianta "Time", "Echoes" agus "Astronomy Domine", a bhí cumtha ag Syd Barrett. 
Cuireadh Wright as Pink Floyd sa bhliain 1981, nuair a bhíodar ag obair ar The Wall, tar éis fadhbanna ina shaol pearsanta agus teannas idir é féin agus Roger Waters, príomhchumadóir an bhanna ag an am.  
Tháinig Wright ar ais níos déanaí, nuair a d'fhág Waters féin, agus chuir sé tús le tréimhse nua rathúil ag comhoibriú le David Gilmour ar cheirníní nua de chuid Pink Floyd, The Division Bell ina measc. Ina dhiaidh sin, lean sé ag seinm le Gilmour ar saothar aonair an ghiotáraí idir 2002 agus a bhás. 

### Bás
Trom ar an tobac, tháinig ailse scamhóg air.  Fuair sé bás ar an 15 Meán Fómhair 2008, agus trí scór is cúig bliana bainte amach aige.
# New Forest Thiar (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é New Forest Thiar. Cruthaíodh sa bhliain 1997 é. Is é Desmond Swayne (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
# 2016 i leadóg
Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 2016 i leadóg.

## Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016
Beidh na Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016 ar siúl idir an 5ú Lúnasa agus an 21ú Lúnasa 2016. Bhí léadóg mar chuid de na spóirt ann.
# Fiabhras Lassa
Is galar daonna é an fiabhras Lassa  atá cúisithe ag víreas. Scaiptear é ó fhual na gcreimirí go daoine agus ansin scaipeann sé ó dhuine go duine.
# Bithóm
Fo-roinnt dhromchla an Domhain ina réigiúin mhóra a chomhfhreagraíonn do phríomhéiceachórais na bpríomhréigiún aeráideach, le speicis shainiúla plandaí is foirmeacha beatha ar leith. Is bithóim na comhranguithe geografacha beo is mó a aithnítear, cosúil le bithóm an tundra, bithóm na ngaineamhleach, agus bithóm na foraoise báistí trópaicí. Cruthaítear bithóim shaorga freisin, cosúil le Tionscadal Éidin i gCorn na Breataine.
# John Tate
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea John Tate a rugadh ar 29 Eanáir, 1955 in Marion, Arkansas agus a fuair bás ar an 9 Aibreán, 1998.
# Masiela Lusha
Is ban-aisteoir, file, úrscéalaí agus gearrscéalaí Meiriceánach í Masiela Lusha, a rugadh ar an 23 Deireadh Fómhair 1985. Tá cáil bainte amach aici mar an carachtar Carmen Lopez ar an gclár teilifíse George Lopez.
Tá Lusha tar éis bheith i go leor scannán Hollywood freisin, ina measc Blood: The Last Vampire, Time of the Comet, Muertas, Science of Cool, Clifford's Puppy Days, Ballad of Broken Angeles agus Katie Malone.
# Substaint phléascach
Is éard is substaint phléascach ann, ar a dtugtar pléascán freisin, ná substaint imoibríoch ag a bhfuil méid mór d'fhuinneamh poitéinsiúil agus gur féidir léi pléascadh a tháirgeadh má scaoiltear í go tobann, de ghnáth, i dteannta le solas, teas, fuaim, agus brú a tháirgeadh. Is éard is lánán pléascach ann ná méid tomhaiste d'ábhar pléascach.
Féadfar an fuinneamh poitéinsiúil seo atá stóráilte in ábhar pléascach a bheith ina
- fhuinneamh ceimiceach, mar shampla nítriglicrín nó deannach gráin,
- ghás brúchóirithe, mar shampla sorcóir gáis nó coimeádán aerasóil.
- fhuinneamh núicléach, mar shampla mar atá san iseatóip inscoilte úráiniam-235 agus plútóiniam-239
# Joseph Larmor
Fisiceoir a rugadh i mBéal Feirste ab ea Joseph Larmor (11 Iúil 1857 – 19 Bealtaine 1942). Ollamh le fisic i gColáiste na Banríona, Gaillimh, ansin ollamh le matamaitic in Ollscoil Cambridge. Rinne sé taighde ar theoiric an leictreamaighnéadais agus teoiric leictreonach damhna.
D'fhoilsigh sé Aether and Matter (Éitear is Damhna, 1900). 
Bhí a chuid oibre bunaithe ar an bhfisic chlasaiceach, ach léirigh sé laigí is cúnguithe na fisice clasaicí, agus conas a chabhródh teoiricí na coibhneasachta is na meicnice candamaí leis na laigí sin a dheisiú is an teoiric a iomlánú.
D'éag Larmor in Ard Mhic Nasca, Contae an Dúin, ar 19 Bealtaine 1942, in a0is 84 bliain dó.
# Bóthar Bhinn Éadair
Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar Bhinn Éadair.
# Garrán an Fhrinsigh
Is sráidbhaile é Garrán an Fhrinsigh. Tá sé suite i gCill Mheáin, i gContae Mhaigh Eo.
# Pádraig Breathnach
Baineann an t-alt seo leis an iománaí; má tá suim agat sa scríbhneoir, féach Pádraic Breathnach
Is iománaí é Pádraig Breathnach, nó Pádraig Walsh mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 12 Márta 1992. Is as Contae Chill Chainnigh é. Bhain sé gradam 'all star' amach sa bhliain 2016.
# Theatre Royal, Newcastle
Is amharclann suite i Newcastle upon Tyne é Theatre Royal. D'oscail sé ar 20 Feabhra, 1837.
# Olof Palme
Polaiteoir Sualannach ab ea Sven Olof Joachim Palme (30 Eanáir 1927 -  28 Feabhra 1986) a bhí mar Phríomh-Aire na Sualainne idir 1969-1976 agus 1982-1986. Bhí sé ina cheannaire ar Pháirtí Daonlathach Sóisialta na Sualainne (SAP) ó 1969-1986. 
Tá cáil idirnáisiúnta ar Palme mar gheall ar a bheartas eachtrach. Cháin sé Cogadh Vítneam, réimeas Franco sa Spáinn, réimeas Pinochet sa tSíle, cinedheighilt san Afraic Theas agus gníomhartha an Aontais Shóivéadaigh le linn Earrach Phrág. Thug sé roinnt cuairteanna stáit ar thíortha an tríú domhan, Cúba san áireamh. 
Mar cheannaire an fhreasúra, bhí Palme ina idirghabhálaí de chuid na Náisiún Aontaithe sa Chogadh Iaráin - Iaráic.
Dúnmharaíodh Palme ar 28 Feabhra 1986 i Sveavägen i Stócólm. Ba é seo an chéad dúnmharú nua-aimseartha ar cheann rialtais sa tSualainn. Tá dúnmharú Palme fós gan réiteach.

## Foinsí
Berggren, Henrik (2010). Underbara dagar framför oss: en biografi över Olof Palme. Stockholm: Norstedt.
# Steve Aiken
Sainchomhairleoir bainistíochta, iaroifigeach cabhlaigh, teachta tionóil (MLA) d’Aontroim Theas agus  iarcheannaire an UUP (2019-2021)  is ea Stephen Ronald "Steve" Aiken OBE MLA (a rugadh ar 16 Meitheamh 1962).

## Gairm
Iarcheannaire i gCabhlach Ríoga na Breataine é Steve Aiken, iarcheannfort ar fhomhuireán núicléach. Stiúr sé an Comhlachas Tráchtála Briotanach Éireannach i mBaile Átha Cliath (2011-2014).
Sa bhliain 2019, tháinig Aiken i gcomharbacht ar Robin Swann ina cheannaire ar an UUP. ceapadh Aiken gan aon iomaíocht. 
San olltoghchán 2019, sheas Aiken in Aontroim Thoir in aghaidh Sammy Wilson, urlabhraí Breatimeachta an DUP.

## Gaeilge
Sa bhliain 2019, dúirt Steve Aiken nach mbeadh aon athrú ar pholasaí an pháirtí maidir le hAcht Gaeilge faoina cheannaireacht féin. Dúirt sé nach nglacfaí le hAcht Gaeilge ach go dtacódh sé le ceart feisirí vótáil de réir a gcoinsiasa ar cheisteanna morálta agus sóisialtaː “Sílim go bhfuil bac á dhéanamh di [an Ghaeilge]; ní muidne a chuir na bacainní sa gcosán. Níl aon tacaíocht in aon bhall i measc na nAontachtach in Ulaidh d’acht Gaeilge agus ní fheicim ná ní fhaca mé aon rud agus níor chuala mé aon rud a d’athródh m’intinn faoi sin.”
Dúirt Aiken nach bhfuil a pháirtí “i gcoinne na Gaeilge ar aon bhealach”, agus gur thacaigh siad le Foras Teanga don Ghaeilge agus don Ultais a bhunú mar chuid de Chomhaontú Aoine an Chéasta 1998 agus le maoiniú eile a chur ar fáil don Ghaeilge.

## Breaitimeacht
Sna blianta 2019/2020, bhí Aiken ag cur an mhilleáin ar an DUP faoin margadh Breatimeachta a raibh aontachtaithe agus dílseoirí ag feachtasaíocht ina choinne. ‘Ba iad an DUP a thug teorainn i Muir Éireann dúinn,’ an port a bhí ag Aiken.
# Ailtireacht x86
Is í an ailtireacht x86 nó 80x86 an t-ailtireacht mhicreaphróiseálaí is coitianta i ríomhairí pearsanta.

## Eolas eile
- IA-32
- teanga dhíolama x86
- x87
- fíormhód — Neamhfhíormhód — Mód fíorúil 8086 — Mód cosanta — Mód fada
- x86-64
- IA64
# Joshua Bassett
Is aisteoir agus amhránaí Meiriceánach é Joshua Taylor Bassett (rugadh 22 Nollaig 2000).
# Jason Byrne (fear grinn)
Is fuiriseoir agus láithreoir raidió é Jason Byrne (rugadh 25 Feabhra 1972). Rugadh é i mBaile an tSaoir, Baile Átha Cliath. Tá sé ina bhreitheamh ar Ireland's Got Talent ar TV3.

## Scannánliosta

### Teilifís
- Ireland's Got Talent (2018-)


### Scannán
- I Went Down (Cork Man No. 2) (1997)
- The General (Reporter 2) (1998)
- Alice in Wonderland (Pat the Gardener) (1999)
- Killing Bono (Hotel Receptionist) (2011)


### Raidió
- The Jason Byrne Show (2010-2012)
# An t-Achadh Mòr
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é an t-Achadh Mòr.
1. ↑  “Ainmean-Àite na h-Alba (AÀA) — Gaelic Place-names of Scotland” (en). Ainmean-Àite na h-Alba. Dáta rochtana: 2023-07-09.
# Garchabhair
Cóireáil is bainistiú íobartaigh ag ionad taisme nó tubaiste. Más comhfhiosach an duine, is gá stop a chur le haon rith fola trí bhrú ar an gcréacht le cóiriú, málaí plaisteacha nó páipéar, agus an t-othar a chur ina luí go cothrom. Má bhíonn a mhuineál gortaithe agus má bhogtar é go neamhchúramach nó go neamhsciliúil, féadfar gortú trom doleigheasta a dhéanamh dó. Ar chaoi eile, ba cheart an t-othar a ardú ar chlár réidh, más gá, agus cuaire normálta chnámh an droma coinnithe gan athrú. Is féidir cléithín simplí a dhéanamh ar chos trí bhindealán a chur mórthimpeall an dá chos, nó ar lámh trí bhindealán a chur mórthimpeall na láimhe is na colainne le chéile. Ní ceart aon sreabhán a thabhairt dó, tae, alcól ná eile. Má bhíonn an t-othar neamh-chomhfhiosach, is ceart na céimeanna céanna a dhéanamh, ach má bhíonn a análú nó a chroí stoptha, is gá athbheochan chardascamhógach a dhéanamh air go práinneach.
# Beiginis
Is í Beiginis an t-oileán is lú i measc na mBlascaodaí. Tá sí suite thart ar míle amach ó chósta Chorca Dhuibhne i gContae Chiarraí idir An Blascaod Mór agus an mórthír.
# Cadell ap Rhodri
Ba rí ar Seisyllwg in iardheisceart na Breataine Bige é Cadell ap Rhodri (d'éag 909 ).
Ba mhac le Rhodri Mawr é Cadell. Ar bhás a athar sa bhliain 878 fuair sé Seisyllwg le hoidhreacht, agus sa bhliain 904/905 ghabh sé Tíornas Dyfed ( Teyrnas Dyfed) agus thug dá mhac, Hywel Dda, len é a rialú. Nuair a fuair Cadell bás sa bhliain 909, d'aontaigh Hywel an dá thiarnas chun Tiarnas Deheubarth a chruthú.
# Slochteren
Is bardas agus sráidbhaile i Groningen, an Ísiltír é Slochteren. Bhí 15,546 duine ina gcónaí i Slochteren sa bhliain 2014.

## Nasc seachtrach
http://www.slochteren.nl/
# Muileann Fúca
Is baile suite i gContae Loch Garman é Muileann Fúca.
# Karl Friedrich Schinkel
Ailtire agus péintéir a rugadh i Neuruppin na Gearmáine ab ea Karl Friedrich Schinkel (13 Márta 1781 – 9 Deireadh Fómhair 1841). Dhear sé cuid mhaith foirgneamh sa stíl chlasaiceach, agus thug sráideanna is cearnóga nua isteach i mBeirlín.
# Rí rua
Is éan beag coiteann é an rí rua (Fringilla coelebs). Is baill d'fhine na Fringillidae iad. Tá an rí rua dúchasach san Eoraip agus in iarthuaisceart na hAfraice. Maireann sé sa chuid is mó de na bólaí sin an bhliain ar fad, ach sa samhradh feictear é freisin sa Lochlainn agus isteach in iarthar na Sibéire.
# Niall mac Cearnaigh Sotal
Rí Dheisceart Bhreá de chlann Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea Niall mac Cearnaigh Sotal (Sean-Ghaeilge Niall mac Cernaig Sotal) (bás 701).  Diarmait mac Áedo Sláine (bás 665), Ardrí, ba ea a sheanathair.  D'éag a athair, Cearnach Sotal, de phlá sa bhliain 664.

## Beatha
Le linn shaol Néill, bhíodh achrann agus iomaíocht idir  clanna tuaisceartacha Shíol Aodha Sláine, Uí Chonaing as Cnóbha agus the Síol Dlúthaigh as Fir Cúl Bhreá san áireamh, agus na clanna deisceartacha, Uí Chearnaigh ina measc.  Sa bhliain 688, chloígh Niall Conghalach mac Conaing Choirre (bás 696) Uí Chonaing agus a chomhghuaillithe as na Ciannachta ag Cath Imligh Pich.  Tharla an cath seo agus an tArdrí Fíonsneachta Fleách as Breá (bás 695) go sealadach éirithe as a choróin.  D'fhéadfadh é go raibh ann ná an dá chlann ag iarraidh cheannas Bhreá a bhaint amach.  Tháinig Fíonsneachta ar agus i gcoróin sa bhliain 689 ach mharaigh é Conghalach sa bhliain 695, a rinneadh féin ansin rí Bhreá de.
Feictear Niall mar ráthóir ar Cháin Adhamhnáin le Naomh Adhamhnán, sonraithe ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697, ina nglaoitear rí Mhaigh Bhreá air.  Glaoitear rí Dheisceart Bhreá ar a dheartháir,  Conall Grant (bás 718).  Feictear mac Néill, Maine (bás 712), mar ráthóir.  Cuireadh na teidil seo keys ag téacs sa bhliain 727, ach ní fheictear an teideal th rí 'Deisceird Breg' i nAnnála Uladh go dtí 751.
Sa bhliain 701, maraíodh Niall ag rí Uí Chonaing Breá, Iorghalach mac Conaing Choirre (bás 702), ag Drumain Ua Casan.  Dar le hAnnála Easpacha na hÉireann, bhí Niall faoi chosaint Adhamhnáin, agus chuir an naomh mallacht ar Iorghalach dá bharr.

## Clann
I measc mhic Néill a bhfuil aithne orthu, bhí a leanas:
- Maine (bás 712), maraithe i mbun chatha ag Flann mac Aodha (bás 714) de Shíol Dlúthaigh.
- Aodh Laighean (Áed Laigen) (bás 722), maraithe i gCath Alúine
- Fógartach (bás 724), rí Bhreá agus Ardrí
- Cathal (bás 729), ar a glaodh rí Dheisceart Bhreá i nAnnála Tiarnaigh.


## Foinsí
- Corpus of Electronic Texts
  - Annála Easpacha na hÉireann
  - Annála Tiarnaigh
  - Annála Uladh
  - Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: Síl Aeda Sláne Na Sleg
- Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-36395-0
- Radner, Joan N. (1999), "Writing history: Early Irish historiography and the significance of form" (PDF), Celtica, Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies, 23: 312–325, ISBN 1-85500-190-X, arna gcartlann ó an bunleagan (PDF) ar 2009-05-09, aisghafa 2008-03-22
# Criostal
Fíorsholaid, comhdhéanta as grúpaí adamh, ian nó móilíní atá eagraithe ar an dóigh chéanna arís is arís eile i ngach treo. Ní hionann is leachtanna agus ábhair dhímhorfacha eile, braitheann airíonna criostal ar an treo tríd an gcriostal atá i gceist. Is féidir struchtúr iomlán criostalta a shainiú trí laitís pointí (agus ní féidir ach 14 cineál díobh seo a bheith ann) agus an grúpa adamh a bhaineann le gach pointe ar an laitís sin a shainiú.
# Bill Cosby
Is aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach Afracach é William Henry Cosby, Jr. a rugadh ar an 12 Iúil, 1937.
# Féith na Maighiche
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Lannraig a Deas é Féith na Maighiche (Béarla: Hairmyres).
# Clapsholas
Is éard is clapsholas nó breacsholas ann ná an tréimhse bheag ama díreach tar éis dul síos na Gréine istoíche, agus an tréimhse bheag díreach roimh éirí na Gréine ar maidin. 
Sainmhnínítear tús nó críoch leis an gclapsholas sibhialta nuair a bhíonn an Ghrian 6° faoi bhun áitiúil na spéire, leis an gclapsholas mairnéalachta nuair a bhíonn an Ghrian 12° faoi bhun na spéire, agus leis an gclapsholas réalteolaíochta nuair a bhíonn an Ghrian 18° faoi bhun na spéire.
# Cogadh na Naoi mBliana (1688–1697)
Coimhlint idir an Fhrainc agus comhghuaillíocht  Eorpach a bhí i  gCogadh na Naoi mBliana (1688–1697),  ar a dtugtar go minic Cogadh  an Chomhaontais Mhóir  nó Cogadh Léig Augsburg, a chuimsigh go príomha an Impireacht Naofa Rómhánach (faoi cheannas na Monarcachta Habsburgaí), Poblacht na Hollaine, Sasana, an Spáinn, Saváí agus an Phortaingéil.   
Troideadh an cogadh san Eoraip agus sna farraigí máguaird, i Meiriceá Thuaidh, agus san India fiú. Uaireanta meastar gurb é an chéad chogadh domhanda é.   
Cuimsíonn an choimhlint Cogadh an Dá Rí in Éirinn agus Éirí amach na Seacaibíteach 1689 in Albain, áit a raibh Uilliam III  agus Séamas II ag streachailt chun Sasana agus Éire a rialú.   
Cuimsíonn an choimhlint chomh maith feachtas i gcoilíneach Mheiriceá Thuaidh idir lonnaitheoirí Francacha agus Sasanacha agus a gcomhghuaillithe dúchasacha faoi seach, ar a dtugtar Cogadh Rí Uilliam  inniu ag Meiriceánaigh,
# Oileán Chliara
Is oileán atá suite amach ó chósta thiar na hÉireann é Oileán Chliara nó Cliara.  Tá sé suite in iarthar Chontae Mhaigh Eo. De réir an daonáirimh sa bhliain 2011 bhí 168 duine ina gcónaí ar an oileán.
Is é Oileán an Chláir baile sinsear Gráinne Ní Mháille, Banríon na bhFoghlaithe Mara is agus is iomráití in Éirinn.  Is díol suntais é as an gcruachás a scriosadh ar muir don chuid is mó den 16ú haois, baineadh úsáid as a caisleán anseo chun uiscí Chuan Mó a rialú agus is féidir leat cuairt a thabhairt air inniu.
Tá cuid de chósta an oileán, seachas ó dheas, ina Limistéar Cosanta Speisialta.  Tá Aillte Chliara siar ó thuaidh ina Limistéar Caomhantais Speisialta.

## Radharcanna
- An Lúb, Knocknaveena
- An Conair Seandálaíochta, Cuan Mó
# Fuaimniú
Próiseas ina n-athraítear an aershreabh os cionn na larainge chun raon fuaimeanna urlabhra a chruthú. Osclaíonn na gialla oiread éigin, déanann an teanga tadhall leis an gcarball ag ionaid éagsúla eile sa bhéal, agus is féidir na liopaí a dhéanamh cruinn nó spréite. Rangaítear fuaimeanna de réir ionad an fhuaimnithe (mar shampla, an chuid den charball mar a ndéanann an teanga tadhall) agus modh an fhuaimnithe (mar shampla, sreabhadh an aeir go saor chun guta a dhéanamh, nó bac a chur leis an aershreabh le consan a dhéanamh).
# Florence, Alabama
Is cathair í Florence i gContae Lauderdale, in iarthuaisceart Alabama. Tá 36,264 duine ina gcónaí sa chathair, de réir an daonáirimh sa bhliain 2000. Priomhbhaile Chontae Lauderdale í. Is í Florence an chathair is mó sa cheantar staitistiúil uirbeach in a bhfuil sí suite. The Shoals a thugtar uirthi toisc gurb í lárionad eacnamaíochta iarthuaiscirt Alabama í.
Rinne suirbhé ann don Cypress Land Company sa bhliain 1818, agus ba shuirbhéir Iodálach, Ferdinand Sannoner, a bhí ina bun. D'ainmnigh sé an chathair as Flórans na hIodáile.
# Alex Gansa
Is léiritheoir teilifíse agus scríbhneoir scripte é Alex Gansa. D'fhorbair sé an tsraith Homeland in éindí leis an léiritheoir Howard Gordon, a raibh siad ag obair le chéile na huaire dheiridh ar nós sraitheanna mar The X-Files.
# Tíreatrón
Feadán leictreonach lán le gás (gal mearcair nó gás támh de ghnáth) faoi bhrú íseal. Úsáidtear i gcomhair lasctha é, agus mar choigeartóir rialaithe i bhfeidhmeanna cosúil le táthú. Tíreastóirí á gcur ina ionad de réir a chéile.
# Ice Age: Dawn of the Dinosaurs
Scannán de chuid Blue Sky Studios is ea Ice Age: Dawn of the Dinosaurs a seoladh (sna pictiúrlanna) sa bhliain 2009. Leanann sé ar aghaidh le scéal Ice Age agus Ice Age: The Meltdown. Ghlac Ray Romano, John Leguizamo, Denis Leary, agus Queen Latifah páirt ann. B'iad Carlos Saldanha stiúrthóirí na scannán.

## Carachtair
- Manfred (mamat) — Ray Romano
- Sid (spadán) — John Leguizamo
- Diego (smilodon) — Denis Leary
- Ellie (mamat) — Queen Latifah
- Cash agus Eddie an possum deartháireacha - Seann William Scott agus Josh Peck faoi seach.
- Scrat (iora) — Chris Wedge
- Scratte (iora) — Karen Disher
# Contae Dillon, Carolina Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Dillon atá suite i stát Carolina Theas. Sa bhliain 2015, bhí daonra 31,234 duine ann. Is é Dillon a phríomhbhaile contae.
# Martin Kenny
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é Martin Kenny, a rugadh i gContae Liatroma ar 1 Deireadh Fómhair 1971. Tá sé ina bhall de Shinn Féin.
# Brother from the Same Planet
Craoladh an ceathrú heipeasóid déag, "Brother from the Same Planet", den ceathrú sraith The Simpsons ar an 4 Feabhra 1993. Scríobh Jon Vitti an eipeasóid seo. D'fhéach 23.8 milliún duine ar an eipeasóid.
# An Claíomh Solais
Úrscéal leis an scríbhneoir Éireannach Liam Mac Cóil is ea  An Claíomh Solais, a suítear i nGaeltacht Ráth Chairn na Mí.
Is sna míonna roimh bhunú an chainéil teilifíse Ghaeilge TG4 mar atá air inniu) a suitear An Claíomh Solais: Scéal Faintisíochta Faoin Teilifís Nua i nGaeltacht Ráth Chairn i gContae na Mí. Filleann léiritheoir óg teilifíse Éireannach as Sasana agus cuireann faoi sa Ghaeltacht chun páirt a ghlacadh sa réabhlóid chultúrtha ata á thuar aige. Comhthreomhar leis sin ríomhann dhá fhophlota filleadh an náisiúnaí Éireannaigh George Augustus Moore ar Éirinn chun páirt a ghlacadh san Athbheochan Ghaelach, agus ceoldráma Wagner Siegfried.

## Féach fretin
- Fontenoy, Liam Mac Cóil, Leabhar Breac 2005, ISBN 0-898332-5-7
- An Dochtúir Áthas, Liam Mac Cóil, Leabhar Breac 1994, ISBN 0-898332-18-5
# Droim an Easa
Is baile suite i gContae an Dúin é Droim an Easa.
# Isack Hadjar
Is tiománaí rásaíochta Francach-Ailgéarach é Isack Alexandre Hadjar (Araibis: إسحاق حجار, fuaimnithe: [i.zak a.d͡ʒaʁ]; 28 Méan Fómhair 2004 a rugadh), a théann in iomaíocht faoi bhrat na Fraince i bhFoirmle a hAon do Racing Bulls
# Corpas Náisiúnta na Gaeilge
Is corpas cothromaithe é Corpas Náisiúnta na Gaeilge (CNG) a bhfuil 100 milliún focal ann, idir ábhar scríofa agus ábhar labhartha. Baineann na téacsanna go léir a tiomsaíodh don chorpas leis an tréimhse 2000–2024 agus é i gceist go mbeadh sé ionadaíoch ar an nGaeilge chomhaimseartha.
Tá meascán mór seánraí, foinsí, agus canúintí in CNG agus iad ualaithe ar bhealach a sheachnaíonn róthionchar a bheith ag duine, seánra, nó saothar ar leith ar an gcorpas trí chéile. Úsáidfear CNG chun ceisteanna ginearálta teanga a fhiosrú, mar shampla, cé chomh minic is a úsáidtear focal nó frása áirithe, cén réamhfhocal is mó a úsáidtear le briathar áirithe srl. Is iomaí duine a ritheann ceisteanna den sórt sin leo agus iad ag foghlaim, ag scríobh nó ag aistriú agus cuirfidh cuardach in CNG fianaise iontaofa ar fáil dóibh a chabhródh leo freagra sásúil a aimsiú. Ní hamháin sin ach is féidir le ríomheolaithe na sonraí corpais a phróiseáil ar bhealaí éagsúla chun samhlacha teanga a ghiniúint nó chun liostaí minicíochta a dhéanamh.

## Cothromú
Cothromaíodh an corpas ar dhá phríomhbhealach: 1) bailíodh an saothar bunaidh ón oiread foinsí agus seánraí agus ab fhéidir agus 2) coigeartaíodh líon focal cineálacha téacs áirithe (e.g. ábhar reachtach) chun ró-láithreacht foinsí agus seánraí áirithe i dtorthaí cuardaigh a sheachaint. Is fiú a thabhairt faoi deara, áfach, nach próiseas beacht matamaitice é corpas a chothromú ach iarracht thomhaiste chun corpas a chruthú atá ionadaíoch ar staid na teanga. I measc na gcúiseanna atá leis seo tá (1) cineálacha áirithe téacs a bheith i bhfolach ón taighdeoir toisc go bhfuil siad pearsanta nó íogair (m.sh. comhráite i measc cairde agus teaghlaigh, deasghnátha reiligiúnacha áirithe), (2) cineálacha téacs eile a bheith costasach ó thaobh próiseála de (ábhar cainte a thras-scríobh) agus, i gcásanna áirithe, (3) sealbhóirí cóipchirt nach bhfuil sásta ábhar áirithe a roinnt. Chomh maith leis na tosca seo, a bhaineann le gach teanga, tá ceisteanna breise ann a bhaineann le caillteanas fearainn i gcomhthéacs teanga mionlaigh – is iomaí réimse saoil nach bpléitear mórán leo trí mheán na Gaeilge.

## Struchtúr
Is ríléir go bhfuil i bhfad níos lú ábhar labhartha in CNG ná ábhar scríofa. An chúis atá leis sin ná nach raibh an oiread sin ábhar tras-scríofa urlabhra ar fáil. Bhí an tionscadal in ann teacht i dtír ar chnuasach téacsanna tras-scríofa a chruthaigh rannóg foclóireachta Fhoras na Gaeilge mar chuid de thionscadal an Fhoclóra Nua Béarla-Gaeilge agus rinne foireann an tionscadail seo tras-scríobh as an nua ar roinnt cláracha teilifíse ó TG4 i measc rudaí eile ach is próiseas malltriallach chostasach é an tras-scríobh de láimh agus ní raibh sé d'acmhainn ag an tionscadal mórán thairis sin a dhéanamh. Meastar go réiteoidh an mheaisínfhoghlaim an fhadhb sin sna blianta beaga amach romhainn ach ní raibh an teicneolaíocht teanga go téacs forbartha go dtí leibhéal sásúil cruinnis i gcás na Gaeilge chun dul chun tairbhe an tionscadail.
# 150 (uimhir)
Is é 150 an uimhir nádúrtha tar éis 149 agus roimh 151.
# Baotán mac Cairill
Rí Dhál Fiatach agus Rí na nUladh ba ea Baotán mac Cairill (Sean-Ghaeilge Báetán mac Cairill) (bás 581), ón mbliain c. 572 go dtí a bhás.  Cairell mac Muiredaig Muinderg (bás 532) ba ea a athair, agus Deamán mac Cairill (bás 572) a dheartháir, iar ríthe Ulad an bheirt acu.  De réir roinnt foinsí, Ard-Rí hÉireann ba ea é fosta.
Rinne Baotán iarracht a fhlaitheas a chur i gcion ar an Dál Riada dán Albain, agus ar Oileán Mhanainn.  Thug annálaithe meánaoiseacha na nUlad an teideal rí Érenn ocus Alban air.  Luann siad dán anois caillte ina ghlacann sé cáin ó Mhumhain, óna Connachta, ón Eilean Sgitheanach agus ó Oileán Mhanainn.  Is amhlaidh go ndéanann seo áibhéil faoina chumhacht, agus go gcuireann sé in iúl céard ba ard-rí é le linn ré na hannálaithe, seachas ré Bhaotáin.
Rinn Seimhne, ar Oileán Mhic Aodha gar do Latharna, a bhí an áit ar chuir Baotán iachall an rí Dhál Riada ómós a thabhairt dó,   b'fhéidir sa bhliain 574 nó go luath in 575.  Meastar gurbh Aodhán mac Gabhráin an rí atá i gceist ann.  Deir foinsí Ultaigh fosta gur bhailigh Baotán cáin ó Albain.
Is féidir cumhacht Bhaotáin a mheas trí ghníomhartha a naimhde, Aodh mac Ainmhuireach Uí Néill an Tuaiscirt agus Aodhán mac Gabhráin Dhál Riada.  Sa bhliain 575, ag Droim Ceat, bhuail an bheirt acu le chéile agus rinneadh conradh eatarthu, socraithe ag Colm Cille, chun dul i ngleic le Baotán agus é ag iarraidh tionchar Dhál Fhiatach a leathnú thar lear.
I nAnnála Uladh, insítear go ndeachaigh na hUlaid ar turas chuig Oileán Mhanainn sa bhliain 577 agus arís sa bhliain 578, inar dhearbhaigh Baotán a fhlaitheas ar an oileán.  Sa bhliain 582, i ndiaidh a bháis, insítear sna hannála gur ghlac Aodhán mac Gabhráin an Oileán.
Theip ar Bhaotán ina mhianta, ach tháinig ríthe Ulad ina dhiaidh a raibh de dhúil acu concais agus conartha thar lear, amhail is Fiachna mac Baotáin Dhál Araí sna 620idí agus Congal Caoch sna 630idí.
Bhí Baotán pósta le bean de mhuintir Uí Thoitre as Oirialla.  Níor éirigh muintir Bhaotáin, ach sleachta a dhearthár, an chlann Dheamáin, ina ríthe.  Maraíodh a mhic ag a gcol ceathrair, Maol Dúin mac Fíachna.

## Seanscéal agus rómáns
Molann Don Carleton go bhfuil gaol ó thaobh bhunús de idir an rí Bagdemagus, a fheictear i rómáns Artúrach ar an mór-roinn, agus Baotán mac Cairill.  Deir sé fosta gur cur síos vvv ar feachtas in éadan Bhaotáin i ndeisceart na Breataine Bige é tóir na dtorc le fáil sa scéal Culhwch ac Olwen de chuid an Mabinogion.

## Foinsí
- Corpus of Electronic Texts
  - Annála Uladh, G100001A
  - Annála Tiarnaigh, G100002
- Adomnán, Life of St Columba, eag. agus aistr. Richard Sharpe. Penguin, Londain, 1995. ISBN 0-14-044462-9
- Byrne, Francis John, Irish Kings and High-Kings. Batsford, Londain, 1973. ISBN 0-7134-5882-8
- Ó Cróinín, Dáibhí, Early Medieval Ireland: 400–1200. Longman, London, 1995. ISBN 0-582-01565-0
- Dáibhí Ó Cróinín (2005), A New History of Ireland, Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press
- Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-36395-0
- Gearoid Mac Niocaill (1972), Ireland before the Vikings, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
# María Teresa Toral
Ceimiceoir, cógaiseoir, ealaíontóir agus greanadóir Spáinneach ab ea María Teresa Toral.

## Beathaisnéis
Rugadh í i Maidrid i dteaghlach mór saibhir. Thosaigh sí ag déanamh staidéir ar an gceol agus ar an ealaín, mar a rinne a muintir roimpi, ach chuir sí iontas ar go leor nuair a chinn sí dul leis na hEolaíochtaí. Ba é mian a croí staidéar a dhéanamh ar an gceimic, agus conair Marie Curie a leanúint, duine a raibh meas mór aici uirthi. Rinne sí staidéar ar na hEolaíochtaí Ceimiceacha agus na hEolaíochtaí Cógaisíochta in Ollscoil Lárnach Mhaidrid (Ollscoil Mhaidrid mar a tugadh uirthi ina dhiaidh sin), áit ar bhain sí céim chéadonóracha amach sa bhliain 1933.
Bhí sí ina cúntóir i ranganna praiticiúla Enrique Moles agus leis bhog sí go Rannóg na Ceimice-na Fisice in Institiúid Náisiúnta na Fisice agus na Ceimice. Le chéile rinne siad dianobair taighde ag iarraidh meáchain adamhacha na ndúl ceimiceach a oibriú amach. Measadh go hidirnáisiúnta gurbh í foireann Enrique Moles, ar a dtugtaí “Escuela de Madrid”, an tsaotharlann is fearr chun meáchain mhóilíneacha agus adamhacha a oibriú amach go fisiciceimiceach.
# Féinlárnachas
De réir Piaget, éagumas dealraitheach dearcadh aon duine eile a thuiscint. Cheap sé go raibh leanaí féinlárnach, ag gníomhú díreach is dá mbeadh gach éinne ar aon aigne is tuiscint leo féin, ach níl an fhianaise ag teacht leis an tuairim seo.
# 00751 (Cód ZIP)
Is éard is 00751 ann ná Cód ZIP don bhardas Salinas, Pórtó Ríce.
# Clochrán alabhreac
Is speiceas éan é an clochrán alabhreac (Oenanthe pleschanka) san fhine Muscicapidae.

## Cur Síos
Tá cluimhreach dhubh agus bhán (sa cheann fireann) ina chomhartha sóirt aige a bhfuil a ainm dlite dó. Bíonn  dath bán ar a chochall, cúl an mhuiníl agus an bholg, agus dath dubh ar a aghaidh, cliabhrach, droim agus sciatháin. Bíonn na cleití eireaball bán le marcanna dubha tréithiúla, a chruthaíonn patrún "T" dubh inbhéartaithe atá cosúil le eireaball an Oenanthe hispanica.
# Cáca Milis
Is gearr-scannán Éireannach é Cáca Milis le Brendan Gleeson agus Charlotte Bradley sna príomhpháirteanna.

## Scéal
Tá bean ghnó ina suí ar thraein agus suíonn fear dall le plúchadh isteach trasna uaithi. Cuireann an fear dall déistin uirthi go háirithe nuair a dhéanann sé iarracht píosa cáca milis a ithe. Insíonn sí dó go bhfuil péist sa cháca agus tagann giorra anála air. Nuair nach féidir leis a ion-análaitheoir a aimsiú, faigheann sé bás. Fágann an bhean an traein le meangadh gáire uirthi.
# Íomháú athshondais mhaighnéadaigh feidhmeach
Tomhaiseann íomháú athshondais mhaighnéadaigh feidhmeach nó IAM feidhmeach (IAMf) gníomhaíocht inchinne trí athruithe a bhaineann le sreabhadh fola a bhrath. Braitheann an teicníc seo ar an bhfíric go bhfuil sreabhadh fola cheirbreach agus gníomhachtú néarónach cúpláilte. Nuair a bhíonn limistéar den inchinn in úsáid, méadaíonn an sreabhadh fola chuig an réigiún sin freisin.
# Limoges Cercle Saint-Pierre
Is club cispheile Francach é Limoges Cercle Saint-Pierre, ar a dtugtar Limoges CSP nó CSP freisin, a bunaíodh sa bhliain 1929 agus atá lonnaithe in Limoges na Fraince.
Tar éis caoga bliain ag imirt i sraitheanna áitiúla agus réigiúnacha, agus i ranna náisiúnta tánaisteacha, bhain CSP an chéad roinn de chraobhchomórtas na Fraince amach sa bhliain 1978. Bhuaigh sé a chéad Chorn Francach i 1982 agus a chéad chomórtas Eorpach, an Corn Korać, sa bhliain chéanna.
Sa bhliain 1988, bhuaigh CSP craobhchomórtas Pro A, a d’eagraigh an tSraith Náisiúnta Cispheile den chéad uair. Ar 15 Aibreán 1993, ba é an chéad chlub spóirt sa Fhrainc a bhuaigh craobhchomórtas tábhachtach Eorpach, i spórt ar bith (cé gur bhuaigh Olympique de Marseille craobh sacair níos déanaí sa bhliain chéanna).
Sa bhliain 2000, ag deireadh dhá fhiche bliain d’iomaíocht spóirt leis an gclub Élan Béarnais, chuaigh an CSP i ngéarchéim airgeadais, ansin i ngéarchéim spóirt, agus íslíodh go dtí an tríú roinn é. D’fhill an club ar Pro A in 2010. Rólag ó thaobh spóirt agus airgeadais de, d’fhill sé ar Pro B ar feadh séasúr amháin, agus tháinig sé ar ais go dtí Pro A in 2012.
# Dalais
Is sráidbhaile suite i gComhairle Mhoireibh é Dalais.
# Laiteirít
Ithir thrópaiceach ina ndéanann na hathruithe séasúracha sa bháisteach ocsaídí alúmanaim is iarainn a thiubhú i gciseal scothdhearg crua ramhar. Úsáidtear go minic í mar chloch bóthair.
# Neamhord pearsantachta
Is éard is neamhord pearsantachta ann ná stíl righin iompraíochta nach gceadaíonn don duine socrú síos sa tsochaí mar ba chóir ná caidreamh ceart a choinneáil leis na daoine eile. Bíonn patrúin áirithe iompraíochta chomh greamaithe sa duine - is cuid dá phearsantacht iad go bunúsach - is nach dtig leis é féin a shaoradh uathu, rud a chuireann a shaol ó mhaith ar a lán bealaí.

## Neamhoird phearsantachta de réir Chumann Síciatrachta na Stát Aontaithe

### A-Chnuas na Neamhord: neamhoird na n-"éan corr"
- An Neamhord Paranóideach Pearsantachta. An duine atá sa riocht seo, bíonn sé an-mhímhuiníneach as na daoine eile, agus ní féidir leis muinín ná iontaoibh a bheith aige astu.

- An Neamhord Sciotsóideach Pearsantachta. An duine a bhfuil an neamhord seo ag luí air, is dual dó caidreamh na ndaoine eile a sheachaint, ós cuma leis fúthu.

- An Neamhord Scitsitíopach Pearsantachta. Bíonn daoine den chineál seo á n-iompar go haisteach nó bíonn piseoga agus creidimh aisteacha dá gcuid féin acu (is é sin, piseoga nach bhfuil forleathan sa tsochaí ina dtimpeall ná ag a muintir féin).


### B-Chnuas na Neamhord: na neamhoird dhrámatúla, mhearbhlacha nó mhothúchánacha
- An Neamhord Frithshóisialta Pearsantachta (síceapaite, sochapaite agus riochtaí cosúla). An duine atá sa riocht seo, is cuma leis faoi na dlíthe agus faoi chearta na ndaoine eile.

- An Neamhord Teorannach Pearsantachta. Tá smaoineachas an duine seo bunaithe ar chodarsnachtaí láidre, agus ní féidir leis ach an dubh is an bán a aithint i gcúrsaí an tsaoil. Ní bhíonn ag éirí leis caidreamh a choinneáil leis na daoine eile, agus níl sé cinnte cé hé féin nó cad is mian leis a dhéanamh sa saol

- An Neamhord Histriónach Pearsantachta. Tá an focal sin "histriónach" bunaithe ar théarma Laidine a chiallaíonn "aisteoir", agus an duine atá sa riocht seo, is dual dó súil na ndaoine eile a tharraingt air féin le geáitsí drámatúla agus le mothúcháin áibhéalacha.

- An Neamhord Naircisíoch Pearsantachta. Teastaíonn ó na daoine seo go n-adhródh na daoine eile iad, ach san am chéanna, is cuma leo faoi leas na ndaoine eile.


### C-Chnuas na Neamhord: na neamhoird fhaiteacha nó eaglacha
- An Neamhord Seachantach Pearsantachta. An duine atá sa riocht seo, seachnaíonn sé caidreamh agus cuideachta na ndaoine eile. Ní hionann é agus an neamhord sciotsóideach, nó is é is cúis le seachantacht an sciotsóidigh ná go bhfuil sé sásta lena chuideachta féin, agus é barúlach nach féidir leis a dhath a fhoghlaim ó na daoine eile ná sult ar bith a bhaint as a gcaidreamh. An t-othar a bhfuil an neamhord seachantach pearsantachta ag luí air, bíonn sé eaglach faiteach roimh na daoine eile, agus é buartha go ndéanfaidh siad dochar dó, go mbeidh siad ag caitheamh anuas air nó ag léiriú dímheasa dó. Bíonn imní agus faitíos air rompu agus é ag iarraidh an drochthaithí a sheachaint roimh ré.

- An Neamhord Spleách Pearsantachta. An duine atá sa riocht seo, ní féidir leis déanamh as dó féin ná críoch a chur ar a shaol féin. Bíonn máistir éigin de dhíth air le treoir a thabhairt dá shaol.

- An Neamhord Éigníoch Dúghafach Pearsantachta.
# Ennis del Mar
Is carachtar cumtha é Ennis Del Mar (1944 a rugadh é) sa gearrscéal Brokeback Mountain.
# Glicín
NH2-CH2-COOH, aigéad aimíneatánóch, solad gan dath le leáphointe 260 °C. Tuaslagtar go saor in uisce é. An t-aimíonaigéad is simplí, a fhaightear i ngach próitéin, beagnach, agus is féidir a fháil uathu trí hidrealú aigéadach. Bíonn sé i dtuaslagán mar svitirian, +NH3-CH2-COO-, le hian hidrigine aistrithe ón ngrúpa carbocsaile don aimíneaghrúpa.
# Syston
Is baile suite i Charnwood, Leicestershire é Syston.
# Achadh an Teine
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Achadh an Teine.
# Feachtas buamála sa Rúis (1999)
Reáchtáladh feachtas buamála sa Rúis sa bhliain 1999. Phléasc buamaí i mBuynaksk ar an 4 Meán Fómhair, Moscó ar an 9 agus 14 Meán Fómhair agus Volgodonsk ar an 16 Meán Fómhair. Fuair 367 bás in iomlán le linn an fheachtais buamála (maraíodh 119 ar an 13 Meán Fómhair i Moscó).
D'ionsaíodh blocanna árasán gach uair. Phléasc na buamaí i lár na hoíche chun líon na dtaismeach a uasmhéadú. Bhí na cúrsaí lóistíochta casta agus tugadh sainchomhairle do na buamadóirí. Baineadh úsáid as RDX, pléascach nach raibh déanta ach i monarcha amháin sa Rúis ag an am. 
Leagadh gléasanna pléascach sa chathair Ryazan ar an 22 Meán Fómhair i mbloc árasán. Ach aimsíodh na sceimhlitheoirí agus níor phléasc na buamaí. Níos déanaí, gabh an tseirbhís phóilíneachta áitiúil gníomhairí oifigiúla ón FSB (an Seirbhís Feidearálach an Imscrúdaithe nó an KGB roimh 1996). Bhí siad i seilbh neamhdhleathach ar phléascáin. Dúirt an FSB ar an 24 Meán Fómhair nach raibh na gníomhairí ach ag cleachtadh conas buamaí a phléascadh. Scaoileadh saor iad gan aon chúis a chur ina leith.

## Cogaíocht
D'éirigh Vladimir Putin ina phríomh-aire ar an Rúis ar an 15 Lúnasa 1999 agus ina uachtarán i ndeireadh na bliana.
Rinne an Rúis ionradh ar an Dagastáin ar an 8 Lúnasa 1999. Stop an chogaíocht ar an 14 Meán Fómhair. Ach ar an lá céanna, thosaigh an Rúis buamáil ón aer sa tSeisnia. 
Ar an 23  Meán Fómhair, nuair a chuala sé faoin eachtra i Ryazan, d'ordaigh Vladimir Putin buamáil ón aer ar Grozny, príomhchathair na Seisnia. Thosaigh an dara cogadh Seisniach timpeall an t-am sin.

## Conspóid
Níor ghlac éinne freagracht as an fheachtas buamála agus níl a fhios againn fós cé a bhí ina cheann feadhna air. Deir na húdaráis sa Rúis gur radacaigh Ioslamacha a bhí taobh thiar de na hionsaithe.  Ach ní féidir sceimhlitheoireacht státurraithe a chur as an áireamh, an leithscéal b'fhéidir chun cogadh a fhearadh ar na Seisniagh. Bhí gnaoi an phobail ar Vladimir Putin ar feadh na tréimhse seo agus d'éirigh sé ina uachtarán i ndeireadh na bliana.
Mar phríomh-aire, bhí meas mór ag na Rúisigh ar Putin mar gheall ar an gcaoi a ndearna sé bainistíocht ar an ionsaí a rinne an Rúis ar an tSeisnia, nuair a d'fhógair muintir na tíre sin neamhspleáchas, agus iad ag iarraidh dealú a fháil ón Rúis.
# Giorgio Vasari
Ailtire, péintéir agus scríbhneoir Iodálach ab ea Giorgio Vasari (30 Iúil 1511 – 27 Meitheamh 1574. Chuir sé spéis i réimse mór ábhar. Bhí sé ina phéintéir gothaíoch agus ina staraí aithnidiúil. De ghnáth, luaitear a ainm lena shaothar cáiliúil úd Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori ("Saolta na bpéintéirí, ndealbhóirí agus n-ailtirí is mó feabhais"), sraith beathaisnéisí a bhfuil áit thábhachtach i stair litríochta agus chultúir an domhain. 

## Beathaisnéis

### A luathshaol
Rugadh Giorgio Vasari in Arezzo, sa Tuscáin. Agus é molta go hóg ag col ceathrar leis darbh ainm Luca Signorelli, rinne sé staidéar faoi Guglielmo da Marsiglia, péintéir oilte sa ngloine dhaite. In aois a 16 bliana rinne an Cairdinéal Silvio Passerini é a chur chun Flórans mar bhall den chiorcal thart timpeall ar Andrea del Sarto agus a dhaltaí Rosso Fiorentino agus Jacopo Pontormo. Ansin spreagadh chun oideachais dhaonnachtúil. D'éirigh Michelangelo mór leis agus chuaigh a stíl phéinteála i fheidhm ar stíl Vasari.



Fuair sé bás i bhFlórans.
# Francis Peyton Rous
Paiteolaí a rugadh i mBaltimore, Maryland ab ea Francis Peyton Rous (5 Deireadh Fómhair 1879 - 26 Feabhra 1970). 
Sa bhliain 1911 d'fhionn sé sarcóma sicín Rous, an sampla is fearr fós d'ailse a táirgeadh ag víreas. 
Le Charles Brenton Huggins, roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain  1966 as an saothar bunúsach seo.
# Alphen-Chaam
Is bardas san Ísiltír é Alphen-Chaam. Tá daonra 10,074 sa bhardas.
# Nestor Makhno
Ainrialaí réabhlóideach Úcránach ab ea Nestor Ivanovych Makhno (Úcráinis: Не́стор Івáнович Махно́), ar a dtugtar freisin Bat'ko Makhno (Úcráinis:Бáтько Махно́), a bhí ina cheannasaí ar arm neamhspleách ainrialaitheach san Úcráin ó 1917 go 1921.
# 4 Feabhra
Is é an 4 Feabhra an 35ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 330 lá fágtha sa bhliain nó 331 i mbliain bhisigh.

## Féilte
- Srí Lanca - Lá na Saoirse


## Daoine a rugadh ar an lá seo
- 1778 — Augustin Pyrame de Candolle, luibheolaí Eilvéiseach (b. 1841)
- 1868 — Constance Markiewicz, polaiteoir agus náisiúnaí Éireannach (b.1927)
- 1900 — Jacques Prévert, file agus scríbhneoir scáileáin Francach (b. 1977)
- 1902 — Charles Lindbergh, eitleoir, údar, taiscéalaí, ceapadóir, agus taiscéalaí Meiriceánach (b. 1974)
- 1902 — Hartley Shawcross, polaiteoir Briotanach (b 2003)
- 1905 — Thomas Kyne, polaiteoir Éireannach (b. 1981)
- 1906 — Clyde Tombaugh, réalteolaí Meiriceánach (b. 1997)
- 1906 — Dietrich Bonhoeffer, diagaire (b.1945)
- 1913 — Rosa Parks, gníomhaí ar son chearta sibhialta (b.2005)
- 1919 — Peter Butterworth, aisteoir Sasanach (b. 1979)
- 1923 — Conrad Bain, aisteoir Meiriceánach (b. 2014)
- 1931 — Sophie El Goulli, scríbhneoir Túinéiseach (b. 2015)
- 1940 — George A. Romero, Scannánóir Meiriceánach-Cheanadach, scríbhneoir scripte scannáin agus eagarthóir (b. 2017)
- 1943 — Ken Thompson, ceannródaí in eolaíocht ríomhaireachta
- 1958 — Kevin Humphreys, polaiteoir Éireannach
- 1972 — Dara Ó Briain, fuirseoir agus láithreoir teilifíse Éireannach
- 1973 — Oscar De La Hoya, dornálaí Meiriceánach
- 1987 — Darren O'Dea, imreoir sacair
- 1987 — Lucie Šafářová, imreoir leadóige Seiceach
- 1988 — Jeff Horn, dornálaí Astrálach
- 1989 — Evgeniya Rodina, imreoir leadóige Rúiseach
- 1994 — Denise O'Sullivan, peileadóir
- 2002 — Troy Parrott, imreoir sacair Éireannach
- 2007 — Melody, amhránaí Brasaíleach


## Daoine a fuair bás ar an lá seo
- 1694 — Natalia Naryshkina, bansár na Rúise (r.1651)
- 1847 — René Joachim Henri Dutrochet, dochtúir Francach (r. 1776)
- 1928 — Hendrik Lorentz, fisiceoir Ísiltíreach (r. 1853)
- 1940 — Nikolai Ivanovich Yezhov, oifigeach póilíneachta Rúiseach (r. 1895)
- 1947 — William O'Donnell, polaiteoir Éireannach
- 1959 — Una O'Connor, ban-aisteoir (r. 1880)
- 1983 — Karen Carpenter, ceoltóir Meiriceánach (r.1950)
- 1987 — Carl Ransom Rogers, síceolaí Meiriceánach (r. 1902)
- 2009 — Ciarán Ó Con Cheanainn, amhránaí Éireannach (r. 1981)
- 2010 — Tomás Mac Giolla, polaiteoir Éireannach (r. 1924)
- 2018 — John Mahoney, aisteoir Meiriceánach (r. 1940)
- 2018 — Séamus Pattison, polaiteoir Éireannach (r. 1936)


## Tarluithe eile
- 1789 - Toghadh George Washington d'aon ghuth mar an chéad uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá
- 1974 - Maraíodh dó dhéag ar bhus nuair a phléasc buama IRA ar an M62 in Yorkshire, Sasana
- 1998 - Maraíodh thart ar 5,000 duine i gcrith talún san Afganastáin
- 2003 - Roinneadh an Iúgslaiv dhá náisiún neamhspleách, an tSeirbia agus Montainéagró
# 1668

## Breitheanna
- 23 Meitheamh — Giambattista Vico, fealsamh staire Iodálach
# Croxteth
Is bruachbhaile suite i Learpholl é Croxteth.
# Feitis toirchis
Is comhthéacs é feitis toirchis (ar a dtugtar maiesiafilia nó maieusafóiria fosta) ina bhfeiceann daoine ar leith nó cultúir toircheas mar fheiniméan earótach. D’fhéadfadh go mbeadh tarraingt ghnéasach do mhná atá ag iompar clainne nó atá an chuma orthu go bhfuil siad ag iompar clainne, tarraingt ar lachtadh, nó tarraingt ar chéimeanna áirithe den toircheas cosúil le toirchiú nó breith linbh bainte leis.

## Saintréithe
Níl eilimint ar bith ar leith nó is mó tóir air laistigh de maiesiafilia atá coitianta d'achan maiesiafiliach. D'fhéadfaidh cuid acu dul sa tóir arfantaisíaocht a bhaineann le cásanna inar féidir le duine leanbh a thabhairt ar an saol, nó le cásanna ina bhféadfadh an t-ábhar atá ag iompar clainne gníomhú de réir an chás, cosúil leis an dóigh a théinn siad i ngleic le soghluaisteacht, codladh agus gléasadh. D’fhéadfadh go mbeadh baill agus próisis áirithe sa chorp an athraíonn le linn toirchis mar fhócas d’infheistíocht shíceolaíoch fosta, ach cha bhíonn nochtacht nó gníomhaíochtaí ghnéasacha riachtanach i gcónaí, agus i gcásanna áirithe ní gá fíor thoircheas a bheith ann le griogadh a ghuigh. Sna cásanna seo, d’fhéadfadh gur leor an chuma go bhfuil an bolg méadaithe de bharr murtall nó rólongadh, nó go díreach bluirín d'imleacán atá ag gobadh amach. 

## Cultúr
Chuir cuma nocht an aisteora Demi Moore agus a toirchis beagnach i gcrích ar chlúdach na hirise Vanity Fair i 1991 tús le tréimhse a tchítear toircheas ó dhaoine cáiliúla mar staid mhaireachtála ghalánta, agus ag cruthú margadh do ghrianghrafadóirí chun íomhánna de mháithreacha torracha a tháirgeadh ag an am céanna0, agus do stíleálaithe faisin "stíliú toirchis" a thabhairt isteach ina ngnó.
Tá ag éirí go maith le toircheas mar ábhar atá an-tóir air i saol na pornagrafaíochta idirlín, áit a bhí ardú tobann ar chuardaigh fá choinne ‘porn toirchis’ ar Pornhub i 2017, méadú 20% ar an chuardach ó 2014.
Is iad griogadh nó sásamh ón fhéidearthacht, na hiarmhairtí ó nó an riosca de thoirchiú trí ghnéis faighne gan chosaint na comharthaí atá bainte le fantaisíocht toirchiú Is minic a chleachtar fantaisíochtaí toirchiú le litríocht earótach agus rólimirt le céile.  

## Féach fosta
- Alvinolagnia
- Lachtadh earótach
- Feitis Ramhra
- Toircheas fireann
# Teliko (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an tríú heipeasóid, "Home" den cheathrú sraith The X-Files ar an 18 Deireadh Fómhair 1996. Scríobh Howard Gordon an eipeasóid seo. D'fhéach 18.01 milliún duine ar an eipeasóid.

## Aisteoirí

### Aoi-réaltaí
- Mitch Pileggi mar Walter Skinner
- William B. Davis mar The Smoking Man
- Roy Thinnes mar Jeremiah Smith
- Brian Thompson mar Alien bounty hunter
- Steven Williams mar X
- Laurie Holden mar Marita Covarrubias
- Rebecca Toolan mar Teena Mulder
- Vanessa Morley mar Samantha Mulder
- Don S. Williams mar First Elder
- Morris Panych mar Gray-Haired Man
- Brendan Beiser mar Pendrell
- Michael David Sims mar Gníomhaire Sinsearach
- Ken Camroux mar an Dara Gníomhaire Sinsearach
- Casey Murphy mar Buachaill óg fionn
- Sean Murphy mar Buachaill óg fionn
- Garvin Cross mar Deisitheoir
- Liza Huget mar Banaltra
# An Port Nua (Tiobraid Árann)
Baile is ea An Port Nua (nó an Tulach Sheasta) in Éirinn. Tá an baile suite i gContae Thiobraid Árann.
# Clement Attlee
Príomh-aire na Ríochta Aontaithe ab ea Clement Richard Attlee, an chéad Iarla Atlee (3 Eanáir 1883 - 8 Deireadh Fómhair 1967), idir 1945 agus 1951, agus ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre idir 1935 agus 1955. Bhí sé i gceannas ar an gcéad rialtas a bhí ag an bpáirtí ina raibh tromlach acu, tar éis bua as cuimse ganfhiosaíochta a bheith acu sa toghchán iarchogaidh sa bhliain 1945 ar Winston Churchill agus na Coimeádaigh.
Creideann roinnt go raibh rialtas Attlee ar cheann de na rialtais is rathúla agus is réabhlóidí a bhí ann sa 20ú haois sa Bhreatain. Ghlac siad isteach an Stát Sochair iarchogaidh agus bunaíodh an tSeirbhís Sláinte Náisiúnta (NHS). Thug rialtas an Lucht Oibre neamhspleáchas don India freisin sa bhliain 1947.
Tá a lán staraithe den bharúil freisin gur phríomh-aire an-rathúil a bhí in Atlee, a bhí in ann smacht maith a choimeád ar a chomh-aireacht. Vótáil ollúna gurbh é an príomh-aire ab fhearr a bhí ann sa 20ú haois sa bhliain 2004.
# Mearleamhan taibhsiúil
Is feithid é an mearleamhan taibhsiúil (Hepialus humuli). Ball d'fhine na Hepialidae atá ann. Faightear é ar fud na An  Eoraip, cé is moite den oirdheisceart.
# Lorde
Is amhránaí agus cumadóir amhrán, ón Nua-Shéalainn í Ella Marija Lani Yelich-O'Connor (rugadh 7 Samhain 1996), ar a dtugtar Lorde  go gairmiúil. Agus í ag fáil inspioráid ón uasaicme as a hainm stáitse, tá cáil uirthi as a stíleanna ceoil neamhghnácha agus a cuid amhránaíochta féinmhachnamhacha.
Rugadh i mbruachbhaile de chuid Auckland darbh ainm Takapuna í. Shínigh sí conradh le Universal Music Group (UMG) in 2009. In 2013, d'eisigh sí an mionalbam, The Love Club, le Joel Little mar léiritheoir. Chuidigh an t-amhrán "Royals" léi clú agus cáil a bhaint amach ar fud an domhain.
D'eisigh a céad albam, "Pure Heroine" in 2013 agus a dara halbam, "Melodrama" in 2017. Tá rath rathúil ag na halbaim ar shuímh ghréasáin cosúil le "Metacritic" .
Tá roinnt gradam buaite ag Lorde, dhá Ghradam Grammy agus dhá Brit Awards san áireamh. Suas go dtí Meitheamh 2017, tá cúig mhilliún albam díolta ag Lorde.

## Dioscliosta
- Pure Heroine (2013)
- Melodrama (2017)
- Solar Power (2021)
- Virgin (2025)


## Scannánliosta
| Bliain | Teideal             | Ról  | Nótaí eile                              |
| ------ | ------------------- | ---- | --------------------------------------- |
| 2017   | Saturday Night Live | Féin | Eipeasóid: "Scarlett Johansson / Lorde" |
# Hampstead Heath
Is páirc suite sa  London Borough of Camden  í Hampstead Heath.
# Airéas
Is pearsa bainte le miotaseolaíocht na Gréige é Airéas.
# Childwall
Is bruachbhaile suite i Learpholl é Childwall.
# Gealbhan
Is éan beag ceol atá dúchasach don Seandomhan é an gealbhan. Is baill d'fhine na Passeridae iad.
Tá cuid acu tugtha isteach don Domhan Úr is an Astraláise. Suas le 37 cineál ann. An clúmh donn/liath de ghnáth. Áitríonn sé talamh oscailte is foirgnimh.
# Síocóis
Téarma síciatrach le húsáidí éagsúla. An chiall is coitianta is ea galar síciatrach ina gcailleann duine tadhall leis an réaltacht trí shiabhrán nó mearaí. I gciall eile, is galar síciatrach a bheadh dian ina iarmhairt ar dhuine, mar mhalairt ar é a bheith measartha nó éadrom. Tagann an téarma isteach in dhá phríomhghrúpa galar síciatrach: síocóis orgánach mar gheall ar ghalair a chuireann isteach ar an inchinn, agus síocóis fheidhmeach nach eol cad is cúis léi. Úsáidtear an téarma níos scaoilte fós i gcás galar ina mbíonn athrú cineálach sna mothúcháin, cúlú chuig foirmeacha anabaí iompair, nó cúlú le heaspa bainte le daoine eile.
# Prescott, Arizona
Cathair i lár Arizona is ea Prescott. Sa bhliain 2010 fuarthas 39,843 duine ina gcónaí in Prescott.