ufal/npfl147 huggingface dataset:
# Michael Newton (scoláire)
Is gníomhaí mionteanga agus scoláire Gaeilge na hAlban é Michael Newton. Rugadh é sa bhliain 1965 agus tógadh é i bpobal dátheangach (Spáinnis agus Béarla) i nDeisceart California. Thug sé faoi ghairm bheatha i ndearadh cluiche ríomhaireachta mar dhéagóir, agus é mar dhuine de na daoine a chruthaigh an cluiche ceannródaíoch Dungeon Máistir ag FTL Games. Tar éis dó céim magna cum laude a bhaint amach ó Ollscoil San Diego sa bhliain 1990 le céim san eolaíocht ríomhaireachta, dhírigh sé ar staidéar Ghaeilge na hAlban agus sa bhliain 1998 fuair sé PhD sa Léann Ceilteach ó Ollscoil Dhún Éideann. 
Tá Newton tar éis roinnt tionscadal scoláireachta a tháirgeadh maidir le Gàidhlig na hAlban, lena n-áirítear leabhair, ailt, imleabhair eagarthóireachta, postanna blag, físeán faisnéise, agus tionscadail ilmheán digiteacha sna daonnachtaí a fhéachann ar fhilí Ceilteach i Meiriceá Thuaidh  ar a bhfuair sé duaiseanna iomadúla dó, lena n-áirítear Gradam Coralys i 2002 agus 2003 agus an chéad Duais Saltire 2014 ó Ollscoil Naomh Aindriú. Fuair sé an Gradam Idirnáisiúnta ag Gradaim Ghaeilge na hAlban 2018 i nGlaschú as an cúnamh a thug sé do Ghaeilge na hAlban.
Tá sé ina chomhbhunaitheoir agus ina chomhalta boird ar Urras Gàidhlig nan Stàitean Aonaichte (Scottish Gaelic Foundation of the United States).
Tugann cuid mhór dá chuid oibre dúshlán do na steiréitíopaí diúltacha a bhí réamh-mheasta ar an tsochaí Ghaelach ag údaráis Anglafhónach agus foinsí Anglalárnaíocha, ag tarraingt ar mhodhanna a úsáidtear i staidéir iarchoilíneachta. Is é an t-aon scoláiré amháin atá ag déanamh staidéir ar oidhreacht na bpobal inimirceach ó Ghaeltachtaí na hAlban, go háirithe trí iarsmaí litríocht na Gaeilge a aimsiú agus a anailísiú.

## Seanchaidh na Coille
Scríobh an t-údar Diana Gabaldon, a scríobh an tsraith Outlander, réamhrá ar Seanchaidh na Coille. Cuireadh an leabhar ar an ngearrliosta do Ghradam Leabhar an Atlantaigh do Scríbhneoireacht Scoláireachta 2016  agus roghnaigh Cumann Staidéar Liteartha na hAlban é mar cheann de na Leabhair Albanacha Is Fearr in 2015.
# Cath Mhorgarten
Tharla Cath Morgarten an 15 Samhain 1315, nuair a rinne  fórsa 1,500 duine ó Chónaidhm na hEilvéise luíochán ar  arm de shaighdiúirí agus ridirí Hapsburgach ar bhruacha Loch Ägeri in aice le Bearnas Mhorgarten san Eilvéis. Chuir na hEilvéisigh, faoi cheannas Werner Stauffacher, ruaig ar na trúpaí Habsburgacha, a bhí faoi cheannas Leopold I, Diúc na hOstaire. Chomhdhlúthaigh bua na hEilvéise an Ewiger Bund der Drei Waldstätten (Gaeilge: Aontas síoraí na dtrí Cantón), (Gearmáinis:Bundesbrief von 1291) a bhí mar chroílár na hEilvéise nua-aimseartha.
# Matthew Saad Muhammad
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea  Matthew Saad Muhammad, a rugadh Maxwell Antonio Loach ar 16 Meitheamh, 1954 i Philadelphia, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 25 Bealtaine, 2014.
# Is-y-coed
Baile i Wrecsam, an Bhreatain Bheag, is ea Is-y-coed, 175.1 km ó Caerdydd agus 254 ó Londain. Tá daonra 380 ann, agus tá 34 (8.9%) in ann Breatnais a labhairt.
# Drochaid an Fhuarain
Is ceantair suite i nDún Éideann é Drochaid an Fhuarain.
# Scuid ghearreiteach na hAirgintíne
Is moileasc í an scuid ghearreiteach na hAirgintíne.
# Filicophyta
Tugtar teiridifít ar aon phlanda féitheach a tháirgeann spóir. Cuimsíonn sí na raithnigh, na garbhógaigh is na heireabaill chapaill. I ranguithe áirithe ar na horgánaigh cuirtear iad sa roinn pteridophyta.
# Liosta de cheoltóirí miotail Cheilteach
Seo liosta de na ceoltóirí agus bannaí a sheinneann miotal Ceilteach, foirm de mhiotal tíre a nascann rac Ceilteach le stíleanna éagsúla ceoil mhiotail throm.
| Banna       | Tír                | Tús  | Nótaí       |
| ----------- | ------------------ | ---- | ----------- |
| Cruachan    | Éire               | 1992 |             |
| Eluveitie   | An Eilvéis         | 2002 |             |
| Geasa       | Éire               | 1994 |             |
| Hyubris     | An Phortaingéil    | 1998 | [ 1 ]       |
| Leah        | Ceanada            | 2011 | [ 2 ]       |
| Mael Mórdha | Éire               | 1998 | [ 3 ]       |
| Mägo de Oz  | An Spáinn          | 1988 |             |
| Primordial  | Éire               | 1991 |             |
| Suidakra    | An Ghearmáin       | 1994 |             |
| Waylander   | Tuaisceart Éireann | 1993 | [ 4 ] [ 5 ] |
# Coileach (stoidiaca)
Is é an coileach ceann amháin den dá ainmhí déag atá le feiceáil sa tStoidiaca Síneach.
# Páirc (talmhaíocht)
Sa talmhaíocht, is éard is páirc ann ná píosa talún a úsáidtear chun barra a chur nó ainmhithe a chur ar féarach. Tugtar gort, cuibhreann, nó garraí ar a leithéid freisin. Níl an focal achadh róchoitianta i nGaeilge an lae inniu, ach maireann sé in go leor logainmneacha in Éirinn agus in Albain.
# DMG Media
Cuideachta sealbhaíochta idirmheánach is ea DMG Media le haghaidh Associated Newspapers, Northcliffe Media, Harmsworth Printing, Harmsworth Media agus fochuideachtaí eile de chuid an Daily Mail and General Trust (DMGT) Tá sé lonnaithe ag 9 Derry Street, i Kensington, Londain Thiar.
Tá láithreacht láidir i margadh na hÉireann ag DMG. Is foilseacháin de chuid DMG iad an Irish Daily Mail, Ireland on Sunday, Evoke.ie, Extra.ie, Business Plus agus foilseacháin eile nach iad.
Sa bhliain 2022, sheol DMG Media suíomh nuachta Gaeilge, ExtraG.ie.
# Caravaggio
Ealaíontóir Iodálach ab ea Michelangelo Merisi (Michele Angelo Merigi nó Amerighi) da Caravaggio (29 Meán Fómhair 1571 – 18 Iúil 1610), a bhí gníomhach sa Róimh, Napoli, Málta agus sa tSicil idir 1592-1595 agus 1610.

### Saothar
Chuir Caravaggio go mór leis an phéintéireacht le linn am Ré Bharócach. 
Tá pictiúr clúiteach dá chuid, Gabháil Chríost, i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann i mBailte Átha Cliath. Tháinig saineolaí - Sergio Benedetti - ar an phictiúr de thaisme sa bhliain 1990,agus é i lochta tí de chuid Ord na nÍosánach i mBaile Átha Cliath. Bhí dearmad déanta ag an ord agus ag gach aon duine eile de. Tá an pictiúr ar taispeáint anois sa dánlann agus luach thar luach air.

### Tionchar
Ba phéintéir réabhlóideach é Caravaggio le meon lasánta agus a obair a chuaigh i bhfeidhm go hollmhór ar ghlúin iomlán ealaíontóirí. 
Bhí sé aitheanta mar mháistir críochnúil de chiaroscuro, a chiallaíonn “éadrom-dorcha” go liteartha in Iodáilis. Tagraíonn an téarma den chothromaíocht de thuineacha éadroma agus dorcha i saothar agus go háirithe i gcás cumas an ealaíontóra chun scáthanna a láimhseáil.
Bhí tionchar nach beag ag Caravaggio ar dhearcadh aeistéitiúil na hEaglaise Frith-Reifirméisean leis, go háirithe le pictiúir chlúiteacha ar nós Iompú Naomh Pól agus an Suipéar ag Eamáús.
# Joey Barton
Is peileadóir sacair é Joey Barton. Imríonn sé faoi láthair do Newcastle United F.C.. D'imir sé cheana le Manchester City.
# Mabel's Strange Predicament
Scannán tostach Meiriceánach is ea Mabel's Strange Predicament a rinneadh sa bhliain 1914.

## Foireann
- Charles Chaplin mar The Tramp
- Mabel Normand mar Mabel
- Chester Conklin mar Husband
- Alice Davenport mar Wife
- Harry McCoy mar Lover
- Hank Mann mar Hotel Guest
- Al St. John mar Bellboy
# 16 Samhain
Is é an 16 Samhain an 320ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 321ú lá i mbliain bhisigh. Tá 45 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
- An Íoslainn - Dagur íslenskrar tungu


## Daoine a rugadh ar an lá seo
- 1717 — Jean le Rond d'Alembert, fealsamh Francach (b. 1783)
- 1898 — Patrick Ryan, polaiteoir Éireannach (b. 1944)
- 1907 — Burgess Meredith, aisteoir Meiriceánach (b. 1997)
- 1910 — Proinsias Mac an Bheatha, scríbhneoir Éireannach (b. 1990)
- 1922 — José Saramago, úrscéalaí Portaingéalach (b. 2010)
- 1930 — Chinua Achebe, údar agus úrscéalaí Nigéarach (b. 2013)
- 1930 — Salvatore Riina, Mafioso (b. 2017)
- 1936 — Magdi Habib Yacoub, máinlia Éigipteach
- 1948 — Mate Parlov, dornálaí Crótach (b. 2008)
- 1955 — Guillermo Lasso, polaiteoir Eacuadórach
- 1968 — David Casa, polaiteoir Máltach
- 1968 — Panti, banríon draig agus gníomhaí Éireannach
- 1974 — Paul Scholes, imreoir sacair
- 1975 — Tara Lynne O'Neill, ban-aisteoir Éireannach
- 1977 — Maggie Gyllenhaal, aisteoir
- 1987 — T. S. Ó Maoildeirg, iománaí Éireannach
- 1992 — Daithí de Búrca, iománaí Éireannach
- 1994 — Iasón Ó Floinn, iománaí Éireannach
- 1996 — Brendan Murray, amhránaí Éireannach
- 1996 — Giovana Cordeiro, mainicín Brasaíleach
- 1997 — Elena Tice, imreoir haca Éireannach


## Daoine a fuair bás ar an lá seo
- 1148 — Ari Þorgilsson, scríbhneoir Íoslannach (r. 1067)
- 1272 — Anraí III Shasana, rí ar Shasana (r.1207)
- 1647 — Alastair mac Colla Chiotaigh Mac Domhnaill, saighdiúir Albanach (r. 1610)
- 1885 — Louis Riel, polaiteoir Ceanadach (r.1844)
- 1927 — Tiger Flowers, dornálaí Afrai-Mheiriceánach (r. 1895)
- 1953 — Tomás Ó Rathile, teangeolaí Éireannach (r. 1882)
- 1957 — Seán Moylan, polaiteoir Éireannach (r. 1888)
- 1960 — Clark Gable, aisteoir Meiriceánach (r.1901)
- 1965 — Liam Tomás Mac Cosgair, polaiteoir Éireannach (r.1880)
- 1967 — William Murphy, polaiteoir Éireannach (r. 1892)
- 1974 — Walther Meissner, fisiceoir Gearmánach (r. 1882)
- 1986 — Siobhán Nic Cionnaith, ban-aisteoir Éireannach (r. 1922)
- 2006 — Milton Friedman, eacnamaí agus staitisteoir Meiriceánach (r. 1912)
- 2009 — Edward Woodward, aisteoir Briotanach (r. 1930)


## Tarluithe eile
- 1945 - Bunaíodh UNESCO
- 1988 - Toghadh Benazir Bhutto mar Príomh-Aire na Pacastáine
# Cnoc an Arbhair, Contae Bhaile Átha Cliath
Is ceantar suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Cnoc an Arbhair. Is ann atá Reilig Mhíleata Chnoc an Arbhair.
# Pay Pal (sraith Simpsons)
Craoladh an t-aonú heipeasóid is fiche, "Pay Pal", den cúigiú sraith is fiche The Simpsons ar an 11 Bealtaine 2014. Scríobh David H. Steinberg an eipeasóid seo. D'fhéach 3.66 milliún duine ar an eipeasóid.
# Àirigh nan Gobhar
Is sráidbhaile ar an Chola, Earra-Ghàidheal agus Bòd, é  Áirigh nan Gobhar.
Tá bád farantóireachta Chaledonian Mac a' Bhruthainn ag ceangal  Àirigh nan Gobhar le Tiriodh agus leis  an Òban. 
Tógadh an eaglais pharóiste ann sa bhliain 1907.
# Cimarron (scannán 1931)
Scannán buachaillí bó Meiriceánach is ea Cimarron a rinneadh sa bhliain 1931. Bhuaigh an scannán an gradam don scannán is fearr ag na Gradaim an Acadaimh i 1931.

## Foireann
- Richard Dix mar Yancey Cravat
- Irene Dunne mar Sabra
- Estelle Taylor mar Dixie Lee
- Nance O'Neil mar Felice
- William Collier Jr. mar The Kid
- Roscoe Ates mar Jesse Rickey
- George E. Stone mar Levy
- Stanley Fields mar Yountis
- Robert McWade mar Louis Hefner
- Edna May Oliver mar Tracy Wyatt
- Judith Barrett mar Donna
- Eugene Jackson mar Isaiah
- Dennis O'Keefe
# Bruig
Soitheach seoil le dhá chrann is rigéar cearnach. An-choiteann ó lár an 18ú céad ar aghaidh, ag iompar guail ó thuaisceart Shasana go Londain. Úsáidtear iad fós mar shoithigh traenála.
# Jill Gascoine
B'aisteoir Sasanach í Jill Viola Gascoine a rugadh i Lambeth, Londain ar an 11 Aibreán 1937 agus a fuair bás ar an 29 Aibreán 2020.
# Liosta de charachtair Ros na Rún (2001)
Sobaldráma Gaeilge atá á chraoladh ar TG4 (TnaG) ó 3 Samhain 1996 ar aghaidh é Ros na Rún. Is liosta é seo de charachtair Ros na Rún. Bhí na carachtair seo ar an seó den chéad uair sa bhliain 2001.
# House Mill
Is foirgneamh suite sa London Borough of Newham é House Mill.
# Polaraíocht
Sa cheimic, airí buan ábhair a chiallaíonn scaradh nádúrtha luchta leictrigh ann. Malairt inpholarachta, airí ionduchtaithe an ábhair.
# Siobhán O’Callaghan
Is ealaíontóir físiúil agus péintéir í Siobhán O’Callaghan atá lonnaithe i mBaile Átha Cliath. Faigheann sí spreagadh ó chumas na healaíne le haghaidh scéalaíochta, faisnéise agus tráchtaireachta, agus ó na próisis chruthaitheachta.
Díríonn a cuid oibre ar an rud is ceangal ann i bhfoirmeacha éagsúla – eispéiris chomhroinnte, dlúthchaidreamh, an bhaint atá againn lenár dtimpeallacht. Tuigeann sí go gcuidíonn na timpeallachtaí ina mairimid le daoine ciall a bhaint as a muintearas maidir le cúrsaí cultúrtha agus leis an phobal i gcoitinne.
Sraith de phictiúir agus de líníochtaí suite in aice le páirceanna CLG é  Cumainn | We Gather  – ina bhfuil láithreáin chairdis, pobail agus taithí chomhroinnte. Cuimsíonn an saothar caidrimh a tógadh agus a aimsítear taobh istigh de chreat na lúthchleasaíochta agus is ceiliúradh é ar chluichí fisiciúla. Léiríonn O’Callaghan pictiúir de ghlóir, den bhua agus den dlúthchaidreamh atá le fáil i gclubthithe, i seomraí feistis agus ar pháirceanna imeartha. Tríd an saothar tugann an t-ealaíontóir cuireadh don lucht féachana a bheith páirteach in atmaisféar an mhuintearais.
# Ollscoil na Tasmáine
Is ollscoil Astrálach í Ollscoil na Tasmáine (Béarla: University of Tasmania ; giorraithe: UTAS, UTas nó Tas Uni) le trí champas sa Tasmáin. Is í an ceathrú ollscoil is sine san Astráil í. Cruthaíodh í an 1 Eanáir 1890 agus tá sí ina ball de Chumann Idirnáisiúnta Ollscoileanna an Chomhlathais. Oibríonn an ollscoil le hollscoileanna eachtracha chun eispéireas idirnáisiúnta a sholáthar dá mic léinn le féidearthachtaí malairte le níos mó ná daichead eagraíocht san Eoraip, san Áise agus i Meiriceá Thuaidh .
# Máire Geoghegan-Quinn
Is polaiteoir agus ball den pháirtí Fianna Fáil í Máire Geoghegan-Quinn (a rugadh ar an 5 Meán Fómhair 1950).  
Bhí cúlra láidir polaitíochta ag Máire Geoghegan-Quinn. Chleacht sí obair phobail agus polaitíocht phobail ó bhí sí ina seanghasúr. Bhí an t-ainm Geoghegan in airde i bhFianna Fáil.
Bhí Geoghegan-Quinn ar dhuine de na polaiteoirí is mó a bhí luaite le cás na Gaeilge agus na Gaeltachta le linn na 1970idí-1990idí; bhí sí ina Aire  Gaeltachta 1979 go 1981.
# Trasnaíocht bhreac
Teicníocht a úsáidtear i réalteolaíocht optúil is infridhearg chun íomhánna ardghéire a tháirgeadh. Déanann sí an-chuid nochtaí gearra a phróiseáil ar bhealach a bhaineann amach iarmhairtí mionghluaiseachtaí neamhrialta (glioscarnach) de bharr suaiteachta san atmaisféar.
# Lá Fhéile Mártain
Déantar ceiliúradh ar Naomh Mártain timpeall na hEorpa ar fad ar an 11 Samhain nó Lá Fhéile Mártain. Ba naomh é Mártain, Mairtín nó Martín de Tours (a rugadh i 316 nó 336 i Savaria, Deoise an Phanóin) agus  uncail Naomh Pádraig, is cosúil. 

## Nósanna
Sa Ghearmáin siúlann páistí óga  trí na sráideanna le laindéir ildaite ina lámha.   Canann siad amhráin atá foghlamtha de ghlanmheabhair acu in ómós do Naomh Mártain.  Ar fud na Gearmáine bíonn mórshiúlta fairsing. Dráma beag ag léiriú scéal an Naomh agus an Bacach, agus ansin siúl le lóchrainn.
De réir an fhinscéil, chuaigh Mártain i bhfolach i measc na ngé nuair a bhí muintir Tours ag iarraidh easpag a dhéanamh de dá ainneoin. Ach sceith na géanna air. Dá bharr sin a itear gé ar an 11 Samhain.
In Éirinn, bhíodh sé de nós ag seandaoine éan éigin ar nós gé, circe nó lachan a mharú an oíche roimh Lá Fhéile Mártain, an 10 Samhain, agus an fhuil a scaoileadh mórthimpeall chró na gcearc. Luaitear sa scéal seo go gcuireadh gach duine den líon tí crosóg air féin agus deiridís an méid seo a leanas:
“Iarraim ar Mhártan Míorbhúilteach muid a tharrtháil is a chur ar ár leas;
is go mbeirimíd beó ar Fhéil Mhártain aríst.”
# Lisa NicDhòmhnaill
File agus gearrscéalaí Gaeilge as Albain is ea Lisa NicDhòmhnaill.
Tá sí ina cónaí in Ach’ ‘Ille Bhuidhe sa Chòigich in Ardchríocha Thiar Thuaidh na hAlban. Tá sí ina múinteoir bunscoile agus ina léachtóir in Sabhal Mòr Ostaig. Tá gearrscéalta, ailt agus filíocht foilsithe aici in irisí amhail Tuath/Northwords Now, Am Pàipear Beag, The National, Cabhsair, An Croitear agus Urras Leabhraichean na h-Alba, agus bhuaigh sí Duais Filíochta Bhaile na h-Ùige in 2014. Foilsíodh an cnuasach dátheangach Mnathan na Còigich in 2022.
Tá an-spéis aici i gcúrsaí difriúla an tsaoil agus sa dóigh a dtéann an comhthéacs i bhfeidhm ar roghanna agus ar chaidreamh, rud a léirítear ina cuid filíochta.

## Filíocht
Sliocht as “Eilidh,” Mnathan na Còigich, agus an file ag caint le guth agus le cuimhne na hóige.
Nì grian nan uinneagan àrda

Pàtrain ealanta

A leanas mo pheansail air pàipear.

Tha mise an seo, le bus-sgoile a chuireas mi dhachaigh a-nochd.

Bha mo mhàthair, an làithean diùide a h-òige, san ostail

Fad seachdain,

Ann an Acadamaidh aonranach Inbhir Pheofharain.

Saoilidh mi gur mise tha fortanach

San sgoil an seo ann an Ulapul,

Gun sinne a’ fàgail ar teaghlaichean

Feasgar na Sàbaid gruamaich...

## Cnuasaigh
Mnathan na Còigich/The Women of Coigach (North West Highlands Geopark, 2022).

## Saothair eile
- “A Triptych of Stories,” Northwords Now, Issue 30, 2015
- Home Experience (Stories of Home) – Scottish Book Trust, Seachtain na Leabhar, An Albain 2014,  cluastaifead ar SoundCloud.
- “The Carrying Stream: towards a plurality of possibilities” in Enough!  Meitheamh, 2021 – comhaiste.


## Nótaí
1. 1 2  https://www.scottishpoetrylibrary.org.uk/poet/lisa-macdonald/
# Músaem Náisiúnta an Pháláis
Músaem ealaíne in Shilin, comharsanacht i dtuaisceart Taipei, an Téaváin, is ea Músaem Náisiúnta an Pháláis. Tá ceann de na bailiúcháin is mó ar Domhan d'ealaín na Síne ag an músaem, 697,490 mír ealaíne ar fad i mí na Nollag den bhliain 2017. Cruthaíodh na míreanna ó cheann cionn stair na Síne roimh an 20ú céad: 10,000 bliana ar fad ag tosnú san aois neoiliteach go dtí an Rítheaghlach Qing déanach. Fearadh fáilte roimh 6,142,892 cuairteoirí ann sa bhliain chéanna, rud a d'fhág é mar an 6ú músaem is mó cuairteoirí ar Domhan.
# Caisealóid
Ainmhí mór is ea an chaisealóid, an t-aon bhall den ghéineas Physeter. Is í an chaisealóid an míol mór fiaclach is mó dá bhfuil ann. Tá an inchinn aici an ceann is mó i ríocht na n-ainmhithe, daoine san áireamh. Cothaíonn sí ar an scuideanna den chuid is mó, san áireamh an Máthair shúigh mhór.
# Tammy Duckworth
Is í Ladda Tammy Duckworth (ar 12 Márta 1968 a rugadh í) seanadóir Stáit Aontaithe Mheiriceá ó Illinois. Is ball den Pháirtí Daonlathach í.
Bhí Duckworth ina píolóta héileacaptair in Arm na Stát Aontaithe le linn an chogaidh san Iaráic. Gortaithe go dona í: chaill sí an dá chois aici agus rinneadh dochar dá lámh dheis. Lean sí ar seirbhís sa Gharda Náisiúnta i ndiaidh cead speisialta a fháil ón Arm. D'oibrigh sí ansin lena fear céile, Bryan Bowlsbey, a bhí san Iaráic roimhe sin freisin. D'éirigh sí as a gairm mhíleata i mí Dheireadh Fómhair na bliana 2014 ag deireadh a téarma seirbhíse.

## A Luathshaol agus oideachas
Rugadh Duckworth in Bangkok, sa Téalainn do Lamai Sompornpairin agus Franklin Duckworth. Ba iar-shaighdiúr de chuid Arm na Stát Aontaithe é a hathair, a cailleadh sa bhliain 2005, agus a ndeachaigh a shinsearacht i Meiriceá siar go dtí Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá. Téalannach de shinsearacht Shíneach í a máthair.
# Lú (Dáilcheantar)
Is toghcheantar parlaiminte suite i bPoblacht na hÉireann é Lú. Is Dáilcheantar 5 suíochán é seo.

## Toghcháin
San olltoghchán in 2016, toghadh Gerry Adams (SF), Imelda Munster (SF),  Fergus O'Dowd (FG), Peter Fitzpatrick (FG) agus Declan Breathnach (FF).
San olltoghchán in 2020 bhí 42% den vóta céadrogha ag iarrthóirí Shinn Féin, a ndóthain vótaí le triúr a thoghadh ach na vótaí a bheith roinnte go cothrom. Níor éirigh le Fianna Fáil aon suíochán a fháil anseo in 2020, cé go raibh 13.7% den vóta céadrogha eatarthu ag a mbeirt iarrthóirí.  Toghadh Ruairí Ó Murchú (SF), fear a bhfuil Gaeilge mhaith aige, Imelda Munster (SF),  Fergus O'Dowd (FG), Peter Fitzpatrick (FG) agus Ged Nash (Lucht Oibre).
San olltoghchán in 2024, bhí athrú beag ar an Dáilcheantar, sa mhéid is go raibh cuid den Mhí bainte de agus curtha ar ais sa Mhí Thoir.
Sa deireadh thiar thall, toghadh in 2024 Paula Butterly (FG), Joanna Byrne (SF), Erin McGreehan (FF) agus atoghadh Ruairí Ó Murchú (SF) agus Ged Nash (Lucht Oibre).
# Contae Adams, Pennsylvania
Is contae i ndeisceart Pennsylvania é Adams. Sa bhliain 2010 bhí cónaí ar 101,407 duine i gcontae Adams suas ó 91,292 duine sa bhliain 2000. Is é Gettysburg príomhbhaile an chontae. Is í contae Adams ceann den dá contaetha i bPennsylvania ina bhfuil 1% nó níos mó don daonra ina bhaill don Eaglais Naoimh na Laethanta Deireanacha.

## Teangacha
De réir daonáireamh S.A.M. 2000 is í Béarla an teanga is comónta i gcontae Adams agus í an phríomhtheanga do 81,235 (95.00%) duine sa chontae. Bhí Spáinnis an dara teanga is comónta sa chontae agus í an phríomhtheanga do 3,074 (3.59%) duine, bhí Gearmáinis an tríú teanga is comónta sa chontae agus í an phríomhtheanga do 289 (0.34%) duine sa chontae.
# EMI
Comhlacht iltíre Briotanach ab ea EMI (EMI Group Limited go hoifigiúil agus Electric and Musical Industries ag an tús, as a dtáinig "EMI"). Bunaíodh an comhlacht i mí Márta na bliana 1931 agus bhíodh a phríomhoifigí i Londain. Ba é an ceathrú gnólacht agus grúpa lipéad taifeadta ceoil ba mhó ar domhan nuair a briseadh suas é sa bhliain 2012.  Ar na lipéid a bhí ag EMI Records Ltd. bhí EMI Records, Parlophone, Virgin Records agus Capitol Records. Bhíodh aonad foilsitheoireachta ag EMI freisin, mar atá EMI Music Publishing, agus é lonnaithe i Londain le hoifigí ar fud an domhain.
Bhí an comhlacht mar chuid den Innéacs FTSE 100, ach nuair a carnaíodh SAM $4 billiún d'fhiacha, díoladh é le Citigroup i mí Feabhra 2011. Níor mhair úinéireacht Citigroup i bhfad áfach: d'fhógair siad i mí na Samhna sa bhliain 2011 go ndíolfaidís craobh an cheoil le Universal Music Group, cuid de Vivendi ar $1.9 billiún, agus an gnó foilsitheoireachta le Sony/ATV ar $2.2 billiún.

## Stair
Cuireadh Electric and Musical Industries Ltd ar siúil i Márta 1931 le cumasc de Columbia Graphophone Company agus an Gramophone Company, a raibh an lipéad taifeadta úd "His Master's Voice" acu, dhá chomhlacht a ndeacgaigh a stair siar go tús thaifeadadh na fuaime. Rinne an comhlacht nua taifeadadh fuaime chomh maith le gléasanna taifeadta agus seinnte.
Sna 1960idí bhí The Beatles ar na bannaí ceoil a bhí sínithe acu.
# Seán Ó Sé
Iar-pheileadóir Éireannach is ea Seán Ó Sé, nó Jack O'Shea mar atá aithne air as Béarla (rugadh é ar an 19 Samhain, 1957 i gCathair Saidhbhín, Contae Chiarraí). Duine de na peileadóirí is fearr riamh ab ea ‘Jacko’.
Imreoir an-rathúil agus cáiliúil ab ea é agus é ina pheileadóir le foireann idirchontae Chiarraí, ó 1977 go 1991. Bhuaigh sé seacht mbonn Uile-Éireann. Ba é Ó Sé captaen na foirne a bhuaigh Craobh Peile na hÉireann trí bliana as a chéile ó 1984 go 1986, agus ainmníodh é i bhFoireann na hAoise sa bhliain 1984.
# Al Jasrah
Is lonnaíocht suite i gCatar é Al Jasrah.
# David Ernest Mc Carthy
Is cumadóir cheoil ath-nua-aoiseach é David Ernest Mc Carthy (Gaeilge: Dáibhí Earnán Mac Cárthaigh) a rugadh ar an 14 Nollaig 1980 ó Droichead Átha.  Bhí sé cónasctha leis an ghluaiseacht ealaíon Dícheanglachas (Bearla: Defastenism) timpeall na mblianta 2005-2007 i mBaile Átha Cliath agus i bPáras.  Tá a chuid saothar á fhoilsiú ag Universal Edition, Vín.

## Gradam a Fuarthas
- 1ú Duais "1st Academia Musica Competition" Ardscoil Cheoil Richard Wagner, Vín (2021)
- 3ú Duais "2nd World Championship In Composition" Ardscoil Cheoil Franz Schubert, Vín (2021)


## Saothar
- Prelude (2024)
- Téadcheathairéad III (2023)
- Sonáid Pianó II (2023)
- Taibhiú VIII (2021)
- Coinséartó Pianó (2021)
- Téadcheathairéad II (2021)
- Siansa III (2020)
- Téadcheathairéad I (2012)
- Siansa II (2009)
- Taibhiú V (2009)
- Taibhiú IV (2009)
- Taibhiú III (2008)
- Sonáid Pianó I (2008)
- Taibhiú II (2007)
- Siansa I (2006)
# Tír Chonaill
Ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea  Tír Chonaill, air go garbh áit a bhfuil Contae Dhún na nGall i gcúige Uladh an lae inniu.  Ag a hachar is mó, bhí inti cuid de chontaetha in aice léi.  Áit dúchais Chineál Chonaill de chuid Uí Néill an Tuaiscirt a bhí inti.
Ó thús a bunaithe ag Conall Gulban sa 5ú haois, fo-aonaid Ailigh ba ea an tuath, i dteannta le Cineál Eoghain, gaoil Chineál Chonaill trí Niall Naoighiallach, mar a mhaíodh.  Thángadar i réim agus cumhacht na nUladh ag dul i léig, a laghdaigh a riocht in oirthuaisceart na cúige.
Sa 12ú haois, scaradh ríocht Ailigh in dhá leath.  D'éirigh an tuath Chineál Chonaill ina Tír Chonaill, faoi cheannas Uí Domhnaill.  Tharla troid ann i rith Cogadh na Naoi mBliana ag deireadh na 16ú haoise.  Sa bhliain 1607, tugadh le chéile é i Ríocht na hÉireann faoi riail na Sasanach, tar éis Teitheadh na nIarlaí, Ruairí Ó Domhnaill, 1d Iarla Thír Conaill ina measc.

## Tíreolaíocht
Bhíodh Tír Chonaill suite go formhór i gContae Dhún na nGall mar atá inniu ann, cé go raibh an ríocht níos mó tráth, agus inti cuid de chontaetha Doire, Tír Eoghain, Fear Manach, Liatroma agus Sligigh.  Dar le Seathrún Céitinn, bhíodh inti na barúntachtaí Cairbre i Sligeach, Ros Clochair (Dartraí) i Liatroim agus an Machaire Buí, go formhór Tuath Ratha agus Lorg, i bhFear Manach.

## Deoise Ráth Bhoth
Ba í Críostaíocht Chaitliceach an reiligiún is suntasaí i ríocht Tír Chonaill.
Bhí bunaitheoir na clainne, Conall Gulban, an chéad rí  tiontaithe ag Naomh Pádraig, mar a mhaítear.  Meastar gurb ar cheann de thriúr naomhphatrúin na hÉireann é Naomh Colm Cille, a rugadh ag Conbháil.
Is ionann go garbh iad, ó thaobh críocha de, Tír Chonaill agus Deoise Ráth Bhotha, cruthaithe ag Sionad Ráth Bhreasail sa bhliain 1111.
Níos deireanaí, chuir Cineál Chonaill an cros mar tsiombal ar a gcuid armas agus ghlac an mana in hoc signo vinces.

## Foinsí
- Annála na gCeithre Máistrí
- Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn, le
- Lughaidh Ó Cléirigh, Beatha Aodh Ruadh O Domhnaill, Acadamh Ríoga na hÉireann
- William Lynch, A View of the Legal Institutions, Honorary Hereditary Offices, and Feudal Baronies established in Ireland, Longman, Rees, Orme, Brown and Green, Londain, 1830, lch 190.
- Bernard Burke, Vicissitudes of Families, Longman, Green, Longman and Roberts, Londain, 1861, ll. 125–148
- C. P. Meehan, The Fate and Fortunes of the Earls of Tyrone (Hugh O'Neill) and Tyrconnel (Rory O'Donel), their flight from Ireland and death in exile, ARÉ, 2a heagrán, James Duffy, Londain, 1870.
- Peter Berresford Ellis, Erin's Blood Royal – The Gaelic Noble Dynasties of Ireland, Constable, Londain, 1999, ll. 251–258
- Charles Mosley Blood Royal – From the time of Alexander the Great to Queen Elizabeth II, Ruvigny Ltd., Londain, 2002 ISBN 0-9524229-9-9
- Walter J. P. Curley, Vanishing Kingdoms – The Irish Chiefs and their Families, réamhrá le Charles Lysaght, Lilliput Press, Baile Átha Cliath, 2004, lch. 59 [ISBN 1-84351-055-3 & ISBN 1-84351-056-1].
- Francis Martin O'Donnell, The O’Donnells of Tyrconnell – A Hidden Legacy, Academica Press, Londain agus Washington, D.C., 2018 (ISBN 978-1-680534740). .
# Ùig, Leòdhas
Is sráidbhaile ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar,  na hAlban é Ùig.

## Naisc Sheachtracha
- Ùig Curtha i gcartlann 2015-01-31 ar an Wayback Machine
# Moncaí sceadsrónach Martin
Is speiceas de mhamaigh príomhaigh den fhine Cercopithecidae é an moncaí sceadsrónach Martin nó an moncaí srónbhán Martin (Cercopithecus nictitans). Is cuid iad de mhoncaithe an tseandomhain is lú agus bíonn screadanna geala ar a gceann. I láthair na huaire san Afraic, bíonn na moncaithe seo  ina gcónaí i ngrúpaí agus itheann siad go príomha ar thorthaí, ar shíolta agus ar dhuilleoga.
1. ↑  ““Cercopithecus nictitans” | téarma.ie”. Téarma.ie: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge. An Coiste Téarmaíochta. Dáta rochtana: 2023-06-26.
# Peter Hughes
Polaiteoir Éireannach ab ea Peter Hughes ( - 24 Meitheamh 1954). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus ansin Cumann na nGaedheal.
# Spireaplasma
Miceaplasma inghluaiste bíschruthach atá seadánach i bhfeithidí is plandaí. Cuimsíonn sé an t-oibreán a chuireann tús le galar buí i bplandaí.
# Séarlas III na Spáinne
Bhí Séarlas III (20 Eanáir 1716 – 14 Nollaig 1788) ina rí ar an Spáinn.
# Buanchoistí (Oireachtas)
Is éard atá i gceist le Buanchoistí ná Coistí Oireachtais buana a gceanglaítear le Buan-Orduithe de cheachtar Teach iad a bhunú tar éis Olltoghcháin; mar shampla, an Coiste um Chuntais Phoiblí. Féadfaidh comhaltaí ó aon Teach amháin nó ón dá Theach a bheith ar Bhuanchoistí.
# Ardscoil La Salle
Is meánscoil suite i gContae Bhaile Átha Cliath í Ardscoil La Salle.
# Jim Florentine
Is fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach é James "Jim" Florentine, a rugadh sa bhliain 1964.
# Johan Huizinga
Staraí Ollannach a bhí i Johan Huizinga a chuir tús leis an stair chultúrtha mar chraobh léinn ar leith. Rugadh in Groningen é ar an 7 Nollaig 1872, agus fuair sé bás i mbraighdeanas Naitsíoch ar an 1 Feabhra 1945. Bhí tuiscint aeistéitiúil aige ar an stair, agus é ag cur béime ar an dráma agus ar an seó mórthaibhseach mar eochair do mheon na ndaoine a mhair fadó. 
Is féidir an tuiscint seo a aithint sa mhórleabhar a scríobh sé faoi dheireadh na Meánaoise, Herfsttij der Middeleeuwen ("Fómhar na Meánaoise" nó "Ag Druidim chun Deiridh don Mheánaois" - The Waning of the Middle Ages agus The Autumn of the Middle Ages atá ar na haistriúcháin Bhéarla). Is é an leabhar seo is mó a shamhlaítear le hainm Huizinga inniu, ach scríobh sé a lán eile freisin, ar nós Homo ludens ("An Duine ag Súgradh", nó saothar staidéir ar ról an tsúgartha is an chluiche sa chultúr) agus Erasmus, beathaisnéis Erasmus ó Rotterdam.
# Seán Ó Laoghaire (Fínín)
Poblachtánach Éireannach agus Fínín mór le rá ab ea Seán Ó Laoghaire (Béarla: John O'Leary). Rinne sé staidéar ar an dlí agus ar an leigheas araon ach níor bronnadh céim air, agus as a pháirt i mBráithreachas Poblachtach na hÉireann cuireadh i bpríosún é i Sasana sa naoú haois déag.

## Luathshaol
Rugadh i m[[Tiobraid Árann (baile)|baile Thiobraid Árann, Contae Thiobraid Árann é, agus cuireadh oideachas ar Ó Laoghaire (a bhí ina Chaitliceach) sa Scoil Ghramadaí Phrotastúnach áitiúil, i Scoil na Mainistreach, agus i gColáiste Caitliceach Cheatharlach ina dhiaidh sin. Shamhlaigh sé é féin leis na tuairimí a mhol Tomás Dáibhis, agus bhuail sé le Séamas Mac Stiofáin i 1846.
Thosaigh sé a chuid staidéir ar an dlí i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, i 1847, áit a raibh baint aige, trí Chlub Grattan, le Cathal Gabhán Ó Dubhthaigh, Séamas Fionntán Ó Leathlobhair, agus Tomás Proinsias Ó Meachair.
# Dark Knight Court
Craoladh an séú heipeasóid déag, "Dark Knight Court", den cheathrú sraith is fiche The Simpsons ar an 17 Márta 2013. Scríobh Billy Kimball agus Ian Maxtone-Graham an eipeasóid seo. D'fhéach 4.89 milliún duine ar an eipeasóid.
# Strustuirse
Laige a fhásann i struchtúr miotalach a fhulaingíonn struis atrialacha, is cuma uaineach nó tréimhsiúil iad. Mar thoradh ar an lagú leanúnach seo, is féidir go gclisfidh an struchtúr faoi ualach a bhíodh sé in ann a sheasamh is a iompar go héasca (gan cliseadh) ar dtús. Bhí an feiniméan ar eolas sa 19ú céad, ach rinneadh staidéar an-dian uirthi i ndiaidh tubaiste eitleáin Comet i 1954. Tuigtear gur meicníocht cosúil le sip ag leibhéal na n-adamh i struchtúr criostalta an mhiotail a bhíonn i gceist, agus deartar struchtúir mhiotalacha chun strustuirse a sheachaint, páirteanna íogaire i struchtúr a thástáil go rialta, is páirteanna nua a chur ina n-ionad go rialta.
# Contae Carroll, Tennessee
Is contae i Tennessee é Carroll.  Is é Huntingdon príomhbhaile an chontae. Is é McKenzie an chathair is mó sa chontae. Bhí 28,522 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
# Scéal O
Úrscéal earótach le Anne Desclos (faoin ainm cleite Pauline Réage) is ea Scéal O (Histoire d'O as Fraincis). Foilsíodh i 1954 é.
# Conradh Aachen (2019)
Síníodh an Conradh Aachen idir an Ghearmáin agus an Fhrainc ar 22 Eanáir 2019, nó an Conradh Franc-Ghearmánach um Chomhar agus Lánpháirtíocht agus bunús an dlúthchomhoibrithe idir an dá thír. Tháinig an Conradh i bhfeidhm 22 Eanáir 2020.
Cuimsíonn an comhoibriú roinnt pleananna le haghaidh ardleibhéal comhchuibhithe ar ghnéithe áirithe den dlí sa dá thír—gnéithe den dlí teaghlaigh, mar shampla.
Ó 2016 ar aghaidh, ós rud é go raibh an Ríocht Aontaithe imithe amach ón Aontas Eorpach, d'éirigh "ais" na Gearmáine agus na Fraince níos tábhachtaí ná riamh.
# Tigh Mo Linne
Is baile suite i gContae Chill Dara é Tigh Mo Linne(Béarla: Timolin).
# Séamas Mac Daidhir
Sagart Caitliceach agus feachtasóir ar son cearta daoine sna ceantair is boichte in Éirinn ab ea Séamas Mac Daidhir (nó James McDyer, 1910–1987).
Rugadh an Canónach Mac Daidhir sna Gleannta, Contae Dhún na nGall, ar 14 Meán Fómhair 1910, an duine ab óige de sheachtar clainne. D’fhreastail sé ar Scoil Náisiúnta na nGleanntach sula ndeachaigh sé go Coláiste Naomh Adhamhnáin, Leitir Ceanainn. Sa bhliain 1930, chuaigh sé go Coláiste Phádraig, Má Nuad chun léann sagartachta a fháil. Oirníodh é 20 Meitheamh 1937. Bhí sé ina shagart i Londain le linn an Bhliotsa, ansin in Wandsworth agus in Kent, agus ina dhiaidh sin d'fhill sé ar Dhún na nGall (i dToraigh) ó 1947.
Sa bhliain 1951, cuireadh an tAth. Mac Daidhir go dtí Gleann Cholm Cille i nGaeltacht Dhún na nGall, áit ar fhorbair sé áiseanna pobail (ní raibh leictreachas sa cheantar ag an am), agus thacaigh sé le tionscnaimh chun meath an cheantair a stopadh, trí thionscail áitiúla a fhorbairt, chomh maith le daonbhaile agus músaem Ghleann Cholm Cille. Chuaigh sé ar scor sa bhliain 1986 agus d’éag sé ina chodladh 25 Samhain 1987.
# Loch an Urláir
Is loch fionnuisce é Loch an Urláir suite i gContae Mhaigh Eo, ar ceann desna Lochanna an Urláir.

## Tíreolaíocht
Tá Loch an Urláir 3 km (1.9 mi) ar fad agus 0.5 km (0.3 mi) ar leithead.  Tá sé tuairim is 10 km (6.2 mi) ó thuaidh de Bhéal Átha hAmhnais gar de Loch na nÓg agus Loch Rua, na Lochanna an Urláir éis.

## Hidreolaíocht
Is foinse Abhainn na Loinge é Loch an Urláir, a shreabhann féin i Loch Uí Ghadhra isteach.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch an Urláir, tá péirse, róiste, liús, garmachán deich gclipe agus eascann atá i mbaol criticiúil.
I measc na n-éan ag an loch, tá lacha bhadánach, lacha mhásach, praslacha, mallard, eala ghlórach, rualacha agus crotach. 
Tá an loch lastigh den Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Lochanna an Urláir.
# 2000 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 2000.
# Guido Reni
Ba phéintéir Iodálach é Guido Reni a rugadh ar an 4 Samhain 1575 agus a fuair bás ar 18 Lúnasa sa bhliain 1642. Rugadh isteach i dteaghlach ceoltóirí é. Rinne sé staidéar faoi na péintéirí Denis Calvaert agus Ferrantini.

## Saothair
- Dáibhidh agus Cloigeann Goliath (1605)
- Naomh Mícheál an tArdaingeal (1635)
- Fuadach Deianira (1621)
# Alan Ó Brógáin
Is peileadóir Gaelach as Baile Átha Cliath é Alan Ó Brógáin (Alan Brogan sa Bhéarla). D'imir sé le Naomh Oilibhéar Pluincéad/Eoghan Ruadh agus le Baile Átha Cliath idir 2002 agus 2015. Is mac é le laoch peile Bhaile Átha Cliath Bernard Brogan Sinsir agus is deartháir é le Bernard Brogan Sóisear agus Paul Brogan. Roghnaíodh é mar chaptaen Baile Átha Cliath don shéasúr 2008 in áit iar-chaptaen na foirne 'Collie Moran'.
D'imir Ó Brógáin ar son na tíre (Éire), a Chúige (Laighean) agus a Chontae (Baile Átha Cliath).
Bhí Brogan ar fhoireann Bhaile Átha Cliath nuair a bhain siad Craobh Laighean amach i 2002, 2005, 2006, 2007, 2008 agus i 2009 mar chaptaen. Bhain sé Craobh na hÉireann agus Craobh Laighean leis an bhfoireann faoi 21 i 2003. Scóráil Brogan 9 bpointe ar son na hÉireann nuair a bhain siad in éadan na hAstráile i 2004.

## 2006
Fuair Brogan 1-8 le haghaidh Baile Átha Cliath sa League i 2006, cé go raibh sé in easnaimh de dheasca cárta dearg a fháil in éadan Tír Eoghain. Cuireadh cosc imeartha air ar feadh ocht seachtaine faoi choimirce riail 140 an CLG ach cuireadh deireadh leis an gcosc sin de bharr 'teicniúlacht.' 
Bhí Ó Brógáin ar fhoireann Bhaile Átha Cliath i gCraobh Sinsear Uile-Éireann Peile 2006 agus bhain sé bonn óir amach i gCraobh Laighean i 2006. Ainmníodh Alan ar fhoireann GPA na bliana agus bronnadh 'allstar' air i 2006. D'imir sé  ar son na hÉireann in éadan na hAstráile, agus scóráil sé ceithre phointí sa chéad chluiche. Bhí Éire chun tosaigh le hocht bpointe tar éis an chéid chluiche. Críochnaigh an cluiche in éadan na hAstráile leis an scór 48 - 40. Scóráil Alan 2 'overs' sa dara chluiche in éadan na hAstráile agus chaill foireann na hÉireann an 'series' 79 - 109. 

## Rudaí Fánacha
- Is deartháir é leis an t-imreoir clúiteach Bernard Brogan.
# Ionsamhlóir
Is éard is ionsamhlóir ann ná gaireas meicniúil, leictrimeicniúil nó ríomhaire chun samhlú réalaíoch d'eachtra nó córas a tháirgeadh. Baintear feidhm as a leithéid go minic nuair a bhíonn an fíor-rud an-chostasach nó doshroichte, chun oibrithe (i monarcha, córas leictreachais, traein, eitleán is eile) a thraenáil go sábháilte. In insamhlóir eitleáin, déantar na freagairtí optúla is meicniúla a atáirgeadh le grafaic ríomhaire is gluaiseachtaí, agus creathanna an bhord eitilte insamhlaithe. Sa chás céanna, is féidir ríomhairí a úsáid chun feiniméin i bhfad níos casta a insamhlú, le han-chuid athróg, cosúil le imshruthluithe san atmaisféar is aimsir chlamparach.
# Bunghutaí
Sraith pointí tagartha a cheap Daniel Jones chun fuaimeanna na ngutaí i dteanga a aithint is a shainiú. Bunaithe ar ghluaiseachtaí na teanga is na ngiall agus iad scartha réasúnta rialta óna chéile. Aithnítear 18 príomhionad teanga, agus léirítear iad ar ghreille gluaiseachtaí ingearacha is cothrománacha.
# Foxx in the Men House
Craoladh an dara heipeasóid, "Foxx in the Men House", den séú sraith déag Family Guy ar an 8 Deireadh Fómhair 2017. Scríobh Andrew Goldberg an eipeasóid seo. D'fhéach 3.05 milliún duine ar an eipeasóid.
# Léigear Dhroichead Átha, 1641
Sa bhliain 1641, tharla léigear mór laistigh de Dhroichead Átha le linn 21 Samhain 1641 – Márta 1642. Rinne na hÉireannaigh dúchasacha, ó Chúige Uladh go príomha, iarracht an baile a ghabháil. Tharla an léigear le linn Éirí Amach na nÉireannach 1641. Bhí an baile i seilbh Shasanach (Ríogaí) ag an am.  Theip ar Fhéilim Ó Néill agus na  héiritheacha an baile a ghabháil.
# Baile Lifín
Baile in Éirinn is ea Baile Lifín. Tá an baile suite in oirthuaisceart Chontae Dhún na nGall, ar leithinis Inis Eoghain. Sa bhliain 2016, bhí 426 dhuine ina gcónaí ins an bhaile.
# Massacres and Matinees (American Horror Story)
Craoladh an dara heipeasóid, "Massacres and Matinees" den cheathrú sraith American Horror Story ar an 15 Deireadh Fómhair 2014. Scríobh Tim Minear an eipeasóid seo. D'fhéach 4.53 milliún duine ar an eipeasóid.
# Manuel Neuer
Is imreoir peile é Manuel Peter Neuer (r.27 Márta 1986). Imríonn sé faoi láthair le Bayern München mar chúl báire.
# Peggy Ashcroft
Ba bhan-aisteoir Sasanach í Dame Edith Margaret Emily Ashcroft (22 Nollaig 1907 – 14 Meitheamh 1991).
# Contae Crenshaw, Alabama
Is contae in Alabama é Contae Crenshaw. Tá sé suite i ndeisceart an stáit. Tá an dlús daonra (9/km²) ann. Is é Luverne príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2016 bhí 13,913 daoine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantacht le Contaetha Montgomery, Pike, Coffee, Covington, Butler, agus Lowndes.

## Stair
Bunaíodh Contae Crenshaw ar 30 Samhain 1866. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar Bhreitheamh Anderson Crenshaw.

## Bailte i gContae Crenshaw
- Luverne (príomhbhaile)
- Brantley
- Dozier
- Glenwood
- Petrey
- Rutledge
# Rhosili
Baile in Abertawe, an Bhreatain Bheag, is ea Rhosili, 77.4 km ó Caerdydd agus 288 ó Londain. Tá daonra 269 ann, agus tá 23 (8.6%) in ann Breatnais a labhairt.
# Na Clocha Liatha
Baile in Éirinn is ea na Clocha Liatha. Tá an baile suite in oirthear na tíre i gContae Chill Mhantáin. Bhí timpeall ar 18,140 duine sna Clocha Liatha sa bhliain 2016.
# Cíorbhuí coiteann
Is éan é an cíorbhuí coiteann nó an cíorbhuí (Regulus regulus). Is baill d'fhine na Regulidae iad.

## Íomhánna
- Regulus regulus regulus
- Regulus regulus azoricus
- Regulus regulus inermis
- Regulus regulus teneriffae
# Creathán bainne
Deoch fhuar is ea creathán bainne atá déanta de bhainne, d'uachtar reoite agus d'ábhar milis eile ar nós seacláide, torthaí, brioscaí  . Doirtear isteach i ngloiní airde í de ghnáth agus cuirtear uachtar buailte ar a barr. Is féidir le daoine í a dhéanamh sa bhaile ach de ghnáth ceannaítear i mbialanna í agus i mbialanna mearbhia go háirithe.
Is féidir í a ullmhú le fearas bialainne nó í a dhéanamh ar an toirt leis na comhábhair éagsúla.
# Mórstáisiún Bhéal Feirste
Stáisiún traenach agus bus i lár chathair Bhéal Feirste, Tuaisceart Éireann is ea Mórstáisiún Bhéal Feirste (nó Mórstáisiún Lárnach Bhéal Feirste  agus fiú Stáisiún Mór Lárnach Bhéal Feirste ar IrishRail.ie). Is é an Mórstaisiún an tsaoráid chomhtháite iompair is mó ar oileán na hÉireann.  Tá an mol iompair suite sa cheantar ‘Cros na bhFíodóirí’ i lár na cathrach (crosbhealach Bhóthar Grosvenor agus Shráid Durham).

## Stair
Osclaíodh an stáisiún céim ar chéim idir Meán Fómhair - Deireadh Fómhair 2024.  Chosain an mol iompair €403 milliún in iomlán.  Tógadh é in aice leis an sean-stáisiún bus "Europa" agus Stáisiún Mhór-Shráid Victoria.

## Gaeilge
Ghlac Comhairle Cathrach Bhéal Feirste i mí Aibreáin 2024 le rún ag éileamh comharthaíocht Ghaeilge ag an mhol iompair nua. Mhol an Chomhairle do Translink, a bhí i mbun na forbartha, go gcuirfí comharthaíocht dhátheangach laistigh agus lasmuigh den stáisiún. In ainneoin go raibh Comhairle Cathrach Bhéal Feirste agus lucht feachtais ag éileamh go mbeadh brandáil agus comharthaíocht i nGaeilge le feiceáil sa mhórstáisiún nuair a osclaíodh é, cinneadh cur chuige aonteangach a chur i gcrích agus thaobhaigh Translink le cur chuige aonteangach.
Bhí lucht na teanga i mbun agóide i mBéal Feirste i mí Mheán Fómhair 2024 faoin gcinneadh gur comharthaíocht i mBéarla amháin atá sa Stáisiún.
Ar 24 Márta 2025, d'fhógair an tAire Bonneagair Liz Kimmins (de chuid Shinn Féin) go mbeadh an Ghaeilge le feiceáil  ar na meaisíní ticéad agus ar an chomharthaíocht sa stáisiún.    Ach mhaígh an DUP go raibh dualgas dlíthiúil uirthi cinneadh mar sin a chur faoi bhráid an Fheidhmeannais.  Chuir Translink  stop leis an obair ar an gcomharthaíocht de bharr go raibh agóid dlíthiúil ar siúl.   Ar 23 Aibreán, dúirt an gníomhaí dílseach Jamie Bryson go raibh ag tionscnamh athbhreithniú breithiúnach san Ardchúirt in aghaidh na Roinne Infreastruchtúir as ar tháinig an cinneadh an chomharthaíocht a cheadú. Bhí sé ag lorg urghaire cúirte le stop a chur leis an obair sin ag an mol nua iompair sa chathair.
# Ceann a' Gharaidh
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Ceann a' Gharaidh.
# Gordon Elliott
Is traenálaí capall Éireannach é Gordon Elliott a rugadh sa bhliain 1978. Tá sé lonnaithe i ngraí i dTeach Coillean Traí, i Maigh Dearmhaí, Contae na Mí, áit a cheannaigh sé sa bhliain 2011. 

## A shaol
Rugadh i gCnoc an Línsigh, Contae na Mí é agus tar éis fhágaint na scoile dó, chaith sé tamall maith ag marcaíocht go proifisiúnta le rath nach beag, sular luí sé isteach le traenáil capall lánaimseartha. Bhí bua ollmhór aige san 'Grand National' in Aintree le Silver Birch sa bhliain 2007. B'é an buaiteoir ab óige riamh é ag aois fiche naoi mbliana dó. Ba leis Brian Walsh an capall agus b'é Robbie Power an marcaigh.
Tá saol ghairmiúl Elliot imithe ó neart go neart ó shin. Bhain sé an 'Aintree Grand National'  don tarna uair ar an 14 Aibreán 2018 leis an gcapall Tiger Roll le Davy Russell sa diallait agus ba é Michael O'Leary an úinéir.
# Fearann Uí Chearnaigh
Baile i gContae Shligigh, Poblacht na hÉireann is ea Fearann Uí Chearnaigh (Carney as Béarla).
# Savona
Is cathair i réigiún Liguria san Iodáil é Savona. Bhí 62,104 duine ina gcónaí in tSavona i 2008.
# $pringfield, Or How I Learned to Stop Worrying and Love Legalized Gambling
Craoladh an deichiú heipeasóid, $pringfield, Or How I Learned to Stop Worrying and Love Legalized Gambling, den cúigiú sraith The Simpsons ar an 16 Nollaig 1993. Scríobh Bill Oakley agus Josh Weinstein an eipeasóid seo. D'fhéach 17.9 milliún duine ar an eipeasóid.
# Cartlann Scannán agus Raidió Oileáin Dhún na nGall
Bhunaigh Féile Ealaíona an Earagail Cartlann Scannán agus Raidió Oileáin Dhún na nGall sa bhliain 2011 le maoiniú ó Chomhar na nOileán, Comhairle Contae Dhún na nGall agus na heagraíochtaí pobail a dhéanann ionadaíocht ar na hoileáin amach ó chósta Dhún na nGall. Is ábhar teilifíse, físeáin agus raidió a bhaineann leis na hoileáin amach ó chósta Dhún na nGall ó na 1950ídí atá sa chartlann. Tá an chartlann dhigiteach seo ar fáil don phobal saor in aisce in Árainn Mhór, ar Oileán Thoraigh, i Leabharlann Ghaoth Dobhair agus i Músaem Contae Dhún na nGall. Insítear stair chultúrtha, shóisialta agus eacnamaíochta Oileáin Dhún na nGall den chéad uair. Tríd an ábhar atá sa chnuasach seo is féidir éisteacht le saothair Bhéaloidis Shéamuis Ennis agus Sheáin Uí hEochaidh a ndearnadh taifeadadh orthu sna 50ídí. Tugtar léargas ar na cinntí deacra a bhí ar na hoileánaigh a dhéanamh sna 1960ídí agus a n-oileáin á bhfágáil ina ndiaidh acu agus iad ag athlonnú ar an mórthír. Feictear chomh gar is a chuaigh Toraigh don bhánú iomlán sna 70ídí; na feachtais a tharla chun seirbhísí bunúsacha uisce, iompair, calafoirt agus oideachais a bhaint amach ar Thoraigh agus ar Árainn Mhór sna 1980ídí; an ghluaiseacht chun athdhaonrú a dhéanamh ar na hoileáin bheaga sna 1990idí agus na seirbhísí a baineadh amach sa mhílaois nua a chabhraigh le buanú phobail na n-oileán. Bhí plean ann freisin maidir le céim 2 ina mbeadh tuilleadh ábhar á chur isteach sa chartlann, ar nós griangraf agus ailt chlóite, chomh maith le ríomhairí a bheith in úsáid chun an t-eolas a chur ar fáil do thurasóirí. Tá ábhar ó na hoileáin seo a leanas amach ó chósta Dhún na nGall ar áireamh sa chartlann: Toraigh, Árainn Mhóir, Inis Fraoigh, Inis Caorach, Inis Mhic an Doirn, Gabhla, Uaighe, Inis Meáin, Inis Oirthir, Inis Bó Finne agus Oileán Ruaidh.
# Cyril Norman Hinshelwood
Ceimicí a rugadh i Londain Shasana ab ea Cyril Norman Hinshelwood (19 Meitheamh 1897 – 9 Deireadh Fómhair 1967). Rinne sé taighde ar iarmhairtí drugaí ar chealla baictéar, agus cinéitic imoibrithe ceimiceacha.  
Roinn sé Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 1956 le Nikolai Semenov as an saothar ar chinéitic imoibrithe.
# Peritia
Is iriseán acadúil bliantúil piarmheasúnaithe é Peritia, a chlúdaíonn Léann Ceilteach i gcomhthéacs mheánaois na hEorpach.  Foilsítear é faoi choimirce an Medieval Academy of Ireland.

## Stair
Bunaíodh an t-iriseán ag Donnchadh Ó Corráin as Coláiste na hOllscoile, Corcaigh go luath sna 1980í.  Bhí Ó Corráin ina eagarthóir ar an iriseán as sin go dtí an bhliain 2016, nuair a tháinig Dáibhí Ó Cróinín (Ollscoil na hÉireann, Gaillimh) agus Elva Johnston (an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath) mar chomharbaí air.  Foilsítear an t-iriseán ag Brepols.
Tá ailt le hÓ Cróinín leo feiceáil sa chéad eagrán.  Tá sé tugtha faoi ndeara ag Patrick Wormald go bhfuil ann san eagrán úd dhá rud nua: léirmheas Béarla ar Bheatha Cholumbáin le Jonas (alt le hIan N. Wood); agus cur síos ar thús Naomhsheanchais san Íoslainn".  D'aithin The Irish Times go bhfeictear san iriseán scoláirí ar a dtugtar neamhaird in áiteanna eile.

## Nótaí
1. ↑  Deirtear san Irish Literary Supplement gur bunaíodh an t-iriseán sa bhliain 1980 (The Irish Times, 1982).[1][4] Dar le Patrick Wormald in Irish Historical Studies, foilsíodh é sin chéad uair sa bhliain 1982.[3]
# Abhainn nam Manach
Is abhainn suite i gComhairle na Gàidhealtachd í Abhainn nam Manach.
# Gleann Fairg
Is baile suite i gComhairle Pheairt is Cheann Rois é Gleann Fairg.
# Rinn an Róistigh
Tá Rinn an Róistigh (Béarla: Roche's Point) suite ar bhéal Chuan Chorcaí, in Éirinn. Tá teach solais ann ón mbliain 1817 chun cabhrú leis na mairnéalaigh a bhíonn ag taisteal go Corcaigh. Nuair a tháinig an RMS Titanic go Corcaigh sa bhliain 1912 chun daoine a bhailiú ón gCóbh (Queenstown ag an am) stop an long ag Rinn an Róistigh, agus tháinig bád níos lú amach chuig an Titanic le paisinéirí. Is ceantar beag é tuairim is 40 míle ó Chathair Chorcaí.

## An Teach Solais
Tógadh an teach solais sa bhliain 1817. Sa bhliain 1864 cuireadh clog ann mar rabhadh do mhairnéalaigh i rith drochaimsire agus nuair a bhí ceo ann. Cuireadh Diaphone ann sa bhliain 1949 mar bhonnán ceo. Baineadh na hoibrithe sa bhliain 1995 nuair a rinneadh teach solais uathoibríoch as. Cuireadh bonnán ceo leictreach ann in ionad an Diaphone le raon ceithre mhuirmhíle. Cuireadh deireadh le gach bonnán ceo in Éirinn ar 11 Eanáir, 2011 mar gheall ar theicneolaíocht nua. Bíonn splanc ag an solas uair amháin gach trí soicind i rith na hoíche agus nuair a bhíonn an infheictheacht lag. Tá raon 20 muirmhíle ar an solas. Tá Coimisinéirí Soilse na hÉireann i gceannas na dtithe solais in Éirinn.  Tá sé i gceist ag Coimisinéirí Soilse na hÉireann an solas leictreach a athrú go ceann LED i Mí Feabhra 2018.  Beidh an solas nua suite istigh sa lionsa Fresnel traidisiúnta chun an raon fada a choimeád.
# Próipil
- CH3CH2CH2 -, grúpa a dhíorthaítear ó phrópán. Is grúpa isiméireach an grúpa iseapróipil, - (CH3)2CH -. Úsáidtear an t-alcól próipile is an t-alcól iseapróipile mar thuaslagóirí agus mar mhalairt ar eatánól i bhfeidhmeanna nach feidhmeanna dí iad.
# Cill Síoláin
Is baile suite i gContae Thiobraid Árann í Cill Síoláin (nó Cill tSíoláin).
# Lúcás Ó Fearghaill
Is iománaí é Lúcás Ó Fearghaill, nó Luke O'Farrell mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 25 Feabhra 1990. Is as Contae Chorcaí é.