ufal/npfl147 huggingface dataset:
# Cíb na bpaidríní
Is planda í cíb na bpaidríní (Carex pilulifera) a fhásann i móintigh, coillte agus talaimh fhéaraigh in iarthar na hEorpa. Fásann sí go 30 cm (12 orlach) ar airde, le 2–4 spíce baineann agus 1 spíce fireann i ngach bláthú de chuid an phlanda. Cromann na gais seo de réir mar a aibíonn na síolta. Ansin bailíonn agus scaipeann seangáin den speiceas Myrmica ruginodis na síolta.
# Sómatastaitin
Polaipeiptíd cosúil le hormón a fhaightear san inchinn (sa hipeatalamas), an paincréas (na D-chealla in insíní Langerhans), an goile (na D-chealla múcasacha), agus na stéigeacha. Gníomhaíocht urchoillte den chuid is mó a bhíonn aige. Maidir le sómatastaitin an hipeatalamais, urchoilleann sé tál an hormón fáis is an hormón spreagtha tíoróideach i maothán tosaigh na faireoige piotútaí. Urchoilleann sómatastaitin an phaincréis tál na hinsline is an ghlúcagóin.
# 1408

## Básanna
- Taejo
- Ashikaga Yoshimitsu, shogun
- John Gower, 'céad fhile an Bhéarla'
# Lufkin, Texas
Is é Lufkin príomhbhaile Contae Angelina, Texas. Bhí 35,067 ina gcónaí i Lufkin sa bhliain 2010.
# Ciaróg dheá an róis
Is feithid í an chiaróg dheá an róis. Ball d'fhine na Scarabaeidae atá ann.
# Oileáin Spratly
Oileánra i Muir na Síne Theas is ea Oileáin Spratley. Níl ach timpeall cúig chiliméadar cearnach d'achar iontu ach tá os cionn 100 díobh ann agus iad scaipthe thar achar 400,000 ciliméadar cearnach. Fágann sin go bhfuil na huiscí mórthimpeall orthu an-luachmhar ó thaobh iascaireachta agus meastar go bhfuil ola agus gás faoin uisce. Mar gheall air seo tá éileamh á dhéanamh ag tíortha éagsúla in Oirdheisceart na hÁise ar na hoileáin go léir nó ar chuid acu, an tSín, Vítneam, An Mhalaeisia agus na hOileáin Fhilipíneacha ina measc, agus baol ann i gcónaí go mbrisfeadh cogadh amach idir cuid de na tíortha sin.
# Iasaídigh
Is grúpa eitneach lonnaithe san Mheaspatáim iad na Iasaídigh. Is í an Choirdis a bpríomhtheanga.

## Eachtraí
Sa mbliain 2014 bhí go leor cainte sna meáin faoin slad a bhí ISIS a dhéanamh ar ghrúpa beag Iasaídeach (Yazidi) a bhí ina gcónaí thart ar chathair Sinjar i dtuaisceart na hIaráice. Bhí SI á ndíbirt seo as a dtithe agus as a ngabháltais. Maraíodh breis is 3000 fear agus seanduine de na Yazidi. Díoladh breis is 6000 bean agus a bpáistí ar mhargaí sclábhaíochta is gnéis. A gcoir – gur ainchreidmhigh a bhí iontu nár ghéill d’Ioslam.
# Cluain Mór, Contae Thiobraid Árann (Uí Chairín)
Is baile suite i gContae Thiobraid Árann í Cluain Mór.
# Chris Byrd
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea Christopher Cornelius "Chris" Byrd a rugadh ar 15 Lúnasa, 1970 i bhFlint, Michigan.
# Buamáil Hyde Park agus Regent's Park (1982)
Ar an 20 Iúil 1982 tharla buamáil Hyde Park agus Regent's Park i Londain. Maraíodh ceathrar saighdiúir san ionsaí agus gortaíodh 31 eile.

## Imeachtaí dlí
Bhí John Downey, fear as na hArdaí, An Craoslach i nDún na nGall, ar a sheachnadh ar feadh na mblianta. Ach sa bhliain 2007, chuir Rialtas na Breataine litir chuige ag rá leis nach rabhthar a lorg don ionsaí níos mó.  

### 2014
Cuireadh Downey ar a thriail sa bhliain 2014 faoin ionsaí. Ach thit an cás as a chéile i ngeall ar an litir a bhí faighte aige in 2007. Throid dlíodóirí Downey an cás bunaithe ar an litir sin a fuair Downey faoin scéim 'On the Run', áit ar chur Rialtas na Breataine in iúl dó nach mbeadh coireanna a gcur i leith grúpaí sceimhlitheoireachta a bhí gníomhach le linn na dTrioblóidí. Ach de thaisme a sheol an Rialtas an litir.  D’ainneoin an bhotúin, chinn an Breitheamh gur thug an litir faoiseamh ó chúiseamh do Downey.

### 2018-2019
Ansin in 2018, ghlac teaghlaigh na mairbh cás sibhialta  san Ardchúirt i Londain in éadan Downey, maidir leis an ról a líomhnaítear a bhí aige sa bhuamáil. Tugadh le fios sa chúirt go raibh fianaise ann i bhfoirm lorg meara a deirtear a cheanglaíonn Downey leis an bhuama. Rialaigh an Breitheamh Yip san ardchúirt go raibh Downey ina rannpháirti gníomhach sa bhuamáil agus go raibh sé féin chomh maith le daoine eile freagrach as an mbuamáil.
Ach faoi dheireadh, thit an cás siabhalta as a chéile chomh maith. Ní raibh Downey páirteach sa triail ach scríobh sé litir cosanta ag séanú aon bhaint a bheith aige leis an ionsaí.
# Tréleictreach
Ábhar neamhsheoltach a n-ailíníonn nó a bpolaraíonn na móilíní ann faoi iarmhairt réimse leictrigh a chuirtear i bhfeidhm air. Tugtar tairiseach tréleictreach an ábhair ar chóimheas an luchta stóráilte ag toilleoir leis an ábhar sin idir na plátaí is an luchta stóráilte ag an toilleoir céanna le folús idir na plátaí. Bunúsach i ndéanamh toilleoirí.
# Paddy Clohessy
Polaiteoir Éireannach ab ea Paddy Clohessy  (16 Aibreán 1908 – 6 Lúnasa 1971). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
# Lamon Brewster
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea Lamon Tajuan Brewster a rugadh ar 5 Meitheamh, 1973 in Indianapolis, Indiana.
# CLG Chontae Liatroma
Is é Cumann Lúthchleas Gael Chontae Liatroma an eagraíocht atá freagrach as na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae Liatroma, Poblacht na hÉireann, faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael.
# Éin chreiche
Is éin iad na héin chreiche a sheilgeann ainmhithe móra (mamaigh is éin eile) le haghaidh bia. Bíonn gob láidir cuartha is ingne géara acu. Cuimsíonn siad na seabhaic, na hiolair, badhbha an tSeandomhain, an rúnaí, na seabhaic seilge, badhbha an Domhain Úir (ina measc, na condair), agus b'fhéidir na hulchabháin.
# Liosta de na iomaitheoirí The X Factor (sraith 8 an RA)
Is liosta é seo de na hiomaitheoirí ar an ochtú sraith The X Factor.
# The Joshua Tree
Is é The Joshua Tree an cúigiú halbam ón racbhanna U2. Scaoileadh é ar an 9 Márta, 1987.

## Clár
Is iad seo na hamhráin:
1. "Where the Streets Have No Name" – 5:38
2. "I Still Haven't Found What I'm Looking For" – 4:38
3. "With or Without You" – 4:56
4. "Bullet the Blue Sky" – 4:32
5. "Running to Stand Still" – 4:18
6. "Red Hill Mining Town" – 4:54
7. "In God's Country" – 2:57
8. "Trip Through Your Wires" – 3:33
9. "One Tree Hill" – 5:23
10. "Exit" – 4:13
11. "Mothers of the Disappeared" – 5:12


## Cairteacha
| Tír                       | Uimhir |
| ------------------------- | ------ |
| An Astráil                | 3      |
| Ceanada                   | 1      |
| An Danmhairg              | 1      |
| An Fhrainc                | 1      |
| An Ghearmáin              | 1      |
| An Nua-Shéalainn          | 1      |
| An Ostair                 | 1      |
| An Ríocht Aontaithe       | 1      |
| Stáit Aontaithe Mheiriceá | 1      |
| An tSualainn              | 1      |
# An tÚdarás um Chosaint Iascaigh Mhara
Bunaíodh an An tÚdarás um Chosaint Iascaigh Mhara (ÚCIM) in 2007 faoi fhorálacha i gCaibidil 5, den Acht Iascaigh Mara agus Dlínse Muirí 2006, agus feidhmíonn sé faoi choimirce na Roinne Talmhaíochta, Bia agus Mara.

## Feidhmeanna an Údaráis
1. Forfheidhmiú éifeachtúil agus éifeachtach a dhéanamh ar dhlí na n-iascach mara agus ar dhlí sábháilteachta bia mara.
2. Comhlíonadh an dlí iascaigh mhara agus an dlí sábháilteachta bia a chur chun cinn agus sáruithe a dhíspreagadh.
3. Sáruithe ar an dlí iascaigh mhara agus ar an dlí sábháilteachta bia a bhrath  Braith sáruithe ar an dlí iascaigh mhara agus ar an dlí sábháilteachta bia.
4. Faisnéis a sholáthar do na hearnálacha iascaigh mhara agus bia mara ar dhlí iascaigh mhara agus dlí sábháilteachta bia agus ábhair ábhartha faoi shainchúram an Údaráis, tríd an gCoiste Comhairleach a bunaíodh faoi alt 48 den Acht thuas luaite, nó ar aon bhealach eile a mheastar a bheith oiriúnach.
5. Comhairle a thabhairt don Aire maidir le beartas maidir le dlí iascaigh mhara agus dlí sábháilteachta bia a chur i bhfeidhm go héifeachtach.
6. Cúnamh agus faisnéis a sholáthar don Aire maidir le sainchúram an Údaráis.
7. Sonraí a bhailiú agus a thuairisciú maidir le hiascaigh mhara agus sábháilteacht bia de réir mar a éilíonn an tAire agus faoin dlí an Chomhphobail.
8. Ionadaíocht a dhéanamh nó cúnamh a thabhairt maidir le hionadaíocht an Stáit ag fóraim náisiúnta, an Chomhphobail agus idirnáisiúnta de réir mar a iarrann an tAire.
9. Dul i mbun aon ghníomhaíochtaí eile a bhaineann le feidhmeanna an Údaráis de réir mar a cheadóidh an tAire.
# Altasamat
Gléasadh teileascóip lenar féidir an teileascóp a bhogadh in airde (ag luascadh ar ais chothrománach) neamhspleách ar a bhogadh ina asamat (ag rothlú ar ais cheartingearach). Baintear feidhm as ar theileascóip ollmhóra agus radaiteileascóip chomh maith le teileascóip shimplí an amaitéaraigh.
# There's No Disgrace Like Home
Craoladh an ceathrú heipeasóid, "There's No Disgrace Like Home", den chéad sraith The Simpsons ar an 28 Eanáir 1990. Scríobh Al Jean agus Mike Reiss an eipeasóid seo. D'fhéach 20.2 milliún duine ar an eipeasóid.

## Táirgeadh
Déanann Dr. Marvin Monroe, Itchy & Scratchy agus Eddie and Lou a gcéad cuma san eipeasóid.
# Innéacs Aarne-Thompson
Is catalóg de chineálacha scéalta béaloidis é Innéacs Aarne-Thompson ina n-aithnítear móitífeanna coitianta i seanscéalta idirnáisiúnta. Foilsíodh an t-innéacs in The Types of Folktale (1928), agus tháinig leagan athbhreithnithe amach in 1961.

## Úsáid
San innéacs Aarne-Thompson, tá cineálacha agus fochineálacha scéalta ann, cuir i gcás

- AT0001–299, Scéalta Ainmhithe > AT0220–49, Éin > AT0221, Toghadh Rí na nÉan
- AT0300–0749, Scéalta Draíochta > AT0500–9, Cuiditheoirí Osnádúrtha > AT0510, Cinderella
- AT0875 Cailín Bocht Cliste (245 scéal)ː An Cailín Bocht Cliste
- AT1645 An Taisce sa Bhaile (259 scéal)ː Bíonn taibhreamh ag duine faoi ór i bhfolach



## Innéacs Aarne-Thompson in Éirinn
Bunaithe ar obair Aarne-Thompson, foilsíodh catalóg náisiúnta The Types of the Irish Folktale (1967) le Seán Ó Súilleabháin, cláraitheoir Choimisiún Béaloideasa Éireann, agus Reidar Th. Christiansen. Nuair a bhí Scéim na Scol á cur le chéile ag an Choimisiún, bhí Ó Súilleabháin lárnach sna hullmhúcháin don scéim agus bhí an-bhaint aige leis na treoirleabhair a cuireadh amach chuig na scoileanna ina bhfuil cur síos ar 55 ábhar aiste do na daltaí atá mar bhunús leis an Chuardach Topaicí ar dúchas.ie.
Ag deireadh na scéime, tar éis d’fhoireann an Choimisiúin na haistí ar fad a scagadh agus a chur in ord de réir scoile agus contae, chruthaigh siad clár ábhar do thaighdeoirí bunaithe ar na haistí sin.
# 501 (uimhir)
Is é 501 an uimhir nádúrtha tar éis 500 agus roimh 502.
# Jacques-Louis David
Ba phéintéir nuachlasaiceach Francach é Jacques-Louis David (30 Lúnasa 1748 – 29 Nollaig 1825) Chuaigh a réimse tionchair go mór i bhfeidhm ar an phobal, agus bhreathnaigh daoine air mar an péintéir is suntasaí ina ré.
Ins na blianta ó 1780 ar aghaidh, tháinig athrú ina rogha ón stíle ó shuaibhreosach Rococo go dtí a thréimhse chlasaiceach, a bhí níos déine agus níos cóngaraí do thimpeallacht mhorálta bhlianta dheireanach an tsean-réimis nó an ancien régime.
# Market Deeping
Is baile suite i Lincolnshire é Market Deeping.
# An Madra Mór
Tá an Madra Mór ar cheann de na 88 réaltbhuíon nua-aimseartha a nglacann an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta leo; tá sé ar cheann chomh maith de na 48 réaltbhuíon a d'aithin Tolamaes sa dara haois. Canis Major an t-ainm Laidine a thugtar air, a chiallaíonn an madra is mó. Deirtear gurbh é ceann den dá mhadra a bhí sna sála ag an sealgaire Oiríon (féach fosta réaltbhuíonta an Bhodaigh, an Mhadra Bhig, agus na Madraí Fiaigh) a bhí i gceist. Tá Sirius, an réalt is gile ar spéir na hoíche, sa réaltbhuíon an Mhadra Mhóir, agus tá an réalta sin ar cheann de thrí rinn Thriantán an Gheimhridh chomh maith.

## Príomhghnéithe
- α CMa: cé is moite den Ghrian, tá alfa-réalt an Mhadra Mhóir, Sirius, ar an réalt is gile faoi mar a fheictear ón Domhan í. Tá sí ar cheann chomh maith de na réaltaí is gaire dúinn (8.7 solasbhliain). Tugtar Réalt an Mhadra uirthi uaireanta; "loiscneach" a chiallaíonn an t-ainm Sirius


## Réada suntasacha domhainspéire
- M41: níl a lán réad geal domhainspéire ar an gceantar seo na spéire. Is é an t-aon réad Messier amháin atá ar an Madra Mór ná M41 (NGC 2287), réaltbhraisle oscailte ar amharcmhéid 4.6. Tá sé lonnaithe thart ar 4 chéim díreach ó dheas de Sirius.

- NGC 2362: réaltbhraisle oscailte, agus an ollfhathach gorm τ CMa ina measc

- Abhacréaltra an Mhadra Mhóir: abhacréaltra nuafhionnta atá ag fithisiú Bhealach na Bó Finne


## Miotaseolaíocht
D'aithnítí an réaltbhuíon seo ag muintir an tseansaoil leis na cianta. San Eoraip i rith na ré clasaicí, léiríodh sé Laelaps, cú Acteon; nó uaireanta cú Procris, nimfeach Dhiána; nó an ceann a thug An Aróir do Chafalas, a bhí chomh cáiliúil sin ar son a luais gur ardaigh Séas aníos ar neamh é. Go coitianta, is é madra fiaigh Oiríon é Canis Major (nó b'fhéidir an réalt Sirius amháin), ar lorg an Ghiorria nó ag cabhrú le hOiríon agus é ag troid leis an Tarbh; agus is mar seo a luaití é i saothair Arátais, Hóiméir agus Héisiad. Dhéanadh na Sean-Ghréagaigh tagairt d'aon mhadra amháin, ach faoi ré na Rómhánach, tháinig an Madra Beag ar an láthair mar mhadra eile Oiríon.
De réir mhiotaseolaíocht na Róimhe, déantar tagairt don Mhadra Mór mar Custos Europae, sin le rá an madra a bhí ag faire Eorópa (ach theip air, mar d'fhuadaigh Iúpatar faoi ghné tairbh í); agus faoi dheireadh mar Ianitor Lethaeus nó Ceirbearas, is é sin le rá gadhar faire Ifrinn.
Ag brath ar an méid doiléire a chuirtear san áireamh, tá dealramh ag an Madra Mór le gadhar agus é ag tabhairt a aghaidh ar an taobh thuaidh nó ar an taobh theas den éiclipteach. De réir mhiotaseolaíocht na Sean-Ghréige, agus an madra seo ag tabhairt a aghaidh ó dheas, cheaptaí uaireanta gur mhadra décheannach a bhíodh ann, ós rud é go bhféachtaí ar Sirius mar mhadra ina cheart féin. Maidir leis sin, b'fhéidir go bhfuil baint éigin ag an réaltbhuíon seo, i dteannta cheantar sin na spéire nach bhfuil aon réaltaí gile ann (a áirítear anois mar réaltbhuíonta nua an-dhoiléire an tSioráif agus na Lincse) agus i dteannta rann eile de chomhartha stoidiacach an Chúpla (.i. Bealach na Bó Finne, an Cúpla, an Bodach, an tAra agus an Madra Beag), le bunús mhiotas bhólacht Ghéaróin, ceann de Dhá Shaothar Déag Earcail.
# Lugano
Is í Lugano (Iodáilis: Lugano, Rómainis: Lugano, Gearmáinis: Lugano, Fraincis: Lugano) an  naoú cathair is mó san Eilvéis. 
Tá an chathair suite cois Loch Lugano (Lago di Lugano) i gcantún Ticino in aice le teorann na hIodáile i ndeisceart na hEilvéise. Bhí breis is 55,000 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011. Is í Lugano an chathair is mó sa chantún Ticino agus is í an tríú háit is tábhachtaí san Eilvéis i gcúrsaí airgid, i ndiaidh chathrach Zürich agus Na Ginéive. 
Trí shliabh mhóra atá le feiceáil ó lár na cathrach: Monte Brè (925m) in oirthear na cathrach, sliabh Sighignola (1,314m) san oirdheisceart, agus Monte San Salvatore (912m) sa deisceart.
Ba í Lugano an áit a bhí an chéad Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse ar siúl sa bhliain 1956.

## Teangacha
Is í Lugano an chathair is mó taobh amuigh don Iodáil le tromlach Iodáilis.
Ba í Iodáilis an teanga is comónta(i 2000) agus í an céad theanga do 80.3%(de dhaonra Lugano), Gearmáinis an dara teanga is comónta agus í an céad theanga do 7.1%, Seirbea-Chróitis an tríú teanga is comónta agus í an céad theanga do 2.7%.
As na teangacha oifigiúla (san Eilvéis) sa bhliain 2004, bhí Iodáilis an céad theanga (20,998), Gearmáinis (1,855), Fraincis (597) agus Rómainis (39). Bhí teanga eile mar chéad teanga ag 3,071.

## Daoine aitheanta
- Carla Del Ponte (* 1947), dlítheoir Eilvéiseach.
- Hermann Hesse (1877-1962), scríbhneoir agus file Gearmánach-Eilvéiseach. Bhí Hesse ina chónaí san áit an chuid is mó dá shaol agus fuair sé bás i Montagniola, baile beag in aice le Lugano, sa bhliain 1962.


## Íomhánna
- Radhairc na cathrach (íomhá déanta idir 1905 agus 1910).
- Cearnach i Lugano.
- Ardeaglais San Lorenzo.
- Sliabh Sighignola.
- Grotto Morchino, Pazzallo, áit san úrscéal Klingsors letzter Sommer le Hermann Hesse ón mbliain 1919.
- Suíomh san Eilvéis
# Réadlann
Is seomra nó foirgneamh atá i gceist le réadlann a bhfuil teileascóp réalteolaíoch nó trealamh eolaíoch ann le staidéar a dhéanamh ar fheiniméin nádúrtha, sa réalteolaíocht ach go háirithe.
# Fleet Street
Is sráid suite i gCathair Londan í Fleet Street.
# Contae Yuba, California
Is contae i California é Yuba.  Is é Marysville príomhbhaile an chontae. Bhí 72,155 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
# Dáthabha
Planda is ea dáthabha (nó dáthabha dubh) sa ghéineas Aconitum. Ilbhliantóg le fréamhacha tiúbracha leathdhubha, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise. Bíonn na duilleoga fíor-roinnte, na bláthanna liathchorcra, le clogad i bhfoirm cochaill. Tugtar acainít ar an eastóscán a fhaightear ó dháthabha. Úsáidtear í mar thámhshuanach is pianmhúchán, ach tá sí an-nimhiúil mar go bhfuil alcalóidigh inti, ina measc acainítin.
# Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach
An chéad institiúid Eorpach eacnamaíochta ba ea an Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach, a bunaíodh sa bhliain 1952 faoi Chonradh Pháras. 6 thír a bhí ina mbaill ar dtús: an Fhrainc, an Iar-Ghearmáin, an Iodáil, an Bheilg, an Ollainn is Lucsamburg. 
Ba é a chuspóir dleachtanna custaim is srianta cuóta maidir le gual, mianach iarainn is seaniarainn a bhaint agus iomaíocht shaor chothrom sna hearraí sin a chothú. Athraíodh an t-ainm go dtí an Comhphobal Eorpach Eacnamaíochta (EEC) i 1957, agus an Comhphobal Eorpach (EC) i 1967. 
Chuaigh Éire, an Danmhairg is an Ríocht Aontaithe isteach san EC i 1973, an Ghréig i 1981, an Spáinn is an Phortaingéil i 1986, agus an iar-Oir-Ghearmáin i 1990 (le hathaontú na Gearmáine). Athraíodh an t-ainm arís i 1993 go dtí an tAontas Eorpach (EU). 
Chuaigh an Ostair, an Fhionlainn is an tSualainn isteach ann i 1995; Málta, an Chipir, an tSlóivéin, an Eastóin, an Laitvia, an Liotuáin, an Pholainn, Poblacht na Seice, an tSlóvaic is an Ungáir i 2004; an Bhulgáir is an Rómáin i 2007.
# Errol Spence Jr.
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea Errol Spence Jr., a rugadh ar 3 Márta, 1990 san tOileán Fada.
# Coillte
Is comhlacht stát-tionscanta é Coillte. Is é an tAire Talmhaíochta, Iascaigh agus Bia a phiocann na stiúrthóirí.
Tá thart ar 1,000,000 acra acu faoi bhainistíocht, coillte an chuid is mó.

## Stair
Don mhílaois cuirtear tús le "Foraoiseacha Mílaoise an Phobail": chuir an rialtas crann dúchasach amháin sa talamh do gach uile theaghlach sa tír.
# Neiptiún (miotaseolaíocht)
Is é Neiptiún (Laidin: Neptūnus) dia an úruisce agus na farraige i miotaseolaíocht Rómhánach.
# Marge and Homer Turn a Couple Play
Craoladh an dara heipeasóid is fiche, "Marge and Homer Turn a Couple Play", den seachtú sraith déag The Simpsons ar an 21 Bealtaine 2006. Scríobh Joel H. Cohen an eipeasóid seo. D'fhéach 8.23 milliún duine ar an eipeasóid.
# Iarmhairt chandamach Hall
Céimeanna rialta sa tseoltacht in iarmhairt Hall ag teochtaí ísle faoi réimsí diana maighnéadacha i gcás leictreon atá faoi iallach gluaiseacht i bplána, mar a tharlaíonn i réigiún an chomhchumair i bhfeistí leathsheoltacha sileacan ocsaíde miotail. Bhraith Klaus von Klitzing is daoine eile den chéad uair í i 1980. Tarlaíonn sí de bharr gluaiseacht chandamach fhithiseach na leictreon sa réimse maighnéadach. Bíonn luachanna ag an tseoltacht ar iolraithe slánuimhreacha (e2/h) iad (is é e lucht an leictreoin, agus h tairiseach Planck). I 1982 d'fhionn Horst Störmer is Daniel Tsui iarmhairt chodánach Hall, inar féidir go mbeidh luachanna codánacha áirithe iolruithe (e2/h) sa tseoltacht. Mhínigh Robert Laughlin gur tharla sé seo de bharr saghas nua cuasacháithnín, cumtha as leictreoin is guairneáin mhicreascópacha mhaighnéadacha. Déanann na cuasacháithníní seo leacht candamach, agus feictear iarmhairtí comhchosúla i héiliam leachtach agus forsheoltóirí. Roinn Störmer, Tsui is Laughlin Duais Nobel na Fisice i 1998 as seo.
# Soyuz
Spáschapsúl bunúsach Sóivéadach is ea Soyuz (Rúisis: Сою́з, Aontas) ina bhfuil 3 mhodúl (modúil fithisithe, tuirlingthe is ionstraimíochta) a iompraíonn foireann suas le triúr. Eitlíodh ar suas le 50 eitilt é, agus é in ann teacht i dtír go bog cruinn i lár na hÁise. Baineadh feidhm as chun foirne a iompar suas chuig is anuas ó Salyut, agus níos déanaí Mir, arbh fhéidir leis dul chun duga leis. Le déanaí, in úsáid chun na seirbhísí céanna a dhéanamh don Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta.
# Dúnmharuithe na Ceapóige (1991)
Ar 3 Márta 1991, lámhaigh Óglaigh Uladh (an UVF)  ceathrar Caitliceach (triúr as an IRA) i mBoyle's Bar sa Cheapóg, Contae Thír Eoghain.

### Cúlra
D'ionsaigh an UVF (nasctha leis an 'Drong Glenane' ag an am) Boyle's Bar ar 17 Eanáir 1974.

### Iarmhairtí
Bhí Billy Wright i gceannas ar an UVF i Lár Uladh ag an am,  paraimíleatach dílseach. Deirtear gur ordaigh sé an t-ionsaí seo ag;us go raibh sé freagrach as scór dúnmharuithe seicteacha (‘King Rat’ a thugtaí air).
Bhí líomhaintí ann maidir le claonpháirteachas le paraimíleataigh níos déanaí. Aisteach go leor, chaill na póilíní cartlanna sa bhliain 1998.

### Cuimhneamh
Cuireadh suas póstaer (nó bratach) i nDún Geanainn in 2016, "In proud memory of brigadier Billy Wright" srl. Dúirt  Wright níos déanaí, "I would look back and say Cappagh was probably our best." 
Tharraing an póstaer conspóid ag an am, 'gníomh gríosaithe' agus 'glóiriú an fhoréigin' a dúradh, ach cheap an PSNI nach raibh an póstaer mídhleathach ag an am.
# Àrd-sgoil Ghoillspidh
Is meánscoil suite i gComhairle na Gàidhealtachd í  Àrd-sgoil Ghoillspidh.
# Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2005
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2005, a thosaigh ar 15 Bealtaine 2005 agus chríochnaigh ar 11 Meán Fómhair 2005. B'í an 119ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 15 fhoireann páirt. Bhuaigh Corcaigh an comórtas don 30ú huair.
# Teiripe saothair
Raon cóireálacha chun iarmhairt riochtaí fisiciúla nó meabhracha ar bheatha duine a laghdú, agus cabhrú le barrmhaitheas feidhme is neamhspleáchais a bhaint amach sa ghnáthshaol. Tagann cabhruithe fisiciúla mar ráillí staighre, úsáideanna ríomhairí, saotharlanna gairmeacha, agus ranganna ealaíon is ceirdeanna san áireamh freisin.
# Doire an Chaoith
Is sráidbhaile é Doire an Chaoith. Tá sé suite i Muraisc, i gContae Mhaigh Eo.
# 1429

## Eachtraí
- Tháinig Charles VII na Fraince i gcoróin.


## Breitheanna
- 17 Eanáir? - Antonio del Pollaiolo


## Básanna
- Yeshaq I, Impire na hAetóipe
# BBC Radio 3
Is stáisiún raidió é BBC Radio 3 atá mar chuid de BBC.
# Wikidata
Is graf eolais ilteangach arna chur in eagar go comhoibríoch é Wikidata arna óstáil ag an Fondúireacht Wikimedia. Is foinse coiteann sonraí saoire é ar féidir le tionscadail Wikimedia ar nós Vicipéid, agus aon duine eile, a úsáid faoin gceadúnas fearainn poiblí CC0. Is vicí é Wikidata atá faoi thiomáint ag na bogearraí MediaWiki, agus tá sé faoi thiomáint freisin ag an tacar de shíntí graf eolais MediaWiki ar a dtugtar Wikibase.
# I Am Not A Dog On A Chain
Is é I Am Not a Dog on a Chain an tríú halbam stiúideo déag leis an amhránaí Sasanach Morrissey, a eisíodh ar an 20 Márta 2020.
# Àird Cheannchnocain
Is baile suite i gComhairle Shruighlea é Àird Cheannchnocain.
# Finghin mac Aodha Dhuibh
Rí na Mumhan den Eoghanacht Chaisil ba ea Finghin mac Aodha Dhuibh (Sean-Ghaeilge Fíngen mac Áedo Duib), a fuair bás sa bhliain 618.  Fionnó an iar-rí, Féilimí mac Aonghasa ba ea é.  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Amhalaidh mac Éanna sa bhliain 601.
Níltear ar aon ghuth sna hannála maidir lena réimse agus réim Aodha Bheannáin mhic Criomhthainn (bás 618) den Eoghanacht Locha Léin.  Tugtar an teideal Rí na Mumhan dóibh beirt i nAnnála Tiarnaigh, ach deirtear gur tháinig Finghin i gcoróin i ndiaidh Amhalghaí sa bhliain 601.  I nAnnála Inis Faithlinn, ní raibh ach ag Aodh an teideal úd.
Bhí réimse rathúil ag Finghin:
Mumha in aimsir Finghin mhic Aodha, lán ba ea a stórais, torthúil ba ea a fearainn.
De réir an seanscéal Mór Mumhan agus Anbhás Chuana mhic Ailchine, bhí sé pósta ar dtús le bean na nDéise ach níos déanaí phós sé Mór Mumhan (bás 636), iníon Aodha Bheannáin.  Dúradh gurbh í an bhean is áille in Éirinn í Mór Muman.  Phós sise in am trátha comharba Fhinghin, Cathal mac Aodha (bás 627).
Bhí mealladh na mban i bhFighin, mar is léir sa sliocht a leanas ón Saltair Caisil:
Fíngen, fíochmhar, beo,
Ráscánta, calma trí istríd,
Caoin agus séimh i leith ban,
Faraoir! i snaidhm grá feistithe.
Bhí beirt mhac aige le Mór, mar a bhí Seachnassach agus Maonach (Rí Mhumhan, bás 661).  Sliochtach i bhfad ba ea Feilimí mac Criomhthainn (bás 847).
Cineál Finghin (Cenél Fíngin) a glaodh ar a mhuintir díreach, agus deirtear go bhfuil ina mheasc clann Uí Shúilleabháin agus a bhfo-chlann Mhic Giolla Chuda.

## Foinsí
- CELT: Corpus of Electronic Texts
  - Annála Tiarnaigh
  - Annála Inis Faithlinn
- Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, ISBN 978-1-85182-196-9
- Sioncronachtaí Mhic Cártaigh, eagrán athbhreithnithe Curtha i gcartlann 2012-06-08 ar an Wayback Machine,  Coláiste na Tríonóide.
- Rev. Eugene O'Keeffe, Book of Munster, Ginealaigh Eoghanachta
# Langúr caipíneach
Is ainmhí é an langúr caipíneach (Trachypithecus pileatus). Mamach atá ann. Maireann siad sna crainn san Assam in India agus in áiteanna sna tíortha timpeall air, go mór mhór i Maenmar agus sa Bhanglaidéis.
# Old Ford
Is baile é Old Ford atá suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir.
# April Branning
Is carachtar ficseanúil i Alice Branning sa chlár teilifíse EastEnders. Ghlac Debbie Arnold an pháirt mar April. Bhí April ar an gclár den chéad uair ar an 28 Nollaig 1995 agus den uair dheireanach ar an 24 Deireadh Fómhair 1996.
# In Bruges
Scannán ón bhliain 2008 is ea In Bruges.

## Carachtair
- Colin Farrell - Ray
- Brendan Gleeson - Ken
- Ralph Fiennes - Harry Waters
- Clémence Poésy - Chloë
- Jordan Prentice - Jimmy
- Thekla Reuten - Marie
- Jérémie Renier - Eirik'
- Anna Madeley - Denise
- Elizabeth Berrington - Natalie
# Leon Osman
Is imreoir sacair é Leon Osman (r.17 Bealtaine, 1981 i Wigan, Sasana). Imrionn sé faoi láthair le Everton F.C.
# Gána
Tír san Afraic is ea Poblacht Ghána. Tá Gána suite ar chósta thiar na hAfraice, idir Tóga, an Cósta Eabhair agus Buircíne Fasó. Bhíodh sí mar choilíneacht de chuid na Portaingéile, na hÍsiltíre agus na Ríochta Aontaithe go dtí gur bhain sí neamhspleáchas amach i 1957 – an chéad tír Afracach a rinne a leithéid.

## Tíreolaíocht
Tá teorainneacha ag Gána 
- leis an gCósta Eabhair ar an taobh thiar,
- le Buircíne Fasó ar an taobh thuaidh,
- le Tóga ar an taobh thoir agus
- le Murascaill na Guine ar an taobh theas.


## Daonra
Accra an phríomhchathair agus an chathair is mó. I 2005 bhí 21,029,000 duine ina gcónaí sa tír.

## Stair
Roimh ré an choilíneachais, bhí an-chuid ríochtaí ársa ann - mar shampla, ríocht Ashanti i lár na tíre, agus na stáit Fante éagsúla le taobh na mara agus i lár na tíre. 
D'fhás trádáil leis an Eoraip mar gheall ar an teagmháil le taiscéalaithe ón bPortaingéil sa 15ú céad.
Bhunaigh Sasana coilíneacht chorónach darbh ainm an Cósta Óir sa réigiún sa bhliain 1874.
Bhí sé ar an gcéad tír fho-Shahárach riamh le neamhspleáchas ón riail choilíneach a bhaint amach. Agus a shroicheadh neamhspleáchas ón Ríocht Aontaithe i 1957, roghnaíodh an t-ainm Gána mar ainm don náisiún, chun caidreamh a dhéanamh le hImpireacht Ghána a bhíodh i bhfeidhm in iarthar na hAfraice fadó.
Ceiliúradh 50 bliana de shaoirse ar an 6 Márta 2007.

## Polaitíocht
Tá daonlathas sa tír; tá cúrsaí sách socair ansin, go háirithe i gcomparáid leis na tíortha thart timpeall uirthi.

## Geilleagar
I gcomparáid le tíortha eile san Afraic, níl Gána chomh bocht sin. Mar shampla, níl an galar SEIF chomh forleathan is atá sé i dtíortha eile (2% den daonra atá buailte aige sa bhliain 2003).
# Scoilteadh (bitheolaíocht)
Modh atáirgthe neamhghnéasaigh ina scoilteann an t-orgánach ina dhá chuid (déscoilteadh) nó níos mó (ilscoilteadh) ionas go bhforbraíonn gach cuid ina horgánach neamhspleách iomlán ann féin. Coitianta i measc miocrorgánach aoncheallach.
# Loch Conbhuí
Is loch fionnuisce beag é  Loch Conbhuí, suite i n-iarthuaisceart Chontae Liatroma.  Ní fios cé hé Conbhuí.

## Tíreolaíocht
Ta Loch Conbhuí is located in Cill Tiobraid, Contae Liatroma, gar de na bailte fearainn a leanas: Coill an Chláir Mhór agus Droim Leamhchoille siar; Loch Conbhuí (baile) ó thuaidh.
Tá an loch nasctha le Loch Dhroim Dhá Liag trí canáil 0.8 kilometres (0.5 mi) d'Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne.: 23 
Tá an loch an-bheag, níl ach achar 0.06 square kilometres (0.0 sq mi) aige, 350 metres (1,148.3 ft) ar fad agus 140 metres (459.3 ft) ar leithead, le cruth éilipseach.

## Éiceolaíocht
I measc na n-iasc i Loch Conbhuí, tá  liús dúchasach (ní gailliasc). 
I gcoitinne, tá éiceolaíocht na n-uiscebhealaí i gContae Liatroma faoi bhagairt ag diúilicín riabhach agus speicis ionracha eile.

## Stair
Ón 18ú haois ar a laghad, bhí comhla ann chun uisce a thabhairt ó Loch Chonbhuí go dtí muileann arbhair i mBaile fearainn Choill an Chláir Mhór.: 23   Bhí an muileann an-tábhachtach do mhuintir na háite,: 27  agus dá bharr rinneadh feabhsuithe ar an uiscebhealach idir Canáil na hUladh agus an Loch c. 1845-1853.: 169   Dúnadh an muileann sa 20ú haois.: 217
# Sally Hayden
Is iriseoir is scríbhneoir Éireannach í Sally Hayden as Baile Átha Cliath.
# Ted Hills
Is carachtar ficseanúil é Ted Hills sa chlár teilifíse EastEnders. Ghlac Brian Croucher an pháirt mar Ted. Bhí Ted ar an gclár den chéad uair ar an 24 Lúnasa 1995 agus den uair dheireanach ar an 12 Lúnasa 1997.
# Leipzig
Is cathair é Leipzig sa Ghearmáin. Tá breis is 560,472 duine ina gcónaí ann. Is é an chathair is mó sa tSacsain. 

## Tíreolaíocht
Sreabhann na haibhneacha Elster, Pleiße agus Parthe tríd an gcathair, i dtreo na Saale. Tá go leor bealaí ann chun iad a nascadh lena chéile agus na lochanna ar fud na cathrach.

## 19ú haois
Ba é réigiún Leipzig an láthair do Chath na Náisiún i 1813 idir Napoléon agus comhghuaillithe de chuid na Prúise, an Rúis, an Ostair agus an tSualainn. Ba é an cath is mó san Eoraip roimh an gCéad Chogadh Domhanda é, agus chuir bua na cóilíneachta deireadh le láithreacht Napoléon sa Ghearmáin.
# Liadh Ní Riada
Is iarFheisire de Pharlaimint na hEorpa de chuid Sinn Féin í Liadh Ní Riada (a rugadh ar 28 Samhain 1966). Ceapadh í ina hoifigeach pleanála teanga i nGaeltacht Chorcaí sa bhliain 2020.

## Saol Pearsanta
Is as Gaeltacht Mhúscraí í Liadh. Is iníon de chuid Sheáin Uí Riada - an cumadóir agus ceoltóir clúiteach- í. 
Tá Liadh pósta ar Nicky agus triúr clainne aici.

### Teilifís
Tá cúlra láidir ag Liadh sna meáin. Chaith sí níos mó ná 20 bliain ag obair mar léiritheoir agus stiúrthóir ag RTÉ agus ag TG4. Bhí sí ina ball den bhord a chur TG4 ar an bhfód agus a d’fhobair a struchtúirí agus a chur chuige ag tús na 2000í.

## Polaitíocht

### Toghchán Parlaimint na hEorpa 2014
Roghnaíodh Ní Riada chun seasamh don Toghchán Parlaimint na hEorpa 2014. Sheas sí don toghcheantar Theas. Bhain sí 19.1% nó 125,309 de na vótaí céad rogha amach. Bhuaigh sí an dara shuíochán ar an ceathrú chomhair le 132,590 vótaí.
Bhí  sí ina ball den choiste buiséid, den choiste iascaireachta agus den choiste oideachais agus cultúir.

### Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2018
Roghnaíodh sí mar iarrthóir Sinn Fein don Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2018. Tháinig sí sa cheathrú háit sa toghchán le 93,987 vótaí agus 6.4% de na vótaí céad rogha.
Le 28 ball d'Oireachtas, ba fhéidir le Sinn Féin iarrthóir a roghnú. Roghnaíodh Ní Riada chun seasamh don pháirtí sa toghchán ar 26 Deireadh Fómhair 2018. Tháinig sí sa cheathrú háit sa toghchán le 93,987 vótaí agus 6.4% de na vótaí céad rogha.
# Connie Hyde
Is aisteoir Sasanach í Constance "Connie" Skov Hyde. Rugadh í ar an 15 Meán Fómhair 1969. Glacann Hyde an pháirt mar Gina Seddon sa sobalchlár Coronation Street.
# An Crannchur Náisiúnta
Is crannchur in Éirinn é an Crannchur Náisiúnta (CN), a bunaíodh sa bhliain 1987. "Imir ar bhealach freagrach, imir don spraoi" an mana Gaelach a bhí ag an CN in 2024. Tá a lán cluichí ag an CN, mar shampla Lotto, EuroMillions, Lotto Plus, srl...
Bailíonn an CN airgid le cúiseanna maithe, €6 billiún idir 1987-2024.
# An Astráil i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na hÁise
Ghlac An Astráil páirt i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na hÁise 2019.

## Iomaitheoirí
██ Buaiteoir
██ Dara
██ Tríú
██ Deireadh
| Bliain | Ealaíontóir | Teanga | Teideal | Áit | Pointí |
| ------ | ----------- | ------ | ------- | --- | ------ |
| 2019   |             |        |         |     |        |
# Joy Division
Ba bhanna rac-cheoil, nó iar-phunc mar a aicmítear iad de ghnáth, as Manchain, Sasana é Joy Division. Bunaíodh iad mar bhanna punc-rac faoin ainm Warsaw ach thosaigh siad ag athrú na fuaime a bhí acu go dtí go raibh siad i dtosach ar ghluaiseacht nua ar a tugtar iar-phunc. 
Mhair Joy Division go dtí na bliana 1980. Bhí siad ar tí an tír a fhágaíl ar a gcéad camchuairt i Stáit Aontaithe Mheiriceá nuair a chuir an t-amhránaí corrach Ian Curtis lámh ina bhás féin.

## Dioscliosta

### Albaim sa stiúideo
- 1979 - Unknown Pleasures
- 1980 - Closer
# Mion-ríocht
Is éard is mion-ríocht ann ná  ríocht bheag i gcodarsnacht le himpireacht nó ríocht aontaithe a bhí ann roimhe nó ina dhiaidh (mar shampla na ríochtaí iomadúla Angla-Shacsanach i Sasana a aontaíodh i Ríocht Shasana sa 10ú haois, nó an iliomad ríochtaí Gaelacha na hÉireann mar Ríocht na hÉireann sa 16ú haois). Mar mhalairt air sin, bheadh mion-ríocht ina ríocht bheag i ngarchomharsanacht ríochtaí níos mó, mar shampla an ríocht mheánaoiseach Ríocht na nOileán (Rìoghachd nan Eilean) i gcoibhneas le ríochtaí na hAlban nó Shasana nó ríochtaí Lochlannacha.
# Gruaig
Fásann ribí gruaige as craicinn na mamach.
# Iomann na hEorpa
Is é Iomann na hEorpa iomann an Aontais Eorpaigh agus iomann Chomhairle na hEorpa. 
Is ionann a cheol agus gluaiseacht deiridh 9ú siansa Beethoven. Níl aon téacs oifigiúil ag an iomann, toisc nárbh fhéidir aontú a fháil faoi cén teanga ina mbeadh na focail. Dá bhrí sin, molann EEU/Aontas Esperanto na hEorpa go gcanfaí na focail thíos sa teanga neodrach Eorpach Esperanto, ionas nach dtabharfaí buntáiste nó míbhuntáiste do shaoránach ar bith, ach go mbeadh daoine ó gach cearn den Eoraip in ann canadh le chéile. Seo an téacs a scríobh iaruachtarán EEU, an tIodálach agus tacaí tréan na hEorpa Cónaidhme, Umberto Broccatelli. Tá aistriúcháin ar na focail ar fáil in 37 teanga, ina measc 23 teanga oifigiúil an Aontais Eorpaigh. Seo na focail in Esperanto, maille le haistriúchán go Gaeilge le Seán Ó Riain: 


Kantu kune amikaro,

ni la ĝojon festas nur!

nek rivero nek montaro

plu landlimoj estas nun.



Ho Eŭropo, hejmo nia,

tro daŭradis la divid'!

Nun brilegu belo via,

ĉiu estas via id'.



Via flago kunfratigas

homojn post milita temp',

via leĝo nun kunigas

civitanojn en konsent'.



De l' Malnova Kontinento,

ĵus ekstaris la popol',

gvidas ĝin tre nova sento

kaj kuniga forta vol'.



Sub la ŝildo de la juro,

ni vivados en konkord',

tio estas nia ĵuro:

unu land' kaj unu sort'!



Jen ekzemplo por la mondo,

jen direkto, jen la voj':

tuthomara granda rondo,

en la paco, en la ĝoj' !

## Aistriúchán go Gaeilge
Ní lena chanadh, ach chun brí na bhfocal thuas a thabhairt.
Don Eoraip
Canaimis le chéile, a chairde,				

Móraimis an t-áthas,					

Ní habhainn ná sléibhte,				

Níl aon teorainn feasta.					



Ó, a Eoraip, baile dúinne,				

Rófhada a mhair an roinnt,				

Anois lonraíodh d’áilleachtsa				

Do shliochtsa is ea sinn uile.				 



Tugann do bhratach le chéile,				

Mar bhráithre, daoine iarchogaidh,			

Anois aontaíonn do dhlíthe				

Saoránaigh le lánchead. 				



Ar fud shean-mhór-roinn na hEorpa,			

Tá an pobal ar cois anois,				

Mothú nua á dtreorú uile				

Is tréantoil chun athaontú.				



Faoi sciath an dlí					

Mairfimidne i gcomhaontas,				

Sin an ní a mhionnaímidne				

Tír amháin, cinniúint amháin. 			 



Sin ár sampla don domhan uile,			

Sin an treo is sin an tslí,				

An cine daonna uile feasta				

Beo i síocháin is in áthas. 				

## Stair
I 1972 ghlac Comhairle na hEorpa le ceol Beethoven mar iomann, agus i 1985 ghlac cinn stáit agus rialtais an Chomhphobail Eorpaigh (CE) leis mar iomann dóibh siúd freisin. Nuair a claochlaíodh an CE go hAE, deineadh iomann an AE de. Níl i gceist go gcuirfí Iomann na hEorpa in áit na n-iomann náisiúnta éagsúla, ach tá faoi comhluachanna na dtíortha Eorpacha a chur in iúl, go háirithe síocháin, saoirse, dlúthpháirtíocht agus prionsabal na haontachta san éagsúlacht. 
D'úsáid Beethoven focail Friedrich Schiller óna Óid don Áthas, ach níl aon bhaint acusan le hIomann na hEorpa.
# Annála Uladh
Is annála iad Annála Uladh, scríofa idir A.D. 431 agus A.D. 1540 i nÉirinn na Meánaoise.
# 4 Aibreán
Is é an 4 Aibreán an 94ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 95ú lá i mbliain bhisigh. Tá 271 lá fágtha sa bhliain.

## Daoine a rugadh ar an lá seo
- 1538 — Christopher Clavius, réalteolaí agus matamaiticeoir Gearmánach (b. 1612)
- 1851 — James Campbell, polaiteoir Éireannach (b. 1931)
- 1881 — Timothy O'Donovan, polaiteoir Éireannach (b. 1957)
- 1884 — Isoroku Yamamoto, Aimiréil Marshal na Seapáine (b. 1943)
- 1893 — Risteárd Mac Aoidh, poblachtánach Éireannach (b. 1920)
- 1896 — Osmond Esmonde, taidhleoir agus polaiteoir Éireannach (b. 1936)
- 1920 — Paddy Coad, peileadóir agus bainisteoir Éireannach (b. 1922)
- 1922 — Elmer Bernstein, cumadóir Meiriceánach (b.2004)
- 1922 — Máire Mhac an tSaoi, scríbhneoir, file, teangeolaí, agus scoláire, Éireannach (b. 1921)
- 1928 — Estelle Harris, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 2022)
- 1928 — Maya Angelou, file agus údar Meiriceánach (b. 2014)
- 1931 — Joe Fox, polaiteoir Éireannach (b. 1981)
- 1939 — Ernie Terrell, dornálaí Meiriceánach (b. 2014)
- 1948 — Abdullah Öcalan, polaiteoir agus bunaitheoir an PKK
- 1953 — Sammy Wilson, polaiteoir as Béal Feirste
- 1956 — William Joseph Burns, taidhleoir Meiriceánach
- 1960 — Hugo Weaving, aisteoir Sasanach-Astrálach
- 1961 — Ray Mercer, dornálaí Meiriceánach
- 1963 — Graham Norton, fuirseoir, aisteoir agus láithreoir teilifíse
- 1964 — David Cross, fuirseoir Meiriceánach
- 1964 — Drew Massey, puipéadóir Meiriceánach
- 1965 — Robert Downey, Jr., aisteoir
- 1979 — Heath Ledger, aisteoir (b.2008)
- 1984 — Willie O'Dwyer, iománaí Éireannach
- 1985 — Dudi Sela, imreoir leadóige
- 1986 — Aiden McGeady, imreoir sacair
- 1993 — Aaron Mac Cuinneagáin, iománaí Éireannach


## Daoine a fuair bás ar an lá seo
- 1058 — Pápa Stiofán IX, pápa (r. 1020)
- 1617 — John Napier, matamaiticeoir Albanach (r. 1550)
- 1841 — William Henry Harrison, 9ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (r.1773)
- 1907 — Alasdair MacGilleBhàin, focleolaí Albanach (r. 1855)
- 1919 — William Crookes, ceimiceoir agus fisiceoir Briotanach (r. 1832)
- 1925 — Peter Christopher Yorke, reibiliúnach Éireannach (r. 1864)
- 1929 — Séamas Ó Duibhir, sagart agus gníomhaí ar son na Gaeilge san Astráil (r. 1895)
- 1931 — André Michelin, innealtóir agus tionsclaí Francach (r .1853)
- 1963 — Oskari Tokoi, polaiteoir Fionlannach (r. 1873)
- 1967 — Seosamh Ó Tórna, scríbhneoir Éireannach (r. 1888)
- 1968 — Martin Luther King, gníomhaí agus ceannaire Meiriceánach (r.1929)
- 1983 — Gloria Swanson, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1899)
- 2000 — Tommaso Buscetta, mafioso (r.1928)
- 2006 — Denis Donaldson, polaiteoir poblachtach agus brathadóir (r. 1950)
- 2006 — John de Courcy Ireland, staraí agus scríbhneoir (r.1911)
- 2020 — Bob Burke, múinteoir Gaeilge Meiriceánach (r. 1940)
- 2021 — Robert Mundell, eacnamaí Ceanadach (r. 1932)


## Tarluithe eile
- 1905 - Mharaigh crith talún i Kangra in India 370,000 duine.
- 1949 - Bunaíodh Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (NATO).
- 1968 - Feallmharaíodh ceannaire Cearta Sibhialta Mheiriceá Martin Luther King i Memphis, Tennessee.
- 1979 - Cuireadh chun báis iar-PhríomhAire na Pacastáine, Zulfikar Ali Bhutto.
# Éirí Amach Bhar Kokhba
Bhí Éirí Amach Bhar Kokhba ( Eabhrais : מֶרֶד בַּר כּוֹכְבָא Mereḏ Bar Kōḵəḇā ) ina éirí amach armtha ar mhórscála a thionscain Giúdaigh Iúdáia, faoi cheannas Síomón bar Kokhba, i gcoinne Impireacht na Róimhe sa bhliain 132 CR. Ag dul ar aghaidh go dtí 136, ba é an tríú géarú agus an ceann deireanach de na cogaí Giúdacha-Rómhánacha .
Cosúil leis an gCéad Chogadh Giúdach-Rómhánach agus an Dara Cogadh Giúdach-Rómhánach, bhí briseadh iomlán na nGiúdach mar thoradh ar éirí amach Bhar Kokhba. Mharaigh trúpaí Rómhánacha Bar Kokhba ag Betar i 135 agus maraíodh nó sclábhaíodh na reibiliúnaigh Ghiúdacha a d'fhan beo i ndiaidh a bháis laistigh den chéad bhliain eile.
# Thomas Haden Church
Is aisteoir, stiúrthóir agus scríbhneoir Meiriceánach  é Thomas Haden Church, a rugadh mar Thomas Richard McMillen sa bhliain 1960 in Woodland, California. Tógadh in Laredo agus Harlingen, Texas é. Aithnítear é as a rólanna sa tsraith theilifíse Wings, in Sideways agus in Spider-Man 3 mar Sandman. Thosaigh sé ag stiúradh scannáin le Rolling Kansas.
Tá sé pósta le Mia Zottoli, iar-mhainicín. Tá cónaí orthu ar rainse in Kerrville, Texas.
# Stella Gibbons
Úrscéalaí Sasanach a rugadh i Londain ab ea Stella Dorothea Gibbons (5 Eanáir 1902 – 19 Nollaig 1989).
# Sobac
Is pearsa bainte le miotaseolaíocht na hÉigipte é Sobac. Bhí ceann crogaill aige.
# Jeffrey Dahmer
Sraithmharfóir, péidifileach, éigneoir, agus canablach ba ea Jeffrey Dahmer as Milwaukee sna Stáit Aontaithe (21 Bealtaine 1960 - 28 Samhain 1994). Bhí meabhairghalar air chomh maith, ... scitsifréine agus neamhord pearsantachta imeallach.
Ar 28 Samhain 1994, agus Dahmer sa phríosún, buaileadh é go brúidiúil agus dúnmharaíodh é.
# 1693

## Eachtraí
- 11 Eanáir - Brúchtadh bolcánach Sliabh Etna


## Básanna
- 21 Lúnasa — Pádraig Sáirséal, 33, Ceannfort Arm na hÉireann le linn Léigear Luimnigh
- 31 Lúnasa — Richard Archdekin, Íosánach Éireannach sa 17ú haois


## Breitheanna
- 7 Feabhra — Áine na Rúise, Banimpire na Rúise
- 7 Márta — Pápa Cléimeans XIII, Pápa ó 1758 go 1769
- 21 Iúil — Thomas Pelham-Holles, Príomh-Aire na Breataine
# Brain on Fire (scannán)
Scannán ón bhliain 2016 is ea Brain on Fire.

## Carachtair
- Chloë Grace Moretz mar Susannah Cahalan
- Jenny Slate mar Margo
- Thomas Mann mar Stephen
- Tyler Perry mar Richard
- Carrie-Anne Moss mar Rhona Nack
- Richard Armitage mar Tom Cahalan
- Alex Zahara mar Allen
- Jenn MacLean-Angus mar Giselle
# Masaccio
Péintéir a rugadh i San Giovanni Valdarno na hIodáile ab ea Masaccio (Tommaso de Giovanni di Simone Guidi, 1401-1428). Ceannródaí i bpéintéireacht na hAthbheochana. Rinne sé cuid mhaith freascónna i bhFlórans i gcomhar le Masolino.
# Barr na Cúile
Is baile suite i gContae Liatroma é Barr na Cúile.
# Biorbheannach
Is ainmhí a bhfuil cosúlacht ghinearálta an antalóip air agus atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh é an biorbheannach (Antilocapra americana). Donn éadrom le súile feiceálacha. Na hadharca ar an mbaineannach gearr, na hadharca ar an bhfireannach le beangán chun tosaigh is na bioranna cuartha ar gcúl. Caitear ciseal seachtrach na n-adharc gach bliain. Tagann sé gar do rudaí a bhíonn faoi ghluaisne, fiú ainmhithe creiche. Áitríonn sé tailte féaraigh.

## Fospeicis
- A. a. americana
- A. a. mexicana — biorbheannach Meicsiceach[1]
- A. a. oregona
- A. a. peninsularis
- A. a.[2] sonoriensis
# Alcyonium digitatum
Tugtar Alcyonium digitatum (Gaeilge: na méara mara nó an chíoch charraige) ar choiréal bog a dhéanann coilíneachtaí ingearacha géagacha suas le 20 cm ar airde. Polaipí neadaithe i gcorp atá lán de spící caola cailcreacha (spícíní). Agus na polaipí tarraingthe siar, bíonn géaga na coilíneachta cosúil le méara daonna.
Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an gcíoch charraige ina leabhar Cladaí Chonamara mar seo:
| “ | "Ní mór nach é déanamh do mhéire atá ar an gcíoch charraige, ramhar ag a bhun agus ag caolú go barr, agus mura ndearctá an-ghrinn air cheapfá nach mbeadh mothú ná beo ar bith ann. Ach mo léan, is é atá beo bíogúil. Dearc air nuair a bheas sé clúdaithe ag an lán mara agus feicfidh tú é ag corraí go haclaí agus na heiteoga beaga atá ag fáinniú an bhéil ag luascadh anonn agus anall ag sá amach agus ag slogadh isteach go tapa ag iarraidh breith ar na héisc bheaga bhídeacha agus iad a shlogadh... Fásann siad fairsing ar chladaí fiáine idir leath-thrá agus díthrá. Is iondúil gur dath dearg agus buídhearg a bhíonn orthu. Níl aon úsáid le baint astu. Níl aon mhaith le n-ithe ná le haghaidh baoití leo; rudaí neamhthairbheacha iad." | ” |
# Ferdinand de Saussure
Ba theangeolaí Eilvéiseach é Ferdinand de Saussure (26 Samhain 1857 - 22 Feabhra 1913). Rugadh sa Ghinéiv é. B’as a chuid smaointe a tháinig bunús na bhforbairtí tábhachtacha sa teangeolaíocht san fhichiú haois. Dar lena lán daoine, ba Saussure a bhunaigh teangeolaíocht na fichiú haoise agus an tséimeolaíocht agus tá an-tionchar ag a chuid smaointe ar na daonnachtaí agus na heolaíochtaí sóisialta. 

## Saol
Saolaíodh Ferdinand Mongin de Saussure sa Ghinéiv sa bhliain 1857. Agus é fós ina óige, ba léir go raibh tallann ar leith agus an-chumas intleachtach aige. I ndiaidh bliain a chaitheamh ag déanamh staidéir ar an Laidin, ar an nGréigis agus ar an Sanscrait, i measc ábhair eile, ag Ollscoil na Ginéive, thosaigh sé ag déanamh staidéar iarchéime ag Ollscoil Leipzig i 1876. Dhá bhliain ina dhiaidh sin agus é 21 bliain d’aois, rinne Saussure staidéar ar feadh bliana i mBeirlín, áit ar scríobh sé an t-aon saothar iomlán a bhí aige, Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo-européennes (Tráchtas ar Bhunchóras na nGutaí sna Teangacha Ind-Eorpacha). 
D’fhill sé ar Leipzig agus bronnadh céim dhochtúra air sa bhliain 1880. Go luath ina dhiaidh sin, d’aistrigh sé go Páras, mar ar theagasc sé teangacha ársa agus nua. Mhúin sé i bPáras ar feadh aon bhliain déag sular fhill sé ar an nGinéiv in 1891. Thug sé léachtaí ar an Sanscrait agus ar an Ind-Eorpais in Ollscoil na Ginéive go deireadh a shaoil. Níor thosaigh sé ag teagasc Chúrsa na Teangeolaíochta Ginearálta go dtí 1906, ábhar ar a ndíreodh sé an chuid is mó dá aird go dtí a bháis sa bhliain 1913 in Vufflens-le-Château, VD san Eilvéis.
Ba iad Charles Bally agus Albert Sechehaye, iarmhic léinn de chuid Saussure, a d’fhoilsigh an saothar is tábhachtaí dá chuid, Cours de linguistique générale (Cúrsa sa Teangeolaíocht Ginearálta), sa bhliain 1916, trí bliana tar éis a bháis. Bhunaigh siad an leabhar ar nótaí ar léachtaí a thug Saussure i bPáras. Tá Cúrsa sa Teangeolaíocht Ginearálta ar cheann de na saothair theangeolaíocha is cumhachtaí agus is tábhachtaí sa fichiú haois, den chuid is mó mar gheall ar an gcur chuige ceannródaíoch a d’úsáid sé agus é ag plé na bhfeiniméan teangeolaíoch, seachas ábhar an leabhair féin. Is é sin le rá go raibh a lán dá smaointe le fáil roimh ré i saothair de chuid teangeolaithe eile na fichiú haoise.
Is éard an príomhsmaoineamh atá le fáil sa saothar seo gur féidir teanga a mhiondealú mar chóras foirmiúil d’eilimintí difreálacha, diomaite de dhialachtaic phraiticiúil na hurlabhra agus na tuisceana. I measc samplaí de na heilimintí seo, tá a choincheap den chomhartha teangeolaíoch, rud a dhéantar as comharthóir (signifiant) agus as comharthach (signifié).
Sular cailleadh é, bhí Saussure i mbun a chuid léachtaí a chur le chéile. Aimsíodh lámhscríbhinn den saothar seo sa bhliain 1996 agus foilsíodh é faoin teideal Writings in General Linguistics. Tugann an saothar seo léirithe tábhachtacha ar na bearnaí a bhíodh ann.
# Cloigín
Ciaróg mhór scothdhubh. 24 mm ar fhad is é fásta. Cumhdaigh na sciathán eitreach, cnapadharcáin. Beireann sé uibheacha i dtolláin faoi bhualtrach bó is capaill. Itheann na larbhaí bána feolmhara an bualtrach.
# CLG Chontae Dhoire
Is é CLG Contae Dhoire an cumann a eagraíonn na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae Dhoire, faoi cheannas an Chumainn Lúthchleas Gael.

## Peil Ghaelach
Bhuaigh Contae Dhoire Craobh na hÉireann uair amháin sa bhliain 1993. Bhuaigh siad an tSraith Náisiúnta sa bhliain 2008, an séú cinn i stair an chontae. Shroich siad cluiche ceannais na sraithe arís sa bhliain 2009, ach fuair Ciarraí an ceann is fearr orthu.

### Imreoirí cáiliúla
- Seán Ó Conaill (peil)
- Seosamh Ó Brolaigh
- Antóin Ó Tuathail
# Baud (Morbihan)
Is común í Baud (Briotáinis: Baod) atá suite sa Département du Morbihan i réigiún na Briotáine in iarthuaisceart na Fraince.