Maga haya a u Thivhela na Ndangulo ya u Vhifha muvhilini ha Mugudiswa Zwikoloni o tea vhunga ri tshi khou vhilaedzwa nga u vhifha muvhilini ha vhagudiswa kha zwikolo zwa muvhuso. Muhasho wa Pfunzo wo dzhiela nṱha vhuḓifhinduleli na ṱhuṱhuwedzo ya sisteme ya pfunzo malugana na izwi, kha tshitshavha nga u angaredza, na uri ndivho ya ḽiṅwalo heḽi ndi ya u bvisela khagala vhuimo malugana na u vhifha muvhilini ha vhagudiswa.
Ro ḓiimisela u ṋetshedza vhupo vhune vhagudiswa vha ḓivhadzwa nga vhuḓalo nga ha mafhungo a zwa mbebo na u vha na mafhungo ane a ḓo vha thusa kha u dzhia tsheo dzo teaho. Nṱha ha izwo, ri khou ṱoḓa u ḓivhadza vhagudiswa vha kwameaho nga ha pfanelo dzavho dza pfunzo, na u tikedza vhadededzi kha u langula mvelelo dza u vhifha muvhilini ha mugudiswa zwikoloni. Zwi tou vha khagala uri vhunzhi ha vhagudiswa zwikoloni zwa muvhuso a vha pfesesi zwine Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe ya amba zwone nga ha pfanelo dzavho dza mulayo na vhuḓifhinduleli,
Tsha u thoma, nga nṱha ha maga oṱhe, vhana vha tea u ṋewa mulaedza u pfalaho wa uri vha tea u ḓidzima kana u litsha u ita zwa vhudzekani. Hu na zwiitisi zwinzhi malugana na izwi, nga maanḓa khombo ya malwadze a pfukelaho nga kha vhudzekani, ho katelwa HIV na AIDS, na mvelelo dzi si dzavhuḓi dza u vhifha muvhilini kha vhumatshelo ha vhana vha vhasidzana. Malugana na izwi, hu fanela u dzhielwa nṱha uri u vhifha muvhilini ha vhana vhaṱuku zwi kwamesa vhasidzana u fhira vhabebi vha vhatukana. Vhadededzi, vhabebi, vhaunḓi na tshitshavha vha fanela u tsivhudza vhagudiswa uri vha ṱutshele u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani tshifhinga tshi saathu swika.
U dzhenisa vhoṱhe vhasheli vha muledzhe vho teaho, na u shumisa maga haya na sisṱeme dzi re hone na madzangano. Vhasheli vha mulenzhe hu katelwa vhabebi, vhagudiswa, vhadededzi, zwitshavha, madzangano a si a muvhuso (NGOs), Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS), na Muhasho wa Pfunzo, wa Mutakalo na wa Mveledziso ya Tshitshavha.
Maga o ḓitika nga miṱa kha nyimele ya u thivhela - u thivhela na u fhungudza u vhifha muvhilini, na HIV na maṅwe malwadze ane a pfukela nga kha vhudzekani - u itela u ṱuṱuwedza ngudo, mveledziso na kutshilele ku re na mutakalo wavhuḓi kha vhagudiswa. Naho zwo ralo, maga a sumbedza ndeme ya pfunzo ya zwa vhudzekani, mbakanyamushumo dza pfunzo dza HIV na AIDS, na pfunzo ya vha murole muthihi kha vhagudiswa. Naho zwo ralo, ho dzhielwa nṱha uri u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho hu nga kha ḓi bvelela, na uri maga a ḓo ṋetshedza nḓila kana maitele na milayo zwine zwa tea u tevhedzelwa musi vhagudiswa vho vhifha muvhilini.
Maga a khwaṱhisedzwa nga milayo mihulwane miraru ya Ndayotewa: ine ya vha pfanelo ya ndinganyiso, pfanelo ya pfunzo, na pfanelo dza ṅwana (ho katelwa na ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa). Maga a dzhiela nṱha mulayo na dziṅwe ṱhoḓea dzi kwamaho vhana na u vhifha muvhilini. A khou tikedzwa nga Phoḽisi ya Lushaka ya HIV / AIDS ya vhagudiswa na vhadededzi (Gazete ya Muvhuso ya vhu 20372 ya ḽa 10 Ṱhangule 1999), ine ya amba uri "hu na vhathu vhane vha vha kha ḽeveḽe ya nṱha ya u ita zwa vhudzekani kha tshigwada tsha vhagudiswa zwikoloni. Hezwi zwi ita uri hu vhe na u engedzea huhulwane ha khombo ya u pfukisela HIV zwikoloni na kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha na zwa vhugudisi. Nga nnḓa ha pfunzo ya vhudzekani, pfunzo ya zwikili zwa vhuḓifari havhuḓi na zwa kutshilele zwine zwa ṋetshedzwa, vhadededzi, vhabebi na vhaunḓi vha fanela u ṱuṱuwedzwa u ṋetshedza vhana vhavho mikhwa yavhuḓi, pfunzo ya zwa vhudzekani, na tsivhudzo maelana na u ḓidzima zwa vhudzekani u swika tshifhinga tsha mbingano tshi tshi swika, na u fhulufhedzea kha vhafarisi vhavho vha matshelo".
Muhasho wa Pfunzo u tikedza nga maanḓa kana u khwaṱhisedza u ḓidzima ha zwa vhudzekani nga vhagudiswa. Mbekanyamushumo dzi khwaṱhisedzaho u ḓidzima, dzo livhiswaho kha vhoṱhe vhatukana na vhasidzana, dzi fanela u wanala kha zwikolo zwoṱhe zwa muvhuso.
U ya nga Ndayotewa, Mulayo wa Zwikolo wa Afrika Tshipembe, na Ṱhuṱhuwedzo ya Ndinganyiso na Mulayo wa u Thivhela Khethululo i songo Teaho (wa vhu 4 wa 2000), vhana vha tshikolo vho vhifhaho muvhilini a vha nga ḓo khethululwa zwi songo tea.
Zwenezwo, nga Fulwana 2000, Khoro ya Minisiṱa dza Pfunzo yo bvisa tshitatamennde tshi sumbedzaho uri vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini a vho ngo tea u thathiwa zwikoloni.
Muhasho wa Pfunzo u lwela u vhona uri vhagudiswa, vhoṱhe vhasidzana na vhatukana, vha funzwa kana u gudiswa nga ha masiandoitwa kana mvelelo dza u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani, na u thusa vhaswa u dzhia tsheo dzine dza nga tsireledza mutakalo wavho na u tikedza tswikelelo dzavho kha zwivhuya zwa pfunzo.
U ita tsheo dzo teaho nga ha nyito dzine dza nga kwama mutakalo wavho wa matshelo na zwivhuya zwa pfunzo.
Mbekanyamushumo dza u thivhela dzi fanela u ṋetshedzwa hut shi khou shumisanwa na dziNGO na maṅwe mazhendedzi, nahone dzi tea u ṋetshedza mafhungo na pfunzo ine ya fhaṱela kha nḓivho ya vhana, zwikili, dzindeme na vhuḓipfi kana vhuḓifari. Sa ḽiga ḽa u thivhela ho livhiswaho khaḽo, zwikolo zwi fanela u ṋetshedza tsivhudzo yo khetheaho na thikedzo kha vhana vho kwameaho/ vha re na dzithaidzo, vhane vha vha khomboni nga maanḓa.
Tshitatamannde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsho ṋetshedza mbekanyamushumo dza Zwikili zwa Vhutshilo zwo fhelelaho kha Sia ḽa u Guda ḽa ṅgudo ya zwa vhutshilo, ine ya vha khombe-khombe u bva kha giredi R u swika kha 12. Pfunzo ya Zwikili zwa Vhutshilo ndi mbekanyamushumo ine ya shumana na ṱhoho dzine dza kwama mugudiswa muṅwe na muṅwe na mudededzi.
U tambudza nga kha vhudzekani, ho katelwa na "u fara-farwa", khakhathi dzo livhiswaho kha mbeu, vhudzekani na shaka, na u tshipa.
Musi dziṅwe dza ṱhoho hedzi dzi tshi nga konḓa u dzi funza nga ṅwambo wa mafhungo ane zwa tatisa u amba nga hao, ndi zwa ndeme uri hu lugiselwe kana u dzudzanya vhadededzi vho teaho u ita zwenezwo, na uri vho lugela/ u gudiswa u shumana na mafhungo a kwamaho vhagudiswa. Pfunzo ya vha murole muthihi sa nḓila kana kuitele i fanela u ombedzedzelwa na u dzheniswa kha mbekanyamushumo dziṅwe na dziṅwe dza u thusa, ho thoma ha vha na vhuṱanzi ha vhukoni sa nḓila kana ngona ya u shumana na zwithu zwenezwo nga nḓila i re khagala, na u shandukisa kuhumbulele na vhuḓifari ha vhathu. U bvelela hu tea u sumbedzwa kana u bviselwa khagala na u pembelelwa u itela u ṱuṱuwedza tshanduko ya kutshilele kwavhuḓi kha vhagudiswa.
U tikedza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi nga u vha tsumbo yavhuḓi, u ṱuṱuwedza vhagudiswa u dzhenelela kha mitambo na nyito dza mvelele, na u ṱuṱuwedza na tsivhudzo kha mvelelo dzavhuḓi dza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi.
Hune ha wanala uri maga a u thivhela ha thusi nga tshithu nahone ha wanala uri mugudi u vhifha muvhilini, sisteme ya pfunzo i a kombetshedzea uri i lange nyimele nga u sedzulusa madzangalelo avhuḓi a muthu a tshi vhambedzwa na a vhaṅwe vhagudi, vhagudisi, tshikolo na tshitshavha tshatsho. Ndivho ya iyi pulane ya ndangulo ndi ya u thusa na u tikedza mugudiswa o vhifhaho muvhilini, u sumbedza nḓila khotsi a ṅwana, arali na ene e mugudiswa, malugana na vhuḓifhinduleli hawe, na u thusa vhaṅwe vhagudiswa, miraḓo ya tshiṱafu na vhabebi vha kwamiwaho nga u vhifha muvhilini.
Tsha u thoma, nyimele iṅwe na iṅwe i ḓo shumaniwa nayo tshiphirini. Vhabebi kana vhaunḓi vha ḓo kwamiwa na u dzhenelela fhedzi nga murahu ha musi ho kwamiwa mugudiswa ane a khou kwamea, naho tshiphiri tshi sa nga ḓo vha tsho tea hune ha wanala uri mugudi kana vhaṅwe vha khomboni..
Nḓila ya u katela kha pfunzo i ṱalutshedza vhuḓiimiseli hashu kha u ṋetshedza vhagudiswa vhashu pfunzo vhe vha vha na zwikhukhulisi kha pfunzo dzavho kana vhane vha vha nazwo kana vhane vha vha khomboni nga mulandu wa u kundelwa ha pfunzo na sisteme ya vhugudisi u katela ṱhoḓea dza tshipentshela.
Milayo ya u tsivhudza ya u dzhenelela ha idzi ndangulo zwi fanela u vha phindulo yo teaho u itela u tsireledza madzangalelo a pfunzo a mugudiswa. Nyimele iṅwe na iṅwe i fanela u aseswa kana u sedzuluswa na u ṱoliwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Musi mugudiswa o vhifha muvhilini, hu themendelwa maitele a tevhelaho, maga a tevhelaho o khwaṱhisedzwa, na mishumo na vhuḓifhinduleli vhu tevhelaho ha vhagudiswa, vhagudisi, zwikolo na Mihasho ya Pfunzo ya vunḓu.
Mugudiswa o vhifhaho muvhilini, kana a vha na zwiitisi zwine zwa mu ita uri a vhone u nga o vhifha muvhilini, u fanela u ḓivhadza muṅwe tshikoloni, nga maanḓa mudededzi muhulwane o ṋangwaho nga ṱhoho ya tshikolo. Mudededzi kana vhadededzi vho ṋangwaho nga ṱhoho ya tshikolo vha fanela u hwala vhuḓifhinduleli ha u shumisa na u langula maga aya, vho imela tshikolo. Mugudiswa ane a vha na vhuṱanzi ha uri muṅwe mugudiswa o vhifha muvhilini u fanela u ḓivhadza tshikolo nga u ṱavhanya.
Hune zwa konadzea, nahone nga u ṱavhanya, mugudiswa u fanela u rumelwa kiliniki kana sentharani ya zwa mutakalo nga tshikolo, na u ṋekedza tshikolo, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, muvhigo wa u sumbedza uri o ya henefho. Vhashumi vha zwa mutakalo vha tea u ṋea mugudi tsivhudzo /ngeletshedzo malugana na u thutha kana u fhelisa u vhifha muvhilini, na maṅwe mafhungo o teaho.
Mugudiswa u fanela u ḓivhadzwa uri a hu na vhaongi vha u bebisa vhana tshikoloni, na khombo dzine dzi nga vha hone dza mutakalo na vhuṱungu kha mme, ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa na tshitshavha tshoṱhe zwo vhangwaho nga u dzumba u vhifha muvhilini, kana arali ṅwana a tshi nga bebiwa tshikoloni. Mugudiswa (na khotsi, arali e mugudiswa) a nga humbela, kana a humbelwa uri a dzhie ḽivi ya u sa vha hone tshikoloni, ho katelwa na tshifhinga tsho teaho tsha u thasulula thaidzo dza phanḓa ha u bebiwa ha ṅwana na musi o no beba, na u thoma u ṱhogomela ṅwana, A hu na tshifhinga tsho no vhewaho tsha malugana na izwi, vhunga zwi tshi ḓo bva kha nyimele iṅwe na iṅwe. Naho zwo ralo, ndi muhumbulo wa Muhasho wa Pfunzo uri vhagudiswa sa vhabebi vha fanela u vha na vhuḓifhinduleli nga vhuḓalo ha u vha vhabebi, na uri vho tea u ṋewa tshifhinga tsha miṅwaha mivhili vha si ho tshikoloni malugana na izwi. A hu na mugudiswa a ane a ḓo dovha a ṱanganedzwa kha ṅwaha wonoyo muthihi we a ṱuwa ngawo tshikoloni nga mulandu wa u vhifha muvhilini.
Musi a saathu humela tshikoloni, mugudiswa u fanela u ṋetshedza muvhigo wa zwa dzilafho wa u sumbedza uri o lugela u vhuyelela kilasini. Mugudiswa u fanela u vhudziwa uri, musi ṅwana o no bebwa, pfanelo dza ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa dzi fanela u tsireledzwa, na uri u fanela u zwi sumbedza kha tshikolo uri ndugiselo dzo teaho dzo itwa malugana na u ṱhogomela na tsireledzo ya ṅwana,
Tshikolo tshi fanela u thivhela nyito iṅwe na iṅwe ine ya nga sumbedza khethululo i songo teaho kha mugudiswa o vhifhaho muvhilini. Naho zwo ralo mugudiswa o vhifhaho muvhilini u fanela u pfesesa uri miṅwe miraḓo ya tshitshavha tsha tshikolo vha nga si zwi ṱanganedze na u tikedza nyimele yavho nga mulandu wa ndeme ya sisiteme dzine vha tendelana nadzo.
Vhabebi na vhaunḓi a vho ngo tea u vhofhololwa kha vhuḓifhinduleli havho malugana na ṅwana wavho o vhifhaho muvhilini, na uri vha fanela u vha phanḓa kha u shumisana na tshikolo u tikedza na u ṱola mutakalo wa ṅwana wavho na mvelaphanḓa. Vhabebi na vhaunḓi vha fanela u vhona uri tshikolo tshi khou ḓivhadzwa tshifhinga tshoṱhe nga ha nyimele ya ṅwana wavho, u khwaṱhisedza uri u ya ya kiliniki ya mutakalo, na uri mivhigo i khou iswa tshikoloni.
Vhabebi kana vhaunḓi vha fanela u dzhia maga a u vhona uri arali zwi tshi nga konadzea ṅwana wavho u wana mishumo ya kilasi na dziasaimenthe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine a vha e siho tshikoloni, na uri mishumo yoṱhe yo fhelaho na asaimenthe zwi fanela u humiselwa tshikoloni u lingiwa kana u sedzuluswa.
Zwikolo zwi fanela u ṱuṱuwedza vhagudiswa u isa phanḓa na pfunzo dzavho nga murahu na phanḓa ha musi vho no vha na ṅwana, Vhadededzi vha fanela u isa phanḓa u ṋetshedza thikedzo ya pfunzo kha mugudiswa, u swika hune vha kona, nga nḓila dziṅwe na dziṅwe dzine dza konadzea kha nyimele yeneyo yo ṋetshedzwaho.
Nṱha ha zwenezwo, zwikolo zwi fanela u vhona uri hu vhe na u pfesesa na u ṱhonifha malugana na u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho, na u vhona uri hu vha na nḓila dzo teaho dza u shumana na mbilaelo dza khethululo i songo teaho, zwipitshi zwa vengo kana u tambudzwa hune ha nga vha hone.
U thutha fhulufhelo nga nḓila ya u vhaisa kana ya u haṱula.
Hune zwa konadzea, vhadededzi, musi vho no vhofholowa, vha fanela u ṋetshedzwa tsivhudzo kana ngeletshedzo nga ha u vha mme na u ṱhogomela ṅwana, Mudededzi wa Ngudo ya zwa Vhutshilo, mueletshedzi kana muraḓo wa tshiṱafu wa tshumelo ya zwa muhumbulo arali e hone, kana muṅwe muthu o teaho, u fanela u ṋetshedza mme, na khotsi, arali na ene e mugudiswa, ngeletshedzo kha mishumo na vhuḓifhinduleli havho sa vhabebi. Zwikolo zwi fanela u ḓivhadza Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano nga ha vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini, na uri hune zwa konadzea, vha thuse havha vhagudiswa kha u vha ṅwalisa uri vha wane magavhelo a vhana. Vha nga thusa vhagudiswa nga u vha rumela kha tshumelo ya thikedzo yo teaho, sa vhashumeli vha tshitshavha kana dziNGO dzine dza khou shuma kha tshitshavha.
Zwikolo zwi fanela u vha na vhuṱanzi uri rekhodo ya vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini i khou vhulungwa, na uri mivhigo i khou rumelwa kha zwiimiswa zwo teaho kha Muhasho wa Pfunzo wa vunḓu. Zwikolo zwi tea hafhu u khwaṱhisedza uri arali zwo ḓivhadzwa nga ha milandu ya u tshipa i no khou humbulelwa (hu tshi katelwa na u ita zwa vhudzekani na muthu ane a kha ḓi vha muṱuku), sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Milandu ya zwa Vhudzekani (Mulayo wa vhu 23 wa 1957), vha vhiga mulandu mapholisani.
Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu i fanela u ṋetshedza tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe khophi ya aya Maga, na u vhona uri a tevhedzelwa. Vha fanela u lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri vhadededzi na vhalanguli vho gudiswa u shumana na khaedu nnzhi dza malugana na u vhifha muvhilini ha mugudiswa. Zwikolo zwi fanela u vhona uri vhabebi na vhone vha na nḓivho nga vhuḓalo ya malugana na aya maga.
Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu yo humbelwa u vhona uri zwishumiswa zwa u ṱola zwi vhulunga tshivhalo tsha vho vhifhaho muvhilini tshikoloni, u itela u vhona uri maga aya a khou shuma zwavhuḓi u swika ngafhi na dziṅwe mbekanyamushumo dza u thusa. Mihasho i khou ṱuṱuwedzwa u kwamana na Mihasho ya Mutakalo na ya Mveledziso ya zwa Matshilisano u itela u vha na muongi wa phurofesheni kana mushumeli wa tshitshavha ane a ḓo ṋetshedza tshumelo kha zwigwada zwa zwikolo.
Maga haya o itelwa u khwaṱhisedza u tevhedzelwa ha mulayo une wa vhusa pfanelo dza ṅwana, na u ṋetshedza vhupo vhu konisaho vhana u ḓilugisela u vha mualuwa a re na vhuḓifhinduleli na u vha mubebi. Zwine zwa vha zwa ndemesa ndi zwa uri vhagudiswa vha funzwe u lenga u ḓidzhenisa kha nyito ya zwa vhudzekani u swikela vha tshi fhedza tshikolo.U ḓidzima zwi fanela u vha zwa ndeme kha mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe ya u thusa kana ya u dzhenelela, na u ri vhagudiswa vha fanela u ḓivha uri u vhifha muvhilini zwi na masiandoitwa, ho katelwa na vhuḓifhinduleli ha u vha mubebi, na u tsireledza na u ṱuṱuwedza pfanelo dza ṅwana,
Hune u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho ha vha hone, hezwi zwi fanela u shumanwa nazwo u ya nga Maga, u tendela ṱhonifho na tshirunzi, na u isa phanḓa na pfunzo, ho katelwa na thikhedzo na tsivhudzo ya vhuḓifhinduleli vhune a fanela u vha naho.
Zwikolo na Mihasho zwi nga ṱoḓa u thoma "Komiti dza u ṱhogomela" u tikedza u shumiswa zwavhuḓi ha aya maga a u thusa kana a u dzhenelela, hu nga vha ngomu tshikoloni, kana a tshigwada tsha zwikolo. Hezwi zwi ḓo katela u ṱuṱuwedza, na tshumiso ya "ṱhingo dza u thusa" malugana na u vha rumela fhethu ho teaho na ngeletshedzo. Vhana vha ṱangana na mitsiko mihulwane, tshifhinga tshoṱhe nahone fhethu hoṱhe, na uri vha fanela u zwi ḓivha uri vha na thikhedzo u bva kha vhathu vha re na vhulondo, vhane vha nga kwamiwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. Vhuimeleli vhu ḓo katela vhadededzi, miraḓo i bvaho kha thimu ya ndangulo ya tshikolo, vhagudiswa vhahulwane vha re na vhuḓifhinduleli, vhabebi, dzangano ḽa ndangulo ya tshikolo, vhashumi vha bvaho kha miṅwe Mihasho i nga ho sa Mutakalo na Mveledziso ya zwa Matshilisano, na miraḓo ya tshitshavha vha fhulufhedzeaho.