Bongaka Lenyalo... Lehu... Matswalo... Meeno...
Dingaka tša setšo di bopa karolo ye bohlokwa bophelong bja Mosotho wa lebowa. Dingaka goba boreatseba, di kgona go fodiša mohuta ofe goba ofe wa bolwetši mo mothong. Tšona di diriša marapo a bitšwago ditaola/dikgagara go phekola molwetši goba bjona bolwetši. Ditaola ke marapo a diphoofolo tšeo maina a tšona a tsebjago ke dingaka fela.
Ge go phekolwa, ngaka e dula godimo ga legogwa ka ngwakong le mokotlana wa ditaola (marapo a tšeo di hwilego) gomme ya laela motho yo a phekolwago bolwetši gore a di huetše moya. Boreatseba, ka ge ba tlwaelegile ka lona leina leo, ba dumela gore ge dikgagara di hueditšwe moya di kgona go tseba gore di phekola mang le gona ka nako efe. Ge ba fetša go tšholla ditaola, ba hlaloša gore di šupa go reng bolwetšing bja motho le gore go nyakega eng go lwantšha bolwetši. Dingaka di dumela gore tsebo ya gore go nyakega dihlare tša mohuta ofe go lwantšha bolwetši ke mpho ya go tšwa mo badimo. Gantši di diriša medu ya dihlare le dirišwa tše dingwetša hlago go alafa bolwetši.
Ngaka ya setšo e kgona go hlokomela bophelo bja motho a sale ka mpeng ya mmagwe, a belegwe, a gole a be a fihle botšofading. Mohlala, le mosadi ge a le mmeleng o hlokomelwa ke ngaka ya setšo gore a tle a bone pelego ya maleba. Boreatseba ba kgatha tema ye bohlokwa setšhabeng, kudu ka malwetši ao a tsebegago ka gore ke malwetši a diatla.
Malwetši a diatla ke malwetši a e se bego a hlago go swana le mpshikela le malaria. Malwetši a bjalo ke ao go dumelwago gore a hlotšwe ka tsela ya boloi. Bongaka ga se mpho yeo motho a tswalwago le yona. Bongaka ke mpho ya go tšwa go badimo le modimo. Gore motho a be ngaka, o tla hwetša go kile gwa ba le ngaka ka lapeng la gabo gomme yona ngaka yeo e fela e bowa ka mokgwa wa go etela motho yoo a lebanewego ke bongaka ditorong. Mokgwa wa go etela mothoditorong, ke sešupo sa gore yona ngaka yeo (e hlokofetšego) e nyaka go fa motho yo e mo etelago ditorong bongaka bja yona.
Ditoro di ka latelwa ke taba ya gore motho a thome go hloka khutšo bophelong ka kakaretšo go akaretšwa le malwetši a go se fele. Ka nako ye nngwe, motho a ka tsenwa ke malwetši ao a nyakago go alafiwa ka mokgwa wa go thwasa. Ge ele gore ke nnete bongaka bjoo bo lebantšwe yena motho yoo, o išiwa go thwasa gore a tle a be ngaka. Gantši badimo ba kgona go lemoša ngaka gore molwetši wa gona a ka ya go ngaka efe gore a hwetše thušo.
Dingaka tša setšo di bopa karolo ye bohlokwa bophelong bja Basotho ba lebowa. Tšona di kgona go fodiša mohuta ofe goba ofe wa bolwetši mo mothong ka go diriša ditaola go phekola molwetši goba bjona bolwetši. Ditaola ke marapo a diphoofolo tšeo maina a tšona a tsebjago ke dingaka fela. Ge go phekolwa, ngaka e dula godimo ga legogwa ka ngwakong le mokotlana wa ditaola (marapo a tšeo di hwilego) gomme ya laela motho yo a phekolwago gore a di huetše moya.
Dingaka di a fapana. Gona le dingaka tše e lego gore di thuša setšhaba ka mathata ka moka ao se kopanago le wona. Tšona tšeo ga di kwane le polao. Ke dingaka tše e le gore di alafa malwetši le go šireletša motho kgahlanong le baloi. Ka thoko ye nngwe go na le dingaka tšeo e lego gore ke 'dingaka-baloi'. Dingaka-Baloi le ge kgona go alafa, di šomišana le baloi. Di re go alafa motho ka thokong ye nngwe tša bolaya.
Ka setšo, lenyalo ga se taba ya motho o tee fela. Lenyalo ke taba ya go ama malapa a mabedi e lego la bo lesogana le la bo lekgarebe. Ge lesogana le ipona gore le fihlile seemong sa go ka goroša, le botša batswadi ba lona. Batswadi ke bona ba dulago fase go bona gore ba ka kgethela ngwana' bona lekgarebe le fe. Gantši ba mo nyalela motswala wa gagwe ka ga malome 'a gwe goba ga rakgadi. Gona moo gwa ba le polelo ye e rego dikgomo di boela šakeng. Ge e le gore ka ga malome ga gona lekgarebe le loketšego ke go ka ya bogadi, batswadi ba lebelela kgarebe malapeng ao ba gweranego le ona. Lekgarebe la Mosotho wa lebowa ga le ikgethele molekani/monna le lesogana ga le ikgethele. Kgetho ke ya bastwadi.
Ba go tšwa malapeng a magolo (malapeng a go tsebego tša boloi), ba nyalana ka go tsebana ga bona mola ba ba tšwago malapeng a gweranego le bona ba tšeana go ya ka segwera sabona. Ge dipoledišano di phethilwe magadi le dipute di a lokišwa gomme gwa rongwa mmaditsela go ya go rerišana le ba lapa la bo lekgarebe ka ditaba tša go amana le magadi goba dikgomo tša lenyalo.
Monna a ka nyala basadi go ya le ka mo a ikwago ka gona. Basadi ba gagwe ga ba be le maemo a go lekana ka lapeng. Ba fetana go ya le ka mokgwa goba nako yeo ba nyetšwego ka yona. Mohlala, mosadi wa mathomo ke yena yo mogolo mo gare ga bagadikane ba gagwe. O ba bjalo ka moeletši wa bagadikane ba gagwe ka nako tšohle. Le ge a ka hlokofala, ga gona mosadi yo a ka tšeago maemo a a gagwe a go ba mosadi yo mogolo.
Go ya ka setšo, lehu le a hlompša. Ke lebaka leo go bago le setu goba go ilela ge gona le leloko leo le ithobaletšego ka lapeng. Motho o be a bolokwa gare ga bošego goba ka masa mola naga e homotše le bana ba išitše marapo go beng. Le poloko ya gona e tsenela ke maloko le baagišane fela, le gona ga e tšee sebaka se setelele. Go hlabiwa kgomo gomme mokgopa wa yona o dirišwa go phuthela mohu. Nama ya kgomo yeo e hlabetšwego gore letla la yona le šomišwe go phuthela mohu e bitšwa mogoga.
Ge setopo se išwa ka lešakeng goba ka mafuri go bolokwa, se ntšhiwa ka mafuri gore bao ba lego ka lapeng ba se tsenwe ke makgoma. Mohlala, ge mohu Oliver Kgadime Matsepe a bolokwa ka ngwaga wa 1974, bao ba di bonego ka mahlo ba re setopo sa gagwe se ntšhitšwe lešobeng leo le bego le epilwe lebotong ka morago ga ntlo. Hlaloso yeo e filwego e bile ya gore ge bana ba botšiša gore rrago bona o ile kae, ba tla šupetšwa lešoba lela e le gona go phetha la mogologolo la gore motho o tšerwe ke phiri. Ka gore gore le lešoba leo e tsenego go lona le tla be le bonala.
Ge setopo se išwa ka lešakeng goba ka mafuri go bolokwa, se ntšhiwa ka mafuri gore bao ba lego ka lapeng ba se tsenwe ke makgoma. Mohlala, ge mohu Oliver Kgadime Matsepe a bolokwa ka ngwaga wa 1974, bao ba di bonego ka mahlo ba re setopo sa gagwe se ntšhitšwe lešobeng leo le bego le epilwe lebotong ka morago ga ntlo.
šupetšwa lešoba lela e le gona go phetha la mogologolo la gore motho o tšerwe ke phiri. Ka gore gore le lešoba leo e tsenego go lona le tla be le bonala.
Setopo se be se bolokwa ka gare ga lešaka la dikgomo. Bahu ba be ba kotamišwagomme ba lebeletšwa bohlabatšatši. Setlwaedi se se sepedišana le tumelo ya gore e tla re ge phala e lla gore yo mongwe le yo mongwe a tsoge a ye gagabo, le yena a se timele tsela ya go ya gagabo.
Go be go sena koša yeo e opelwago lehung goba polokong ya setšo. Seo se bego se dirwa ke gore go be go kgethwa mosadi yo tee yoo a bego a tsena ka ntlong yeo setopo se bego se le ka go yona. E be e re ge setopo se ntšhiwa a tlhaba mokgoši wa sello. Ka ntle ga ntlo go be go e ba le mosadi yo mongwe yoo le yena a bego a neeletšana naye ka sello. Gomme ba bangwe basadi ba ntšha direto. Direto ke mokgwa wa go begela le go kgopela badimo gore ba mo amogele. Bahu bao ba tšwago malapeng a go ba le sa bona, ga ba bolokwe go swana le mang le mang. Ge bangwe ka bolokwa ka mokgopa, bona ba be ba bewa ka gare ga sešego.
Ge motho a be a bewa ka gare ga lebitla, o be a dudišwa go swana le ngwana gea sale ka mpeng ya mmagwe.
Ke ka fao go thwego o ile ga maotwana-hunyela goba bohunamatolo. Ga maotwana-hunyela goba bohunamatolo e no ba hlalošo ya mokgwa wo bahu ba bewago ka gona ka gare ga lebitla (ba huna matolo).
Ge motho a hlokofala, bana ka moka ka lapeng ba a tlošwa gore ba be kgole le mohu, e bile ba botšwa fela gore motho o jelwe ke phiri. Ngwana ga a dumellwa go ka bona mohu ka ge go dumelwa gore mohu o a imela e bile ba ka tšea makgoma. Bana ba bowa fela ge mohu a setše a bolokilwe gomme batswadi ba no fela ba re o jelwe ke phiri' e bile motho wa gona ba fela ba mmitša gore 'phiri yela Maleka, phiri yela Madimetša, bjalo bjalo.
Ge ngwana a tswalwa, go be gona le bakgekolo bao ba bego ba hlokomela gore pelego e sepele ka tshwanelo. Ka ntlong ye moimana a belegelaago ka go yona, ga go tsene motho ofe goba ofe ge e se bona bakgekolo fela.
Go a direga gore ngwana a tle pele ga lebaka. Ba ba di dutšego ka marago ba re ngwana o bjalo o bewa ka gare ga leselo a khurumelwa go fihla ka letšatši leo a tlago go lla ka lona. Ga a je le ge e ka ba go anya letswele la mmagwe ge a sa khurumeditšwe.
Go dumelwa gore ge a khurumeditšwe go swana fela le ge a le ka gare ga mpa ya mmagwe. Ka ntlong ye a bewago ka go yona go tsena bakgekolo ba matsogo a a hlwekilego (ke gore ba go se tsebe tša boloi). Ka letšatši le a llago ka lona o tla be a šupa gore ke nako ya gore a ka swarwa goba go godišwa go swana le bana ba bangwe. Mohlala, bakgekolo (baledi ba gagwe ba ka mehla) ba mo hlokomela gore o 'wa kalana pele' a ka ntšhiwa ka ntlong.
Re sale tabeng ya ngwana, ge ngwana a dutše a gola go ba le dintlha tše bohlokwa tše di lebelelwago ke batswadi. Mohlala, ge ngwana a mela meno go a lebellwa gore go thomile a fe go mela. Ngwana wa go mediša meno a ka godimo pele o bitšwa lešeka. Ngwana o bjalo ga a tšewe go swana le bana ba bangwe ka lebaka le batho ba nago le tumelo tše di fapanego ngwaneng o mo bjalo. Go na le tumelo ya gore ge o ka ya le lešeka ngwaneng yo a lego bolwetšing bjo bogolo, ge lešeka leo le fihla moo molwetšing, molwetši o ikela ga maotwanahunyela ka ponyo ya leihlo.
Meeno ke eng?
Potšišwana ye o ka nyatša, kganthe ke nngalabana. Ge go bolelwa ka moeno, goba moano, ka ge mbotwana o e bona e kaka meetšana, go supša phoofolo goba segagabi, le ge e ka ba nong goba nonyana, goba se sengwe sa dilo tša tlhago. Seenwa se, ka tshwanelo ya sona ge go latišwa lebila, basebini ga ba se je ge eba ke sa go lewa, goba ga se bolawe goba sa swarwa ka magobe ka mokgwa ofe goba ofe. Se a hlompšha ka ge e le lebalantsebe la bao ba kgethilego go se bina. Se fele pelo, re tla re mo kgaolong ye a latelago ra leka go kwešiša gore go ena goba gona go bina ke go reng, le gore go tlile bjang.
Seenwa sekhwi, Mokone, se enwa ke kgoši ya setšhaba. Bjale ka ge ka Sesotho kgoši e le modimo wa setšhaba sa gagwe, e le yena mongmobu, e bile e le Seswana gore koša ya tibja mošate balata re a latela, setšhaba se sa gagwe le sona se ipitša ka moeno wo. Go swana le gona mola ga go bitša setšhaba ka kgoši ya sona gwa thwe ke ba Mamabolo, goba ba Sekhukhune, ba Mphahlele, ba Mampuru, ba Madihlaba, bjalo bjalo, ka ge maina ao e le a magoši a ditšhaba tšeo. Le naga ya bona e bitšwa ka kgoši ka ge e le mogmabu, gwa thwe ke gaSekhukhune, gaRakgwadi, gaMmatšhaka, gaSeopela, gaMašegwana, bjalo bjalo.
Di realo ditaba. Bjale a re hlomphe meeno ya go ya ka fao ke setšego ke go kaetše ka gona mo godingwana.
Gore hleng setšhabeng se tee lehono a re no hwetša meeno ye e fapanego re tla go bona pele re yago.
Meeno ya diphoofolo ke mapharašaša. Ke tla no go nyareletša ya go tlala legoswi goba a mabedi.
Yona e binwa ke ba Mamabolo ka mo Bjatladi ka mo. Bengmoeno ke babinakolobe goba Dikolobe. Bao ke bona ba Boenakolobe.
Bakone ba Marangrang ke tau tše di boago Dumane managaletlopo. Ka mo Mphanama ka mo ke Ditau.
Mola Bushbuckridge mola, Mapulana ale ke Babinatau le bona. Ke go tsopoletše go lekane.
Ge eba o tseba Kgoši Sekhukhune gona o tloga o tseba yona Noko. Eya Maroteng o tla hwetša Babinanoko. Tše dingwe Dinoko šedi ka mo Mamone gaKgoši Sekwati. Mola Magakala go tletše bona ba mootlwa wa noko.
Le ge ke se ka ba kopanya go lokile, Nkone.
Babinankwe bona a ke no go šupetša ba felo go tee mola Botlokwa go thwego ka gaMmatšhaka Mamela, gona Boanankwe, gabo Mmatšhaka ga ke fetolwe, ka fetolwa Tšhaka ke a kgwetlepana.
Ditlou re ka no tšea ba Kgoši Molepo ka mo Bošiga. Ba Maila ka mo Bosotho ka Ditlou. GaModjadji le gona go agile Babinatlou. Ba bangwe šeba ka mo Mokopane. Ba Malaka ka mo gaSekhukhune le bona ba ena tlou, sejamere kamphela. A ke ba fete.
Ditšhaba tšeo di sa bitšwago Bakone le lehono, setlogong sa tšona di be di bina phoofolo še ya go befa, ya maledu a go kgotla ka sefega, ya molomo wo nkego e a hlagola, go thwego ke 'Kokoon' gona 'Gnu' ka mola d ipukung tša baithutadiphoofolo. Leina le la 'Kokoon' o a le bona ge le iša kua go lela la 'Kgokong' Aa! Ke wona moeno was setlogo wa Bakone. Le ge lehono ba fapana ka meeno, leina le la Bakone le sa ba kgomaretše, goba bona ba sa le kgomaretše?
Bjale gona o šetše o tladitše seatla. Ga o bone ge o šetše o tsheletše go se sengwe O tla no tlaleletša o iketlile. A re re fofi?
Meeno ya dinonyana re tla no thankobela ka ge le yona e se mekae.
Babinanong ba ke ba gopolago gabotse šebale mola tikologong ya bale ba Masemola. Ke Ba bina nong še ba re ke mmaletswetswe, ye bona beng ba rego ke tau ya godimo. Ke bana ba Nong a boRatladi bohulwana thlabadithamaga, be rego tše kgwadi ke tšhaba mebala.
Se makale ge mašianoke le wona o binwa. Gape felo fa ke Lebowa , ke boboelo bja ditšhabatšhaba. Nongphitshwa ye e binwa ke ba Lekgothwane. Ke ba nonyana mailagošupša, nong ya go dula meetseng.
Babinahlagahlagane ba bangwe ke ba Matlala a Phokwane mokhwi Lefakong. Dithlanthlagane tše dingwe ke tšela tša Matlala a thaba ya Mogoši. Mothiba mo kgauswi le Turfloop mo le yena o bina hlagahlagane. Tisana šo mo kgauswi le ga Sekwati. Ke mmina hlagahlagane le yena. Ditšhaba tše ka moka ke Bakone Babinahlagahlagane, hlagahlagane nonyana' a marongwane, maganagohlolwa madumelagoretwa. Le ge ke se ka ba kopanya ga go taba. O tla tšama o oketše ge bjale re gagaba.
Meeno ya digagabi o ka re ke ntoo, dibedi fela. A re thulamele madibeng gabolesele ngwana wa kwena.
Yona kwena ye ya kwenakwena ye, ya dihinya le dikenepša tša dikgapetla, ke tloge ke era ona makgwakgwa.