Papatšo ya dijo e akaretša ditiro tšohle tša kgwebo tšeo di amegago tshepelong ya dijo le ditirelo go tloga go batšweletši go ya go bareki.
Lenaneo la papatšo ya dijo ke togaganyo ye e raraganego ye e turago ya dikanale (channels), baboelanyi (middlemen) le ditiro tša papatšo tšeo di nolofatšago tšweletšo, phatlalatšo le kananyo (exchange) ya phepo ya dijo tša setšhaba. Bogolo le bohlokwa bja lenaneo le bo oketšegile go ya ka tšwelopele ya temobotsebitsebi (specialised agriculture), toropofatšo le dintlha tše dingwe tša leago le ekonomi (socio-economic trends). Papatšo ke tshepelo ye e atlegilego (productive process) ye e oketšago mohola wa sebopego, wa lefelo, wa nako le wa thuo wa diphahlo tša polasa (farm commodities). Mohola wo o oketšwago tshepelong ya papatšo ya dijo o tiiša ditshepelo tše di atlegilego temong (compliments the productive processes in farming). Tshepelo ya papatšo e bopa kgokaganyo ye bohlokwa ya batšweletši ba dijo le bareki mme e huetšwa ke methopo ya leago, theknolotši le melao le melawana (norms) ya setšhaba. Lenaneo la papatšo ya dijo le phuthologile ka baka la go fetoga ga dinyakwa tša batšweletši le bareki ba dijo.
Mehola ya papatšo e akaretša ditiro tše di fapanego tše di phethagatšwago tshepelong ya setšweletšwa go tloga boemong bja mathomo go fihla sebopegong sa sona sa mafelelo bjalo ka phahlo ya moreki.
Tsebišopapatšo (market information).
Go rekiša (selling).
Taolo ya papatšo ka fao e ama tshepelo ya go tloga punong go fihla thekišong ya setšweletšwa seo se tšweleditšwego polaseng, e ka ba ka sebopego sa tlhago (raw form) goba mola mohola wa sona o okeleditšwe (value-added).
Go laola tšweletšo (output) ya bona.
Bokgoni (efficiency) bja papatšo bo na le khuetšo ye bohlokwa mabapi le thekišo ye e amogelwago ke batšweletši, ka fao bo huetša le ditseno tša bona.
Mmaraka o hlalošwa bjalo ka lefelo leo go lona barekiši ba ba dumelago (go rekiša) ba kopanago le bareki bao ba dumelago (go reka) mme ba šuthiša ditšweletšwa goba ditirelo ka theko/thekišo yeo ba kwanago ka yona.
Go thekga (sustain) sephetho le kemo ya letlotlo la kgwebo le gona go leka ka maatla go kaonafatša dintlha tše.
Go kaonafatša maemo a peakanyo, thulaganyo, tirišo le tshepedišo ya taolopapatšo.
Go kaonafatša tshepelo ya go tšea diphetho (decision-making process) mabapi le taolopapatšo - eng, neng le gona kae?
Go kgonthiša go hwetša ga tsebišopapatšo ye e nepagetšego.
Ditheko/dithekišo le ditseno di kgatha tema ye bohlokwa diphethong tše di amago papatšo. Ditheko/dithekišo le ditseno di huetša poelo le kabo (allocation) ya methopo ya papatšo. Theko/thekišo ye e amogetšwego (accepted price) e bega gore ge go se na le thibelo ya papatšo (market interference), theko/thekišo, tekanetšo ya tšhomišo (level of consumption) le tekanetšo ya tšweletšo (level of output) tšohle di laolwa ke nyako le phepo.
Bareki ba lebane le bothata bja go kgetha. Ba na le dinyakwa tše mmalwa, mohlamongwe tšeo di hlokago mellwane - eupša ditseno tša bona di segetšwe mellwane. Ba leka go kgetha diphahlo tše di itšego tšeo di tlogo kgotsofatša dinyakwa tša bona bokaone, ntle le go tshela mellwane ya ditseno tša bona. Nyako ya setšweletšwa e ka hlalošwa bjalo ka kamano gare ga theko le bokaakang bjoo bo rekwago mmarakeng wo o itšego. Molao wa nyako o re ge theko ya phahlo e le godimo, bareki ba ka se e reke ka bontši, eupša ge theko ya yona e le fase, bareki ba tla e reka ka bontši. Ge phahlo e tura, go ka ba bareki ba se kae fela bao ba ka ratago go e reka mola phahlo ye e sa turego e ka rekwa ke bareki ba bantši. Batho ba bangwe ba tla tšwela pele go reka phahlo ye e turago, eupša e sego ka bontši.
Nyako re ka re ke kamano gare ga theko ya phahlo le bokaakang bjoo bo rekwago. Ge theko ya setšweletšwa e namelela go tloga go R9,00 go ya go R10,50, bareki ba ka tlogela go se reka. Ge theko e ka fokotšega ya ba R7,50, ba tla se reka go feta pele. Bokaakang bjo bo nyakegago bja phahlo ye e itšego bo oketšega go ya ka go fokotšega ga theko ya yona.
Lenaneo la 5.3.1: Bokaakang bjoo bo nyakegago bja setšweletšwa ka ditheko tša go fapana. Kamano ye e swantšhetšwa ka krafo mo go seswantšho sa 5.3.
Seswantšho sa 5.3.
Mothalotshekamo wo o tswalanyago theko le bokaakang bjo bo nyakegago o bitšwa krafo ya nyako (demand curve).
Bokaakang bja setšweletšwa goba tirelo efe kapa efe bjoo bo tšweletšwago ke bokaakang bjoo barekiši ba dumelago le gona ba kgonago go bo rekiša ka thekišo ye e itšego.
Mola nyako e le kamano gare ga theko ya setšweletšwa le bokaakang bjoo bo rekwago, phepo yona ke kamano gare ga thekišo ya setšweletšwa le bokaakang bjoo barekiši ba dumelago go bo rekiša. Ge thekišo ya setšweletšwa e le ya fase, go rekiša setšweletšwa seo ga go hlagiše poelo mme go tšweletšwa bokaakang bjo bonyane bja sona. Ge thekišo ya setšweletšwa e namelela godimo kgwebo e hwetša poelo ye kaone mme barekiši ba oketša bokaakang bja sona. Ka go realo, ge thekišo e namelela, bokaakang bja setšweletšwa seo bo a godišwa. Kamano ye ya gare ga thekišo le bokaakang bjo bo tšweletšwago e bitšwa molao wa phepo (law of supply). Lekola ka moo bokaakang bjo bo tšweletšwago bo fetogago le thekišo ge theko ya dinyakwa (input prices), theknolotši le ditetelo di sa fetoge. Lenaneo la 5.3.2 le bontšha palo (bokaakang) ya dihambeka (hamburgers) tše di tšweleditšwego ke morekiši ka dithekišo tša go fapana. Motšweletši o okeletša palo go ya ka fao thekišo ya tšona e namelelago.
Lenaneo la 5.3.
Seswantšho sa 5.3.
Mothalotshekamo wo o tswalanyago thekišo le bokaakang bjo bo tšweleditšwego o bitšwa krafo ya phepo (supply curve). Mothalo wo o bontšhago phepo o a rotoga ka ge thekišo ye e namelelago e šupa phepo ye e nameletšego.
Seswantšhong sa 5.3.3 dikrafo tša phepo le nyako di bontšhwa mmogo. Lemoga gore dikrafo (methalo) tša phepo le nyako di kopana mo go itšego. Felo fao di kopanago go bitšwa tekatekano ya mmaraka (market equilibrium). Thekišo yeo dikrafo tše pedi tše di gahlanago go yona e bitšwa thekišo ya tekatekano (equilibrium price) mme bokaakang bja gona bo bitšwa bokaakang bja tekatekano (equilibrium quantity).
Seswantšho sa 5.3.
Thekišong ya tekatekano bokaakang bja setšweletšwa bjoo bareki ba dumelago go bo reka bo lekanetša thwii bokaakang bjoo barekiši ba dumelago le gona ba kgonago go bo rekiša. Thekišo ya tekatekano e fela e bitšwa "market clearing price" ka ge thekišo ye e kgotsofatša mongwe le mongwe papatšong - bareki ba kgonne go reka tšohle tšeo ba bego ba nyaka go di reka, mola barekiši bona ba kgonne go rekiša tšohle tšeo ba bego ba nyaka go di rekiša.
La mathomo: mabaka a phepo ao a huetšago dithekišo tša ditšweletšwa le dilewa tša temo a akaretša diphetho mabapi le tšweletšo, boso, disenyi le malwetši, lefelo leo go bunwago go lona le ditšwantle.
La bobedi: mabaka a nyako a akaretša ditseno, ditheko/dithekišo, dilo tšeo bareki ba di ratago le gona ba di kgethago, badudi ba naga le diyantle.
Karolo ya mmaraka wa dijo e ama legoro la boraro: e huetša dithekišo tša ditšweletšwa tša temo ka ditiro tša koketšamohola, ditheko/dithekišo, ditshenyegelo le maano a khwetšo ya dijo.
La mafelelo: mmušo o ka huetša dithekišo tša ditšweletšwa tša temo ka go thekga dithekišo, ka go laola phepo, ka thušo ya tšhelete, ka maikemišetšokgwebo, goba ka maikemišetšo ao a huetšago nyako ya gae ya dilewa.
Nakong ye e fetilego go be go gopolwa gantši gore temo ya Afrika-Borwa e hlaotšwe le gona e arogane le ekonomi ya setšhaba le ya ditšhabatšhaba. Ka fao dithekišo tša ditšweletšwa tša temo le ge e ka ba ditseno go tšwa go ditšweletšwa tša temo di ile tša huetšwa kudu ke dintlha tša ka gare tša go swana le diphetho tša batšweletši, maikemišetšo a mmušo, theknolotši ya temo, maemo a boso le go nyaka dijo ga bareki.
Lehono kgopolo yeo ga e sa le gona. Lebakeng la sebjalebjale la gonabjale (age of globalisation) ga go na karolo ya ekonomi, go akaretša le temo, yeo e ka hlaolwago ka botlalo, le gona ka moo go kgontšhago, go ekonomi ya lefase. Go feta fao go thomile go ba bohlokwa go fokotša ditiro tša mmušo (government intervention) tša go huetša dithekišo tša ditšweletšwa tša temo le ge e ka ba kgwebo mono Afrika-Borwa. Gonabjale dithekišo tša ditšweletšwa tša temo mo Afrika-Borwa di theilwe godimo ga phepo le nyako ya ditšhabatšhaba gammogo le phepo le nyako ya mo gae.
Go na le mabaka a a fapanago ao a dirago gore dithekišo tša ditšweletšwa tša temo di fetogafetoge. Lehlakoreng la phepo go fetoga ga diphetho tša batšweletši mabapi le tšweletšo, maemo a boso, disenyi le malwetši le ditiragalo tše dingwe tša sewelo di huetša lefelo leo le bjalwago, dipuno le dithekišo. Batšweletši ba kgona go laola dintlha tše dingwe tša phepo, eupša e sego tšohle. Le ge batšweletši ba leka go lekantšha phepo le nyako, tlhago e ka ba šitiša. Motšweletši a ka itokišetša dithekišo tše di akanywago goba ditetelo tše di amanago le lefelo leo go tlogo bjalwa dibjalo tše di itšego, mafelelong a tla a hwetša puno ye e lego ka fase ga palogare goba dibjalo tše a di bjetšego di tšweleditšwe ka bontši go fetiša (pheteledi), seo se gatelelago dithekišo fase, goba setšweletšwa seo se rekwa nageng ya ntle sa rekišwa ka thekišo ya fase mono gae.
Dithekišo gantši di fetoga ka baka la maitekelo a batšweletši a go okeletša goba go fokotša tšweletšo. Thekišo ya godimo e hlohleletša kokeletšo ya tšweletšo goba papatšo, seo ka bosona se išago dithekišo fase. Dithekišo tša fase goba tša godimo temong di na le mokgwa wa go ipeakanya (correct themselves). Ka tlwaelo go na le ditiego tše di kwagalago (logical delays) temong tšeo di šitišago motšweletši go tšea dikgato semeetseng mabapi le diphetogo tša thekišo. Seo se huetšago dithekišo ke maitshwaro a kakaretšo a batšweletši bohle.
Dintlha tšeo di amago nyako di huetša le phetogo ya dithekišo temong. Dikamanokgwebo tša ditšhabatšhaba di kgokaganya batšweletši le mebaraka ya Afrika-Borwa le bareki le batšweletši lefaseng ka bophara. Ka fao diphetogo tše di bago gona dithekišong tša ditšhabatšhaba di huetša dithekišo tša mo gae semeetseng. Afrika-Borwa e kgatha tema ye nnyane mebarakeng ya lefase ya diphahlo tša temo, ka ge diyantle tša rena di bopa karolwana ye nnyane ya kgwebo ya lefase le ge e ka ba ya diyantle tše kgolo, tša go swana le kgwebo ya lehea yeo e etilwego pele ke Amerika (USA), kgwebo ya boya (wulu) yeo e laolwago ke Australia le kgwebo ya beine yeo e bušwago ke Fora. Mabaka ao a itlhagišago mebarakeng ya lefase a na le khuetšo ye bohlokwa mabapi le dithekišo tša mo gae.
Ditseno tša bareki mono gae, thwalo ya bašomi le maemo a kgwebo a huetša nyako le theko ya dijo.
Mo lebakeng le batšweletši ba dibjalo tša mabele ba lebanwe ke mathata a magolo ka ge ba sa hlwe ba kgona go tšweletša mabele ka dithekišo tša gonabjale. Ditshenyegelo mabapi le dinyakwapšalo (input costs) di feta mohola (value) wa mabele ao a tšweletšwago.
Bolemi/borui ke kgwebo mme go swana le kgwebo efe le efe bo swanetše go tswala dipoelo, go sego bjalo bo tla felela. Batšweletši ba Afrika-Borwa ba fepa setšhaba mme ge dikgwebo tša bona di felela tšohle, batho ba tlo jang Karabo ya molaleng ke gore re tla reka dijo tše re di hlokago dinageng tša ka ntle. Go bjalo, eupša nnete ke gore go reka dijo ka ntle re swanetše go ba le tšhelete (foreign exchange) ya go lefela ditšwantle tšeo. Nageng ye nngwe le ye nngwe go na le seo se bitšwago 'tekanelo ya tefo' (balance of payment) - ka motheo ke tekanelo ya tšhelete yeo naga e e hwetšago ka diyantle tše di rekišwago le tšhelete yeo naga e rekago ditšwantle ka yona. Ge re se na le diphahlo tše di lekanego tša go iša ntle go hwetša tšhelete (foreign exchange), go ka se be le tšhelete ya go reka dijo tše di hlokegago dinageng tša ka ntle, mme se se tlo huetša toto ya dijo tša setšhaba?
Mo lebakeng le mebaraka e hlola kgonagalokotsi (risk) ya tlhaelo ya dijo mono Afrika-Borwa - naga ya rena e na le maatla a go tšweletša dijo tšohle tše re di hlokago go be go šale pheteledi yeo re ka e rekišetšago dinaga tše di neanago mellwane le rena. Le ge go le bjalo, ge thekišo ya mabele yeo batšweletši ba e amogelago e sa kaonafatšwe, maemo a a ka se swarelele lebaka le letelele. Bothata bja go hlagiša poelo bo ama batšweletšikgwebo gammogo le batšweletši ba ba hlabologago - bohle ba swanetše go hwetša poelo. Re swanetše go nagana gabotse ka tšweletšo ya mabele - lebaka leo le dirago gore dithekišo tša ona di be tša fase ke lefe, mme Mmušo o tlo dira eng go šireletša batšweletši ba rena, bao e lego mothopo wa dijo le tlhale ya rena?