Motse wa Mmakgori o o mo kgaolong ya Borolong o itsege thata ka bontle jwa noka ya Molopo, e metsi a yone o ka reng a elelela ntlheng ya motsana wa Dikhukhung go tswa borwa bophirima kwa go ikadileng motsana wa Mabule teng.
Noka e feta mo lotshitshing lwa molelwane wa lefatshe leno le la Afrika Borwa, e bile baagi ba motse ba ka seke ba bue sepe ka ditso tsa motse ba sa e umake.
Motsana wa Mmakgori, jaaka leina le bolela, o kgabile ka ditso tsa nonyane ya kgori e go bolelwang fa motsana o o biditswe leina go lebilewe gore ke lefatshe le le kgabileng ka bontle jwa nonyane e. Mo nakong eno e bonwa mo lefelong le le bidiwang Bogamelakgomo.
E ne ya re fa Kutlwano e etetse Mmakgori e leka go itse ka ditso tsa motse o, mongwe wa ba bogosi, Phillemon Kgopedi a bolela gore Barolong ba ba tseneng pele mo motseng o ba ne ba kgona go bolaya nonyane e ba tshela ka yone le diphologolo tse dingwe, mme mo nakong eno go sa tlhole go ntse jalo.
A re mo nakong eno ka e sa bonale gongwe le gongwe mo lefatshing leno, e sireleditswe ke puso ka ntatata ya bontle jwa yone, le go lemoga gore e ka tloga ya re ka tsela nngwe Batswana ba tloga ba tshwere lephoro go ile fela jalo.
Baagi ba Mmakgori ba tswa Morokweng, Crepane le Mafhikeng ka fa Kgopedi a bolelang ka teng.
A re ba gorogile mo dinakong tsa maloba ka dintwa tsa Maburu le batho bantsho, ba tla ba tshabile leuba, kgang kgolo e le go batlela loruo lwa bone phulo. E re ka jaana morafe o wa Barolong ba, ba ba bina tshipi e ntsho, ba gorogile ka dinako tse di farologaneng ka dingwaga tsa bo 1800, ba ne ba ipitsa Boo-Kgatlhane.
A re ke ka nako ya fa go ne go sa ntse go tshelwa ka matlalo a diphologo a kgona go apewa a jewa.
A re ba ne ba dumalana go itlhophela Monyadiwe go nna kgosi ya bone ka e ne e le mongwe wa ba ba gorogileng pele, mme a latelwa ke Kgopisi, ba bo ba salwa morago ke Sesotlo.
A re e rile mo tsamaong ya nako bogosi jwa motse jwa simolola go laolwa go tswa Tshidilamolo ka e ne e le one motse o motona.
“Rona e rile fa re fatlhoga ra fitlhela go lengwa ka dikgomo di dirisa mogoma wa logong, o tlhongwa e bile o na le matshwaro, go na le le dijo di tshwana le longangale.”
E rile a latlhela la gagwe, Kgosi Richard Kgotla wa Mmakgori a re motsana o o na le logaga lo lo tshabegang lo lo lo bidiwang lwa ga Mma-Letobana.
Go ya ka ene mo logageng lo go nna noga e e borai.
O ne tswelela a re batho ba kgona go tla ba tswa kwa mafelong a a farologaneng le kwa ntle ga lefatshe leno ba tsile go ithutela bosankoma le bongaka jwa Setswana mo go lone, mme ba tlogele dithoto tse di tshwanang madi le dikerese tse go ka sekeng go nne le ope yo o ka di tsayang.
A re fa go ka diragala gore mongwe a tshware dithoto tsa go nna jaana o ka di gama a sa di tlhapela.
Mongwe wa bagolwane ba motse, James Sesotlo o ne a bolela fa ditlhabololo tsa motse wa Mmakgori di saletse kwa morago ka ntata ya motlakase, mme e bile gape a re ga go na disigo go baya dipeo.
A re ditlhabololo tsa ntlha go tsena mo motseng ke kereke ya Lontone pele ga boipuiso ka digwaga tsa bo 1850.
Ka fa kgosi kgotla a bolelang ka teng go ne ga tloga ga agwa ka bojang sekole se sebotlana go rutwa mophato wa ntlha go tsena ka wa bone.
Sesotlo a re mo tsamaong ya nako go ne ga utlwalelwa gore morafe wa Basotho go tswa kwa Aferika Borwa o gorogile mo lefatheng la Barolong kwa Tlhareseleele mme ba batla go ipusa ba sa batle go obamela Kgosi Lotlaamoreng Montshiwa wa ntlha.
Ka fa a bolelang ka teng, Kgosi Montshiwa o ne a ya go kopa thuso kwa bogosing jwa Barolong jo botona kwa Mafhikeng mme go ne ga ntshiwa mophato go tla go thusa go otlhaya Basotho go fitlhelel ba ineela.
Se se santseng se ba baya ka fa mosing gape, Sesotlo a re ke gore mopalamente wa bone ke Morolong, Mme motse le bogosi di laolwa go tswa kwa ga Ngwaketse.
“Re kile ra leka kgang e Kgosi Besele Montshiwa a santse a tshela re mo kopa gore a bue le kgosi wa nako eo yo e neng ele Kgosi Seepapitso IV gore bogosi jwa Mmakgori bo laolwe mo Borolong.
A re Kgosi Seepaitso o ne a le supa le le fa a re ‘ntja ga e ke e ekgwa lerapo e bo e le neela enngwe.’