Xana i yini ku hambana exikarhi ka Palamende na mfumo?
Palamende i rhavi ro endla milawu ra mfumo wa Afrika Dzonga. Rhavi rin'wana ra mfumo i Vuavanyisi kumbe sisiteme ya swa makhotso, leyi hlahluvaka na ku tirhisa milawu. Mfumo, wu rhangeriweke hi Huvonkulu, leyi ku nga Presidente, Xandla xa Presidente na Vaholobye va Khabinete, wu tirhisa milawu na minongonoko.
Ntirho wo kongoma wa Palamende, tanihi rhavi ro endla milawu ra mfumo, i ku pasisa milawu na ku vona leswaku Huvonkulu yi ni vutihlamuleri eka ku tirhisa milawu yoleyo, leyi nga kongomisiwa eka ku nyika mphakelo lowu faneleke na ku tisa ku antswa wa vukorhokeri eka vaaki va Afrika Dzonga.
Palamende i ndhawu ya nkoka ya vaaki ku langutisisa timhaka leti khumbaka rixaka, xikombiso vugevenga, kumbe ku tsana ka ikhonomi. Palamende yi fanele yi tlhela yi angamela hilaha mfumo wu tirhisaka hakona milawu ya tiko.
Palamende yo sungula ya xidemokirasi ya Afrika Dzonga, ku sukela hi 1994 ku fikela hi 1999, a yi langutane ni xilaveko xa ku cinca loku nga si tshamaka ku va kona naswona ka nkoka. Tanihilaha swi lavekaka hakona hi Vumbiwa bya hina lebyintshwa, a yi fanele ku simeka minhlangano ya tipolitiki na ya vufambisi leyi nga ni milawu yintshwa, maendlelo, tindlela na vuswikoti ku nga ri ku korhokela ntsena vaaki va Afrika Dzonga, kambe na ku va katsa entirhweni wa yona. Nkarhi wo tala na ntamu wu ve ka ku langutisisa na ku pasisa milawu yintshwa leyi kongomisiweke eka ku nyika nkucetelo wa Vumbiwa na swilavekonene swa xidemokirasi xa hina xintshwa, tanihilaha swi boxiweke ha kona eka Tsalwa ra Timfanelo.
Hi nkarhi wa Palamende ya vumbirhi ya xidemokirasi, ku sukela hi 1999 ku fikela hi 2004, a ku ri ni ku koxa ka le hansi ka ku endliwa ka milawu, naswona Palamende a yi ta teka nkarhi wo tala ku veka tihlo eka Huvonkulu - Presidente, Xandla xa Presidente, Vaholobye va Khabinete na tindzawulo ta vona ta mfumo - na le ka ku hlahluva mphakelo wa vukorhokeri na ku tirhisiwa ka milawu.
Palamende ya vunharhu ya xidemokirasi, ku sukela hi 2004 ku fikela hi 2009, yi vone nhlangano wu tlakusa ntshikelelo wa wona eka ku entisa ntirho wa vuangameri wa wona na ku khuthaza nghenelelo wa vaaki eka migingingiriko ya Palamende.
Palamende ya vumune ya xidemokirasi, leyi simekiweke endzhaku ka nhlawulo wa 2009 wa mani na mani, yi lemukile tindhawu ta mune tintshwa leti faneleke ku langutiwa.
Leti a ti katsa ku tumbuluxa tindlela to ndlandlamuxa vuangameri bya Palamende eka Huvonkulu, ku tumbuluxa ntirho wa Palamende eku akeni ka rixaka na ku tumbuluxa hilaha Palamende yi nga vaka hakona nhlangano wa matimba na ku va wo teka rinoko. Swi vula ku vumba Palamende yo gingiriteka, leyi kongomeke eka ku engetela mphakelo wa vukorhokeri ku tiyisisa nhluvukiso wa vaaki na wa ikhonomi ya Maafrika Dzonga hinkwawo. Palamende nakambe yi le ku kambeleni hilaha yi nga engeteleka ntirho wa yona tanihi wun'we wa minhlanganonkulu ya xidemokirasi. Eka ntirho lowu Palamende a yo endla ntsena leswaku mfumo wu tihlamulela, kambe yona hi yoxe yi tlhela yi tihlamulela eka Maafrika Dzonga hinkwawo ku tiyisisa leswaku swilaveko swa vona swa hlamuseriwa na ku endliwa.
Nawu wa Maendlelo ya Mpfuxeto wa Milawumbisi ya swa Timali na Timhaka leti Fambelanaka lowu pasisiweke hi 2008 wu andlala masungulo ya Palamende yo "gingiriteka" laha eka wona Xipikara xa Huvo ya Rixaka, Nkul Max Sisulu, xi kongomiseke eka mbulavulo wa vhoti ya mpimanyeto hi 2009.
Nawu lowu wu havaxerisa Palamende matimba yo cinca mpimanyeto hinkwawo ka wona, kun'we ni le ka mimpimanyeto ya tindzawulo to kongoma ta mfumo wa rixaka. Loko Nawu wu nga si pasisiwa Palamende a yi ta pfumelela kumbe ku bakanya mpimanyeto, ku nga ri ku wu cinca. Nawu lowuntshwa wu byarhisa vutihlamuleri byikulu ehenhla ka Palamende. Vutihlamuleri byi ta sungula ku vumbisisa muxaka wa vuxaka exikarhi ka Palamende, tanihi huvo yo endla milawu, na Huvonkulu, tanihi muhlayisi wa mphakelo wa vukorhokeri.
Mhaka yin'wana i ku langutisisa ntirho wa Palamende eka mintwanano ya matiko ya misava. Ntirho lowu pfhumbakanyana eka switeji swa masungulo swa mintwanano ya matiko ya misava na ntirho wa Palamende eku antswiseni ka xidemokirasi wu fanele ku langutisisiwa. Swi ta lava nkambisiso loko Palamende hakunene yi ta kombisa ku navela ka vanhu va Afrika Dzonga eka timhaka ta matiko ya misava ta mafumelo leti khumbaka vutomi bya vona. Leswi Palamende yi endlaka xiswona vuangameri hi ndlela yo tisa ku antswa eka ku landzelela mintwanano ya matiko ya misava swi fanele ku kamberiwa.
Ntwanano wa matiko ya misava wu boha Rhiphabliki ra Afrika Dzonga ntsena endzhaku ka loko swi pfumeleriwe hi xiboho xa Tindlu hatimbirhi ta Palamende. Leswi tshikiwaka i mintwanano ya muxaka wa xithekiniki, ya vufambisi kumbe ya huvonkulu, kumbe leyi nga laviki ku pfumeleriwa. Mintwanano yo tano yi fanele ku andlariwa ntsena eka Tindlu letimbirhi ka ha ri ni nkarhi wo ringanela.
Nhonga ya Ntima ya Vukosi i mfungho wa vulawuri bya Mutshamaxitulu wa Huvo Rixaka ya Swifundzhankulu. Yi tameriwa hi Mukhomatinyangwa, eka nandzelelano wa vachaviseki wa ntirho wa ximfumo, eka Yindlu ya ntshamo kumbe nhlengeletano ya ximfumo ya Yindlu. Yi komba ntirho wa nkoka wa swifundzhankulu eka matirhelo ya Palamende. Loko yi yimisiwile yi ku dzi, etlhelo ka xitulu xa Mufambisi, yi komba leswaku Huvo Rixaka ya Swifundzankulu yi tshamile swa ximfumo.
Meyisi i mfungho wa vulawuri bya Xipikara xa Huvo ya Rixaka. Vukona bya yona byi komba ntshamo wa ximfumo wa Huvo ya Rixaka. Meyisi leyintshwa yi endleriwe ku komba matimu, ndhavuko, ku hambana, mfuwo na tindzimi ta Afrika Dzonga. Yi tlhela yi tlangela vuxongi bya ntumbuluko bya tiko, vutomi bya swimila swa rona na swiharhi na switirhisiwa swa rona swa rifuwo ra swicelwa.
Mujeko wa rixaka wu ni mpimo wo ringanana hinkwawo ka wona na xa muhlovo wun'wana na wun'wana. Mujeko wu fanele wu boheleriwa hi ndlela yo karhi eka phuphu ya mujeko. Mujeko hinkwawo i wa xirhekithengele naswona wu lehilenyana hi n'we na hafu ku tlula ku anama. I wa ntima, nsuku, rihlaza, basa, tshwuka wa xiviriviri na wasi. Wu ni bandhi ra rihlaza ra xivumbeko xa Y leri nga n'wexantlhanu hi ku anama tanihi mujeko. Tilayini ta le xikarhi ta bandhi ti sungula etikhoneni ta le henhla na le hansi etlhelo ka phuphu ya mujeko ti hlangana exikarhi ka mujeko naswona ti ya mahlweni ti latekile ku ya exikarhi ka mindzilekano yo pfumala makumu. Bandhi leri ra rihlaza ri ni ndzilekano, ehenhla na le hansi wo basa, kasi ku ya emakun'wini ya mujeko ya phuphu. Ndzilekano wun'wana na wun'wana i n'wexantlhanu hi ku anama tanihi mujeko. Yinhlanharhu etlhelo ka phuphu ya mujeko i ya ntima. Bandhi ra le henhla ro latiwa i ro tshwuka xiviriviri, kasi bandhi ra le hansi ro latiwa i ra wasi. Mabandhi lama rin'wana na rin'wana i n'wexanharhu hi ku anama tanihi mujeko.
Ku ya hi Vumbiwa, lebyi nga nawunkulu wa Rhiphabliki ra Afrika Dzonga, Palamende yi fanele ku yimela vanhu va Afrika Dzonga, yi fanele ku tiyisisa mfumo hi vanhu naswona yi fanele yi tiyisisa leswaku ku tsakela ka swifundzhankulu ku yimeriwile eka xiyenge xa rixaka xa mfumo.
Swilaveko leswi na swipimelo swi endliwa hi ku va Palamende yi pasisa milawu, yi angamela nghingiriko wa mfumo, yi fambisa nghenelelo wa vaaki, yi fambisa mafumelo ya vutirhisani na hi nghenelelo eka matiko ya misava wa Palamende.
Palamende yi ni ntirho wo kondletela mikhuvanene ya ndzhuti wa ximunhu, ndzingano, ku pfumaleka ka xihlawuhlawu xa muvala, ku pfumaleka ka xihlawuhlawu xa rimbewu, vukulu bya matimba ya Vumbiwa na mfanelo ya lavakulu hinkwavo ku vhota na ku yimela ku hlawuriwa eka hofisi ya mfumo eka sisiteme ya mavandlanyingi ya mfumo.
Vumbiwa byi tlhela byi andlala hilaha Palamende yi tirhaka hakona na hilaha swirho swi hlawuriwaka hakona ku ya ePalamende.
Ku ni Tindlu timbirhi ta Palamende - Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Huvo ya Rixaka yi hlawuriwa ku yimela vanhu na ku tiyisisa mfumo hi vanhu. Yi endla leswi hi ku hlawula Presidente wa Rhiphabliki ra Afrika Dzonga, hi ku nyika foramu ya rixaka ya ku langutisisa ka vaaki ka timhaka, hi ku pasisa milawu ku angamela ntirho wa vaholobye va mfumo na tindzawulo.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi yimela swifundzhankulu ku tyisisa leswaku ku tsakela ka swifundzhankulu ku tekeriwa enhlokweni eka rhavi ra rixaka ra mfumo. Yi endla leswi hi ku nghenelela eka phurosese ya rixaka yo endla milawu na hi ku nyika foramu ya ku langutisisa ka vaaki ka timhaka leti khumbaka swifundzhankulu.
Palamende yi endla tirho wa yona hi mitshamo ya swirho hinkwaswo, laha swirho swa Yindlu swi hlanganaka eka ntlawa wun'we, na le ka tikomiti, laha mintlawa leyintsongo yi hlanganaka eka mimbhurisano ya vuenti.
Eka sisiteme ya hina ya sweswi ya nhlawulo, vavhoti a va hlawuli hi ku kongoma Swirho swa Palamende (tiMP). Maafrika Dzonga ya vhotela mavandla ya tipolitiki lama phikizanaka eka nhlawulo wa mani na mani naswona mavandla ya tipolitiki ya lulamisa nxaxamelo wa vayimelakulanghwa va Palamende. TiMP ti nghena ePalamende loko va vekiwile ehenhla ku ringanela eka minxaxamelo leyi lulamisiweke hi mavandla. Vaakitiko va Afrika Dzonga va vhotela vandla leri va ehleketaka leswaku ri ta yimela ku antswa ku navela ka vona.
Sisiteme ya vuyimeri ku ya hi nhlayo ya tivhoti yi endla swi koteka ku va mavandla lamantsongo ngopfu ku kuma swivandla ePalamende. Eka swivandla swa 400 eka Huvo ya Rixaka, vandla leri nghenelaka nhlawulo wa mani na mani ri kuma xivandla xin'we eka 0.25% yin'wana na yin'wana ya tivhoti leti ri nyikiwaka eka nhlawulo wa mani na mani.
Muavanyisinkulu u fambisa nhlawulo wa Xipikara xa Huvo ya Rixaka na nhlawulo wa Presidente wa Rhiphabliki ra Afrika Dzonga.
Ntshamo wo sungula wa Huvo ya Rixaka i nhlengeletano ya ximfumo ya Huvo ya Rixaka ya Palamende, laha eka wona Yindlu leyi ya Palamende yi tisimekaka ximfumo.
Swirho swa 400 swa Huvo ya Rixaka swi tekiwa ku suka eka minxaxamelo ya vayimelakulanghwa va mavandla ya tipolitiki lama nga kuma tivhoti to ringanela hi nhlawulo wa mani na mani wa Dzivamusoko 2009 ku kuma swivandla eka Huvo ya Rixaka ya Palamende.
Swirho swa 400 swa Huvo ya Rixaka swi hlambanyiwa hi Muavanyisinkulu, hi mintlawa ya 10. Muavanyisinkulu endzhaku u rhamba ku boxiwa ka mavito ya vayimelakulanghwa eka xiyimo xa Xipikara xa Huvo ya Rixaka. Loko swi kumeka ku ri ni ku boxiwa vito ku tlula kan'we eka xiyimo xa Huvo ya Rixaka, baloto ya xihundla ya endliwa.
Loko Xipikara xi hlawuriwile hi mukhuva wa kona, ku boxiwa ka mavito ka rhambiwa eka xivandla xa Xandla xa Xipikara xa Huvo ya Rixaka. Xipikara lexi xa ha ku hlawuriwaka xi fambisa nhlawulo lowu. Loko swi kumeka ku ri ni ku boxiwa ka vito ku tlula kan'we eka xiyimo xa Xandla xa Xipikara, baloto ya xihundla ya endliwa.
Loko Xipikara na Xandla xa Xipikara va hlawuriwile hi mukhuva wa kona, Muavanyisinkulu u rhamba ku boxiwa ka mavito ka xiyimo xa Presidente wa Rhiphabliki ra Afrika Dzonga. Loko ku va ni ku boxiwa ka vito ko tlula kan'we, nhlawula wa baloto ya le xihundleni wa endliwa.
Presidente, loko a ka hlawuriwa, u yima ku va Xirho xa Palamende.
Endzhaku ka nhlawulo wa Presidente, mavandla ya tipolitiki ya nyikiwa nkarhi na xivandla ku vulavula. Presidente endzhaku u nyikiwa nkarhi na xivandla ku angula.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi vumbiwa hi vurhumiwa bya 90 hinkwabyo ka byona, 54 bya byona ku nga vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo. Vurhumiwa lebyi bya 54 bya nkarhi hinkwawo byi hlambanyiwa eka ntshamo wo sungula wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu endzhaku ka nhlawulo wa mani na mani.
Vurhumiwa lebyi bya 54 bya nkarhi hinkwawo byi vumbiwa hi vurhumiwa bya tsevu bya nkarhi hinkwawo ku suka eka xin'wana na xin'wana xa swifundzhankulu swa kaye.
Muavanyisinkulu wa Afrika Dzonga u fambisa ku hlambanyiwa ka vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo bya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na nhlawulo wa Mutshamaxitulu wa Huvo.
Mutshamaxitulu loyi a hlawuriweke hi mukhuva lowu u fambisa nhlawulo wa Swandla swimbirhi swa Mutshamaxitulu.
Vanhu va nkoka va Palamende i Swirho swa Palamende (tiMP). Kambe ku ni minxakaxaka hinkwayo ya vanhu van'wana lava seketelaka ntirho wa tiMP.
Palamende yi thola vatirhi va nsirhelelo - vukorhokeri bya Palamende bya Nsirhelelo. Swirho swa Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika Dzonga na swona swi kumeka emutini wa Palamende.
Ku ni vufambisi bya vatirhi van'wana va 1 200 lava nyikaka vukorhokeri byo hambanahambana - xinawu, vuhlanganisi, ndzavisiso, vumatsalana, vukondleteri, mafambiselo, mphamelo, vuntsumi na vukorhokeri bya mbhasiso, eka byin'wana.
Presidente na Xandla xa Presidente va khoma tihofisi na vatirhi eTuynhuys. Xandla xa Presidente, eka xiyimo xa Murhangeri wa Timhaka ta Mfumo ePalamende, u tlhela a va ni hofisi na vatirhi ePalamende.
Nakambe emutini wa Palamende ku ni swirho swa Sisiteme ya Mfumo ya Vuhlanganisi na Mahungu lava na vona Vukorhokeri bya Palamende bya Vuhlanganisi byi tirhisanaka ni mintshamonkulu ya nhlanganelo leyi Palamende yi yi rhurhelaka, yo tanihi Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka, Mbulavulo wa Mpimanyeto na Xitatimende xa Pholisi ya Mpimanyeto wa le Xikarhi ka Lembe. Leyi i minkarhi leyi kokaka vamahungu rinoko naswona yi lava ntirhisano eka marhavi hinkwawo mambirhi ya mfumo ku tiyisisa mafambiselo lama faneleke. Hi siku ra Mbulavulo wa Presidente na Rixaka, xikombiso Palamende yi tala ku nyika mfikelelo eka naswona yi fambisa kwalomu ka swirho swa 500 swa vamahungu emutini.
Tikhamphani hinkwato letikulu ta laha tikweni na ta le matikweni mambe ta vamahungu ta ku tsala na ta xielekitironiki ti ni tihofisi emutini. Leswi swi nyika vamahungu mfikelelo wo olova ku veka tihlo na ku vika hi ntirho wa Palamende.
Palamende yi khuthaza vamahungu ku titsarisa ni Nhlangano wa Palamende wa Galari ya Vatekamahungu na ku endla xikombelo xa mpfumelelo wo nghena eka swivandla swa mani na mani ePalamende.
Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu havumbirhi swi ni tigalari ta vatekamahungu laha eka tona vamahungu lava pfumeleriweke va nga ni mfikelelo wo ntshunxeka eka mintshamo hinkwayo - handle ka Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka loko xilaveko xi hundza vundhawu. Hi minkarhi leyi, sisiteme ya mfikelelo wo ringanana wa pfumelelaniwa ni vatekavamahungu.
Muako lowu a wu le mutini wa Palamende kambe i xiphemu xa nandzelelano lowu vaka kona loko Presidente a nyika Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka. Muako wa Slave lodge i xiphemu xa Iziko Museums wa Cape Town naswona wu tirha tanihi ndhawu ya xitsundzuxo na ku tlangela vuhlonga eAfrika Dzonga. Muako wa Slave lodge wu ve kona hi 1679 naswona i wa vumbirhi hi vukhale eka muako wa vakoloni eCape Town. Wu tirhisiwe ro sungula tani hi hi vuwiselo bya mahlonga ya Dutch East India Company. Kambe, tanihi wun'wana wa miakonkulu ya mfumo eCape Town, eka malembexidzana wu tirhile mintirho yo tala, ku katsa ni ku tirha tanihi poso, xibedhlele, layiburari ya mani na mani na xivandla xa Khotonkulu.
Ku sukela hi 1827 ku fika 1833 a wu ri xivandla xa Huvo ya Manghezi ya Vutsundzuxi. Hi 1834 Cape yi nyikiwile vumbiwa byintshwa hi Manghezi naswona tihuvo letimbirhi ti simekiwile: Huvonkulu na Huvo yo Endla Milawu. Huvo yo Endla Milawu yi hlangane eSlave Lodge. Ro sungula swirho swa vaaki na vatekamahungu va pfumeleriwa ku ya eka mintshamo ya Huvo leyintshwa - khale timhaka hinkwato a ti endleriwa exihundleni.
Palamende yo sungula ya tindlu timbirhi ya Cape yi simekiwile hi 1853. Huvo leyintshwa yo Endla Milawu ya swirho swa 15 yi tirhe tanihi "Yindlunkulu" yo sungula ya vakoloni laha eka yona swirho hinkwaswo a swi hlawuriwa. Va ye emahlweni va hlangana ekamarini ra tirhekodo emuakwini lowu ku fikela hi 1884 loko va ta ya eka muako wuntshwa wa Palamende.
Xiyenge xa khale xa miako ya Palamende, lexi namuntlha xi rhurhelaka Huvo ya Swifundzhankulu, yi hetiwile hi 1885. Maveketelelo yo sungula a ya endliwile hi Charles Freeman. Swiphiqo swo hambanahambana swa timali na vuaki ku hlanganiwe na swona ivi phurhojeke yi tlhela yi nyikiwa mudirowi wa Musikotilandi Henry Greaves, loyi a ha ku thoriwa eka Ndzawulo ya Mintirho ya Mfumo. Eku heteleleni muako wu teke malembe ya 10 ku hela, ku sukela 1875 ku fika hi 1885, naswona wu durhe Â£220 000 - ku tlula hi ka ntlhanu mpimanyeto wo sungula wa Â£40 000.
Muako wu tirhsiwile ku sukela hi 1885 ku fikela hi 1910 eka Tindlu letimbirhi ta Palamende ya Cape. A ku ri ni Huvo yo Endla Milawu ya Cape (Huvonkulu ku ya hi sisiteme ya Palamende ya Westminster) na Huvo ya Rixaka yo Endla milawu ya Cape kumbe Huvontsongo.
Hi ku simekiwa ka Yuniyoni ya Afrika Dzonga hi 1910, Palamende a ya ha vangi kona. Yindlu ya Huvo ya Rixaka ya khale yo Endla Milawu ya Cape yi ve Sinetara, yo sungula ya Yuniyoni ya Afrika Dzonga hi 1910 ku fikela 1961, endzhaku ya Rhiphabliki ra Afrika Dzonga ku fikela hi 1980, loko Sinetara yi herisiwa. Yindlu yi tlhele yi tirhisiwa ku sukela hi 1983 ku fikela hi 1994 eka mintshamo ya swirho hinkwaswo ya Yindlu ya Vayimeri, leyi vumbiwaka hi leswi va nge i swirho swa makhaladi lava a va ri xiphemu xa Palamende ya tihuvo tinharhu leti simekiweke hi ku landza Vumbiwa bya 1993.
Hi 1994 Sinetara yi tlhele yi simekiwa tanihi yin'wana ya Tindlu letimbirhi ta Palamende yo sungula ya xidemokirasi ya Afrika Dzonga. Hi 1997, Huvo ya Rixaka ya swifundzhankulu yi sive Sinetara.
Yindlu yi pfuxetiwe swinene hi 2001, ku cinciwa matshamelo ku suka eka xivumbeko xa rhekithengele ku ya eka xirhendzevutanahafu. Hambiswiritano, yi ni muhlovoxidzi wo tshwuka swinene ku suka hi masiku loko yi ri Huvonkulu ya Palamende ya Cape naswona ya encenyetiwile eka Huvonkulu ya Palamende ya Westminister.
Hi ku hlangana ka Afrika Dzonga hi 1910, muako wu hlanganisiwile eka muako wa masungulo wa 1885 naswona Yindlu yintshwa ya Palamende ya Union yi akiwile. A yi tirhiseriwa xikongomelo lexi ku fikela hi 1961 loko Afrika Dzonga ri ve rhiphabliki. Endzhaku ka leswi a yi tirhisiwa, ku fikela 1994, tanihi Yindlu ya Huvo ya Rhiphabliki ra Afrika Dzonga. Ku sukela 1994 yi tirhiseriwa tinhlengeletano ta tikomiti na tinhlengeletano ta ku tihleva ta Swirho swa Palamende swa vandla ra African National Congress. Swiendleko swa vaaki, swo tanihi Palamende ya Vamanana na Palamende ya Vantshwa na swona swi khomeriwa kona.
Endzhaku ka nhlangano hi 1910, yindlu ya vumbirhi ya Palamende ya khale ya Cape yi hundzuriwe ndhawu ya ximfumo yo dyela ya swirho na vahlonipheki, leswi ya ha riki swona ni namuntlha. A ku ri eOld Assembly leyi laha khale ka Holobyenkulu wa Britain Harold MacMillan a nga nyika mbulavulo wa yena wa ndhuma wa "Moya wa ku Cinca" hi 1960.
Hi ku vekiwa hi xikongomelo exivindzini xa muti wa Palamende ya Afrika Dzonga, hofisi ya khale ka Mukhomixinarankulu wa Manghezi i xitsundzuxo xa minhlanganiso na vakoloni ni British Crown. Vadirowi John Perry & Lightfoot va veketele muaku lowu wa ribye ra sava hi 1937 naswona va winile sagwata ra wona.
Muako lowu wu xaviseriwe Ndzawulo ya Mintirho ya mfumo hi 2003. Wu tlhele wu tshuriwa Africa House naswona sweswi wu rhurhela Hofisi ya Phurotokholo na Komiti ya nhlanganelo eka swa Vunhlori.
N'wamabindzu tlhelo muhakeleri Sammy Marks u lombisile muako lowu tanihi tihofisi ta yena ta Cape Town hi 1904. Mudirowi a ri wa ndhuma yena Muchaviseki Herbert Baker. Emasungulweni, a wu ri muako wo lala, a wu anamile minsonga yinharhu ntsena, lowu nga engeteleriwa kandzhaku.
Yi xaviseriwe Ndzawulo ya Mintirho ya Mfumo malembenyana endzhaku ka loko yi herile.
Muako lowu wu rhurhela yindlu ya njhekanjhekisano ya Yindlu ya Vurhumiwa (swirho swa Maiindiya ya Palamende ya Tihuvo Tinharhu ya 1983) ku fikela loko yindlu ya vona eka xiengetelwa yi hetiwile hi 1987. Namuntlha yi rhurhela tiMP ta mavandla yo kaneta, vatirhi na vatekamahungu va Nhlangano wa Vuhaxi wa Afrika Dzonga.
National Assembly Wing yi ve kona hi 1983. Yi akeriwe ku rhurhela swilaveko leswi ndlandlamuxiweke swa Palamende ya Tihuvo Tinharhu, naswona yi engeteleriwe hi tlhelo ra le dzongeni ra muako lowu nga kona. Yi encenyetile xitayele xa antswiso wa manguvawalawo ya vuaki. Varhangeri va phurojeke a va ri vadirowi Jack van der Lecq na Hannes Meiring.
Xihlawulekisinkulu i yindlu yikulu leyintshwa leyi akeriweke tinhlengeletano ta nhlanganelo ta Tindlu tinharhu ta Palamende ya Tihuvo Tinharhu. Namuntlha yindlu leyi yi tirhiseriwa mintshamo ya swirho hinkwaswo ya Huvo ya Rixaka, xikombiso, Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka na mimbulavulo hi vafambisi va matiko ya misava va mfumo.
Ehenhla ka yindlunkulu leyintshwa i yindluntsongo, leyi akeriweke ku rhurhela mintshamo ya swirho hinkwaswo swa Yindlu ya Vurhumiwa. Hi ku landza Vumbiwa bya 1983 Yindlu leyi yi simekeriwe vayimeri va vanhu va Maiindiya. Yindlu leyi yi hetiwile hi 1987. Namuntlha yi vuriwa Kamara ya Tikomiti E249 naswona yi tirhiseriwa tinhlengeletano ta tikomiti.
Muako lowu wu ni ku hlangana ni Palamende loku nga ka khale. A wu tirhiseriwa mintshamo ya Yindlu ya Cape ya Huvo ku sukela hi 1854 ku fikela hi 1884. Endzhaku ka sweswo wu tirhe tani hi holo ya mfihlulelo ya Good Hope Masonic Lodge ku fikela loko yi ta hlaseriwa hi ndzilo hi 1892. Kwalomu ka 1900, wu pfuxiwile tanihi holo ya vuyimbeleri na thiyetha naswona a wu tiveka tanihi Good Hope Theatre.
Mfumo wu wu xave eka Freemasons hi 1916 ku va tihofisi ta Gavhenara, loyi a kumeka eTuhnhuys. Khumbi ra le mahlweni rintshwa ri akiwe hi 1925 hi xitayele xa Mpfuxeto wa Cape. Endzhaku ka sweswo wu tirhe tanihi Hofisi ya Presidente wa Tiko hi va1980. Swirho swa Palamende swa Inkatha Freedom Party a swi rhurheriwe kona ku sukela 1994 ku fikela 2004. Ku sukela kwalaho wu tirhisiwile hi Swirho swa Palamende na vatirhi va African National Congress.
Tuynhuys, leyi rhurhelaka tihofisi ta Presidente, yi wela ehansi Hofisi ya Presidente naswona a yi fambisiwi hi Palamende.
Ku ya hi matimu Tuynhuys (kumbe Yindlu ya Mfumo tanihilaha a yi vitaniwa hakona hi Manghezi) yi nyike ndhawu laha Palamende yi akiweke kona, ni engetelo wun'wana na wun'wana lowu khokhovelaka ku ya tlhelo ra dzonga emintangeni ya Tuynhuys ku fikela, hi 1988, miako yi fike eTuynhuys. Tuynhuys ya ha ri ni nomboro yo fana ni ya Palamende naswona kun'we ti tivisiwile ximfumo ku va switsundzuxo swa rixaka hi 1984.
Rivala lerikulu exikarhi ka tigedenkulu ta Palamende na le mahlweni ka Tuynhuys ri vuriwa Stalplein. Vito leri ri tekiwa ku suka eka switala swa tihanci swa Gavhenara. Ndhawu leyi eku sunguleni a yi ri mahosi ya muako, ni nyanghwankulu hi tlhelo ra switarata swa Government Avenue na Company's Garden. Leswi swi cincile hi 1913, loko xitarata xa Government Avenue xi pfaleriwa swipandzamananga, na Stalplein yi va nyanghwankulu wo ya eTuynhuys. Stalplein yi hluvukisiwile emasungulweni ya va1980, loko ku cincacinca ku endliwa ku rhurhela Hofisi ya khale ka Presidente wa Tiko.
Vumbiwa byi vula leswaku Palamende yi byarha vutihlamuleri byo endla milawu leyi tirhaka hinkwakonkwako eRhiphabliki. Holobye wa Khabinete, Xandla xa Holobye, Komiti ya Palamende kumbe Xirho hi vuxona xa Palamende (MP) xi nga andlala nawumpfapfarhutwa, lowu hi tlhelo wu vuriwaka Nawumbisi. Milawumbisi leyi andlariwaka hi tiMP hi vutona yi vuriwa Milawumbisi ya Swirho hi Vuswona.
Swirho swa vaaki swi nga ka swi nga tisi Milawumbisi ePalamende. Kambe swi nga gangisa tiMP kumbe Tikomiti ta Palamende ku andlala Milawumbisi leyi swi titwaka yi ri ya nkoka.
Milawumbisi yi landzelela yin'we ya tindlela ta mune to hambana na tiphurosese, ku ya hileswi yi tirhanaka na swona na hilaha yi tlawahatiwaka hakona. Tiphurosese leti ti lawuriwa hi Tisekixini 74 ku fikela 77 ta Vumbiwa ku katsa ni milawu yo hambanahambana na swinawana leswi fumaka Palamende. Ku ya hi Vumbiwa ku ni mixaka leyi landzelaka ya Milawumbisi.
Milawumbisi ya Sekixini 74 - yi tirhana ni mimpfuxeto eka Vumbiwa naswona leyi eka yona vhoti ya vunyingi bya mbirhixanharhu yi lavekaka.
Milawumbisi ya Sekixini 75 - Milawumbisintsena leyi nga khumbiki swifundzhankulu.
Milawumbisi ya Sekixini 76 - Milawumbisi leyi khumbaka swifundzhankulu.
Milawumbisi ya Sekixini 77 - Milawumbisi ya swa timali leyi nga mayelana ni mpimanyeto na mpfumelelo wa mpimanyeto.
Milawumbisi leyi khumbaka swifundzhankulu (Milawumbisi ya Sekixini 76) yi fanele yi rhanga yi pfumeleriwa hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga si langutisisiwa hi Huvo ya Rixaka.
Milawumbisi hinkwayo leyin'wana yi rhanga yi andlariwa eka Huvo ya Rixaka.
Loko Nawumbisi wu ka wu andlariwa ePalamende wu tala ku hundziseriwa eka Komiti ya Palamende leyi nga ni vuangameri ehenhla ka ndzawulo yoleyo ya mfumo leyi andlaleke nawumbisi wolowo. Tikomiti leti ti vitaniwa Tikomiti ta Vuangameri eka Huvo ya Rixaka na Komiti ya Vuangameri eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu. Eka Huvo ya Rixaka ku ni Komiti ya Vuangameri ya yin'wana na yin'wana ya tindzawulo ta mfumo. Eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu Tikomiti ta Vuangameri ti yimela swigava swa tindzawulo ta mfumo.
Loko Komiti yi ka yi tekela enhlokweni vonelo ra vaaki hi Nawumbisi na ku va yi vulavurisanile hi Nawumbisi wolowo, Komiti yi endla xibumabumelo eka nhlengeletano ya swirho hinkwaswo, kumbe ya mani na mani ya Huvo ya Rixaka kumbe Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu mayelana ni loko Nawumbisi wu fanele ku pfumeleriwa wu ri ni mimpfuxeto kumbe wu ri hava. Nhlengeletano ya swirho hinkwaswo swa Palamende yi ya tlherisela Nawumbisi eka Komiti ku ya langutisisiwa ku ya emahlweni.
Loko Palamende yi ka yi pfumelela Nawumbisi wu rhumeriwa eka Presidente. Presidente a nga tlherisela Nawumbisi ePalamende ku tirhiwa ku ya emahlweni loko wu nga fikeleli swilaveko swa Vumbiwa. Loko Presidente a ka a sayina mpfumelelo, Nawumbisi wu va nawu lowu faneleke ku tirhisiwa.
Tikomiti i minkhenukhenu ya Palamende. Ti nyika ndhawu laha swirho swa vaaki swi nga humesaka mavonelo ya swona hi ku kongoma na ku ringeta ku hlohlotela mbuyelo wa swiboho swa Palamende.
Ku ni Tikomiti ta 52 hinkwato ka tona ePalamende - 34 ti le ka Huvo ya Rixaka, 12 ti le ka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, kasi tsevu i Tikomiti ta Nhlanganelo leti katsaka Swirho swa Tindlu hatimbirhi. Komiti ya Nhlanganelo ya Nkarhi Hinkwawo eka swa Vunhlori, Komiti ya Nhlanganelo ya Nkarhi Hinkwawo eka swa Nsirhelelo na Tikomiti ta swa Mpimanyeto na Timali i tikomiti ta swinawanawana. Leswi swi vula leswaku ti simekiwa hi Vumbiwa kumbe hi Nawu wa Palamende.
Komiti yin'wana na yin'wana yi ni Mutshamaxitulu na Matsalana wa Komiti. Loko un'wana a lava ku tihlanganisa ni komiti, lava i vanhu lava a faneleke ku vulavula na vona.
Xivumbeko xa Tikomiti eka Huvo ya Rixaka xi, hi ku angarhela, yelana ni sayizi ya vuyimeri byo hambanahambana bya mavandla ya tipolitiki ePalamende. Eka Tikomiti ta le ka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, xin'wana na xin'wana xa swifundzhankulu swa kaye xi yimeriwile.
Ti veka tihlo na ku angamela ntirho wa tindzawulo ta rixaka ta mfumo na ku endla leswaku ti va ni vutihlamuleri.
Ti angamela tiakhawunti ta tindzawulo ta rixaka ta mfumo na ta minhlangano ya mfumo.
Ti langutisisa timhaka ta kwala Palamende.
Ti kambela swiyenge swo karhi swa vutomi bya vaaki kumbe timhaka leti nga ta ku navela ka vaaki.
Ti langutisisa Milawumbisi na ku yi pfuxeta naswona ti nga ha tumbuluxa Milawumbisi.
Ti langutisisa timoxini ta Swirho hi vuswona, swiringanyeto swa tihuvo to endla milawu ta swifundzhankulu na tiphethixini to hlawuleka.
Ti langutisisa mintwanano ya matiko ya misava.
Tikomiti ti ni matimba ya ku vitana munhu wihi kumbe wihi ku tivonakarisa emahlweni ka tona, ku nyika vumbhoni kumbe ku humesa matsalwa. Ti nga ha lava munhu wihi kumbe wihi kumbe nhlangano ku vika eka tona naswona ti nga ha amukela tiphethixini, miandlalo kumbe swikombelo ku suka eka vaaki. Ti tirha ntirho wa nkoka eka tiphurosese to enlda milawu.
Tikomiti to tala ti fambelana ni tindzawulo ta mfumo leti eka tona ti endlaka ntirho wa vuangameri ku endla milawu.
Hambiswiritano, Tikomiti tin'wana ti hundza ndzawulo yo karhi ya mfumo. Xikombiso i Komiti ya Tiakhwunti ta Mfumo leyi vekaka tihlo hilaha mfumo wu fambisaka timali ta vahakeri va xibalo. Komiti ya Tiakhawunti ta Mfumo yi ni ntirho wo hlawuleka ku tiyisisa leswaku timali tihi kumbe tihi leti kumekaka eka tivhoti ta mpimanyeto na ku nyikiwa tindzawulo to karhi ta mfumo ti tirhisiwa kahle.
Palamende yi tlhela yi simeka tikomiti ta nkarhinyana ku languta eka timhaka to hlawuleka, ta nkarhinyana.
Ntirho wa Komiti a wu pimeriwangi eka ku angamela matirhiselo ya mfumo ya milawu. Tikomiti ti nga lavisisa mhaka yihi kumbe yihi leyi nga ya ku navela ka vaaki leyi welaka ehansi ndhawu ya vutihlamuleri bya vona.
Swirho swa vaaki swi nga endla miandlalo eka timhaka na milawu leyi Komiti ya Palamende yi burisanaka hi yona, naswona kwalomu ka tinhlengeletano hinkwato ta Tikomiti ti amukela vaaki. Tinhlengeletano tin'wana ta Tikomiti, tanihi hi leti tirhanaka ni timhaka ta vunhlori bya rixaka, ti tala ku va ta xihundla. Kambe hi ku angarhela, tinhlengeletano ta Tikomiti ti amukela vaaki.
Tikomiti i mintlawa leyi hlawulekeke leyi tirhaka mintirho ya nkoka eka tindhawu to karhi.
Engetela ntalo wa ntirho lowu nga endliwaka. Swa hatlisa eka ntlawa lowukulu ku avela ntirho eka mintlawa leyintsongo ku tlula ku ringeta ku yi endla hi ntlawa wun'we.
Tiyisisa leswaku timhaka ta njhekanjhekasaniwa hi vuenti ku tlula loko swi endliwa eka mintshamo ya swirho hinkwaswo. Leswi swi hikuva nkarhi wo tala wu kona eka Tikomiti ku langutisisa eka vuxokoxoko.
Engetela nghenelelo wa tiMP eka mimbulavurisano. Swirho swa ntlawa swi nga nghenelela swinene hi ku hetiseka loko ntlawa wu ri wyuntsongo.
Kotisa tiMP ku ndlandlamuxa vuswikoti na vutivi bya ku enta bya ndhawu ya ntirho ya tikomiti.
Nyika foramu eka vaaki ku andlala mavonelo ya vona eka tiMP, swin'wana leswi nga endlekiki eka ntshamo wa swirho hinkwaswo swa Palamende.
Nyika foramu eka Palamende ku twa vumbhoni na ku hlengeleta matsalwa lama fambelanaka ni ntirho komiti yo karhi.
Tikomiti ti fanele ku vika eka ntlawa wa swirho hinkwaswo (Yindlu) leyi va hlawuleke naswona Yindlu yi fanele ku pfumelelana ni swiboho swin'wana leswi tikomiti ti swi endlaka. Xikombiso, loko komiti yi ka langutisisa nawumbisi, nawumbisi lowu wu fanele wu njhekanjhekisaniwa na ku vhoteriwa eka Yindlu.
Nxaxamelo wa Tikomiti Huvo ya Rixaka ePalamende na Huvo ya Rixaka Swifundzhankulu na hilaha tihlanganisaka na vona wu le tipheji ku fika eka ...A list of Committees in Parliament's National Assembly and National Council of Provinces and how to get in touch with them is on pages ...to...
Ku pasisa milawu swo va wun'we ntsena wa mintirho ya Palamende.
Palamende yi tlhela yi va ni vutihlamuleri bya ku vona leswaku mfumo - ku nga Presidente na Vaholobye va Khabinete na tindzawulo ta vona - va tihlamulela eka n'wina vanhu.
Palamende yi endla leswi hi ku angamela swiendlo swa mfumo. Leswi swi katsa ku hlahluva loko milawu, minongonoko na tipholisi swi karhi swi tirhisiwa na hilaha swi tirhaka hakona.
Leswi swi vuriwa vuangameri. Yin'we ya tindlela ta ku endla vuangameri i ku va Tikomiti ti endzela tindhawu to karhi kumbe minongonoko ku tivonela hi mahlo leswi nga ku humeleleni. Ndlela yin'wana ya ku endla vuangameri i ku khoma tinhlengeletano - leti amukelaka vaaki - laha vayimeri va mfumo va nga vutisiwaka hi ntirho wa vona.
Palamende yi bohile ku fikelela vaaki hi ku simekiwa ka minongonoko yo tala ya nghenelelo wa vaaki leyi kongomisiweke eka ku ndlandlamuxa ku tikatsa ka mani na mani eka tiphurosese ta Palamende.
Tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaaki i xin'we xa switirho leswi Palamende yi swi tirhisaka ku khuthaza na ku fambisa nghenelelo wa vaaki eka ntirho wa yona. Eka tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaaki, vanhu va kota ku hlohlotela mbuyelo wa timhaka leti nga emahlweni ka Palamende. Tinhlengeletano to twa miehleketo ti tlhela ti fambisa n'wangulano exikarhi ka vaaki na Swirho swa Palamende.
Swirho swa vaaki swi nga endla miandlalo eka Palamende hi milawumbisi kumbe matsalwa ya tipholisi lama Palamende yi nga ku ya languteni. Tikomiti ta Palamende ti langutisisa milawumpfapfarhutwa leyi, leyi hi tlhelo yi vuriwaka Milawumbisi. Tikomiti leti ti nga tlhela ti lavisisa timhaka tihi kumbe tihi ta matirhelo ya ndzawulo ya mfumo na ku vitana muyimeri wihi kumbe wihi wa mfumo kumbe Holobye wa Khabinete ku tivonakarisa emahlweni ka tona ku nyika vuxokoxoko.
Palamende, hi ku angarhela, yi rhamba vonelo ra vaaki eka Milawumbisi leyi yi nga ku yi languteni. Yi nyika tinhlamuselo na minkomiso ya leswi Milawumbisi leyi yi kongomaka ku swi endla. Palamende yi lulamisa swiendleko ku kongomisa tisekitara to karhi ta vaaki eka timhaka to karhi ku endla vanhu va vulavurisana hi timhaka ta nkoka.
Swirho swa vaaki na swona swi nga endla miandlalo eka timhaka na milawu leyi Komiti ya Palamende yi nga ku yi vulavurisaneni naswona tinhlengeletano to tala ta Tikomiti ti amukela vaaki. Mukhuva wa tikomiti ta Palamende wa ku khoma tinhlengeletano exihundleni wu hele hi nhlawulo wo sungula wa xidemokirasi wa Afrika Dzonga wa 1994.
Xiphemu xin'wana xa nkoka xa tshalatshala ra nghenelelo wa vaaki ra Palamende i pfhumba ra xiyanimoya leri kondletelaka ku twisisa ka vaaki ka ntirho wa nhlangano lowu na ku va ri ringeta ku khuthaza vaaki ku tikatsa eka ntirho wa Palamende. Nongonoko lowu wu haxiwa eswitchini swa 14 swa swiyanimoya swa SABC hi tindzimi hinkwato ta ximfumo.
Eka ku ringeta kun'wana ku ndlandlamuxa mfikelelo wa yona, na vunavi ku nghenelerisa vaaki hi ku kongoma, Palamende yi simekile Tihofisi ta Palamende ta Xidemokirasi eka swifundzhankulu - Limpopo, North West na Northern Cape.
Tihofisi ta Palamende ta Xidemokirasi (tiPDO) ti kongomisa eka ku engetela mfikelelo wa Palamende, nkarhi na xivandla na ndhawu, ku tihlanganisa ni ku nghenelerisa hi ku ya emahlweni vaaki. TiPDO ti kongomisa eka ku nyika ndhawu ya mbulavurisano ku kuma mavonelo ya vanhu eka timhaka nkoka ta rixaka, pholisinkulu kumbe milawumpfapfarhutwa leyi nga emahlweni ka Palamende. Phurojeke leyi yi le ku ringetiweni eLimpopo, North West na Northen Cape, naswona yi ta ndlandlamuxiwa ni swifundzhankulu hinkwaswo swa kaye kandzhaku.
Xikombelo i ndlela ya ku endla rito ra wena ri twiwa loko Nawumbisi ku burisaniwa ePalamende. Swi nyika vaakitiko nkarhi wo cinca miehleketo ya tiMP nkarhi na xivandla ku cinca miehleketo ya tiMP Nawumbisi wu nga si va nawu.
Ku nga va papila ro olova ra nseketelo kumbe ku kaneta. Ku nga ha va tsalwa ro lehanyana kumbe xikombelo lexi nga ni swiringanyeto xa leswi nga cinciwaka eka Nawumbisi kumbe pholisi.
Tikomiti ti amukela swikombelo swo tala hikwalaho xikombelo lexi nga koma na ku kongomisa swi ta endla ntirho wa vona wu olova.
Loko tsalwa ri lehile, katsa ni nkomiso wa tinhlokomhakankulu na swibumabumelo.
Loko u endla xikombelo wena hi vuwena, hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini u lava ku nyika vonelo eka nawumpfapfarhutwa. Boxa loko u ri ni vuleteri kumbe ntokoto lowu fambelanaka ni mhaka.
Loko mi endla xikombelo tanihi nhlangano, hlamusela nhlangano hi ku komisa. Xana i vamani swirho swa wona Xana hikokwalaho ka yini va khumbeka ngopfungopfu hi mhaka leyi Xana nhlangano wu ni vuswikoti byo hlawuleka kumbe ntokoto emhakeni leyi ku burisaniwaka hi yona?
Palamende, tanihi muyimeri wa vanhu, yi khuthaza ku tirhisiwa ka tindzimi hinkwato ta ximfumo naswona yi ta tsakela vaakitiko hinkwavo va titwa va ntshunxekile ku nghenelela eka ntirho wa nhlangano hi ririmi leri va lavaka rona.
Vaaki va nga tisa swikombelo swo tsariwa hi voxe, va swi posa kumbe va swi rhumela hi imeyili kumbe fekisi.
Mani na mani a nga ya eka tinhlengeletano ta Tikomiti ta Palamende na mintshamo ya Palamende.
Adirese ya webusayiti i http://www.parliament.gov.
Kuma leswi nga ku humeleleni ePalamende. Leswi swi katsa vuxokoxoko mayelana ni ku i Tikomiti tihi ti hlanganaka naswona i yini leswi ti burisanaka hi swona, i timhaka tihi Tindlu ta Palamende ti nga ku ti langutisiseni.
Buka rendzo ra Palamende.
Yingisela ku haxiwa thwi, ka minjhekanjhekisano leyi hlawuriweke na switatimende eka Huvo ya Rixaka kumbe Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu. Ku haxiwa thwi, ka nkarhi na karhi ku endliwa eka Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka, Mbulavulo wa Mpimanyeto na Xitatimende xa le Xikarhi ka Lembe xa Pholisi ya Mpimanyeto. Kambe ku ni minjhekanjhekisano yin'wana leyi hlawuriwaka ku haxiwa thwi!
Kuma vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya tiMP na Tikomiti ta Palamende.
Kuma ku i Swirho swihi swa Palamende swi nga eka Tikomiti tihi ta Palamende.
Hlaya hi ku hambanahambana ka timhaka leti yelanaka ni Palamende leti nga ku tekaka rinoko.
Tendzo ta Palamende i mahala, naswona ti va kona exikarhi ka vhiki ku sukela hi 9.00 ku fikela hi 12.00, handle ka tiholodeni ta mani na mani. Ku hava tendzombalango hi tiholodeni ta mani na mani. Tendzo ti heta kwalomu ka awara.
Swi le ku tlangeni eswitichini hinkwaswo swa SABC swa xiyanimoya, kan'we hi vhiki.
Palamende yo sungula ya xidemokirasi yi lemukile matikhomelo tanihi xirhangana. Hikokwalaho, hi Mudyaxihi 1996 exikarhi ka ka phurosese ya ku endliwa ka vumbiwa, Palamende yi amukele Nxaxamelo wa Milawu ya Matikhomelo ya Swirho swa Palamende (tiMP).
Palamende leyintshwa ya xidemokirasi a yi lava ku nyika vamakombandlela eka mukhuva lowu tiMP ti faneleke ku tikhoma hawona eka swa mabindzu ya vona ya xihundla. Yi tlhele yi lava ku simeka tindlela to tirhana ni mintlimbo ya ku navela na ku tiyisisa leswaku tiMP ti nga rhangisi ku vuyeriwa eka swa timali ka vona vini emahlweni ka ku tsakela ka vaaki.
Nxaxamelo lowu wa milawu wu lava tiMP ti paluxa ku vuyeriwa ka tona eka swa timali naswona wu nyika vamakombandlela va ku tihumesa ka tiMP loko ku ri ni ntlimbo wa ku tsakela. Wu tlhela wu boha tiMP ku kuma mpfumelelo ku suka eka mavandla ya tona ya tipolitiki ku kuma ntirho wa le handle. A wu pfumeleli ku gangisela ku kuma muholo. TiMP ti nga tirha na ku gangisa hi ku yimela swifundzha swa tona vakheti kambe va nga hakeriwi ku endla leswi.
Komiti ya Nhlanganelo eka swa Matikhomelo na ku Vuyeriwa ka Swirho yi ni vutihlamuleri byo tirhisa Nxaxamelo wa Milawu ya Matikhomelo.
mali ya mudende.
TiMP ti fanele ku paluxa ku vuyeriwa hinkwako ka tona eka swa timali eka rhijisitara leri Palamende yi ri hangalasaka kan'we hi lembe.
Ku vuyeriwa ka varingani na vanakuloni va tiMP na vana va tona lavantsongo ka paluxiwa eka xiyenge xa swa xihundla eka Rhijisitara ra ku Vuyeriwa ka Swirho.
Mimpaluxo hi varingani kumbe vanakuloni i swa xihundla hikuva vanhu lava a va boheki ku paluxa ku vuyeriwa ka vona eka rhijisitara ra vaaki. Hambiswiritano, leyi i mhaka leyi Komiti ya Nhlanganelo eka swa Matikhomelo na ku Vuyreiwa Swirho yi nga yi lemuka tani hi mhaka leyi lavaka ku burisaniwa hi yona.
Tihakelo ta tiMP eka mintirho ya tona ya nxavelano wa mabindzu ya le xihundleni ti paluxiwa eka xiyenge xa xihundla xa rhijistara.
Tihakelo ta tiMP ta swa vutsundzuxi ti fanele ti paluxiwa ti tiviwa hi mani na mani - ku sivela ku gangisela ku hakeriwa hi ku tumbela hi swa vutsundzuxi.
Loko ku ri ni ntlimbo wa ku tsakela, tiMP ti fanele ti paluxa ntlimbo lowu kutani va tihumesa - handle ka loko foramu leyi ti tikatseke eka yona yi teka xiboho xa ku ntlimbo lowu a wo va mhaka.
Sisiteme ya Palamende yo paluxa ku vuyeriwa yi yime eka mavonelo ya leswaku tiMP ti nga tikatsa eka ku vuyeriwa hi swa timali ntsena loko swi paluxiwa swi tiviwa hi mani na mani ni ku va swi nga vangi ntlimbo wa ku tsakela hi mintirho ya tiMP tanihi vayimeri va vaaki.
Eka malembenyana lama nga hundza Mukambatinkotankulu u tlhele a langutisisa mpaluxo wa tikhamphani hi tiMP ku xiyisisa vukwatsa bya mpaluxo wa vulawuri.
Ehenhla ka tiMP ta 454, kaye ti kumiwe ti nga endlanga hilaha swi faneleke. Swo tala leswi nga boxiwangiki swi fambelana ni tikhamphani leti nga tirhiki. Hambiswiritano, Komiti yi humese minxupulo ya ku va ku nga paluxiwanga.
Swirho swa vaaki swi nga yisa swivilelo eka Hofisi ya Murhijisitirara wa swa ku Vuyeriwa ka Swirho loko va kholwa ku tiMP a ti paluxanga hi ku hetiseka ku vuyeriwa ka tona ka swa timali.
Komiti ya Nhlanganelo eka Matikhomelo na ku Vuyeriwa ka Swirho yi ni vutihlamuleri byo tirhisa Nxaxamelo wa Milawu ya Matikhomelo na ku tekela enhlokweni swivilelo hinkwaswo leswi tisiweke. Leswi Komiti yi nga ta swi kuma swi endliwa swi tiviwa hi mani na mani.
Loko Komiti yi vona MP nandzu, yi nga tirhisa ku holovela kumbe ndziho. Nxupulo wa le henhla i ndziho lowu ringanaka na 50% ya muholo wa n'hweti wa MP.
Komiti a yi pfumeli swivilelo swa swikalavito, handle ka loko swi ta ni vumbhoni.
Komiti yi ta sirhelela ku tiviwa ka muvileri loko leswi swi laveka.
Mpaluxo wa vaaki wa ku vuyeriwa ka swa timali ka tiMP ku fambisana ni xilaveko xa Vumbiwa xa ku tekiwa ka swiboho loku nga erivaleni. I ndlela nakambe yo endla tiMP ti va ni vutihlamuleri. Hi hlohlotela vanhu ku tirhisa tindlela leti ta vutihlamuleri ku endlela leswaku Palamende yi yimela ku tsakela ka vanhu va Afrika Dzonga.
Komiti ya Nhlanganelo eka swa Matikhomelo na ku Vuyeriwa ka Swirho yi tiyimisele ku vona ku Nxaxamelo lowu Milawu wa tshikeleriwa naswona yi ringanyetile ku nyika langutisisiwa ka timhaka to talanyana, ku katsa ni leti longoloxiweke laha.
Ku tumbuluxa mpimo wo karhi wa le henhla wa tinyiko leti tiMP ti nga ti amukela.
Ku tekeriwa enhlokweni ka nxaxamelo wa milawu ya matikhomelo lamanene loku nga na vamakombandlela lava nga erivaleni vo herisa mintlimbo ya ku tsakela.
Loko minxupulo yi fanele yi langutisisiwa, ngopfungopfu ka matikhomelo ya vukungundzwana.
Loko vayimeri va vaaki na varingani kumbe vanakuloni va fanele va pfumeleriwa ku thendara eka mabindzu ya mfumo.
Milawu yo kongoma yo langutisa mintlimbo ya ku tsakela.
Loko ku fanele ku va ni milawu leyi sivelaka ku tirhisiwa ka mahungu ya xihundla ku tifumisa wena n'wini.
Ku tumbuluxiwa ka milawu yo sivela matirhiselo yo biha ya nkucetelo wa ku tivuyerisa hi swa timali wena n'wini.
Komiti yi lava ku twa mavonelo ya vaaki eka timhaka leti ta nkoka.
Swirho swa vaaki leswi tshembaka ku tiMP a ti paluxanga hi ku hetiseka ku tsakela ka tona eka swa timali swi nga rhumela swivilelo swa swona eka Hofisi ya Mufambisi wa ku Vuyeriwa ka Swirho.
Fekisi: 021-461 0090.
Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka i xiendleko xa nkoka swinene eka khalendara ya swa tipolitiki naswona Palamende yi rhurhela xiendleko lexi lembe na lembe.
Eka lembe leri ku nga ni nhlawulo wa mani na mani ku ni mimbulavulo yimbirhi, wun'we ku nga si va ni nhlawulo wa mani na mani na wun'wana endzhaku ka nhlawulo.
Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka wu endliwa hi Presidente wa Rhiphabliki ra Afrika Dzonga eka ntshamo wun'we wa Tindlu hatimbirhi ta Palamende - Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu. Eka mbulavulo lowu, Presidente u hlamusela nghingiriko wa mfumo wa lembe leri nga hundza na ku humesela erivaleni swirhangana eka lembe leri landzelaka. Eka nkarhi wolowu, Presidente u vulavula ni rixaka tanihi Mufambisi wa Tiko ku nga ri tanihi Mufambisi wa Mfumo.
I nkhuvo wa ntolovelo wa lembe na lembe wa tiko hi Nyenyenyana lowu eka wona Huvonkulu, Vuavanyisi na Huvo yo Endla Milawu va endlaka mintirho ya vona ya swa Vumbiwa va ri karhi va voniwa hi rixaka. Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka wu khomiwa kambirhi hi lembe loko ku ta va ni nhlawulo wa mani na mani.
Hi ku fika ka xidemokirasi hi 1994, loko tinyanghwa ta Palamende ti pfulekela vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga, nkarhi lowu wa Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka wu hundzuke ku tlangela ka rixaka ra hina laha nghenelelo wa vaaki wu tatisaka eka migingiriko ya Mfumo.
Presidente wa khale Nelson Mandela u sungule nghenelelo wa vaaki eka nkhuvo lowu. Nghenelelo wa vaaki eka ku tlangela i ka nkoka hikuva Palamende yi tikarhatela ku endla nhlangano lowu wu fikeleleka eka vanhu na ku hlohlotela nghenelelo wa vaaki eka mintirho ya wona.
Xiphemu xo sungula xa maendlelo ya ku tlangela loku ku suka eSlave Lodge ku ya eka tinyanghwa ta Palamende ku katsa ku Yima ko Xixima ka Mavuthu.
Muphati u tlhela a amukela Presidente.
Ku suka eka tinyangwa ta Palamende ku va ni ku Yima ko Xixima ka Vana va Xikolo va xaxamela ni ndlela ku fikela emakumu ka muako wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu.
Ku Yima ko Xixima ka Vaaki ku kombisa Vanhu vo Hlawuleka va kaye vo xiximeka va longoloka hi ndlela endzhaku ka leswi ku fikela emakumu ka muako wa Old Assembly.
Vahungati va tlhela va endla migingiriko ya vona eka tindhawu to hambanahambana ku xaxamela hi tlhelo ra nghenelelo wa vaaki.
Ku suka eka switepisi swa muako wa Huvo ya Rixaka, mukhuva wa mafambelo ya timhaka wu tlhela nakambe wu va wa ku tlangela ka ximfumo.
Ku Yima ka Mavuthu eka Ntirho wa Ximfumo ku va emahlweni ka muako wa Huvo ya Rixaka kasi ntlawa wa masocha wo chaya wu chaya risimu ra rixaka. Ku duvuriwa ka swibamu ka 21 ni hahiso wa Vuthu ra le Moyeni ku humelela loko Presidente a ri karhi a xeweta rixaka.
Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka endzhaku ka nhlawulo wa mani na mani i wa nkoka swinene hikuva i Mbulavulo wo sungula wa Presidente ni Rixaka loyi a ha ku hlawuriwaka eka ntshamo wa nhlanganelo wa Palamende leyi ya ha ku simekiwaka.
Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka wu vitaniwa hi Presidente, hi ku tirhisa Xipikara xa Huvo ya Rixaka na Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka wa Swifundzhankulu, loko Presidente a va tsalela ku va kombela leswaku ku va ni ntshamo wa nhlanganelo wa Palamende.
I wun'wana wa minkarhi yo kala swinene loko marhavi manharhu ya mfumo - Huvonkulu, Vuavanyisi na Huvo yo Endla Milawu - yahlangana endhawini yin'we.
Ku sukela hi 1994 Mimbulavulo ya Presidente ni Rixaka yi ve ku tlangela ko hetiseka loku katsaka ku heleketiwa hi maphorisa lama fambaka hi tihanci na ku heleketiwa hi mavuthu lama fambaka hi mimovha, nongoloko eka ndlela ya Presidente hi Mavuthu yo sirhelela rixaka ya Afrika Dzonga (SANDF), ku xeweta rixaka hi ku Yima ko Xixima ka SANDF, ntlawa wo chaya wa vuthu, ku haha hi Vuthu ra le Moyeni ra Afrika Dzonga na ku xeweta hi ku duvula swibamu ka 21.
Migingiriko eka siku ra Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka hi ntolovelo yi landzelela nongoloko lowu nga laha hansi.
Swirho swa Vuavanyisi, Swipikara swa Tihuvo to Endla Milawu ta Swifundzhankulu, Vaholobye va Swifundzankulu na Tidiplomati va fika eka nyangwa wa Company Gardens wa muako wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Vayeni na Swirho swa Khabinete va sungula ku fika.
Ku Yima ko Xixima ka Vana va Xikolo na Vaaki na Vanhu vo Hlawuleka ku va ematlhelo ka khapete yo tshwuka ku longoloka ni Parliament Street ku suka enyanghweni ku fika emutini wa Palamende.
Muphati u yima kahle ku va a amukela Presidente. Muphati u tlhela endzhaku a endla tano eka nyanghwa yo nghena eka Yindlu ya Huvo ya Rixaka loko Presidente a nghena eka Yindlu leyi.
Tipresidente ta khale, Swandla swa Tipresidente swa khale, Vatshamaxitulu va khale ni Vaavanyisinkulu va khale va fika eka minyanghwa ya muako wa Huvo ya Rixaka.
Mafambelo yo longoloka ya Vaholobye va Swifundzhankulu, Swipikara swa Tihuvo to Endla Milawu ta Swifundzhankulu, Vatshamaxitulu va khale, Vaavanyisi, Vatshamaxitulu va Palamende, Xandla xa Presidente na Presidente va nghena eka muako wa Huvo ya Rixaka.
Presidente u xeweta rixaka a ri eka phodiyamu ehandle ka muako wa Huvo ya Rixaka.
Presidente u nyika Mbulavulo wa yena ni Rixaka eka Yindlu ya Huvo ya Rixaka.
Vatshamaxitulu va Palamende va hangalasa ntshamo wa nhlanganelo wa Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Presidente, Xandla xa Presidente na Vatshamaxitulu va Palamende va rhanga ku huma eka Yindlu ya Huvo ya Rixaka ku teka swifaniso swa ximfumo.
Vayeni ni Swirho swa Palamende va huma eka Yindlu ya Huvo ya Rixaka.
Laha hi laha Holobye wa swa Timali a andlalaka eka Palamende leswi mpimanyeto wa lembe wu nga ta va xiswona na hilaha wu nga ta aviwa hakona eka tindzawulo to hambanahambana ta mfumo na minhlangano. Mbulavulo wo nyika Mpimanyeto hi ntolovelo wu va hi Nyenyenyana endzhaku ka Mbulavulo wa Presidente na Rixaka.
Leswi hi ntolovelo swi khomiwa hi Nhlangula lembe rin'wana ni rin'wana ni ku swi nyika nkarhi na xivandla eka Holobye wa swa Timali ku endla ku cinca eka mpimanyeto, lowu tivisiweke hi Nyenyenyana wa lembe rolero, loko swiyimo swi endlile leswaku ku cinca koloko ku va ku fanerile.
Xitatimende xa Pholisi ya Mpimanyeto wa le Xikarhi ka Lembe xi letela mianeko ya swa timali ta mfumo, matirhiselo na malombelo eka lembeximali rolero. Xi tlhela xi kombisa matwisiselo man'we ya Khabinete eka mintlhontlho ya ikhonomi na ya mpimanyeto leyi ya ha taka.
Xitatimende xa Pholisi ya Mpimanyeto wa le Xikarhi ka lembe xi ni xiyimo xo hlawuleka eka nongonoko wa Palamende hikuva xi endla ku vaendli va milawu na vaaki, varhangeri va swa mabindzu na vaaki, vatirhi na vaakitiko va fanele ku tekela enhlokweni makungu ya mfumo ya mpimanyeto tin'hweti to hlaya ku nga si va ni Mpimanyeto hi woxe.