Monday, 27 January 2014 22:30
Pretoria se eerste tronk is deur 'n gevangene gebou. Die ooreenkoms was dat hy die tronkgebou binne 'n jaar oprig, in ruil vir sy vryheid. Die tronkvoël het dié projek so vinnig afgerammel, dat die hartbeeshuisie met grasdak heel onstabiel was.
Pretoria is in 1855 rondom 'n kerk aangelê. Mettertyd is allerhande noodsaaklike dienste in plek gesit, maar dié kerkdorpie se dorpsvaders het geweier om 'n tronk te laat bou.
Sy vertoë vir die bou van 'n tronk het op dowe ore geval en uiteindelik het hy op 31 Desember 1859 bedank omdat hy dit nie langer kon verduur nie.
Bewaarders buite Pretoriase Sentrale Tronk in die 1970's
Foto: Pretoria News Library
In 1860 is daar vir tenders vir die bou van 'n tronk en "een algemene landskantoor" gevra. Voordat die tenders toegeken kon word het die burgeropstand uitgebreek. In 1864 is weereens vir tenders gevra.
Die goewermentskantoor is wel gebou – sy laaste deel is in 1870 voltooi – maar die tronk-projek het agterweë gebly. Dit is nou tot 'n nuwe landdros tot 'n 'goedkoop' plan ingestem het.
Op 4 April 1865 het landdros Moll 'n man met die naam van Alexander Anderson tot twaalf maande gevangenisstraf met harde arbeid gevonnis. Dit is nie duidelik wat Alexander se oortreding was nie.
Omdat daar nie 'n tronk was waarin Alexander opgesluit kon word nie, was landdros Moll te vinde vir 'n plan. Sou Alexander die tronk in minder as 'n jaar bou en homself gedra tot die tronk klaar gebou is, sou hy op vrye voet gestel word.
Dit was eers in 1873, op die aandrang van landdros Skinner, dat die regering besluit het om 'n volwaardige gevangenis op te rig. Die nuwe tronk is ongeveer in 1875 op die terrein van die ou SA Munt, op die hoek van die huidige Bosman- en Visagiestrate, voltooi.
Dié tronk was agter 'n hoë omringende muur, maar die galg het oop en bloot aan die westekant van die muur in die tuin gestaan en was van die straat af sigbaar sodat teregstellings deur nuuskieriges aanskou kon word.
Agter die muur was 'n afdeling vir verhoorafwagtendes, 'n sinkgeboutjie vir die aanhouding van jeugdige oortreders, twee aparte geboue vir blanke en nie-blanke vroulike oortreders en selblokke vir blanke manlike gevangenes. Nie-blanke mans is in een groot sel binne die vierkant wat deur die blanke mans se selle gevorm is, aangehou.
Daar was ook stalle, 'n siekekamer, kombuis, die sipier en sy assistant se huise en huisvesting vir die ongetroude bewaarders. Getroude bewaarders se huise was in Minnaarstraat.
'n Watersloot wat uit die rigting van die Fonteine gekom het, het deur die tronkterrein geloop en daar is wasklippe neergelê sodat die gevangenes self hulle klere kon was.
Die eerste menasie-gebou
Eers in 1895, nadat 'n groep gevangenes 'n tonnel tot in Visagiestraat gegrou het om te ontsnap, het die selle sementvloere gekry.
Die uitstalling in die tronkmuseum wys hoe gevangenes eens aangehou is
Vanaf 1890 is vertoë gerig vir die bou van 'n sentrale gevangenis waaruit dit moeiliker sou wees om te ontsnap en waar gevangenes nie meer toegelaat sou word om buite die tronk te werk nie.
'n Kommissie is aangestel om 'n geskikte terrein te soek en hulle het 'n stuk grond aangrensend aan Von Wiellighstraat aangewys. Die hoof van die departement van gevangeniswese het 'n kosteberaming vir die oprigting van die nuwe gebou gedoen en gesê dat dit nie veel sou kos nie, omdat al die werk deur gevangenes gedoen sou word.
Ná die oorlog het die Britse direkteur van gevangenis 'n pleidooi vir die bou van 'n nuwe tronkgebou in die veld ver van Pretoria af, gelewer. Bouwerk aan die sentrale tronk is, ná verskeie vertragings, in Desember 1904 deur die firma Prentice en Mackey begin en is in 1907 voltooi.
Oor die jare het slegs enkeles uit dié tronk ontsnap. Een van die bekendste ontsnappingstories is dié van politieke gevangenes, Tim Jenkin en Stephen Lee. Dié twee het in die 1970's oor 'n tydperk van 18 maande elf houtsleutels in die tronkwerkswinkel gemaak om alle hekke en deure waardeur hulle moes wegkom, oop te kon sluit. Hulle het die bewaarders gefnuik deur menspoppe te maak wat in hulle beddens gelê het, terwyl die twee in kaste weggekruip het tot die oopsluitkans daar was.
Die Sentrale Gevangenis onder Britse heerskappy
Wagte se huise langs die sentrale gevangenis
Die Sentrale Gevangenis in Potgieterstraat het ook 'n Korrektiewe Dienste-museum in dit wat oorspronklik in die vroeë 1900's die bestuurder van gevangenisdienste se huis was. Die gebou is later as kantore gebruik en toe as 'n kroeg vir bewaarders. Dié museum is in 1992 deur Adriaan Vlok, destydse minister van korrektiewe dienste, geopen.