Luhuhi ndi ṅwedzi wa ndeme kha Phalamennde na Maafurika Tshipembe oṱhe. Ndi tshifhinga tsha u sedza zwe zwa swikelwa, u humbulela phanḓa na u dzhia ṱhoḓea dza shango ḽashu sa zwipikwa zwihulwane. Ṅwaha muṅwe na muṅwe nga Luhuhi hu vha na Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, musi vha tshi amba na lushaka sa ṱhoho ya shango.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi mini?
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, ndi vhuṱambo ha ṅwaha nga ṅwaha hune Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe vha amba na Phalamennde na Lushaka, kha u vulwa ha Phalamennde. Mulaedza uyu u ṋetshedzwa kha Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde ḽa Buthano ḽa Lushaka (NA) na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP). U sedzana na tshiimo tsha zwino tsha poḽitiki na matshilisano a zwa ikonomi kha shango. Dzulo ḽi vhidzwa nga Muphuresidennde ngeno Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka vha na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vha tshi vha ṋemuṱa. Ndi tshiṅwe tsha zwifhinga zwi so ngo ḓoweleaho hune masia mararu a muvhuso ane a vha, Khorondangi, i imelwaho nga Muphuresidennde, Mufarisa Phuresidennde na Dziminisiṱa; Vhuhaṱuli, ho imelwaho nga Muhaṱuli Muhulwane wa shango, Vhahaṱuli Phuresidennde; na Vhusimamilayo, ho imelwaho nga Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP) vha ṱangana fhethu huthihi. Miraḓo ya tshitshavha na vhone vha na vhaimeli kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzhenela vhuṱambo uhu vhu re na ndeme kha u ṋea lushaka lwashu tshivhumbeo.
Ndi ngani Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u wa ndeme?
Kha mulaedza, Muphuresidennde vha dzhiela nṱha zwo swikelwaho na khaedu dze ha ṱanganiwa nadzo kha ṅwaha wo fhiraho khathihi na u bvisela khagala zwa ṅwaha u ḓaho. Mulaedza u katela mafhungo a poḽitiki, a ikonomi na mafhungo a matshilisano na u dzhiela nṱha tshiimo tsha muvhuso wa Afurika Tshipembe nga u angaredza. Mulaedza u amba nga ha mafhungo a fhano Afurika Tshipembe khathihi na vhushaka haḽo na dzhango ḽa Afurika na ḽifhasi. Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi nḓila ya ndeme ya u sumbedza vhuḓifhinduleli kha Phalamennde na tshitshavha tsha Afurika Tshipembe kha zwe zwa itea kha ṅwaha wo fhiraho na u dzhenisa vhadzulapo kha adzhenda ya poḽitiki ya ṅwaha u ḓaho. Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dovha hafhu wa vha nga ha u pembelela lushaka na u vhufhaṱalushaka.
U vha hone lini?
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzulela u vha hone nga ṅwedzi wa Luhuhi. Hone, musi hu na khetho-guṱe, hu vha na milaedza mivhili, muthihi u vha u tshi sumbedza dzulo ḽa u fhedzisa ḽa Phalamennde ine ya khou bva, ngeno muṅwe u tshi vha hone nga murahu ha khetho, musi Muphuresidennnde muswa na Phalamennde zwi tshi ṱanganedzwa, Kha u ṱutshela nḓowelo, nga Luhuhi 2010, Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo ṋetshedzwa nga madekwana lwa u tou thoma, u ṋea tshifhinga vhathu vhazhi vha Afurika Tshipembe tsha u vha dziṱhanzi dza uvhu vhuṱambo na u thetshelesa Mulaedza wa Muphuresidennde. Nga mulandu wa tshanduko iyi, mbalo ya vhalavhelesi vha theḽevishini yo gonya u bva kha vhalavhelesi vha henefha kha miḽiyoni mbili u ya kha vhane vha nga swika miḽiyoni nṋa.
U dzhenela ha tshitshavha ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhuṱambo. Miraḓo ya tshitshavha vha rambiwa u dzhenela vhuṱambo sa vhaeni vho rambiwaho vha Phalamennde. Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u bva kha ḽothe ḽa Afurika Tshipembe na u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavunḓu vha vha tshipiḓa tsha Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na wa Vhana. Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo, une wa ṱanganedza Muphuresidennde Phalamenndeni, u katela Maafurika Tshipembe zwao. Mufolo wa Khuliso wa Vhana u bva kha zwikolo u mona na shango nahone u imela vhaswa, vhane Afurika Tshipembe ḽa vhea vhumatshelo ha shango khavho. Vhaḓivhalea vha Afurika Tshipembe vha anzela u rambiwa u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo. Vha wanala u bva kha mavunḓu nahone ndi vhathu vhe vha ita zwithu zwihulwane kha shango.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli,
vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu. Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa u ṱola na u lavhelesa mishumo ya muvhuso.
Alusa fhulufhelo ḽa vhadzulapo kha muvhuso.
Uri mihasho ya muvhuso i khou langulwa lu bveledzaho naa.
Mushumo wa vhulavhelesi u katela vhulanguli vhu bveledzaho ha mihasho ya muvhuso u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u swikela vhutshilo ha khwine ha vhadzulapo vhoṱhe,
Kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Muphuresidennde vha dzhia ndivhitho ya lushaka vha vhea ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga swikelwa dza ṅwaha u ḓaho. Ndi kha ndivho dzenedzi na zwine zwa nga swikelwa hune Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho, u anzelaho u vha hone nga Luhuhi. Ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga zwikelwa zwa ndeme zwi vhumba mutheo wa zwine muvhuso wa ḓo tea u ita kha ṅwaha u ḓaho.
Hu itea mini nga murahu ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka?
Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, hu hanedzanwa ngawo kha Nnḓu mbili dza Phalamennde. Mahoro a poḽitiki a vha na tshifhinga tsha u ṋea mihumbilo yao na u vhudzisa mbudziso nga ha mafhungo o ambiwaho kha tshipitshi. Mafhungo a ndeme a a vhudziswa na fhethu ha ndeme kha lushaka hu a sumbedziswa. Vhadzulapo vha rambiwa u vha hone na u vhona khanedzano idzi u fana na kha maṅwe madzulo a Phalamennde. Nga murahu, Muphuresidennde vha fhindula mafhungo o vhudziswaho na mbudziso dzi bvaho kha khanedzano.
Thero ya Phalamennde ya uno ṅwaha ndi ifhio?
Thero ya Phalamennde ya 2011 ndi "U pembelela vhufa ha mbofholowo nga u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha Phalamennde na vhathu". Ṅwaha muṅwe na muṅwe Phalamennde i ṱalusa thero ine ya ḓiswa nga ndumbo ya maitele a Phalamennde. Muvhuso wa dimokirasi wa ngoho u wana maanḓa kha vhathu, nga khetho dza nga misi na u dzhenela ha vhadzulapo ha misi yoṱhe kha maitele a vhuvhusi. Thero i ṱuṱuwedza u vhona uri hu na vhudzheneli, vhuimeli na dimokirasi ya ndayotewa, hune vhadzulapo vha dzhenela kha mafhungo a vhusimamilayo na vhulavhelesi. I khwaṱhisedza mushumo wa Phalamennde, une wa vha wa u imela vhathu na u vhona uri ndi muvhuso wa vhathu u re fhasi ha Ndayotewa. Mushumo wa Phalamennde na wa Miraḓo yayo u fanela u sedza kha u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha vhathu na vhaimeli vhavho vhe vha tou khethiwa. U bvelela ha Phalamennde ho ḓitika kha u dzhenela ha nungo ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u ṋea sia kha mushumo wa Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP) ye vha i khetha na kha tshiimiswa.
Tshitshavha tshi nga dzhenela hani kha Phalamennde?
U dzhenela kha matshimbidzele a vhuṱambo ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi iṅwe nḓila ine ngayo vhadzulapo vha dzhenela kha Phalamennde yavho. Hu na dziṅwe nḓila dza u dzhenela kha Phalamennde nahone idzo dzi katela u vouta kha khetho, u dzhena kha ḽihoro ḽa poḽitiki, u ṋea ṱhuṱhuwedzo na u dzhena kha dzangano ḽi sa kombetshedzwi kana dzangano ḽi si ḽa muvhuso, u kwamana na Miraḓo ya Phalamennde, u swikisa vhupfiwa kana u ṋetshedza na u rumela phethisheni kha Phalamennde.
Phalamennde yo ḓikumedzela uri i swikelee nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe nga u sika zwikhala zwi pfalaho zwa u dzhenela na u shela mulenzhe nga vhoṱhe: vhanna na vhafumakadzi, vho funzwaho na vha so ngo funzwaho, vha shumaho na vha sa shumi, vha konaho kana vhathu vha re na vhuholefhali, vhashai (nga maanḓa vhashai vha mahayani), na zwiṅwe zwigwada zwo tiwaho: u kuvhangana na u bvisa mihumbulo yavho nga ha mafhungo a elanaho na ṱhoḓea dzavho dza mutheo. Mbekanyamushumo dzo tiwaho u fana na Buthano ḽa Vhathu, U isa Phalamennde kha Vhathu, Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa, dzoṱhe ndi pulatifomo dzo itelwaho u ambedzana na tshitshavha u pfa mavhonele atsho nga ha zwine zwa vha zwa ndeme khavho. Phalamennde i ṱoḓa u engedza u dzhenela na u shela mulenzhe ha tshitshavha kha u tevhedza thero ya uno ṅwaha "U pembelela vhufa ha mbofholowo nga u khwaṱhisa u vhuṱumanyi vhukati ha Phalamennde na Vhathu".
Vha ḓo takalela u dalela Phalamennde?
Ofisi ya Pfunzo ya Tshitshavha ya Phalamennde i ṋetshedza nyendo dza mahala dza Phalamennde khathihi na tshifhinga tsha uri tshitshavha tshi lavhelese khanedzano u bva kha gaḽari dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Nzudzanyo dzi nga ḓi itwa hafhu uri tshitshavha tshi ṱangane na Miraḓo ya Phalamennde na u dzhenela Vhupfiwa nga Vhathu kana miṱangano ya Komiti. Arali vha sa koni u swika Phalamenndeni, vha nga dalela webusaithi yashu ya www.parliament.gov.za na u dzhenela kha nyendo dza Phalamennde yashu u bva kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḽifhasi.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka (SONA) u ḓo dovha hafhu wa vha hone nga madekwana, a ḽa 10 Luhuhi 2011.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo khethekanywa wa bva zwipiḓa zwiraru. U thoma ndi u dzhenela ha tshitshavha musi Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo u tshi ṱanganedza Muphuresidennde na vhaeni vhavho musi vha tshi tshimbila kha khaphethe tswuku. Izwi zwi tevhelwa nga vhuṱambo ha muvhuso vhune ha katela saluthi dza ganuni dza 21 na u fhufhela fhasi ha fuḽaimatshini dza Mmbi ya Muyani, ha fhedzisela nga u amba ha Muphuresidennde ho lavhelelwaho vhukuma.
Miraḓo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe (SANDF) i fola na ṋdila ine Muphuresidennde vha i shumisa u ya Phalamenndeni.
Mufolo wa Khuliso wa Mmbi u dovha hafhu wa dzhenela kha vhuṱambo na bennde ya mmbi i tamba luimbo lwa lushaka lwa Afurika Tshipembe.
Saluthi dza ganuni dza 21 dzi thuthubiswa sa khuliso ya Ṱhoho ya Shango, fulaga ya lushaka, Ṱhoho dza Mivhuso dza Mashango a sili, muraḓo wa muṱa wa musanda u vhusaho na Ṱhoho ya Muvhuso wa kale.
U fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu na ine ya tshimbidzwa nga ndivho ya u vhona uri hu na vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.