Ku sukela eminkarhini ya khale, Varhangeri va Ndzhavuko a va endla mintirho yotala ya nkoka eka vaaki va vona. Nkanelo lowu nga eka tsalwa leri wu pakanisa eka yinwana ya mintirho leyi: ntirho wa nawu wa Varhangeri va Ndzhavuko. Namuntlha mafambisele ya vululami etindhawini ta le makaya ya endliwa ngopfu hi tikhoto ta Varhangeri va Ndzhavuko kumbe Tikhoto ta Ndzhavuko. Leti i tikhoto ta Tihosi na Tindhuna naswona ti fambisa vululami hi ku tirhisa Nawu wa Ndzhavuko. Hi ku ya hi xiyenge xa 211 xa Nawu wa Vumbiwa wa Riphabliki ra Afrika Dzonga, Nawu wa Ndzhavuko wu amukeriwa tanihi nawu swinwe na nawu wa ntolovelo. Leswi swi vula leswaku tikhoto a ti nge languti ntsena xitiviso xa tikhoto1 xa nawu wa ndzhavuko tanihi leswi a swi ri xiswona khale loko ku nga si pasisiwa Nawu wa Vumbiwa kambe va fanele ku xi tirhisa ntsena laha swi faneleke naswona hi ku tirhisa nawu lowu faneleke na Nawu wa Vumbiwa. Tikhoto ta ndzhavuko leti nga kona ti amukeriwa hi ku landza xiyenge xa 16 xa xedulu ya 6 ya Nawu wa Vumbiwa lexi vulaka leswaku khoto yinwana ni yinwana ku katsa na Tikhoto ta Ndzhavuko leti a ti ri kona loko Nawu wa Vumbiwa wu sungula ku tirha ti fanele ku ya emahlweni ti tirha no endla mintirho ya tona ya nawu hi ku landza nawu lowu faneleke eka tona. Mintirho ya tikhoto leti yi lawuriwa hi swinawana swotala. Swinawana leswi swi katsa swinawana leswi humaka eka vumbiwa byosungula bya Afrika Dzonga2, khale ka matiko-xikaya na matiko lama tifumaka3. Ku yisiwa emahlweni ka swinawana leswi swa nkarhi lowu nga hundza eAfrika Dzonga lerintshwa swi pfumeleriwa hi xedulu ya 6 ya Nawu wa Vumbiwa wa Afrika Dzonga wa 108 wa 1996. Presidente wa Tiko u tivisile hi ku tirhisa xitiviso leswaku swinawana leswi swi fanele ku tirhisiwa eka swifundzankulu swa swona hi ku landza xiyenge xa 14 xa xedulu ya 6 xa nawu wa Vumbiwa. Vona: Xiviko xa Tikhoto ta Ndzhavuko na Mintirho ya Nawu ya Varhangeri va Ndzhavuko: lexi sikuhatiweke siku ra 21 Sunguti 2003: Khomixini ya Nawu wa Afrika Dzonga eka phj 1?
Matimba ya nawu ya nga hlamuseriwa tanihi matimba na vuswikoti bya khoto ku yingisela no boha hi nkanetano exikarhi ka mintlawa. Graafreinet Municipality vs Huvo ya Ncheleto ya Van Ryenveld 1950 SA 420 (A). Matimba ya hi tivisa leswaku i matimba na swipimelo swihi leswi khoto yi nga na swona. Xigwevo lexi endliweke eka nandzu a xi na matimba naswona a xi nge tirhisiwi. Hi ku ya hi mavonele ya nawu wa ndzhavuko, timhaka ta matimba ya nawu yi huma eka milawu na swinawana swo hlaya. Swinawana leswi swi huma eka nawu wa ndzhavuko kambe a swi nge pasisiwi eka xinawana. Xikombiso xo pasisiwa loku i Nawu wa Khoto ya Majisitarata.4 Matimba ya nawu ya tumbuluka eka milawu leyi landzelaka.
Nawu lowu hi wona wa nkoka eka milawu yotala leyi fambelanaka na matimba ya nawu. Hi ku ya hi nawu lowu ku va khoto yi va ni matimba yi fanele ku nyikiwa matimba ku endla mintirho ya yona: Eckards 17. Khoto yi fanele ku va ni matimba eka muhehliwa/musirheleri na rifuwo ra yena.
Timhaka ta matikhomelo yi fambelana na madyondziselo ya kahle. Matimba ya nawu ya mpimo wa matikhomelo. Vona Polak 2. Matimba ya nawu ya khoto ya pimiwa ku tirha ntsena eka ndhawu kumbe mbangu wokarhi lowu hlamuseriweke.
Xivuriso lexi loko xi hundzuluxiwa handle ko hlamuseriwa xi vula leswaku muhehli u landzelela nsirhelelo eka foramu ya yena. Loko muhehli a tsakela ku mangala nandzu a mangalela muhehliwa, muhehli u fanele ku endla tano ekhoto leyi nga na matimba eka munhu loyi a mu mangalelaka na rifuwo ra yena. Khoto leyi talaka ku va khoto ya ndhawu leyi muhehliwa a kumekaka kona ku nga ri laha ku kumekaka muhehli. Kambe ku na swihlawulekisi swa nawu lowu, xikombiso: khoto yi nga va ni matimba hikwalaho ka xivangelo xa xiendlo lexi nga va ka kona endhawini ya ntirho wa yona. Hi mayelana na Tikhoto ta Majisitarata xiyenge xa 289(d) xa Nawu wa Tikhoto ta Majisitarata wa 32 wa 1944, xi vula leswaku ku va khoto yi va ni matimba ya nawu emhakeni leyi, xivangelo xa xiendlo xi fanele ku va xi endliwile hi ku hetiseka endhawini leyi welaka ehansi ka khoto yoleyo.
Hikwalaho ko phikizana ka milawu ya matimba ya nawu swa humelela leswaku khoto yinwana yi va ni matimba ehenhla ka yinwana emhakeni yo fana. Hikwalaho ko va muhehli a ri dominis litis leswi swi vulaka leswaku u na matimba yo lawula nandzu wa yena, u tshunxekile ku hlawula khoto leyi a lavaka ku yisa nandzu wa yena eka yona. Minkarhi yotala muhehli u hlawula foramu leyi nga kusuhi na yena ematshanwini wa leyi nga kusuhi na muhehliwa?
Matimba ya nawu ya kumisisiwa/tiyisisiwa hi ku tirhisa masamanisi ku nga ri loko ku humesiwa masamanisi. Endzhaku ko va khoto yi nyikiwa matimba ya nawu, yi ta ma tirhisa ku fikela loko nandzu wu hela. Standard Credit Corporation LTD V Bester and Others 1987 SA 812(W) at 819. Loko khoto yi ri na matimba ya nawu enkarhini wa ntirho wa masamanisi kumbe endlelo ra khoto leri ku sunguriwaka mintengo hi rona, ku cinca ka swiyimo a ku nge tekeli khoto matimba ya nawu. Xikombiso; khoto yi na matimba ya nawu hikuva muhehliwa a kumeka endhawini leyi welaka ehansi ka matimba ya nawu ya yona naswona yi ta ya emahlweni yi va ni matimba ya nawu emhakeni leyi ni le ndzhaku ko hela ka endlelo swi nga ri na mhaka leswaku muhehliwa/muhehliwa a nga ha tshami endhawini ya khoto yaleyo.
Mufambisi unwana na unwana, u fanele ku tiyisisa leswaku khoto ya yena yi na matimba ya nawu yo yingisela nandzu a nga si sungula. Leswi swi endliwaka ngopfu hikwalaho ka swipimelo swa muxaka wa xikoxo na nkoka wa wona. Swi fanele ku tekeriwa enhlokweni leswaku eka Tikhoto ta Ndzhavuko a ku na swipimelo swa mali leswi tirhisiwaka. Kambe hambi swi ri tano phurojeke yo Hlawuleka ya Khomixini ya Nawu wa Ndzhavuko yi bumabumela leswaku ku vekiwa swipimelo leswi fambisanaka na mimpimo ya karhi na ku vutshembeki bya Tikhoto ta Ndzhavuko Xintu.5 Laha muhehliwa a yaka ekhoto leyi nga riki na matimba yo yingisela nandzu wa yena no kala a nga kaneti matimba ya nawu ya khoto, khoto yi ta va ni matimba ya nawu yo yingisela nandzu wa yena. Xiyenge xa 281f xa Nawu wa Tikhoto ta Vamajisitarata wa 32 wa 1944 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona. Kambe laha swi endlekaka muhehliwa a nga yi khoto, mufambisi u na ntirho wo kala a nga boxi mero motu mhaka ya matikhomelo ya matimba ya nawu. Kasi laha mhaka yo pfumaleka ka matimba ya nawu yi boxiwaka vutihlamuleri bya vumbhoni byi tala ku nyikiwa hi muhehli ku kumisisa leswaku khoto yi na matimba ya nawu Vona Malherbe v Britstown Municipality 1949 1 SA 281 C, kambe ndlela leyi muhehli a vilelaka hi ku pfumaleka ka matimba ya nawu ku nga hundzula vutihlamuleri bya muhehliwa?
Timhaka ta matimba ya nawu yi yelana na matimba ya tikhoto ta hina eAfrika Dzonga hi mhaka yo va yi hi tivisa hi matimba na swipimelo leswi khoto ya karhi yi nga na swona. Khoto ya nawu hi ku ya hi matimba ya nawu ya yona, yi tirha tanihi khoto yosungula kumbe khoto yo rila.
Khoto ya Vumbiwa hi yona khoto leyikulu etikweni etimhakeni hinkwato ta vumbiwa S 166 na 167.
Khotonkulu yo Endla Swivilelo hi yona khoto leyikulu etimhakeni leti nga riki ta vumbiwa S 166 na 168.
Khotonkulu yi katsa Khotonkulu yo Endla Swivilelo leyi nga tumbuluxiwaka hi Nawu wa palamende ku yingisela swirilo swa Tikhotonkulu. Ti nga boha mhaka yinwana na yinwana ehandle ka leyi vekeriweke khoto ya vumbiwa S 166 na 169. Khotonkulu ku vuriwa leswaku yi na matimba ya nawu ya ntumbuluko (hi leswaku ti kuma matimba ya nawu ya tona eka nawu wa ntolovelo)?
Tikhoto ta Vamajisitarata ti nga boha mhaka yinwana na yinwana leyi tiyisisiwaka hi Nawu wa Palamende. Tikhoto leti a ti fanelangi ku vutisa kumbe ku endla swiboho swo va enawini ka nawu wunwana na wunwana kumbe matikhomelo ya presidente S166 na 170. Tikhoto ta Vamajisitarata: ti tala ku vitaniwa swivumbiwa/swivumbeko swa swinawana (h.l. ti kuma matimba ya tona eka xinawana lexi ti tumbuluxeke, Nawu wa Khoto ya Majisitarata wa 32 wa 1944.) Tikhoto leti nakambe ti kuma matimba ya tona eka nawu ku nga ri Nawu wa Khoto ya Majisitarata ntsena. Hikwalaho ke khoto ya majisitarata a yi na matimba manwana ehandle ka lama yi nyikiweke wona hi Nawu wa Khoto ya Majisitarata na milawu yinwana?
Tikhoto ta ndzhavuko ti wela ehansi ka nkhetekanyo lowu. Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna ti tumbuluxiwile no/kumbe ku amukeriwa hi ku landza milawu leyi veke kona ku nga si amukeriwa Vumbiwa. Xikombiso xa milawu leyi i Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927. Hi ku ya hi xiyenge xa 2 xa xedulu ya 6 eka Nawu wa Vumbiwa milawu hinkwayo leyi a yi tirhisiwa ku nga si va ni Nawu wa Vumbiwa yi ta ya emahlweni yi tirhisiwa ku fikela loko yi hundzuluxiwa kumbe yi herisiwa. Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wu ta ya emahlweni wu tirha ku fikela loko wu hundzuluxiwa kumbe wu herisiwa. Hi ku ya hi Nawu wa Mafambiselo ya Vantima a ku na xivumbeko xa matimba lexi lerisiweke xa Tikhoto ta Ndzhavuko. Nakambe a ku na xilaveko xo rila etikhoto ta Tindhuna ku fika eka khoto ya Hosi. Etimhakeni ta vaaki na Vugevenga ku rila ku endliwa eTikhoto ta Majisitarata. Vona Xiviko xa Tikhoto ta Ndzhavuko na Mintirho ya Nawu ya Varhangeri va Ndzhavuko xa 21 Sunguti 2003: Khomixini ya Nawu wa SA p 4 na xiyenge xa 12 na 20 xa Nawu wa Mafambisele ya Vantima. Eka vaaki vanwana va ndzhavuko ntolovelo lowu tirhisiwaka i wa leswaku swivilelo na swivilelo swi sungula eka huvo ya mindyangu kutani loko swi nga herisiwi swi ya eka ndhuna laha yi hetelelaka hi ku swi yisa eka Hosi ku suka eka Hosi xivilelo xi ya eKhoto ya Majisitarata?
Loko ku nga si pasisiwa Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga wa 108 wa 1996, vumbiwa na matimba ya nawu swa tikhoto to hlawuleka ta vantima eAfrika Dzonga a swi fambisiwa/lawuriwa hi ku ya hi Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927?
Tikhoto ta tihosi na Tindhuna, tikhoto ta Vakhomixinara na Tikhoto to Rila a ti ri tikhoto to hlawuleka ta vantima. Hi 1986 swibumabumelo leswi landzelaka swa Khomixini ya Ndzavisiso wa Xivumbeko na Mintirho ya Tikhoto ta Vakhomixinara na Tikhoto to Rila ta Vakhomixinara swi herisiwile.6 Vulawuri bya tikhoto ta tihosi leti ya rhurhiseriwile eka tikhoto ta vamajisitarata. Ku sukela nkarhi wolowo milandzu ya vantima a yi tengiwa etikhoto ta vamajisitarata hi ku ya hi matimba ya nawu ya tona. Tikhoto ta Vamajisitarata a ti tirhisa Nawu wa Ndzhavuko eka minkwetlembetano ya vantima. Hi ku ya hi xiyenge xa 1 xa Nawu wa Vumbhoni lowu Hundzuluxiweke wa 1988, Tikhoto ta Vamajisitarata a ti fanele ku amukela xitiviso xa matimba ya Nawu wa Ndzhavuko. Enkarhini wolowo wa nhluvukiso Nawu wa Ndzhavuko a wu nga si amukeriwa tanihi nawu lowu fambisanaka na sisiteme ya nawu wa Riphabliki ra Afrika Dzonga. Nawu wa tiko a wu nga amukeli swivangelo swa swiendlo swa minxavelano ya Nawu wa Ndzhavuko. (Seymour 7). Nawu wa Ndzhavuko a wu tirhisiwa ntsena eka swiendlo leswi khumbaka muntima na munhu loyi a nga riki muntima. Xikombiso, Sipho loyi a nga wanuna wa muntima loyi a tekanile na nsati wa yena Sibongile hi ku tirhisa Nawu wa Ndzhavuko a yisaka Kobus loyi a nga ri muntima ekhoto hikwalaho ka swivangelo swa vuoswi. Nawu wa ntolovelo wu ta tirhisiwa hikuva Kobus loyi a nga riki muntima a khumbeka tanihi muhehli. Loko ku tirhisiwa nawu wa ntolovelo Sipho u ta tekiwa tanihi munhu loyi a nga tekangiki naswona loyi ku nga riki na xivangelo xo nwi xupula hikuva matekanelo ya xintu/ndzhavuko a ya nga amukeriwi tanihi hi vukati?
Hi ku landza xiyenge xa 12 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 1927, Holobye a nga nyika xileriso eka Tihosi, Tindhuna na swandla swa Tihosi ku yingisela milandzu ya vaaki. S12 XI VULA LESWAKU Holobye a nga (a) Nyika matimba hosi ya muntima yinwana na yinwana kumbe ndhuna leyi amukeriwaka kumbe leyi thoriweke ehansi ka xiyengentsongo xa kumbe xa xiyenge xa mbirhi ku yingisela no boha swivilelo ya vaaki leyi tumbulukaka eka nawu wa Vantima na ndzhavuko na ntolovelo lowu vikiweke eka yena hi Vantima lava lumbetanaka muntima unwana loyi a tshamaka endhawini ya yena ya matimba ya nawu (b) Hi ku amukela xikombelo xo huma eka hosi yinwana na yinwana kumbe ndhuna loyi a nyikiweke matimba ya nawu hi ku landza pharagirafu ya (a), a nga nyika matimba/lerisa xandla xa hosi yeleyo ku yingisela nandzu no boha swivilelo ya vaaki leyi humaka eka nawu wa Vantima na ntolovelo lowu vikiweke eka yena hi muntima loyi a lwaka na muntima loyi a tshamaka endhawini ya yena ya matimba ya nawu, NTSENA loko hosi leyi ya Muntima, ndhuna kumbe xandla xa hosi ehansi ka xiyenge lexi kumbe nawu wunwana va ri na matimba yo tiyisisa swivutiso hinkwaswo swa kala ku nga amukeriw, ku thala kumbe ku hambana loku vaka kona eka vukati. Swilaveko swo fana swa kumeka eTranskei (Milawu ya 13/1982 na 6/1983), Ciskei (Nawu wa 37 wa 1984), Bophutatswana (Nawu wa 29 wa 1979), Kwandebele (Nawu wa 3 wa 1984) Vona Bennet 76 laha ku nga na ku hundzuluxiwa eka matimba ya nawu na maendlelo manwana?
Milawu ya Tikhoto ta Ndzhavuko ya kumeka eka GN R2082 leyi sikuhatiweke siku ra 29 Nwendzamhala 1967?
Hi ku landza xiyenge xa 12 (a) na (b) loko hosi kumbe ndhuna kumbe xandla a nga si va ni matimba yo yingisela minkwetlembetano ya vaaki, swilaveko leswi landzelaka swi fanele ku fikeleriwa.
Ku nyikiwa Matimba hi Holobye Xiyenge xa 12 . Vona 1.5.
Hosi, ndhuna kumbe xandla xa yena a nga yingisela minkwetlembetano ntsena exikarhi ka vantima. Muntima u hlamuseriwa eka S35 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927 hi ndlela leyi landzelaka: Muntima swi ta katsa munhu unwana na unwana wa rixaka ra vaaki vo rhanga kumbe rixaka ra Afrika. Rixaka i ra mhaka ya nkoka eku tiyisiseni matimba ya nawu wa Tikhoto ta Ndzhavuko?
Hi mayelana na ku ringanana ka swilaveko swa Nxaxamelo wa Timfanelo, xivutiso i xa leswaku leswi a swi endli xihlawuhlawu. Hi ku ya hi TW Bennet 77 leswi i xipimelo xo twisiseka no amukeleka eka mfanelo yo kala munhu a nga hlawuriwi. (Vona nakambe S 36 xa Vumbiwa.) Tikhoto ta ndzhavuko ti tirha hi ndlela leyi ti pfunaka Vantima, lava hikwalaho ka swivangelo swa timali na dyondzo va nga riki na mfikelelo wa tikhoto ta vamajisitarata kumbe tikhotonkulu naswona endlelo ro hlawuleka leri welaka ehansi ka Xiyenge xa 8 (a) Nawu wa Vumbiwa bya Nkarhinyana. (Xiyenge xa 9 xa Nawu wa Vumbiwa Byintshwa) TW Bennet 77. Xikongomelonkulu i ku nyika Vantima foramu leyi nga ta fambisana na mimfuwo ya vona. Benett 77. Eka Bangindawo na vanwana v Nhloko ya Mfumo-xivongo wa Xifundza wa Nyanda na Vanwana 1998 SA 262(TK) hambileswi xilaveko xa rixaka xi tlulaka timfanelo ta ku ringanana emahlweni ka nawu xa ha ri xipimelo lexi amukelekaka. Khoto eka Mlheka na Feni v Nhloko ya Mfumo-xivongo wa Xifundza wa Tembuland na vanwana 2001 SA 574(TK) eka timhaka to yelana leti kumeke leswaku ku tluriwa ka timfanelo ku fanerile. Khomixini ya nawu eka Phepha ra Nkanerisano ra Tihuvo ta ndzhavuko phara. 6.2.2 yi bumabumela leswaku ku herisiwa swilaveko swa xihlawuhlawu hinkwaswo leswi simekiweke eka ntumbuluko wa xikoxo, ndhawu yo tshama na ku tirhiseka ka Nawu wa Ndzhavuko?
Marito eka xiyenge xa 12 (a) na (b) muntima loyi a lwaka ni muntima loyi a kumekaka endzeni ka ndhawu ya matimba ya nawu ya hosi yoleyo loko swi hlamuseriwa handle ko swi hlamuselo, swi tikomba swi vula leswaku ku va hosi yi va ni matimba ya nawu eka nandzu wa vaaki muhehli na muhehliwa va fanele va tshama endzeni ka ndhawu ya matimba ya nawu ya hosi. Hi ku ya hi Seymour 15 vutshamo bya muhehliwa ntsena eka ndhawu ya matimba ya nawu ya hosi a swi enelangi ku va hosi yi va ni matimba ya nawu yo yingisela nandzu wa vaaki. Eka Exparte Holobye wa Timhaka ta Vantima ku vuriwile leswaku tanihi muaki i theme ra xithekiniki ra nawu wa ntolovelo leri faneleke ku twisisiwa hi ku ya hi nawu wa ntolovelo. Ku tshama endhawini a swi katsi ntsena ndhawu ya tshama naswona timhaka letimbirhi ti fanele ku hambanisiwa. Ku tshama endhawini swi vula ndhawu ya ntolovelo leyi munhu a tshamaka eka yona. Munhu a nga va ni tindhawu to tlula yinwe to tshama hi nkarhi wunwe. (Seymour 15). A swi tsariwangi ehansi leswaku i xiyimo xa nkarhi hinkwawo xihi lexi lavekaka hi mayelana na ndhawu yo tshama. Kambe hambi swi ri tano a ku nge vuriwi leswaku munhu u tshama endhawini loko a endzela ndhawu nkarhinyana ku ta laveka xiyimo xa nkarhi hinkwawo. (Seymour 15) Ndhawu yo tshama ya munhu i ndhawu leyi munhu a tekiwaka a ri kona eka yona ni loko a nga ri kona. DSP Cronje na J Heaton7 hlamusela ndhawu yo tshama tanihi ndhawu laha munhu a tekiwaka a ri kona hi swikongomelo swo tirhisa timfanelo ta yena no endla mintirho ya yena ni loko a nga ri kona. Munhu a nga tshama endhawini yinwe hi nkarhi wunwe. 8 Muhehliwa loyi a nga tshameki endhawini a nga a nga nyikiwa matimba ya nawu hi ku endla xikombelo eka matimba ya nawu ya khoto?
Matimba ya nawu ya hosi kumbe ndhuna ya tirha ntsena eka milandzu/swivilelo leyi humaka eka Nawu wa Ndzhavuko na ntolovelo. Hosi kumbe ndhuna a yi na matimba to yingisela milandzu leyi humaka eka nawu wa ntolovelo. Xilaveko xa Xiyenge xa 12 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima a xi katsi matimba ya nawu ya hosi, ndhuna kumbe xandla etimhakeni leti nga amukeriweki, ku thala kumbe ku hambana loku vaka kona eka vukati. Hikwalaho ko va Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya Xintu/Ndzhavuko, matekanelo ya xintu ya na xiyimo xo ringana na tmfanelo ta matekanelo ya ximfumo ya vaaki naswona ya nga herisiwa ntsena hi ku thala, ku herisiwa ka matekanelo ya xintu no kala ya nga weli eka vulawuri bya tikhoto ta tihosi ta ndzhavuko.10 Tikhoto ta Ndzhavuko ti nga ya emahlweni ti lamula minkwetlembetano ya vukati loko ku nga si dlayiwa.11 Ta ha ri na matimba ya nawu eka swivilelo leyitsongo eka vukati xik. Swivilelo swo tlherisela lobolo/ndzovolo eka ku onhakeriwa hikwalaho ka vuoswi laha nawu wa ntolovelo wu tirhisiwaka. Tikhoto hinkwato eRSA ti na matimba na vuswikoti byo tirhisa nawu wa ntolovelo. Vona xiviko xa Nawu wa khomixini ya SA eka minkwetlembetano ya milawu xa Ndzhati 1999 eka pheji 2, Tlhela nakambe u vona S211 xa Nawu wa Vumbiwa na S1 xa Nawu wo Hundzuluxiwa ka Nawu wa Vumbhoni wa 45 wa 1988. Xiyenge xa 12 xi sivela tikhoto ta ndzhavuko ku yingisela milandzu ya vaaki leyi tumbulukaka/humaka eka nawu wa ntolovelo. Eka Ngwenya v Manana12 ku vuriwe leswaku hikwalaho ko va nawu wa ntolovelo wu tirhisiwa eka xikoxo xa vuoswi tikhoto ta ndzhavuko a ti na matimba yo yingisela nandzu. Eka Nkosi v Mdhladhla13 lowu a ku ri nandzu lowu a katsa ku onhakeriwa ko pfinya, khoto yo Endla Swivilelo yi bohe leswaku hikwalaho ko va nawu wa ndzhavuko wu pfumelela ntsena xiendlo xa vugevenga eka swiyimo swo tano, khoto ya ndzhavuko a yi na matimba. Laha tisisiteme hi timbirhi ta nawu ti nga na xintshunxo matimba ya nawu ya khoto ya ndzhavuko ya tiyisisiwile. Vona Cebekhulu v Shandu.14 Vona xiviko xa Khomixini ya Nawu ya SA eka nkwetlembetano wa milawu xa Ndzhati 1999 eka pheji 47 fn27. Ku fanele ku tekeriwa enhlokweni leswaku ehansi ka Xiyenge xa 20 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, Varhangeri va Ndzhavuko hi vona va nga na vuswikoti byo yingisela milandzu ya nawu wa ntolovelo kumbe nawu wa ndzhavuko ntsena loko muhehliwa na muhehli va ri vantima. Loko va tirhisa matimba ya nawu wa vugevenga S 20 (a) xi nyika Tikhoto ta Ndzhavuko matimba yo tirhisa nawu wa ndzhavuko na nawu wa ntolovelo. Vona xiviko xa Khomixini ya Nawu ya SA eka nkwetlembetano wa milawu xa Ndzhati 1999 eka pheji 44 na 48. Eka swivilelo swo ku dyohisa ndziriso wa ku onhakeriwa wu fanele ku fambisana na mindzhavuko ya rixaka. Vona Mkhombo v Mathngu.15 Ku bohiwile leswaku swivilelo ya ndzovolo yi fanele ku hakeriwa eka vukati bya ximfumo, endzhaku ko dlaya vukati leswi humaka eka nawu wa ndzhavuko na ntolovelo.
Hi ku ya hi xiyenge xa 21A xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, Holobye a nga nyikiwa matimba endzhaku ko tsundzuxana na huvo ya vaaki leyi tumbuluxiweke hi ku landza xiyenge xa 2 xa Nawu wa Tihuvo ta Vaaki wa 125 wa 1977 ku nyika matimba ya nawu wa vaaki kumbe vugevenga yo fana na lama nyikiweke hosi kumbe ndhuna hi ku landza xiyenge xa 12 na 20 xa Nawu wa 38 wa 1927 eka Muntima hi mayelana na ndhawu kumbe xiphemu xa ndhawu xa huvo leyi khumbekaka hi laha holobye a nga bohaka hi kona. Hi ku ya hi xiyenge xa 2 xa Nawu wa Tihuvo ta Vaaki wa 125 wa 1977 swilaveko swa xiyenge xa 12 na 20 eka xiyimo lexi swi ta tirhisiwa hi mayelana na Muntima loyi laha ku hundzuluxiwaka no yelanisiwa hi laha swi nga bohiwaka hi kona hi Holobye eka Gazzette ya Mfumo. Swilaveko leswi a swi kalangi swi tirhisiwa (Vona Seymour p 18 ku kuma swivangelo)?
Muhehli loyi a tsakelaka ku teka magoza eka muhehliwa u ya ekayaka muhehliwa laha a fambaka na timbhoni, vatsundzuxi, vaseketeri na munhu unwana na unwana loyi muhehli a vonaka a fanerile. Loko va fikile muvulavuleri wa muhehliwa u boxa nandzu eka muhehliwa. Muhehliwa loyi a nga tivi hi riendzo a nga boheki ku hlamula swihehlo. A nga tivisa muhehli na lava a fambaka na vanghana ku tlhelela eka yena hi nkarhi na siku leswi vekiweke. Xipfuno xa goza ro sungula eka muhehliwa i xa leswaku u ta tivisiwa hi ku hetiseka hi ntumbuluko na matimba ya nandzu wa muhehli?
Loko siku leri vekiweke ri fika, muhehli u ya tlhela a boxa nandzu wa yena eka muhehliwa na vatsundzuxi va yena. Timbhoni to huma eka matlhelo hi mambirhi ti ta vitaniwa. Hambileswi ku nga riki na xiyelaniso mhaka yi ta va leyi yelanaka na nawu naswona timhaka ti ta langutiwa hi ku hetiseka hi matlhelo yo hambana.17 Endlelo leri ri vitaniwa ku teka magoza naswona ri voniwa ri ri goza ro sungula eka ku teka magoza ya nawu. Enkarhini lowu muhehliwa loko a vona ntikelo wa xikoxo xa muhehli a nga nkhensa nandzu laha nandzu wa muhehli wu nga va ni vumbhoni. Kutani ku ta lulamisiwa ndlela yo hakela nandzu. Muhehli nakambe endzhaku ko vona matimba ya vusirheleri bya muhehliwa a nga boha leswaku a swi nge pfuni nchumu ku yisa mhaka emahlweni. Xiyimo lexi xi yelanisiwa swinwe na litis contestation (ku pfariwa ka switatimendhe)?
Laha muhehliwa a alaka naswona muhehli a yisaka mhaka emahlweni, a nga tlhentlhisa ntlawa wa yena no rila eka ndhuna leyi nga na mpfumelelo kumbe leyi nga riki na mpfumelelo eka wadi kumbe xifundza.19 Ndhuna leyi nga riki na mpfumelelo a yi na matimba yo sindzisa muhehliwa ku va kona kumbe ku avanyisa. Loko muhehliwa a pfumela nandzu eka nhlengeletano ya Ndhuna leyi n ga riki na mpfumelelo kambe a ala ku hakela, muhehli a nga yisa nandzu wa yena eKhoto ya Hosi naswona muhehliwa u voniwa nandzu ku va a amukele nandzu.20 Laha ntlawa wu nga enerisiweki hi xiboho xa Ndhuna wu nga yisa mhaka eKhoto ya Hosi. Vuavanyisi bya Khoto ya Hosi kumbe Khoto ya Ndhuna leyi nga riki na mpfumelelo xa boha naswona ku ta endliwa xigwevo.21 Ntlawa ematshanweni yo yisa nandzu eKhoto ya Ndhuna wu nga yisa nandzu xikanwe-kanwe ekhoto leyi nga na vuswikoti bya nawu, leyi ku nga khoto ya Ndhuna leyi pfumeleriweke, Hosi kumbe khoto ya Majisitarata.22 Hosi yi nga hundzuluxa vuavanyisi bya Ndhuna naswona Hosi leyikulu yi nga hundzuluxa xigwevo xa Hosi leyi?
Mbhoni yi ta vula vumbhoni bya yona ehandle ko kavanyetiwa. Ntlawa kumbe xirho xinwana na xinwana xa Huvo ya Hosi kumbe xirho xinwana na xinwana xa vaaki lexi nga kona xi nga vutisa mbhoni. Endlelo leri ri endliwa hi ndlela ya xichavo na nawu handle ka swipimelo hi mayelana na ndlela yo hlamusela?
Endzhaku ko yingisela vumbhoni hinkwabyo no vulavula ka vanhu hinkwavo lava nga kona Hosi hi ku pfuniwa hi Vatsundzuxi yi ta endla xiboho hi ku landza Nawu wa Ndzhavuko na ku twisisa. Loko xiboho lexi xi ri xosungula xi ta tirhisiwa tanihi hi xikombiso.23 Endlelo leri ri khumba xiboho xa timhaka na ku tirhisiwa ka nawu ehenhla ka timhaka.
Hosi kumbe Ndhuna leyi tirhaka eKhoto ya Ndzhavuko yi vumba Khoto ya Ndzhavuko. Ku avanyisa ka mufambisi ku hetisekile kambe muhehli u na mfanelo yo Endla Swivilelo - Tsaiutsi v Nene24. Rito ra ku avanyisa ri hlamusela havumbirhi xileriso xa khoto na swivangelo swa xileriso lexi. Hambileswi swivangelo swi nga fanelangiki ku nyikiwa hi nkarhi wunwe loko ku endliwa xileriso, endlelo ra swivangelo leri nga na koka na xileriso ri fanele ku va erivaleni ekhoto loko ku nga si endliwa xileriso. Endzhaku ko endliwa ka vuavanyisi Hosi kumbe Ndhuna kumbe Xandla xi functus officio. Ku avanyisa ka Hosi ku nga tshikiwa. Nkhumbo wa ku tshikiwa swi fana na loko xiendlo xi tshikiwile Komani v Qabongwana25. Hosi kumbe Ndhuna yi na ntirho lowu nyikiweke26 matimba yo tsarisa rhekhodo ya ku avanyisa ka yona eHofisini ya Majisitarata ku nga si hela mavhiki mambirhi loko ku endliwile ku avanyisa Swiyenge swa 6 na 7 GN R2082 wa 1967. Loko Hosi yi tsandzeka ku tsarisa ku avanyisa naswona ku heleriwa hi nkarhi u ta voniwa nandzu eka ku lahlekeriwa ka mintlawa hikwalaho ka xihoxo xa yena Seymour 17 na Bhengu v Mpungose27. Ku avanyisa ka hosi kumbe ndhuna tanihi laha ku rhekhodoweke no tsarisiwa hi kona ku tekiwa ku lulamile ku fikela loko ku kanetiwa no lulamisiwa. Loko ku lulama ka rhekhodo ku kanetiwa, ku fanele ku humesiwa xitiviso eka ntlawa lowunwana na hosi leyi khumbekaka Kunene v Mandoda28?
Theme ra xigwevo ri hlamusela endlelo leri ku avanyisa ka mukolotiwa ku lavaka ku enerisiwa hi xikweleti xa xigwevo. Ku fanele k ulandzeleriwa xigwevo xa nawu wa ndzhavuko Vona: S1 xa GN R2082 xa 1967. Ku avanyisa ka Khoto ya Ndzhavuko ku fanele ku landzeleriwa hi ku katsa rifuwo ra mukoloti leswi nga ta endliwa hi ntsumi ya/murhumiwa wa hosi. Loko ku katsiwa ku fambelana na ntolovelo a ku na rifuwo leri nga siyiwaka ehandle eka ku katsiwa.29 Loko ntsumi ya hosi yi aleriwa munhu loyi a kolotiwaka a nga pfuniwa ekhoto ya majisitarata, laha ku nga humesiwaka xigwevo lexi tsariweke Vona: S8 xa GN 2082 xa 1967. Hosi leyi amukelaka/pfumelaka leswaku yi endle ku katsiwa hi ku tirhisa vutivi bya leswaku rifuwo leri katsiweke i ra munhu unwana yi ta va ni vutihlamuleri byo tlherisa nhundzu Khanyile v Khanyile30. Loko xifuwo lexi nga xa munhu unwana xi katsiwile hi Ntsumi ya Hosi munhu unwana u na mfanelo yo nyika vumbhoni bya leswaku i xa yena hambiloko xi xaviseriwe munhu unwana Hlatswayo v Hlongwane31. Hi ku ya hi Nawu wa 8 wa GN R2082 wa 1967, munhu unwana (swivilelo ya munhu unwana) yi fanele ku tengiwa hi hosi leyi avanyiseke kumbe munhu loyi a nwi landzelaka/pfaleke. Loko ku tsandzekiwa ku landzelela endlelo ra ndzhavuko leswi swi ta vanga leswaku ku va ni xikoxo xa ku onhakeriwa Ndlovu v Thabethe na Vanwana.32 Hosi a hi muyimeri wa munhu, naswona hakelo leyi endliwaka eka Hosi ehandle ka loko ku ri na mpfumelelo wa mukolotiwa a yi na mfanelo yo herisa xikweleti Majozi v Majozi?
Ku rila no kambela I maendlelo lama nga tirhisiwaka ku kaneta ku avanyisa/xigwevo xa khoto ya le hansi ku kota ku lulamisa ku avanyisa kumbe ku ku yimisa.34 Kambe hambi swi ri tano rinwana na rinwana ra maendlelo ri fanerile ntsena eka swiyimo swokarhi. Swivangelo swa xivilelo swi boha leswaku i endlelo rihi leri faneleke.35 Loko xivilelo xi simekiwe eka xihoxo kumbe ku kala swi nga enawini enkarhini wa endlelo ro kambela endlelo ri ta va ri fanerile.36 Swiyimo leswi ku nga na swihoxo swi katsa ku kala ku nga landzeleriwi milawu ya vululami. Xikombiso, ku tsandzeka ku landzelela nawu wa audi alteram partem. Hi ku ya hi nawu lowu khoto yi fanele ku twa mintlawa hi mimbirhi loko yi nga si endla xiboho. Loko yi tsandzeka ku endla tano swi ta vanga nandzu wo kala ku landzeleriwi nawu. Kambe laha xivilelo xi simekiweke eka nhlamuselo leyi amukeriweke hi khoto ku va yi kota ku endla xiboho ku rila swi fanerile eka swiyimo leswi.37 Ku rila swi tala ku rhekhodowa eka maendlelo kasi vukamberi byi nga endliwa eka swivilelo leswi nga riki kona eka rhekhodo.38 Kambe hambi swi ri tano ku na swiyimo swinwana laha rinwana ra maendlelo lama mambirhi ri nga va ka ri fanerile. Xikombiso, mufambisi a nga amukela ku kala ku nga amukeleki ka vumbhoni naswona ku kala ku nga amukeleki ka vumbhoni ku ri kona eka rhekhodo. Eka xiyimo lexi, ku nga tirhisiwa vukamberi kumbe ku rila?
Xivutiso xo va xana tikhoto ta vamajisitarata ti na matimba yo endla vukamberi ehenhla ka Tikhoto ta Ndzhavuko a xi si hlamuriwa. Tikhoto ta vakhomixinara ti siviwile hi tikhoto ta vamajisitarata a ti ri na matimba yo Endla Swivilelo ntsena ehenhla ka tikhoto ta ndzhavuko Latha v Latha na Vanwana.39 Eka Bhulose v Bhulose40ku bohiwile leswaku Khoto ya Khomixinara a yi na matimba yo kambela swigwevo/ku avanyisa ka Tikhoto ta Ndzhavuko. Xiyenge xa 12 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima xi nyika khoto ya majisitarata matimba ku yingisela swirilo swo huma eka tikhoto ta ndzhavuko kambe swiyenge hi swimbirhi a swi na xiyelaniso xo kambela. Khoto ya Majisitarata tanihi leswi xi nga xivumbiwa xa xinawana a xi na matimba ya nawu lama yi nyikiwaka hi Nawu Khoto ya Vamajisitarata na swinawana swinwana. Swi tikomba ku nga ri na xilaveko xa nawu lexi nyikaka khoto ya majisitarata matimba yo yingisela vukamberi bya milandzu ya vaaki yo huma eTikhoto ta Ndzhavuko. Hi ku landza xiyenge xa 35 (o) muhehliwa unwana na unwana u na mfanelo ya ntengo wa kahle leswi katsaka mfanelo yo Endla Swivilelo kumbe ku endla vukamberi eka Khotonkulu. Xiyenge lexi swi tikomba xi nyika Tikhoto ta Vamajisitarata matimba yo kambela ku avanyisa ka khoto ya ndzhavuko. Kambe hambi swi ri tano, xiyelaniso eka xiyenge lexi xa muhehliwa unwana na unwana xi ringanyeta/bumabumela leswaku xiyenge lexi xi tirhisiwa ntsena eka milandzu ya vugevenga. Hikwalaho ku fanele ku tekeriwa enhlokweni leswaku Khoto ya Majisitarata loko yi xivilelo xo huma eka khoto ya ndzhavuko yi na matimba yo anama ku tiyisisa, ku hundzuluxa kumbe ku vekela etlhelo xiboho xa Khoto ya Ndzhavuko endzhaku ko twa vumbhoni lebyi nyikiwaka hi ku yimela mintlawa kumbe vumbhoni byinwana lebyi khoto yi vonaka byi fanerile. Khoto ya Majisitarata nakambe yi na matimba yo ndlandlamuxa nkarhi lowu vekiweke eka Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967. Swi nga ti komba onge ku rila eka khoto ya majisitarata a ku na swipimelo swo va ku rhekhodowa naswona vumbhoni byinwana na byinwana hi mayelana no kala ku nga landzeleriwi nawu swi nga ri mhaka ku byi rhekhodowile kumbe byi nga rhekhodowangi byi nga langutiwa/pfumeleriwa. Leswi swi tikomba swi nga fanelangi ku hambanisa exikarhi ka xivilelo na ku kamberiwa hi swikongomelo swo lulamisa ku avanyisa ka Khoto ya Ndzhavuko eka Khoto ya Majisitarata. Hikwalaho ko va ku tengiwa ka ku rila ku nga ku tlhela ku tengiwa, a swi kali swi lava ku langutiwa ku kamberiwa tanihi endlelo rinwana?
Ku avanyisa ka Hosi kumbe Ndhuna ku nga hundzuluxiwa eKhoto ya Majisitarata leyi nga na matimba ya nawu xiyenge xa 12 loko xi hlayiwa swinwe na xiyenge xa 29A xa Nawu wa Tikhoto ta Vamajisitarata wa 32 wa 1944. Khoto ya Majisitarata yi ta fanela ku va ni matimba ya nawu ku yingisela nandzu. Leswi swi vula Khoto ya Majisitarata leyi nga na matimba ya nawu yo yelana swinwe na Khoto ya Ndzhavuko leyi khumbekaka.41 Ku avanyisa ka Khoto ya Ndzhavuko ku nga hundzuluxiwa hambiloko ku nga ri na nkhumbo eka ku avanyisa ko heriqela. Ntshabala v Piti.42 Mintlawa eka ku Rila yi fanele ku tiviwa tanihi muhehli na muhehliwa ku nga ri muhehli/muvileri na muhlamuri. Dlamini v Sibisi43. Ku rila ku tirha ntsena eka timhaka leti rhekhodoweke hi mintlawa. Ku avanyisa ka Khoto ya Ndzhavuko ku hetisekile (res judicata) ku fikela eka xiyimo lexi ku nga hundzuluxiweki.44 Kuatni laha muhehli a koxaka/londzaka 19 wa tihomu kambe hosi yi nwi nyikeke mune wa tihomu ntsena kutani Muhehli a rila khoto a yi na vuswikoti byo sirhelela/ku yima na muhehliwa (hi leswaku ku alela nandzu wa muhehli) loko muhehliwa a nga kanetangi ku rila. Laha xiboho xiboho lexi nga kahle eka muhehliwa xi nga kahle, khoto loko ku ri na xivilelo yi fanele ku alela xivilelo leswaku ku avanyisa ka Khoto ya Ndzhavuko ku tirhisiwa. Mthethwa v Mthethwa.45 Xivilelo xi fanele ku endliwa ku nga si hela tinwheti timbirhi endzhaku ka siku ra ku avanyisa Nawu wa 9 Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967. Nkarhi lowu wu nga ha engeteriwa hi Majisitarata loko ku ri na xivangelo lexi twalaka. Nawu wa 9 . Endzhaku ko endliwa ka xivilelo ku tirhisiwa ka ku avanyisa ku ta yimisiwa xikanwe-kanwe ku fikela loko ku rila ku herile kumbe ku heleriwe hi ntirho kumbe loko ku tlhentlhisiwile. Nawu wa 8 . Ntlawa lowu khumbekaka eka maendlelo/nandzu a wu lahlekeriwi hi mfanelo yo Endla Swivilelo eka Khoto ya Majisitarata hikwalaho ka xivangelo xo eneta kumbe ku tsakela ku enerisa ku avanyisa ka Khoto ya Hosi hi xiphemu kumbe hi ku hetiseka hi ku amukela xipfuno hi ku landza ku avanyisa loku. Nawu wa 9 . Muhehliwa loyi a rilaka a nga nyiketa xikoxo xo kaneta hambiloko a nga ku nyiketangi ekusunguleni eka nandzu. Nawu wa 12 wa Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967. Ku amukeriwa leswaku nawu lowu wu le henhla ka matimba ya tona (ultra vires). Seymour 33 fn 166. Ku rila endzhaku ka loko ku endliwile ku heleriwa hi nkarhi xikanwe-kanwe loko ku avanyisa loku vangekle xivilelo ku heleriwa hi nkarhi hi ku ya hi nawu wa 7 . Hi ku ya hi nawu wa 7 ku avanyisa ka Khoto ya Hosi ku heleriwa hi nkarhi loko ku nga tsarisiwangi eka mabalana wa Khoto ya Majisitarata ku nga si hela tinhweti timbirhi endzhaku ka siku ra ku endliwa ka ku avanyisa naswona a ku nge he hundzuluxiwi. Sabelo v Njilo.46 Ku rila a ku nge kanetiwi loko ku ri na xigwevo lexi endliwaka loko muhehliwa a tsandzeka ku kona ekhoto lexi endliweke hi khoto ya ndzhavuko ku fikela loko xikombelo xo herisiwa ka xigwevo xi kanetiwa Nawu wa 9 . Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967. Ku kuma endlelo ro rila languta/vona Nawu wa 10 13 wa Milawu ya Tihosi na Swiringayeto/Swibumabumelo (Iziphakanyiswa) swa Khoto ya Vaaki (Kwazulu Natal GN 12 wa 1992). Hi ku ya hi xiyenge xa 12 xa Nawu wa 38 wa 1927. Endzhaku ka loko xivilelo xi endliwile mufambisi wa Khoto ya Ndzhavuko u fanele ku ntengo wa khoto xivilelo lexi nga na swivangelo swa ku avanyisa ku nga si hela khumemune wa masiku endzhaku ka loko a tivisiwile hi ku avanyisa. Loko swivangelo swi nga tsariwangi swi ta tsariwa hi mabalana wa khoto. Swivangelo leswi swi ta vumba xiphemu xa rhekhodo ya xivilelo. Loko mufambisi wa Khoto ya Ndzhavuko a tsandzeka ku nyika swivangelo, a nga lerisa hi khoto leyi yingiselaka xivilelo ku endla tano enkarhini lowu a nyikiweke wona. Khoto yo Endla Swivilelo yi nga yisa emahlweni maendlelo/nandzu ku nyika mufambisi wa Khoto ya Ndzhavuko nkarhi wo yi nyiketa swivangelo. Khoto yo Endla Swivilelo hi ku vona ka yona yi nga hangalasa swivangelo swa ku avanyisa. Nawu wa 10(d) na 11 Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967. Loko ku hlayeriwa masiku ya xileriso hi ku landza milawu47 Sonto na holideyi a swi katsiwi. Nawu wa 15 . Ku rila a ku nge endliwi loko nkoka wa xikoxo xi ri ehansi ka R10, 00 ehandle ka loko khoto yo Endla Swivilelo yi tiyisisile eka nkomiso wa ndzavisiso leswaku ka na nawu wa nkoka lowu khumbekaka eka ku rila/xivilelo. Khoto ya Majisitarata leyi yingiselaka ku rila/xivilelo ko huma ekhoto ya ndzhavuko yi tlhela yi yingisela nandzu ku fana ni loko wu tengiwa ro sungula no tlhela y isiva ku avanyisa ka Khoto ya Majisitarata. xiyenge xa 29A xa Nawu wa Tikhoto ta Vamjisitarata. Hikwalaho k ova matimba ya nawu ya Tihosi, Tindhuna na Swandla swa vona swi tirha ntsena eka nawu wa ndzhavuko, loko ku tengiwa xivilelo/ku rila, khoto yi boheka ku tirhisa nawu wa ndzhavuko Yeni v Jaca NAC (N-E) 31. Laha swi kumekaka leswaku khoto ya ndzhavuko yi bohe/tenge nandzu lowu humaka eka nawu wa ntolovelo, ku yingisela ku ta yimisiwa (vekiwa etlhelo) hikwalaho ko pfumaleka ka matimba ya nawu. Cebekhulu v Shandu NAC (N-E) 196. Ku rila ko yisa emahlweni ko humaekhoto ya majisitarata ku endliwa hi Khotonkulu?
eQwaqwa ntolovelo na endlelo ro rila swo huma eTikhoto ta Tihosi na Tindhuna ku ya eTikhoto ta Vamajisitarata a swa ha lawuriwi hi swiyenge swa 12 , 12 , 20 , 20 na 20 swa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima. Swiyenge leswi swi herisiwile hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swirilo wa Qwaqwa eka Swirilo swo huma eTikhoto ta Tihosi na Tindhuna xa 7 xa 1988. Endlelo sweswi se ri lawuriwa hi Nawu wa Qwaqwa. Xiyenge xa 3 xa Nawu wa Qwaqwa xi nyike Holobye wa Vululami matimba yo endla milawu (endlelo ra milawu na maendlelo eka swirilo) leswi sivaka Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967.
Matiko lama ya endle milawu ya wona hi ku Tumbuluxiwa ka Tikhoto ta Vamajisitarata na hi ku landza xiyenge xa 2 xa Milawu hi yimbirhi; Tikhoto ta Vamajisitarata sweswi ti wela ehansi ka matimba ya nawu lama herisiweke.48 Hikwalaho k ova Tikhoto ta Vakhomixinara ti kota ku yingisela swirilo swo huma eTikhoto ta Ndzhavuko, matimba lama ya tlhela nakambe ya nyikiwa Tikhoto ta Vamajisitarata. Ntolovelo na maendlelo eka swirilo swo huma etikhoto ta Tihosi swi lawuriwa hi ku landza Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 196749.
Hi ku landza xiyenge xa 20 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima Holobye a nga nyika tihosi na tindhuna kumbe swandla swa vona matimba hi ku tsala leswaku va yingisela milandzu ya nawu wa ntolovelo kumbe nawu wa ndzhavuko, ehandle ka leyi tivisiweke/boxiweke eka xedulu ya 3 ya Nawu, leyi endliweke hi muntima eka muntima unwana lava tshamaka endhawini ya matimba ya nawu ya hosi?
Tikhoto ta ndzhavuko a ti nge tirhisi yinwana ya minxupulo leyi landzelaka (S20 Nawu wa Mafambiselo ya Vantima): Rifu,50 Ku tsema swirho, Ku twisa miri ku Vava, Ku khotsiwa, Ndziho lowu nga hundzaka R100, 00 kumbe tihomu timbirhi kumbe swifuwo leswitsongo swa khume, Nkharisa51. Swipimelo swa nkharisa swi fambisana na xiyenge xa 12 xa Nawu wa Vumbiwa lexi yirisaka mindziho leyi xanisaka no kala yi nga ri kahle. Hi ku landza xiyenge xa 20 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima swirilo swa vugevenga swo huma eKhoto ya Ndzhavuko swi fanele ku yisiwa/endliwa eKhoto ya Majisitarata ku nga si hela 30 wa masiku ku sukela loko ku avanyisiwile Naw 2 Nawu wa Swirilo swa Vugevenga R45 wa 1961?
Swi fanele ku tiviwa leswaku hambileswi nawu wa ndzhavuko wu nga hambaniseki exikarhi ka timhaka ta vaaki na vugevenga hi ndlela yo fana na nawu wa ntolovelo. Milandzu leyi a yi tengiwa hi ndlela yo hambana.52 Nakambe swi fanele ku tiviwa leswaku nandzu wa mutluri wa nawu wu nga va vugevenga na xidyoho. Eka xiyimo lexi mufambisi u fanele ku tiva swipimelo swa matimba ya nawu ya yena eka timhaka ta vaaki na vugevenga.
Tihosi na Tindhuna lava nga hava mpfumelelo i Tihosi na Tindhuna lava nga nyikiwangiki matimba ya nawu wa vaaki na vugevenga hi Holobye hi ku landza xiyenge xa 12 kumbe 20 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima. Leswi a swi vuli leswaku a hi Tihosi na Tindhuna leti nga enawini. Tihosi na Tindhuna leti a van a matimba ya nawu wa vaaki kumbe vugevenga kambe va ha fanele ku amukeriwa no rhangela vaaki va vona. Hi ntolovelo valumbeti ka vaaki va vona va yisa minkwetlembetano eka Hosi kumbe Ndhuna leyi faneleke. Hosi yoleyo yi fanele ku yingisela nkanetano no tivisa xigwevo xa/ku avanyisa ka yona.
Ku avanyisa loku endliweke hi Hosi kumbe Ndhuna lava nga hava mpfumelelo a ku nge tirhisiwi54 naswona a ku nge bohi eka mintlawa hi mimbirhi ehandle ka loko mintlawa hi mimbirhi yi pfumelelana.55 Ku avanyisa nakambe a ku nge sindzisiwi hi ku endla xigwevo xa rifu. Ku katsiwa no tekiwa ka nhundzu hi ku landza ku avanyisa loku ku yi herisa.56 Loko nhundzu leyi tekiweke yi nyikiwa mukolotiwa, u ta voniwa nandzu.57 Endzhaku ka loko mintlawa yi pfumelelanile hi ku avanyisa, ku ta boha eka yona. Kasi eka xiyimo lexi mintlawa yi pfumelelaneke hi ku avanyisa kambe muhehliwa a tsandzeka ku hakela, muhehli u fanele ku mangala nandzu hi vuntshwa eka khoto leyi nga na vuswikoti bya matimba ya nawu.58 Laha endzhaku ku amukeriwa ka ku avanyisa hi muhehli, muhehliwa a hakeleke ku ya hi ku avanyisa hambiloko a nga hetangi ku hakela ku enerisa ku avanyisa no va Hosi kumbe Ndhuna kumbe ntsumi va amukela hakelo, muhehli wa boheka naswona muhehliwa wa ntshunxiwa eka swikweleti swinwana.59 Laha ku hakela ka muhehliwa ku nga amukeriweki, hakelo yi tekiwa tanihi xinkhensa nandzu na ku amukela ka muhehliwa leswi nga tirhisiwaka eka swikweleti leswi nga ta landzela?
Xiyimo xa le ka milandzu ya vugevenga xi hambanile. I Tihosi, Tindhuna na swandla swa vona leswi nga na mpfumelelo ntsena lava nga tirhisaka matimba ya nawu wa vugevenga. Laha Hosi kumbe Ndhuna leyi nga riki na mpfumelelo yi rihisaka kumbe ku xupula xileriso a xi le nawini.61 Laha khoto yi tlulaka matimba ya yona kumbe ku rihisa laha yi nga riki na matimba ya nawu khoto yoleyo yi tlula nawu kumbe i xidyoho. Vona Xinawana xa 17 na 31 xa xitiviso xa R110 xa 195762.
Tikhoto ta ndzhavuko eTranskei, Bophutatswana, Venda na Ciskei (lama a ku ri matiko lama tshunxekeke) a ti vumbiwa hi ku landza nawu lowu amukeriweke eMatikweni lama. Ku fanele ku tiviwa leswaku hambileswi nawu lowu vumbaka no lawula mintirho ya tikhoto ta ndzhavuko ematikweni lama yi yelana na Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, nakambe a ku ri na ku hambana. Hi ku landza Milawu ya Vumbiwa63 ya Matiko lama tikhoto hinkwato Ematikweni lama a ti nyikiwa matimba yo tirhisa nawu wa mimfumo-swivongo eka milandzu leyi fambelanaka na mintolovelo ya mimfumo-swivongo leyi landzeleriwaka eka vaaki va mimfumo-swivongo leyi. (Vona Seymour 7?
Ekhale ka Bophutatswana Tikhoto ta Ndzhavuko a ti tala ku vuriwa Tikhoto ta Mimfumo-swivongo. Hi ku landza Nawu wa Varhangeri va Ndzhavuko wa Bophutatswana wa 23 wa 1978 (Nawu) khoto ya mfumo-xivongo yi vumbiwa eka mfumo-xivongo wunwana na wunwana. Tikhoto leti hi ku landza Nawu ti vumbiwa hi hosi, ndhuna kumbe mutshama-xitulu wa vulawuri bya vaaki. Swirho swa vaaki kumbe mfumo-xivongo leswi khumbekaka i swirho swa khoto. Tikhoto ta mimfumo-swivongo a ti tiveki/hlamuseriwangi kahle eka xiyenge xa 9 xa rhekhodo ya Nawu wa tikhoto. Swirilo na vukamberi swi le mavokweni ya khoto ya majisitarata xiyenge xa 9 xa Nawu, lexi nga matimba yo veka etlhelo, hundzuluxa, lulamisa ku avanyisa ka Khoto ya Mfumo-xivongo kumbe ku endla xileriso xo tano hi mayelana na ku avanyisa loku hi laha swi nga laviwaka hi kona hi nawu Xiyenge xa 9 xa nawu. Eku boheni swirilo khoto ya majisitarata hi ku vona ka yona yi nga yingisela nandzu hi vuntshwa kumbe yi yelanisa eka rhekhodo ya khoto ya Mfumo-xivongo Vona Xiyenge xa 9 . Loko khoto ya majisitarata yi yingisela xivilelo yi fanele ku tirhisa Nawu wa Ndzhavuko xiyenge xa 10 xa Nawu?
Xiyenge xa 3 xa Nawu xi nyika presidente matimba ku nyika matimba ya nawu eka Vulawuri bya Mfumo-xivongo hi mayelana na timhaka leti humelelaka eka Nawu wa Ndzhavuko. Hi ku endla xikombelo Vulawuri bya Mfumo-xivongo presidente a nga nyika matimba ya nawu wa vaaki eka ntlawa lowutsongo wa vulawuri bya mfumo-xivongo lowu nga na swipimelo swa le ndhawini, swivangelo swa xiendlo na vanhu lava matimba ya nawu ya tirhisiwaka eka vona. Eka milandzu ya ndzhavuko, nawu wa ndzhavuko wu fanele ku tirhisiwa ehandle ka loko wu herisiwile, wu hundzuluxiwile kumbe wu kanetana na pholisi ya vaaki kumbe milawu ya vululami Xiyenge xa 4 xa nawu. Tikhoto leti ti na vuswikoti byo hangalasa milandzu ya vaaki na milandzu ya vugevenga hi nkarhi wunwe loko timhaka to fana na mintlawa yi khumbeka xiyenge xa 11 xa Nawu?
leswi nga humeleleki eka nawu wa mfumo-xivongo kumbe swiendlo swa nawu wa mimfumo-swivongo yimbe.
Laha nandzu wu nga wo tirhisa kumbe ku hlamuseriwa ka xileriso xa mufi kumbe tsalwa ra xileriso rinwana na rinwana?
Laha xiyimo xa munhu hi mayelana na vuswikoti bya miehleketo xi voniwaka xi khumbeka.
Laha xileriso xo ya emahlweni a nga vulavula xi nga kona.
Laha swi nga tirheki, ku thala kumbe ku hambana hi mayelana na vukati swi laviwaka.
Emhakeni leyi hosi/ndhuna kumbe vulawuri bya mfumo-xivongo byi khumbekaka.
Hi ku landza Nawu wa Tikhoto ta Ndzhavuko ta Bophutatswana wa 29 wa 1979 ekhale ka Bophutatswana ti na matimba ya nawu ya xiviri no hlawuleka ku tiyisisa milandzu ya vaaki hinkwayo leyi humelelaka hikwalaho ka ntolovelo na nawu wa mimfumo-swivongo. Hikwalaho ka swivangelo leswi swiendlo swo tano a swi nge tirhisiwi ekhoto ya majisitarata.
vanhu va mfumo-xivongo va yona, muhehliwa kumbe muhlamuri loyi a tshamaka kumbe a tirhaka eka bindzu kumbe loyi a thoriweke endhawini ya matimba ya nawu ya khoto, vatirhisani loko byi ri na ndhawu yo tirhela endhawini ya khoto kumbe loko unwana wa vatirhisani a tshama endzeni ka ndhawu ya matimba ya nawu ya khoto?
laha xivangelo xa xiendlo xi humelelaka hi ku hetiseka endzeni ka matimba ya nawu ya khoto eka muhehliwa/muhlamuri loyi tengisiwaka no kala a nga kaneti matimba ya nawu ya khoto.
Endzhaku ka loko Transkei ri kume ntshuxeko swilaveko swa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima leswi yelanaka na tihosi na tindhuna swi tekeleriwile hi ku landza Xiyenge xa 60 xa nawu wa Vumbiwa bya Transkei xa 15 xa 1976 lexi vulaka leswaku ku fanele ku yiwa emahlweni ku tirhisiwa milawu leyi nga kona ku fikela loko yi herisiwa hi Nawu wa Tikhoto ta Tihosi ta Transkei wa 6 wa 1983 (Nawu) na Milawu ya Tikhoto ta Tihosi GN 139 wa 1984 vona nakambe Seymour 20. Ehandle ka Tikhoto ta Tihosi, Tikhoto ta Vulawuri bya Swifundza ti vumbiwile hi ku landza Nawu wa Tikhoto ta Swifundza wa 13 wa 1982. Tihosi Letikulu na swandla swa tona ti na matimba yo fana ku ya hi swiyimo swinwe na Tihosi kutani a swi kali swi lava ti nyikiwa matimba ya nawu Xiyenge xa 2 xa Nawu?
D Timhaka to kala swi nga tirhi, ku thala kumbe ku hambana eka vanhu lava tekaneke hi matekanelo ya ximfumo kumbe matekanelo ya ndzhavuko ti wela ehandle ka matimba ya nawu ya Khoto ya Ndzhavuko.
Maendlelo ya fanele ku landzelela Nawu wa Ndzhavuko na ntolovelo kambe ku avanyisa/xigwevo xa rifu ku ta va hi laha swi lerisiweke hi kona hi xinawana xiyenge xa 41 na 92. Swirilo swi ta endliwa eka khoto ya Majisitarata kumbe khoto ya Vulawuri bya Xifundza. xiyenge xa 43 xa Nawu wa Tikhoto ta Tihosi wa 1983 Transkei. Mfanelo yo Endla Swivilelo ya hela ehandle ka laha nkoka wa xikoxo xi nga ehansi ka R25, 00 ehandle ka loko Khotonkulu eku endleni nkomiso wa ndzavisiso yi tiyisisile leswaku mhaka leyi yi khumba nawu wa nkoka xiyenge xa 43. Ku rila/swirilo swi ta endla leswaku ku va ni ntengo wuntshwa xiyenge xa 44?
B Muhehliwa, muvileri na n?
D Muhehliwa u fanele ku hehliwa ku nga va hi ku tirhisa nawu wa ndzhavuko kumbe wa ntolovelo ehandle ka leswi longoloxiweke eka xedulu ya Nawu kumbe nandzu wo tlula milawu leswi boxiweke hi Holobye wa Vululami.
E Swivulwa leswi landzelaka a swi nge tirhisiwi eka Xiyenge xa 3 ; Rifu, ku tsema swirho, ku twisa miri ku vava, ku khotsiwa kumbe ndziho lowu tlulaka swifuwo swa mune leswikulu laha ndziho wunwana wu nga hlayeriwaka hi mpimo lowu nga tluleki R100,00 hi nhloko kumbe 20 wa swifuwo leswitsongo laha ndziho wunwana wu nga hlayeriwaka hi mpimo lowu nga tluleki R20, 00 hi nhloko kumbe R400,00?
Maendlelo ya Vugevenga ya fambisana na Nawu wa Ndzhavuko na ntolovelo kambe hi ku lawuriwa hi Holobye wa Vululami. A ku na vuyimeri bya nawu lebyi nga pfumeleriwaka xiyenge xa 10. Loko swi endleka muhehliwa a tsandzeka ku hakela ndziho hosi yi nga boha leswaku a khomiwa no tengisiwa ekhoto ya majisitarata kumbe nhloko ya khoto ya xifundza xa ndhawu leyi nandzu wu humeleke kona, loyi loko a enerisiwile leswaku ndziho a wu ri enawini a nga lerisaka leswaku wu hakeriwa kasi loko a tsandzeka a nga khotsiwaka nkarhi lowu nga hundzeki tinhweti tinharhu. Swirilo/ku rila swi wela eka khoto ya Majisitarata kumbe Vulawuri bya Khoto ya Xifundza xiyenge xa 5 . Ku rila ku endla leswaku ku va ni ntengo wa de novo xiyenge xa 5?
Hi ku landza xiyenge xa 73 xa Nawu wa Vumbiwa bya Transkei wa 15 wa 1976 ku na tindhawu ta swifundza ta kaye eTranskei laha ku tumbuluxiweke Tikhoto ta Vulawuri bya Swifundza eka tona xiyenge xa 2 xa Nawu wa Tikhoto ta Vulawuri bya Xifundza (Nawu). Hi ku ya hi xiviko xa Olivier 199764 tikhoto eka swifundza swa ntlhanu ntsena a ti ri eku tirheni hi 1997. Tikhoto ta Vulawuri bya Swifundza ti na matimba ya nawu yo yelana na tikhoto ta vamajisitarata laha muhehliwa eka nandzu wa vugevenga kumbe mintlawa eka nandzu wa vaaki va nga vaaka-tiko va Transkei xiyenge xa 3 xa Nawu wa Tikhoto Ta Vulawuri bya Swifundza ti na matimba yo tirhisa Nawu wa Ndzhavuko ni le eka milandzu ya vugevenga. Tikhoto ta Vulawuri bya Swifundza k uvuriwa leswaku i swivumbiwa swa swinawana hikwalaho ko va ti tumbuluxiwile hi ku landza Nawu wa palamende no kuma matimba ya tona eka xinawana xolexo. Vuyimeri bya nawu a byi pfumeleriwi eka tikhoto leti xiyenge xa 7. Swirilo swi le mavokweni ya Khotonkulu naswona swigwevo swa vugevenga swa kamberiwa hi ndlela yo fana tanihi le ka tikhoto ta vamajisitarata. Maendlelo ya hi ku landzela/fambisana na ntolovelo hi ku nyikiwa matimba hi Holobye Seymour p 22?
Xivutiso lexi hi faneleke ku xi hlamula laha i xa leswaku xana Khoto ya Ndzhavuko yi nga tivisa nawu wa ndzhavuko leswaku a wa ha tirhi hikwalaho ka swivangelo swo va wu nga fambisana na vumbiwa?
I.t.o S170 xa vumbiwa, khoto ya xiyimo xa le hansi ka Khotonkulu a yi nge vutisi hi mhaka yo va nawu wokarhi wu nga va wu fambisana na vumbiwa kumbe matikhomelo ya presidente. Hi ku landza xiyenge xa 110 xa khoto ya majisitarata a yi nge vi na matimba yo vula leswaku nawu wokarhi wu fanerile kumbe a wu fanelanga kumbe matikhomelo ya presidente. Xiyenge xa 110 xa Nawu Tikhoto ta Vamajisitarata xi sivela khoto ya majisitarata ku tivisa leswaku nawu wokarhi a wa ha tirhi hikwalaho ka swivangelo swa vumbiwa kumbe swinwana. Rito ra nawu ri hlamuseriwa eka xiyenge xa 2 xa Nawu wa Nhlamuselo ya Swinawana xa 33 xa 1957 tanihi nawu wunwana na wunwana, xitiviso, nawu wa xifundzankulu, Nawu wa Palamende kumbe ku amukeriwa kunwana loko ku nga matimba ya nawu. Rito ra nawu ku bohiwile leswaku ri hlamusela ku amukeriwa ka milawu naswona ku nga ri nawu wa ntolovelo Buckle na Jones V 1 Nawu wa 403, Millman NO v Nhlangano wa Ndzindza-khombo wa Vutomi wa African Eagle Ltd 1981 630 (C). Hambileswi ku nga ni nkayivelo wo yelanisa eka nawu wa ntolovelo eka s170 wa Vumbiwa na xiyenge xa 110 xa Nawu wa Khoto ya Majisitarata, khoto ya majisitarata a y na matimba yo boha hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wa ntolovelo (B na J V 1 Nawu 403). Hi ndlela yo fana ku nga vuriwa leswaku tikhoto ta vamajisitarata a ti na matimba yo boha hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wa ndzhavuko. Khoto ya Majisitarata tanihi leswi yi kumaka matimba ya yona eka Nawu wa Khoto ya Majisitarata, a yi na matimba (yo vutisa hi ku tirhiseka amukeleka ka nawu wa ntolovelo) leswi pfumeleriweke eka Nawu wa Khoto ya Majisitarata. Khoto ya Majisitarata i xivumbiwa xa xinawana naswona yi nyikiwa matimba hi Nawu wa Khoto ya Majisitarata ku vutisa/lavisisa hi ku tirhiseka/vutirhiseki bya nawu wa ntolovelo?
I.t.o S170 xa vumbiwa, khoto ya xiyimo xa le hansi ka Khotonkulu a yi nge vutisi hi mhaka yo va nawu wokarhi wu nga va wu fambisana na vumbiwa kumbe matikhomelo ya presidente. Xiyimo xa Tikhoto ta Ndzhavuko na tikhoto ta Majisitarata eka xiyimo xa tikhoto xi le hansi ka Tikhotonkulu naswona hi ku landza xiyenge xa 170, tikhoto leti a ti na matimba yo vutisa kumbe ku boha hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wokarhi kumbe matikhomelo ya presidente. Xiyenge xa 170 xi vulavula ntsena hi milawu ku nga ri hi nawu. Hi ku landza xiyenge xa 2 xa Nawu wa Nhlamuselo ya Swinawana wa 33 wa 1957 nhlamuselo ya rito ra nawu yi katsa milawu Mavonele ya B na J V 1 Nawu wa 403 I ya leswaku hambileswi ku nga riki na xiyelaniso xa nawu wa ntolovelo eka S170 xa Vumbiwa na le ka xiyenge xa 110 xa Nawu wa Tikhoto ta Majisitarata, tikhoto ta vamajisitarata a ti na matimba ya nawu yo boha hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wa ndzhavuko. Hi ndlela yo fana ku nga vuriwa leswaku tikhoto ta vamajisitarata a ti na matimba yo boha hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wa ndzhavuko. Hi ku landza xiyenge xa 211 Nawu wa Ndzhavuko wa amukeriwa eAfrika Dzonga. Nkoka wa mhaka leyi i wa leswaku xiyelaniso xa nawu eka xiyenge xa 170 xi katsa nawu wa ntolovelo na Nawu wa Ndzhavuko naswona hikwalaho ko va Tikhoto ta Ndzhavuko ti ri ehansi ka Khotonkulu eka xiyimo xa tikhoto, ti tsoniwa matimba yo vutisa hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wa ndzhavuko hi ku landza xiyenge xa 170 xa Nawu wa Vumbiwa. Hi ku ya hi Bennet 76 Tikhoto ta Ndzhavuko a ti na vuswikoti byo tivisa leswaku milawu ya ndzhavuko a yi fambisani na vumbiwa. (Swi simekiwe eka S 103 xa Vumbiwa bya Nkarhinyana bya 1993)?
Xiyenge xa 1 xa Nawu wa Vumbhoni lowu Hundzuluxiweke wa 45 wa 1988 xi vula leswaku Khoto yinwana na yinwana yi nga tirhisa xitiviso xa khoto ya nawu wa tiko-rimbe na nawu wa ndzhavuko hilaha nawu lowu wu nga tirhisekaka hi kona naswona hi ndlela leyi tshembekeke: Ntsena loko nawu wa ndzhavuko wu nga ta kanetana na milawu ya ndzhavuko ya lobolo kumbe ndzovolo (bogadi) kumbe ntolovelo wunwana wu ri ndhzukano eka milawu leyi.?
Xikombiso Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona.
Swikombiso, Transkei Milawu ya tikhoto ta Tihosi wa 6 wa 1983 13/1982 na, Ciskei nawu wa 37 wa 1984, Nawu Tikhoto ta Ndzhavuko wa Bophutatswana wa 29 wa 1979, Nawu wa Varhangeri va Ndzhavuko wa Kwandebele wa 8 wa 1984 na Nawu wa Tihosi ta Kwazulu na Iziphakanyiswa wa 9 wa 1990.
Nawu wa 32 wa 1944 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona vona xiyenge xa 28.
Xiviko xa Khomixini ya Nawu eka Tikhoto ta Ndzhavuko p. 3.
Xiyenge xa 1 xa Tikhoto to Hlawuleka ta Nawu wo Herisiwa ka Vantima wa 34 wa 1986. Nawu wa Ndzhavuko eAfrika Dzonga, TW Bennet p 141.
Lebowa Nawu wa ku Tumbuluxiwa ka Tikhoto ta Vamajisitarata wa 1973, Gazankulu Nawu wa ku Tumbuluxiwa ka Tikhoto ta Vamajisitarata wa 9 wa 1973.
Ku twisa ku vava a swi le nawini hi ku landza xiyenge xa 1 xa Nawu wa ku Herisiwa ko Twisiwa ku Vava wa 33 wa 1997.