Ku hava hafu yatsalwa leri lexi nga ta kandziyisiwa hi vuntshwa kumbe ku hundzisiriwa hi ndlela yihi na yihi ehandle ka mpfumelelo lowu tsariweke.
Tsalwa ra Vuleteri bya dyondzo ya Masters?
Nkavelo wa N?
Nawu wa 4: Ku hava nuna/nsati kumbe hi vambirhi, kambe vatswari hi vambirhi va hanya.
Nawu wa 9: Ku hava nuna/nsati, vana kumbe vatswari a ku na mutswari la siyeke vana?
Ndzhaka yo pfumala wili eAfrika Dzonga swi fumiwa hi Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili wa 81 wa 1987 lowu nga sungula ku tirha hi ti 18 ta Nyenyankulu hi lembe ra 1988 wu kongome eka vanhu lava va faku va nga endlangi wili kumbe va nga avangi swilo swa vona hinkwaswo kumbe hafu yaswona hi nkarhi kumbe endzhaku ka siku rero.
a Loko mufi a tsandzekile ku endla mpimanyeto wa rifuwo ra yena eka vadyandzhaka wa yena kumbe hi ntwanano lowu endliwaka loko vanhu vambirhi va nga si tekana, kumbe b Laha swi nga kotekiki ku humelerisa ku tsakela ka mufi, xikombiso hi ku va vadyandzhaka, va nga koti ku teka rifumo, kumbe va nga naveli ku ri teka, kumbe va love va ha ri vantsongo.
Swa endleka leswaku munhu a fa a nga endlangi wili kumbe ku ava rifuwo ra yena kumbe a avile xiphemu xintsongo. Xikombiso xa leswi hi laha munhu loyi a endlaka wili kumbe loyi a nga endla wili a siyaku nkavelo wunwana wa ndzhaka ya yena eka wili, kambe a rivala leswi nga sala. Hi ndlela leyi nkavelo lowu nga siyiwa hi wili, wu ta nyikiwa mudyandzhaka hi ku landza mhaka na swipimelo leswi nga eka wili, hi le tlhelo leswi nga sala eka ndzhaka swi ta nyikiwa hi ku landza milawu ya ndzhaka yo pfumala wili.?
Ku ya hi xiboho xa Bhe na Vanwana na Majisitarata Khayelitsha na Vanwana, Nandzu wa nomboro 49/03 lowu ahluriweke hi Khoto ya Vumbiwa hi ti 15 Nhlangula 2004, milawu ya ndzhaka yo pfumala wili a yi nga tirhi eka vantima lava loveke va nga ri na wili na laha a va tekanile hi xintu. Xiboho xa Bhe xi swi cincile leswi, eka nkarhi wa sweswi ndzhaka ya vanhu hinkwavo, ku nga ri hi ku ya hi rixaka ro karhi kumbe ndzhavuko, lava lovaka va nga endlangi wili, va ta fumiwa hi milawu ya ndzhaka yo pfumala wili tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili wa 81 wa 1987?
Ku nga si hlamuseriwa milawu ya ndzhaka yo pfumala wili i swa nkoka leswaku ku hlamuseriwa marito manwana lawa ma nga na nkoka eku twisiseni ka milawu ya vudyandzhka?
Hi xikongomelo xa tinhlamuselo leyti nga ta landzela maxaka swi vula nwana loyi a ha hanyaka wa mufi xikanwe na nwana la loveke a siya vana. Nwana wa mufi laha ku nga na vatukulu lava ha hanyaka va vumba maxaka yanwe?
Eka xikombiso lexi landzelaka mufi u na maxaka manharhu ku nga A, C na D?
C yi endla maxaka hikuva hi yena a nga nwana loyi a hanyaka wa mufi, loko A na D ti endla maxaka hikuva va siyile vana. B a nga siyangi ntukulu xinghuwe hikwalaho a nga endli xaka?
Vuyimeri bya humelela loko swi fanerile no koteka, loko xivandla xa mudyandzhaka loyi a nga tsakeriki ku amukela ndzhaka xi tekiwa hi ntukulu unwe kumbe hinkwavo?
Eka xikombiso lexi nga laha henhla, D na F swi ta yimela nwana wa mufi, C, ntsena loko va nga aleriwi ku kuma swilo swa mufi?
Nkavelo wa n?
Hi ku landza xiyenge xa (f) xa Nawu wa Ndhzaka yo Pfumala Wili wa 1987 lowu nga cinciwa hi xiboho xa Bhe, nkavelo wa Nwana wu hlanganisiwa hi ku avanyisa nkoka wa mali ya ndzhaka hi nhlayo leyi ringanaka na nhlayo ya maxaka ya mufi (i nhlayo ya vana va mufi lava va ha hanyaka kumbe lava nga fa mufi a nga si lova kambe va siyile vatukulu) ku katsa na nhlayo ya vavasati lava mufi a nga va siya?
A hi nge nkoka wa mali ya ndzhaka ya mufi i R500 000 na swona u na vana vanharhu lava a nga va siya na vavasati vambirhi lava tekiweke hi xintu. Nkavelo wa nwana wu ta hlanganisiwa hi ndlela leyi: 500 000 5(3 wa maxaka +2 wa vavasati) =100 000. Nkavelo wa nwana wu ta va R100 000?
Hi ku landza nawu wa xiyenge xa 1 (d) xa Ndzhaka yo Pfumala Wili mpimo wa vuxaka bya ngati bya mufi byi nga avanyisiwa hi mintlawa mimbirhi, ku nga mpimo wa vuxaka hi ku kongoma na mpimo wa vuxaka bya le thlelo.
Eka lebyo kongoma, mpimo wa vuxaka wu ringana na nomboro ya vana lava va ha kulaka exikarhi ka vakokwa wa vakokwana na vafi kumbe vatukulu na vafi (leswi mhaka yi nga xi swona).
sungula na mufi.
Vakokwana na vatukulu vana vuxaka bya mpimo wa vumbirhi na mufi.
Eka vuxaka bya le thlelo, mpimo wa vuxaka wu ringana na nhlayo rixaka exiakrhi ka vuxaka bya ngati na vakokwana, xikanwe na nhlayo rixaka exikarhi ka swikwembu na loyi a lobeke?
C & D =vakokwana lava loveke hi xihatla.
A & B =vatswari lava loveke hi xihatla.
S =nuna/nsati la loveke hi xihatla.
C na D, vakokwana lava va nga hatla ku fa, i swikwembu swa le kusuhi leswi J na E (vafi) va hlanganaka eka swona. Kwalaho J i xaka ra mufi eka rixaka ra vuntlhanu.
Ku phakeriwa ka ndzhaka hi ku landza Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili wa 81 wa 1987 wu nga komisiwa ku ya eka nkaye wa milawu.
Loko mufi a siya nsati, nuna kumbe vavasati kambe ku ri hava switukulu xindzhuva Nuna, nsati kumbe vavasati hi vona vadyandzhaka ya mufi. Loko mufi a ri wanuna loyi a teke wansati wo hundza unwe, vavasati lava a nga va siya va ta kuma ndzhaka ya yena ku ringana?
Lako mufi a teke nsati un?
E =mufi S =nsati A =tatana B =manana C = buti.
Mutswari loyi a ha hanyaka hi yena mudyandzhaka a ri yexe, ku nga langutiwi nkoka wa ndzhaka.
Loko a va tekanile hi ku hlengela nhundzu, mutekani loyi a ha hanyaka u ta kuma hafu ya nhundzu tanihi leswi a va tekanile va hlengela nhundzu na hafu ku ya hi xiyenge xa 1 (a) xa Nawu wa 81 wa 1987.
Loko vatekani a va tekanile va nga hlengeli nhundzu, mutekani loyi a ha hanyaka u ta kuma ndzhaka hinkwayo hi ku ya hi xiyenge xa Nawu wa 1 (a) wa 81 wa 1987.
A & B =vatswari va mufi; E =mufi; C and D =vavasati va mufi lava tekiweke hi xintu.
Ku ya hi xiyenge xa (a) xa Nawu wa 81 wa 1987 tanihi leswi wu cinciweke hi xiboho xa Khoto Nkulu eka Bhe na Vanwana na Majisitarata Khayelitsha na Vanwana vavasati vambirhi va mufi(C na D) va ta kuma ndzhaka ku ringana, ku nga katsiwi swirho swinwana swa ndyangu. Loko mufi a siya vavasati vo hundza vambirhi kambe a nga siyi vatukulu, Vavasati hinkwavo va ta kuma ndzhaka ya yena hi ku ringana?
Nawu 2: Ku hava nsati kumbe nuna, kambe ku na vatukulu.
Loko mufi a nga siyi nsati kumbe nuna kambe a siya vatukulu vatukulu va teka ndzhaka tanihi maxaka na vuyimeri bya pfumeleriwa?
Vana va mufi, D, E na F va ta avelana ndzhaka hi ku ringana. Hikwalaho ka ku va E a lovile, vatukulu va yena, J na K va ta va muyimeri wa yena, va ta kuma ndzhaka ya yena hi ku ringana.
Vana va mufi hinkwavo va na mfanelo yo kuma ndzhaka ya mutswari wa vona. A swi tisi ku hambana hambi va velekiwe eka vukati bya xintu, bya xilungu, ku wundliwa, kumbe ehandle ka le vukatini.
Ku ya hi xiyenge xa 1 xa Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili ku veleka ka vana ehandle ka vukati a swi ngheneleli eka ku vuxaka bya nwana bya ngati ku kuma ndzhaka eka vuxaka byinwana?
Loko mufi a siya nuna/nsati kumbe vavasati na vatukulu -nuna/nsati kumbe vavasati va kuma mali yo ringana R125 000 ha unwe kumbe nkavelo wa Nwana, vatukulu va ta kuma leswi nga sala , loko swi ri kona hi xaka na vuyimeri bya pfumeleriwa?
Loko nkoka wa ndzhaka wu ri ehansi ka R125 000 nuna/nsati loyi a hanyaka , eka xikombiso lexi nga laha henhla, (S) u ta kuma ndzhaka hinkwayo, ku nga katsiwi vana na swirho swinwana swa ndyangu?
Loko mufi a ri na tshengwe, a thlela a fa a va siya, na nkoka wa ndzhaka wu ri hansi ka mali yo ringana R125 000, vavasati va yena va ta averiwa mali leyi hi ku ringana, ku nga katsiwi vana na swirho swa ndyangu..
Loko ndzhaka leyi hangalasiweke leyi saleke yi tlula R125 000, nsati kumbe nuna u ta kuma mali yo ringana R125 000 kumbe nkavelo wa nwana lexi va ka ehenhla, kutani nsalo wu ta avanyisiwa exikarhi ka vatukulu va mufi ku ya hi vuxaka naswona vuyimeri bya pfumeleriwa. Ku ya hi xikombiso lexi nga laha henhla, swi ta vula leswaku F, G na D va ta kuma nsalo. Hikuva D a lovile, nkavelo wa yena wu ta nyikiwa vatukulu va yena hi ku ringana, ku nga H na I. Loko D a nga siyangi vatukulu, nkavelo wa yena wu ta averiwa vana va mufi lava nwana ku nga F na G?
Loko nsalo wa nhundzhu wu ri ehenhla ka R125 000 naswona mufi a siyile vavasati vo hundza unwe, (swi amukeleka ntsena eka loko wanuna a teke vavasati vo hundza unwe hi xintu), nuna/nsati u ta averiwa nkavelo wa nwana kumbe mali yo ringana R125 000 loko yi tele, loko masalela ya nga si averiwa vatukulu va mufi?
Tsundzuka leswaku loko nuna na nsati a va tekanile hi ku hlanganela nhundzu, mutakeni la hanyaka u ta kuma hafu hi xivangelo xo tekana hi ku hlanganela nhundzu na hafu leyinwana ku ya hi xiyenge xa 1 (A) XA Nawu wa 81 wa 1987?
Vanhu lava va nga tekana hansi ka vukhongeri bya Muslim na Hindu va fanele ku tekiwa va tekanile naswona va na mfanelo yo kuma ndzhaka ya varhandzani va vona loko va lovile ku ya hi Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili. Nawu lowu wu tirha ntsena laha ku nga ri ki tshengwe. Va thlela va vana mfanelo yo koxa ku hlayisiwa ku suka eka vafi va vona. Langutisa Daniels v Campbell NO & Vanwana 2004 SA 331 (CC)?
Laha mufi a lovaka kutani nhundzu yinwana yi ri na wili kasi yinwana yi nga ri na yona, mali leyi nuna/nsati a yi kumaka ku ya hi wili a yi tekeriwi enhlokweni loko ku hlanganisiwa mali wanuna kumbe wansati a faneleke ku yi kuma ku ya hi Nawu wa 81 wa 1987 eka re Wili ya MacGillivray 1943 WLD 29 eka 40?
Loko mufi a nga siyi nsati, nuna kumbe vatukulu kambe a siya vatswari, vatswari va ta kuma ndzhaka ya yena ku ringana.
A & B = vatswari va mufi; C =buti wa mufi; E = mufi; S =nuna/nsati wa mufi loyi na yena a loveke.
Eka xikombiso lexi nga laha henhla, A na B vatswari va mufi, va ta kuma ndzhaka hi ku ringana, ku nga katsiwi maxaka ya mufi.
A swi na mhaka leswaku vatswari va mufi va tekanile, va hambanile kumbe a va tekanangi evutonwini bya vona?
Hi xikongomelo xa ndzhaka yo pfumala wili, vatswari va mufi i vatswari va yena va ngati (handle ka loko mufi a lo wundliwa vanwana handle ka vatswari va yena va ngati) na vatswari lava va nga nwi xava. Loko mufi a xaviwile hi vanwana vatswari, vatswari va yena va ngati va vuriwa ku ka va nga ha ri vatswari va yena?
Vatswari lava va ngo hlayisa ntsena a va vuriwi vatswari va mufi loko hi kongomisa eka ndzhaka yo pfumala wili.
Nawu 5: Ku hava nsati kumbe nuna na vatukulu, ku hanya mutswari unwe ntsena, mutswari la loveke u siyile vatukulu?
Loko mufi a nga siyi nsati, nuna kumbe vatukulu, kambe a siya mutswari unwe, loko mutswari la loveke a siyile vatukulu mutswari loyi a hanyaka u kuma hafu kumbe hafu ya ndzhaka, na vatukulu va mutswari loyi a loveke va kuma xiphemu lexi nwana.?
A =mutswari wa mufi; B =mutswari la loveke hi xihatla; C =buti wa mufi; D =buti na sisi; E =mufi; S =nuna/nsati la hatleke a fa.
Eka xikombiso lexi, A mutswari wa mufi loyi a hanyaka u kuma hafu ya ndzhaka ya nwana wa yena, na buti wa mufi , C na vabuti/vasisi va le tlhelo D, va ta kuma hafu leyinwana hi ku ringana. C na D va ta kuma nkavelo wa hafu leyi vatswari va mufi a va ta yi kuma loko a ha hanya?
Nawu 6: Ku hava nuna/nsati kumbe vatukulu , mutswari unwe wa hanya, mutswari nga siyangi vatukulu?
Loko mufi a nga siyi nsati/nuna kumbe vatukulu kambe a siya mutswari unwe loyi a hanyaka, laha mutswari la loveke a nga siyangiki vatukulu , mutswari la hanyaka hi yena a nga ta teka ndzhaka hinkwayo?
Nawu 7 nuna/nsati, vatukulu kumbe vatswari, vatswari hinkwavo va siyile vatukulu.
Loko mufi a nga siyi nuna/nsati, vatukulu kumbe vatswari, kambe vatswari va yena va siyile vatukulu- vatukulu va vatswari lava va nga hatla va fa va ta kuma hafu ya ndzhaka leyi a yi fanele yi kumiwile hi vatswari va mufi.
Hikwalaho ka ku va mufi a nga siyangi nuna/nsati, vatukulu kumbe vatswari, ndzhaka yi avanyisiwa hi tihafu timbirhi mutswari wa xisati hafu na mutswari wa xinuna na yena u kuma hafu. Nkavelo wa mutswari wunwana na wunwana wu nyikiwa vatukulu va yena. Eka xikombiso lexi nga laha henhla, Xiave xa A xi ta nyikiwa C loyi ku nga yena nwana wa C loyi a hanyaka a ri yexe. Loko xiave xa B xi ta nyikiwa C na D hi ku ringana. C u ta kuma swo huma eka A na B loko D ntsena a kuma swo huma eka B?
Loko mufi a nga siyi nuna/nsati kumbe vatukulu kumbe vatswari kambe unwana wa vatswari va yena lava va nga hatlisa ku fa a siyile vatukulu vatukulu va mutswari loyi a nga siya vatukulu hi vona vdyi va ndzhaka?
Eka xikombiso lexi nga laha henhla, vatswari hinkwavo va lovile kambe mutswari unwe , ku nga B, u siyile ntukulu. D, buti wa le thlelo wa mufi u ta kuma ndzhaka hinkwayo?
Nawu 9: Aku na nuna/nsati vatukulu kumbe vatswari , ku hava mutswari loyi a nga siya vatukulu.
Loko mufi a nga siyi nsati, nuna kumbe vatukulu kumbe vatswari kumbe vatukulu va vatswari lava va nga ekusuhi va vuxaka bya ngati va kuma ndzhaka.
Eka xikombiso lexi nga laha henhla F, malume wa mufi , hi yena xaka ra le kusuhi ra ngati. Vuxaka bya yena na mufi byi le ka mpimo wa vunharhu. U ta kuma ndzhaka hinkwayo leyi nga sala. G una vuxaka lebyi nga eka mpimo wa vumune na E . H una vuxaka na E eka mpimo wa vumune, vuxaka bya H na E byi le ka mpimo wa vuntlhanu. G na H va nge kumi nchumu eka E.
Ku hava vadyandzhaka.
Munhu a nga fa a nga siyangi vanhu lava va nga fanela ku sala vadyandzhaka ya yena. Ku ya hi nawu wa hina, eka mhaka yo fana na leyi Mfumo wu teka ndzhaka hinkwayo tanihi bona vacantia (nhundzu yo pfumala nwinyi). Mhaka leyi wu lawuriwa hi swiyenge swa 35 na 92 swa Vufambisi bya Ndzhaka, Nawu wa 66 wa 1965. Endlelo ra kona hi leswaku loko vadyandzhaka va nga tiveki, kumbe ku ri hava, muavanyisi u cinca ndzhaka ya mufi yi va mali yinene, endzhaku ka ku hakela swikweleti swa mufi hinkwaswo, u hakela leyi nga sala eka nkwama wa vahlayisiwa. Loko ku ri hava loyi a nga na ntiyiso wa leswaku u na mfanelo yo teka timali ta mufi, endzhaku ka loko malembe ya makume nharhu ya hundzile, endzhaku ka loko mali yi hakeriwile eka nkwama wa vahlayisiwa, mali yi ya eka Mfumo?
Khoto ya le Henhla yi hangalasa vuxokoxoko mayelana na mali ya ndzhaka ya mufi leyi yi nga hakeriwa eka nkwama wa vahlayisiwa hi nkarhi na nkarhi eka Gazzete ya Mfumo leswaku vanhu lava nga na ku tsakela va nga kombela tani hi vadyandzhaka va mufi.
Swiyenge swa 1 na 1 swi nghenisiwile eka Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili wa 81 wa 1987 hi Nawu wo Siva Macincelo wa 43 wa 1992, naswona wu sungule ku tirha ku sukela hi ti 1 Nhlangula 1992.
Xiyenge xa 1 xi vula leswi: Loko ntukulu wa mufi, ku nga katsiwi swihlangi kumbe ntukulu loyi a nga ri ki kahle emiehleketweni, loyi xikanwe na nuna/nsati wa mufi, u na mfanelo yo vuyeriwa eka ndzhaka yo pfumala wili ku ya hi mfanelo wa yena ku kuma mbuyelo wolowo, mbuyelo wolowo wu ta kumiwa hi nuna/nsati loyi a hanyaka..?
a Mudyandzhaka u fanele a va a ri ntukulu wa mufi b Mudyandzhaka loyi a tsakelaka ku ku amukela ku ya hi mfanelo wo amukela ndzhaka a nge vi xihlangi kumbe munhu la nga hanyangiki kahle emiehleketweni.
c Mudyandzhaka na nuna/nsati loyi a nga sala va na mfanelo yo kuma ndzhaka hi ku landza milawu ya ndzhaka yo pfumala wili.
Ntukulu (R25 000) Ntukulu- A lanwa ndzhaka?
Xiyenge xa 170: Loko munhu a nga pfumeleriwi ku va a teka rifuwo ra mufi, kumbe a kombisa ku ka a nga lavi rifumo rero, nkavelo wunwana na wunwana lowu a nga va ku a wu kumile, loko a nga pfumeleriwangi, kumbe ku lanwa, ku ya hi xinawana xa 6 swi nyikiwa hi nkarhi wolowo onge hi loko a file mufi a nga si fa naswona loko swi endleka, tanihi loko swi endla onge a nga fikeleli.?
a Mudyandzhaka a nga na swipimelo eka ntukulu wa mufi.
b Mudyandzhaka u ta aleriwa kumbe a tsanwa ndzhaka leyi a ri na mfanelo ya yona ku ya hi nawu wa ndzhaka yo pfumala wili?
c Loko mudyandzhaka a aleriwa kumbe ku tsanwa ndzhaka hi loko a file hi xihatla mufi a nga si fa munhu la landzelaka wa ngati u ta kuma ndzhaka handle ka loko ku nga landzeleriwa nawu wa 6?
a Ku hava nuna/nsati loyi a kumaka ndzhaka. Loyi a nga arisiwa kumbe ku tsanwa ndzhaka, a siyile vatukulu?
Maxaka - ndzhaka (R50 000).
b Nuna/nsati loyi a nga sala i mudyandzhaka na vanwana vadyandzhaka lava nga aleriwa kumbe ku tsanwa ndzhaka ku ya hi nawu wa ndzhaka yo pfumala wili?
Maxaka -ndzhaka (R25 000).