_ Dikgobalo tše di hlolwago ke go kuka dilo, mošomo wo o dirwago leboelela le dikgobalo tše di hlolwago ke ka mokgwa wo mmele o bago ka gona ge go šongwa.
_ Go amega mo go nago le dikotsi tše di hlolwago ke dibaerase - go amega mo go nago le dibaerase tše di hlolago malwetši tše di amanywago le go hema le go ja lerole gammogo le go šoma mafelong a go nago le monola o montši.
_ Go šoma mo go fišago goba go tonyago. Intasteri ye e ka hlola maemo a thempheretšha a a fetogago bjalo ka taolo ya go fiša le go tonya ga ditshipi, go tonya le go thothomela.
_ Go šoma mafelong a a tswaletšwego.
ditanka tša go bolokela le ditšhelo tša ditlakala, melete le mekoti ye diela di tšhelwago ka gona meepong, ditanka tša petrole, didirišwa tša go dira morara le dilo tše di šomišwago go pšhatla diterebe, ditanka tša go fehla bjala le ditšhelo tša tšona.
_ Arola mafelo mo go sepelago dinamelwa le mo go šomelwago gona.
_ Bašomedi ba swanetše go hlahlwa mabapi le mekgwa ya maleba ya go kuka dilo gomme mafelo a go šomelwago go ona a swanetše a hlangwe ka mokgwa wo o tla netefatšago gore mošomedi o ba le sekgoba se se lekanego.
_ Mešomo e mengwe ya go swana le go tšhela dilo ka ditshiping, ka mabotlelong le mapanta ao a šomišwago go rwala didirišwa ka difemeng go ka hlola gore bašomedi ba amege lešateng le legolo kudu. Mekgwa ya taolo ya boentšineere e swanetše e šomišwe go fokotša lešata, le mekgwa ye batho ba ka e šomišago go itšhireletša e swanetše e tiišeletšwe.
Bašomedi ka intastering ye ba lebana le dikotsi tša go fapana go akaretšwa go thulana ga dinamelwa tše di šomišwago mešomong bjalo ka dikoloyana tša go rwala dilo tše boima le ditšhelo.
Tšwetša pele tlhweko ya motho mang kapa mang gomme o netefatše gore go na le phapang magareng ga didirišwa tša mošomo le tša boitapološo.
Bašomedi ba swanetše go hlahlwa mabapi le ditshepetšo tša mošomo tše di bolokegilego malebana le tiro e nngwe le e nngwe go akaretšwa mekgwa ye e šomišwago ya thušo ya pele.
Ngaka goba mooki wo a ngwadišitšwego o swanetše go dira diteko le go netefatša gore maemo a bašomedi a maphelo a seemong se sebotse.
Mongmošomo o na le maikarabelo a go hlatha ge e ba go na le mafelo a a tswaletšwego lefelong la gagwe la mošomo. Ge e ba a le gona, ditsejana ka moka tša go tsena mafelong ao di swanetše di šireletšege gore batho ba se tsene go ona goba maswao a swanetše go šomišwa go hlaola mafelo ao.
_ Bašomedi ba swanetše ba fiwe dišireletšamelomo tša maleba pele ba ka tsena lefelong le le tswaletšwego gomme ba swanetše ba hlahlwe gore didirišwa tša ka lefelong leo di šoma bjang.
_ Netefatša gore dilo tše di fegwago godimo (mohlala dišelefong) di tiile le gore di ka se we gabonolo ge e ba di šikintšwe. Bea dilo tše boima fase goba lebatong goba mo e se bago godimo kudu gomme dilo tše bofefo di ka bewa godingwana.
_ Netefatša gore dilo tše di telele tše di kgonago go ikemela ka botšona (mohlala disilintere tša gase) goba dilo tše di thekgilwego lebotong ga di tekateke ebile di tiile le ge di ka thungwa.
_ Dithulusi tše di swarwago ka diatla di swanetše go hlokomelwa go netefatša gore ga go hlokege maatla a mantši ge di šomišwa.
_ Dikoloyana tše di šomišwago go rwala dilo/didirišwa, direke, diteroli di swanetše go šomiša ditsejana tše di kgethilwego kgole le mo bašomedi ba sepelago gona ka mo go ka kgonegago.
_ Tekolo ya dikotsi e swanetše go hlatha gore ke dife dikotsi tše dingwe tše di sepelelanago le mošomo tše di ka bago gona (mohlala dikotikoti goba metomo ye e thokologago, dihuku tša ditshipi tša go phagamiša dilo tše boima, dilo tše di thuntšhwago ke metšhene).
Intasteri ya go tšweletša dijo le dino e dirwa ke diintasteri tše 30 tša go fapana. Tšona\e di akaretša maselaga, mašemo a swikiri le ditšhilong tša mabele go fihla go diintasteri tša tlhotlo ya lešeleba le go fehlwa ga mokoporo. Palo ye e kopantšwego ya dikgobalo ka diintasering tša dijo le dino ke e kgolo kudu. Le ge go le bjalo, dipalo tša dikgobalo di fapana go ya ka go fapafapana ga diintasteri tša dijo le dino.
Magareng ga tše, dilo tše di hlolago dikgobalo tše dišoro di tšwela pele go ba dinamelwa tša mošomo, go akaretšwa go wa malekelekeng le metšheneng.
_ kgatelelo ya monagano ye e sepelelanago le mošomo.
Bašomedi ba swanetše go hlahlwa mabapi le ditshepetšo tše di bolokegilego tša mošomo tirong efe goba efe go akaretšwa le mekgwa ya go neelana ka thušo ya pele.
_ Bjala le dinotšididi.
Tšweletšo ya dijo e na le magato a mararo - puno, tšweletšo le thekišo/kabo ya ditirelo tša dijo le dino. Tšweletšo ya dijo le dino e dirwa difemeng tša go fapana go ya ka bogolo bja tšona, go tloga go tše di thwalago bašomedi ba mmalwa go ya go tše di thwalago makgolokgolo. Ka nnete, difeme tše di tšweletšago dijo le dino tša bogolo bja magareng le tše dikgolo ke karolo ya mekgatlo ya dikarolo tše dintši ya bosetšhaba le ya boditšhabatšhaba ye e thwalago diketekete tša bašomedi.
Maikarabelo a Kgoro ya Mešomo lekaleng le a akaretša magato a mabedi a mathomo - puno le tšweletšo. Thekišo le go neelana ka ditirelo tša dijo le dino ke maikarabelo a bolaodi bja selegae bja dikgoro tša maphelo tše di laolago tikologo le ge e le gore Kgoro ya Mešomo e šomišana le dikgoro tše go netefatša gore go ba le maemo a a swanago malebana le merero ya maphelo le polokego.
Ka kakaretšo, maphelo mošomong ke nngalaba ya taba gore e ka laolwa go feta polokego. Dilo tše di hlolago malwetši le ditlamorago tša go se bolokege ga mošomo di bonagala le semeetseng ebile di ba bonolo go ahlaahlwa. Dilo tše di hlolago malwetši tše di sepelelanago le mošomo di ka ba boima gore di hlathwe. Gantši go ka tšea nako e telele pele dika di iponagatša. Ka fao, kamano magareng ga selo se se hlolago bolwetši le ditlamorago ya sona ga di be pepeneneng eupša ge mathata a hlaotšwe le go amogelwa, ditharollo di ka tšwelela.
Mathateng a a tlwaelegilego a maphelo ao a sepelelanago le mošomo bjalo ka dikgobalo tša mekokotlo, go ka ba dilo tše dingwe tše di hlotšego mathata tše di sa amanego le mošomo.
Go ka ba boima go bašomedi gore ba amogele gore ba na le malwetši a a sepelelanago le mešomo ka lebaka la letšhogo goba ka lebaka la kgethollo ye e lebišwago mehuteng ye itšego ya malwetši. Go ya ka mabaka a, go bohlokwa gore o hlathe le go fokotša dilo tše di šorofatšago malwetši ao a hlolwago ke mošomo.
Ntle le go ba gona ga tshedimošo mabapi le ditharollo tša malwetši ao a sepelelanago le mošomo, tsebo ya selegae mabapi le ditharollo tše di šomago e ka ba e nnyane. Tše dingwe tša dikgwebo tše dikgolo ka intastering ye, di thwala ditsebi tša go alafa malwetši ao a sepelelanago le mešomo, gantši e ba ditsebi tše di nago le tsebo ya bongaka. Le ge go le bjalo, dikgwebong tše dintši, kudukudu dikgwebo tše dinnyane, go hwetšagala ga maele mabapi le maphelo mešomong ga go be bonolo. Ge batho ba bantši ba na le bothata, ba etela Ngaka ye e alafago malwetši ohle (General Practitioner) eupša dingaka tše dintši tše di alafago malwetši ka moka ga ba na tsebo ye e tseneletšego go alafa malwetši a a hlolwago ke mešomo.
Dikgwebo tše dintši ga di hloke go hlama dikgoro tša ditsebi goba go lefa baeletši ba tša maphelo go laola merero ya maphelo mešomong letšatši ka letšatši.
Bontši bja malwetši ao a hlolwago ke mešomo a hlolwa ke palo e nnyane ya dilo tše di hlolago malwetši, e lego dilo tše di ka laolwago ke balaodi le bašomedi ge ba šoma mmogo go hlatha mekgwa ya taolo ye e ka šomišwago ye e sepelelanago le lefelo la mošomo. Ka fao, go šomišwa ga dingaka tše di alafago malwetši a a hlolwago ke mešomo le ditsebi tše dingwe go ka seketša tšhelete mabakeng a itšego. Karolo ye e hlaloša dilo tše di tlwaelegilego tše di hlolago malwetši a a sepelelanago le mešomo ka diintastering tša dijo le dino ebile e neelana ka maele mabapi le ka tsela yeo di ka laolwago.
_ bolwetši bja letlalo bjo bo sepelelanago le mošomo: go hlatswa ka matsogo, go swara dijo, bjbj.
_ go se sa kgona go kwa ka lebaka la lešata le legolo: mo lešata le fetago ditesipele tše 85 [85 dB(A)].
Efa bašomedi ditlelafo tše di tla ba šireletšago gore ba se segwe ke dithipa.
(di-WRULD le dikgobalo tša mekokotlo) ke tše dingwe tša dikgobalo tše di tšwelelago kudu. Le ge go le bjalo, dikotsi tše dingwe di bohlokwa ebile di a itšweletša ge maemo a dumela.
_ Ye ke mešomo e megolo moo šedi e swanetšego go bewa ge go dirwa ditekolo tša dikotsi.
Na re tseba bjang ge e ba re na le bothata?
_ bašomedi ba apere dipantetše, ba sepela ka diphate, ba itšhidilla, ba apere dipenkele tša koporo.
Ge e ba o na le bothata, se se tla go jela tšhelete ka lebaka la go se tle mošomong ga bašomedi, bašomedi ba bantši ba tlogela mešomo, wa swanela ke go hlahla bašomedi ka boswa, wa lahlegelwa ke tšweletšo, bjbj. Dikleime tša go lefelwa ga bašomedi di tla oketšega gomme mathata ao a ka ama ditefelo tša gago tša diinšorentshe.
Methopo ya tshedimošo e bontšha maemo a godimo kudu a asma intastering ya tšweletšo ya dijo le dino. Dilo tše di hlolago asma ke go hema lerole go tšwa go mabele le folouru/purumili, le batho ba ba šomago ka lepakeng ba palong ya bobedi ya batho ba ba ka swarwago ke asma ge go bapetšwa le mešomo ka moka ka intastering efe kapa efe.
Asma ye e sepelelanago le mošomo e ama bašomedi ba ba hemago lerole le le hlolago mathata a go hema - bjalo ka lerole la mabele, folourui, dipediša, proteine ya mae, proteine ya hlapi, dinoko le legong - bjale ge bašomedi ba ba šomago phehlong, tlhotlong ya bjalag, lepakeng le ba ba šomago ka dihlapi bjbj, ba kotsing. Asma ke bolwetši bjo bošoro ebile bo ka hlola lehu.
Methopo ya tshedimošo e bontšha maemo a godimo kudu a bolwetši bja letlalo.
Bolwetši bja letlalo bo ama bašomedi ba ba swaraganago le nama e khwibidu, hlapi, nama ya kgogo, dienywa le merogo gammogo le batho ba ba šomago ka mapakeng, ba ba tšweletšago dimonamonane, baapei, batho ba ba šomago go swiela le bašomedi ba bangwe ba bantši.
_ Bolwetši bja letlalo bjo bo sepelelanago le mošomo bo ka hlolwa ke go swara meetse, dišepe le dilo tše dingwe tša go hlwekiša (melato ye e begilwego ke diphesente tše 55) le go swaragana le mehutahuta ya dijo bjalo ka swikiri , folouru/hlama, dienywa tša swikiri e ntši, merogo, dinoko, hlapi le dijo tša go tšwa lewatle, nama e khwibidu le nama ya kgogo (melato ye e begilwego ke diphesente tše 40).
Bolwetši bjo bo hlolwa ke go thibega ga dinko (nko ye e tšwago mamila goba ye e tswalegilego). Go hlohlona ga letlalo la ka nkong go hlolwa ke go hema marole.
Mabele, folouru, dinoko le lerole la legong di ka hlola bolwetši bja go thibega ga dinko, mahlo a mahwibidu (mahlo a a tšwago meetse goba a a hlohlonago) gammogo le ditlamorago tše dingwe tše di hlolago ke go hlohlona.
Go se sa kgona go kwa ka lebaka la lešata.
Go amega maemong a lešata le legolo mošomong go ka hlola gore o se sa kgona go kwa go go sa alafegego ka ge bothata bjo bo agela lebakeng le le telele. Maemo a godimo a lešata, e ka ba mafelong a magolo (mohlala diholong mo go šomanwago le go tšhela dilo ka mabotlelong) goba maemong a selegae mo feme le metšhene di hlolago lešata (mohlala setšweletšwa se ba le seabe setšhelong sa meetse). Ge e ba tekolo ya dikotsi lefelong la gago la mošomo e bontšha gore lešata ke tlhobaboroko, le swanetše le laolwe go tloga mothopong.
Go na le maikarabelo a semolao le a setho ao mongmošomo a swanetšego go šoma ka mo a ka kgonago ka gona go thibela malwetši a a sepelelanago le mešomo. Gore a šireletše maphelo a bašomedi, dilo tše di hlolago dikotsi tša maphelo di swanetše di tsebje pele. Mabakeng a mantši, dilo tše di hlolago malwetši di a itlhalosa. Ge fela dilo tše di hlolago dikotsi tše dikgolo (di-MSD, lerole, lešata, bjbj) di hlaotšwe, magato a ka tšewa go ahlaahla dihlogotaba ka tsela ye go dirwago ka gona malebana le merero ya polokego. Go bohlokwa go hlatha ge e ba fela motho ka o tee ka o tee (goba dihlopha) ba ba amegilego dikotsing tše eupša le gore ba amegile gakaakang gammogo le ditlamorago tše di letetšwego. Tsebo ye e ka ba bohlokwa ge go kalatšwa bašomedi goba nakong ya ge ba alafša go netefatša gore tikologo ya mošomo ga e šorofatše seemo sefe goba sefe sa maphelo se se šetšego se le gona.
Mešomo e mengwe bjalo ka go tšhela dilo ka ditshiping, go tšhela ka mabotlelong le go šomiša mapanta ao a šomišwago go rwala didirišwa ka difemeng go ka hlola gore bašomedi ba amege lešateng le legolo kudu.
Taolo ya go ba gona mošomong ke e nngwe ya ditlhobaboroko go bengmošomo ba dikhamphani tše dikgolo. Tshedimošo ye e hwetšwago taolong ye e tseneletšego ya go ba gona mošomong e ka ba bohlokwa go hlatha mathata a a ka bago gona a go amana le mošomo. Ge e ba go na le mešomo ye itšego goba dikarolo tša lefelo la mošomo moo batho ba bantši ba sa tlego mošomong, se e ka ba sešupo sa gore go na le bothata. Dillo tše dintši tša go swarwa ke dihlabi ka mokokotlong goba dika tša WRULD di ka amanywa le mehuta ye itšego ya mešomo.
Tshedimošo e ntši e ka hwetšagala go bašomedi ka sebele. Bašomedi ba ka dikadika go botša balaodi ka mathata a maphelo ge e ba ba nagana gore seo se ka ba le seabe ditlhatlošong tša bona mošomong goba ge e ba tshedimošo yeo e amana le bophelo bja motho. Le ge go le bjalo, go na le ditsela tše mmalwa tša go kgoboketša tshedimošo mabapi le maitemogelo a bona goba go hwetša dikgopolo tša bona tše di ka šireletšago tshedimošo ye ba sa nyakegego batho ba bangwe ba e tseba le go netefatša gore ba fiwa dikarabo tše di kwagalago.
Go swana le mathata a mangwe le a mangwe a maphelo le polokego, go swanetše go latelwe mekgwa ya taolo. Mo go kgonegago, go fediša kotsi ke yona kgato ya maleba kudu. Go itshepela go didirišwa tša go itšhireletša (PPE) e swanetše e be fela ge o hloka kgetho. Gantši tsela ya go laola maphelo mafelong a mešomo go nyaka fela poledišano magareng ga balaodi le bašomedi. Ga go hlokagale gore go hwetšwe thušo go tšwa go setsebi goba go thwalwe setsebi. Le ge go le bjalo, go amega ga dingaka le ditsebi tše di šoganago le merero ya maphelo mešomong go ka seketša tšhelete e ntši maemong a itšego. Ge e ba go hlokega maele go tšwa go setsebi e ka no ba e se ya tša bongaka, mohlala mathateng a mantši a di- MSD, setsebi se se lebelelanago le tikologo ya mošomo e ka ba wa maleba, goba bothateng bja asma, motho wo a tsebago mekgwa ya go phela gabotse mošomong a ka swanela go rarolla bothata.
Le ge e le gore dilo ka moka di a kgonega gore di dirwe go thibela batho gore ba se tsenwe ke malwetši ao a hlolwago ke mešomo, go tla ba le lebaka moo motho a tla babjago gona. Se se hlotšego bolwetši e ka ba e se mošomo, eupša ditlamorago tša bothata di swanetše go ahlaahlwa. Go bonolo gore motho a ka ba le go opa ga mokokotlo goba kgatelelo ya monagano e se ka lebaka la kgatelelo ye e hlolwago ke mošomo, eupša ge e le gore ba šoma mošomo wo o sepelelanago le go rwala dilo tše boima goba wo o nyakago maatla a mantši, go ka ba le kgonagalo e kgolo ya gore mošomo woo o šorofatše maemo le go fetola bothata bjoo go ba bjo bo šiišago. Go palelwa ke go laola ditiragalo tša go se ipshine gabotse go ka hlola malwetši a a sa alafegego le go lahlegelwa ke mošomedi wo hlwahlwa.
Na o lekotše le go fihlelela dinyakwa tša gago tša maphelo?
Tekolo ya dikotsi e ka hlatha ditiro tše dikgolo le maemo ao a ka bago kotsi maemong a maphelo gore o kgone go tšea sephetho sa gore o ka fihlelela bjang dinyakwa tša maphelo ka khapmhaning ya gago. Diteko ka dingaka di nyakega kudu dikotsing tšeo go sa lebelelwego gore motho o swanetše a amege lebaka le le kaakang mošomong woo go hlatha ge e ba mekgwa yeo ya taolo ke ya maleba.
(mohlala dilo tše di ka hlohlontšhago mmele bjalo ka lerole la mabele, lerole la folouru, lerole la go tšwa ka lepakeng, diproteine tša hlapi goba mae goba dinoko), di-MSD (go akaretšwa le di-WRULD) go amega lefelong le le nago le dibaerase tše di hlolago malwetši (mohlala maselageng), kotsi ya go tsenwa ke bolwetši bja letlalo le go šoma ditikologong tšeo di fišago goba di tonyago. Gopola: didirišwa tša ka dijong di ka hlohlontšha mmele le ge e le gore ga o šome ka tšona lebaka le le telele.
Tebanyo ya seprofešenale e a nyakega mererong ya maphelo mešomong. E ka amanywa le dinyakwa tša polokego/tlhweko ya dijo.
Na o na le mokgwa wa taolo go thibela, go nyakišiša le go laola dikgobalo tša mešifa bjalo ka dihlabi tše di hlolwago ke go kuka dilo kgafetšakgafetša le go kuka dilo tše boima goba di- WRULD tše di hlolwago ke go dira mošomo leboelela Mekgwa ya thibelo ga e bitše kudu. Ga go kgonagale gore o thibele melato ka moka ya di-MSD, go begwa le semeetseng ga dika, kalafo ya maleba le tshokollo di bohlokwa?
Šomiša mekgwa ye e elago šedi maemo a bašomedi ge go hlangwa dithulusi, metšhene, mafelo a mešomo le mekgwa ya go dira mešomo. Bea šedi go fokotšeng go roromela ga ditho tša mmele go go hlolwago ke dithulusi, maatla a a šomišwago le go fetogafetoga ga maemo a mmele ge o dira mošomo.
Lebelela ntlha ya gore bašomedi ba šome ka go šielana mešomo, lebelo leo mošomo o dirwago, sebaka sa go khutša le go neelana ka thušo. Ela hloko ge e ba go šoma seemong seo go oketšegile ka lebaka la go šomela diiri tša tlaleletšo goba nakong yeo tšweletšo e lego tlase ga kgatelelo.
Bea šedi kudu go mekgwa ya go paka, go swara le go šutiša dithoto go thibela gore di se we.
Netefatša gore tikologo e ruthetše le gore go na le sekgoba se se lekanego, madulo le letšatši le kgona go tsena.
_ boemo bja mmele bjo bo sa swanelago.
Fokotša kgonagalo ya dikgobalo mešomong mo go kgonegago ka go ahlaahla dintlha tše tše tharo.
Se se tla thuša go netefatša gore batho ga ba fiwe mešomo ye e šorofatšago maemo a bona a maphelo ga e ba ba kile ba gobala mešifa goba ba na le maemo a mangwe.
Netefatša gore mešomo ye e hlolago dikgobalo ga e fiwe batho ba ba nago le malwetši/dikgobalo le gore mešomo ye e ka šorofatšago maemo a bona ga e fiwe batho ba ba kilego ba ba le malwetši/dikgobalo.
Bašomedi ba swanetše go fiwa tlhahlo le tshedimošo mabapi le mehuta ya dikgobalo tše di ka bago gona le dilo tše di ka hlolago dikgobalo tšeo, mekgwa ye e bolokegilego ya go kuka dilo (kudukudu ka mokgwa wo mmele o swanetšego go ba ka gona le mekgwa ya go kuka) gammogo le bohlokwa bja go bega dikgobalo.
Hlokomela bašomedi ba ba dirago mešomo ye e hlolago dikotsi goba ye e ka šorofatšago dikotsi nakong ya ge mošomo e sa le o moswa, mohlala morago ga dibeke tše nne go netefatša gore ga go na dišupo tše di lego kgahlanong le go amega ga bašomedi mošomong woo.
Mešomo ye itšego e hlalošitšwe ka mo godimo eupša o ka tšea magato a go alafa le go lekola batho ba ba amegilego dikotsing.
Lekola ka leswa dipego tša bašomedi tše di ngwadilwego ke dingaka, mohlala morago ga dibeke tše nne ba se gona mošomong. Hlatha ge e ba fisiotherapi e ka kgona go fihlelelwa ge go nyakega bjbj.
Go netefatša gore mokgwa wa go laola di-WRULD ke wa maswanedi, o swanetše o lekolwe kgafetšakgafetša.
_ Rerišana ka botlalo le baemedi ba diyunione mererong ya polokego goba baemedi ba bangwe ba bašomedi go netefatša gore go ba le ditharollo tša maleba le tše di šomišegago.
Go amega mo go nago le phišo le go tonya. Intasteri ye e ka hlola maemo a go fapafapana a thempheretšha go tšwa ditirong tša go swana le taolo ya go fiša le go tonya ga ditshipi, go thothomela le go tonya.