Puo ya motho ka mekgwa e mengata ke letlalo la hae la bobedi; thepa ho latela tlhaho ya motho, eo ka yona re hlahisang tseo re di habileng le mehopolo, ho ntsha maikutlo le makgabane a rona, ho hlahloba boiphihlelo le meetlo ya rona, le ho aha setjhaba le melao e se laolang. Ke ka puo re kgonang ho sebetsa jwalo ka batho lefatsheng le fetohang mehla ena. Tokelo ya ho sebedisa dipuo tsa semmuso tsa boikgethelo ba rona e a hlahella Biling ya Ditokelo, mme Molao wa rona wa Motheo o dumela hore dipuo tsa batho ba rona ke mohlodi oo re lokelang ho o laola le ho o sebedisa?
Ke motlotlo ka tsela e ikgethang hore, qetellong ya ditherisano, re be re kgona ho phatlalatsa moralo wa leano la puo wa Afrika Borwa. Sena ke ho phethela tshebetso e qadileng ka 1995, ha ke ne ke thonya Sehlopha sa Tshebetso sa Moralo wa Puo (STMP) ho nkeletsa ka moralo o kopaneng wa leano la puo. Mohato ona e bile wa bohlokwa ho latela ho hloka mamellano ya ho fapana ha dipuo le maikutlo a reng tshebediso ya dipuo tse fapaneng e ja tjhelete e ngata a bonahalang a hlahella ka hara dikarolo tse itseng tsa setjhaba, le nyefolo e atileng ya tshekamelo ya tshebediso ya puo e le nngwe Afrika Borwa ya batho ba nang le tjantjello le ngongoreho ka puo ya bona?
Moralo wa Naha wa Leano la Puo o thehilwe hodima sephetho sa ditherisano tsa rona, bobedi STMP le boiteko ka mora moo, ba Lefapha la ka tshebedisanong le Leano la Moifo wa ka wa Boeletsi Leanong la Puo. Moralo wa leano ke wa motheo tsamaisong ya mehlodi ya rona ya puo le katleho ya mmuso sepheong sa ona sa ho kgothalletsa demokrasi, toka, tekano le kopano ya setjhaba. Ke ka moya ona ntshetsopele ya dipuo tsohle tsa semmuso tse 11 tsa naha ya rona e leng mokokotlo wa leano jwalo ka ha ho hlophilwe Molaong wa Motheo.
Moralo ona wa Leano o hlokometse ntlha ya hore bohlokwa ba maleme a rona bo sutjwa ke tshebediso ya ona moruong, kahisanong le dipolotiking. Ha puo e lahlehelwa ke bohlokwa ba yona dikarolong tsena, maemo a yona a theoha. Moralo wa Leano o boetse o hlokometse le hore re tobane le phephetso boemong ba lefatshe ka kakaretso le hore dipuo tsa rona tsa selehae di lokela ho ba karolo ya tikoloho e atolohang ka potlako ya theknoloji. Ke kahoo o reretsweng ho tiisa maemo le tshebediso ya maleme a selehae a Afrika Borwa.
Ke tshepa ke tiile hore baahi bohle ba Afrika Borwa ba tla amohela Moralo ona wa Leano la Puo wa Naha jwalo ka wa bona. Ke dumela hore ka kopanelo re lokela ho netefatsa hore leano e ba ntho ya nnete maphelong a rona, o tiisa le ho re etsa motlotlo ka borona bo ikgethang ba ho ba MaAfrika Borwa.
Ke dipuo tse ka bang 25 tse buuwang Afrika Borwa, tseo tse 11 tsa tsona di fuweng maemo a ho ba tsa semmuso ho latela Karolo ya 6 ya Molao wa Motheo, Molao wa 1996 (Molao wa 108 wa 1996), ka baka la hore tshebediso ya tsona e kenyelletsa 98% ya baahi bohle ba naha.
Afrika Borwa ke naha e sebedisang dipuo tse ngata. Ntlha e hohelang maikutlo ka ho fetisisa ka dipuo tse ngatangata tsena tsa Afrika Borwa ke hore bongata ba dipuo tsa selehae di buuwa ho tshela le meedi, di arolelanwa ke batho ba diprovense tse fapaneng.
Ha jwale ho na le ntlha e hlokometsweng haholo ya tlhokeho ya ho tiisa diteko tsa ho ntshetsapele dipuo tsa selehae tse neng di tinngwe menyetla ho le kgothalletsa boemo ba puo tse ngata ha e ba e le hore baahi ba Afrika Borwa ba tlameha ho lokollwa ho itshetleheng ho sa hlokeheng tshebedisong ya dipuo tseo e seng tsa selehae jwalo ka tse phahametseng tse ding, tsa semmuso tsa mmuso.
Ho fihlela fihla jwale tsamaiso ya phapang dipuong Afrika Borweng e se nang kgethollo e sitisitswe ke ho se be teng ha leano la puo le hlakisitsweng hantle, ho lebisitseng ho sebedisweng ha Senyesemane le Seburu e le tse phahametseng tse ding moruong wa setjhaba le dipolotiking tsa setjhaba sa rona.
Ka mora dilemo tse robedi tsa demokrasi, Afrika Borwa e fihlelletse ntlha e bohlokwa ka ho fetisisa nalaneng ya baahi ba Afrika Borwa moo ba lokelang ho ba le boikarabelo ba phapang ya puo le setho sa bona le diphephetso tsa dipuo tse ngata tsa molao wa motheo, ke ka hona ho ileng ha etswa tsebiso ya Moralo ona wa Leano la Naha la Puo.
Moralo wa Leano ha o sibolle feela mokgwa wa ho sebetsana le dipuo tse ngata Afrika Borwa empa o kgothalletsa ka matla tshebediso ya dipuo tsa selehae jwalo ka dipuo tsa semmuso hore ho ntshetswepele le ho kgothalletsa kopano naheng. O hlokometse le kamohelo ka bophara ya dipuo tse ngata, toka setjhabeng, molawana wa phumantsho e lekanang ya ditshebeletso le mananeo a setjhaba, le tlhompho ya ditokelo tsa puo.
Tokomane ena e beha moralo o dumellang tshebediso e kopaneng ya dipuo tse ngata e teng tataisong ya Molao wa Motheo.
Ho tloha mohlang ho ne ho fihla Madatjhe Afrika Borwa ka 1652, ho ya ka puso ya dilemo ka tatellano ya Mabrithani, Kopano ya Afrika Borwa, le ka mora moo, ho thehwa ha mmuso wa kgethollo le Rephaboliki ya Afrika Borwa, mme ka ho fihla ha demokrasi ka 1994 le dipehelo tsa Molao wa Motheo wa kananelo ya boemo ba semmuso ba dipuo tse ngata, leano la mmuso la puo le boraditjhelete ba matla di ile tsa hloleha ho ananela ho ba teng ha dipuo tse ngata Afrika Borwa.
Maemo ana a ile a etsa hore ho be le ho se lekane ha dipuo le hore dipuo tse ding di okamele tse ding moo dipuo tsa Senyesemane le Seburu di qadileng ka kamano ya ho se lekane pakeng tsa tsona le tsa Afrika.
Ka tsela e jwalo, maano a bokoloniale le kgethollo, ha mmoho le a sepolotiki le moruo wa setjhaba, a ile a etsa hore ho be le kgolo ya ho se lekane ha dipuo, e bontshang ho phahamelana ha dipuo, ho se lekane ho hlahellang maemong a borabe le dihlopha tseo e bileng letshwao la setjhaba sa Afrika Borwa.
Diketso tsena kaofela di ile tsa tsosa boemo bo ileng ba latela ba dipuo tsa selehae le batho ba dipuo tse fapaneng tsa Afrika hammoho le tse ding tsa dihlopha tse tinngweng meyetla ho kenyelletswa Ditholo le Difofu ho bakileng kgatello ya tshebediso ya mefuta e sa fetoheng ya dipuo tsa Afrika, tse sa tsejweng, e seng feela ke ba buang Senyesemane le Seburu empa le ke bongata ba dibui tsa puo tsa Afrika ka botsona?
Maemo a rarahanngwa ke ntlha ya hore, ka baka la tlhokeho ya ponelopele le taolo ka lere la tshepe ntlheng ya ho sebediswa ha dipuo tse ngata, ditsha tsa setjhaba le tsa poraefete di na le tlwaelo ya ho etsa diqeto tsa nakwana ka ha puo tse sa dumellaneng le dipehelo tsa molao wa motheo le ditlhoko tse mabapi le dipuo.
Karolo ya 6 ya Molao wa Motheo e na le dipehelo tsa sehlooho tsa moralo wa semolao bakeng la dipuo tse ngata, ntshetsopele ya dipuo tsa semmuso le phahamiso ya tlhompho le mamellano bakeng la diphapang tsa puo Afrika Borwa. E hlalosa ditokelo tsa puo tsa baahi, tse lokelang ho hlontjhwa ka maano a naha a puo.
Molao wa Motheo o hatella hore dipuo tsohle tsa semmuso di lokela ho fuwa tlhompho e lekanang mme di tshwarwe ka ho lekana, ka ho etsa jwalo ho ntlafatswe maemo le tshebediso ya puo tsa selehae, ka mmuso o tlang ho kenya melao le maano a mang ho laola le ho beha leihlo tshebediso ya dipuo tsa selehae tse se nang menyetla?
Molao wa Motheo o fana ka matla maemong ohle a tshebediso ya puo naheng ka bophara, o fana ka tlhompho setjhabeng le dipolotiking ho dihlopha tsa puo tse hlokileng menyetla ka ntlha ya ditlhoko tse hlalositsweng tsa setjhaba le dihlopha tse nang le maikutlo a tshwanang?
Karolo ya 6 ya Molao wa Motheo e batlana le mekgwa e ka sebediswang ya ho ntshetsapele dipuo tsena tsa selehae.
Karolo 6 le di na le dipehelo tse mabapi le puo bakeng la mmuso wa naha le diprovense, moo e leng hore mafapha a mmuso a lokela ho sebedisa bonyane dipuo tse pedi tsa semmuso.
Ho kgothalletsa dipuo tse fapaneng ho feta, karolo ya 6 e na le dipehelo tsa ho thehwa ha Lekgotla la Dipuo Tsohle tsa Afrika Borwa (LDTAB) ho kgothalletsa dipuo tsohle le ho bona hore ho ba le ntshetsopele le tshebediso e seng feela ya dipuo tsa semmuso, empa le tsa Khoi, Nama le San, hammoho le Puo ya Matsoho ya Afrika Borwa.
Lefapha la Thuto (LT) le kentse Leano la Puo Thutong (LPT), le hatellang tshebediso ya dipuo tse ngata jwaloka katoloso ya bongata ba ditho le leo e leng karolo ya bohlokwa kahong ya Afrika Borwa e se nang morabe. Motheo o ka sehloohong ke ho boloka puo ya ka lapeng ya moithuti e le yona ya ho ithuta le ho ruta, empa baithuti ba kgothalletswa ithuta dipuo tse ding. LPT sebetsana le dintlha tse kang puo ya ho ithuta le ho ruta dikolong tsa setjhaba, mananeothuto a sekolo le mesebetsi e mabapi le puo ya mafapha a diprovense a thuto le makgotla a tsamaiso ya dikolo?
Molao wa Motheo le melao e tshwanang le ona e sebeletsa ka ho hlaka ka kgothalletso ya dipuo tse ngata ka hara Afrika Borwa. Moralo ona wa leano o lokela ho sebeletsa ho kopanngwa ha leano la puo ka ho phethahala maemong ohle a mmuso le ho beha ka ho hlaka maemo a leano ka maemo le tshebediso ya puo tsa selehae diprovenseng tsohle tse robong tsa Afrika Borwa.
Leano la puo le ela hloko dipehelo tsa molao wa motheo mabapi le dipuo tse ngata mme le sebetsa ho latela merero ya mmuso ya moruo, dipolotiki tsa setjhaba le kgolo thutong.
ho kgothalletsa ho ithuta dipuo tse ding tsa semmuso tsa selehae hore ho kgothalletswe kopano setjhabeng, tshebedisano puong le sethong; le ho kgothalletsa tsamaiso e loketseng ya puo bakeng la tsamaiso ya ditshebeletso tsa setjhaba hore ho tle ho fihlellwe ditebello le ditlhoko tsa setjhaba.
ho thibela ho sebedisa puo le ha e le efe bakeng la tshebetso, ho okamela le kgethollo; le ho eketsa tshekamelo ka bathong ha ho buuwa ka tse molemong, ditlhoko le ditebello tsa ho phatlalla le batho ba sebetsang ka puo ka ditherisano.
Ho kgothalletsa dipuo tse ngata tsa Afrika Borwa ho hloka diteko tse sa nyatseng tsebo e seng e le teng setjhabeng moo dipuo tsa semmuso tsa selehae di leng ngata teng.
Mokgwatshebetso o thehilweng ka setjhaba ho phahamisweng ha dipuo tse ngata ke ntho e ka kgonehang ka ho fetisisa, ha ho shejwa hore Afrika Borwa ke naha ya batho ba bangata. Ho lokela ho ba mokgwatshebetso o phatlalladitsweng le o etsang hore moralo wa puo le ho kenngwa tshebetsong ha leano la puo, ho kenyelletsang tsebo ya theknoloji ho fana ka tsebo le bokgoni ba mosebetsi.
Makala a mmuso ohle (naheng, provenseng le mmusong wa lehae), ha mmoho le ditsheng tse nang le matla setjhabeng kapa tse nang le mosebetsi setjhabeng ho latela molao, di tlanngwa ke Moralo ona wa Leano la Puo.
Mmuso o tla kgothalletsa, mme moo ho hlokehang tshehetso, makala a poraefete ho ntshetsapele le ho kenya tshebetsong maano a ona a puo a ntse a ikamahantse le moralo wa naha wa leano la puo.
(Di)puo tsa/ya tshebetso/rekoto: Ka tumellano, lekala ka leng la mmuso le lokela ho dumellana ka puo ya tshebetso (bakeng la bobedi puisano ka hare le ka ntle ho lefapha), ha feela moo ho kgonehang ho se na motho ya tlang ho thibelwa ho sebedisa puo ya hae kapa ya kgetho ya hae.
Ho kenngwa tshebetsong ha leano la puo ho tla eketsa tlhokeho ya mosebetsi wa ho fetolela le tlhophiso ha mmoho le ditshebeletso tsa ho toloka, haholoholo dipuong tsa selehae. Tsebo e tebileng ya phetolelo dipuong tsena e tla lokela ho eketswa ka bobedi mafapheng a mmuso le boemong ba poraefete, k.h.r. DNP di tla lokela ho tsamaisa botsamaisi ba ho kenngwa tshebetsong ha leano ka ho tsamaisa kwetliso bakeng la basebetsi ba yuniti ya mesebetsi ya thero ya puo le tshehetso ya mananeo a diyuniti tsena.
Phihlello ya lekala la theknoloji ya puo ya batho (TPB) (mohlala ke phetholelo ka thuso ya motjhini, polokelo ya phetolelo, sesebediswa sa tlhahlobo ya mopeleto) bakeng la dipuo tsa selehae e tla ba le karolo ya bohlokwahadi tshehetsong ya tsamaiso ya mesebetsi e mabapi le puo.
tshehetso ya diteko le/kapa mananeo a ho ntlafatsa dipuo tsa selehae tse neng di tinngwe menyetla, k.h.r, dipuo tsa Afrika le dipuo tsa Khoi, San le Nama, ha mmoho le puo ya Matsoho ya Afrika Borwa; le tshehetso ya ho ithuta le ho ruta dipuo tsohle tsa semmuso mekatong yohle ya sekolo.
Ho phahamiswa ha puo ka dipapetla, tekanyo le tlhaloso ya mesebetsi hoo puo e ka sebediswang ditabeng, thutong, molaong le tsamaisong, jj.
Sena se supa kgetho ya (di)puo e itseng boemong bo ikgethileng, e etswang ka baka la maemo ao puo e sebediswang ho ona, k.h.r.
Dipuo tseo e seng tsa selehae tsa naha empa tse tlileng le melata.
Boemong ba Afrika Borwa, tsena ke dipuo tse ileng tsa fuwa maemo a tlase ke dithlopha tsa tse matla le tseo, ka lebaka leo, di neng di sa sebedisetswe kapa ho ntlafatswa hore di ka sebedisetswa ditaba, thuto (ka mora poraemari e tlase sekolong), kapa dibakeng tse loketseng moruo wa setjhaba. Ho bile le tshehetso e nyane e fuwang ntshetsople ya bonono ba ka molomo dipuong tsena. Di kenyelletsa dipuo tsa selehae, bojalefa le PMAB.
Tshebediso ya tsebo ya puo ntshetsopeleng ya ya tshebetso ya khompyuta tse ka kgonang ho hlwaya, ho utlwisisa, ho hlalosa, le kgodiso ya puo ya batho ka mahlakoreng ohle, k.h.r. ntshetsopele ya tshebetso e etsang hore ho be le kgonahalo ya hore batho ba sebedisane le dikhompyuta.
Puo eo e leng ya sethatho ya naha.
Tshebetso ya ho fetola se qapodisitsweng ho tswa puong ya sethatho ho iswa ho e nngwe ka tsela ya puo.
Ho ela hlooko ka moo puo e sebediswang ka teng setjhabeng, hore na ba e sebedisang ba fuwa ditokelo tsa bona tsa puo na, le hore puo e sebediswa jwang ho matlafatsa kapa hona ho amoha matla.
Ho ya ka seriti, dipuo tsohle di a lekana.
Melao e hlalosang maemo ao baahi ba ka etsang kgetho ya puo ho ona.
Makala a mmuso mafapheng le diprovenseng a sebetsanang le dintlha tse itseng ka ho qolleha tse mabapi le puo tsa lefapha leo le/kapa provense tse tswang Leanong la Naha la Puo le ho buisana le mafapha a mang ka dintlha tse mabapi le puo.
Tshebediso ya khompyuta bakeng la phetolelo ya dingolwa tse ngotsweng ka elektroniki ho tloha puong e nngwe ho ya ho e nngwe.
Puo le ha e le efe ya semmuso e sa kenyelletswang bakeng la ho sebediswa semmuso kapa eo tshebediso ya yona e sa kgothalletsweng dibakeng tse kgethehileng (mohlala, thutong, tlhokomelong ya tsa bophelo). Ho tinngwa monyetla ha ngata ho bolela boemo bo tlase ba puo le mohlomong ba dibui tsa yona. Mohlala, Xitsonga, Tshiveda, isiNdebele le siSwati di nkuwa e le dipuo tse tinngweng menyetla Afrika Borwa?
Puo ya ka phaposing ya borutelo jwalo ka ha e hlahella kharikhulamong le leanong la puo. Puo e sebediswang ho ithuta e bolela ho ritsa hanyane ho kenyelletsa ntlha ya hore ho ka nna ha sebediswa puo tse fetang bonngwe mme baithuti ba sebedisa e nngwe ho fapana le ya semmuso?
Tshebediso ya dipuo tse tharo kapa ho feta ke motho kapa ke sehlopha sa dibui tseo e leng baahi ba tikoloho e itseng kapa setjhaba.
Puo e sebediswang mmusong, makgotleng a dinyewe, thutong, kgwebong le masedinyaneng.
Tshebetso ya ho fetola sengolwa ho tswa ho sa sethatho ho ya ho se seng (ka puo eo ho fetolelwang ho yona) ka mokgwa wa ho ngola.
Mantswe a lekantsweng a theknoloji a nkuweng dibakeng tse ikgethang tsa tsebo.