Khombo, mafuvhalo na malwadze zwi nga vhaisa vhutshilo na mabindu. Thandululo dzi dzulela u vha dzo leluwaho na u sa ḓura na uri vhathu vha khwinesa u ita uri mabulasi a vhe o vhulungeaho ndi vhorabulasi na vhashumi vhavho bulasini. U tsireledzea na mutakalo ndi mutheo wa ṱhoḓea ya vhubindudzi ha vhubulasi vhu bvelaho phanḓa. U ḓidina ha muvhuso u woṱhe a zwi nga iti uri sekithara ya vhulimivhufuwi i vhe na mutakalo na u tsireledzea, fhedzi ndi zwa muṅwe na muṅwe a re kha vhulimivhufuwi na kha mutevhe wo ṱanḓavhuwaho wa zwa zwiḽiwa u dzia ḽiga,
Ṅwaha muṅwe na muṅwe vhathu vha khou vhulahwa nga nṱhani ha mishumo ya vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka. Vhanzhi vho huvhala lu shushaho vha dovha vha lwalwa vhe mishumoni yavho.
Mbadelo dza ḽivi ya u lwala na mbadelo dza vhugudisi/ u ṱoḓa muṅwe mushumi u itela u imela mushumi.
_ Mbadelo dza ndindakhombo, mbadelo dza mulayo na u tshinywa dzina.
Mbadelo hedzi dzoṱhe dzi nga thivhelwa, zwa bveledza u engedzea ha mbuelo. Sa zwenezwo heyi bugwana yo itelwa u ṋea mafhungo ane a nga thusa vhatholi na vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka u khwaṱhisa tsireledzo na mutakalo na khonadzeo dza khombo dza mutakalo dzi elanaho na mushumo wavho kha sekithara dzavho. Heyi bugwana a i kateli ṱhoḓea dza mulayo kha Nḓowetshumo. Mafhungo vha nga a wana kha websaithi ya muhasho wa zwa mishumo ya: www.labour.gov.
Ndangulo na tsireledzo na mutakalo wa vhashumi zwi fana na u langula sisiteme u itela u vhona uri zwimela na zwifuwo zwi dzudzwa zwi na mutakalo, zwa swikelela mveledzo na u itela vhone uri vha dzule vha kha vhubindudzi. Vhashumi vha fanela u vha na mutakalo na u tsireledzea uri vha kone u shuma zwi vhonalaho na u dzulela u vha hone mushumoni.
Zwiimiswa zwoṱhe zwi fanela u vha na mbekanyamaitele ya u sumbedzisa nḓila ya kushumele kha mutakalo na tsireledzo, hu na muhumbulo u isaho kha zwilinganyo zwa khwine mushumoni. Zwi fanela u vha zwo tou ṅwalwa, zwo dzudzanyea na u ḓitika nga vhuḓikumedzeli kha vhuimo ha nṱha ha ndangulo.
_I fanela u sedzuluswa tshifhinga tshoṱhe na u vusuludzwa arali tshiimiswa tshavho tsha nga shanduka kana zwiṅwe zwivhangakhombo zwa nga bvelela.
U topola zwivhangakhombo na u linga khonadzeo dza khombo dzine dza nga bvelela ndi zwa ndeme. Nga nḓani ha musi vha tshi ḓivha uri ndi zwifhio zwivhangakhombo zwine zwa nga vha hone vhuponi havho, na tshikalo tsha khonadzeo ya khombo tshine zwa sumbedza, vha nga si kone u ḓivha arali dzi tshi ṱoḓa u langulwa na uri dzi nga langulwa hani. Ndingo ya khonadzeo ya khombo ndi u sedzesa nga vhuronwane uri ndi tshini kha bindu ḽavho tshine tsha nga vhanga u vhaisala ha vhathu, u itela uri vha kone u kala arali vho dzhia maga a u thivhela khombo o linganaho kana vha fanela u fhirisa.
Kha vha sedze u mona na mushumoni wavho na u vhona uri vhathu vha shuma hani. Kha vha sedze hafhu na rekhodo dza zwiwo zwo fhiraho, khombo kana thaidzo dza mutakalo. Ndivho ndi u topola zwivhangakhombo zwa ndeme zwine zwa livhisa kha u vhaisala zwihulwane kana zwa kwama vhathu vho vhalaho.
Kha vha topole vhathu vhane vha nga huvhadzwa, na uri ndi vhangana. Musi vha tshi sedza uri "hani" vha songo hangwa zwithu zwi ngaho mushumo wa ndondolo, musi zwivhangakhombo zwiswa zwi tshi nga bvelela.
Kha vha ite ndingo uri khonadzeo dza khombo nga tshivhangakhombo tsha ndeme tshiṅwe na tshiṅwe dzi khou langulwa hani.
Ndangulo dzi nga vha dzo linganaho zwavhuḓi kana hu nga vha na luṱa lwa u khwinisa zwithu. Vhashumi vha dzulela u vha na mihumbulo ine ya shumisea, zwo ḓitika nga mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, ngauralo vha fanela u dzheniswa kha u dzhia tsheo nga ha ndangulo.
Nga murahu ha musi vho no dzhia tsheo nga zwine zwa fanela u itwa, vha ḓo fanela u dzudzanya uri vha ṱoḓa u zwi ita lini nahone hani.
Vha ḓo ṱoḓa u sedzulusa ndingo yavho arali ho vha na tshanduko dza ndeme kha nḓila ine vha shuma ngayo kana arali vha na muhumbulo wa u vhona uri a zwo ngo tsha khwaṱha,
Kufarele kwa mihwalo i lemelaho kana u shuma kha vhuimo vhu si havhuḓi zwi vhanga vhulwadze ha misipha na marambo. Hezwi ndi u rema na u vhavha ha miraḓo, zwiendanungo kana muṱana zwine zwa nga vha zwo vhangwa nga phireo kana vhuakhwa.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
_ Kha vha ṱutshele u hwala mihwalo i lemelaho hune zwa konadzea, kana vha shumise sisiteme dza mitshini.
_ Kha vha shumise thekeniki dzavhuḓi dza kufarele - vha vhee milenzhe yavho zwavhuḓi, muṱana wavho u tou tswititi vha dovhe vha vhee muhwalo tsini na muvhili wavho.
_ U endedzwa ha miri na zwimela nga zwanḓa kha zwikhala zwilapfu zwi fanela u ṱutshelwa arali zwi tshi konadzea u tsireledza mutakalo wa vhashumi.
Vhunzhi ha khombo dzi shushaho mabulasini dzi katela mitshini. Dziṅwe dzi bvelela ngauri mitshini i vha i tshi khou shumiselwa mishumo i songo i fanelaho, dziṅwe ngauri a yongo lindwa kana u siiwa yo tsimiwa. Hu fanela u vha na sisiteme yo vhetshelwaho u sedza zwishumiswa zwenezwo zwa mushumo, zwi tshi katela mitshini, arali yo tsireledzea u i shumisa. Arali zwishumiswa zwa shumiswa kha nyimele dzi songo fanelaho, zwi fanela u ṱolwa tshifhinga tshoṱhe u itela u tshinyala hune ha nga bveledza khombo, na uri arali dziṅwe nyimele dzi songo lavhelelwaho dzo bvelela zwine zwa nga ita uri zwiṅwe zwishumiswa zwi vhe zwi songo tsireledzeaho.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
_Zwishumiswa zwine zwa shumiswa u ṱavha miri zwi fanela u vha zwo tetshelwa ndivho yeneyo.
_ Ṱhoho ya tshishumiswa tsha u tumula na u fhandula i fanela u kwewa nga vhutsireledzi kha mufhini nga tshishumiswa tsho fanelaho sa tsumbo tshezela kana baudu.
Musi vha tshi renga kana u hira mitshini mulayo u ṱoḓa uri vhaḓisedzi vha ṋetshedze ndindatsireledzo dzo fanelaho.
_Kha vha ṱole uri zwilanguli zwo swaiwa lu vhonalaho u sumbedza mishumo yazwo na uri ndi ufhio mutshini une zwa u laula, na uri zwo tetshelwa na u vhewa lune u sa khakhe wa zwi shumisa.
_Vhashumi vho gudiswa na u shumisa zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho.
Khombo nnzhi nga mitshini dzi bvelela nga tshifhinga tsha maitele a ndondolo kana u thivhula.
_ Mitshini kana zwipiḓa zwine zwa bvumiswa nga haidroliki zwi thivhelwa u tsela fhasi nga u shumisa zwishumiswa zwi laulwaho nga mitshini u fana na zwitiki kana dzhege musi vhathu vha tshi khou shuma nga fhasi hazwo.
_ Vha ambara zwiambaro na zwishumiswa zwa tsireledzo zwo fanelaho.
_Lingedza u bvisa mashika o thivhaho kana u kunakisa mutshini nga nnḓa ha musi tshibvumisi tsho ṱomolwa na mutshini wo ima.
_Thithisa vhathu vhane vha khou shumisa mitshini.
Tshiṅwe tshine tsha vhanga u huvhala kha vhulimivhufuwi ndi maṱereṱere ane a dipa. U huvhala lu shushaho na hu isaho lufuni zwo ḓowelea, zwiwo izwo zwi katela vhareili, vhaṅwe vhashumi na vhaendangaṋayo. Zwiṅwe zwiwo zwi bvelela musi vhathu vha tshi sia tshiendisi vha si na vhuṱanzi uri tshi nga si tshimbile kana u vhanga khuvhalo.
_Khii dzo vhewa ho tsireledzeaho musi zwiendisi zwi sa khou shuma.
Kha vha dzudzanye zwavhuḓi tshigagamisi, vha tshi shumiswa zwishumiswa zwo fanelaho na vhathu vha re na vhukoni u fhungudza khonadzeo ya khombo.
_ Mihwalo i shumiwaho lwo tsireledzeaho yo swaiwa kha tshishumiswa tsha u gagamisa.
_ Musi vha tshi khou reila zwigagamisamihwalo zwa phanḓa zwo gonyela nṱha musi zwi si na tshithu na u tsitselwa fhasi arali zwo ḓala, nga nnḓa ha musi zwi tshi nga vhanga khombo, sa kha bada dza nnyi na nnyi.
U shuma fhethu hu re na phosho khulwane zwi nga vhanga mutshinyalo wa tshoṱhe kha u pfa, kanzhi na muvhaiswa a si na nḓivho nazwo u swika ho no vha kale zwine zwa nga vhanga muungo nḓevheni kana u dzinga nḓevhe.
_ Hune u anḓadzea ha swika 90 dB kana nṱha, kha vha swaye vhupo uhu sa "fhethu hu tsireledzwaho nḓevhe" hu na zwiga zwi sumbaho uri zwitsireledzanḓevhe zwi fanela u ambarwa na u vhona uri muṅwe na muṅwe ane a khou dzhena kha uvhu vhupo u ambara zwitsireledzanḓevhe.
U dovholola na u shumisa tshifhinga tshilapfu zwishumisa zwi fanaho na saha ya ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana giraindara zwi nga livhisa kha vhulwadze ha mutetemelo wa zwanḓa - tshigwada tsha malwadze ane a katela u tetemela ha minwe yo tshenuluwaho, u vhaisala ha lutsinga, misipha kana zwiendanungo.
U reila maṱereṱere kana miṅwe mitshini ine ya ḓilangula zwi nga livhisa kha uri muvhili u dzinginyee zwine zwa livhanywa na u rema ha muṱana ho goḓombelaho kana vhuṱungu kha khundu na gona. Zwga zwa tsumbo zwi katela vhuṱungu na u oma kha muṱana, khundu kana gona nga murahu ha u shuma nga ṱereṱerere.
Ndi zwifhio zwine vha nga ita?
_ Kha vha londole zwishumiswa zwavhuḓi, sa zwinambatedzi zwi thivhelaho u dzinginyea kha saha dza ngeḓane.
_ Kha vha tshimbile nga luvhilo lwo fanelaho nyimele ya bada, vha tinye madindi, nz.
_ Kha vha shumise u tshintsha mishumo hune zwa konadzea vha dzulele u awela.
U vha wo anḓadzeaho kha mutsho, nga maanḓa ḓuvha kana murotho wo kalulaho zwi nga u vhaisa.
_ Kha vha dzhiele nzhele zwithoma zwitswu, phopho kana u shanduka ha muvhala wa lukanda. Kha vha vhonane na dokotela wavho arali zwithoma zwitswu kha lukanda nz. zwa nga mela, u bva malofha kana u ṱhoṱhona.
_ Zwiambaro zwa tsireledzo zwo linganaho zwi fanela u ṋetshedzwa hune ha vha na khonadzeo ya khombo ya muhasaladzo wa UV kana zwivhangakhombo zwi tshilaho, u fana na miri ya milimo, zwipuka na zwikavhi.
U kwamana na zwipuka zwi nga bveledza zununese (vhulwadze vhu pfukiselwaho u bva kha zwipuka u ya kha vhathu). Zwitshili zwi fanaho na bakitheria, vairasi, nzulatshinya na lugowa zwi nga vhanga malwadze nga u kavha muvhili musi zwo femiwa, u milwa kana zwa dzhena kha lukanda. Tsumbadwadze dzi thoma kha thaidzo dza lukanda u ya kha u thoma ha nyimele i ngaho mphigela dzine dza nga livhisa kha vhulwadze ha tshifhinga tshilapfu nga nnḓa ha musi dzo lafhiwa.
_ Kha vha fhungudze khonadzeo ya u kavhiwa nga u dzudza sambi ḽi na mutakalo. Kha vha hayele ho fanelaho.
_Kha vha putele mbanga na mikhuvhulane yoṱhe nga banditshi dzi sa dzheni maḓi,
U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana dziṅwe thukhitha, sa milimo, mishonga ya u lafha zwifuwo (zwi katela dipe ya nngu), buse, mutsihambe kana zwithu zwi fanaho na thophe, tshidziki tsha tshampungane kana manyoro; u hambela mutsi u bvaho kha matshekasi a no khou swa, kana buse ḽo vhangwaho nga thoro dzi no khou fhufha, manyoro, maṱanga, pfuloṱhusa, u kwama thophe, mupfudze nz, kana nga u shelwa nga milimo kana dipe ya nngu, zwi nga vhanga mutakalo u si wavhuḓi.
Hedzi tsumbadwadze dzi nga vha hone lwa tshifhinganyana kha tshifhinga tsha mushumo, kana dzi nga ṋaṋa na u fhedza tshifhinga tshilapfu u swikela dzi tshi nga swikelela hune dza nga dzulela u vha vhone. Dzi nga dzikuswa na nga u anḓadzea huṱuku kha thukhitha iṅwe na iṅwe ine vho no vha na aledzhi khayo, kana ine ya vha dzikusa. Arali vha tshi daha vha dovha vha vha vho anḓadzeaho kha thukhitha idzo na u vha kha nzulele ine vha nga vha na thaidzo dza khana.
Ndi zwa ndeme u ḓitsireledza na vhashumi vhavho.
_U ambara zwishumiswa zwa u tsireledza mifemo zwi shumaho zwavhuḓi. Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha shumisa masikhi wo fanelaho kana tshifemabuse, miḓimuwo kana erosolo.
Masikhi na zwifemisi zwi fanela u dzula zwo vhulungwa fhethu ho kunaho na u oma - vha songo zwi nembeledza kha zwikwetshedzi kana zwibigiri zwi re fhethu ho tshikhafhalaho kana buseni.
_ Kha vha vhige zwiwo zwoṱhe zwa mulimo zwine zwa khou humbulelwa uri zwi kone u ṱoḓuluswa nga vhuronwane.
_ Zwimela zwo fafadzelwaho zwi fanela u farwa nga vhuronwane u itela u fhungudza u ḓikavhisa. Zwi fanela u pakiwa na u endedzwa u ya vhuponi ha u shumela nga nḓila ine u swikelela zwimela zwa vha zwo leluwa, u ita uri zwi konadzee u tinya u fara zwimela nga nnḓa ha musi zwo fanela.
_ Mabambiri a u ṱavhela kana thambo kana zwiṅwe zwifaredzi zwa u endedza zwimela zwo fafadzelwaho kha vhupo ha u shumela zwi fanela u kunakiswa nga u shululwa na u ṱanzwiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽinwe.
Vhunzhi ha mafuvhalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka a bvelela nga u suvha, u piringedzwa na u wa, kha vha sedze uri vhupo ha u shumela a ho ngo tsirea, u fana na khebulu dzo ṋembelelaho, masaga kana phalethe na uri hu na vhupo ha u vhulunga zwishumiswa na matheriala. Kha vha dzudze zwifhaṱo zwavho zwo lugiswa zwavhuḓi, vha vhe na vhuṱanzi ha uri fhasi a hu na mihwalo minzhi, nga maanḓa kha vhupo ha u ṋetshedza zwiḽiwa kana zwifhaṱo zwa kale.
Vha fhungudze khonadzeo dza u wa, u piringedzea na u suvha.
_ Zwiga zwa tsireledzo hune ndeme ya khonadzeo ya khombo kha mutakalo na tsireledzo ya sala nga murahu ha musi vho dzhia maṅwe maga a ndaulo o topolwaho nga ndingo yavho ya khonadzeo ya khombo.
_ Sa izwi zwo ḓowelea uri vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka vha shuma nga zwigwada kha vhupo ho fhambanaho, mushumi muṅwe na muṅwe u fanela u gudiswa mutheo wa thusothanzi. Heyi ngudo i fanela u katela dzilafho ḽa zwilonda zwo vuleaho na u phaphamisa.
_ Tshiendedzi kana nḓila ya vhudavhidzani i fanela u vha hone kha vhupo ha u shumela u itela u kwama tshumelo ya u phulusa arali ha nga vha na tshiimo tsha shishi.
Hu na khonadzeo ya khombo ya malwadze a bvaho kha thukhitha dzi vhangaho khombo na kha tshikha na zwiṅwe zwibveledzwa zwa zwifuwo zwi hwalaho zwitzhili zwivhangaho khombo.
_ Nḓisedzo ya maḓi o kunaho (o swaiwaho u ṱalula kha nḓisedzo ya maḓi maṅwe na maṅwe a sa nwiwiho).
Maṅwe malwadze o vhangwaho nga mushumo a fanela u vhigiwa kha Muhasho wa Vhashumi. Vha nga hwala vhulwadze vhune ha nga vhigea arali vha tshi nga shuma naho.
_ Phukha - malwadze a zunothikhi a fanaho na bruselosisi, leptospirosisi, vhulwadze vhuvhangwa nga zwievhe kana streptokhokhasi suisi, kana huṅwe u kavhiwa hu vhangwaho nga u shuma na zwifuwo.
_ Mitshini - vhulwadze ha u tetemela ha zwanḓa u bva kha u shuma nga saha dza ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana sahathendeledzi ya zwanḓa.