Die dag toe Thatcher Afrikaans gepraat hetMargaret Thatcher en haar man, Dennis, op 9 Junie 1983. (AP Photo/Kemp, file) Min mense weet dat Margaret Thatcher, die beroemde Britse premier, Afrikaans by ŉ universiteit gepraat het. Die geleentheid was toe UJ se voorganger, die Randse Afrikaanse Universiteit (RAU), in 1991 aan haar ŉ eredoktorsgraad toegeken het. Sy het toe in Afrikaans gesê: “Afrikaners is met reg geheg aan hul godsdiens, hul kultuur en hul taal. Dit is ŉ taal wat uit Suid-Afrika se geskiedenis gegroei het. Afrikaans is die eerste taal van baie blankes, bruines en swartes. Laat Afrikaanstalige universiteite floreer. Laat hulle van krag tot krag gaan en laat hulle oop wees vir almal.” Daar is egter nie na die Britse Ystervrou, soos sy genoem is, geluister nie. Die RAU het totaal getransformeer en verengels, en dieselfde proses voltrek hom nou by bykans al die voormalige Afrikaanse universiteite. Kom ons wees eerlik: die hele universiteitswese in die land staan voor ŉ bestaanskrisis. Die verdoemende verslag wat ŉ ministeriële komitee onlangs oor die verval en korrupsie by Unisa uitgebring het, is maar net die nuutste hoofstuk in hierdie hartseer verhaal. Drie fases Maar hoe het ons hier beland? Hierdie “padkaart na ondergang” het breedweg in drie fases verloop. Die eerste fase was besware dat universiteite soos Tukkies, Kovsies, RAU, Pukke en Maties Afrikaans en wit is. In fase twee is dit toe na meertaligheid en ŉ betreklike ewewig van wit en swart studente verander. Dit het gou geblyk dat hierdie inderwaarheid toe net ŉ vinnige oorgangsfase was, en universiteite is met wisselende spoed op pad na fase drie, naamlik Engels en oorwegend swart studente. Dit het gebeur ten spyte van die Grondwetlike voorsiening (Artikel 29) vir ŉ enkelmedium Afrikaanse universiteit. Hiermee saam het die wese en karakter, studentelewe en tradisies van die universiteite verander, en het dit geblyk dat die 4 “T’s” eintlik ŉ vierling was: Fase 4 Flip Buys, voorsitter van die Solidariteit Beweging (Foto: Reint Dykema) Dit word al hoe duideliker dat daar ŉ vierde fase aan die kom is, naamlik die “dekolonisering” oftewel “Afrikanisering” van universiteite. Hierdie fase is al by die meeste universiteite aan die gang, wat beweer dat die taal- en rassetransformasie maar net die voorwaardes vir “ware transformasie” van die akademie geskep het. Staatsuniversiteite se finansies begin ook ernstig knyp, onder meer oor die staatskas wat al leër word en die politieke en rassebeleid by hierdie instellings. Universiteite gaan eerstens nie oor taal nie. Die wese van ŉ universiteit gaan oor wêreldklasopleiding en -opvoeding. Navorsing het oor en oor gewys dat die beste onderrig in ŉ student se moedertaal is, waarna hulle dit goed in hul tweede taal kan toepas. Die beste bewys hiervan is medici wat in Afrikaans studeer het, maar nou baie gesog in Engelse lande is. Daarby is die kultuur van ŉ Afrikaanse universiteit soos Akademia só dat studente veilig en tuis voel, ook goed in Engels raak, ŉ lewendige studentelewe het, en toponderrig kry omdat ŉ privaat universiteit nie soveel politieke inmenging en rassebepalings het nie. Dit bly tragies dat Suid-Afrikaanse universiteite nie na die raad van ŉ wêreldleier soos die Britse Ystervrou geluister het nie. Daarom moet ons werk om die bestaande ruimtes van akademiese uitnemendheid te beskerm, en terselfdertyd aan nuwe privaat universiteite soos Akademia bou.