Uit wie se mond hoor jy die waarheid? - Afrikaanse Onderwys Netwerk
Ek kry in die week 'n navraag: Wat is die verskil tussen 'n idioom en 'n gesegde? Ek kan, tot my eie skande, nie uit die vuis uit antwoord nie, want (besef ek by nabetragting) ek het self nooit werklik gaan navorsing doen om te bepaal wat die verskille is nie. Toe ek dekades gelede op skool daarmee te doen gehad het, het ek net by die lyste en lyste bousels in die handboek gelees met die vae hoop dat ek die een sal onthou wat hulle vir my in die eksamen gaan vra. (Ek hoef seker nie te sê dat dit nie 'n vrugbare besteding van my tyd was nie. 'n Mens leer 'n taal se uitdrukkings aan as jy hom lees en hoor, nie as jy met 'n handboek voor jou sit en goed soos 'n papegaai memoriseer nie. Al wat dit doen, is om jou grimmig te maak teenoor die taal.)
Nietemin, dit beteken ek moes gaan nalees om 'n sinvolle antwoord te formuleer. So lyk dit:
Wat is 'n idioom?
Die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) definieer die term idioom (Engels: idiom) soos volg:
Vaste uitdrukking, frase, gesegde van 'n taal, wat eienaardig is óf ten opsigte van grammatikale bou óf in sy betekenis wat gewoonlik nie logies afgelei kan word van sy samestellende dele nie
Uit hierdie definisie lei ek drie goed af wat 'n mens kan help om 'n idioom te herken:
Dit is 'n vaste uitdrukking, met ander woorde, die woordorde is altyd dieselfde, en die woorde waaruit dit saamgestel is, gaan nie sommer afleidings of fleksie kan kry nie.
Die bousel is op een of ander manier opvallend, hetsy ten opsigte van sy grammatikale bou, hetsy ten opsigte van betekenis.
Die betekenis van die uitdrukking kan nie uit die betekenis van die woorde afgelei word nie.
Vir die Oxford Dictionary is hierdie laaste eienskap die onderskeidende een. So lyk hulle definisie vir die term idiom:
Met hierdie definisies as riglyn, kan ons bousels soos die volgende as idiome klassifiseer:
te veel hooi op jou vurk hê
die kat aan die stert beethê
voet in die hoek sit
die dam onder die eend uitruk
Wat is 'n vaste uitdrukking?
Die WAT span vaste uitdrukking (Engels: set phrase) in hulle definisie van die term idioom in (sien hier bo), maar ongelukkig is daar nie 'n definisie vir vaste uitdrukking nie, want die inskrywings vir u is nog nie gedefinieer nie.
Die HAT se definisie lui so, maar is eintlik te vaag om te help:
frase met idiomatiese krag; segswyse
Die Oxford Dictionary is weer van meer waarde. Hulle definisie van set phrase klink so:
Uit hierdie definisie lei ek die volgende omtrent 'n vaste uitdrukking af:
Die woordorde is vas.
Die bousel het 'n vaste betekenis.
In sommige vaste uitdrukkings kom daar woorde voor wat net in daardie konteks gebruik word.
Hiervolgens is alle idiome vaste uitdrukkings, maar nie alle vaste uitdrukkings is idiome nie. Idiome se onderskeidende eienskap is daardie onafleibare verband tussen die woorde en die betekenis van die uitdrukking.
Dit is dus moontlik om by vaste uitdrukkings idiome as voorbeelde aan te haal, maar 'n mens kan ook uitdrukkings aanhaal met 'n vaste skryfwyse waarvan 'n mens wel die betekenis kan aflei of waarin daar woorde gebruik word wat 'n mens nie in 'n ander konteks sal gebruik nie:
iets teen die spoed van wit lig doen
met die rooi pen inlê
Wat is 'n gesegde?
Die WAT en HAT dui in hulle definisies van die term gesegde (Engels: saying) aan dat die terme spreekwoord, spreekwyse, segswyse en spreuk daarvoor sinonieme is, maar definieer nie die term verder nie. (Let op dat die term in die grammatikabeskrywing 'n ander betekenis het as dit verwys na 'n sintaktiese funksie.)
Die Oxford Dictionary help ons weer:
Hieruit kan ons die volgende eienskappe van 'n gesegde aflei:
Dis kort en kragtig.
Dis 'n bekende bousel.
Dit dra advies of lewenswysheid oor.
Ons kan weereens sê dat sommige idiome ook gesegdes kan wees, omdat heelwat idiome lewenswaarhede of lewenslesse oordra: haastige hond verbrand sy mond; fluks by die bak, lui by die vak. Maar daar is ook uitdrukkings wat wysheid of lewenslesse oordra waarvan 'n mens die betekenis uit die woorde kan aflei. Dit is ook by sommige gesegdes moontlik om die woordorde effe te verander, wat beteken dat alle gesegdes ook nie noodwendig vaste uitdrukkings is nie:
As jy nie wil hoor nie, moet jy voel. (Kan byvoorbeeld word Jy wou nie hoor nie, nou moet jy maar voel.)
As jy jou uitgee vir 'n toffie, moet jy bereid wees om gekou te word. (Kan byvoorbeeld word Hy het hom uitgegee vir 'n toffie, nou moet hy maar vat wat hy kry.)
Wat is 'n spreuk?
Ek het reeds hier bo aangedui dat die WAT en HAT die terme gesegde en spreuk min of meer as sinonieme beskou. Die WAT se definisie van spreuk (Engels: proverb; adage) dui dan ook die ooreenkomste aan:
Kernagtige spreekwoordelike uitdrukking wat veral 'n lewenswysheid of vermaning oordra of uitdruk
Selfs die Oxford Dictionary se definisie van die term proverb stem baie ooreen met hulle definisie van saying (sien hier bo):
a short, well-known pithy saying, stating a general truth or piece of advice
Hieruit lei ek die volgende af omtrent spreuke:
Dit bied lewenswysheid of 'n vermaning.
Dis miskien daardie laaste element wat myns insiens van 'n spreuk 'n spreuk maak. Die bekendste skrywers (vir my) van spreuke – Salomo en Langenhoven – se skryfsels bevestig vir my 'n spreuk se eiesoortigheid. Spreuke is bedoel as raad aan 'n persoon wat nog met die situasie moet kennis maak en nie 'n fout moet begaan nie. Daarteenoor is 'n gesegde meer 'n ding wat 'n mens vir iemand sê wat klaar die fout gemaak het en dan moet troos met die wete dat ander mense ook al in dieselfde slaggat getrap het.
Maar goed, die laaste afleiding is dalk net myne. Hoe dit ook al sy, enige van Langenhoven se onvergeetlike spreuke kan as voorbeeld dien:
Waardeer jou vrou soos die appel van jou oog. Dis nie 'n geringe saak dat daar iemand is wat onderneem het om haar hele lewe met jou te verslyt nie.
Soos dit seker uit bogenoemde blyk, is dit nie in alle gevalle moontlik om hierdie goed in netjiese boksies te verpak nie. Miskien is dit dan die belangrikste les wat 'n mens hieruit moet leer: Moenie probeer nie. Neem kennis van die definisies en weet dat daar sulke goed bestaan, maar moenie jong taalaanleerders se tyd mors by hulle definisies te laat leer nie.
Laat hulle liewer lees. Gee vir hulle Langenhoven, of André P Brink of Etienne van Heerden of PG du Plessis of Adam Small of Jaco Jacobs of Fanie Viljoen of Nathan Trantraal of Dan Sleigh of Koos Kombuis of Tryna du Toit of Ena Murray, en laat hulle self beleef hoe die taal in die hande van bekwame skrywers kan musiek maak.
Want taal is nie 'n definisie nie, en dis nie 'n lys nie. Dis woord en klank en bedoeling en spel, en wat kinders bo alles moet leer is dat taal, as 'n mens dit reg aanwend, kan sing.