Jerewan (Armeens: Երևան/Jerewan [jɛɾɛˈvɑn] luister (hulp·inligting), as amptelike Oos-Armeense naam, of Երեվան volgens die tradisionele spelling, meestal gebruik deur die Wes-Armeense diaspora) is die hoofstad en grootste stad van Armenië met 'n oppervlakte van 227 vierkante kilometer en 'n bevolking van 1 075 800 in 2017. Jerewan is die ekonomiese, kulturele en wetenskaplike sentrum van die land en vorm vanweë sy grootte – meer as 'n derde van die totale Armeense bevolking is hier saamgetrek – 'n eie provinsie.
Jerewan se geskiedenis dateer terug na die 8ste eeu v.C. en die stigting van die Urarteïese vesting Erebuni in 782 v.C., wat van Jerewan een van die oudste stede ter wêreld maak. Die stad spog met talle historiese geboue, beeldhouwerke en fonteine, en sy pragtige argitektuur word deur 'n kleurryke mengsel van materiale – tufsteen, tragiet en basalt in alle skakerings – gekenmerk.
Jerewan is tussen 950 en 1 300 meter bo seevlak aan die Hrasdanrivier geleë, 'n takrivier van die Araks, en in 'n hoefystervormige keteldal wat aan drie kante deur berge omring word. Die suidelike stadsdele beslaan die noordoostelike hoek van die Ararat-vallei waar die Hrasdan- en Getar-riviere die vallei deurvloei, terwyl die hoër geleë stadsbuurte op die Norq- en Qanaqer-heuwels geleë is. Hier het rivierlope op baie plekke diep ravyne uit die landskap gesny.
Tussen die 9de en 11de eeu het Jerewan 'n veilige stad binne die Armeense Koninkryk gebly. Uiteindelik is dit deur die Seldjoeke verower. Die Mongoolse heerser Timoer Lenk het Jerewan in 1387 ingeneem en geplunder. Die stad het daarna as die administratiewe sentrum van die Il-khanaat gedien.
Die Franse reisiger Jean Chardin het in die 17de eeu 'n besoek aan Jerewan afgelê en 'n beskrywing van die stad in sy joernaal "Die reise van Cavalier Chardin in Transkaukasië in 1672–1673" gegee. Op 7 Junie 1679 is Jerewan deur 'n massiewe aardbewing verwoes.
Die stad het in ekonomiese en politieke opsig begin groei. Ou geboue is afgebreek en deur nuwe geboue in die Europese boustyle vervang. In 1829 is Armeniërs uit Persië gerepatrieer en in 'n nuwe stadswyk gevestig. In die 1830's het Jerewan 'n oejezd, 'n Russiese administratiewe eenheid, geword. Tsaar Nikolaas I van Rusland het Jerewan in 1837 besoek.
Die Oktober-rewolusie van 1917 het 'n einde aan die Russiese Ryk gebring. Die Armeense, Georgiese en Moslemleiers van Transkaukasië het saamgesmelt en die Transkaukasiese Federasie gevorm, wat amptelik sy afskeiding van die Russiese Ryk afgekondig het.
Met die inval van die 11de Rooi Leër op 29 November 1920 het die stad in die Sowjet-magsfeer beland. Nasionalistiese Armeense troepe het Jerewan in Februarie 1921 nog 'n keer beset, maar op 2 April het die Sowjetunie die stad herower.
Tydens die 50ste herdenking van die Armeense volksmoord het 'n algehele staking teen die Sowjet-heerskappy plaasgevind – die eerste betoging van hierdie aard in die Sowjetunie – waarmee die amptelike erkenning van die uitwissing van Armeniërs in Turkye geëis is. In 1968 het Jerewan sy 2 750ste verjaarsdag gevier. Die eerste stasies van Jerewan se moltrein-netwerk is in 1981 geopen.
Die onderneming is kort ná die stigting van die Armeense SSR in 1920 genasionaliseer. In 1948 is die brandewynafdeling as 'n afsonderlike bedryf afgestig en vanaf 1953 in 'n eie fabrieksgebou gehuisves. In die Sowjetunie het die produkte nie-amptelik as "Armeense konjak" bekend gestaan. Terwyl die Franse naam cognac tot brandewyn uit die omgewing van die gelyknamige stad beperk sou word, is in Sowjet-Rusland na alle brandewyn-soorte, wat volgens 'n bepaalde proses gedistilleer is, as konjak verwys. Die Armeense konjak was egter geen nabotsing van die oorspronklike Franse drank nie. Op internasionale markte is die produk as Armenian Brandy bemark.
So bewaar die Matenadaran tans die kosbaarste geskrewe skatte van die Armeense volk. Sy versamelings bevat sowat 15 000 ou boeke en fragmente asook 'n argiefafdeling met meer as 100 000 historiese dokumente wat in die tyd tussen die 14de en 20ste eeu ontstaan het. Ondanks die ywerige werk van middeleeuse kalligrawe en kopieerders het as gevolg van Armenië se onstuimige geskiedenis net 'n klein gedeelte van Armeense handskrifte tot vandag bewaar gebly.
As basis vir die Matenadaran-versameling dien die kloosterbiblioteek van Etsjmiadsin wat sy oorsprong in die 5de eeu het en in 1920 genasionaliseer is. Hierdie kloosterbiblioteek het blykbaar reeds in die antieke tyd en in die middeleeue 'n leidende rol as argief van waardevolle geskrifte gespeel en 'n omvangryke versameling bewaar. Armeniërs in die buiteland skenk dikwels waardevolle ou handskrifte en boeke aan die Matenadaran.
Die Kaskad is 'n groot gebouekompleks wat op 'n reusagtige trap lyk en die Kentron-buurt in Jerewan se middestad met die Monumentebuurt verbind. Die kompleks huisves onder meer die Cafesjian-kunsmuseum.
Torosjan het Tamanjan se oorspronklike konsep met nuwe idees gekombineer, waaronder 'n reusagtige buitetrap, 'n lang binnenshuise skag met 'n reeks hysbakke, en 'n uitgebreide netwerk van sale, binnehowe en buitetuine met 'n verskeidenheid skulpture wat na Armenië se ryk historiese en kulturele erfenis sou verwys.
Die boubedrywighede vir Torosjan se ontwerp het nog in die 1980's tydens die Sowjet-bewind begin, maar is ná die aardbewing van 1988 en die verbrokkeling van die Sowjetunie in 1991 tydelik gestaak. In die tyd ná Armenië se onafhanklikwording het die ekonomiese krisis die voltooiing van die projek verder vertraag.
Eers nadat die kompleks kort ná die eeuwisseling deur die Armeens-Amerikaanse sakeman Gerard Cafesjian gekoop is, is die projek in samewerking met die stadsregering en die regering van die Republiek van Armenië in 2002 hervat. Die hele kompleks is sewe jaar lank volledig gerenoveer en dele daarvan tot 'n kunssentrum omgebou wat die naam van die weldoener dra.
Tsitsernakaberd, letterlik die "Swaelvesting", was nog tot in die middel van die 1950's 'n dig beboste heuwel. Destyds is hier twee groot komplekse opgerig, 'n sport- en konsertkompleks met 6 000 sitplekke waar onder meer wedstryde van die 32ste Skaakolimpiade in 1996 plaasgevind het, en 'n monument ter nagedagtenis van die 1,5 miljoen slagoffers van die Aghet of Armeense volksmoord in Turkye in 1915.
'n Spits toelopende grys basaltobelisk versinnebeeld die heropstanding van die Armeense volk, terwyl kringvormige basaltstele 'n sluitende hand simboliseer wat die ewige vuur in die monument beskerm. Elke jaar op 24 April vergader hier duisende Armeniërs om die slagoffers van die eerste groot volksmoord van die 20ste eeu te herdenk.
In die nabygeleë Muur van Swye is die name van dorpe en stede in Turkye ingegraveer wat vroeër deur Armeniërs bewoon is. Enkele nuwe grafstene is vir die slagoffers van die gewapende konflik in die Republiek van Nagorno-Karabach opgerig. 'n Museum oor die Armeense volksmoord is vlakby die monument geleë.
Nadat Armenië in die 1990's sy onafhanklikheid verklaar het, het die groei in lugvragvolumes in 1998 die bou van 'n nuwe vragterminaal nodig gemaak wat met sy moderne tegniese toerusting jaarliks sowat 100 000 ton lugvrag kan hanteer.