Onder die ou groep van die wurms (Vermes) is alle bilateraal simmetriese diere (onderafdeling Bilateria) wat normaalweg geen stewige skelet besit en nie op 'n vaste plek leef nie, saamgevat. Hierdie definisie bepaal hom egter meer by die uiterlike bou en lewenswyse as by hulle plek in 'n soölogiese sisteem.
Die phyla Ectoprocta en Entoprocta is vroeër onder die phylum Bryozoa saamgegroepeer. Later het dit geblyk dat die Entoprocta geen egte liggaamsholte het nie maar wel 'n pseudoseloom, dit wil sê die liggaamsholte is tussen die mesoderm en die endoderm. Na aanleiding hiervan word die Entoprocta onder die versamelgroep pseudocoelomata en die Ectoprocta met 'n ware seloom saam met ander diere met 'n ware seloom geklassifiseer.
Die liggaam besit dikwels 'n vaste aantal selle, wat dan kenmerkend is vir 'n bepaalde spesie. Baie van hierdie wurms is parasiete wat op plante, diere en die mens parasiteer. Ongelede wurms, wat tans eerder rondewurms (phylum Aschelminthes of Nemathelminthes) genoem word, vorm 'n wyd uiteenlopende groep. Die 6 klasse vertoon geen gemeenskaplike kenmerk nie en die phylum is daarom nie duidelik van die ander onderskeibaar nie. Om die rede gebeur dit dat die klasse soms as aparte phyla beskou word, soos in die geval van die stekelsnoetwurms (phylum Acanthocephala).
Rondewurms is meestal lang, uitgerekte, silindervormige diere. Hulle liggame is bilateraal simmetries en is nie in segmente verdeel nie (ongelid). Binne die liggaam word die primêre liggaamsholte of pseudoseloom aangetref wat uit die ruimte tussen die endoderm en die mesoderm ontstaan. Die liggaam word beskerm deur 'n harde deklaag, die kutikula, wat deur die selle van die epidermis afgeskei word.
Dikwels is die aantal selle waaruit die liggaam opgebou is, konstant en kenmerkend vir die soort. Asemhalingsorgane en 'n bloedvatstelsel ontbreek by hierdie organismes; daar kom wel protonefriede, 'n eenvoudige senuweestelsel en manlike of vroulike geslagsorgane voor.
Die bekendste en vormrykste klas van die rondewurms is die raderdiertjies (Rotifera), waarvan ongeveer 2 000 soorte bekend is. Hierdie mikroskopies klein diertjies (tot 0,5 mm) kom wêreldwyd voor, meestal in varswater. Hul deurskynende liggaam kan onderverdeel word in 'n kop, lyf (romp) en voet.
Op die kop is 'n trilhaarkrans, die raderorgaan of korona en die mond. Die golfbeweging wat die trilhare maak, wek waterstrome op en voer die voedseldeeltjies na die mond. Opvallend by raderdiertjies is die teenwoordigheid van 'n koumaag wat aan die binnekant met skerp tandjies (trofi) bedek is. By sommige soorte is hierdie tandjies verleng en die dier kan 'n prooi daarmee vasgryp. Die raderorgaan dien dan slegs as 'n soort fuik.
Op die koumaag volg 'n dikwandige maag en derm, wat saam met die geslagsapparaat en die nierstelsel in die kloaka uitmond. Die geslagsorgaan van die wyfie word 'n eierdooierstok genoem en bestaan uit ŉ kleinerige eierstok en 'n groterige dooierstok (dooierklier). Tydens voortplanting word eierselle afgeskei wat deur die dooierstok van dooier voorsien word. Verteenwoordigers van die kleinerige orde Seisonida lewe net in die see. Hulle sit vas op die kieue van hul gasheer en die trilhaarkrans is by hulle swak ontwikkel.
Die Monogononta leef veral in water in verhouding tot plankton. Die kutikula is by hulle omvorm tot 'n dik pantser waarin die voet en die raderorgaan teruggetrek kan word. Die 200 soorte van die klas Gastrotricha lyk soos raderdiertjies maar hulle het geen trilhaarkrans nie. Daar is wel trilhaarbande aan die buikkant aanwesig waarmeehulle oor die grond kan gly. Soms is groepies trilhare saamvergroei tot ŉ borsel wat as 'n voetjie kan dien.
Die volwasse wurms teer op voedsel wat die larwes via hulle vel opgeneem het. Hulle het dan ook 'n gereduseerde dermkanaal. Die pseudoseloom is gevul met miljoene eiers wat in die water vrygestel word. Die larwes is aan die kopkant voorsien van 'n boorapparaat en 'n krans van hakies waarmee hulle 'n gasheer kan deurboor. Onder ongunstige toestande (droogte) kan die larwes 'n kapsel vorm en ensisteer. Indien die sist deur 'n insek geëet word, kom die larwe in sy maag vry.
Dit boor deur die maagwand en bly in die liggaamsholte totdat dit byna geslagsryp is. Die wurm verlaat dan die insek om in die water geslagsryp te word. Dit is opmerklik dat al is die gasheer 'n landdier, die parasiet hom dwing om na die water te gaan. Die perdehaarwurms van die genus Nectonema leef in die see en parasiteer op garnale. Tot die klas Kinorhyncha behoort klein diertjies (tot 1 mm) wat op die seebodem leef. Deur insnoering van die kutikula ontstaan daar uiterlik 13 ringe, maar inwendig is die liggaam nie verdeel nie.
Hulle neem via die liggaamswand verteerde voedsel van die gasheer op. Die bevrugte eiers van hierdie wurms word saam met die faeces van die gasheer na buite uitgeskei en word dan deur ŉ tussengasheer (insek of skaaldier) opgeëet. In die tussengasheer ontwikkel die larwe tot 'n bepaalde stadium. Indien die tussengasheer deur 'n eindgasheer ('n gewerwelde dier) opgeëet word, groei die larwe verder tot 'n volwasse dier. Macracanthorhynchus hirudinaceus is verreweg die grootste soort en word tot 65 cm lank en leef in die derm van varke.
Die beeslintwurm (Taeniarhynchus saginatus of Taenia saginata) kom in die Westerse lande taamlik algemeen voor. Dit kan tot 10 m lank word en bestaan uit 'n kop en proglottis (liggaamsegmente) van 2 cm in lengte en 0,5 cm in breedte wat gereeld afgewerp word en dan in die ontlasting voorkom. Die eiers van die lintwurm wat in 'n dragtige proglottied voorkom, moet deur 'n bees ingesluk word om die voortbestaan van die wurmsoort te verseker. In die bees (tussengasheer) ontwikkel die bevrugte eiers tot larwes.
Die larvale stadium (blaaswurm) kom in die vorm van 'n blasie in die spierweefsel (dit wil sê die vleis van die bees wat deur die mens geëet word) voor. Die mens neem hierdie larvale stadium in en raak dus besmet deur beesvleis wat nie lank genoeg gekook is nie, te eet. Besmetting met hierdie wurmsoort veroorsaak selde klagtes. Die varklintwurm (Taenia solium) word ongeveer 3 m lank. Die tussengasheer is 'n vark, maar soms ook die mens.
Meestal tree 'n skaap as tussengasheer op, maar die mens kan ook as tussengasheer optree. Die larvale stadia setel gewoonlik in die lewer en soms ook in die longe. Hierdie blase kan baie groot word en lewensgevaarlik wees.
In die geval van Schistosoma haematobium boor die serkaria tot in die veneuse bloedvate en gaan via die hart na die longe, waarvandaan hulle na die lewerpoortaarstelsel migreer. Volwasse wurms ontwikkel na 6 weke en beweeg na die blaas, waar paring tussen die volwasse mannetjies en wyfies plaasvind. Eiers word gelê, wat weer met die ontlasting uitgeskei kan word en sodoende 'n waterbron kan besmet. 'n Volwasse wurm kan tot 30 jaar in die mens leef.
Ligte infeksies met min wurms lei tot min klagtes. In bilharzia-gebiede moet ŉ mens uiters versigtig wees ten opsigte van die gebruik van bad- en drinkwater. Van die baie ander suigwurms wat by die mens voorkom, moet nog enkeles genoem word. Die gewone lewerbot (Fasciola hepatica), wat in die lewer en galweë voorkom, lei tot siektes onder skape. Die mirasidiumlarf het 'n slak as tussengasheer nodig. Die serkaria wat die slak verlaat, heg hulle op waterplante vas, en die mens word meestal besmet deurdat hy van die waterplante eet.
Ligte infeksies is nie hinderlik nie maar swaar besmettings veroorsaak lewerbeskadiging. Die Chinese lewerbot (Clonorchis sinensis) word soms van die Verre Ooste af oorgedra; slegs hewige infeksies lei tot klagtes. Paragonimus westermani is 'n longsuigwurm wat vir sy lewensiklus twee tussengashere nodig het: 'n slak en 'n krap. Deur besmette krapvleis te eet, kan die mens geïnfekteer word. Hierdie wurm, wat longklagtes en bloed in die speeksel veroorsaak, kom nie in Europa voor nie.
Die wyfie leef onder die vel, meestal van die onderbeen. Dit veroorsaak 'n velsweer waardeur larwes na buite boor. 'n Klein tipe waterkreef tree as tussengasheer op, en infeksie vind plaas deurdat besmette kreef geëet word. Dermnematodes leef in die dermholte en kom basies orals in die wêreld voor. Slegs die belangrikstes word hier bespreek. Enterobius vermicularis kom wêreldwyd voor. Die wurm is ongeveer 1 cm lank en le sy eiers rondom die anus. Deur te krap, kom die eiers aan die vingers en dit kan deur die mond ingeneem word en dan in die derm tot volwassenheid groei.
Die infeksie versprei maklik na ander gesinslede en klasgenote. 'n Gejeuk om die anus is die belangrikste simptoom, maar hewige infeksies kan lei tot buikklagtes. Die spoelvormige wurm Ascaris tumbricoides is ongeveer 30 cm lank en so dik soos 'n erdwurm. Die mannetjies en wyfies paar in die intestinum (derm) van die gasheer (mens). Die eiers word dan bevrug en met 'n taai dop bedek en saam met die faeces uitgeskei. In swak higiëniese toestande kan die bevrugte eiers via voedsel of water deur 'n geskikte gasheer ingeneem word.
In biologie word 'n relatief lang, dun en pootlose liggaam as wurmagtig beskryf. Talle diere, wat definitief nie wurms is nie, het die woord wurm in die naam, soos wurmsalamanders, -akkedisse en -slange. Sekere insekte word selfs na hul larwestadium as wurms beskryf, dink byvoorbeeld aan die meelwurm.