Metamodernisme is 'n reaksie op die siening dat postmodernisme misluk het: postmodernistiese idees (wat ontwikkel is om te getuig van die kultuur van die 1970's en 1980's) het irrelevant ten opsigte van die kontemporêre oomblik geword, en het boonop tot so 'n mate die "norm" binne populêre kultuur geword dat dit nie meer in staat is om krities met die huidige tydsgees om te gaan nie. Metamodernisme is terselfdertyd die doelbewuste verwerping van postmodernistiese idees, wat beskou word as sinies, abstrak, ongevoelig, en moreel gebrekkig. Daar word al hoe meer 'n behoefte gevoel aan 'n etiese (affektiewe en relasionele) raamwerk om die uitdagings van 'n geglobaliseerde wêreld aan te spreek.
Affek kan egter nie onproblematies herleef ná dekades van postmodernistiese ironie nie. Timmer (2010:45) beskryf die affektiewe skuif as 'n "melancholiese struktuur van affek" wat gesentreer is rondom 'n gevoel van "verlies" wat terselfdertyd 'n "traumatiese teenwoordigheid" is. Dit lei tot die paradoksale behoefte aan en verlange na betekenisvolle intersubjektiewe verhoudinge en 'n sin vir gemeenskap, ten spyte van 'n besef dat hierdie verhoudinge altyd alreeds geproblematiseer is. In die letterkunde word hierdie tendens gesien in 'n herwaardering van skrywer-teks- en teks-leser- verhoudings: metamodernistiese literatuur erken dat fiksie 'n emosionele impak op lesers kan hê, en dring daarop aan dat dit inderdaad sodanige impak móét hê.
Hierdie spanning dui op die nalatenskap van die postmodernistiese subjek: 'n dekonstruksie tot 'n onstabiele produk van diskoers, wat selfekspressie skynbaar onmoontlik maak. Die metamodernistiese fokus is dan ook meer op die soeke na of poging tot iets wat eg is en 'n wyse om dit op 'n egte manier uit te druk — die geloof in die moontlikheid van kommunikasie met die ander, selfs al is dit uiteindelik onhaalbaar.
In metamodernistiese kuns hang die aandrang op etiese gewaarwording saam met 'n hernude waardering vir realisme, wat gepaard gaan met 'n toenemende bewustheid van en aanspraak op die ontologiese. Kuns word beskou as onlosmaaklik verwikkeld met die wêreld (Fjellestad & Watson, 2015:6), en daar is 'n toenemende gevoel dat kuns die opdrag het om insig te toon in die wêreld — wat Sartwell (2015) beskryf as 'n "recommitment to the world" — en die verantwoordelikheid het om die leser by sosiale kwessies te betrek (die affektiewe idee dat kuns 'n emosionele of morele aanspraak moet maak). Dit neem vanselfsprekend aan dat kuns 'n akkurate representasie van die werklikheid kan lewer — in teenstelling met postmodernisme se bewering dat die werklikheid inherent onrepresenteerbaar is.
'n Geloof in die moontlikheid van akkurate representasie veronderstel die moontlikheid van 'n gedeelde werklikheid — selfs as die enigste konsensus is dat gedeelde gewaarwording uiteindelik ontoeganklik is (Toth, 2010:70) — en vorm die grondslag vir metamodernisme se herskrywing van subjektiwiteit. Na aanleiding van die post-strukturalistiese teorieë van postmodernisme, is subjektiwiteit vir 'n lang tyd beskou as die effek van 'n konstante vloei van konstruksie en herkonstruksie, onderhewig aan verskillende sosiale, kulturele, en historiese magte, 'n konstant-verskuiwende betekenaar (kyk semiotiek), vasgevang in 'n oneindige speling van signifikasie (Timmer, 2010:36).
Metamodernisme toon aan dat die menslike subjek tóg homself ervaar as 'n gesentreerde, samehangende self, tóg in staat is tot 'n diep gevoelslewe en 'n subjektief geleefde ervaring. Die metamodernistiese subjek word dan ook gebaseer op 'n herstrukturering van affek (veral affek wat intersubjektief gedeel word), en gee gehoor aan die behoefte vir 'n gevoel van samehorigheid, of gedeelde ervarings, wat op sy beurt die grondslag vorm vir betekenisvolle, intersubjektiewe interaksie en verhoudinge. Eerder as 'n teruggryping na 'n modernistiese idee van 'n stabiele, outonome self, is die metamodernistiese subjek in voortdurende spanning tussen die behoefte aan 'n outentieke self en die skynbare onmoontlikheid om uitdrukking te gee aan só 'n self. Dit is inderdaad juis ómdat die subjek gefragmenteerd is (soos postmodernisme voorstel) dat hy in staat is om homself te herstruktureer in terme van 'n empatiese en relasionele verstaan van en verhouding met ander.
Onderliggend aan hierdie siening is 'n vorm van optimisme wat die kern vorm van metamodernistiese idees. In teenstelling met die postmodernistiese "melancholie" (Vermeulen & Van den Akker, 2010:5), gesetel in die nihilistiese gevoel dat geskiedenis tot 'n einde gekom het — Francis Fukuyama se bekende stelling — het die idee van 'n "nuwe" en "ongevormde" tyd posgevat in die metamodernistiese tydsgees (Boxall, 2012:681), tesame met 'n hernude geloof in vooruitgang.
In die lig van metamodernisme se beheptheid met etiese aspekte en sosiale betrokkenheid in 'n globale wêreld, is hierdie optimisme egter nie 'n naïewe hoop op 'n onmoontlike utopie nie, maar word dit gekenmerk deur twyfel, desperaatheid, en woede oor sosiale onreg. Optimisme dui egter op die geloof dat verandering wel moontlik is, en voed sodoende die etiese dryfveer van die metamodernisme: optimisme is die dryfkrag van beweging na 'n verbeterde wêreld, selfs al word erken dat hierdie doel waarskynlik onbereikbaar is.
Optimisme weerspieël ook 'n herlewing van die mite in metamodernisme: 'n opkoms van helde-verhale, hoofstroom-fantasie en 'n fassinasie met geskiedkundige verhale, 'n hernude klem op transendentale waardes en universele waarhede, en 'n fokus op die romantiese, sublieme, betowering, misterie, en die vreemde. Onderliggend aan hierdie idees is 'n terugkeer na 'n vorm van spiritualiteit en 'n geloof in die transendentale aan die een kant, en die besef dat hierdie konsepte kommunikasie, samehorigheid, kontak, en eenheid onder mense en gemeenskappe moontlik maak.
Na aanleiding hiervan kan die grondslag van metamodernisme beskou word as die aanvaarding van 'n gedeelde werklikheid, soos gesien word in 'n hernude bewustheid van die ontologiese en materiële. Dit gee aanleiding tot 'n morele en etiese impuls om betekenisvol met die 21ste eeuse wêreld om te gaan. Met hierdie doel voor oë poog metamodernisme om die subjek te herstruktureer in terme van affek en relasionaliteit — wat neerslag vind in 'n hernude bewustheid van kuns as sosiale funksie.