(Aangestuur vanaf Rand-rebellie)
Die toetrede van die Afrikaner tot die myne[wysig | wysig bron]
Die mynbedryf was egter in die hande van Engelse. Die senior poste as ook deur Engelse beklee. Swartes het die ongeskoolde werk gedoen. Die mynhuise was aanvanklik huiwerig om Afrikaners in diens te neem omdat hulle 'n onbekende faktor was. As Afrikaners werk kon kry, dan was dit gewoonlik ongeskoolde werk, waar die vergoeding swak was. Engelse het blatant teen Afrikaners gediskrimineer. Afrikaners is in die laagste poste geplaas en baie het dieselfde vergoeding ontvang as die Swartes.
Die aanloop tot die 1922-staking[wysig | wysig bron]
In 1907 het die eerste groot staking plaasgevind, toe die mynhuise lone wou verlaag en op groot skaal Swartes en Chinese in halfgeskoolde poste wou aanstel. Die regering was aan die kant van die mynbase. Die inkomste uit die goudmynbedryf was vir die staatskas van deurslaggewende belang. Die regering het troepe ingeroep om die staking te onderdruk en die staking is beëindig.
Die spanning bereik breekpunt[wysig | wysig bron]
Onderhandelinge tussen die vakbonde en die Kamer van Mynwese het op niks uitgeloop nie. Die mynbase het selfs gedreig om nog meer Blankes af te dank en met Swartes te vervang. As verdere "straf" het die mynbase betaalde verlof op 1 Mei en 16 Desember afgeskaf. Dit was vir die Afrikaners belangrike vakansiedae.
Die staking word bloedig onderdruk[wysig | wysig bron]
Daar is deur die regering beweer dat die stakers daarop uit was om staatsgreep uit te voer. Die stakers se kommando's het probeer terug veg en wou die polisiestasies van Fordsburg, Aucklandpark en Cottesloe beset. Daarna sou hulle na Johannesburg marsjeer. Ook aan die Oos-Rand het soortgelyke pogings plaasgevind. Die troepe het dit egter verhoed en die polisiestasies ontset. In Benoni is selfs vliegtuie ingespan en het bomme op die dorp gegooi om die stakers uit hul vergaderplekke te jag. Gelyktydig met die lugaanvalle het troepe die dorp straatblok vir straatblok, deur hul superieure wapens en opleiding bevoordeel, verower. Die dorp is omsingel en die stakers is in die markplein vasgekeer en 800 stakers is gevange geneem.
'n Stakerskommando het die strategies belangrike Brixton Rif in die weste van Johannesburg beset, naby aan die werkerswoonbuurte Vrededorp, Brixton, Mayfair, Fordsburg en Cottesloe. 'n Ander kommando het die noordwestelike hoek van die Braamfontein begraafplaas beset. Hulle was met gewere bewapen en hul doel was om hul woonbuurte teen 'n aanval vanuit die noorde te beskerm. Die regeringstroepe en polisie het hul kwartiere net aan die noordelike kant van die Brixton Rif gehad. Op 11 Maart het 'n skermutseling met die stakers plaasgevind, wat tot verliese aan hulle kant gelei het. Die volgende dag het die regeringstroepe gepoog om die posisie van die stakers te verower, maar is veral vanuit die Cottesloe skool onder skoot geplaas en moes vir eers terugtrek. Later is artilleriegeskut en lugaanvalle gebruik. Die bombardering van die skool met mortiere en skerpskutters was te veel om te vat. Gelyktydig daarmee het die voetsoldate die rif bestorm en die stakers uit hul posisies gedryf. 1700 stakers is omsingel en gevange geneem. Die soldate het selfs op burgerlikes in die nabye Vrededorp geskiet.
Op 14 Maart het vliegtuie oor Fordsburg gevlieg en pamflette afgegooi en swartes, vroue en onbetrokkenes gevra om die gebied te verlaat voor die aanval om 11:00 uur sou plaasvind. Heelwat mense het toe gehoor gegee en Fordsburg in die rigting van Vrededorp verlaat, waar die polisie hulle ingewag het en sommiges, wat as verdag beskou is, in hegtenis geneem het. Die ander is onder haglike omstandighede in kampe aangehou (een by die skougronde en een by die Mayfair skool).
Om 11:00 uur het die kanonne vanaf Brixton Rif die aanval begin. Skrapnel is gevuur. Gelyktydig het voetsoldate vanaf die Weste en Suide begin inbeweeg. Die geweervuur van die stakers uit hul verskansings het hulle egter gedwing om weer terug te trek. Die kanon en masjiengeweervuur op die stakers se hoofkantoor het egter onverpoosd voortgegaan. Die Transvaal Scottish en Durban Light Infantry het nou weer vanaf die noordelike Brixton Rif 'n nuwe aanval geloods en die spoorlyn wat deur Fordsburg geloop het, beset.
Smuts het vanaf 'n uitkykpunt die slag dopgehou en die opdragte gegee. Gepantserde voertuie en selfs 'n tenk is ingestuur. Intussen het die voetsoldate straatblok vir straatblok onder hewige geweervuur verower en nader aan die markplein, die sentrum van die stakers, beweeg en dit stadig omsingel. Die stakers het egter verbete weerstand gebied en op die soldate vanuit die markgebou en die loopgrawe rondom die markplein geskiet. Om 2 uur die middag was die markplein egter van alle kante omsingel en is met geweer- en mortiervuur bestook. Die stakers kon nie alle kante tegelykertyd verdedig en die Durban Light Infantry het 'n aanval geloods en die stakers in die loopgrawe in die Noorde en Weste van die markplein oorweldig. Daarna het hulle die deure van die markgebou oopgebreek. Die verdedigers was egter reeds dood (die leiers Fisher en Spendiff het vermoedelik selfmoord gepleeg toe die situasie hopeloos was) en die enkele stakers wat nog vanuit ander huise weerstand gebied het, is vinnig stilgemaak toe die troepe deur Fordsburg gemarsjeer het en die laaste weerstand gebreek het. Die opstand was daarmee beëindig. Die laaste vorme van weerstand is vernietig en die polisie en weermag het die hele Rand gefynkam op soek na stakers. Die stakers het geen kans gehad om teen die volle geweld van die staats militêre mag staande te kon bly nie. Op 16 Maart, 6 dae na die afkondiging van krygswet, is die staking afgelas.
Die mynbase het hul sin gekry. Vir die mynmaatskappye was die meedoënlose optrede van die regering 'n vrybrief om nou met hul uitbuiting van die werkers onverpoos voort te gaan. Terwyl die goudproduksie van 1920 tot 1925 van 7,949,084 ons tot 9,341,049 ons per jaar gestyg het, het die gemiddelde lone in dieselfde tyd van 485 pond na 375 pond verminder. Na die staking is nog 15,000 blankes afgedank. Die werkers wat gelukkig was om weer aangestel te word, moes 'n salarisbesnoeiing van 'n derde aanvaar. Dit was op die vlak van 1914, terwyl die inflasie gesorg het dat die mynwerkers skaars kon oorleef op die ingekorte salaris.
Die direkte gevolge van die 1922-staking[wysig | wysig bron]
Smuts se optrede het die openbare mening sterk teen hom laat draai. Daarteenoor het die steun vir die Nasionale Party en die Arbeidersparty, wat hulle met die lot van die werkers vereenselwig het, toegeneem. Die staking het die twee partye, wat die twee komponente van die mynstaking verteenwoordig het, naamlik die Afrikaanse en Engelse werkers, nader aan mekaar gebring. Hertzog en Cresswell het toe 'n alliansieooreenkoms (die Pakt-regering) gesluit en in die verkiesing van 1924 'n beslissende oorwinning oor die Suid-Afrikaanse Party van Smuts behaal. Smuts het selfs sy eie setel in Pretoria-Wes verloor en het hom tydelik aan die politiek onttrek na sy huis op Irene.
Die nuwe pakt-regering, soos wat hulle bekend gestaan het, het 'n baie werkersvriendelike beleid gevolg. Hertzog, die nuwe premier, het met staatshulp nywerhede op die been gebring soos Yskor, wat onder beheer van die staat was en dus meer na werkersbelange omgesien het as die maatskappye wat in die hande van Britse imperialiste was.