Paardekraal Verkenners: February 2008
Majubadag in Krugersdorp
Afdelings: Geskiedenis, Majuba, skole
Soos die gewoonte elke jaar is, het die Paardekraal Verkenners hierdie jaar weer 'n praatjie gehou by die CVO skool op Majubadag. Chris het vir die kinders 'n geskiedkundige oorsig gegee van Majuba en het die verhaal so boeiend vertel dat selfs die kleinjies aan sy lippe gehang het.
Hierdie jaar het die kinders ook ter herdenking van Majuba soos Voortrekkers aangetrek.
Die smarte van Oorlog
Dit was nie die klagtes van die vroue in konsentrasiekampe wat die bittereinders in die Anglo-Boereoorlog uiteindelik tot onderhandeling gedwing het nie, maar eerder die wete dat 'n hele geslag van die Boerevolk kan uitsterf. Want hierdie merkwaardige vroue het hul lot stil verduur net sodat hul mans kon aanhou veg vir vryheid.
Dit het 'n Britse vrou, aangedryf deur 'n "diep sin van regverdigheid, geloof, barmhartig en patriotisme" gekos om die gruwels van die Anglo-Boereoorlog aan die wêreld uit te basuin.
Lank voor feminisme en vroueregte, en ten spyte daarvan dat haar landgenote haar as "pro-Boer" en 'n verraaier uitgekryt het, het Emily Hobhouse eers probeer om die naderende oorlog te keer as lid van die South African Conciliation Committee in Brittanje.
Toe die oorlog wel uitbreek, was dit sy wat aangedring het dat 'n openbare vergadering 'n verklaring van medelye met die Boerevroue van die OVS en Transvaal uitspreek. "(This meeting) begs them to remember that thousands of English women are filled with profound sorrow at the thought of their sufferings, and with deep regret at the actions of their own Government."
En dit was dieselfde Emily Hobhouse, of "Ons Miss Hobhouse", soos die Boerevroue in konsentrasiekampe haar verdoop het, wat self kom kyk het hoe die oorlog geveg word en wat vroue in die kampe kom besoek het. Sy was onverskrokke in haar kritiek en hartstogtelik in haar geveg met owerhede vir reg en regverdigheid vir die Boerevolk – veral vir hulle vroue en kinders wat in haglike omstandighede probeer oorleef het. Sy was, in haar eie woorde, nie oortuig daarvan dat haar vaderland volgens die "highest principles of justice and humanity" opgetree het nie.
Sy het die oorlog ook deeglik uit gedokumenteer met haar boeke, o.m. The Brunt of the War and Where it Fell (waarvan uittreksels verskyn in en wat as inspirasie gedien het vir Die Smarte van Oorlog). Na die oorlog het sy ook gehelp om 'n "platgeslane volk weer uit die as op te tel."
Sy is op 8 Junie 1926 in Londen oorlede, en op haar begrafnis het Genl. J.C. Smuts so verwys na die Engel van Liefde, soos die Afrikanervolk haar beskryf het: "We stood alone in the world, almost friendless against the mightiest Empire on earth. And then, one small hand, the hand of a woman, was stretched out to us. At that darkest hour, when our race almost seemed doomed to extinction, she appeard as an angel…Strangest of all, she was an Englishwoman."
"This unknown woman appeared from nowhere and pressed the right button and the course of the history of South Africa was permanently altered…she became the great symbol of reconciliation between closely kin peoples who should never have been enemies."
Die onverskrokke "Englishwoman" se as is op 27 Oktober 1926 aan die voet van die Vrouemonument begrawe – 'n uitlander tussen Suid-Afrikaanse helde. Want soos Eunice Ferreira, een van vier dogters in 'n Bloemfonteinse konsentrasiekamp deur Hobhouse gehelp is, in 'n bedankingsbrief geskryf het: "You live in the heart of the South African women and we will pass it on as an inheritance to our children."
Hoekom was vroue en kinders ook teikens?
Die Boeremagte se leiers moes hulle na die slag by Paardeberg op 27 Februarie 1900, toe generaal Cronje en sowat 4000 manskappe tot oorgawe gedwing is, tot ander oorlogstaktiek wend. Vir hulle was die oorlog nog lank nie verby nie, al het die Britte reeds die hoofstede ingeneem en geglo die oorlog is gewen.
Guerilla-oorlogvoering is vir die eerste keer in ons geskiedenis ingespan, en onder leiers soos C.R. de Wet het die Boere die vyand meesterlik uitoorlê. Nie eers die oprig van sowat 8 000 blokhuise, met doringdraadlinies verbind, kon hulle keer nie.
Die plase was vir die Boeremagte 'n voortdurende bron van kos, en het gelei tot die "verskroeide aarde"-beleid waarin plase afgebrand is om die Boeremagte aan te keer en van moontlike voedselbronne en wegkruipplekke af te sny. Toe dít ook nie werk nie, is daar begin om plaashuise (en selfs pastorieë, sendingstasies en kleiner dorpies) af te brand en vroue, kinders en bejaardes na konsentrasiekampe te neem. Soms is die vroue selfs gedwing om self daarvoor te betaal.
Vroue en kinders is, soos dekades later onder Hitler, in vuil veetrokke na kampe aangery. Vroue met babas is kos vir hulle suigelinge geweier, terwyl groter kinders en vroue openlik gehuil het van honger. Ma's kon niks doen om hulself en hul kinders teen die skroeiende Afrika-son of die striemende winterkoue te beskerm nie. Soms was hulle enigste besittings die dun huisdraklere wat hulle aangehad het voordat hulle huise afgebrand is. Vroue het in die oop trokke tussen die kinders begin kraam. Party het saam met hul babas in kraam gesterf.
By die kampe het tente, en soms sinkhutte gewag vir "hierdie mense wat van die voorste klas boere" was, soos sir David Graaff se suster hulle na 'n kampbesoek beskryf het. "In die bepertke ruimte wat aan elke familie toegestaan was, was siekes, sterwendes en dooies te sien."
Selfs vroue wie se mans reeds krygsgevangenes was en wat agtergelaat is om alleen die mas te probeer opkom, is nie gespaar nie. Ook nie eens die vroue van sendelinge en predikante nie, en selfs bejaardes is kampe toe geneem.
Soms het vroue daarin geslaag om met hul swart plaaswerkers en kinders te ontvlug, maar hulle lot was ewe droewig. Hulle moes rondswerf, en was die teiken van besope Britse soldate en rondswerwende swart bendes. Verkragting, erge ontbering en hongersnood was hulle voorland. Met die ondertekening van die Vrede van Vereeniging in Mei 1902 het Genl. Louis Botha geskat dat daar ongeveer 10 000 vroue en kinders net in die Transvaal rondgeswerf het.
Die konsentrasiekampe was dalk nie bedoel om plekke van lyding te word nie, maar die infrastruktuur was eenvoudig onvoldoende om soveel mense te hanteer. Daar was 52 konsentrasiekampe vir witmense en 89 kampe vir swartmense, maar daar was nie voldoende sanitasie, brandhout of water nie. Kosvoorsiening was ontoereikend – seker nie verrassend as mens dink 30 000 plase met lande vol oeste afgebrand en duisende vee doodgeskiet of doodgebrand is nie. Sowat 500 000 perde is in die oorlog dood.
In sommige kampe het dit beter gegaan as in ander, maar in die meeste is die verpligte rantsoene van mieliemeel, meel, koffie, suiker, sout, vleis en groente wat drie maal per week verskaf moes word, nie gegee nie, of net gedeeltes daarvan is gegee.
Boonop moes die inwoners in sommige gevalle self vir hul rantsoene betaal! Waar rantsoene wel sporadies uitgedeel is, is die vroue dikwels verneder deur 'n heen-en-weer stuurdery en beledigings – die trotse vroue het daarom dikwels eerder in stilte gely as om oor hul nood te praat.
Vanweë die opeenhoping van mense het epidemies van masels, witseerkeel, kinkhoes, diarree en ingewandskoors uitgebreek en duisende sterftes veroorsaak. Die sterftesyfer in kampe vol nie-vegtendes was ses, byna sewe maal hoër as onder die vegtende Boeremagte: 3 990 Boerekrygers het gesneuwel op die slagveld, terwyl 27 927 vroue, kinders en nie-vegtende mans in die wit konsentrasiekampe gesterf het. Hieronder was 22 000 jonger as 16, en van die 1676 mans ouer as 16 wat gesterf het, was 1 421 bejaard.
Die lot van swartes
Dit was nie net Afrikaners wat gely het nie, maar ook die swartmense van die land. Sommige het onafhanklik op klein lappies grond op plase geboer – ook hulle oeste en huise is afgebrand, en hulle is saam met die plaasmense konsentrasiekamp toe gestuur. Teen Augustus 1901 was daar net meer as 53 000 swartmense in konsentrasiekampe.
Die wat die konsentrasiekampe vrygespring het en sonder heenkome rondgeswerf het, is na vlugtelingkampe geneem. Sommige is na arbeiderskampe gestuur, en moes hande-arbeid vir die Britte doen.
Nog ander is deur Britse magte gebruik as spioene, bewakers van blokhuise of in operasies teen die Boere, onder meer om huise te plunder en af te brand. Hulle is karige lone betaal, maar is belowe dat hulle na die oorlog die Boere se plase, vroue en kinders as belonging sou kry.
Na raming het 20 000 swart Suid-Afrikaners in die oorlog gesterf.
Wat oor die oorlog gesê is:
• "Mens moes die pen van 'n Jesaja of 'n Jeremia hê om hierdie gruwel van verwoesting te kan beskryf." - Genl. Jan Smuts.
• "O, as God ons nie kom help nie, dan weet ek nie wat van ons sal word nie… Al moet ek nog soveel verduur, sal ek 'n Afrikaner bly. Bid tog baie vir ons. God alleen weet wat ons te ly het." - 'n Vrou in 'n brief vanuit 'n Bloemfonteinse konsentrasiekamp.
• "Die moeder en twee dogters het op hulle knieë geval en gebid en gesing onder bitter trane [terwyl hulle huis brand]. Een van die meisies het op 'n harmonium 'n paar liedere begin speel. Hulle het gesing Rots der Eeuwen en sy het toe hardop en aanhoudend histeries begin lag en het deurmekaar gepraat. 'n Dokter wat haar gesien het voor ons die plek verlaat het, het probeer om haar te kalmeer, dog die arme vrou het rasend mal geword." – Ene Arthur, 'n Britse soldaat, in 'n brief aan 'n Britse koerant waarin hy vertel van die hartverskeurende plundertogte en huisafbrandings waaraan hy moes meedoen.
• "Ons het duisende skape doodgemaak en in elke huis [in Vrede] geplaas. Die reuk sal oor 'n week ontsettend wees. Dit is om te verhinder dat die Boere terugkom." – Victor Swift, 'n soldaat, in 'n brief aan vriende by sy werk.
• "Die mense lyk verbasend veel na Engelse, veral die meisies en kindertjies – blond en groot en gesond." Kaptein L. March-Phillips, 'n Britse offisier.
• "Julle vrouens is die oorsaak van hierdie oorlog; as julle ingee, dan sal julle mans dieselfde doen. Jy moet jou oom Louis Botha aansê om oor te gee." – 'n Offisier aan Mev. John Murray, 'n familielid van Genl. Louis Botha en die vrou van 'n sendeling, wie se huis op 'n sendingstasie ook afgebrand is.
• "As julle almal baie arm is, dan kan ons julle plase vir 'n appel en 'n ei koop, en dan sal julle mans ons knegte wees en julle vroue sal ons vroue dien." – 'n Ander offisier aan mevrou Murray.
• "As iemand moet ly, dan moet dit julle wees." – Nog 'n ander soldaat se verduideliking hoekom mevrou Murray-hulle al hulle voorrade, insluitende 'n melkkoei, moes oorhandig.
• "Ek het een arme vrou gevind met haar aangesig na die muur gekeer, wat bittere trane stort. Toe ek haar vra na die oorsaak van haar smart, toe draai sy om en sê dat sy nou net haar sesde en laaste kind verloor het. Almal is dood in die kamp."Sir David Graaff se suster, Mev. P. Maritz Botha na 'n besoek aan Johannesburgse kampe.
• "In ons geval was dit blykbaar ons straf vir die bidure wat ons gehou het, wat in daardie tyd onder ons mense gebruiklik was." – 'n Onbekende vrou se verduideliking vir hoekom sy en haar groep na 'n kamp vir "ongewenstes" oorgeplaas is. (In hierdie kamp is hulle dag en nag deur gewapende wagte bewaak, en was hulle "hutte of afdakke" omring deur 'n hoë sinkomheining.)
Briewe uit die kampe
Hier is uittreksels uit 'n brief van Mev. PJ Botha uit die kamp in Bloemfontein aan haar suster in Kaapstad:
"Ek hoef nie te sê wat die kamplewe is nie; om met alle klasse en in alle omstandighede in een plek te wees – dit is byna té erg om te beskryf. Ek wis nooit dat tentlewe so swaar is nie. Ek bly in 'n beltent met al vyf my kinders. In droë weer is dit vreeslik warm, maar moenie van nat weer praat nie wanneer die water onder 'n mens inloop en al die beddegoed nat maak en dit van bo af nog lek ook. Dit sal jou laat lag en huil om jou arme ou suster te sien agter die waterkar aan draf om 'n bietjie water te kry, en dan weer die koppies uitklim om hout te gaan haal; ons moet alles self kry."
Sy het aansoek gedoen om na Kaapstad te gaan, maar dis geweier. "Maar jy kan my glo, liewe Hessie, ek voel op 'n manier trots om met my volk te kan ly, want 'n mens kan nooit waarlik medelye hê voordat jy nie in dieselfde omstandighede geplaas was nie; nou kan ek, ek verseker jou, met almal van harte deel…"
'n Onbekende jong meisie skryf aan 'n oud-onderwyseres op Nuwejaarsdag 1901:
"Elkeen probeer om die beste van alles te maak. Ek kan u nie vertel hoe swaar die lewe in die kamp is nie. Verbeel u elf mense in een tent. Dit is baie beknop. Ek dink dit is net wat ons nodig het, want as ons hier sou wees en alles gemaklik en lekker het, sou die lewe ondraaglik wees. Ons het nou skaars tyd om te dink, want ons het nouliks klaar water aangedra of ons moet weer die lyne van die tent gaan styftrek… Daar is altyd iets wat gedoen moet word. En as dit aand word, is ons almal afgemat na die dag se werk."
Dan vertel sy oor die vorige aand se Nuwejaarsvieringe tussen elfuur en middernag.
"Presies twaalfuur het ons die Nuwejaarsgesang in die middle van die kamp gesing. Dit was 'n stil aand, en ons kon 'n kers saamdra. Dit was 'n nag wat ek nooit sal vergeet nie, want onder al ons droefheid en beproewing het ons Prijs den Heer gesing en baie ander gesange."
Getuigskrif vir 'n volk en sy vroue
Hobhouse het na die oorlog in aangrypende woorde geskryf oor die verkeerdelike swartsmeerdery teen die Boere en hul vroue:
"Die Boere is self vroeër wrede struikrowers, plunderaars, diewe, moordenaars en rebelled genoem. Hulle word nou beter begryp as synde dappere en heldhaftige manne, waardig en verstandig, met grondige beskouinge omtrent selfverdediging."
Sy verdedig ook hul vroue, "daardie vuil, lui, leuenagtige vroue, so onverskillig omtrent hulle kinders wat hulle so verwaarloos en selfs met opset vergiftig het" [soos wat kampowerhede graag beweer het].
"(Hulle is) in werklikheid 'n beskaafde en hardwerkende klas van mense, so waarheidsliewend… en in staat om hulle groot families met liefde en sorg groot te maak."
"Dit mag selfs erken word dat hulle nog méér as dit is: dat hulle tot onwankelbare getrouheid, ongeag persoonlike opoffering, in staat is; dat hulle selfbeheer, verdraagsaamheid en ander fynere karaktertrekke wat tot die beste stande behoort, goed verstaan."
Uit: Die Smarte van Oorlog, saamgestel deur Paul Alberts, Kraal Uitgewers BK, 2005.
Die Majuba verhaal
Die stryd tussen Boer en Brit in Transvaal 1877 - 1881
'n Geweerskoot op 16 Desember 1880 in Potchefstroom het 'n gewapende botsing tussen Boer en Brit in Transvaal ingelui. Van Britse kant is dit beskou as 'n opstand, 'n Boererebellie teen die Britse gesag wat sir Theophilus Shepstone as verteenwoordiger van die Britse koningin op 12 April 1877 oor die destydse Zuid-Afrikaansche Republiek afgekondig het. Daarenteen was dit vir die Transvaalse Boere 'n vryheidstryd, 'n onafhanklikheidsoorlog; die voortsetting van 'n penne- en woordestryd wat al 'n dag voor die anneksasie begin het toe die regering van die Republiek skriftelik teen die oorname van hulle land geprotesteer het.
Die protes en die protesbeweging wat daarop gevolg het, was die Transvaalse Afrikaners se antwoord op die Britse anneksasie van hulle land. Oor die redes vir die anneksasie is al baie geredeneer. Daar word selfs gepraat van ware redes en van skynredes. Die skynredes is aangevoer om die ware redes te verbloem. Dit is dan ook opvallend dat die redes wat in die Britse parlement, koerante en amptelike stukke vermeld is, verskil van die wat die Britse staatslui in vertroulike en private briewe neergepen het. Een goeie voorbeeld hiervan is lord Carnarvon, die Britse minister van kolonies, se bewering op 25 Maart 1879 in die Britse hoe-erhuis dat die Transvaalse anneksasie nie uit sy bekende federasieskema vir die Suid-Afrikaanse state en kolonies voortgevloei het nie.(1) Selfs 'n paar dae na die anneksasie, maar voordat die nuus Londen bereik het, het hy in die openbaar gese dat Brittanje nie in Transvaal geinteresseerd was nie en dat by boonop nie onwilliges in sy federasie wou he nie.(2) In die privaat was Transvaal egter vir Carnarvon 'the key of the position',(3) want as die Britse vlag oor Transvaal wapper, sou die Oranje-Vrystaat moes volg en sou dit hom nader bring, soos hy dit self op 13 Oktober 1876 geformuleer het, 'to the object and end for which I have now for two years been steadily labouring - the union of the South African Colonies and States'.(4) Wat ookal die ware redes vir die anneksasie was, moet dit aanvaar word dat Carnarvon se federasieskema een van die belangrikste oorwegings was.
Die Transvaalse Afrikaners was vierkantig daarteen gekant om tot 'n Suid-Afrikaanse federasie onder die Britse vlag toe te tree. Hulle was bevrees dat hulle daarmee hulle vryheid sou verloor. Die drang na vryheid was een van die redes waarom die Voortrekkers die Kaapkolonie in die dertigerjare van die vorige eeu verlaat het. Britse inmenging in die Suid-Afrikaanse binneland, eers in Natal en later in Transoranje, het nie alleen die vryheidsdrang aan bande gele nie, maar ook by talle, selfs by sommiges wat vir 'n aantal jare in Natal gebly en Britse gesag beproef het, duidelikheid gebring dat hulle nie onder die Britse vlag wou wees nie. Diegene het uitgewyk na Transvaal en daar die vryheidsgedagte nog verder aangewakker. Groot was die blydskap toe Brittanje in 1852 eers die Transvaalse en inh1854 die Vrystaatse onafhanklikheid erken het. Brittanje sou egter sy beleid van nie-inmenging in die binneland mettertyd heroorweeg.
Vir Brittanje was die suidpunt van Afrika vanwee-e sy strategiese ligging na die Ooste van besondere betekenis. Die behoud van die Kaapkolonie het egter geld gekos, iets waarvan die Britse belastingbetaler nie gehou het nie. Dit was een van die redes waarom Carnarvon gestreef het na 'n Suid-Afrikaanse federasie wat onder die Britse vlag 'n selfversorgende staat kon word. Na verskeie mislukkings om die federasiegedagte inslag te laat vind in veral die Boererepublieke, maar ook in die Kaapkolonie, het Carnarvon besluit om tot die daad oor te gaan en Transvaal Britse gebied te maak.
Eienaardig genoeg het die Transvalers nie die anneksasie gewapenderwys teengestaan nie. Op al die redes hiervoor word nie hier ingegaan nie.(5) Dis voldoende om daarop te wys dat die Uitvoerende Raad, bewus van sy onmag om 'n gewapende stryd met Brittanje aan te knoop en begerig om bloedvergieting te voorkom, besluit het om alle vreedsame middele te beproef om die anneksasie ongedaan te maak. 'n Formele protes is dus uitgereik en 'n afvaardiging benoem om hulle saak in Brittanje en Europa te gaan bepleit.(6)
Op sy beurt het staatspresident T.F. Burgers ook 'n protes uitgereik(7) en per proklamasie 'n beroep op die burgers gedoen om voorlopig onder protes in die anneksasie te berus sodat die afvaardiging sy werk behoorlik kon verrig.(8) 'Burgers het ons in Gods naam belet om wapengeweld te pleeg', was 'n tydgenoot se verklaring waarom die wapens nie opgeneem is nie.(9) Selfs Shepstone het erken dat Burgers 'n oorlog afgeweer het.(10) Hy het egter die rustige gedrag van die burgers in afwagting op die uitslag van die deputasie se besoek aan Londen verkeerdelik vertolk as berusting in die anneksasie.(11) Die protes self het hy afgewater as iets wat die regeringslede aangegryp het om bulle te vrywaar teen beskuldigings van hoogverraad(12) en vir die groot meerderheid burgers gedien het as 'n verskoning 'to accept quietly what they feel is the only means of saving themselves and the country'.(13) En tog het Shepstone nog voor die terugkeer van die deputasie bestaande uit Paul Kruger en dr. E.J.P. Jorissen, die spanning begin aanvoel.
Die terugkeer van die deputasie in Desember 1877 was inderdaad 'n belangrike gebeurtenis. Toe die mense verneem dat die sending onsuksesvol was, het die gemoedere opgevlam. In Pretoria wou Kruger die mense kalmeer, maar hulle het daarop aangedring om die protes teen Britse gesag voort te sit. 'n Versoekskrif moes opgestel en onderteken word om aan Carnarvon te toon dat die meerderheid teen die anneksasie gekant was.(14) Eintlik het hierdie besluit teen Carnarvon se wens ingedruis, want in Londen het hy telkens geweier om aan die deputasie se versoek te voldoen dat 'n volkstemming oor anneksasie gehou moes word.(15)
Dit is baie duidelik dat die volk hulle nie wou laat keer nie. Vir 'n tweede verslagvergadering op Noupoort in die distrik Potchefstroom was Kruger so skrikkerig dat hy vir Piet Joubert versoek het om die vergadering by te woon 'om my te helpen opdat onze zaken geen verkeerde loop mag nemen', want 'de menschen zyn oploopend'.(16) By hierdie vergadering sowel as die een in Pretoria is kommissies gekies om die memorie te hanteer. So het die Volkskomitee sy beslag gekry. Die ondertekening van die memorie, hoewel dit teen die uitdruklike wens van Carnarvon geskied het, het ongetwyfeld 'n uitlaatklep gebied vir die heethoofdiges en het die leiers in staat gestel om in die gees van die protes teen die anneksasie alles in die werk te stel om die onafhanklikbeid op 'n vreedsame wyse te probeer terugkry.(17)
Die uitslag was 'n oortuigende oorwinning vir die pro-onafhanklikes. Uit 'n moontlike 8 000 burgers het 6 591 hulle teen die anneksasie uitgespreek. Slegs 587 was ten gunste van Britse gesag, dog die meeste van hierdie name was nie handtekeninge nie, maar is deur die stemopnemers ingeskryf omdat op Noupoort besluit is dat diegene wat huiwerig was om teen die anneksasie te teken, se name opgeskryf moes word by die' wat Britse gesag verkies het.(19) In Pretoria is egter nie 'n soortgelyke besluit geneem nie. Daar kon dus meer mense ten gunste van anneksasie gewees het. Toe die' stemme getel is, was daar ook nog 'n paar lyste uitstaande. Die Volkskomitee het dus besluit om die name vir anneksasie te ignoreer en slegs te konsentreer op die 6 591 stemme uit 'n moontlike 8 000, die getal waarop Shepstone die aantal weerbare Blanke mans gestel het. Paul Kruger en Piet Joubert is gekies om as 'n afvaardiging die uitslag aan Carnarvon bekend te gaan maak.(19)
Commandant-General P.J. Joubert Member of Triumvirate and Commander of Transvaal Republic Forces. Born 20 January 1831 - Died 27 March 1900.
'n Jaar na die anneksasie was dit uit die ondertekening van die memories duidelik dat die meerderheid Transvaalse burgers hulle nie aan Britse gesag wou onderwerp nie. Op beskuldigings dat mense deur skrikaanjaging gedwing is om te teken hoef nie hier ingegaan te word nie, omdat dit min om die lyf het. Dit is belangriker om sekerheid te kry oor die vraag of die burgers van die begin af teen Britse gesag gekant was, of het hulle gedurende die eerste jaar van Britse bestuur 'n weersin daarin ontwikkel? Volgens historikus C.W. de Kiewiet 'there is something to be said for the contention that the blunder that led to Carnarvon's undoing was not the annexation, but the years of mischievous administration that followed it'.(20) So 'n veralgemening kan slegs waar wees as dit bewys kan word dat die meerderbeid die anneksasie op 12 April 1877 aanvaar bet. En dit is 'n moeilike taak, veral as in aanmerking geneem word dat die oorgrote meerderheid slegs 'n jaar daarna teen die anneksasie gekant was. Dit wil eerder voorkom of die meerderheid van die begin af teen die anneksasie gekant was, maar ingevolge die oproep van die Burgersregering onder protes daarin berus het om die uitslag van die deputasie se besoek aan Londen af te wag. Die negatiewe uitslag hiervan het hulle tot 'n openlike keuse gebring. Dit is wel waar dat die eerste jaar van Britse administrasie maar swak was en dat Shepstone weens allerlei probleme wat hy op die lyf geloop het, nie sy beloftes gestand kon doen nie. Dit het wel 'n klompie lojale Afrikaanssprekendes en veral die Engelssprekendes se ontevredenheid gewek, sodanig dat 'n petisie vir die verwydering van administrateur Shepstone onderteken is.(21)
Ook die tweede afvaardiging na Londen het misluk. Hierdie keer was die afgevaardiges gewapen met gegewens waaroor die eerste deputasie nie beskik het nie en was hulle in alle opsigte baie beter voorbereid om Carnarvon die loef af te steek. Carnarvon is egter intussen as minister van kolonies vervang deur sir Michael Hicks Beach, 'n man wat nog sterker teenstand as sy voorganger teen die Transvalers se versoek om onafhanklikheid gebied het. Hy wou nie dieselfde waarde as die deputasie aan die 6 591 handtekeninge heg nie, want baie van die ondertekenaars was volgens hom onbevoeg om oor so 'n belangrike saak te besluit en het buitendien onder dwang geteken. Boonop het hy Shepstone se redes vir die anneksasie, die skynredes, aanvaar ten spyte van die deputasie se argumente om die teendeel te bewys.(22)
Die mislukking van die tweede afvaardiging het die Boere daarvan oortuig dat hulle saak in Londen beswadder word deur die Britse amptenare in Suid-Afrika. Daarom sou daar voortaan gepoog word om hierdie mense tot 'n ander sienswyse oor te haal. Die eerste wat aan die beurt gekom het, was sir Bartle Frere, die Britse hoe-e kommissaris in Suid-Afrika. Frere se posisie in Suid-Afrika was so belangrik dat die Boere hom nooit kon verbygaan nie. Hulle het hom dan ook geken toe die eerste en tweede deputasies na Londen gestuur is en by hom gepleit om die Boeresaak te bevorder. Hoewel Frere niks met die Transvaalse anneksasie te make gehad het nie, moet dit egter in gedagte gehou word dat Carnarvon hom met 'n spesifieke doel na Suid-Afrika gestuur het. Hy moes sy federasiebeleid uitvoer en die eerste goewerneurgeneraalskap van 'n verenigde Suid-Afrika teen 'n salaris van £10 000 was die lokaas.(23) Carnarvon so opvolger, Hicks Beach, het ook 'n federasie voorgestaan en sy volle steun aan Frere toegese'.(24) Menslikerwys beskou, sou Frere dus die brood uit sy eie mond geneem het indien hy aan die Boere-eis van onafhanklikheid toegee. Boonop was hy 'n ervare amptenaar en ryksbouer wat die opdragte van sy regering lojaal uitgevoer het. Nogtans was die Boere in hulle ywer om op 'n vreedsame en konstitusionele wyse na hulle onafhanklikheid te streef bereid om hulle hoop en vertroue op 'n man soos Frere te vestig.
Frere het gemeen dat hy die ontevrede Transvalers kon sus deur hulle konstitusionele vryhede onder die Britse vlag aan te bied. Dit was nie 'n nuwe gedagte nie. Carnarvon en Hicks Beach het dit al onsuksesvol met die deputasies probeer. Frere was van plan om Transvaal te besoek om oor 'n konstitusie te beraadslaag. Die geskil oor die Transvaal- Zoeloelandgrens het egter sy besoek vertraag omdat hy eers in Natal moes aangaan. Daar het die tweede deputasie op hulle terugreis by hom aangedoen. Die meeste wat Frere aan die Boere wou gee was 'n grondwet met groot vryhede. Hy sou dit met hulle bespreek wanneer by Transvaal besoek.(21)
Op Wonderfontein, naby die huidige Carletonville, waar die tweede deputasie in Januarie 1879 aan 'n volksbyeenkoms verslag gedoen het, het dit duidelik geblyk dat die Volkskomitee en die byna 2 000 vergaderde burgers die protes teen die anneksasie sou voortsit. Hulle was bereid om tot die welvaart van Suid-Afrika met Frere mee te werk, maar die herroeping van die anneksasie was 'n voorvereiste. Hulle sou op Frere se besoek aan Transvaal wag.(26) Nog voordat Frere sy opwagting in Transvaal gemaak het, is Shepstone as administrateur van Transvaal deur Owen (later sir Owen) Lanyon vervang. Lanyon het vir die Boere en selfs vir die Engelse in Suid-Afrika geen goeie woord gehad nie en sou deur sy ongenaakbare houding bydra tot die verdere moeilikhede.
In Maart 1879 het meer as 4 000 burgers saamgetrek op die plaas Kleinfontein (by die huidige Benoni) op die pad tussen Pretoria en Heidelberg om Frere te ontmoet. Hulle het vir drie weke geduldig gewag totdat Frere hulle op 10 April bereik het. Twee dae later het hy met die Boereleiers naby Pretoria beraadslaag. Die onderbandelings het 'n dooie punt bereik, maar Frere het ingewillig om 'n memorie bevattende die Boere se versoek dat die anneksasie herroep moes word, aan die Britse koningin te stuur. Hy het ook onderneem om 'n juiste weergawe van sy onderhandelings met die Boere aan die Britse regering te besorg.(29) Hy het dit dan ook gedoen en selfs in 'n brief, wat by aan vyf Boereleiers getoon het, aan Hicks Beach geskryf 'that their representations are worthy of your earnest consideration.' (29) Dit het die Volkskomitee en die versamelde burgers tevrede gestel en hulle het die byeenkoms op Kleinfontein ontbind. In ander briewe het Frere dit egter duidelik gestel dat die meerderbeid Transvalers Britse gesag verkies.(30) Sy ervaring met die Volkskomitee en die Boerekamp van Kleinfontein het geen indruk op hom gemaak nie. Hy het wel die geweldige spanning wat daar geheers het, aangevoel en sy grootste begeerte was om die duisende gewapende burgers op Kleinfontein op 'n vreedsame wyse uiteen te kry.(31) Hierin het by geslaag. In sy poging om die Boere van hulle onafhanklikheidstrewe te laat afsien, het hy egter misluk.
In Londen is daar besluit om 'n antwoord op die memorie voorlopig agterwee-e te hou totdat die Anglo-Zoeloeoorlog be-eindig is. Die verantwoordelikheid vir hierdie oorlog is reg of verkeerd voor Frere se deur gele. Sy gesag as ho-e kommissaris in Transvaal, Zoeloeland en Natal is hom dus ontneem en toevertrou aan sir Garnet Wolseley, wat ho-e kommissaris vir Suidoos-Afrika geword het. Wolseley moes die oorlog be-eindig en die probleme met die Boere uitstryk.(32)
Die 46-jarige generaal-majoor sir Garnet Wolseley was 'n persoon wat geweet het wat hy wou he. Hy was 'n skitterende soldaat wat reeds op 26 jaar 'n luitenant-kolonel in die Britse leer geword het, maar hy was ook 'n 'egotist and a braggart'.(33) Nadat hy met die Zoeloes vrede gesluit het, het hy Transvaal met groot gedruis binnegekom en vertel 'that the annexation was forced upon us by circumstances over which we had no control, but having been done, it cannot and never will be undone... as long as the sun shines daily this (Transvaal) will continue part of Her Majesty's dominiums in South Africa'.(34) Hy het met sy aankoms in Pretoria skaars die ampseed op 29 September 1879 afgele', of hy kondig per proklamasie aan dat Transvaal vir ewig Britse gebied sou bly.(35) Alle twyfel oor Britse bedoelings moes die nek ingeslaan word. Wolseley was haastig om dinge in Transvaal reg te ruk, so haastig dat iemand opgemerk het: 'He wants to gallop through everything as if he was a God Almighty.'(36)
Ten spyte van alles het die Boere in groot getalle na die volksbyeenkoms op Wonderfontein opgeruk. Op 11 Desember 1879 het dit reeds geblyk dat sowat 4 000 burgers hulle onafhanklikheid wou terughe' en nie meer langer wou wag nie. Vir die verslaggewer van De Volksstem was dit duidelik dat die vroe-er-verdeelde Transvalers gegroei het tot "e'e'n volk, met een eigen geschiedenis en onverwrikbaar aan elkander gehecht door de heilzaamste deugd: vaderlandsliefde. Zoo wordt uit een slechte zaak dikwijls nog iets goeds geboren!"(42) Die middag van die l5de is tien besluite aanvaar. Die volk het te kenne gegee dat by nog nooit onder die Britse viag wou staan nie en die begeerte uitgespreek dat die Volksraad byeengeroep moes word sodat die wettige regering sy werksaamhede kon hervat. Elkeen het beloof om met die hulp van God mee te werk tot 'n kragtige regering, eerbied vir die wet, ontwikkeling en vooruitgang van die land, en om hulle regering tot die dood toe te verdedig. Op die 17de is 'n verdere besluit toegevoeg, naamlik dat die Volkskomitee in die belang van die land moes meewerk indien die Britse regering 'n vreedsame weg sou inslaan.(43)
Tot 'n vreedsame weg was Wolseley nie bereid nie. Hy het reeds vir Sekhukhune onderwerp en sou dit ook met die opstandige Boere doen. Sy eerste optrede was om M.W. Pretorius en W.E. Bok in hulle hoedanigheid as voorsitter en sekretaris van die Volkskomitee te arresteer nadat hulle die Wonderfonteinbesluite aan hom gestuur bet. Hy wou hulle aankla van hoogverraad. Hulle is gearresteer en uiteindelik op borgtog van £3 000 elk vrygelaat. In Potchefstroom het die aanhouding van Pretorius byna in 'n krisis ontaard.(44)
Voorts het Wolseley 'n regeringsgesinde Hollandse koerant, die Transvaalsche Volksvriend, opgerig om as 'n teenvoeter vir De Volksstem te dien. Hy het £300 uit sy eie sak betaal om die koerant vir die eerste ses maande aan die gang te hou.(45) Dit was nog nie die einde van Wolseley se planne om die protesbeweging lam te le' nie. Die verrassendste daarvan was om M.W. Pretorius 'n setel aan te bied in die Uitvoerende Raad wat hy beoog het om in te stel. 'n Volgende stap was om Bok en Pretorius se verhoor uit te stel, want met die verhoor hangende sou die mense te bang wees om die volgende volksbyeenkoms wat vir April 1880 bele' is, by te woon.(46)
Sy aanbod aan Pretorius, wat vir hoogverraad verhboorafwagtend was, het baie mense dronkgeslaan, maar vir Wolseley was dit logies dat hy daarmee bewys het dat hy toegeeflik wou wees teenoor almal wat gewillig was om sy regering lojaal te dien.(47) Eintelik was dit 'n vorm van omkopery en hy het dit immers self erken.(48)
Nadat Wolseley kroonkolonieregering in Transvaal aan die gang gesit het met die instelling van 'n Uitvoerende Raad op 23 Februarie en 'n Wetgewende Vergadering op 10 Maart 1880, albei met genomineerde lede, het hy sy taak as afgehandel beskou. Hy het geen verdere probleme van die kant van die Boere verwag nie. Toe die volksvergadering wat vir April 1880 bele' is, boonop uitgestel word, was Wolseley in sy noppies. 'Things have never looked better than they do now', was sy kommentaar.(49)
Vir die Boere, wat nog steeds op 'n antwoord op hulle memorie gewag bet, was Wolseley se optrede 'n skok wat hulle aangespoor het om te volhard in hulle strewe na onafhanklikheid. Ontevredenheid oor die optrede van amptenare, veral oor die insameling van belastings en die uitreiking van permitte vir ammunisie,hhet oral uitgeslaan. 'n Voorval op Middelburg illustreerhdie spanning wat geheers bet. Toe vyftig burgers op 8 Oktober 1879 die verhoor van J.H. Jacobs bygewoon het, het die waarnemende landdros dit goed geag omhWolseley se proklamasie oor die behoud van Britse gesag is Transvaal te laat voorlees. Dit het chaos tot gevolg gehad en die verhoor is vir 'n paar uur uitgestel. Ge-irriteer deur die proklamasie, asook deur die beperkings op ammunisie-aankope het die burgers op twee winkels toegeslaan en al hulle ammunisie onder dwang gekoop sonder om permitte daarvoor te toon. (37) Soortgelyke 'kopery' van ammunisie het op ander plekke gevolg. Die oortreders is slegs ligte boetes opgele', moontlik om 'n algemene opstand te voorkom. Wolseley was spoedig daarvan oortuig dat 'we are hated by 9/10 of the Boers with an intense hate'.(38)
Wolseley het voorts, in teenstelling met ander Britse amptenare, die moed van sy oortuiging gebad om te erken dat daar nooit 'n groot en invloedryke groep Boere ten gunste van anneksasie was nie. Hy het dus die anneksasie as 'a great political blunder' beskou.(39) Hy sou egter die laaste een wees om die onttrekking van Britse gesag aan te beveel, omdat dit Britse prestige, veral by die Swartes, sou skaad.(40)
Voordat Wolseley teen die Boere kon optree, moes hy eers die opstandige Pedikaptein, Sekhukhune, onderwerp. Wolseley was veral bekommerd oor die volksvergadering wat vir 10 Desember 1879 bele' is en hy het Lanyon opdrag gegee om die Boereleiers van die protesbeweging af te rokkel deur staatsposte aan hulle te bied. Hy was ook bereid om tot £50 te betaal vir inligting wat sou lei tot aanklagte teen persone wat van skrikaanjaging gebruik maak om die burgers by die volksvergadering te kry. Die Boere moes ook voorts afgeskrik word met 'n berig in die Transvaalse Argus dat die artillerie toegerus word met 'n nuwe en baie gevaarlike bom.(41)
Wolseley het die klimaat verkeerd gelees. Die protesbeweging was nie besig om dood te loop nie. Die volksvergadering is ook nie uitgestel omdat die protesbeweging laat vaar is nie. Dit is gedoen om nog eens 'n poging aan te wend om die onafhanklikheid op 'n vreedsame wyse terug te kry. Kruger en Joubert is na Kaapstad afgevaardig om 'n federasievoorstel wat voor die Kaapse parlement gele' sou word teen te werk. Daarby sou op die nuwe Britse eerste minister, W.E. Gladstone, 'n beroep gedoen word om hom te hou by die mening wat by voor die Britse verkiesing uitgespreek het dat hy teen die Transvaalse anneksasie gekant was en dit moontlik na sy bewindsaanvaarding sou herroep. Kruger en Joubert het wel in Kaapstad bygedra tot die mislukking van die federasieplan.(50) Die beroep op Gladstone was egter onsuksesvol.(51)
Na Wolseley se vertrek het generaal-majoor sir George Pomeroy Colley hom as ho-e kommissaris vir Suidoos-Afrika opgevolg. Colley was egter nie soos Wolseley ook goewerneur van Transvaal nie. Dit het beteken dat Owen Lanyon nou seggenskap verkry het. Lanyon het gemeen dat die Boere-agitasie besig was om dood te loop.(52) En tog was daar volop tekens dat dit nie die geval was nie. Kennisgewings wat Engelsgesindes belet het om op Boere se plase te kom het al meer in De Volksstem verskyn. 'Wij zijn het tergen moede en vol tot barstens toe', het 'n groepie burgers in die distrik Rustenburg gese(53) en daarmee waarskynlik die gevoelens van baie ander vertolk. Daar was ook heelwat probleme met die betaling van belastings. Vir Lanyon was die Boere egter 'n klomp grootpraters wat te lafhartig was om ooit tot optrede oor te gaan.
In Potchefstroom het die belastinginsameling tot 'n openlike botsing aanleiding gegee. Pieter L. Bezuidenhout van wyk Schoonspruit is vir £27.5.0 aangeslaan, maar hy het slegs £14 aangebied, wat volgens sy kwitansies die bedrag was wat hy verskuldig was. Die landdros wou nie ingee nie en Bezuidenhout is voor die hof gedaag. Die uitspraak was dat hy net £14 moes betaal, maar hy is aangeslaan vir £8 hofkoste. Bezuidenhout het toe geweier om die gesamentlike bedrag van £22 te betaal, waarop op sy wa beslag gele is.(55) 'n Honderdtal Boere het op 11 November 1 880 verhoed dat die wa opgeveil word.(56)
Hierna het sake vinnig ontwikkel. Van regeringskant is 'n hele klomp maatree-els getref om die landdros se gesag te handhaaf en die belhamels aan die man te bring.(57) Aan Boerekant het dit duidelik geword dat die einde van vreedsame onderhandelings aangebreek het en die volksvergadering is na 8 Desember 1880 vervroeg. Op sy beurt het Lanyon 'n kennisgewing in die staatskoerant gepubliseer om die Boereleiers te waarsku teen wetsoortreding en die lojales te verseker dat Britse gesag gehandhaaf sou word.(58)
Op die bestemde dag het die burgers van heinde en ver saamgetrek op Paardekraal, die plaas waarop Krugersdorp later aangele is. Moontlik was daar uiteindelik 8 000 burgers byeen. Op 11 Desember is Kruger as vise-president versoek om die regering van die Republiek te herstel. Hy het dit op die l3de gedoen deur die Volksraad byeen te roep. By die geleentheid het die voorsitter van die Volksraad, C.J. Bodenstein, Kruger bedank vir sy gewilligheid om aan die stem van die volk gehoor te gee en hom verseker dat hulle by hom sou staan 'gereed tot den laatsten man om ons leven voor de afhankelijkheid van ons dierbaar vaderland op te offeren'.(59) 'n Driemanskap bestaande uit Paul Kruger, Piet Joubert en M.W. Pretorius sou die bestuur van die land voorlopig behartig.
Op 13 Desember 1880 is ook 'n proklamasie opgestel waarin die Boeresaak uiteengesit en die buitewereld kennis gegee is dat die onafhanklikheid van die Republiek herstel is.(60) Kommandant Piet Cronje' is die volgende dag met 'n sterk patrollie na Potchefstroom gestuur om die proklamasie by J.P. Borrius te laat druk. Voorts is Paardekraal verlaat en op die l6de is die vierkleur op Heidelberg gehys. Dit sou voorlopig die setel van die Boereregering wees.(61)
Voordat die burgers Paardekraal verlaat het, is 'n klipstapeling gebou en elkeen wat 'n klip gele' het, het 'n heilige gelofte afgele' om mekaar as broers die hand te reik, getrou aan hulle land en volk te bly en met die oog gerig op God tot die dood toe saam te werk vir die verkryging van hulle onafhanklikheid.(62) Dit was 'n verenigde volk wat hulle hier tot 'n gelofte verbind het. Van die verdeeldheid wat daar tevore in Transvaal was, was daar geen sprake meer nie. Die gemeenskaplike ideaal om hulle onafhanklikheid te herwin loop soos 'n goue draad deur die Boere se optrede sedert 11 April 1877, toe die protes uitgereik is. Hierdie ideaal was die band wat hulle verbind het en die verskeie volksvergaderings het hulle geleer om dinge saam te doen. In Desember 1880 was die tyd dus ryp om tot optrede oor te gaan.
In Pretoria het Lanyon, wat deur die Driemanskap versoek is om die sleutels van die staatskantore binne 48 uur sonder bloedvergieting te oorhandig,(63) op 18 Desember 1880 met 'n proklamasie geantwoord waarin die optrede van die burgers as rebellie bestempel word en die bevelvoerder van die troepe opdrag gegee is 'to vindicate the authority of Her Majesty's Government'.(64) Die oorlog was toe reeds aan die gang.
Die eerste skoot van die oorlog het op 16 Desember 1880 in Potchefstroom geklap toe 'n Boerepatrollie met 'n paar Britse soldate slaags geraak het. Wie die eerste skoot gevuur het, kan nie met sekerheid bepaal word nie.(65) Hierna het Cronje' Potchefstroom ingeneem en die troepekamp belee-er waar kolonel Winsloe oor 'n stuk of 140 man en 'n paar artilleriste met twee kanonne gesag gevoer het. Die Boere se strategie was dan ook daarop gemik om 'n konsentrasie van die verspreide troepemagte in Transvaal te verhoed. Alle troepekampe is dus belee-er. Voorts sou gepoog word om versterkings uit Natal voor te keer.
In Transvaal was daar nie voldoende troepe om die burgers die hoof te bied nie. Dit was in groot mate te wyte aan Colley en Lanyon se wanvertolking van die Boereplanne. Eintlik het hulle al gewoond geraak aan volksvergaderings wat altyd vreedsaam uiteen is, asook aan die talryke gerugte dat die Boere tot gewapende optrede sou oorgaan, maar waarvan daar nooit iets tereg gekom het nie. Dit het tot gevolg gehad dat Colley op 24 Augustus 1880 'n vermindering van die troepemag in Transvaal met een regiment aanbeveel het. Hy het dit wel nodig gevind dat 'n sterk mag in Pretoria gehou moes word met afdelings troepe by punte wat van strategiese en politieke belang was. Gevolglik is geree-el om twee en 'n kwart regimente infanterie, twee afdelings artillerie met vier kanonne, een kompanie Ingenieurs en 120 man berede infanterie in Transvaal te hou.(66) Later is nog 'n regiment uit Transvaal onttrek.
Met die uitbreek van vyandelikhede was daar troepesametrekkings in Pretoria, Potchefstroom, Standerton, Lydenburg, Wakkerstroom, Rustenhurg en Marabastad. In Marabastad het slegs 60 man van die 94th Regiment onder kapt. E.S. Brooke oorgebly nadat een kompanie na Pretoria ontbied is. Die troepe in Marabastad, bygestaan deur 30 vrywilligers en 50 basterpolisie, is deur kommandant Barend Vorster vasgepen. Ook in Lydenburg het daar slegs 'n stuk of 70 man onder luitenant Long oorgebly nadat die hoofkwartier en twee kompanies van die 94th Regiment na Pretoria vertrek het. Kommandant Piet Steyn het die Lydenburgse troepe vasgekeer. In Standerton was daar twee kompanies 94th Regiment and een kompanie 58th Regiment onder majoor W.E. Montague. Sy 350 man, wat aanvanklik deur 34 maar later deur 75 vrywilligers bygestaan is, het die wind van voor gekry van 'n aantal burgers onder kommandant Lombaard. Kommandant Van Staden het die 33 vrywilligers en 120 troepe onder kaptein Saunders in Wakkerstroom besig gehou. In Rustenburg is 72 man en 10 vrywilligers onder kapt. Auchinleck eers deur kommandant A. van der Walt en later deur kommandant C. Eloff belee-er.(67)
Die sowat 260 troepe wat onder kolonel Anstruther van Lydenburg af op pad was na Pretoria, het nooit hulle bestemming bereik nie. Kommandant Frans Joubert het hulle op 20 Desember 1880 met sowat 160 burgers by Bronkhorstspruit aangedurf en met gevoelige lewensverliese tot oorgawe gedwing. Hierdie klinkende oorwinning het nie alleen die Boere se moreel gestimuleer nie, maar ook die belee-erde Britse troepe in hulle dop laat kruip. Hoewel dit moeilik is om vas te stel wat die getalle van die burgers was wat die verskillende plekke belee-er het, is dit wel duidelik dat hulle getalle baie minder was as die' van die vasgekeerde troepe. In Pretoria het generaal H. Schoeman, bygestaan deur D. Erasmus, Hans Botha en Henning Pretorius met ongeveer 600 burgers sowat 1 000 man (troepe en vrywilligers) ingesluit.(68)
Die hoof-Boeremag was onder kommandant-generaal Piet Joubert en Nicolaas Smit op die Transvaal-Natalgrens waar hulle die versterkings uit Natal onder generaal Colley ingewag het. Toe Colley, wat bevelvoerder van die troepe in Natal en Transvaal was, in Pietermaritzburg van die vyandelikhede verneem het, het hy onmiddellik ree-elings getref om met al die beskikbare troepe na Transvaal op te ruk. Saam met die troepe in Transvaal sou hy dan beskik oor 'n mag van drie en 'n half regimente infanterie, agt kanonne en sowat 250 berede man, wat hy gemeen het moontlik voldoende sou wees om die oorlog te be-eindig.(69) Op papier lyk dit nie sleg nie, maar in die praktyk was dit 'n gelapte troepemag waarmee Colley wou deurbreek. Die sowat 1 400 man en 6 kanonne wat uiteindelik op 26 Januarie 1881 by Mount Prospect kamp opgeslaan het, was afkomstig uit verskeie regimente en haastig saamgeflans.(70) Met hierdie mag het hy op 28 Januarie die burgers op Laingsnek aangedurf en die onderspit gedelf. Colley was haastig om deur te breek om die belee-erde garnisoene in Transvaal te gaan ontset. Hy was veral bekommerd oor die troepekamp in Potchefstroom wat nie oor voldoende rantsoene beskik het nie. Sy oorhaastigheid het hom egter duur te staan gekom en sou hom later die hoogste tol laat betaal.
Na die nederlaag by Laingsnek moes Colley noodgedwonge op hulp wag. Versterkings het van 25 Januarie af in Durban begin aankom. Ook sir Evelyn Wood, wat as tweede in bevel aangestel is, was op pad na die front. Colley het beoog om van die versterkings onder sy eie bevel te voeg totdat hy oor 'n mag van 2 200 infanteriste, 450 kavalleriste en ses kanonne beskik. 'n Tweede kolon moes onder Wood op Newcastle versamel vir flankbewegings indien die Boere dit nodig sou maak. Colley wou teen 20 Februarie met sy opmars begin en deurdruk na Pretoria. Bellairs moes dan daarvandaan opruk om Potchefstroom en Rustenburg te ontset. Wood sou volg om Lydenburg te ontset en die orde in die distrikte Wakkerstroom en Utrecht te herstel, en indien nodig ook 'n mag aanvoer na Middelburg en Marabastad. 'You will... I am sure, understand that I mean to take the Nek myself!' het Colley op 4 Februarie aan Wood geskryf.(71)
Colley kan natuurlik nie stilsit in sy kamp by Mount Prospect nie. Hy moes voortdurend op die uitkyk wees ten einde 'n moontlike Boere-aanval op sy kamp af te slaan. Daarby moes hy sy verbindingslyn met Newcastle oophou, want vandaar sou die verwagte versterkings kom en het hy ook sy proviand gekry. Ook die gewondes is daarheen teruggestuur. Die Boere het hierdi kwesplek raakgesien en het probeer om hierdie verbindingslyn af te sny. Op sy beurt wou Colley dit nie toelaat nie. Dit het gelei tot die geveg by Schuinshoogte ook bekend as die slag van Ingogo, op 8 Februarie. Na 'n hewige geveg het die troepe in die donker die slagveld verlaat. Die Boere was in besit van 'n baie goei posisie maar moes dit weens 'n gebrek aan kommunikasie, veral as gevolg van die omweg wat gevolg moes word en die vol riviere en spruite, uiteindelik ook prys gee.
Vir Colley was Schuinshoogte nog 'n gevoelige terugslag. 'The gravity of his task was now evident', skryf sy biograaf. 'The mobility of the enemy; the extraordinary accuracy of their rifle fire; their coolness, courage, and instinctive knowledge of war, the inbred results of free country life in these stern uplands which had taught them in many a hard fight with man and nature all they knew of war... His little force was not able to prevail against the Boers.'(72)
Terwyl Colley op die versterkings gewag het, is die vredespogings voortgesit. Vir 'n man soos Paul Kruger was dit duidelik dat die oorlog slegs 'n demonstrasie van sy volk se vasberadenheid was. Hy sou nooit die oorlog enduit teen Brittanje kon volhou nie. Daarom was die erkenning van Transvaalse onafhanklikheid vir hom die hoofdoel.(73) Baie ander in Suid-Afrika en ook in Brittanje het vrede voorgestaan. Waar daar tevore niemand na die Boeresaak wou luister nie, was daar nou baie wat simpatiekgesind was. Buitendien het dit ook begin lyk of ander Afrikaners buite Transvaal tot die stryd wou toetree.
Intussen het Kruger aan Colley geskryf, wat op beurt weer met die Britse regering geskakel het. Op 21 Februarie het Colley aan Kruger geskryf dat die Britse regering bereid was om 'n kommissie te benoem wat volmag sou he' om selfregering vir Transvaal uit te werk as die Boere hulle verset staak. Kruger moes binne 48 uur antwoord. Dit kon hy egter nie doen nie omdat hy nie meer by Laingsnek was nie, maar in die omgewing van Rustenburg. Toe hy Colley se brief op die 28ste ontvang het, het hy dadelik geantwoord en die Britse voorstel aanvaar.(74) Dit was 'n dag na die slag van Majuba.
Colley het nie op 'n antwoord van Kruger gewag nie, ten spyte van die feit dat hy deur die Boere meegedeel is dat Kruger nie binne die vasgestelde 48 uur kon reageer nie. Die Boere het waarskynlik die 48 uur as 'n wapenstilstand beskou. Dit was egter nie die geval nie. Nog voor die slag van Majuba het Colley nie alleen verkenningstogte beveel nie, maar was daar ook kleiner skermutselings tussen die troepe en die burgers. Hieroor was die Boere nie baie gelukkig nie, maar hulle was wel op hulle hoede. Dat Colley graag 'n beslissende slag wou lewer, spreek duidelik uit 'n brief wat hy op 18 Februarie, die dag toe hy ook aan Kruger geskryf het, aan sir Garnet Wolseley gerig het: 'I am now getting together a force with which I think I could command success, but the Home Government seem so anxious to terminate the contest, that I am daily expecting to find ourselves negotiating with the "Triumvirate" as the acknowledged rulers of a victorious people; in which case my failure at Lang's Nek will have inflicted a deep and permanent injury on the British name and power in South Africa which it is not pleasant to contemplate.'(75) Buitendien kon Colley ook nie te lank wag op Kruger se antwoord nie, want vir die belee-erde garnisoene in Transvaal, veral in Potchefstroom, het die toestand daagliks verswak. Kruger se antwoord kon buitendien negatief gewees het.
Colley het sy onmiddellike begeertes, wat dit dan ookal mag wees, nooit verwesenlik nie. Sy troepe het 'n vernederende nederlaag op Majuba gely en hy het self met sy lewe geboet. Dit was die laaste botsing van hierdie oorlog. 'n Wapenstilstand is gesluit wat op 'n vredeskikking uitgeloop het. Die Transvalers het eindelik met die Pretoriase Konvensie hulle onafhanklikheid herwin, al was dit dan ook onder beperkende voorwaardes. So is 'n stryd in 1881 be-eindig wat sedert 1877 eers met die pen en later met die geweer gevoer is.
Getrouheidseed vir Skole
Afdelings: Opinie, skole
Die Verkenners het met absolute weersin kennis geneem van die sogenaamde getrouheidseed wat deur die ANC se Minister van Onderwys, Naledi Pandor, bekend gestel is.
Vae beloftes dat die eed nog vir openbare kommentaar oopgestel gaan word, of dat die eed dalk net op 'n vrywillige basis afgelê gaan word, stel ons geensins gerus nie. Dit is tog bekend dat kinders moeilik groepsdruk kan weerstaan, wat beteken dat in multikulturele skole, Afrikanerkinders waarskynlik geïsoleer sal word as hulle dit nie aflê nie. Druk van onderwysers sal hulle selfs glad nie kan weerstaan nie.
Die naamsveranderings wat in die land plaasvind, het al geleer dat openbare kommentaar, nie die papier werd is waarop dit geskryf staan nie. Ons daag die ANC trouens om te bewys dat hulle hul al ooit aan die openbare kommentaar van Afrikaners gesteur het. Dit is niks anders as 'n nuttelose fopspeen nie.
Die trant van die eed, toon duidelik dat dit 'n politieke trant het. Om kinders nou 'n eed te wil laat aflê waarin die sogenaamde ongeregtighede van die verlede aangespreek word, is onverdunde ANC-propaganda, en sal Boere- en Afrikanerkinders van kleins af op skolle etiketteer as die sondebokke van die verlede. Netso is die verwysing na diegene wat kwansuis swaar gekry het vir vryheid, 'n polities aanvegbare stelling vanuit die ANC-kamp. Die belofte van die handhawing van die regte van die Grondwet, is 'n leuen, aangesien die ANC hom self nie eens steur aan die regte wat in die Grondwet uitgestippel is en waarvan die Afrikaner net mooi niks merk nie.
Die Verkenners verwerp nie net die inhoud van die eed nie. Ons verwerp die beginsel van 'n eed as geheel. 'n Kind wat nog nie toerekeningsvatbaar is nie, kan nie in 'n hof onder eed geplaas word nie, en behoort dus ook nie onder druk op skool onder 'n eed geplaas te word nie.
'n Beskaafde volk soos die Boere- of Afrikanervolk, het geen eed nodig nie, want hy weet wat is moreel toelaatbaar en wat nie. En 'n eed van getrouheid aan 'n bewind wat nie sy mense teen moord, verkragting en roof kan beskerm nie, en wat ons volk se kultuurgoedere die een na die ander vernietig, en boonop nie eens voldoende elektrisiteit kan opwek of water kan suiwer nie, grens aan die belaglike.
Artikel wat in Die Afrikaner verskyn het:
DIE GRONDBESETTINGSPATROON IN SUID-AFRIKA
Saamgestel deur Werner Weber
Om Dr. JSM Matsebula se boek A History of Swaziland na behore te verstaan, moet daar in breër perspektief na die geskiedenis, en meer spesifiek na die grondbesettingspatroon in Suid-Afrika gekyk word.
Volgens Dr. Matsebula het die swart mense die Limpoporivier in ca. 1400 A.D. oorgesteek en geleidelik suidwaarts getrek. Hulle het die inheemse bevolking, die San (Boesmans) en die Khoi (Hottentotte) bloot uitgewis.
Dr. Matsebula gaan voort en dui aan dat daar twee hoofstrome was, te wete die Sotho, en die Nguni, wat weereens verdeel het in die Tswana en verskeie Sothogroepe, en die Nguni wat weereens verdeel het in twee strome, te wete die Tekela-Nguni, en die Ntunga-Nguni wat geleidelik Suidwaarts beweeg het. 'n Gedeelte van die Embo Nguni, het hulle in Swaziland gevestig. (Sien Kaart 1.) (Hierdie kaart is aangesuiwer met datums soos weergegee in AT Bryant se gesaghebbende werk Olden Times in Zululand and Natal 1929 : 16, waarna Dr. Matsebula gereeld in sy boek verwys).
Hierdie groepe swart mense wat geleidelik Suidwaarts getrek het, het die Blankes, wat na 1652 met die koms van Jan van Riebeek, geleidelik Noordwaarts getrek het, in ongeveer 1750 in die Omgewing van die Keiskammarivier ontmoet. Altesame nege grensoorloë het gevolg tussen die Noordwaartstrekkende Boere (en ook die Britte), en die Xhosastamme. Daarna het die Groot Trek begin in ongeveer 1836.
Die Noordwaartstrekkende Boere het 'n land aangetref wat grootliks leeg en onbewoon was, as gevolg van die uitwissingsoorloë (Difiqane) tussen swart stamme.
Dit is belangrik om die volgende in hierdie verband te identifiseer:
1. Die San (Boesmans) en die KhoiKhoi (Hottentotte), was die eerste generasie( of orde) bewoners van Suid Afrika. Dit is die inheemse bevolking. Daar is tekens, soos rotskuns, wat aandui dat hierdie groepe dalk reeds 2000 jaar gelede hier aangetref is.
2. Die groepe Suidwaartstrekkende swart mense, en die Noordwaartstrekkende wit mense, kan gekatagoriseer word as die tweede generasie ( of orde) bevolking.
3. Die Indiers en die Maleise bevolking is die derde generasie ( of orde) bevolking.
Na die Groot Trek wat in 1836 begin het, het daar verskeie ooreenkomste tussen die Boere (die Voortrekkers) en verskeie swart stamme plaasgevind, waardeur 'n vestigingspatroon in Suid Afrika totstand gekom het. In die artikel in Excelsior Nuus van 15 Julie 2005, (The History of Swaziland), is aangetoon dat daar verskeie ooreenkomste tussen die Boere en die Swazi's gesluit is. Daar was egter ook ooreenkomste met ander stamme.
Die Piet Retief-Dingaan Traktaat
Volgens die ooreenkoms tussen Piet Retief en Dingane, die Zoeloe opperhoof, is die gebied tussen die Tugela en die Umzimvuburivier as 'n ewigdurende eiendom aan die Trekkers gegee, in ruil vir die terugbring van vee wat Sekonyela van die Zoeloe's geroof het (dit was etlike duisend stuks) deur die Trekkers. Hierdie ooreenkoms is by wyse van 'n Traktaat gefinaliseer aan die begin van 1838. Die gebied Suid van die Umzimkulurivier, was in elk geval bykans onbewoon as gevolg van Shaka se uitwissingstrooptogte.
Die Republiek van Utrecht
In 1840 is Mpande, 'n halfbroer van Shaka en Dingane deur ene Cornelius van Rooyen, 'n Voortrekker, tot opperhoof van die Zoeloes, Noord van die Tugela en Umzinyathirivier, gesalf. Van Rooyen het daarna in 1852, saam met Johannes Christiaan Klopper, en Andries Theodorus Spies, 'n stuk grond Oos van die Buffelsrivier, vir 300 beeste van Mpande geruil. Die ooreenkoms was mondelings. Daarna het van Rooyen, Spies en Klopper op 8 September, grond vir 100 beeste gekoop, en die koop is per traktaat gefinaliseer en op Doemasoeloe onderteken en kan in die Transvaalse Argief onder die verwysingsnommer EVR 260 gevind word. Die Noordelike grens van die gebied het gegrens aan die Suidelike grens van die grondgebied wat die ZAR in 1860 van die Swazi opperhoof per traktaat bekom het.
Op 12 September 1854 het van Rooyen, Spies en Klopper die grense van die gebied saam met Mpande se hoofmanne, Koengeen, Kaboel en Stuurman uitgemeet. Daarna kon Boere wat die gebied binnegekom het, plase koop, op voorwaarde dat hulle die plase moes bewoon.
Die grense van die gebied was as volg vasgelê:
Van waar die Bloedrivier in die Buffelsrivier invloei, tot aan Lynspruit, oor Kambule met die Pivaanrivier langs, tot waar die Pivaanrivier in die Pongolarivier invloei, en dan met die Pongolarivier op, tot waar die water in die huidige Wakkerstroom gebied skei. Van daar tot aan die Buffelsrivier en afwaarts tot waar die Buffelsrivier in die Bloedrivier invloei. Hierdie gebied het bekend gestaaan as die Republiek van Utrecht.
Die Kliprivier Afrikaners
Toe die Britte Natal in 1842 beset het, het die Afrikaners wat in die driehoek wat gevorm word deur die Tugela in die Suide, die Drakensberge in die Weste, en die Buffelsrivier in die Ooste, gehoop om hulle as 'n onafhanklike gemeenskap te handhaaf. Hulle wou hulle daarna met die Transvalers verenig. Die Natalse (Britse) bewindhebbers was egter nie hiertoe bereid nie, en het 'n Magistraat op 'n plek wat later as Ladysmith bekend sou staan, geplaas. Hierdie Afrikaners het gevoel dat hulle godsdienstig en kultureel by die Transvalers ingepas het.
Die Nieuwe Republiek van Lucas Meyer (Republiek Vrijheid)
In 1873 word Mpande se seun Cetshwayo, formeel as opperhoof van die Zoeloes deur die Britte gekroon. Na Cetshwayo se dood in 1884 volg 'n opvolgingstryd tussen Dinizulu en Zebhebhu, wat eersgenoemde met die hulp van 115 Boere wen. As beloning vir die hulp, gee Dinizulu in 1884 'n verdere ongeveer 1168000 ha grond aan die Boere. Op hierdie grond ontstaan die "Nieuwe Republiek", waarvan die grootste deel in 1888 by die Zuid-Afrikaanse Republiek as die distrik Vryheid ingelyf word. Die Britte het hierteen beswaar gehad, en die res van Zululand formeel in 1887 geannekseer.
Met die oog op die steeds toenemende Britse druk op Transvaal, is daar in Pretoria gedink aan 'n sterk moondheid wat as 'n bondgenoot kon dien. Slegs Duitsland sou so 'n rol kon vervul. Die Transvalers wou graag hulle groot ideaal, naamlik om hulle gesag tot aan die see uit te brei, in vervulling laat gaan, deur van die Zoeloes besitreg oor St. Lucia te verkry. Na 1881 sou hierdie strewe hervat word. Dit het gebeur teen die agtergrond van die "scramble for Africa". Duitsland sou as gevolg van die suksesse van Adolf Lüderitz in 1884 in Suidwes-Afrika, so 'n poging loods. A Einwald en A Schiel, het toe op 13 November 1884 'n ooreenskoms met Dinizulu bereik en St Lucia is aan Schiel afgestaan. Op 18 Desember 1884 (dieselfde jaar) het die Britse regering St Luciabaaai egter geannekseer, teen hewige protes van Berlyn sowel as Pretoria. Ook van die Nuwe Republiek, het op 30 April 1885 'n protes gekom omdat St Lucia volgens hulle wette aan die Nuwe Republiek behoort het.
Republiek Stellaland (1882 – 1885)
In 1881 het daar konflik ussen die Batlapinkaptein en die Koranas ontstaan. Die Koranahoofman het Boerevrywilligers om hulp genader waarvoor hulle plase in ruil sou kry.
Die Batlapin is in Julie 1882 verslaan en Gerrit Jacobus van Niekerk is aangestel as Administrateur van die gebied onder die naam of titel van die Land van die Ster, Stellaland. Vryburg was die hoofstad. Hierdie republiek se vlag het bestaan uit vertikale groen en rooi bane met 'n wit ster in die middel.
Net soos Goosen, was hierdie republiek Wes van die Transvaalse grens geleë. 'n Krygsmag onder Sir Charles Warren het in Februarie 1885 'n einde aan dié republiek gemaak. Stellaland het tot 1895 deel van die Koonkolonie van Betsjoeanaland gebly, toe dit by die Kaapkolonie ingelyf is.
Die Republiek Goosen (1882 – 1885)
In die vroeë 1880's het sekere Barolongkapteins suid van die Moloporivier die hulp van Boerevrywilligers van Wes-Transvaal ingeroep om onderlinge geskille op te los. In ruil daarvoor is hulle met plase en beeste vergoed.
In Januarie 1882 het die vrywilligers 'n volksraad gekies met N.C. Gey van Pittius as leier, en die Republiek Goosen gestig. Dié Republiek was ten Weste van die Transvaalgrens geleë.
Die hoofstad is uiteindelik (1884) Heliopolis genoem. Hulle vlag was die Vierkleur waarin die horisontale rooi, wit en blou strepe deur swart, wit en rooi (die ou imperiale kleure van Duitsland) vervang is.
In 1885 het sir Charles Warren ook 'n einde aan dié republiek gemaak. Daarna het Goosen deel van die Kroonkolonie Betsjoeanaland geword, totdat dit in 1895 deur die Kaapkolonie geannekseer is.
Die rede vir die Britse ingryping was om te verseker dat die handelsweg na die Noorde vir die Kaapkolonie oopgehou moes word. Hulle het 'n verbintenis tussen die Transvaal en Suidwes Afrika gevrees, en het derhalwe ook Betsjoeanaland as Britse gebied annekseer, om te verhinder dat die Duitsers en die Transvalers mekaar in die binneland van Suid-Afrika die hand sou reik.
DIE VRYSTAAT EN TRANSVAAL
Gedurende die jare 1822 tot 1836 het die uitwissingsoorloë (Difiqane) plaasgevind. Noord van die Vaalrivier voer die Matabele's van Mzilikazi 'n skrikbewind, en verjaag die Tswanavolke na die Suid-weste en Weswaarts tot in die Kalahari. Tot die verdrywing van Mzilikazi deur die Voortrekkers in Oktober 1836 by Vegkop, voer Mzilikazi een strooptog na die ander in die Vrystaat uit. Die Franse Sendeling Ellenberger, het bereken dat die vlugtendes in die Vrystaat gedurende die jare 1822 en 1828 ruim 288 000 van hulle volksgenote opgeët het as gevolg van hongersnood. By hierdie syfers moet nog bygetel word diegene wat as gevolg van hongersnood en oorlogsgeweld gesterf het. Die Vrystaat was amper algeheel onbevolk met die koms van die Voortrekkers.
Interessant is dat die Voortrekkers na Vegkop geen trekvee gehad het nie. Stamhoof Moroka van die Barolong, wat by ThabaNchu gebly het sedert 1830, het toe trekosse aan die Voortrekkers geleen.
Na die oorwinning oor Mzilikazi en hy Noordwaards tot in Zimbabwe verdryf is, het Potgieter aanspraak gemaak op die hele gebied wat vroeër deur die Amandebele beheer is. Dit het 'n gebied omvat vanaf die Vaalrivier Noordwaarts ongeveer 50 km Oos van Bronkhorstspruit, tot ongeveer by Potgietersrus. Van daar Noordwaarts tot by Soshongheuwels in Botswana en dan Suidwaarts tot by Kanye en daarvandaan Suid tot aan die Moloporivier. Hierdie gebied was ook as gevolg van die skrikbewind en strooptogte van Mzilikazi feitlik onbewoon.
Die grondbesetting in Oos-Transvaal (Mpumalanga) word in verbasende fyn besonderhede behandel, en kan in kort soos volg saamgevat word:
Die Swazi Koning Sobhuza 1 en daarna Koning Mswati se domain, het gestrek vanaf die Limpopo in die noorde en die Pongolorivier in die Suide, tot by die see in die Ooste en in die Weste feitlik tot aan die Vrystaatse grens. Die Swazi's het hierdie gebied bekom by wyse van verowering en die uitwissing van die ander stamme.
Toe Andries Potgieter en sy Boere in 1845 in die omgewing van Lydenburg aangekom het, was die gebied algeheel onbewoon  Koning Mswati het groot waardering gehad vir die gevegsvermoëns van die Boere, en was ook bewus van 'n visioen van sy vader, Koning Mswati 1 (Somhlolo) kort voor sy dood, dat mense met wit velle en lang hare na die gebied sou kom, en dat dit die einde van die Swazivolk sou wees as hulle die bloed van hierdie mense (die Blanke Boere) sou vergiet.
Toe Andries Potgieter Koning Mswati versoek het om hom in die gebied te vestig, het Mswati toegestem om strategiese oorwegings, naamlik om te dien as 'n buffer tussen die Swazivolk en sy swart vyande vanaf die Noorde, te wete die Pedi's.
• Die gebied wat aan Andries Potgieter toegeken is, het gestrek vanaf die monding van die Limpopo rivier in die Indiese Oseaan, strekkende tot waar die Limpopo die Olifantsrivier ontmoet, dan tot by die ontstaan van die Elandspruit naby Pretoria, dan reguit tot by die Krokodilrivier, dan tot by die samevloeiing van die Krokodilrivier en die Komatierivier en dan reguit na die Indiese Oseaan. Die Boere het 100 beeste vir die gebied betaal en die beeste is in twee aflewerings aan Koning Mswati voorsien. Dit was in 1846. Die transaksie is by wyse van 'n getekende traktaat gefinaliseer. Die dorp Ohrigstad is toe deur Potgieter gestig.
• Daarna in 1855, het 'n ander groep Boere Koning Mswati by sy Hoofstat Hhohho besoek, en ook grond vir vestiging versoek. Koning Mswati het weereens toegestem en weereens by wyse van 'n getekende traktaat die volgende gebied aan die Boere toegeken teen die betaling van 70 beeste, wat ook in twee besendings afgelewer is: Die gebied het gestrek vanaf Komatiepoort Suidwaarts al langs die Lebomboreeks tot by die Pongolorivier, dan afwaarts tot by die samevloeiing van die Pongolorivier en die Usuturivier, dan tot by die monding van die Pongolo-Usuturiviere en dan langs die kus Noordwaarts tot by die 1846 grens.
• In 1860 het Koning Mswati die wens uitgespreek om Blanke Boere in die Weste en Suidweste van sy koninkryk te vestig, weereens om strategiese redes. Op 12 Junie 1860 het die Kommandant-Generaal van die Zuid-Afrikaanse Republiek, 'n groep Swazihoofmanne ontmoet, wat aan hom die gebied uitgewys het waar Mswati die Blanke Boere gevestig wou sien. Hierdie ooreenkoms is weereens per traktaat gefinaliseer. Die hoofmanne het namens die Koning geteken. Die gebied het gestrek vanaf die Steelpoort tot by die oorsprong van die Komatie- en Vaalriviere, van daar tot by die Majubaberg, en dan tot waar die Pongolorivier ontspring, dan af, tot by die Pongolopoort by Lubombo, waar dit die 1855-lyn kruis.
• Dit was die uitdruklike ooreenkoms, dat hierdie Boere die Swazi's moes beskerm teen Zoeloe-strooptogte. Die Zuid-Afrikaanse Republiek het hierdie gebied in plase opgedeel en aan individuele Blanke Boere verkoop. Baie van die Boere was van Brittanje, veral van Scotland. Ongeveer 80 plase van 6000 'acre' elk is verkoop aan die Glasgow en Suid Afrikaanse Kompanie. Hierdie plase is bestuur deur Alexander McCorkindale. Hierdie nedersetting is egter later terugverkoop aan die Transvaal regering.
• Daarna, weereens in 1860, is 'n gebied van 500 000 'acre' in die Suid-Ooste van Swaziland aan Coenraad Vermaak verhuur teen 'n betaling van ₤5 en 30 beeste per jaar, as 'n verdere buffer teen die strooptogte van die Zoeloes.
• In 1875 toe President Burgers die President van die Zuid-Afrikaanse Republiek was, tydens die kroning van Koning Mbandizeni, het Mbandizeni die wens uitgespreek, dat betroubare manne aan die Suidwestelike grens van Swaziland geplaas word om 'n ogie oor 'n sekere Mbilini te hou, wat strooptogte in daardie gebied uitgevoer het. Ignatious Maritz en drie swaers, die Ferreira's het hulle toe in die gebied gevestig. Toe daar later 'n dispuut oor die gebied ontstaan het, het die Boere (72 manne) hierdie gebied onafhanklik verklaar onder die presidentskap van J Bezuidenhout, as Voorsitter van 'n driemanskap regering. Die gebied het ongeveer 36000 'acre' beslaan en is toe die "Klein Vrystaat" genoem. As rede vir hierdie optrede is genoem dat geen Swazi nog ooit in daardie gebied geleef het nie. Die gebied is naby Piet Retief geleë.
• Mbilini was 'n baie gewilde Swazi-prins en hoof van die Nyati (Buffel) Regiment. Hy het gehoop om sy vader, Mswati op te volg as koning, maar is as gevolg van Swazi tradisie oor die hoof gesien. Hy het derhalwe uitgewyk, en het 'n skrikbewind gevoer langs die bolope van die Pongolorivier en het in die grotte, in die berge gewoon. Volgens Matsebula is Mbilini toe deur 'n Brittse soldaat doodgeskiet  .
• In 1866 het die Zuid-Afrikaanse Republiek 'n versoek aan die Regente Koningin gerig vir die grond aan die Westekant van die 1860 toekenning. Die Regente Koningin het 'n man by name Magwazidili Dladla gestuur om saam met 'n kaptein van daardie gebied, Mavela Shabalala se seun, die grense van daardie gebied uit te wys.
• Die gebied het gestrek vanaf Majubaberg tot waar Vrede, Frankfort, Vereeniging en Rustenburg vandag staan, en feitlik tot aan die Vrystaatse grens. 'n Traktaat is aan Magwazidili gegee vir ondertekening, maar die Traktaat is egter nooit terug ontvang nie. As betaling het die Zuid Afrikaanse Republiek onderneem om 110 beeste en 40 komberse te oorhandig.
• In 1868 het President Pretoruius aanspraak gemaak op grondgebied by die monding van die Maputa rivier. Hierdie optrede het skerp reaksie van beide Portugal en Brittanje ontlok. Brittanje het 'n oorlogskip na Delagoabaai gestuur en die Britse vlag gehys.
Daarna in 1869 het die Portugese konsul in Kaapstad, na Pretoria gereis, en die Zuid-Afrikaanse Republiek en die Portugese het toe ooreengekom om die grens tussen die Portugese en die Zuid-Afrikaanse Republiek by die Lebomboberge te vestig, op voorwaarde dat die Zuid-Afrikaanse Republiek 'n spoorlyn na Delagoabaai sou bou en dat die Zuid-Afrikaanse Republiek Delagoabaai as sy hawe sou gebruik. Brittanje het hierdie traktaat betwis, op sterkte van beweerde konsessies van die Swazi's in 1823. Die Portugese het van hulle kant aanspraak gemaak op ander konsessies wat hulle van die Swazi's gekry het. Uiteindelik is die aangeleentheid in 1872 aan arbitrasie onderwerp met President Mac Mahon van Frankryk as arbiter. Op 24 Julie 1875 het Mac Mahon Delagoabaai aan Portugal toegeken.
• Koning Mswati is in 1865 oorlede en as gevolg daarvan het daar 'n ongemaklikheid by die Zuid Afrikaanse Republiek ontstaan oor die presiese grens tussen die Zuid-Afrikaanse Republiek en Swaziland. President Pretorius het in 1866 'n kommissie onder Voorsitterskap van C Potgieter saamgestel om die grenslyn in oorleg met persone, deur die Regentekoningin aangewys, vas te stel, en te finaliseer. Daarna het die sogenaamde Rudolph Kommissie in 1875 hom verder met die grensvasstelling bemoei. Daar is uiteindelik wel konsensus bereik oor die grenslyn en spesifieke bakens wat as grenslyn sou dien, is op ooreengekom.
• Op 3 Augustus 1881 is 'n dokument deur die Transvaalse regering en Brittanje onderteken, wat die grenslyn gefinaliseer het. Hierdie dokument is genoem die Pretoria Konvensie. Slegs twee gebiede is deur die Swazi's betwis, en die ongelukkigheid het voortgeduur vir ongeveer 'n honderd jaar. Dit is die Ngwavuma gebied en die Hhohho Vallei.
• Die Suid-Afrikaanse regering was meer as begerig om die gebiede aan Swaziland toe te ken. Hierdie pogings is egter deur die Hoofminister van Kangwane Enos J Mabusa en daarna 'n suksesvolle hofaansoek deur Kwazulu op 25 Junie 1982 verongeluk.