Die alsiende oog is dus in die hele samelewing teenwoordig, en by implikasie ook in die letterkunde. Die hipotese grondliggend aan hierdie artikel is dat die voyeurisme ’n onmisbare rol speel in die skryf- en leesproses. Nie net is die skrywer, of die digter, die voyeur wat die wêreld afloer en in die teks be-teken nie, maar sowel die teks as die leser is betrokke in en by ’n verweefdheid van voyeuristiese handelinge.
In die gedig “Wensbegeerte” in Vleiswond (1993:85) word daar in die eerste versreëls eksplisiet na die voyeurisme verwys:
Die “[v]oyeuristiese wens” wat hier uitgespreek word, behels ’n homoërotiese begeerte na die blote liggaamlikheid van die minnaar. Die spreker wil die minnaar intens begeer deur hom ewe intens te beloer. Die begeerde en begeerlike liggaam word voorgestel as ’n “[w]aarheid sonder diepte / sonder beloftes”, ’n beeld wat selfs “aanbid” kan word. Hierdie “waarheid” is egter ironies, aangesien dit momenteel van aard is en onmiddellik “vervang” kan word met ’n volgende. Die narsissistiese “totale toewyding” aan die seksuele word in die slot deur ’n profanering van Pilatus se “Ecce homo!”-uitroep teruggekaats na die voyeur self: terwyl hy na homself kyk, is daar ook ’n inkyk in die self. Hier is nie net ’n aanduiding van ’n introspektiewe blik nie, maar ook van ’n bewuswording van die destruktiewe potensiaal van seks – vergelyk die lem-gedeelte van die woord lemma. Die vervlietende, efemere, plaasvervangende aard van die liggaamlike kontak, van die verhoudings en van die lewe herinner op ironiese wyse aan die soeke na en uitstel van betekenis in ’n oneindige proses van semiose. Die slotreëls wys nie slegs op die eie tydelikheid en “ondergang” nie, maar ook op die ontoereikendheid van taal, met die gedig as “lem(ma)” van die “[w]ensbegeerte”:
In ’n ander gedig in Vleiswond, naamlik “Die bed” (1993:88), word die ek-spreker se kamer voorgestel as die ruimte van Bloubaard, waar hy rustig, doelgerig en gulsig op sy prooi wag. Terselfdertyd soek hy aktief na sy buit, soos die Griekse mitologiese rower Prokrustes:
Die ek-spreker se voyeuristiese verlange is na iemand wat sal pas in sy “prokrustes-bed”, dit wil sê ’n slagoffer wat sal voldoen aan sy ideale en voorwaardes. Dit is bekend dat Prokrustes sy gevange reisigers op sy bed uitgerek het as hulle te kort was of hul ledemate afgesaag het as hulle te lank was (Procrustesbed s.j.). Die voyeuristiese verlange is dus ’n verlange na die onbereikbare, omdat die eise van die ek-spreker te spesifiek, te rigied, te oordadig en selfs te gewelddadig is. Dat hierdie verlange ook metapoëtiese implikasies inhou (soos dikwels in die poësie van De Lange), blyk uit die eieskepping “lyfsonnet” in die slot – die spreker is op soek na iemand wat soos “’n lyfsonnet” sal pas in sy “prokrustes-bed”.
Die woord loergat (en verwante woorde soos gaatjie en spil) het eerstens betrekking op die sleutelgat waardeur die voyeur kan loer om sy drange te bevredig. Tweedens sou dit kon verwys na die gat in ’n tronkdeur waardeur die bewaarder kan loer, waarby ’n magsposisie geïmpliseer word. Derdens word dit dikwels uitgebrei om ook die betekenisonderskeiding van anus in te sluit. In die gedig “Beeld-kyk” in die bundel Akwarelle van die dors (1982:53) word die loergat3 as “gaatjie” voorgestel, terwyl sowel die spreker as sy minnaar as voyeurs van mekaar se liggame optree. Met behulp van leestekens soos dubbelpunte, aandagstrepe en klemtekens vind daar ’n metaforiese verspringing plaas: die “gaatjie” is sowel “oog”, as “pupil”, as “anemoon”, as “sluitspier”. Die ek-spreker en sy geliefde kyk egter op verskillende wyses na die “gaatjie”:
Terwyl die minnaar se liggaam en wese beskryf word asof dit ’n klipbeeld is – tevrede, selfgenoegsaam en “ingedagte in marmer” – stel die spreker homself as “anemoon” voor: sag, ontvanklik, blootgestel.
Die “gluur” deur die “spil” loop ná dae uit op die seksdaad, wat voorgestel word as ’n bottelnek wat ’n kurk “vat” en ’n moer wat ’n bout “melk”. Die “loergat” of “spil” dien dus as voorwaarde vir die seksdaad en daarom is die voyeuristiese handeling so aanloklik: dit kan tot vervulling lei, al is daardie vervulling van tydelike aard. Daarom word daar juis na ’n “loergat” gesoek waardeur die (potensiële) minnaar waargeneem kan word.
In die gedig “Rent” in die bundel Vleiswond (1993:87) is Tobie, die “[r]ent-piece”, in beheer van sake. Hy laat toe dat hy bekyk word, maar bly afsydig. Omdat Tobie gelykertyd so “tegemoetkomend” en “afgetrokke” voorkom, is hy afstandelik en selfs “onwerklik: soos ’n hologram”. Dit maak hom só begeerlik in die oë van die spreker dat hy onaards voorkom – byna “goddelik”. Daarom sou die ideale wyse om Tobie volkome te besit, deur ’n “loergat” wees:
Deur ’n “loergat” sou Tobie tot ondergeskikte gemaak kon word. Enersyds wil die spreker Tobie oorwin deur hom in die geheim waar te neem; andersyds wil hy Tobie deur seks ondergeskik maak.
Met die omskrywing van die “loergat” as ’n “judasoog” word die voyeuristiese en die seksuele as verraderlike handelinge voorgestel, omdat dit nie kan lei tot psigiese en emosionele besit nie. Die weiering van sowel prysgawe van die eie ek as die behoefte daaraan lei tot ’n afstand tussen die ek-spreker en die minnaar. Die voyeursaksie bied dié afstand (’n afstand wat in teenstelling staan tot “gesanksioneerde” sieninge van seks as deel van die liefdespel), maar dit is ’n afstand wat ambivalent van aard is. Soos Sartre (1986:258) dit stel, is daar enersyds in die wedersydse blik tussen die Self en die Ander-as-objek noodwendig ’n mate van afstand betrokke. In die voyeuristiese handeling is daar dus ook afstand betrokke tussen die Self en die Ander. Andersyds is die voyeuristiese blik intenser, omdat die voyeur as ’t ware déél word van die beeld wat hy beloer. Die afwesigheid van die wedersydse blik in die meeste van bogenoemde gedigte dra dus by tot die persoonliker, privater en intiemer kyk van die voyeur. Terselfdertyd suggereer dit die mag wat die voyeur oor die waargenomene besit. By implikasie lewer hierdie gedigte metapoëtiese kommentaar op die spreker-digter se afstand van dít wat waargeneem word om sodoende ’n intenser waarneming in die gedig uit te beeld. Dit is in ooreenstemming met een van die wesenskenmerke van die voyeurisme, naamlik dat dit ’n afstandsaktiwiteit is (Barnett 1984:18).
Anders as in die geval van die gedig “Olympia” handel hierdie drie gedigte oor manlike figure wat onbewus daarvan skyn te wees dat hulle dopgehou word. “Saaiman met son wat sak” is volgens die subtitel gebaseer op ’n skildery van Vincent van Gogh. Die saaier “strooi / die ganse middag lank”, terwyl die land voorgestel word as ’n “kole-bed wat sinder”. “Die wanner” is volgens die subtitel geskryf “na ’n swart-en-wit afdruk van Millet” en handel oor ’n man in wie se stap die “ritme / van sekelswaai en wan en houtsaag” is, “halfbewus van sy geslag agter die broeksflap”. Hierdie twee voorstellings kontrasteer sterk met die uitbeelding in “Studie van ’n portret van ’n man”, volgens die subtitel ’n “optelgedig oor die skildery van Francis Bacon”. Bacon het vele skokkende, gewelddadige portrette en selfportrette geskilder; in hierdie geval word die man uitgebeeld as ’n “kadawer” met “bederfde vlees”, wie se oog uitglip “soos ’n lens” en wie se lippe verwring word as gevolg van ’n harde geweld. Dit is asof die afgebeelde man uitkyk deur ’n ruit – “dié raam / waardeur óns kyk?”. In hierdie drie gedigte is daar telkens ’n voyeuristiese handeling ter sprake. Met ’n duidelik homoërotiese belangstelling word die mans uitgebeeld in enersyds hul energieke arbeidsaamheid en andersyds hul broosheid en gebrokenheid.
By die transformasie van skildery tot gedig gaan dit verder ook oor die verhouding tussen die skilder en die wêreld, wat uiteindelik die verhouding tussen die digter en die wêreld impliseer. In hierdie lig gesien kan kortliks gewys word op die teorie van Merleau-Ponty (1964) in sy essay “Eye and mind” wat handel oor die skilder se persepsie van die wêreld, asook eersgenoemde se verhouding tot die skildery. Merleau-Ponty (1964:159–90) gaan van die standpunt uit dat dit onmoontlik is om die wêreld as ’n absolute van die mens se operasionele denke te sien. Die wêreld is nie dit wat deur die wetenskap in totaliteit in ’n laboratorium betrag kan word nie. Daar moet wegbeweeg word van so ’n kunsmatige, absolute blik op die wêreld en eerder teruggekeer word na die “there is” (1964:159) van die wêreld. Laasgenoemde begrip word deur Merleau-Ponty (1962:160) soos volg omskryf: