Teregstellings van rebelle was doeltreffende afskrikmiddel.
Die omstrede teregstelling van Kaapse rebelle en burgers van die Republieke in die Kolonie in die Anglo-Boereoorlog het in Oktober 1901 'n hoogtepunt bereik toe 15 burgers in dié maand tereggestel is. Saam met die gevangeneming van Gideon Scheepers in dieselfde maand was dit die keerpunt van die rebellie in die Kolonie.
Die vlaag grusame teregstellings in die winter en lente van 1901 het op 'n reeks invalle in Kaapland deur 'n aantal guerrilla kommando's onder aanvoering van genls. Pieter Kritzinger, J.B.M. Hertzog en Jan Smuts gevolg.
As vergelding teen die ontbering en lyding deur die beleid van verskroeide aarde en konsentrasiekampe in die Boererepublieke veroorsaak, het pres. M.T. Steyn en genl. C.R. de Wet reeds op 14 Januarie 1901 die Engelse gewaarsku dat ``tensy Engeland die vernietiging van eiendom in die Republieke staak, sal die republieke wraak neem deur die eiendom van Britse onderdane in Kaapland wat nie die Boere goedgesind is nie, op soortgelyke wyse te vernietig.''
Uit wraak teen Engeland se grootskeepse gebruik van gekleurdes in die uitvoering van sy beleid van verskroeide aarde en konsentrasiekampe het De Wet en Kritzinger ook later proklamasies uitgereik wat guerrilla leiers in Kaapland gemagtig het om gekleurde spioene en nuusdraers summier tereg te stel as hulle in Boere hande val, of hulle gewapen was of nie.
Met dié proklamasies het die Republikeinse leiers amptelike magtiging verleen aan wraak maatreëls in die Kolonie om Engeland te laat afsien van sy oorlog beleid wat deur die Boere as barbaars beskou is. Die gevolg was 'n vete teen almal in die Kolonie wat die Britte gesteun het of goedgesind was. Talle lojaal gesindes is afgeransel of hul huise is afgebrand. Voorraad van lojaliste is opgekommandeer. Regeringsgeboue is vernietig. Treine en spoorweë is opgeblaas. Tientalle swart spioene, nuusdraers of meelopers is summier tereggestel.
Sommige guerrilla leiers het só ywerig uitvoering aan die vergeldings opdragte gegee dat Kritzinger en Smuts later wal moes gooi deur die teregstellings van gekleurdes en afbrand van huise te verbied om te verhinder dat alle lojaal gesinde in die Kolonie van die Boere saak vervreem word. Die Engelse het op die Boere se wraak maatreëls geantwoord deur die lys van oortredings waarvoor militêre howe in Kaapland die doodstraf kon oplê, uit te brei na teregstelling van gekleurdes, die afbrand van geboue, die opblaas van treine en spoorweë en die afranseling van lojaliste.
Die eerste keer kon onderdane van die republieke ook nou tereggestel word weens oorlogsmisdaad wat in die Kolonie gepleeg word, terwyl dergelike optrede as normale oorlog praktyke in die republieke aanvaar is.
Die bekendste voorbeeld van die aankla van 'n burger van die republieke vir dade gepleeg in die Kolonie is Gideon Scheepers, wat in Oktober gevange geneem is en van oorlogsmisdaad aangekla is.
Sy pleidooi dat hy slegs in opdrag van meerdere offisiere opgetree het, is verwerp en hy is as Transvaalse burger deur 'n militêre hof in Kaapland weens ``moord'' op gekleurde spioene en nuusdraers, die opblaas van treine en spoorweë en die afbrand van huise ter dood veroordeel. Scheepers is deur dieselfde militêre hof en onder dieselfde krygswette as die Kaapse rebelle verhoor, terwyl soortgelyke optrede nie as oorlogsmisdaad in die republieke beskou is nie.
Ses Transvaalse en twee Vrystaatse burgers, asook twee buitelanders was onder die meer as 40 burgers wat in Kaapland in die oorlog tereggestel is. In Oktober alleen is 15 dood vonnisse in Middelburg, Cradock, Tarkastad, Aberdeen, Graaff-Reinet en Vryburg voltrek. Dorpe en teregstellings is so uitgekies dat dit as die groots moontlike afskrikmiddel vir die groots moontlike aantal inwoners kon dien.
Hoewel die vonnisse gelui het: ``To be hanged, hanged!'' het die meeste voor 'n vuurpeloton gesterf omdat die bou en vervoer van galge te tydrowend was.
In baie gevalle is simpatiseerders met die Boere gedwing om die teregstellings by te woon. Die veroordeelde is gewoonlik op 'n stoel voor die oop graf vasgemaak en dan gefusilleer terwyl 'n orkes More work for the undertaker gespeel het. Ná die teregstelling is twee sakke ongebluste kalk op die lyke gegooi en die graf met water opgevul om ontbinding te versnel. Familie is nie toegelaat om die lyke te verwyder nie. Sommige grafte kon eers ná die oorlog opgespoor word, ander nooit nie.
In die geval van Vryburg kon 'n galg nie betyds verskaf word nie en om die vonnis letterlik uit te voer, is 'n galg van 'n ou windpomp toring gebou. Die windpomp galg is op 11 Oktober die eerste keer gebruik vir die teregstelling van Johannes Jansen en Nicolaas Rautenbach en twee weke later weer vir die teregstelling van die Kuhn-broers, Manie en Jurie.
Die ander teregstellings in Oktober sluit in vyf offisiere van Lötter se kommando, vyf burgers van Smuts en een van Kritzinger se kommando's. Net soos die verskroeide aarde en konsentrasiekampe in die republieke was die grusame teregstelling van rebelle en burgers in die Kolonie 'n uiters suksesvolle militêre strategie van die Engelse.
Hoewel dit 'n klompie bittereinders tot die einde laat volhard het, het dit as doeltreffende afskrikmiddel vir nuwe rekrute in die Kolonie gedien. Terselfdertyd het dit daartoe bygedra dat nog net sowat 200 burgers van die republieke in Kaapland in die veld was toe die wapen neergelê is.