Wat wel opvallend is, is dat die waardes van die welvarende lande in die ontwikkelde wêreld in die Noorde toenemend op die armer ontwikkelende lande in die Suide afgedwing word (vergelyk Giddens 2002: 15). Daar is nietemin 'n reaksie teen globalisering en daar word gereeld verwys na die interaksie tussen die globale en die lokale. Volgens Anthony Giddens (2002: 13) is globalisering die rede vir die oplewing van lokale kulturele identiteite in verskillende dele van die wêreld. Die groeiende behoefte by die Skotte om groter onafhanklikheid in die Verenigde Koninkryk te geniet en die sterk separatistiese beweging in Quebec kan nie net aan hulle onderskeie kulturele geskiedenisse toegeskryf word nie. Lokale nasionalismes ontwikkel tans in reaksie op globaliserende tendense namate die greep van die ouer nasiestate verswak. Die kleiner narratiewe van lokale nasionalismes word dus geaktiveer deur globalisering wat in sommige opsigte ooreenkomste met die meesternarratiewe van die moderniteit vertoon.
Simon Malpas (2005: 1-2) begin sy boek oor postmoderniteit met 'n vraag na die aard van postmoderniteit en beantwoord dan sy eie vraag deur 'n beskrywing te gee van die verstrooiende effek van die multinasionale, multimedia en interafhanklike wêreldmark. Globalisering blyk vir hom by uitstek 'n simptoom van die postmoderne era te wees, maar hy gee toe dat die terugkeer van grand narrative politics, byvoorbeeld George Bush en Tony Blair se oorlog teen terrorisme wat nie losgedink kan word van die globale politiek nie, ten minste op retoriese vlak dui op die volhardende teenwoordigheid van die moderne. Hy stel voor dat 'n meer genuanseerde opvatting van postmoderniteit ontwikkel moet word erkenning gee aan die spanningsverhouding met die moderne (Malpas 2005: 41).
Beide die kritici Heilna du Plooy en Ronél Johl interpreteer In stede van die liefde as 'n postmodernistiese roman. Du Plooy (2007: 88-9) merk byvoorbeeld op dat die karakter Christian in die roman "as postmoderne, geglobaliseerde mens 'n voorbeeld is van iemand wat nie 'n vaste identiteit het nie, wat identiteite ontwikkel en skep of konstrueer soos wat omstandighede dit vereis. As postmoderne mens is hy hiertoe in staat met 'verwaande argeloosheid (18)'.6 Johl (2006a: 219) verbind haar tot 'n niereduksionistiese lesing van die roman "binne 'n postmodernistiese raamwerk".
Dit is ook moontlik dat H. P. Grebe (2006) se kritiek op die taalgebruik in In stede van die liefde heenwys na 'n modernistiese uitdaging deur Van Heerden van die uitdrukkingsmedium waarin hy In stede van die liefde aangepak het. Sowel vernuwing as 'n selfbewuste omgang met die estetiese medium waarin 'n betrokke kunswerk aangebied word, is immers tipies modernistiese verskynsels. Jameson (2007: 8) het dit byvoorbeeld oor die impuls by alle moderniste om 'n spekulatiewe sprong na 'n utopiese en radikaal andersoortige soort taalgebruik te maak. Grebe (2006: 97) identifiseer "registerbotsings" en "bevreemdende woordgebruik" in Van Heerden se roman en kritiseer ook die beeldgebruik wat vir hom vreemd aandoen hoewel hy toegee dat die skrywer se "struktureel vreemde sinne" moontlik verband hou met 'n poging om sy roman in 'n soepel Stadsafrikaans te skryf (Grebe 2006: 103).
Anders as Johl volstaan Du Plooy (2007: 96-7) nie met die vasstelling dat In stede van die liefde 'n voorbeeld van 'n tipiese postmodernistiese parodie is nie. Sy neem waar dat daar by die postmodernistiese karakters wat nonchalant stede en liefdes deurkruis uiteindelik 'n bewustheid van limiete, "van onoorskrybare grense", is: "Op ironiese wyse het 'n mens dus hier te make met 'n postmodernistiese teks wat die postmodernistiese aannames uitdaag en verbreek. Die roman deurbreek juis lineêr en esteties die aanvaarbare norme van die dag. Die postmodernistiese werkwyse word gebruik teen en nie in instemming nie met die postmodernistiese mites." Meer nog as Johl neem Du Plooy dus kennis van die postmodernistiese uitputting in Van Heerden se roman, 'n vasstelling wat ek deur 'n studie van die motiewe van verglyding en plaasvervangerskap in die roman verder wil koppel aan die aanwesigheid van globalisering as 'n onstabiele meesternarratief.
Die vorm waarin globalisering as 'n diffuse meesternarratief gestalte kry in In stede van die liefde, is onder meer deur Christian se voortdurende gewaarwording van "verglyding". Hy beskryf dit soos volg: "Die woord verglyding kom so dikwels by my op. Dis wat hierdie tyd is. 'n Tyd waarin dinge gewoon aan die beweeg gegaan het [...]. Later is daar net enkele eilande in die molm. Holtes vir ons voete. Ons vergly. Vir my 'n situasie nie sonder opwinding nie" (100). Met hierdie opmerking verwys Christian na die klaarblyklike onvermoë van enige individu of selfs groeperings om doelgerigte veranderinge in die geglobaliseerde wêreld teweeg te bring met die gevolg dat individue voel dat hulle uitgelewer is aan die vinnige momentum van die voortdurend veranderende wêreld. In hierdie konteks is die enigste konstante vir veral die jonger generasie "die sekerheid van voortdurende verandering" (45).
Christian besef dat alhoewel hy die verglyding soms opwindend vind (100), hy ook sukkel om die verglyding wat rondom hom 'n werklikheid is, te verwerk. Hy voel dat daar niks egs in sy lewe is "onder die nuwe regime van haas en verglyding" nie. Die Afrikakuns waaraan hy hom in sy internetbedryf toegewy het, het plek gemaak vir kurio's - nabootsings van die werk wat deur kunstenaars voortgebring is. Hy ervaar dus 'n gebrek aan outentisiteit in sy lewe (kyk ook Van der Merwe 2007: 111). Soos die motto uit die werk van Evelyn Waugh voorin In stede van die liefde te kenne gee, is dit onmoontlik om die essensie van die self vas te vang: "I am not I: thou art not he or she: they are not they". Christian word ontstel deur die vasstelling dat hy nie sy ware self, of die waarheid omtrent enigiets in sy wêreld, kan terugvind nie.
Charles Guignon (2004: 119) merk op dat postmodernistiese denkers die oorspronklike konsep van outentisiteit laat vaar het wat outentisiteit gelykgestel het aan trouwees aan 'n substansiële Ware Self. Die postmodernis glo moedig daaraan dat daar geen "Ware Self " is nie en dat daar waar ons voorheen na 'n "Ware Self" gesoek het daar net 'n leë ruimte, 'n gaping of 'n leemte is. Die postmoderne ideaal is om juis daardie leemte wat die subjek konstitueer op 'n speelse en ironies-geamuseerde manier uit te leef.
Hierdie behoefte aan outentisiteit verbind die motief van verglyding in die roman met die motief van plaasvervangerskap. Vir Christian is die liefde, spesifiek sy "groot liefde vir sy vrou te midde van 'n rasende wêreld" (Viljoen 2005: 4), die grootste prioriteit in sy lewe. Soos die titel van die roman suggereer, word die liefde sentraal geplaas. Dit is die sentrum van egtheid en betekenisvolheid en alles wat "in stede van die liefde" kom, word geassosieer met valsheid. Christian se besige lewe as 'n pendelaar tussen Johannesburg en die Kaap, sy werk as kunshandelaar op die globale verhoog en sy kokaïengewoonte dreig om as plaasvervangende lewensinhoude verwydering tussen hom en sy gesin te veroorsaak.
Van Heerden bevestig self dat die verwysings na plaasvervangerskap in sy roman verband hou met die "tweede betekenis van 'in stede'" soos dit in die titel gestel word (Van Heerden en Dorfling 2005: 4). Die Kaapse bende wat Christian teister, beskou hom as 'n plaasvervangende teiken wat moet instaan vir hulle woede en frustrasie oor hulle armoede en gebrek aan geleenthede. As 'n welvarende wit man wat met 'n luukse motor ry, versinnebeeld hy alles wat die bruin bende blameer vir hul gebrek aan keuses. Globalisering het daartoe gelei dat welvaart gekanaliseer is na 'n baie klein elite en slegs 22% van die globale rykdom behoort aan die sogenaamde ontwikkelende wêreld alhoewel 80% van die wêreldbevolking in die ontwikkelende lande woon (Bauman 2001: 305). Die groeiende misdaadgolf in Suid-Afrika is 'n reaksie op hierdie groot gaping tussen ryk en arm. Hoewel die Kaapse bendelede dit waarskynlik nie so sou verwoord nie, verduidelik die kriminoloog Bernard Fagan vir Christian dat hy vir die bende 'n simbool, 'n plaasvervanger is (93). Christian simboliseer die elite wat bevoordeel word deur die nuwe globale orde.
Die motief van plaasvervangerskap is in In stede van die liefde nie beperk tot Christian as karakter nie. Ook Snaartjie Windvogel dien vir Miss Edelweiss as 'n plaasvervanger van haar eie dogtertjie, dit wil sê Christine Lemmer, wat sy as vierjarige vir aanneming moes weggee. Miss Edelweiss verset haar egter met rampspoedige gevolge teen hierdie plaasvervangende liefde vir Snaartjie (493-5) en moedig vir Piet Windvogel aan om vir Snaartjie saam met die Nigeriese dwelmhandelaars Kaap toe te stuur.
Op verskillende maniere is daar in die roman 'n hunkering na ware, onvervalste liefde, maar in die postmoderne wêreld waarin die simulacrum die toon aangee, is egtheid moeilik om te vind. In New York as een van die sogenaamde stede van die liefde lees Christian in 'n advertensie vir die Empire State-gebou "dat die woord love die vorige jaar meer as drie miljoen keer op die uitkykpunt geuiter is" (271). In die stede van die liefde is daar in stede van liefde eerder advertensies wat die liefde op dieselfde goedkoop en gedeïndividualiseerde manier voorstel as die "slagspreuke" en "hard sell" (270) wat die handelskultuur van New York as 'n enjinkamer van globalisering kenmerk.
New York is een van 'n hele aantal wêreld- en Afrikastede (Antwerpen, Wenen, Berlyn, Harare, Johannesburg en Kaapstad) wat in Van Heerden se roman voorkom. Volgens Van Heerden stel hy in In stede van die liefde "die plattelandse teenoor stedelike ruimte" (Van Heerden en Kemp 2005: 73) en benut hy hierdie kontras as die basis van sy vertelling. Vir hom is die Karoo 'n ruimte wat hy as jeugdige verloor het toe sy moeder besluit het om die Karoo te verlaat na die dood van sy vader. Die Karoo staan dus vir Van Heerden in die teken van verlies, 'n ruimte wat hy sedertdien omskep het in "'n persoonlike mitologie". Hy erken egter dat hy weens sy gereelde reise die afgelope dekade hom tans op sy tuisste in stede begin voel. In stede van die liefde lewer blyke van sy belangstelling in gesprekke oor "plek en verplasing. Oor transaksies tussen die eie en die globale. Oor identiteit" (Van Heerden 2005b).
Vir Christian is stede erotiese ruimtes (373, 384). In Berlyn beleef hy 'n erotiese ontmoeting met 'n vrou wat uiteindelik 'n Picasso-skildery, "Die soen", probeer skend omdat die belofte van erotiese kontak tussen haar en Christian nooit 'n werklikheid word nie. Die skildery word 'n uitbeelding van 'n toneel wat vir haar nie beskore is nie. Die skildery is volgens Christian se interpretasie verder geen liefdevolle kus nie, maar eerder oorlog (375). Hoewel Christian stede as "stede van die liefde" en erotiek sien (195), word die liefde konsekwent versluier, vervals of geperverteer deur die krisis in waardes wat mense in die postmoderne era van globalisering vervreem van standhoudende waardes wat kan sin gee aan hul bestaan. By die skilder Joachim Zonneveld in Antwerpen is daar 'n hunkering na die liefde, maar hy leef in 'n stad wat die liefde verraai het. In die volgende aanhaling blyk dit hoe Christian 'n verband trek tussen, aan die een kant, die belang van tyd en effektiewe kommunikasiemiddels (vervoerstelsels) in die kosmopolitiese ruimte en, aan die ander kant, die verval van die liefde: "Die meedoënlose gang van horlosies in die uitstalvensters oorkant die Antwerpse stasiegebou; die onophoudelike vertrek van treine en trems, die busse wat oor en oor hul roetes ry; die verraad van liefde en die toevlug na sado-masochisme en die verskriklike aandoen van mense aan mekaar" (348).
In Matjiesfontein is die inwoners gebonde aan eeue-oue reëls (175) en is daar 'n behoudende aandrang dat jy nie jou verbondenheid aan jou geskiedenis mag verwaarloos of vergeet nie (187, 539). Die plattelandse Karoo-omgewing is verder 'n tuiste vir werklik eksentrieke mense soos Eaglejohn Fieldhouse en Miss Edelweiss wat nie hoef te konformeer aan die eise van die gelykskakelende stadskultuur nie.
Soos Bauman (2001: 303-4) aandui, is daar 'n komplementariteit in die verskynsel van glokalisering: die lokale en die globale kan nie geskei word in die herverdeling van ekonomiese hulpbronne nie. Die lokale word in hierdie proses ontneem van invloed namate die geldmag in die stede as die enjinkamers van globalisering gesentraliseer word. Piet en Snaartjie Windvogel van Matjiesfontein word betrokke by die Nigeriese dwelmhandelaars, migrante wat weens globalisering hulle pad na Suid-Afrika gevind het. Migrasie is immers een van die opvallendste effekte van globalisering. Piet Windvogel word aangelok deur die belofte van rykdom wanneer hy betrokke raak by die dwelmsmokkelary van die Nigeriërs, maar uiteindelik beland hy in die tronk en sy dogter Snaartjie word ontvoer om waarskynlik as 'n kinderslaaf of -prostituut te gaan werk. Die Matjiesfonteinse gemeenskap word dus ontwrig deur globalisering en die inwoners se marginalisering brei uit.
In sy gekwelde omgang met die verglyding en plaasvervangerskap van die globale orde en deur sy verlange na groter outentisiteit reik die karakter Christian in Etienne van Heerden se In stede van die liefde terug na die bolwerk van vaste waardes en die transendente wat ook in die vorm van die Christelike godsdiens om die hoek loer in die naamgewing van Christian en Christine. Hierdie nostalgie vir die sekerhede wat met die groot narratiewe van die moderniteit geassosieer word, is nie 'n nuwe verskynsel in Van Heerden se werk of, trouens, in die Afrikaanse postmodernistiese literatuur nie. Binne die literatuurwetenskap het die gekonsentreerde belangstelling in die postmodernisme met 'n nogal rigiede uitsluiting van die gestigmatiseerde voorafgaande, die modernisme, tot 'n verskraling in die Afrikaanse teorievorming gelei.
Dit wil voorkom asof die opkoms van globalisering, wat die gedaante van 'n diffuse en multidimensionele meesternarratief aangeneem het, die modernistiese impuls in postmodernistiese romans soos In stede van die liefde en Raka die roman op herkenbaarder manier in reliëf geplaas het. Dit is asof die ervaring van globalisering as 'n meesternarratief noodwendig moes lei tot 'n sterker hunkering na ouer modernistiese ideale wat dikwels met ouer meesternarratiewe geassosieer is. Die uitdaging is om die modernistiese elemente in die eietydse literatuur te bestudeer met 'n teoretiese benadering wat die postmodernisme en globalisering deeglik verreken het sodat die nuwe verskyningsvorms van die modernisme nie met verouderde teorieë oor die modernisme bestudeer sal word nie.
1. Kannemeyer (1998: 14) se twyfel aan die waarde van die postmodernisme as 'n periodiseringskonsep in die geskiedenis van die Afrikaanse poësie blyk uit sy opmerking dat Poskaarte "geen werklike bydrae tot die ontwikkelingsgang van die Afrikaanse poësie vanaf 1960" lewer nie. Kannemeyer is in sy literatuurgeskiedskrywing besonder huiwerig om die Afrikaanse literatuur met groter strominge, spesifiek die modernisme en die postmodernisme, in die wêreldliteratuur te skakel. In sy bespreking van Alexander Strachan se postmodernistiese roman Die jakkalsjagter volstaan hy byvoorbeeld in Die Afrikaanse literatuur 1652-2004 (Kannemeyer 2005: 651) met die opmerking dat Die jakkalsjagter inspeel op narratologiese teorieë en dat dit "'n verwikkelde moderne roman" is.
4. Philip John (2000b) se pleidooi vir 'n terugkeer na 'n literatuurbenadering wat groter prominensie verleen aan estetiese oorwegings kan moontlik in die kritiek beskou word as 'n Afrikaanse verskyningsvorm van die terugkeer na die modernisme.