Tomas Tranströmer, die Sweedse Nobelpryswenner vir Letterkunde in 2011, se siening en vertolking van die wêreld en werklikheid om hom transendeer die beperkinge van ’n bepaalde land, kultuur en taal. Dit bied ’n universele kyk op die lewe wat in die meeste van sy gedigte spruit uit die waarneming van ’n alledaagse verskynsel: landskap, ’n voël, die see, ens. Die gedig word dan opgebou uit hierdie oënskynlik eenvoudige begin.
Met die lees van ’n Tranströmer-gedig word die leser dieper en dieper in die vreemde denkwêreld van die digter ingelei en algaande ontdek mens die onverwagte verwantskappe wat daar bestaan tusssen entiteite en begrippe; en hoe ons as mense in verband staan met die wêreld om ons.
Elke vertaler het sy eie benadering tot vertaling en werk vanuit ’n eie filosofie ten opsigte van hierdie moeilike bedryf. Hoe kan jy ’n greep kry op die digter wat jy wil vertaal, se werk? Hoe kom mens agter die kap van die byl? Een van die strategieë wat ek volg om ’n digter beter te verstaan, en dus beter te vertaal, is om gedigte te skryf in die styl en toonaard van die bronteks, om as’t ware te skryf asof ek die oorspronklike digter is.
Ek het hierbo gepraat van die tegniek wat ek aanwend om ’n digter wie se werk ek wil vertaal, so goed as moontlik te verstaan en te internaliseer. Die doel is om ’n ’n gedig te skryf wat so oortuigend is dat dit miskien sou kon gesien word as ’n gedig van die Sweedse meester. Dit moet as’t ware in die spore volg van die digter wie se werk vertaal moet word.
Ek praat dus van ’n “volgvers”, ’n vers wat die aard en gevoelswaarde van ’n ander digter so noukeurig as moontlik volg. Om dit te demonstreer, volg hier nou so ’n gedig wat ek geskryf het. Dit is in die styl van ’n tipiese Tranströmer-gedig geskryf en is gebaseer op die tweede strofe van sy gedig “Afgesonderde Sweedse huise”. Maar eers Tranströmer se gedig.
Tranströmer roer ’n hele paar punte aan in hierdie gedig. Behalwe die ou man en die uil is daar die aanduiding van ander mense, die ander huis met wasgoed aan die lyn. Dan kom die natuurbeelde, die woud, vermolmde hout, saad in die grond, wolke. Dan weer tekens van die mens in die landskap, die telefoondrade en die huis op die eiland. Aan die einde van die gedig kom ons uiteindelik ander mense teë – maar hulle is “styf” en laat mens dink aan marionette soos hulle beweeg in die “lamplig se teater”.
Ek het ’n “volgvers” geskryf wat konsentreer op net twee van die idees wat in die Sweedse gedig voorkom. Die ou man en die uil. Hier is die gedig:
Ek het ook ’n tweede volgvers geskryf wat ander klemme lê, Die ou man en die uil bly sentrale karakters.
In hierdie gedig kom daar ’n ontmoeting en ’n gesprek voor tussen ’n mens, die weduwee, en ’n voorwerp, die klavier. Dit is die soort terloopse surrealisme wat tipies is van die Sweed. In sy gedig, “Die paleis” is daar iets soortgelyk. Die spreker in daardie gedig beland in ’n groot, leë saal waar daar ’n standbeeld van ’n perd is. Maar in die loop van die gedig blyk die standbeeld lewendig te wees en het baie duidelike en sterk menings van sy eie.
Ek verbeel my ek sien Tranströmer, met ’n byl in die hand, kap aan ’n dennestomp, besig om ’n beeld daaruit te dwing. Ek kyk en kyk en verbeel my ek begin effens agter die kap van sy byl te kom.
Daar is baie digters wat pseudonieme gebruik wanneer hulle publiseer. Ek verkies die woord “pseudoniem” bo “skuilnaam” aangesien sulke digters in die meeste gevalle nie “skuil” agter die pseudoniem nie, maar om een of ander rede ’n ander naam as hulle eie gebruik. In die Afrikaanse konteks is daar byvoorbeeld Eitemal (W. du P. Erlank) wat sy bynaam “Lammetjie” omskryf het tot “Eitemal”.
’n Ander geval is wanneer ’n digter ’n heteroniem gebruik. Anders as ’n pseudoniem waar die digter bloot sy eie werk aanbied onder ’n ander naam, dui ’n heteroniem op ’n fiktiewe “digter” wat “geskep” is deur ’n werklike digter. Hierdie “geskepte” digter het ’n eie persoonlikheid, styl en selfs biografie. Die bekendste geval is seker die Portugese digter Pessoa. Sy belangrikste drie heteronieme is: Alberto Caeiro, Álvaro de Campos en Ricardo Reis. Elkeen ’n heeltemal unieke persoonlikheid. Ek het hieroor geskryf in my essay ’n Veelsielige digter, Versindaba 7 Desember 2016.
’n Interessante voorbeeld in onlangse jare is die digter Kent Johnson1. Hy het in Julie/Augustus 1996 gedigte van sy heteroniem Araki Yasusada in die vooraanstaande Amerikaanse literêre tydskrif, American Poetry Review2, geplaas. Voor dit is Yasusada-gedigte ook in ander leidende tydskrifte geplaas. Die algemene gevolgtrekking waartoe kritici destyds gekom het, was dat Johnson werklik op ’n ongepubliseerde klomp gedigte van Yasusada afgekom het en dit uit Japans laat vertaal het. Johnson het tot op datum nog nie erken dat hy die gedigte self (in Engels) geskryf het nie.
Kritici het egter begin wonder oor die egtheid van die poësie. Die vooraanstaande akademikus en kritikus, Marjorie Perloff3, het die volgende te sê gehad4:
Mettertyd is daar teenstrydighede en onwaarskynlikhede in die Yasusada-gedigte uitgewys wat dit duidelik laat blyk het dat dit nie deur ’n werklike Japanse digter geskryf is nie. Nogtans hou Johnson voet by stuk – hy het nie die gedigte geskryf nie, beweer hy.
Fernando Pessoa het gesê dat daar ’n hele paar digters in hom leef. En hy kon nie anders as om aan elkeen uiting te gee nie. Afhangende van Pessoa se gemoedstoestand het die een of die ander van die heteronimiese digters “na vore gekom” en dan het Pessoa in daardie spesifieke styl en toonaard geskryf.
Mens kan in die versoeking kom om te dink dat Pessoa in ’n mate versteurd was en verskeie persoonlikhede gehad het soos daar wel mense is wat in so ’n toestand verkeer. Die konsensus is egter dat dit nie die geval is nie en dat hy eenvoudig die talent gehad het om verskeie, uiteenlopende oeuvres te skep.
Dit is moeilik om te probeer vasstel wat Kent Johnson se motivering was, veral omdat hy ontken dat hy die Yasusada-gedigte geskryf het. Hy is ’n satirikus en iemand wat al in talle literêre debatte en botsings betrokke was. Dalk geniet hy dit om die stryd aan te knoop met medeskrywers en akademici. Moontlik verkies hy om suutjies te trap deur die kritiese literêre wêreld. Soos ander skeppers van heteronieme, is hy ’n digterlike trapsuutjies!
Mestizo van moederskant. Bekwaam homself as onderwyser in 1969. Later tot die joernalistiek toegetree en uiteindelik met sy gesin na die VSA geëmigreer waar hy in die filmbedryf taamlik sukses behaal het as draaiboekskrywer. Sy vrou, Marquita, gee Spaanse klasse aan ’n hoërskool.
Venter verduidelik dat hy gedigte in verskillende style, anders as sy eie, skryf sodat hy die digter wie se werk hy vertaal, beter kan verstaan. Dit is ’n besonder goeie manier om jouself in die denkwyse en skryfstyl van ’n ander digter in te leef. Jy moet in ’n sekere sin ’n ander digter “word” om by sy of haar essensiële kern uit te kom.
Elke digter het sy of haar eie, kenmerkende lewensuitkyk, benadering tot die werklikheid en skryfstyl. Moontlik is daar ooreenkomste tussen die style van digters in ’n bepaalde tydperk en in ’n bepaalde taal. Mens sal waarskynlik kan aandui hoe digters in byvoorbeeld Spaans in ’n soort toonaard skryf wat kenmerkend is van die taal en tydperk. Moontlik kan dit geld vir Afrikaans en Frans en alle ander tale.
In reëls 1 tot 6 is daar “treurende klokke” wat daarop dui dat iemand gesterf het. Die klank van die klokke is soos die fladderende kleed van ’n weduwee. Dit is die simboliese sterwing van die somer.
In reëls 7 tot 12 wil die digter seker maak ons verstaan hom. Hy beskryf die naderende nag, die donkerte. Die spreker in die gedig staan alleen by die venster. Hy hoor “Die perd van die ou herfs” nader galopeer.
Omdat die titel van die gedig suggereer dat dit handel oor ’n jaargety, verwag mens talle natuurbeelde. Maar die teenoorgestelde is waar. Die digter gebruik hoofsaaklik beelde en metafore wat nie wesenlik natuurverskynsels is nie. Voorbeelde:
Neruda is ’n digter wat intens die menslike ervaring beleef en beskryf. Dis is asof hy in hierdie gedig die natuur self vermenslik.
Anders as in Louw en Hambidge se gedigte word hier nie gevra of gebid nie. Hier word die leser getref deur ’n klompie sterk sinne met ’n intense ervaring van die natuur wat uitgebrei word tot ver buite die aarde, na die sterre, ligjare van ons verwyder. Daar is ook geen sprake van die verganklikheid en afsterwing wat in die vorige gedigte aangetref word nie.
Ook in hierdie gedig kom ’n godheid voor. Maar hier word daar nie gebid tot die godheid nie, dit word eerder gesien as iets wat onbekend is en teen iemand aan wie weerstand gebied moet word: “my Heer en my teenstander.” Hierdie Heer is nie ’n menslike persoon soos ’n edelman of hooggeplaaste wat respek verdien nie. In Spaans is dit “mi Dios y mi adversario”, dus ’n godheid.
Om mee af te sluit, een van Jacques Roubaud se satiries-humoristiese gedigte. Hy is ’n vooraanstaande wiskundige en ook een van Frankryk se belangrikste digters. Behalwe die groot hoeveelheid diepsinnige verse wat hy geskryf het, het hy ook kinderverse en lig-satierise gedigte geskryf.
“Die lyster” (’n voël wat ook in Suid-Afrika aangestref word) begin nogal baie soos Van Wk Louw se “goue akkerblare”. Die blare wat verkleur is ’n “verwonding” deur die herfs, weer die sinspeling op die einde van ’n tyd en verganklikheid van alles.
Die gedig vorder as nugter natuurbeskrywing en dit lyk vir die leser asof dit ’n stemmige en diepsinnige vers gaan word. Maar dan kom ’n wending. Die lyster, moontlik ’n metafoor vir die mens in die algemeen, versamel wyne en begin drink daaraan. En dan die klugtige slot: “sy proe so baie daarvan dat sy naderhand/in die stof rondrol, heerlik dronk.” Dit herinner aan Antjie Krog se gedig!
So sien verskeie digters die herfs, die tyd van verganklikheid en afsterwe. Vir party is daar ’n religieuse element in die bepeinsing van die situasie, vir ander is dit intens emosioneel en innerlik.
Daar sal seker nog baie gedig word oor die herfs deur huidige en toekomstige digters. En elkeen sal iets nuuts bring. Die menslike gees is onbeperk in sy vermoë om skeppend na die wêreld te kyk.