Jou getroue ou Wagter verander oornag in 'n versteurde duiwel wat jou bevlieg en byt. Of in die veld kom 'n hondmak jakkals na jou toe aangewaggel—net om jou onverwags te bestorm. As só 'n dier aan hondsdolheid ly en jy nie gou weens die byt behandel word nie, is 'n verskriklike einde jou voorland. Net om van menslike slagoffers se laaste dae te lees, is al klaar genoeg om die hare te laat rys…
Foto: US Department of Health and Human Services / PD
N OTJIWARONGO in Namibië skrik 'n gesin hulle boeglam toe 'n koedoe meteens by 'n slaapkamervenster inspring. Daar is skuim om die bek van die groot antiloop, 'n koei, wat feitlik seker daarop dui dat sy baie siek en versteurd is. Hulp word ontbied en die koedoe word in dieselfde kamer doodgeskiet.
In Bloemfontein raak 'n doodmak huiskat weer onverwags waansinnig. Hy slaan sy naels in sy baas se kuit in en begin hom met mag en mening byt.
Die twee voorvalle wat hierbo genoem is, is glad nie geïsoleerd nie. Trouens, dol diere duik gereeld in ons wêrelddeel op—en af en toe sterf iemand selfs as gevolg van hul byte. Dit gebeur veral op ons afgesonderde platteland dat briesende honde, meerkatte of jakkalse niksvermoedende kinders of grootmense takel en hulle met 'n dodelike virus besmet.
Die siekte wat sulke byte by mens en dier veroorsaak en soveel verskrikking saai, word hondsdolheid genoem. Die wetenskaplike (en Engelse) naam daarvoor is rabies. Dit kom van 'n Latynse woord vir raserny of dolle, onbeheerste gedrag. Nog 'n naam daarvoor is hidrofobie of watervrees, waaroor ons later in hierdie artikel meer sal vertel.
Maar asof die gereelde Suider-Afrikaanse koerantverslae oor hierdie soort terreur nie erg genoeg is nie, lees 'n mens ook gruwelberigte daaroor uit ander wêrelddele. Só was daar 'n vrou in Duitsland wat aan hondsdolheid beswyk het nadat sy dit vermoedelik weens 'n longoorplanting opgedoen het.
Die orgaanskenker, ook 'n vrou, het die siekte bes moontlik gekry toe sy met vakansie in Indië was. Daar is gemeen dat die skenker aan hartversaking dood is, maar toe blyk dit dat sy waarskynlik weens hondsdolheid gesterf het.
En dan stol die emosionele Amerikaners se bloed ook weer elke nou en dan oor hul vlermuise wat die siekte oordra. Dit lyk genadiglik darem of die vlermuise nie soos bloeddorstige Draculas op weerlose mense toesak nie, maar slegs byt wanneer hulle eienaardig "mak" raak en dan deur mense gehanteer word.
Kenners sê dit is 'n les vir elkeen om baie versigtig te wees as diere skielik buite hul aard begin optree… soos wanneer mak diere wilde gedragspatrone openbaar of as wildes meteens stemmig raak. 'n Hond kan byvoorbeeld rasend kwaai en aanvallend word. Daarteenoor sal 'n jakkals miskien blykbaar glad nie meer bang wees vir mense nie—totdat jy hom streel en hy jou hap.
HONDSDOLHEID is 'n breinsiekte wat, soos gesê, deur 'n virus veroorsaak word en deur soogdiere, meestal roofdiere, oorgedra word. Voëls, visse en slange en ander reptiele kan nie draers wees nie. Moet ook nie op hol raak oor 'n moontlike hondsdol besmetting as 'n rivierkrap jou geknyp het nie!
Elders in Afrika is die Ethiopiese wolf op die rand van uitsterwing juis as gevolg van hondsdolheid en ander faktore. Daar is glo net omtrent vyfhonderd van hulle oor.
REGS: 'n Rooi-
Foto: Ralf Schmode / kopiereg opgehef
INLAS: 'n Ethiopiese wolf.
Foto: Martin Harvey / US Centers for Disease Control and Prevention
Oordrag vind in die reël plaas deur speeksel waarin die virus voorkom. Wanneer 'n slagoffer gebyt word, sprei die virus nie deur die bloed nie, maar besmet dit die senuweevesels. Dan versprei dit ál met die senuwee tot by die brein—en as die siekte eers sy vat gekry het, is die dood so te sê 'n sekerheid.
Gelukkig kan met inspuitings gekeer word dat gebyte mense of diere siek word. Maar dan moet dit so spoedig moontlik ná die byt gebeur...
DIT is iets aakligs, sê dié wat weet, om veral menslike lyers wat nie behoorlike hospitaalsorg geniet nie aan hondsdolheid te sien sterf. Hulle kan hallusineer, dit wil sê dinge sien wat nie werklik daar is nie, terwyl sekere dele van die liggaam verlam is.
BO: 'n Pasiënt met hondsdolheid in 1959 êrens in 'n Amerikaanse hospitaal.
Boonop ontwikkel hulle 'n ontsettende vrees vir water as gevolg van spasma of verlamming van die slukspiere. Pasiënte is in der waarheid rasend dors, maar stik as hulle water wil drink. Dit is hoekom hondsdolheid ook hidrofobie of watervrees genoem word. (By diere kan die blote sien van water hulle waansinnig maak.)
Groot hoeveelhede speeksel en trane word deur die lyer afgeskei. (In 'n ooreenkomstige stadium kwyl 'n dol hond onderwyl hy doelloos ronddwaal en kou aan al wat 'n vreemde voorwerp is.) Dit gaan gepaard met 'n onvermoë om te praat .
Die tydperk tussen besmetting en die eerste griepagtige simptome is gewoonlik tussen drie en twaalf weke, maar dit kan so lank as twee jaar wees. Vroeë simptome sluit koors, hoofpyn, 'n seer keel en 'n moeë gevoel in.
Sodra die virus die brein bereik, kan die lyer senuweeagtig, verward en ontsteld optree. Namate die hondsdolheid sy beloop neem totdat dit naderhand in 'n vreeslike waansin ontwikkel, verloor die pasiënt sy bewussyn. Die einde volg spoedig.
Trouens, die dood tree feitlik noodwendig in van twee tot tien dae nadat die eerste simptome hul verskyning gemaak het. Die slegs ses mense wat, sover bekend, al die siekte oorleef het ná die verskyning van die simptome, is almal met ernstige breinskade gelaat. Die enigste uitsondering is 'n Amerikaanse tienermeisie met die Jeanna Giese. Haar verhaal beteken hoop vir duisende toekomstige geïnfekteerdes.
Die vyftienjarige Jeanna het teen die einde van 2004 die beproewing in 'n kinderhospitaal in die Amerikaanse staat Wisconsin te bowe gekom nadat sy deur die byt van 'n vlermuis besmet is. Haar gesin het nie vermoed dat die vlermuis hondsdolheid gehad het nie, omdat dit gesond gelyk het.
Jeanna se siekte het reeds so ver gevorder dat inenting geen nut sou hê nie en sy is met verdowingsmiddels in 'n koma gehou, terwyl teenvirale middels toegedien is. Sy het haar kragte en koördinasie herwin terwyl sy nog in die hospitaal was en is op Nuwejaarsdag 2005 uit die hospitaal ontslaan.
Gebyte mense wat volkome siektevry daarvan afgekom het, is daar egter baie. Dit is danksy inentings wat toegedien is voordat enige simptome hul verskyning kon maak. Maar die mensdom was nie altyd so gelukkig om entstowwe te hê nie...
DIT was die begaafde Franse navorser Louis Pasteur (1822-1895), aan wie die wêreld soveel verskuldig is, wat 'n einde gebring het aan die onafwendbare doodsvonnis wat deur die byte van hondsdol diere teweeggebring is.
LINKS: Louis Pasteur.
Pasteur het onder meer bewys dat, indien 'n siekteveroorsakende mikrobe in 'n laboratorium verswak word en die verswakte variant in 'n dier ingespuit word, die ontvanger immuun teen die siekte raak. Hierdie kennis het hy uiteindelik ook teen hondsdolheid ingespan om mense te red.
In 1881 het hy hom op hierdie siekte toegespits en onverpoos in sy laboratorium gewerk om 'n verswakte kiemstam te probeer ontwikkel wat geskik sou wees om as entstof gebruik te word. Uiteindelik het hy daarin geslaag.
Maar op 'n dag in 1885, voordat hy nog tyd gehad het om die entstof behoorlik op die proef te stel, het 'n verbysterde vrou en haar seun by sy laboratorium aangekom. Die seun, Joseph Meister, is erg deur 'n dol hond gebyt en sy ma het Pasteur gesmeek om hom te probeer red.
Pasteur het eers gehuiwer om die entstof te gebruik, maar toe besluit om tog voort te gaan. Die behandeling het tien dae geduur en daarna het die spannende wagtyd gevolg. Die jong Joseph het nooit hondsdolheid gekry nie. Die entstof het gewerk!
En daarvan kon ook duisende mense getuig wat daarna op dieselfde manier van hondsdolheid gered is.
Oor die jare heen sou ander wetenskaplikes wel die doeltreffendheid van entstowwe teen hondsdolheid verfyn. Vandag is hulle so doeltreffend dat hulle min newe-effekte het. Hulle werk deur die immuunstelsel teenliggaampies te laat produseer wat die virus neutraliseer voordat dit die siekte kan veroorsaak.
BO: 'n Geskiedkundige illustrasie uit die Franse tydskrif l'Ilustration wat vermoedelik die inenting van die seun Joseph Meister in 1885 uitbeeld. Pasteur (links) kyk toe terwyl 'n waarskynlike assistent die kind immuniseer.
Simptome en voorkoming by diere
TEKENS van hondsdolheid by diere sluit in:
'n opmerklike verandering in die dier se gedrag;
probleme om te sluk;
wilde diere wat abnormaal mak of siek voorkom;
opgewonde diere wat na alles om hulle hap;
diere wat moeilik beweeg of verlam voorkom;
Diere wat in die vroeë stadium van hondsdolheid is, kan dalk geen tekens toon nie, maar 'n mens steeds besmet wanneer hulle jou byt.
'n Mens kan keer dat jou troeteldiere hondsdolheid kry deur hulle te laat inent. Eintlik moet alle honde en katte ouer as drie maande geïmmuniseer word. Dit is uiters noodsaaklik dat dit gedoen word, des te meer hier in Afrika waar die siekte so dikwels voorkom.
Immunisasie is inderdaad verpligtend in stede in gebiede waar die siekte endemies voorkom.
BO: Die mak stokstertmeerkat lyk bra afgehaal oor die vaksinasie wat gaan volg. Dit is 'n samegestelde foto en die episode het darem nie werklik so gebeur soos dit hier ter illustrasie uitgebeeld word nie!
Wat om te doen as 'n verdagte
dier jou byt
HONDSDOLDOLHEID is 'n aanmeldbare siekte en die naaste staatsveearts moet verwittig word sodra dit enigsins by 'n dier vermoed word. Geen onopgeleide persoon kan vasstel of 'n dier wat vankant gemaak is wel die siekte gehad het nie. Dit kan alleenlik gedoen word deur die brein te verwyder en te ontleed.
Enige opgeleide kundige kan die brein verwyder, hoewel dit wenslik is dat die staatsveearts dit sal doen. Hy sal dit dan vir ontleding na die Onderstepoortse Veterinêre Instituut (telefoon 012 529 9111) in Gauteng stuur.
As jy gebyt of selfs net gekrap is deur 'n dier wat moontlik hondsdolheid onder lede het, moet jy:
die byt- of krapplek dadelik goed met seep en water was;
die wond hierna met alkohol of jodium ontsmet;
dadelik 'n dokter opbel wat 'n goeie kennis van hondsdolheid het. Hy sal die nodige stappe aanbeveel na gelang van hoe jy deur die dier gebyt of gekrap is.
Onthou, dit is uiters noodsaaklik dat jy onmiddellik behandel sal word ná 'n skermutseling met 'n dol dier. Die dokter sal dikwels tot 'n program van inentings besluit en dan is jou bekommernis minimaal. As jy die korrekte toedienings ontvang, is dit omtrent 'n uitgemaakte saak dat jy NIE hondsdolheid sal kry nie.