gare ga bagale. Pula tša mahlogonolo a di go nele.
Nkabe e se be thekgo ya lena ge ke thoma lengwalo le nkabe ke šaretšwe. Ke fetišetša
ditebogo le go lena ba bokgobapuku bja Yunibesithi ya Pretoria. Le kgalemetše la ba
gona. Ka thušo ya lena tema yela e wetše.
polelong ya Seisimane. Monna ke wa go tsoša mogagabo ge a wele. A di go tsogele
Balata re a latela.
ke tla tlanyetšwa ke mang mošomo wo, wa re, ke nna yo. Morwa, go se gane go rongwa
Hlogo ya sekolo sa gešo, Mna Maponya P.D., ditebogo ke tšeo Tlou. Ge ke be ke fela ke
re e hlabile fase ka lenaka o be o fela o thuša go e tsoša. Ke ye lehono ebile e kgohlasetše.
Ramaesela Maria Ngoepe, ke a le leboga ge le ntlišitše go le lefase. Šeleng yeo le bego le
Go ba lapa la ka, e lego Mmagobana Makete Christina le bana, Mahlatse le Thabiso, ke
re tsela yela ke bego ke e holofetše bjale e fihlile bokhutlong. Le be le fela le bona eke ga
ke le hlokomele fela go se bjalo. Ke be ke sa epa thutse. Le se makale ge nka re ke boela
Go akaretša ditebogo tše ka moka ke leboga Yogodimo ge a sa nkadimile bophelo. Ke a
dumela gore tšohle tšeo di diregilego bophelong bja ka e be e le ka morero. Go ba gona
Ngwaga wa (1971) ke ngwaga wo bohlokwa kudu mo thetong ya sebjalebjale ya
ya mathomo ya go bitšwa Direto tša mang le mang (1971).
Lentsoane bja dipukutheto. Seo se tiišetšwa ke go gatišwa ga Ga se ya lešaka le ka 1973.
Mohuta wo wa sereto o bitšwa thetokanegelo. Lentsoane ga se a lapa go ngwala ka gore
gomme bobedi bja tšona tša gatišwa ka 1983. Puleng ga se a felela fao, o ngwadile tše
ge go gatišwa Sefahlego sa pelo ya ka.
Ka gona go ka thwe go fihla nakong ye, bareti ba babedi ba, e sa le bona ba e lego
bjalo ga go yo lekolwa bohlokwa bja bona fela ka gobane go sa na le bareti ba bangwe
bao le bona ba lego bohlokwa nyakišišong ye. BoLentsoane ba tsopotšwe fela bjalo ka
Nyakišišo ye e kgethile mekgwa ye mebedi ya tshekatsheko, e lego (a) mokgwa wa go
hlaloša le (b) mokgwa wa go hlatholla, ka gobane mekgwa ye mebedi yeo e lebane le go
dipharologantšho tše di itšego tšeo di dirago gore selo se fapane le tše dingwe gona moo
ka ge a re tlhalošo e swanetše go kgontšha mmadi go lemoga dipharologantšho ka moka
tša selo seo se hlalošwago gape e tlogele tšeo e sego dipharologantšho tša sona.
kgethologanya go tše dingwe.
Bjale go yo lekolwa tlhalošo ya `mohlare´ bjalo ka mohlala. Dipharologantšho tša
ge go hlalošwa go gatelelwa dipharologantšho tša selo seo se hlalošwago.
(1995: 256) ba lebanya go hlaloša le kwešišo. Ke go re go kwešiša polelo ya sengwalo le
(1999: 6) ka go re go hlatholla go nepiša mešomo ya dipharologantšho tša seo se
Go ka akaretšwa ka go re go hlaloša le go hlatholla, mo nyakišišong ye, ke dikgopolo tše
pedi tše di fapanego ga se mahlalosetšagotee. Ka go realo dikgopolo tše di ya go dirišwa
pele ga ge mongwadi a bolela goba a ngwala ka tšona, pele ga ge a di hlaloša. Ke ka fao
ge a tiiša ditaba tše Chatman (1968: 19) a rego diteng ke motheo wa kanego. Ke letlalo
Cuddon (1998: 907) o gatelela taba ye ka go re diteng ke ditabataba tšeo di bopago
mmele wa sengwalo. Rimmon Kenan (1983: 5-6) o tšwetša taba ye pele ka go re diteng
ke kanego ya ditiragalo tšeo di hwanyolotšwego go tšwa maemong a tšona le dikarolo tše
dingwe sengwalong. Ge a tlaleletša kgopolo ye Strachan (1988: 5) o re mongwadi ga a
ka moo mongwadi a di bonago ka gona.
Kgopolo ye e thekgwa ke Marggraff (1994: 6) ge a re taba ya go re diteng ke legato la
mongwadi a di bonago.
Mojalefa (1994: 29) o mo tšea kgopu ka gore nako e bohlokwa ka gobane diteng di
ditaba tše di diragalelago goba tše di welago batho ka nako ye e itšego, felo mo gongwe.
Mojalefa (1995: 7) o eletša gore kakaretšo ya diteng le diteng ge e le teori di se
hlakahlakanywe ka gobane ga se selo se tee. Diteng ge e le teori di lebane le kamano ya
Ge a hlaloša sererwa Serudu (1989: 43) o no re mo go šupša seo mongwadi a ngwalago
Mojalefa (1995: 7) o thekga kgopolo yeo ka go re ke taba yeo e kgokaganyago diteng ke
Groenewald (1993:4) le Mojalefa (1995:7) ba laetša bohlokwa bja sererwa ka dintlha tše
ga ge a ka nagana go ngwala sengwalo. Di tlemagangwa ke sererwa.
borateori ba go swana le Becksons le Ganz (1960: 158) le Yelland (1950: 136) ba no re
(1966: 124) le Japhta (1978: 72) ba tšwetša taba yeo pele ka go re thulaganyo ke
tloga mathomong go fihla mafelelong.
ka gore o re ke tlhamo ya ditiragalo mo pading goba papading goba mo go thetokanegelo.
hlolanago ka gona.
(1991: 1) o re mongwadi ge a šetše a epa thutse ke go re o na le tabathito yeo a nyakago
go e tšweletša go lemoša mmadi kgonthe yeo e itšego bophelong. Tabathito ye e ka ba le
ditabathitwana. Ge a nepiša kgopolo ye Mojalefa (1995: 27) o re moko wa ditaba ke ge
(1993: 4) ka go re o tlemaganya ditaba tša thulaganyo gore di be kgopana e tee, gomme
fetišetša go mmadi wa gagwe. Ka go realo moko wa ditaba o bohlokwa ka ge o tšweletša
go ngwala. Ka morago lentšu leo la ukama mokgwa wo mobotse wa go ngwala. Ka
ka fao Cuddon (1982: 663) a tlaleletšago kgopolo yeo ka go re mongwalelo ke mokgwa
wa go amana le kanegelo le terama ge go bapetšwa le mehutangwalo ye mengwe. Le ge
maikemišetšo goba e se ka maikemišetšo. Kgopolo ye, ya maikutlo, e thekgwa ke
Letlalo la mongwalelo le ka rungwa ka go re mongwalelo ke mokgwa woo ka wona
bokgabo bja polelo e le go re babadi ba tšweletše kahlolo ye e itšego, mongwadi o
Mongwalelo o na le mohola ka go re o tšwetša tebanyo ya mongwadi pele. Ka tsela yeo
letlalo la mongwalelo le a hlalošwa ka gobane le nyalelana le sererwa sa nyakišišo ye.
Ke go re mongwalelo wa mongwadi o bohlokwa ka lebaka la go re ke ye nngwe ya
Kgaolong ya pele go etšwe hloko bohlokwa bja paka ya go tloga 1971 go fihla 1991 go
Nyakišišo ye e kgethile mekgwa ye mebedi ya nyakišišo, e lego mokgwa wa go hlatholla
le wa go hlaloša ka gobane ke yona mekgwa yeo e nepišago sererwa sa nyakišišo ye.
Theto e ya go arolwa ka dikarolo tše pedi, e lego Theto ya I le Theto ya II.
yeo e tlwaelegilego. Pele ga ge go ka ba le boraterapi go bile le bareti le gona go tloga
fao e be e tšweletšwa ka theto. Ka tsela yeo wo mongwe wa mekgwa yeo e bego e
dirišwa go fokotša khuduego ya ka teng e be e le go reta. Kgopolo ye e thekgwa ke
Go tšwela pele Gordon le De Villiers (1968:xv) ba bona theto e le boikgopolelo, gantši
Matterson le Jones ( 2000:33) ba phurolla mafahla ka go no re theto ke mokgwa wo o
itšego wa go nagana ka diswantšho.Malan (1995:vi) o thekga kgopolo ye ka go re theto
Day (1944:1) le Williams (1985:2) ba tšwetša kgopolo ye pele ka go re, theto ke mokgwa
mmadi le go mo sedimoša ka tša lefase. Pierce le Pierce (1973:10) ba bolela gore ka
kgauswi le go bolela therešo. Bateson (1950:15) o re polelo ye ke ya maemo a godimo,ya
kgokaganwago ka yona. Ke ka tsela yeo Levin (1977:11) a rego theto e bopša ke polelo
yeo e tšweletšago sephetho seo e lego gore polelo ya mehleng ga e kgone go se tšweletša.
Ka gona theto ke polelo yeo e beakantšwego ka mokgwa woo o ikgethilego. Lekgothoane
(1938:1) go tšwa go Van Zyl (1949:1) o tiišetša ditaba tše ka go re se sengwe le se
tsebja ka go nagana ka tšona di ka tumišwa.
Mohuta wa pele ke wa direto tša setšo, mola wa bobedi e le wa direto tša sebjalebjale.
leka go ngwala ka mokgwa wa Bodikela ge ba tšweletša maikutlo a bona. Milubi
o ngwadilwego go ya ka melawana ye e laolago mekgwa ya go ngwala ya Bodikela.
sebjalebjale ga se ya molomo ya go fetišetšwa melokong ya ka moso ke direti tšeo di
ithutilego yona ka hlogo. O ra gore theto ya sebjalebjale ke ya go ngwalwa,e lego
tša lehono. Pretorius (1989:80) o oketša ka go re mohutatheto wo o hlamilwe ke batho
bao ba tsebegago, ba e tšweletša e le ya go ngwalwa,yeo morero wa yona o akaretšago
theto ya setšo ka ge e be e le moo ba humanago tlhohleletšo le dikgopolo tša go tsenelela.
(1973:80) a rego bontši bja bareti ba matšatši a ba kgona go bala le go ngwala, ba rutegile
motho o tee, gape e na le mong. O iša pele ka go re ga se mohuta wa direto tšeo di
se hlamilwe ke mang, e fetile. Lebaka la bjale ke la go ngwala sereto lephepheng goba
gatelela gore kgato ye ke ye bohlokwa historing ya tšwelopele ya motho.
sereto pele ga babogedi. Gape ga go poledišanothwii ya mongwadi le mmadi.Le ge go le
bjalo mongwadi wa theto ya sebjalebjale o na le nako ye botse ya go nagana le go
beakanya dikgopolo tša gagwe pele a ngwala.
Go ka rungwa ka go re go šetše go laeditšwe gore theto ya sebjalebjale ke ya go
tšwelelago magareng ga tšona ke ye e nepišago ditiragalo le ge e ka ba dilo goba
ye pele ka go bolela gore diteng ke ditaba tšeo di kwešišwago tše di tšweletšwago ke
taba ka maatla. Go theto ya sebjalebjale go dirišwa mantšu a mafsa go feta a kgale, ka ge
a kgale a lahlegetšwe ke maatla. Le ge mainagokwa a dirišwa, mošito ga se wo o
nepišwago ka gona go kanegelo. Le ge go le bjalo le bona ba bohlokwa.
lebaka le pheletšo.
Wa ba šala morago bjalo ka kgogo,
Wa bona tšeo ka moka wa ntebala.
Bjale ba go hlanogetše o otlilwe ke lefase,
Mola bophelo bo sa go letlile o ja tša matsaka?
Tše botse le kgaugelo di tlo go latela mehla yohle.
Bjale go yo lekolwa diteng tša sereto se go kgonthiša ge e le sa sebjalebjale. Ge go ka
Ge go hlokomelwa lentšu le `sutu´ go lemogwa gore ke leadingwa la go tšwa go lentšu la
Seisimane `suit´. Lentšu le le nepiša diaparo tša go swana, e ka ba borokgo le baki, tšeo
gantši di diretšwego gore di aparwe ka nako e tee. Mohuta woo wa diaparo o tlile le ba
Polelo yeo e amanago le maina a mafelo e tšweletšwa ke mantšu a go swana le Holiday
yeo e gogwagogwago ke dilo tša sebjalebjale. Ke ka moo a bilego a fihlile mafelong a go
ya kgale ya go se gokwe ke menate. Ke kgarebe yeo e kwešišago seo lerato e lego
ye. Ke masogana ao a sa išego felo ka bokamoso bja motho yo mongwe ba lebeletše
bokamoso bja bona. Maina a go swana le boMatome ga se a dirišwa ka ge a be a ka
kgopolo ya gore kgarebjana ye go retwago ka yona e be e boaboelwa ke masogana a go
Temanatheto ya bobedi e tšweletša seswantšhokgopolo sa kgarebe yeo e bego e re ge e
bego e le hlanogetše. E etetša bana bao e filwego ke mafeelana ao e bego e re ke banna.
ba se nago sa bona. Ka go realo masogana a go ba le sa ona a ba šomiše, gomme a ba
hlanogele. Ba šale ba šokiša, ba gobogile, go šetše fela nkabe, yeo e lego ngwana wa
mmone bjalo ka selo ge e be e sa ipshina ka menate le mafeelana ao e bego e gopola gore
gore yena, moreti, o ratana le Mologadi ka gona ga a sa gokagoketšwa ke lefeela ka ge a
ka fao moreti a kgopelago kgarebjana yeo gore e mo tlogele ka ge a humane yoo a mo
Temanathetong ya bone moreti o gopotša kgarebe yeo e bego e le ya gagwe ka mafelo ao
swantšha kgarebe yeo le kgogo yeo e netšwego ke pula. O phetha ka go e gopotša ka
fapafapana a boithabišo ba gopole o ka re bophelo bo tlo ba bjalo go ya go ile.Bontši bja
bona ba fetša ba lebetše bokamoso bja bona. Ba lebala gore bokgarebe bo a fela gomme
Moreti o ruma ka go eletša kgarebe ye gore e godiše bana bao e ba filwego. E ba rute go
boifa Modimo le kgalefo ya Modimo go dibopša tša gagwe. Kgarebe e lebale tšeo di
Dikeletšo tša mohuta wo ke tšeo di fiwago bontši bja makgarebe a selehono ao a bego a
dingwalo tša go ngwalwa. Ka gona ke ya sebjalebjale. Ka khuetšo ya Bibele go yo
(methalotheto). Tšeo ka moka di bonagala temanathetong ya mafelelo.
le e le ge a duma gore kgarebe e sokologe gomme e godišetše bana tseleng ya Modimo.
Ka go boifa Modimo ba tla phela bophelo bjo bo lokilego. O tšwela pele ka go eletša gore
wa tšohle. Ke ka fao a bitšwago Mmopi wa dibopša tša gagwe.
tšee ka tsela ya Modimo. Go khunama o nnoši kutamong go tšweletša kgopolo ya go
Mothalotheto wa mafelelo temanathetong ya mafelelo o re: `Tše botse le kgaugelo di tlo
tše botse a tlago go se buna mafelelong.
Ka tirišo ya khuetšo ya Bibele, Puleng o eletša gore motho o swanetše go phela bjang. Go
kakaretšo. O reta ka batho le dilo tša sebjalebjale. Thetong ya gagwe go dirišwa
Polelontši e a dirišwa thetong ya Puleng. Bohlokwa bja go diriša polelontši ke go re
molaetša wo o romelwago babading o kgone go fihla ka pela. Ka ge go na le
(1966:89) o no re direto ka moka tšeo di ngwadilwego di swana ka selo se tee, ke go re di
sebopego seo se ikgethilego sa moswananoši. Ker (1929:138) o tšweletša kgopolo ye ka
go bolela go re, sebopego ga se seo o se fiwago ka pela goba o se kwago ge go retwa, ke
ka moka tša sereto di beakantšwe ka go nyalelana. Abrams (1971:65) o re bontši bja
go ba le mokgwa woo se tšweletšwago ka wona. Mokgwa woo ke wona wo o bitšwago
Go tšwela pele Fowler (1973:76) o bega gore ka tlwaelo sebopego se nepiša mehuta ya
se tšweletšago taba, mokgwa wo taba e ngwadilwego ka tirišo ya polelo le patrone ye e
Lenake (1982:115) o oketša ditaba tšeo ka go re kgopolo ye ya sebopego sa theto e
fapana le tlhamego. O tšwela pele ka go re sebopego sa theto ke popego ya ka ntle go
ka gona. Ke ka fao Miller le Currie (1978:70) ba rego thulaganyo ye bjalo ya polelo ke
a tšweletšwago ka gona.
Perrine (1963:198) o tšweletša mehuta ye meraro ya sebopego sa sereto yeo moreti a ka
ditemanatheto le sebopego sa go se fetoge. O hlaloša dikgopolo tšeo ka tsela ye:
mo go felelago kgopolo bjalo ka ge go direga go kanegelo.
Sebopego sa ditemanatheto sona se tšweletšwa ka tatelano ya ditemanatheto. Ke go re
Sebopego sa go se fetoge ke patrone ya setšo yeo e dirišwago seretong ka moka. Thetong
dibopego tše dintši tša go se fetoge di dirišitšwe ebile di sa dirišwa. Mohlala ke Sonete.
tšeo di ka hlalošwago go ya ka mehutana ye meraro ya sebopego sa sereto go ya ka
ditemana le sebopego sa go se fetoge.
sereto sa go bitšwa `Khutšo e kae?´ go tšwa kgaboketšong ya `Mokgako´.
Wa re o tla le suthiša ka motšwana wo?
Tšatši la re le hlaba,
Mahlako maloba la Phaahle o ile a le bona le mo katoga,
A re a tšwelela Phaahle a bona e le letšatši,
Tše pedi tša mathomo di a lekana ka palo ya methalotheto ye mehlano ye mehlano.
Temanatheto ya boraro e na le methalotheto ye šupago mola ya go e hlatlama e na le ye
go laolwa ke moo sereti se ratago go tšweletša kgopolo ya sona.
Temanatheto ya pele e tšweletša kgopolo ya lerato la baratani leo le tieletšego, le
lokologilego le se nago bosodi. Temanatheto ya bobedi e bontšha seswantšho sa motho
mešunkane e šomago ka gona go tsošološa lerato leo le bego le bonala le thomile go
tekateka. Go rungwa ka go lemoša gore lerato le ka tiišetšwa ka mekgwa ya go fapana,
fela moreti o rata go tseba gore e lego wa nnete ke ofe. Temanatheto ya mafelelo e
gona. Ke ka fao ditemanatheto tša sereto seo di sa lekanego ka botelele bja palo ya
Ka ganong re a go swametša,
Ka nkong le gona re a go katetša.
O ikgwerantše le rena,
Ke mang wa mathomo a go lekilego,
Fela go re lwatša gona o a dira,
ka palo. Temanatheto ye nngwe le ye nngwe e hlamilwe ka methalotheto ye mehlano ye
Methalotheto ye mebedi ya mathomo le ye mebedi ya mafelelo temanathetong e laetša go
ditemanatheto ka moka.
Ka ge bjale ba nkamologantše le wena
Ka yena ke be ke tla fela ke go bona?
Ga se ka phošo ge ba ile ba se re thuše,
Ge tšeo ka moka e le ditiro tša Modimo.
ye mebedi (2) ya mafelelo a hlagiša tharollo ya kgakanego yeo. Le ge thulaganyo ya
filwego go tšweletše le tlhalošo ya go re sebopego sa theto ke sephetho sa peakanyo ye e
itšego ya dikarolo tša theto. Sebopego se tswalane kudu le dikarolwana tša go swana le
sengwalo seo se dirišwago go fokotša khuduego ye e ka bago gona. Ka go realo
seo se amanago le bokgoni bjo bo ikgethilego. Ka tsela yeo bangwadi ba mohuta wo wa
Go akareditšwe gape ka go hlopha theto ka dikarolo tše pedi, e lego theto ya sebjalebjale
Nyakišišo ye e ya go hlaloša ditemanatheto le mehuta ya ditemanatheto tše dingwe tša
nako ya tsošološo. Temanatheto e bile lentšu le lefsa kua Engelane ka nako ya
Shakespeare. Ka polelo ya Setareana temanatheto e bolela go re phapoši goba lefelo la go
ema. Ka gona ditemanatheto ke diphapoši tšeo di lokologanego ka go swana fela di
tšwela pele ka go re gape go ka ba le methaladi ye e lokologilego ya temana (`quasi
yeo e beakantšwego. O tšwela pele ka go bolela gore sehlopha seo sa methalotheto se
ditemanatheto. Temanatheto ye nngwe le ye nngwe e na le mabaka ao a e hlolago gomme
Mo go Ecyclopedia (1988:929) go thwe temanatheto ke karolo ya sereto yeo e nago le
methalotheto ye mebedi goba go feta, yeo e arotšwego ka sekgala go tšwa dikarolong tše
dingwe tša go swana le yona. Go thwe ditemanatheto di hlalošwa go ya ka palo ya
methalotheto ya tšona. Ge a tšwetša kgopolo ye pele Skelton (1971:159) o re go na le
dibopego tše dingwe tše dintši tšeo di tšweleditšwego tša ditemanatheto. Tše mpsha le
Ntuli (1984: 232-4) o no re go fela go tšewa sehlopha sa methalotheto mo seretong bjalo
ka temanatheto. O tšwela pele ka gore ba bangwe ba bitša temanatheto ka lentšu la
ditemanatheto. O bolela gore go na le ditemanatheto tša tlwaelo (`regular stanza´) tšeo di
temanatheto moo e lego gore temanatheto ya mafelelo e ba le methalotheto ye mentši go
feta ditemanatheto tše dingwe.
lego gore ditemanatheto tša gare di na le methalotheto ya go feta temanatheto ya pele le
Mehlala le dtlhalošo tša mehuta ya ditemanatheto go ya ka Ntuli (1984:234) e a latela.
Mo go hlalošwa sereto sa go ba le ditemanatheto tša methalotheto ya go lekana ka palo
Ke kokwane-kgolo tša bophelo,
Kokwane tša go se je ke mohlwa
Ke polelo ya go se lebalwe.
Ke polelo ya go hlaba,
Go tlo lemogwa gore sereto se se rulagantšwe ka ditemanatheto tša go ba le methaladi ya
go lekana ka palo. Temanatheto ye nngwe le ye nngwe e theilwe ka methalotheto ye
sereto se se na le morumokwano wo o tiilego, fela se na le
morumokwano wo temanatheto ye nngwe le ye nngwe e nago le morumokwano wa yona
temanatheto ya mafelelo e theilwe ka methalotheto ye mentši go feta tšeo tše dingwe.
Mohlala ke sereto sa go bitšwa ‘Matonyane’ sa go ngwalwa ke Morufane.
Le tla go sobelela ge o sa šetše.
Segatsetša letšatši ka go tonya.
oketšega temanathetong ye nngwe le ye nngwe. Temanatheto ya pele e bopilwe ke
methalotheto ye šupago (7) mola ya bobedi yona e hlamilwe ka methaladi ye seswai (8).
Palo ya methalotheto e rotogetše go ye lesometee (11) temanathetong ya mafelelo. Go tlo
Wo mohuta o ka re ke phapano ya mohuta wa ditemanatheto tša go katološwa
di rulagantšwe ka methalotheto ye mentši go feta ya yeo ya tše dingwe. Mohlala ke sereto
Hle, mo gamotše o mo tsikitleletše ka sona!
Ka gona, mo gamotše a hlahlarapegišwe!
fokotšegile go ya go ye seswai (8). Sereto se `Mo gamotše´ ke mohlala wo o nepagetšego
Le lehono o sa ntše o pšhapšhatha.
Le lehono le lena le sa ntše le gamola gona.
Ba re pele re tla phoka ge lenyora le fihlile,
Godimo ga ditemanatheto tše tharo tše, temanatheto ya bobedi, e lego ya gare, e na le
šupago (7) le ye seswai (8) ka tatelano. Ka mokgwa woo temanatheto ya bobedi e
kokomogile go feta tšeo tše dingwe.
Encyclopedia (1988:929) e bolela gore gantši ditemanatheto di hlalošwa go ya ka palo ya
methalotheto ya tšona. Shipley (1968:395) le Yelland (1950:180) ba tšweletša mehuta ya
temanaseswai, le mehuta ye mengwe. Ba re ye ke yona ye e tlwaelegilego. Bjale go yo
Skelton (1971:159) o re temanapedi ke temanatheto ya go ba le methalotheto ye mebedi
yeo e ka no bago le morumokwano. Cuddon (1976:915) o tšweletša kgopolo yeo pele ka
Ge a hlaloša temanatharo, Abrams (1981:184) o re ke temanatheto ya methalotheto ye
ya ba le botelele bja go fapana. Beckon le Ganz (1989:278) ba otlolla kgopolo ye ka go re
Na maatla a bokgoni bja ka,
A ka šupša ke mang, a pakwa ke mang
Le ge sereto se se se na morumokwano wo o tiilego goba go ka thwe ga se na thulaganyo
ya methalotheto ye mene. E ka ba le morumokwano goba ya se be le wona. Ke go re e ka
ke `Ge ke bolela ke nnoši´ sa go ngwalwa ke Masenya go tšwa kgoboketšong ya Serudu
Ke le godišitše le a mpalela,
Le maswabi le dihlong tša ka.
Ke marapo a tše di hwilego
Le ge sereto se se se na morumokwano wo o tiilego, fela ke sereto seo se feletšego. Se
Skelton (1971:162) o hlaloša ka go re temanatshela ke sereto sa go ba le methalotheto ye
e selelago. E ka ba le morumokwano goba ya se be le wona. Cuddon (1989:861) o re
yeo e latelago ye seswai ya mathomo. O tšwela pele ka go re gantši temanatshela ke yona
dikgopolo tše pedi tšeo di tšweletšwago temanathetong ye. Ke go re o ka re kgopolo ya
goba temanatheto yeo e bopilwego ka methalotheto ye e šupago. E ka ba le
Sereto se ke seo se feletšego sa go bopša ka methalotheto ye e šupago. Ke go re
methaladi ya sereto se e rulagantšwe ka mokgwa wa go tšweletša kgopolo e tee yeo
seswai. O tšwela pele ka go re bontši bja ditemanaseswai ke tšeo di bopilwego ke
ditemanaseswai. Taba ye e thekgwa ke Cuddon (1976:915) ka go re temanaseswai ke
sehlopha sa methalotheto ye seswai ka sebopego sa temanatheto goba e ka ba
Mohlala ke, ‛Re tla go sepelela’ ya go ngwalwa ke Sono go tšwa kgoboketšong ya Direto
Di a go roriša le ge o tsenwe ke bja mailakalafo le ge re re re tla go sepelela.
swantšha. Ke go re o ka re kgopolo tše ga tša tšhwa di eba le malebiša. Le ge go le bjalo
morumokwano wa mafelelo. Go tla phethwa ka go tšweletša bohlokwa bja
Ge a hlaloša seo morumokwano e lego sona Lighton (1981:32) o re ke tshwano ya
poeletšo ya medumo ya go swana goba yeo e nyakilego go swana. Shipley (1970:274) o
tlaleletša kgopolo yeo ka go re medumo yeo e beakantšwe ka paka yeo e lekanatšego.
tšeo di lego mafelelong ga methalotheto ye mebedi seretong. Ke ka fao Mkhize (1989:33)
a rego morumokwano ke mokgwa wa go swaya mafelelo.
Go tšwela pele Groenewald (1993:23) o hlaloša go re morumokwano ke phapantšho ya
theto ya sebjalebjale. O tlile le baruti ba dikereke. Ge ba thoma go ngwala difela ba be ba
Serudu (1989:88) ge a re mehlala ye mebotse ya morumokwano e hwetšwa mo
Ke ka moo Mampuru (1991:71) a rego morumokwano mo diretong tša Sepedi ke
ke kgonthišo ya seo se boletšwego ke Lenake (1984:150) ge a be a tšea sephetho sa gore
mathomo, wa gare le wa mafelelo. Taba ye e ra gore medumo ye e laolago
mafelelong ga mothalotheto. Le ge go le bjalo direti ga di sa atiša go šomiša mehuta ye
ka moka bjalo ka kgale. Morumokwano wo o sa dirišwago kudu ke wa bofelo. Bjale go
a mothalotheto a swana mathomong a mothalotheto. Machitela (2003:4) o tlaleletša ka go
re morumokwanothomi o bonagala ge mantšu a temanatheto a na le dinoko tša go swana
O ntlabile ka ge o sa ntaela o sa thabile,
Peck le Coyle (1984:59) ba nepiša morumokwano le medumo ya go swana gare ga
mantšu go tloga tumanošing ya pele ga ya mafelelo ya go gatelelwa go fihla mafelelong a
lentšu. Ba tšwela pele ka go re gantši morumokwano o tšwelela mafelelong a
kwanago a le gare ga methalotheto. Mampuru (1989:72) o tlaleletša kgopolo ye ka go
mafelelo wo e lego poeletšo ya medumo ya mafelelo. O tšwela pele ka go re mantšu ao a
rumago go swana, a na le medumo ya go swana, go thoma ka ditumanoši tša kgatelelo le
(1989:34) o katološa kgopolo yeo ka go re morumokwanofelelo ke tirišo ya medumo ya
go swana. Mlondo (1987:12) o tšwela pele ka go re morumokwano o thuša go
swaraganya ditemanatheto wa di dira gore ye nngwe le ye nngwe e be botee bjoo e lego
leo le hlalošwago e le modungwana goba koša. Ke ka fao Encyclopedia (1988:916) e
Sebopego sa ka ntle ke popegotheto yeo e ka lemogwago ka freime ya methalotheto ye
ka sonete ya Bodikela mothalotheto wo mongwe le wo mongwe o swanetše go ba le
Ge a hlaloša sebopego sa ka gare Fussel (1956:119) o tšwela pele ka go re popego ya ka
gare e tšweletša dikarolo tše pedi tša diteng. Karolo ya pele ke tshwantšho goba
tšeo tše pedi tša sonete di ka arolwa gape ka dikarolwana tše dingwe go lebeletšwe
Encyclopedia (1988:916) e bega gore mohuta wa pele wa sonete ke wa Setareana goba
wa Petrach. O bitšwa wa Petrach ka ge e bile moreti yo mongwe wa ba mathomo ba go
ya morumokwano ga e fetolwafetolwe. Ditemanatheto tše pedi tša mathomo di na le
le lengwe ditemanatheto tše pedi tša mafelelo tšona di na le methalotheto ye meraro ye
na le methalotheto ye mene ye mene mola tše pedi tša mafelelo di beakantšwe ka
ka ge e se pharologantšho disoneteng tša mohuta wo mo Sepeding. Seo se lemogwago ke
gore sonete ye e na le karolo ya tshwantšho, yeo e tšwelelago ditemanathetong tše pedi
tša mathomo, le tirišo, yeo e laetšwago go ditemanatheto tše pedi tša mafelelo. Go
ditaba tšeo. Go gatelelwa gore ge seo se ka direga ga go sa le sephiri. Bjale go ya go
Setareana. Ka pela ke ge ba thoma go dira diteko ka sonete yeo bjale e bitšwago sonete
methalotheto ye mene ye mene tšeo e lego tshwantšho le temanapedi yeo e lego tirišo.
Ge o bile o hema bompe bjalo?
Disonete di a hlalošwa ka ge e le mohuta wo bohlokwa wa theto ya sebjalebjale. Ke
le ona ke a tirišo ya dijambuse tše tlhano mothalothetong wo mongwe le wo mongwe.
Serudu (1989:69) o hlaloša go re ga go bonolo go humana dijambuse tša go swana le tša
Yuropa Sepeding ka gore go na le phapano ya botelele bja mantšu. Go tšwela pele o re
patrone ye e rilego ya morumokwano (go ya ka mohuta wa sonete) fela tša Sepedi ga di
Go ka akaretšwa ka go re temanatheto ga e na histori fela e bile gona e le elemente ya go
hlalošwa lengwalonyakišišong le ka ge e le tše dingwe tša dipharologantšho tša theto ya
morumokwano e hwetšagala ge e le ka mathomong, gare le ge e le mafelelong ga
kgonago go tšweletša mohuta wa sonete. Mehuta ye mebedi ya sonete, e lego sonete ya
leo le nepišago go lekanyetša. Ba tšwela pele ka go re kgopolo ye e tšwa mokgweng wo o
bego o dirišwa wa go re mothalotheto o swanetše go latela patrone ye e itšego go
Roberts (1986:19) o iša pele ka go re metara ke kelo yeo ka yona go lekanyetšwago
kgopolo ye ka go re metara o lebane le senaganwa, ke go re ke pego ya patrone ya
mošito le dinoko tša mantšu tšeo di tšwelelago ge mantšu a beakantšwe ka mokgwa wo o
medumo ya polelo. Go tšwela pele Groenewald (1993:34) o bolela ka dielemente tša
lefokwana le tše dingwe.
Mojalefa (2001:69) o tšwela pele ka go re metara o ka lemogwa ka mokgwa wa go
tšwela pele ka go re dielemente tša polelo di rulaganywa go ya ka melawana ye mebedi
tše pedi goba go feta fao. Go thwe molawana wo ke wa kgapeletšo, ka gobane o tiiša
goba mothalotheto mo go nago le khutšo. Khutšo yeo ke ya tlhago. Serudu (1989:28) o
bolela gore khutšo e ka tšweletšwa ka fegelwana goba gwa se be le fegelwana. Ke ka
moo a rego fegelwana e laetša gore mollwane wo e o šupago ga se wa mafelelo ka
gobane lefoko le sa tšwela pele. O tšwela pele ka go re mollwane wo o bohlokwa kudu,
goba go feta gore ke sešura.
Mojalefa (1995:23) o oketša ka go re sešura ke mosetwana wa metara ka gobane se
(1960:43) yena o re sešura se šomišwa bjalo ka mollwane wa mmakgonthe mo go itšego
Serudu (1989:78) o hlaloša gore sešura se swanetše go tšwelela gare ga dikarolo tšeo di
ya mošito ye e swanago mothalothetong (mothalading wa sereto). O tšwela pele ka go re
bjalo. Ge mothalotheto o sa tšweletše dintlha tšeo tša ka godimo gona, ge o be o bopa
sereto ka moka, go be go tlo thwe ga se sereto. Ka gona sešura se bohlokwa thetong.
Mojalefa (2001:71) o ruma ka go hlaloša bohlokwa bja sešura ka go re se (a) aroganya
O ka kgaoganywa ka diripa tše pedi tšeo di bitšwago dikarolometara ka tsela ye:
(1995:23) o tšwetša kgopolo ye pele ka go re diripa tšeo di bitšwa dikarolometara, ge fela
(1962:321) o re mothalotheto wo mongwe le wo mongwe, go tloga mathomong go fihla
mafelelong, o bopilwe ka dipaka tše mmalwa, gantši tše pedi, tša go ba le dinoko tša go
le (c) poeletšo. Bjale go yo hlokomelwa tlhalošo yeo go ya ka Mojalefa.
Lentsoane, seretong sa `E ya bogadi´, pukung ya Direto tša mang le mang (1971:26) o re:
Bobedi bja dikarolometara tše di na le dihloa tše pedi tša mošito. Sehloa sa mošito se
laetšwa ka leswao le (:) (mohlaleng wa ka godimo) leo le tšwelelago mantšung a go ba le
dinoko tša go feta se tee. Mantšu a nokotee ga a na dihloa tša mošito. Go tšwela pele go
Lefase le a hlaba/ lefase le a loma//
Ge go lekodišwa metara wo o tšweleditšwego ka godimo go tlo lemogwa gore go na le
(1943:100) o re kelelothalo e šupa go fetišwa ga kgopolo seretong go feta mafelelo a
kelelothalo ka go re ke ge mothaladi wa temanatheto o tšwelela ka mothalading wa go
lefoko goba mothaladi, mothalading wo o latelago ntle le go ba le maswaodikga.
Pretorius (1989:17) o re kelelothalo e tšwelela ge kgopolo ya mothaladi wa sereto e se e
seo. Mampuru (1991:69) o tlaleletša ka go re sebakeng sa gore kgopolo yeo e felelele
mothalothetong wa pele yona e tšwela pele go wa bobedi le go iša mohlomongwe go wa
yeo e bego e swanetše go felelela mothalothetong wa bone, e fetetše go wa bohlano.
ka rego ke maphoto a lewatle. O tšwela pele ka go re polelong o lebane le go gatelelwa le
go se gatelelwe ga medumo ya tlhago. Polelo e tšweletša mošito wo o itšego ka gore
polelo e ama go hlatlolana gare ga dikgatelelo dinokong. Le ge go le bjalo polelo e
fapana ka mokgwa wo mošito o tšweletšwago. Ka mabaka a mangwe polelong, mošito ga
le ge e ka ba kanegelo. Kelelo yeo e laolwa ke segalo sa lentšu le ka fao le ka
telefatšwago ka gona ge le bitšwa mo mothalothetong ge go retwa goba ge go balwa le ge
e le ge go bolelwa.
le ka hlalošwa bokaone ge go ka thwe ke kgopolo ya go elela yeo e bopilwego ke
tšhomišo ya mongwadi ya kgatelelo le lebelo. Yelland (1950:154) o tšwela pele ka go re
mošito o lebane le go opelega ga polelo. Go ya fase le godimo ga lentšu go tšweletša
mošito. Go tšwela pele o re mošito o na le tatelano yeo e sa arogego. Tatelano yeo e fo ba
tšweletšwa ke dilo tša go swana le kgatelelo, nako, botelele le segalo. Dinyakwa tša
le segalo. Ntuli (1984:221) o bolela gore botelele ga bo tšwelele mantšung ka moka.
Mantšu a nokotee ga a na botelele. Go mantšu ao a nago le botelele, a bo tšweletša mo
Peck le Coyle (1984:49) ba hlaloša bohlokwa bja mošito ka go re o kwantšha le go
Bjale go ya go lekolwa ka fao Maduane (1995:48) a rulagantšego botelele go tšweletša
Ke tšwa Bope:di ngwana:ka!
12. Ke re ke tšwa Bopedi ngwanaka.
Ke re ke tšwa Bope:di ngwana:ka
Go na le dipatrone tša mošito tše di rilego tšeo di bopago sereto sa ka godimo. Ge go
lebelelwa methalotheto ye, 1, 3, 4, 5 le 11 e bonagala e kwana ka dihloa tše tharo tša
Go tlo lemogwa gore sereto se se ipopile ka dikarolo tše pedi tša dihloa tša mošito go
Ge go swaiwa segalo go dirišwa leswao la (`) segalofase le la (´) segalogodimo. Go ka
e tšweletša patrone ya mošito ya go swana ka gobane e a ipoeletša. Patrone ye nngwe ya
go swana e bonala mothalothetong wa 2 le wa 6. Methaladi 7, 8, 9 le 10 ga e swane fela e
na le mošito wa go swana. Mothalotheto wa 4, wa 13 le wa 14, e ikgethile ka go re wo
mongwe le wo mongwe wa yona o tšweletša patrone ya moswananoši.
moka e felela ka segalo sa godimo le sa fase. Mošito wa mathomo wa methalotheto ye
thoma ka mošito wa segala sa fase.
methalotheto 1, 3, 5 le 11 go tlo lemogwa gore e tšweletša digalo tša godimo tše tshela
mo gare ga mothalotheto. Methalotheto 2 le 6 yona e kwana ka digalo tša godimo tše
tlhano le sa fase se tee. Methaladi 7, 8, 9, le 10 e tšweletša mošito wa digalo tša godimo
nne le sa fase se tee. Kwano ye e tšweletša morethetho wo o rilego wa mošito.
Go ka akaretšwa ka go re sereto se se na le dikarolo tše pedi tša dipatrone tša mošito, e
akaretšwa ka methalotheto 1, 3, 5 le 11 (patrone ya pele) le methalotheto 2 le 6 (patrone
mongwe le wo mongwe, wa yeo e sa tšwago go tšweletšwa, o bopa patrone ya mošito.
Cuddon (1977:787) o tšweletša ponagalo ye nngwe ya poeletšo ka go re ke setlabelo se
bohlokwa sa go tlemaganya dikgopolo goba mothaladi. Leech (1969:76) o tšwela pele ka
go na le mehuta ya go fapana ya poeletšo. Pierce le Pierce (1973:55) ba tlaleletša ka go re
mo go poeletšo go na le dihlopha tša medumo yeo e boeletšwago. Go ka akaretšwa ka go
o iša taba yeo pele ka go re poeletšo e lebane le go boeletšwa ga ditlhaka tša
ditumammogo. Ka go realo ditumammogo di na le mekgwa ye mebedi ya go boeletšwa.
Pierce le Pierce (1973:55) ba tiiša taba yeo ka go bolela gore poeletšo ya ditlhaka tša
mabedi goba go feta. O tšwela pele go hlatholla gore poeletšo ya ditlhaka tša
gape le dikarolontšu tše dingwe.
go tlo tsopolwa temanatheto ya pele fela.
6. Batho ba boModiti wa legodimo.
ditumanoši tša go swana mantšung a mabedi goba go feta, ao a batamelanago goba a
go mothalotheto wa go latela. Bourdette le Cohen (1983:219) ba tšwela pele ka go re
tšwa kgoboketšong ya Reta o reteletša (2000: 72) ya go ngwalwa ke Maduane.
3. Difata ke tšwele tše kae?
ya mohuta wo wa poeletšo.
Mo le gona mohuta wo wa poeletšo o yo hlagišwa ka seswantšho se se latelago:
go feta tšeo tše pedi ka gobane e gatelelwa go di feta ka tsela ya go boeletšwa. Bohlokwa
le ge e le dikafoko tša methaladi yeo e hlatlamanago, tšeo di boeletšwago mathomong a
1. O seetša sa bophelo,
3. Wa hlokega lethabo le tshepo di a tima,
Methalotheto ya 2, 3, le 4 e tla tsopolwa go tiišetša tlhaloso ya mohuta wo wa poeletšo.
3. Wa hlokega lethabo le tshepho di a tima,
‛Wa hlokega…’ Bohlokwa bja poeletšo ya sekafoko seo ke go gatelela le go tšwetša pele
kgopolo ya go re ngwana ke seetša sa bophelo ka lapeng. Taba yeo e gatelela gore go se
be gona ga ngwana gantši go hlola mathata, bophelong bja banyalani.
gare ga mothalotheto. Moloti le Legodi (1995:13) ba bea taba ye nyanyeng ka go re
bjalo ka mohlala. Mo gona go tla tsopolwa temanatheto ya bohlano, fela:
gare ga methaladi yeo ye mebedi. Ge moreti a reta ka sebopego seo, gona go tlo bolelwa
Leech (1969:81) o re poeletšafelelo e lebane le poeletšathomi. Ke go re ge ponagalo ya
dingwe tša sereto le ge e ka ba seretong ka moka. Mohlala o tšwa seretong sa `Kgakana
3. Kgole ya gago ga e kgole e kgauswi kudu;
Go tla šetšwa methalotheto ya 1 le 2:
tirišo ya poeletšo ye ke go gatelela kgopolo ya seo `Kgakana΄ ye e lego sona, e lego
temanatheto. Moloti le Legodi (1995:14) ba tiišetša kgopolo ye ka go re go
Methalotheto ya 4 le 5 e tla lekodišišwa go utolla mohuta wo wa poeletšo.
Lena e boeletšwa mo gore ga mothaladi wa 5. Ka gobane poeletšo ya lentšu leo, lena, e
bonala mo gare ga mothaladi wa 5, gona mohuta wo wa poeletšo o bitšwa
poeletšatswako. Ka go realo mafelo ao lena e tšwelelago go wona, ke mafelelong le gare.
mothalothetong wo o latelago. Taba ye e tlatšwa ke Serudu (1989:28) ka go re ke tsela ya
mantšu, mantšu le dikafoko di ka rulaganywa ka dipatrone tše dingwe tšeo di ka
yeo ya kgokanyi go ya ka fao e hlalošwago ke Moloti le Legodi, ka gona. Bjale go yo
mathomong a mothalotheto wo o latelago. Motsa (2006:112) o tlaleletša ka go re
Mo go tlo hlokomelwa boemo bja lentšu le letlalo methalothetong ye ye mebedi.
Mothalading wa pele, letlalo le tšwelela mafelelong a mothaladi, mola le bonagala gape
(a) bošoro bja tladi le (b) lehu la go hlolwa ke tladi.
di bewago mafelelong a mothalotheto wa bobedi. Moloto (2005:125) o tšwela pele ka go
re mo go mohuta wo wa kgokaganyi gona go boeletšwa lentšu ka letsogong la go ja. Ke
Mohlala wa mohuta wo wa kgokanyi o tšwa seretong sa `Otla le wena΄, go tšwa
5. Ka gona leboga ge tše di dirilwe gohle.
Go yo tsinkelwa mothalotheto wa 3 le wa 4 go tšweletša mohuta wo wa poeletšo:
bokapoeletšo ya go la go ja. Ka go realo go ka thwe ka gobane maemo a gohle a
la ga ja). Bohlokwa bja thekniki ye ke go kgokaganya mothaladi wa 3 le wa 4.
morago. Ntuli (1984:195) o otlolla kgopolo yeo ka go re kgokaganyiputlami ke mohuta
5. E a kgatlampana ya ga Mandela le De Klerk,
Bjale go tla lekodišišwa mothaladi wa 1 le wa 2:
sa thoma mothaladi wa bobedi. Poeletšo yeo e tšweletšwa ka go putlana. Ke ka moo go
tšwetša kgopolo ye pele ka go re tlhabeledi e nepiša poeletšo ya dikafoko le ge e ka ba
le ge e le košeng. Mohuta wo wa poeletšo o tšwelela gantši mafelelong a ditemana le ge
go fela go eba le dikarogo tša go swana le go boeletšwa ga methaladi ya gare e sego yeo
Beyer, go tšwa go Difela tša Kereke (1960:15), o rulagantše sefela 15 ka tsela ye:
Go ka akaretšwa ka go re ge go bolelwa ka poeletšo go tla be go nepišwa go boeletšwa ga
medumo, dikarolo tša mantšu, mantšu, dikafoko, methalotheto le ge e ka ba
wa wona. Bohlokwa bja poeletšo bo akaretša (a) go tšweletša molotšana le mošito le,
gagolo, go gatelela molaetša wa moreti. Ka ge mantšu ao a boeletšwago a na le
molaetša wo o rilego.
Go ka akaretšwa ka go re metara ke thulaganyo ya medumo ya polelo. Dielemente tša
polelo ka mokgwa wo o rilego mo mothalothetong.
Kelelothalo e hlalošitšwe ka go re ke go fetišwa ga kgopolo seretong, go feta mafelelo a
Kelelo yeo e laolwa ke segalo sa lentšu le ka fao le ka telefatšwago ka gona ge le bitšwa
mo mothalothetong ge go retwa goba ge go balwa le ge e le ge go bolelwa. Leleme la
Mekgwa ye mebedi ya nyakišišo, e lego mokgwa wa go hlaloša le wa go hlatholla e
kgethilwe ke nyakišišo ye, ka gobane ke yona yeo e nepišago sererwa sa nyakišišo ye. Go
pedi tšeo di fapanego.
Go tšwela pele go hlalošitšwe dipharologantšho tša go fapana tša go hlaloša le go
dipharologantšho tša sona gore sebopego sa sona se šale se le nyanyeng. Kgopolo ya go
dipharologantšho tša seo se hlalošwago.
Naratholotši e tsitsinketšwe ka la go re e hlaloša sebopego sa sengwalo ge se na le
hlalošitšwe ka gore le nepiša ditaba tšeo di lego gona pele ga ge sengwalo se ka ngwalwa.
kgopolokgolo yeo mongwadi a ratago go e fetišetša go mmadi wa gagwe. Ka go realo
dikgopolo tša gagwe ka gona. Mongwadi o dira bjalo ka go kgetha mantšu le go
arotšwe ka dikarolo tše pedi tše bohlokwa nyakišišong ye e lego polelo le maikutlo. Go
Ge go hlalošwa seo theto e lego sona, go dikgopolo tšeo di filwego ka godimo go
sephetho sa peakanyo ye e rilego ya dikarolo tša sereto. Ke ka moo go thwego go na le
mehuta ye meraro ya sebopego sa sereto, e lego (a) sebopegotšweledi (b) sebopego sa
ditemanatheto le (c) sebopego sa go se fetoge.
dirišwago seretong ka moka, go etša sonete, mehlala go ya ka mehutana ye ya go fapana