ABO-konsentrasiekampie: Hier is die feiteEen van die Britse konsentrasiekampe. Foto: Fotografiese versameling van die Anglo-boereoorlogsmuseum, Bloemfontein. Deur prof. Fransjohan Pretorius Dit is al meer as ’n eeu gelede sedert die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) tot ’n einde gekom het, maar die gevreesde konsentrasiekampe waarin meer as 48 000 mense gesterf het, haal weer die hoofopskrifte. Die kampe is deur die Britte opgerig as deel van hul militêre veldtog teen twee klein Afrikaner-republieke, naamlik die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR – ook Transvaal genoem) en die Oranje-Vrystaat. Nadat die Britse LP Jacob Rees-Mogg egter ŉ hele paar kontroversiële uitlatings oor die konsentrasiekampe gedurende die Anglo-Boereoorlog in ŉ BBC-program gemaak het, moet daar noodwendig weer ŉ paar ou oorlogskoeie uit die sloot gegrawe word. Hoe anders gaan ons die regte feite in die hande kry? Rees-Mogg se onlangse bewerings het groot konsternasie veroorsaak aangesien dit deurspek was met twyfelagtighede en wanopvattings. Daarom het die tyd aangebreek om Rees-Mogg se onjuiste stellings een vir een met die ware feite te weerlê deur my historiese navorsing oor die Anglo-Boereoorlog die afgelope 49 jaar. Hier is die feite: ’n Familie in ’n Britse konsentrasiekamp. Foto: Fotografiese versameling van die Anglo-boereoorlogsmuseum, Bloemfontein. Die bewering wat die grootste herrie laat losbars het, was Rees-Mogg se aantyging dat daar net soveel sterftes in die konsentrasiekampe was as in Glasgow, gedurende dieselfde tydperk. Dít is feitelik so verkeerd as kan kom. Volgens onlangse statistieke deur die Glasgow Indicators Project (GIP) gee die Glasgow-sentrum vir bevolkingsgesondheid (GCPH) die sterftesyfer van dié stad se bevolking in 1901 as 21 sterftes per 1 000 per jaar aan. Die sterftesyfer van die Boere in die konsentrasiekampe in Suid-Afrika was tienvoudig meer: Daar is onweerlegbare bewyse dat 28 000 wit mense en 20 000 swart mense in verskillende kampe in Suid-Afrika dood is. Tussen Julie 1901 en Februarie 1902 was die syfer gemiddeld 247 per 1 000 wit mense. Dit het opgeskiet na 344 per 1 000 per jaar in Oktober 1901 en gedaal na 69 per 1 000 per jaar in Februarie 1902. Die syfers sou waarskynlik nog hoër gewees het as dit nie was vir Emily Hobhouse, ŉ Britse maatskaplike werkster, wat die haglike toestande van die konsentrasiekampe oopgevlek het nie. ŉ Verslag deur die Government’s Ladies Commission het gevolg en die Britse regering was genoop om die lewensomstandighede te verbeter. Nog ŉ faktor wat bygedra het om die stertesyfer af te bring, was dat lord Milner, die Hoë Kommissaris van Suid-Afrika en goewerneur van die Kaapkolonie, die administrasie van die kampe in November 1901 by die Britse weermag oorgeneem het. Rees-Mogg het nie die vaagste benul gehad waarom die Britse militêre owerhede die konsentrasiekampe opgerig het nie en het sy onkunde verklap met stellings soos: Bogenoemde stellings is bitter ver van die werklikheid. ’n Gesin kyk toe terwyl hulle huis deur die Britse magte afgebrand word. Foto: Fotografiese versameling van die Anglo-boereoorlogsmuseum, Bloemfontein. Nadat lord Roberts, hoofkommandeur van die Britse weermag, Bloemfontein (die hoofstad van die Oranje-Vrystaat) op 13 Maart 1900 beset het, het hy ŉ proklamasie uitgevaardig waarin hy alle Boere “genooi” het om hul wapens neer te lê en ŉ eed van neutraliteit te onderteken. Daarvolgens sou hulle vry wees om na hul plase terug te keer op voorwaarde dat hulle nie langer sou veg nie. Ongeveer 20 000 Boere – sowat ŉ derde – het van hierdie aanbod gebruik gemaak. Hulle is die “beskermde burgers” genoem (of soos ons hulle ken, die hensoppers en verraaiers). Roberts het hierop staatgemaak in ŉ poging om die oorlog te beëindig, maar ná die Britse besetting van die Transvaalse hoofstad, Pretoria, op 5 Junie 1900, was daar geen einde in sig nie. Inteendeel. Die Boere het ŉ guerrilla-oorlog begin wat nou selfs sabotasie van spoorlyne ingesluit het. In reaksie hierop het Roberts nog ŉ proklamasie op 16 Junie 1900 uitgevaardig wat bepaal het dat vir elke sabotasie van ŉ spoorlyn, die naaste plaashuis afgebrand sal word. Dit was die skrikwekkende begin van die “verskroeideland-beleid”. Toe dít nie na wense werk nie, vaardig hy in September daardie jaar ŉ ander proklamasie uit en beveel dat álle plaashuise binne ŉ radius van 16 km vanaf enige aanval afgebrand sal word, alle vee doodgemaak en alle oeste vernietig sou word. Die uitvoering van hierdie beleid het skrikwekkend vererger toe lord Kitchener in November 1900 by Roberts oorneem as kommandeur. Plaashuise en hele dorpe is afgebrand, selfs al was daar geen sabotasie van enige spoorlyn nie. Só is feitlik álle plaashuise van die Boere – sowat 30 000 – in puin gelê en derduisende vee is doodgemaak. Die twee republieke was geheel en al verpletter. Ná ŉ paar groot neerslae het die Boere begin om hul kommando’s weer op die been te kry. Een van die planne was om die hanskakies (die Boere wat hul wapens neergelê het) weer op te roep. Roberts het gereken hy behoort dié wat die eed afgelê het, teen hul eie mense te “beskerm”, en het hulle na vlugtelingkampe geneem (die eerste twee is in Bloemfontein en Pretoria in September 1900 opgerig). Dog, die verskroeideland-beleid het veroorsaak dat al hoe meer Boere-vroue en -kinders dakloos gelaat is. Dis toe dat Roberts besluit het om hulle ook na die kampe te bring. Hulle het bekendgestaan as die “ongewenstes” – families van Boere wat nog op kommando of reeds krygsgevangenes was – en het minder rantsoene as dié in ander kampe ontvang. Hierdie families was uiteindelik in verhouding 7:3 meer as die “beskermde burgers” en hul gesinne. Die “ongewenstes” is natuurlik teen hul wil na die kampe geneem en gedwing om op ossewaens en oop treintrokke soontoe vervoer te word. Hulle is beslis nie, soos Rees-Mogg beweer het, weggeneem vir beskerming of vir hul veiligheid nie. Nog minder is hulle na die kampe geneem om gevoed te word. Inteendeel, hul aanhouding het alles te doen gehad met die weerstand van die Boere wat steeds besig was om teen die Britte te veg. Die administrasie van die kampe was skrikwekkend. Kos was van ŉ uiters swak gehalte (soms vrot), sanitasie was, om die minste te sê, walglik, tente was heeltemal oorbewoon en die bietjie mediese hulp skokkend. Epidemies soos masels en maagkoors het uitgebreek en vele sterftes veroorsaak – waarskynlik weens ŉ gebrek aan voldoende kennis omtrent en behandeling van hierdie siektes gedurende daardie tyd. Maar dis nie al nie. Rees-Mogg is ook dwaaslik onbewus van die stappe wat die Britse kommandeurs teen swart Suid-Afrikaners gevolg het. Altesaam 66 swart konsentrasiekampe is oor die Transvaal en Vrystaat opgerig waar leeftoestande net so sleg soos in die wit kampe was en die sterftesyfers soortgelyk. Hierdie kampe is opgerig om die swart mense van die plase af te kry sodat die boere geen voorrade by hulle kon kry nie. Erger nog: hierdie gewelddadige optrede het daartoe gelei dat die Britte swart mans as werkers in die goudmyne kon gebruik. Rees-Mogg het darem een punt reg gehad: die konsentrasiekampe in Suid-Afrika het nie dieselfde doel gedien as Hitler se uitwissingskampe gedurende die Tweede Wêreldoorlog nie. Die doel in Suid-Afrika was nié sistematiese volksmoord nie. Maar dit verander min aan al sy ander leuens.