Kusihlwa, emuva komsebenzi eCIE, uyaqala omunye umsebenzi. Ngihambela emakhaya abantu iGoli lonke, ngihudula isikhwanyana esimnyama esigcwele ichazimazwi, izincwadi zezaga, ezohlelo lolimi kanye nezincwajana ezimahlikihliki. Labantu engibahambelayo bathanda ukukhuluma isiNgisi kuphela, noma bakhuluma izilimi ezimbili zomndeni wolimi lwaseNdiya-Yurobhu, njengisiNgisi nesiJalimani, noma nesiFulenshi, noma nesiBhunu. Ngihambela emakhaya abo, esikhathini esinganga nehora elilodwa, ngibazise izinkimbinkimbi zolimi lukababa, isiZulu.
Kwesinye isikhathi sithatha ihora lonke sishikashikana nesiqephu esisodwa sohlelo lolimi, noma sigweda isisho kuze sithe wé. Kwesinye isikhathi sigcina ngokuxoxa nangamasiko, noma ngokucongobezela inqaba yohlelo lolimi lwesiNgisi. Kodwa ngiyazi ukuthi noma yini esenzayo, lelihora liyabasondeza emgomeni yabo. Bakhathele ukuhlalisana kanye nokusebenzisana nabantu abakhuluma izilimi ezingazwakali, kodwa ihora nehora bayasondela ekuqondeni kwalo lolimi. Njalo kusihlwa ngiphuma emakhaya abo ngizwa ukuthi ngibasizile, yize kancanyana nje, ukuwela amagebhe emphakathini wethu. Ngizwa ukuthi ngibasizile abambalwa bezigidi zabakhuluma isiNgisi kuphela ezweni lakithi, ukuze bazwane futhi bakhulume nabayizigidi ezingamashumi amabili besiNguni.
Uma kusobala kangaka, kungani ngishikashika ukubabonisa abantu ukufunda ulimi, noma olodwa nje, lwase-Afrika? Kuyiqiniso ukuthi, yize noma isiNgisi sinamandla omnotho nasemphakathini, kanye nemibono ethi ‘bonke abantu bayasikhuluma isiNgisi’, kunezigidi zabantu abakhuluma isiNgisi njengongolimi lwesibili, olwesithathu noma olwesine. Lokhu kuyinkomba yokuthi, ngokuthakazelana nangokuhloniphana, kufanele ukuthi abakhulumi besiNgisi bazame ukuzwana nabo. Bona bayazikhandla ukuzwa isiNgisi – ukuzikhandla okunganakwa ngabakhulumi baso. Zama ukukhuluma imisho embalwa yesiZulu nomkhulumi waso, uzobona ukuthi kulukhuni kangakanani ukucabanga ngolunye ulimi. Noma ungazama ukufunda lenye inxenye yalombiko. Uma ungakawuzwa kahle, mhlawumbe kufanele ucabange ngokufunda – uma kungesona isiZulu, ulimi lwabantu abhakhelene nawe.
Ngaphambi kokuthi ukhononde ngobunzima, noma ngeqhaza, zifake ezicathulweni zabo. Zikhandle. Zama ukuqondisisa. Uzobona ukuthi ‘ukuph’ ukuziphakela’.