Die antieke mens van die Middellandse seegebied, Egiptenaar, Pers, Arabier, Griek en Romein kon nooit oor land ’n weg vind na Sentraal en Suidelike Afrika nie. Die magtige Sahara [Arabies să’hā-ră, wat “woestyn” beteken], by verre die grootste woestyn in die wêreld met ’n oppervlakte van 8 400 000 vierkante kilometer, het hulle vir eeue lank gekeer. Hulle moes lank gewonder het waar die water van die seisoenale vloede van die Nyl in Benede-Egipte vandaan gekom het. Ons weet vandag dat die Nyl ’n samevloeiing by Khartoem in die Soedan is van die Wit Nyl (wat in die Albert en Victoria Mere in Uganda ontspring), en die Blou Nyl (wat uit Ethiopië kom). Die Nyl, op sigself, is weer die langste rivier (6 671 kilometer) in die wêreld. Die oorsprong van die Nyl het vir eeue lank vir die antieke mens ’n raaisel gebly. Daar is selfs gemeen dat dit in die Ooste sy oorsprong gehad het (waar dit by die Indus in Indië sou kon aangesluit het).
Die antwoord van hierdie antieke raaisel lê waarskynlik opgesluit in Herodotus (ong 480-425 vC) se “Geskiedenis van die Persiese Oorloë”(4.42), deur JPJ van Rensburg vertaal as “Die Ooste teen die Weste” (wat eers 20 jaar na sy dood uitgegee is deur Hans Kirsten Uitgewery, Menlopark, 1994). Ons lees hier dat koning Nekos [Egiptiese Neku II, of eerder Wehimbre Nekao], die seun van Psamatichos [Psammatik] wat in 612 vC koning van Egipte geword het (hy sterf in 596 vC) ’n kanaal laat grawe het om die Nyl met die Arabiese Golf te verbind. Dit was, kan ons net hier opmerk, die einste koning Psamatichos, so vertel Herodotus ons ook, wat “eksperimenteel” bewys het dat die Frigies van Klein-Asië die oudste taal in die wêreld sou wees. Hy het naamlik twee kinders sedert hul geboorte afgesonder om te kan hoor met watter woord hulle die eerste voor die dag sou kom. Dit was toe die Frigiese woord “bekos”, wat in Frigies “brood/kos” beteken, toe hulle om kos by hulle bewaarders gevra het. Nietemin, die kanaalprojek waarna verwys is, was deur sy seun Nekos aangepak. Hierdie was ’n projek wat Seti I en Ramses II reeds vroeër ook wou onderneem het. Koning Nekos het egter dié onderneming ook al gou laat vaar toe ’n orakel (waarvan Herodotus nie melding maak nie) hom gewaarsku het dat hy daarmee die pad sou oopmaak vir die intog van ’n “barbaarse veroweraar” (waarskynlik uit die Ooste). Hy stuur toe maar eerder ’n groepie Fenisiese (Libanese) seevaarders, bekend vir hulle seilvernuf, wat by hom in diens was, met vragbote om ’n Periplus (uit die Griekse perìploos, dws “omvaart”) van Afrika te onderneem. Ons kan vandag nogal hierdie gegewe heel aanvaarbaar rekonstrueer. Herodotus (in sy aangehaalde passasie) sê hier: “Dit is duidelik dat Libië (dit is Afrika) deur water omring word , behalwe so veel daarvan as wat aan Asië grens”. Nekos het die Fenisiese seelui opdrag gegee om op hulle terugtog deur die Pilare van Herakles (tussen Calpe en Abyla, Marokko en Spanje, wat die Middellandse See met die Atlantiese Oseaan verbind) te vaar om só weer in die Noordelik Middellandse See by Egipte uit te kom. In sy vertelling spring Herodotus die resultaat van hul vaart hier egter vooruit. Herodotus vertel dat die Fenisiërs toe van die Rooi See af vertrek het en oor die Suidelike see gevaar het. So dikwels as dit herfs geword het, het hulle gereeld aan land gegaan en gesaai, waar in Libië (dws Afrika) hulle ook al elke keer aangekom het; en dat hulle dan gereeld eers vir die oes gewag het. En as hulle die koring geoes het, het hulle weer voortgevaar, sodat hulle, na verloop van twee jaar, in die derde jaar die draai regs, by die Pilare van Herakles (vandag die straat van Gibraltar) gemaak het om weer in Egipte aan te kom. “En,” sê Herodotus (sien JPJ van Rensburg se vertaling van Herodotus, p 212), “hulle het vertel – ek glo dit nie, maar iemand anders kan dalk! – dat hulle die son toe aan die regterkant gehad het toe hulle óm Libië (Afrika) gevaar het.” Natuurlik sou Herodotus dit nie kon glo nie want, soos die Jode in die Ou Testament dit ook gehad het, was die aarde vir hom nog plat (gegrondves op sy grondveste/pilare, Psalm 104:5). Selfs die groot Alexandrynse sterrekundige Claudius Ptolemaeus het in die tweede eeu AD nog hierdie siening gehandhaaf. Dit was eers Johannes Kepler en Nicolaus Copernicus wat in die 15de eeu sou bewys dat die aarde rond is, om sy eie as draai, en dit deel uitmaak van ’n heliosentriese, en nie geosentriese, heelal nie.
Daar moes eers lank gewag word om (eweneens histories) werklik die suidpunt van Afrika te omseil. Bartholomeu Diaz het die Kaap eers op 12 Maart 1488 bereik, en daarmee die seeroete na Indië en die Verre Ooste oopgestel. Die hart van Afrika is eers so onlangs as teen die einde van die 19de eeu deur Europeërs soos John Hanning Speke, David Livingstone en Henry Morton Stanley bereik in ’n poging om die oorsprong van die Nyl te vind – juis die langste rivier in die wêreld.
Ek is verheugd om ‘n artikel oor hierdie onderwerp in Afrikaans te vind. Te dikwels is soortgelyke inligting slegs in ander tale beskikbaar. Ook die inligting dat Herodotus in Afrikaans beskikbaar is, is vir my ‘n aangename verassing.
Ek dink dit word ook dikwels oorgesien dat daar wel persone uit die antieke geskiedenis was wat geglo het dat die aarde ‘n bol is. Die artikel self verwys na Eratosthenes: