B. Karolo ya Tlhokomelo ya Phepo Maemong a Lebaka le Letelele a Fokodišago.
G. Ditšhišinyo Tšeo di Šomago Mabapi le Ka moo go ka Lebeletšanwago le Maswao a Bolwetši le go Oketša go ja Dijo.
Boemo bja rena bja tša maphelo, ka moo re ikwago ka gona, go šoma le go bapala, ka moo re golago le go tšwela pele - ka moka di tutueletšwa ke dijo tšeo re di jago. Dijo di nea mmele phepo yeo o e nyakago bakeng sa go phela gabotse le go maatlafala. Phepo e akaretša diprotheine, di-carbohydrate, makhura, dibithamine, diminerale le meetse.
Maikemišetšo a pukwana ye ke go go nea tsebišo mabapi le karolo e bohlokwa kudu yeo e bapalwago ke dijo bakeng sa go maatlafatša go šoma ga mmele bakeng sa go lwantšha malwetši le go thuša go alafa. Pakane ke go tutueletša wena go ela hloko maemo a phepo a yoo go dirišanwago le yena o mongwe le o mongwe yo a nago le boemo bja lebaka le letelele bjo fokodišago le go diriša phepo bjalo ka sedirišwa sa bohlokwa polaneng ya go lokiša. Bakeng sa morero wa pukwana ye, batho bao ba nago le maemo a šoro a fokodišago ba akaretša bao go dirišanwago le bona bao ba nago le maemo a malwetši a lebaka le letelele mo go hlokegago thekgo e oketšegilego ya phepo bakeng sa go thibela go ota le go boela morago - kudu-kudu bao go dirišanwago le bona bao ba nago le HIV, ba nago le AIDS, Bolwetši bja Mafahla (TB) goba Kankere.
Phepo e fokolago le malwetši di tswalane kudu, ka ge bothata bjo bongwe bo mpefatša bjobongwe. Seswantšho sa ka mo tlase se bontšha ka moo phepompe e ka mpefatšago bolwetši le kamoo bolwetši bo ka feleletšago ka phepompe. E nngwe ya ditsela tšeo ka tšona modikologo wo o šoro o ka fedišwago ka gona ke phepo e botse. Phepo e botse e oketša go lwantšha phetetšo ya malwetši, e kaonafatša maatla gape e dira goremotho a ikwe a maatlafetše le go ba kaone. Se se ka thuša go diegiša go tšwela pele ga bolwetši.
Go ja gabotse go ka thuša mmele gore o be le maatla ka mo go kgonegago gore o kgone go lwantšha malwetši. Mang le mang o hloka go ja gabotse gore a dule a phetše gabotse. Lega go le bjalo bakeng sa batho bao ba phelago le maemo a lebaka le letelele ao a fokodišago ke ga bohlokwa kudu le go feta go ja gabotse, ka gobane ba na le kotsi e kgolo ya go ba le phepompe.
o go se kgone go lokiša dijo.
Go šila mo go fokolago ga dijo le go mona mo go fokolago ga phepo dijong, ka gobane mala a fokola. Se se feleletša ka letšhollo, leo le bakelago gore mmele o lahlegelwe kudu le go feta ke phepo le meetse.
Letadi le phetetšo di oketša go hlokega ga maatla le phepo.
Go ja dijo ka tsela e fokolago, go lahlegelwa ke phepo ka tsela e sa tlwaelegago le go hlokega mo go phagamego ga phepo go batho bao ba lwalago, go feleletša ka go ota le go lahlegelwa ke mešifa mo go fokodišago go šoma ga mmele le malwetši a mantši. Ka gona ke gabohlokwa kudu go kgonthišetša gore motho yo a phelago maemong a lebaka le letelele a fokodišago o ja gabotse.
C.MAIKEMISETŠO A TLHOKOMELO YA PHEPO Maikemišetšo a magolo a go tsena gare ga phepo ya motho yo a nago le maemo a lebaka le letelele a fokodišago ke go kaonafatša maemo a bona a phepo.
Thibela go ota le go kaonafatša go oketšega ga mmele.
Bušetsa phepo ka moka yeo e lahlegilego nakong ya letšhollo le go hlatša.
Go kgothaletša go ja dijo tšeo di nago le phepo e tletšego (dijo tšeo di nago le phepo e ntši le maatla go ya ka bogolo bja dijo) le tše fapanego ka mo go lekanego bakeng sa go maatlafatša go šoma ga mmele.
Itlwaelanya le peakanyo ya yoo go dirišanwago le yena ya dijo go ya ka maswao a diphihlelo tša yoo go dirišanwago le yena.
Nea keletšo bakeng sa go ja gabotse ka gare ga dithušo tšeo di lego gona bakeng sa yoo go dirišanwago le yena.
Lekantšha boima bja yoo go dirišanwago le yena gomme o ngwale boima bja gagwe karateng ya kliniking.
Botšiša yoo go dirišanwago le yena gore gantši o ja eng e le gore o ka lemoga go ja ga dijo, maemo a ekonomi a selegae le go ba gona ga dijo.
Lekola go ba gona ga meetse a bolokegilego le mohlagase.
Tšea histori ya maswao ao yoo go dirišanwago le yena a nago le wona.
Thuša yoo go dirišanwago le yena go beakanya dijo, go ba le dithušo le go lemoga tsebišo e nngwe yeo e ka swanelago maemo a yoo go dirišanwago le yena.
Nea keletšo go yoo go dirišanwago le yena mabapi le go swara dijo ka tsela e bolokegilego.
Dira peakanyo ya leeto la go latedišiša.
Go na le ditsela tše dintši tša go ja gabotse. Yo mongwe le yo mongwe wa rena o ja ka mo go fapanego ka baka la go ba gona ga dijo, dijo tšeo a di ratago, bodumedi, setšo, bj.bj. Go tla ba go le bohlokwa go ela se hloko ge o eletša yoo go dirišanwago le yena ka ga phepo.
Go thibela phetetšo, phepompe le go ota mo go sa nyakegego, eletša bao go dirišanwago le bona go thoma ka pela ka mo go kgonegago, ba nea phepo tlhokomelo e oketšegilego. Go thata kudu go fediša phepo e fokolago ge e ba motho a šetše a na le phepompe e bile a lwala kudu!
Thabela dijo tše fapanego Dira gore dijo tšeo di nago le setatšhe e be motheo wa dijo tše dintši Eja merogo le dienywa tše dintši ka mehla Kgogo, hlapi, nama, maswi le mae di ka jewa ka mehla.
Dijo tše tee ga di re nee tšohle tšeo re di nyakago! Kgothaletša batho go ja dijo tše fapa-fapanego dijo tšeo di sa bitšego e bile di hwetšagala gabonolo. Go eletšwa dijo tše tharo tšeo di nago le dijo tše fapanego ka letšatši. Kgothaletša batho go ja dijonyana tša maphaka. Se se thuša kudu ge e ba motho a na le bothata bja go ja dijo tše lekanego nakong ya dijo. Ka mo tlase go na le seswantšho seo o ka se dirišago bakeng sa go bontšha batho ba gago bao o dirišanago le bona ka mo go lego bonolo ka gona go dira dikgetho tša dijo tšeo di nago le bophelo go tšwa dijong tše fapa-fapanego.
Dijo tšeo di nago le setatšhe bjalo ka borotho, bogobe, di-cereal, reise, ditapole, setampa, leotša, mabele, sorghum le pasta di swanetše go bopa karolo e kgolo ya dijo. Ka kakaretšo dijo tše ga di bitše kudu e bile di nea boleng bjo bobotse bja phepo bakeng sa tšhelete. Kgothaletša bao go dirišanwago le bona go oketša ka dijo tše dingwe tšeo di lego gona go dijo tša setatšhe bakeng sa go dira dijo tše tswakanego.
Merogo le dienywa di fana ka dibithamine tše dintši le diminerale bakeng sa go boloka go šoma ga mmele go maatlafetše. Kgothaletša bao o dirišanago le bona ka mehuta e mentši e fapanego ya merogo le dienywa ka mo go ka kgonegago! Merogo le dienywa tšeo di nago le mebala e serolwana, wa namune, khwibidu goba botala bjo tseneletšego di swanetše go jewa ka mehla, ka mohlala spinach, lerotse, digwete, diperekisi, dipopo le di-mango. Dienywa tše swanago le namune, dinariki, le diswiri gotee le dikwaba, dimanko le ditamati di fana ka vitamine C yeo e thušago go lwantšha phetetšo. Bao go dirišanwago le bona ba swanetše go ikemišetša go ja palomoka ya disola tše hlano tša dienywa le/goba merogo ka letšatši. Serapana sa merogo ka gae goba dimela tša nageng tšeo di lewago tšeo di kgoboketšwago go tšwa nageng ke tsela e botse ya go kgonthišetša gore motho o ja merogo e lekanego.
Kgogo, hlapi, maswi le mae di ka jewa ka mehla.
Gare ga tše dingwe tšeo di neago phepo, dijo tše di nea mmele diprotheine. Nakong ya bolwetši, diprotheine tše lekanego ke tša bohlokwa. Ga se batho ka moka bao ba thabelago le go kgetha ditšweletšwa tše swanago tšeo di tšwago diphoofolong, eupša mehlala ya dijo tšeo di tšwagodiphoofolong ke: Nama ya kgomo, ya nku, ya kolobe, ya kgogo, hlapi, sebete, dipshio, pelo, bjoko, maoto a kolobe, maoto a kgogo, mogodu, mae, maswi, maswi a go bela, yogurt, maswi a go kwara, maswi a lerole(e sego a go tsenya ka kofing) tšhese, mašotša le dikhunkhwane. Ge e ba dijo tše di rekwa lebenkeleng di a bitša-kgothaletša bao go dirišanwago le bona dinagamagaeng go rua dikgogo, mebutla, dinku, dipudi goba phoofolo le ge e le efe ka gae bakeng sa gonea nama, mae e šita le maswi.
Tše ke ditšweletšwa tša dimela tšeo gape di fanago ka diprotheine le phepo e nngwe yeo e hlokegago bakeng sa go maatlafatša go šoma ga mmele le mešifa. Kgothaletša bao go dirišanwago le bona go ja dinawa tše omišitšwego tše di apeilwego tše dintši, di-peas, di-lentils le soy. Di ka dirišwa legatong la nama bakeng sa go beakanya sejo se leka-lekanego seo se sa bitšego. Bakeng sa bao ba sa jego nama bao ba phelago ka tlase ga maemo a lebaka le letelele ao a fokodišago, dijo tše di swanetše go bopa karolo ya bohlokwa kudu ya tsela ya bona ya go ja dijo tšeo di nago le bophelo.
Bao go dirišanwago le bona ba ka akaretša swikiri, makhura le dioli polaneng ya bona ya go ja dijo tšeo di nago le bophelo. Dijo tše di oketša boleng bja maatla a dijo le go thuša go dira gore dijo di latswege gabotse, ka ntle le go oketša dijo. Se se a thuša, kudu-kudu ge e ba yoo go dirišanwago le yena a sa kgone go ja kudu. Bao go dirišanwago le bona ba swanetše go gopotšwa gore makhura a mantši a ka baka letšhollo.
Letswai le lentši le ka tlaleletša madi a magolo (high blood pressure). Eletša bao go dirišanwago le bona go diriša letswai ka go seketša, ka ge batho ba bantši mo Afrika Borwa ba swerwe ke kgateletšo e phagamego ya madi. Ge tekanyo e kgolo ya letswai le meetse e lahlega nakong ya letšhollo le go hlatša, kgonthišetša go eletša bao go dirišanwago le bona go bušetša letswai le meetse, ka go nwa motswako wa swikiri, letswai le meetse a bedišitšwego, ao a fodišitšwego (litere e 1 ya meetse + mahwana a manyenyane a 8 a swikiri + 1/2 ya lehwana le lenyenyane la letswai) ge e ba go hlatša le letšhollo di tšwelela.
Go nwa meetse a lekanego go bohlokwa go mang le mang! Letšhollo, go hlatša le go tšwa kudumela bošego go baka go lahlegelwa mo gogolo ga meetse le diminerale mmeleng. Go lahlegelwa mo go swanetše go bušetšwa. Bao go dirišanwago le bona ba tla nyaka bonyenyane digalase tše seswai tša diela ka letšatši. Meetse, dinotšididi, maswi, matute a dienywa goba teye di ka nwewa mo mosepelong wa letšatši. Meetse ao a tšwago dipomping gantši a bolokegile, eupša eletša bao go dirišanwago le bona gore go kaone ba bediše le go fodiša meetse ao a tšwago sedibeng, nokeng goba dipetseng pele ba a nwa.
Batho bao ba nago le bolwetši ga se ba swanela go nwa dino le ge e le dife tšeo di nago le tagi. Tagi e gobatša sebete e bile e baka gore mmele o lahlegelwe ke dibithamine, tšeo di lego bohlokwa bakeng sa go thekga go šoma ga mmele. Go tswaka tagi le dihlare ga go a lokela sebete. Dino tšeo di nago le tagi di akaretša beine, bjala (go akaretša bjala bjo bo dirilwego ka gae le bjala bja sorghum), di-cider, difodiša tagi, whiskey, bjala bjo bo dirilwego ka moba o bedilego, gin, vodka, moba le dino tše dingwe tšeo di nago le tagi.
Kgothaletša bao go dirišanwago le bona go ba le matšato ka mo ba ka kgonago. Go sepela ka ntlong le go sepela kgafetša go oketša mosepelo le go maatlafatša mešifa. Go ota ka baka la HIV/AIDS le malwetši a mangwe a lebaka le letelele a fokodišago gantši go bakwa ke go lahlegelwa ke boima bja mešifa.
Go ba le mpholo ga dijo ke eng?
Go ba le mpholo ga dijo gantši go bakwa ke pakteria. Thempheretšha e boruthwana, pakteria (ditwatši) di ka ikatološa go ba tše dimilione ka diiri tše sego kae tše kopana gomme tša baka go ba le mpholo ga dijo.
Mmele o phetšego gabotse o hlametšwe go lebeletšana le ditwatši tše dintši, eupša nakong ya bolwetši, go šoma ga mmele go a fokola gomme mmele o hwetša go le thata go lwantšha phetetšo. Batho bao ba nago le TB, AIDS goba malwetši a mangwe go bonolo kudu go bona gore ba fetelwe, e bile ba swanetše go ihlokomela kudu mabapi le go bolokega ga dijo. Malwetši le ge e le afe, go akaretša ao a bakwago ke dijo, go tla fokodiša go šoma ga mmele go iša pele. Bakeng sa go ihlokomela malebana le go ba le mpholo ga dijo, dijo di swanetše go bolokwa, go swarwa le bo beakanywa ka tsela e bolokegilego.
Hlapa diatla ka sesepe le (go kaone a borutho) meetse bonyenyane metsotswana e 20 pele le ka morago ga go swara dijo, ka morago ga go swara diruiwa tša ka gae le diphoofolo tše dingwe, ka morago ga go ya ntlwaneng le ka morago ga go ethimola goba go minola nko ya gago.
O se ke wa diriša dijo tšeo di lego ka gare ga boleke ge e ba boleke bo kokomogile goba bo kobegile goba bo dutla.
Phema mae ao a nago le magapi a ditšhila goba ao a palegilego - mae ke selo se sebotse kudu sa go gola ga pakteria. Hlatswa mae pele o a diriša.
O se ke wa leka dijo tšeo o naganago gore di senyegile. Motho yo a phetšego gabotse a ka kgona go ja dijo ka ntle le go lwala, eupša motho yo a phelago le boemo bja lebaka le letelele bjo fokodišago ga a kgone go lwantšha go ba le mpholo ga dijo.
Ka morago ga go reka dijo, tšea dijo tšeo di nyakago go bolokwa mo go tonyago gae ka go lebanya gomme o di tsenye ka gare ga setšidifatši goba lefelong le fodilego. Le gatee o se ke wa tlogela dijo ka gare ga koloi/ bese e fišago goba letšatšing.
Kgonthišetša gore dijo di beilwe kgole le diruiwa tša ka gae goba diphoofolo tše dingwe gomme o di khupetše gore di se ke tša dulwa ke dintši goba dikhunkhwane tše dingwe.
Pakteria e ka gola le ka gare ga setšidifatši. O se ke wa boloka dijo matšatši a fetago a 30 ka gare ga setšidifatši.
Ge e ba dijo tšeo di kgahlilego di tologile, di swanetše go dirišwa ka pela ka mo go kgonegago. Ga go a bolokega go kgahliša dijo tšeo di tologilego gape.
Tološetša dijo ka gare ga setšidifatši ge e ba se le gona. Go thempheretšha ya ka phapošing, pakteria e hwetša sebaka sa go gola ka gare ga dijo e bile e ka baka diphetetšo tšeo di rwalago ke dijo. Ge e ba go se na setšidifatši, tološa dijo lefelong le fodilego kgole le letšatši.
Šireletša meetse ao a dirišetšwago go apea, go nwa, go hlapa goba go hlatswa go kgomaneng le mantle le meetse a ditšhila.
Boloka dikgamelo tšeo di dirišetšwago go ga meetse di hlwekile ka mo go kgonegago le go boloka kgamelo e khupeditšwe. Diriša komiki e hlwekilego ge o ga meetse ka gare ga kgamelo.
Bea diphoofolo kgole le meetse a go nwa.
Diriša meetse a hlwekilego bakeng sa go hlatswa dijo le dibjana.
Hlatswa dikarolo ka moka tšeo go šomelwago go tšona (bogodimo bja tafola, dikhaontara, disinki, bobeolong bj.bj.) ka sesepe le meetse. O se ke wa fa pakteria sebaka sa go gola.
Hlatswa dienywa ka moka le merogo tše foreshe. Ge e ba go sa kgonagale go di hlatswa gabotse, tloša matlakala a dienywa le merogo. Motswako wa lehwana le tee le lenyenyane la sešweufatši (bleach) leo le tsentšhitšwego go litere e tee ya meetse o ka dirišwa go hlatswa dienywa le merogo.
Diriša feela maswi ao a hlotlilwego. Lebelela lentšu leo le rego "PASTEURISED" maswaong. Go ka no ba go sa bolokega go nwa maswi ao a tšweleditšwego ka gae. Bediša maswi ao a sa hlotlwago pele o a diriša.
O se ke wa ja mae ao a sa butšwago goba nama ya kgomo, ya kgogo le hlapi. Go apea go a nyakega bakeng sa go bolaya pakteria. Kgonthišetša gore e apeilwe ka mo go feletšego.
Boloka matlakala a khupeditšwe ka gare ga bolekana bja matlakala. Ntšha matlakala le go hlatswa bolekana kgafetša.
Hlwekiša mašela, dipontšhe le digohli ka sešweufatši. Mahlasedi a letšatši ke tsela e šomago ya go bolaya pakteria ka tsela ya tlhago. Ke kgopolo e botse go anega mašela a gago letšatšing.
O se ke wa šoma ka dijo tšeo di sa butšwago le tšeo di apeilwego lefelong le swanago. Pakteria yeo e lego dijong tšeo di sa butšwago e ka fetela dijong tše apeilwego.
Swara dijo ka matsogo ganyenyane ka mo go ka kgonegago. Go kaone o diriše didirišwa tša ka moraleng go swara dijo.
Go kaone go hlatswa didirišwa tša ka moraleng ka meetse a fišago ao a nago le sesepe. Ge e ba meetse a e ba le ditšhila kudu, tsentšha a mangwe gomme o tšwele pele go hlatswa. Ge e ba go na le meetse a lekanego, ke kgopolo e botse go tšokotša dibjana ka meetse a hlwekilego ka morago ga go di hlatswa.
Go palega ga dikomiki le dibjana le mengapo dibjaneng tša polasitiki ke mafelo a go khuta a pakteria, e bile di thata go di hlwekiša gabotse. Reka didirišwa tša ka moraleng le dibjana tša polasitiki tše dingwe bakeng sa polokego.
Ge dijo di apeilwe, di swanetše go jewa ka pela ka mo go kgonegago. Ga go a bolokega go boloka dijo tšeo di fodilego go thempheretšha ya phapoši. Ge e ba o ja dijo tšeo di šetšego goba tše apeilwego, di swanetše go ruthufatšwa ka themperetšha e phagamego bakeng sa go bolaya pakteria.
O se ke wa boloka dijo tšeo di apeilwego thempheretšeng ya phapoši lebaka la gofeta diiri tše pedi. Meletlong le manyalong dijo gantši di bolokwa go thempheretšha ya phapoši lebaka le letelele e bile seo se swariša mala ka morago ga ditiragalo tšeo. Batho bao ba nago le bolwetši ba swanetše go hlokomela kudu.
Ga go na kgonthišetšo ya gore dijo di tšwa kae le gona di beakantšwe bjang, ka gona go bolokegile gore o se di je.
Ge batho ba eta ba kopana le ditwatši tše mpsha tšeo mebele ya bona e sa di tlwaelago. Letšhollo ke ditlamorago tše tlwaelegilego. Ge e ba go šoma ga mmele go fokodišitšwe ke HIV/AIDS, motho o lwala gabonolo ka baka la dijo le meetse tšeo di sa bakeng mathata go batho bao ba sa fetelwago. Eletša bao go dirišanwago le bona go hlokomela kudu ge ba kgetha dijo ba le leetong.
Bolwetši le e šita le dihlare tšeo di dirišwago bakeng sa go alafa phetetšo /bolwetši gantši di baka maswao ao a tutueletšago bokgoni bja motho bja go ja gabotse. Ge motho a kgona go lebeletšana le mathata a ga kaone, o tla kgona go kudu/ga kaone go ja.
Leka go thibela go ota mo go sa nyakegego!
Lebese la go ba le lebebe le ditšweletšwa tša gona (lebese la lerole, mmase, yokate) di ka tšhelwa ka dijong go go fa enetši e ntši le proteine.
Tšhela oli le makhura a go swana le matšarine, botoro le mayonnaise ka dijong go hwetša energy e oketšegilego le go kaonefatša tatso ya dijo. Ge o e-na le letšhollo goba o sa ikwe gabotse ka morago ga go ja makhura a oketšegilego, leka go fokotša makhura le oli.
Disouso le mero le tšona di ka nea energy e oketšegilego le go dira gore dijo di kwametšege gabonolo.
Eja gare ga nako ya dijo go kgonthišetša gore o ja ka mo go lekanego.
A re boneng gore o ka lebeletšana bjang le dišupo tša bolwetši tšeo di ka bakago gore o je ganyenyane le go ota.
Nka dira eng ge ke se na kganyogo ya dijo?
Bolwetši, go gateletšega, go lewa ke bodutu di ka baka tahlegelo ya kganyogo ya dijo. Leka tšeo di latelago go kgonthišetša gore o ja ka moo go lekanego go dira gore mmele o dule o tiile.
Dijo tša go swana le swikiri, lebese la lerole le oli di fa energy e ntši le ge e le tše di nyenyane. Ge go kgonega di swanetše go tšhelwa ka dijong tše dingwe.
O leke gore o seke wa ja o le tee - go ja le bangwe go dira gore o ipshine ka go ja.
Eja lefelong le thabišago gore dijo di tsefe le go feta (mo go nago le mmino, ka tlase ga mohlare goba phakeng).
O se ke wa kgomarela nako e beilwego ya dijo - o je neng goba neng ge o nyaka.
Boithobollo bjo bofefo go swana le go sepela bo oketša kganyogo ya dijo.
Enwa diela tše neago energy e ntši letšatši ka moka, tša go swana le tša maswi, matute a dikenywa a go tšhelwa swikiri le sopo ye e dirilwego ka gae.
Eja dijo tšeo o di ratago kudu - ge o dira ka mokgwa woo o tla ja tše dintšinyana.
Phema dijo tša go ba le monkgo wa bogale tša go swana le khabetšhe le kofi ge di dira gore o lahlegelwe le kganyogo ya dijo.
Ge e le gore dihlare tšeo o di nwago di baka gore o lahlegelwe ke kganyogo ya dijo, botšiša mošomi wa tša maphelo gore na o ka di nwa ka morago ga go ja.
Go ba le seokolela le go bipelwa?
Ipshine ka dijo tše nyenyane kgafetša-kgafetša go phema go se iketle.
Dijo tša go swana le dinawa, eie, khabetšhe, borokholi, cauliflower le dino tša sota di baka moya gomme di swanetše go phengwa lebakanyana.
Dijo tša go ba le dinoko di na le kheri ye ntši, pepere le dinoko tše dingwe, gotee le dijo tša go ba le makhura le tša go gadikwa, di baka gore seokolela le go bipelwa di gakale.
Go sohla dijo ka boiketlo le gabotse go a thuša.
Ema bonnyane diiri tše pedi ka morago ga go ja pele o patlama.
Tagi, kofi, pepeminti le tšhokolete di ka oketša seokolela gomme di swanetše go phengwa.
O seke wa kgoga. Go ka oketša seokolela gomme ga se go lokele bophelo bja gago.
Leka go nwa diela tše dintši tša go swana le meetse a go hlweka le teye. Leka go nwa diela gare ga dijo gomme e sego le dijo goba pele ga dijo, ka ge se se ka baka gore dimpa di tlale ka tsela e dirago gore o se iketle.
Go lebeletsana le go feroga dibete le go hlatša Ka dinako tše dingwe dihlare di baka go feroga dibete le lehlatšo.
Eja dijo tše nyenyane kgafetša-kgafetša - go feroga go gakala kudu ge mala a se na selo.
Ema go fihla o ikwa bokaone pele o eja, eupša o seke wa tlogela dijo.
Phema dijo tša go ba le dinoko le tša makhura.
Ipshine ka dijo tše tšhetšwego letswai le lenyenyane le tša go oma tša go swana le borotho, borotho bjo omišitšwego le seriele e omilego pele o e tšwa a ka mapaeng mo mesong, le mosegare.
Enwa diela gare ga dijo, gomme go di nwa ganyenyane ka setero go ka thuša.
Tšhela matute a swiri goba selae sa swiri ka dinong tša go tonya.
Leka go ja dijo di tonya gore monkgo wa dijo o seke wa go feroša dibete. Ka tlwaelo mmele o kgotlelela dijo tša go tonya bokaone.
Dira gore moo o dulago go tsene moya gabotse.
Dula thwii morago ga go ja - ema bonyane metsotso e 20 pele o patlama, bakeng sa go phema go hlatša.
Ge o e na le letadi, o hloka gore o hwetše meetse a mangwe legatong la ao a lahlegago kakudumela. Enwa diela tše dintši - e sego fela go timola lenyora. Ge e ba o ikwa o sa nyake dijo e le ka kgonthe, o ka no dira sopo ya dinawa, ditapole, dikherotse goba morogo ofe goba ofe woo o nago le wona. Se se tla fa mmele energy le difepi.
Pipelo ke ge mantle a gago a le thata e bile a sa tšwe gabonolo.
Phema go nwa dihlare tša mala goba "dihlwekiši" le ge e le dife tša go swana le dienema. Dihlare tša mala le dienema di baka gore mmele o lahlegelwe ke difepi tše bohlokwa gape ke tharollo ya lebaka le lenyenyane ya go se rarolle bothata bja kgonthe.
Ipshina ka dijo tše dintši tša go ba le faepa e ntši (diwaši), tša go swana le oats, bupi bja go se sefiwe, borotho bja korong, merogo e metala le dikenywa tša go se obolwe.
Eja dijo tša go se šilwe tše nyenyane tša go swana le ditšweletšwa tša folouru ye tšhweu dikuku, diphae, bjbj.
Enwa meetse a mantši le diela tše dingwe.
Eba mahlagahlaga! Go sepela gantšinyana go tla thuša go kaonefatša pipelo.
Na o katana le go emiša letšhologo?
Letšhologo ke ge o e na le mantle a go ba meetse gararo goba go feta ka letšatši.
Maemo ao e sego a mabotse a tša maphelo diphetetšo dihlare.
Letšhologo le ka baka phepompe, ka baka la gore dijo di tšwa ka pela ka mmeleng, moo e lego gore mmele ga o kgone go di šomiša. Motho le yena o ja ganyenyane ka baka la gore ga a na kganyogo ya dijo. Ka letšhologo, mmele o a oma ka baka la gore o lahlegelwa ke diela tše dintši - se se bitšwa tehaetereišene. Tehaetereišene e kotsi kudu gomme e a bolaya.
Na ke dire eng ge ke tšhologa?
Enwa diela tše dintši bakeng sa go boloka diela tša mmeleng. Go dira seno sa ka gae sa go bušetša diela, tšea litere e tee ya meetse ao a bedišitšwego eupša a fodišitšwe. Tšhela ka gare ga wona mahwana a manyenyane a 8 a swikiri le seripa sa lehwana le lenyenyane la letswai. Enwa motswako wo ganyenyane gantši go ya ka moo go kgonegago.
Lactose ke swikiri yeo ka tlhago e hwetšwago ka gare ga lebese. Ge o lwala, ka nako e nngwe mmele ga o kgone go šomiša lactose ka moo o swanetšego. Se se ka baka letšhologo, gomme go ka ba kaone go se šomiše maswi le ditšweletšwa tša maswi kudu. Ditšweletšwa tša lebese tša bodila le tše bedišitšwego tša go swana le mmase le yoghurt di ka šomišwa ge e le gore ga o tšhologe kudu. O ka no šomiša gape dino tša go se be le "lactose" tša go swana le lebese la soy goba maswi a masea a soy.
Dijo tša go ba le makhura a mantši, oli, late goba botoro tša go swana le dijo tša go gadikwa, di-sausage le dikuku tša makhura di ka gakatša letšhologo.
Ditokomane, disata le borotho bja korong di ka kgobola ka gare gomme tša gakatša letšhologo.
Kofi le dijo tše dingwe tša go swana le dino tša cola le ditšhokolete di na le khafeine gomme di dira bjalo ka dihlohleletši tšeo di ka dirago gore letšhologo le gakale.
Dijo tša go ntšha moya tša go swana le khabetšhe, dinawa tše omilego le di-peas, cauliflower, porokholi gotee le dijo tša go ba le dinoko le malekere a mantši kudu di gakatša letšhologo.
Go kaone go ja kudu...
Dijo tša go swana le diapola goba dipere tša go obolwa, tšeo di kereitilwego, oats goba ditapole; dijo tše di na le faepa yeo e gakologago ya go thuša gore meetse a dule ka mmeleng.
Apola, pere, perekisi, matute a diterebe ka tlwaelo di a kgotlelelega.
Dijo tša go swana le ditapole le dipanana di na le phothasiamo ya menerale yeo e lahlegago ge go ena le letšhologo.
Eja gantši go ya ka moo o kgonago gore o kgone go hwetša difepi tše dingwe.
Maemo ao e sego a mabotse a maphelo a ka baka letšhologo.
Hlapa diatla tša gago ka meetse le sesepa pele o swara, o apea goba o sola le go boloka dijo.
Hlapa diatla tša gago ka sesepa le meetse morago ga go šomiša ntlwana goba go ntšha leleiri la ngwana.
Ge letšhologo le phegelela, kgopela keletšo kliniking ya geno ya tša maphelo.
Diphetogo tša tatso di bakwa ke ditlamorago tša dihlare, phepompe le diphetetšo.
Ge e ba nama e khwibidu e latswega e se bose, go kaone o je nama ya kgogo, hlapi, ditšweletšwa tša maswi, dinawa tše omišitšwego le di-peas bakeng sa diproteine.
Dijo tša go tonya goba tša thempheretšha ya phapoši ka dinako tše dingwe di na le tatso e kaone go feta dijo tša go fiša.
Šomiša dinoki tše ntšinyana, mehlodi goba matute a swiri go kaonefatša tatso ya dijo tša gago.
Eja o ntše o e nwa ganyenyane.
Go ka thuša go nwa meetse a letswai go tšokotša molomo wa gago kgafetša-kgafetša. Go nwa meetse a go ba le matutenyana a swiri ka gare go ka thuša go kaonefatša tatso ya dijo.
Ithute mekgwa e mebotse ya go hlokomela legano.
Dišo tša ka molomong le mogolong di tlwaelegile ka malwetši a go fapana. Dišo tše di dira gore o se iketle ebile di bohloko eupša ga di bolaye. Kotsi ke gore dišo tše di ka dira gore go ja le go kwametša go be bothata, gomme di dira gore batho ba seke ba ja gomme ba ote.
Dijo tša go ba bodila: dinamune, diswiri, phaenapole le ditamati.
Dijo tša go kgomarela tšeo di sa kwametšegego ga bonolo tša go swana le potoro ya ditokomane.
Dijo tša go oma, tša go ba makgwakgwa tša go swana le popcorn, disimpa le merogo e sa apewago.
Eja dijo tša gago di le ka thempheretšha ya phapoši. Dijo goba dino tša go fiša kudu di ka baka bothata. Ipshine ka dijo le dino tša go se kgobole molomo goba mogolo.
Kgetha dijo tše bonolo, tše boreledi goba tša go thapa tša go swana le tapole ya go šilwa, nama ya go šilwa, merogo ya go redifatšwa, motepa, disopo, mae a go apewa, ice cream, custard le di-pudding.
Go bonolo go ja o thapišitše dijo tša gago ka mohlodi goba mero.
Enwa seela pele o loma sejo se sengwe le se sengwe, goba o nweletše dijo tše thata tša go oma tša go swana le borotho bjo omišitšwego, di-biscuits le di-rusk ka gare ga dino tša go swana le teye goba sopo go di thapiša pele o di ja.
Šomiša setero go nwa diela.
Sohla mmotu goba o je lelekere bakeng sa go oketša mare ka molomong - go kaonefatša go kwametša.
Leka go momona lepopotane goba aese go dira gore molomo wa gago o hwe bogasu pele o eja.
Hlokomelo ya legano e bohlokwa kudu!
Thibela phetetšo ka go boloka meno a gago le marinini di hlwekile.
Ge e ba marinini a gago a le bohloko gomme o sa kgone go hlapa meno, go tla thuša go tšokotša molomo wa gago ganyenyane ka paekhaponeiti ye kopantšwego le meetse.
Ge o e na le bothata bja go kwametša dijo, leka go kotofatša diela ka lebese la lerole, siriele ya bana, setatšhe goba tapole yeo e rekwago e šitšwe go dira gore di kwametšege gabonolo.
Dijo tša go ba bonolo di a kwametšega.
Go kaone go phema dijo tša go kgomarela tša go swana le potoro ya ditokomane, goba dijo tša go thelela tša go swana le tšeli, ka ge di sa kwametšege bonolo.
Di-popcorn di ka no kgobola molomo wa gago gomme tša go kgama.
Leka go dula thwii ge o eja gomme o phaphathe mogolo wa gago go ya fase go dira gore go kwametša go be bonolo.
Go ja dijo tšeo di nago le bophelo ga go mabapi le go reka dijo tše kgethegilego tše bitšago! Go mabapi le go dira dikgetho tše kaone go dijo tšeo di lego gona.
Tlhohlo e kgolo ke go dira gore dijo tšeo di nago le bophelo e be tšeo di sa bitšego go batho ka moka.
Kgothaletša dirapana tša merogo - di ka dirwa go e šita le jarata e nyenyane goba merogo e ka bjalwa ka gare ga boleke bakeng sa go nea dijo e šita le moputso ka lapeng ka moka. Dirapana tša merogo gape di botsefatša le go šireletša tikologo le go nea mehola ya go itapološa bakeng sa lapa ka moka.
Nolofatša projeke ya setšhaba ya go dira dirapana ge e ba serapana sa ka gae se sa šome gabotse.
Kgothaletša go bjalwa ga mehlare ya dienywa (ka mohlala mehlare ya dinamune) setšhabeng. Bjalo ka mošomedi wa tša maphelo, o ka thoma ka projeke ya mohlare wa dienywa go dikologa go nolofatšwa ga tša maphelo.
Ge e ba lapa le bolokile dikgogo go dikologa legae, le ka fana ka nama le mae ka theko ya tlase kudu. Mebutla le diphoofolo tše kgolwanyane bjalo ka dipudi le dinku di ka bolokwa bakeng sa go fana ka nama bakeng sa lapa.
Kgothaletša lefelo la maswi la setšhaba mafelong ao diphoofolo tše kgolo di dumelelwago setšhabeng. Setšhaba se ka kgoboketša ditšhelete goba go hwetša mothekgi go se rekela kgomo e tee goba tše dintši bakeng sa go fihlelela senyakwa sa bona sa maswi. Gopola gore maswi a nyakwa go hlotlwa goba go bedišwa pele a dirišwa.
Kgothaletša bao go dirišanwago le bona go bjala dithoro tša sonoplomo go dikologa dintlo tša bona legatong la matšoba a mangwe - ga e bogege e le e botse feela, eupša gape e fana ka dithoro tšeo di ka akaretšwago dijong.
Dijo tšeo di humilego ka diprotheine: dinawa (tšeo di lego bolekaneng le tše omišitšwego), di-peas, di-lentil, ditšweletšwa tša soy, go kwara ya ditokomane, mae, sebete, dipshio, pelo, bjoko, maoto a kolobe, maoto a kgogo, mogodu, hlapi ya ka bolekaneng le di-fish fingers.
Gopotša bao go dirišanwago le bona gore go latela tsela e botse ya go ja dijo tšeo di nago le bophelo ga go bolele go reka dijo tšeo di bitšago - ke feela go dira dikgetho tše bohlale!
Phepo e lekanego e bohlokwa kudu bakeng sa bana ka moka ba banyenyane bakeng sa go kgonthišetša gore ba gola gabotse le go kgona go lwantšha phetetšo. Ngwana yo a fepšago ka tsela e fokolago o tsenwa gabonolo ke diphetetšo tše fapa-fapanego, tšeo di lebišago go kgolo e fokolago, tšwelopele yeo e fokoditšwego ya mmele le monagano le kotsi e phagamego ya lehu.
Bana le bona ba swanetše go latela ditlhahlo bakeng sa dikgetho tša dijo tšeo di nago le bophelo bjalo ka ge go hlalositšwe karolong E ya tokumente ye.
Kgonthišetša gore mma goba mohlokomedi o phetše gabotse ka mo go lekanego gore a ka hlokomela ngwana.
Hlokomela boima bja mmele bja ngwana kgafetša go kgonthišetša gore o gola gabotse.
Laola maswao a bolwetši bjalo ka letšhollo le go hlatša ka tsela e šomago bakeng sa go thibela phepompe.
Alafa ka pela diphetetšo tšeo di tlago ka morago tše bjalo ka go tšwa dišo molomong le nyeumonia.
Nea kalafo bakeng sa phepompe e šoro. Bana ba bantši bao ba phelago le bolwetši bja lebaka le letelele gantši ba ba le phepompe e šoro.
Kgothaletša mma / mohlokomedi go fa ngwana dijo tše nyenyane kgafetša kudu. Go ješa go swanetše go dirwa ka ntle le go fela pelo ka go phegelela ka tlhokomelo le lerato.
Kgothaletša koketšo ya maatla le phepo e nngwe ka go oketša ditekanyo tše dinyenyane tša oli, matšarine, swikiri, go kwara ya ditokomane goba maswi a lerole dijong.
Godiša go hlapa matsogo gabotse le go bolokega ga dijo le mmetse go thibela diphetetšo tšeo di rwalago ke dijo.
Akaretša ngwana morerong wa go fepa ge e ba tšhireletšego ya lapa e le bothata. Laola goba o lebiše ngwana go ditiragalo tša go latedišiša tšeo di swanetšego.
Ditlaleletši tša dijo e ka ba tše bohlokwa kudu, kudu-kudu bakeng sa bana ba banyenyane (ka gobane dinyakwa tša bona tša phepo ke tše phagamego nakong ya kgolo) goba batho bao ba lwalago kudu, ba thatafalelwago ke go ja gabotse.
Ge e ba o bolelela ditlaleletši tša dijo...
Gopola gore dijo tše tlwaelegilego di ka dirišwa go tlaleletša dijo.
Mehuta e fapanego ya tšeo di tšeelago dijo legato goba dijo tše bonolo di a hwetšagala mmarakeng. Kgetha setšweletšwa seo se tšwago go moabi yo a tumilego yo a neago boleng bjo bobotse bja phepo ka theko e kwagalago.
Kgonthišetša gore yoo go dirišanwago le yena o tseba ka moo setlaleletši se dirišwago ka gona le go se tswaka gabotse.
Ge e ba o tlaleletša dibithamine le diminerale, go kaone go kgetha pilisi yeo e nago le dibithamine tše dintši yeo e nago le tekanyo ya dibithamine le diminerale tšeo di sa fetego Tumelelo ya Letšatši yeo e Bolelelwago Recommended Daily Allowance RDA. Se se tla be se bontšhitšwe setlankaneng.
Di-anti-oxidant tše bjalo ka dibithamine A, C, E le selenium ya diminerale di bohlokwa bakeng sa go thekga go šoma ga mmele. Zinc e lekanetšego e bohlokwa kudu bakeng sa go phela gabotse ga go šoma ga mmele.
Go thuša batho go dira phepo e botse karolo ya tlwaelo ya bona ya letšatši le letšatši go nyaka boitlamo bja kgonthe, eupša ke mo go putsago e le ka kgonthe! Go kgetha dijo tše leka-lekanego go na le mehola bakeng sa bohle - go ja gabotse go ka thuša go lwantšha diphetetšo, gwa thibela go lahlegelwa ke boima bja mmele mo go sa nyakegego nakong ya bolwetši, le go dira gore go tšwela pele ga bolwetši e be mo go nanyago, gwa thuša gore kalafo ya dipilisi e be e šomago kudu le go kaonafatša boleng bja bophelo.
Sehlopha sa go Ikgokaganya sa Afrika.