Eintlik is dit wat ‘lewe’ genoem word maar net ŉ klein reis. Dit, die reis, is die storie van mou lewe. Soms verwar ek dit met die landskappe, die medereisigers wat ek langs die pad ontmoet, die wind wat kuiwe maak in die wolke – asof dit moune sou wees, en hierdie omgewing dan die land-in van die oopkoms waar alle verbeeldsels oorly.
Mense het gekom en gegaan. Selfs in Jek se tyd. Sommiges na hulle vlak grafte op die vasteland. Ek sien hulle gesigte nog duidelik, hoe hulle loop, die geritsel van hulle lag. Jek ook het gekom om nou te gaan. Somtyds gaan hy terug en ontdek die sluier voetstappe. Vir mou is dit ŉ skryfloop deur verskeie boeke net soos die wind verskuif en verskuifel is in die sand. Jek loop terug oor daardie bladsye en probeer die voeteval van geheue opdiep om die tekens uit te werk. Dit wil voorkom dat skrywe die oombliklike geheue-neerslag van bewussyn sou wees wat vervaag tot die palimpses van onthou se uitveegsel.
So is die skryfwees ŉ proses (soos om op die eiland te arriveer) met ŉ dagbreek wanneer vraatsug na die in-beslag-neem (eiemaak) van ŉ nuwe territorium ontsluier word, die ure van die dag wat oënskynlik ingeslote beweging is, en die afskeid neem. Daar is altyd die droewige besef dat jy nie kon vasmaak wat jy wou vermag nie, dat dit alles te gou neusie verby is, dat ek te veel leë woorde opgeroep en laat aantree het net om dooie ruimte af te pen.
Geen doeltreffende uiting tensy dit wat geuiter word goed geïntegreer is nie. Geen effektiewe integrasie as daar nie veruiterliking is nie. Alhoewel, as jy jou gedagtes nie verder as die verwagte na die Anderkant kan neem nie, watter kans is daar dat jy enigiets anders kan maak?
Jy skryf die niet. Die skrywe kom voort uit die niet. Jek skryf: niet. Augustinus het verwys na hierdie wordende, om die temporaliteit van die leë te vul, as “extensio animi” – oftewel, hoe om die tyd in ritme te verwyl.
In die nag besoek Jek sy vriend V in Anderplek. Wat hom opval is dat alles hier oorwegend in bloue en perse getint is en dat die plek ŉ gevoel van ruimte en gerief gee. Tot sy verbasing sien hy dat sy vriend nog net so stewig in die vlees is as altyd. Hulle het ŉ lang gesprek en daar is geen spanning nie. Of hy enigiets mis ? Volg hy wat in die wêreld aangaan ?
V antwoord rustig, op sy gemak, en is vol grappies. Dis duidelik dat hy hom tuis voel hier in Anderplek. Hulle gaan speel pluimbal buite op die gras en dis goed om te sien hoe ballet-agtig V beweeg, hoe rats en lig hy op sy voete is ondanks die groot lyf. Baie besoekers het klaarblyklik hier kom dag sê (nag sê ?) vir hulle afgestorwe naasbestaandes en geliefdes en boesembuddies, want toe die klok lui om die einde van die kuiertyd aan te dui word die besoekers in ŉ konvooi vervoer deur die blou en pers omgewing terug Wêreld toe… Die Wêreld is oënskynlik meer gekontrasteer, leliker, daar is ŉ daagliksheid van lewe met beskilderde boomskuite en duiwe en baasspelerige kraaie (in Anderplek was daar ŉ wind van stemme, selfs tydens die puk-puk van die pluimbalwedstryd kon die dynserige melodieë gehoor word, maar opmerklik geen voëls nie) – en tog is dit asof die dag-werklikheid slegs ŉ vel oor die chaos is, broos en verflenterd gespan oor die byna sigbare beendere net onder die oppervlakte van sien, die hoekighede en die vrot kolle. Die basaltrotsmure is swart van vuur, vlamme dans oor die klippe en rook draal bo die see. Jek kyk na die dartelende en swiepende swaeltjies bo die Poort van Terugkeer wat ŉ groepie kunstenaars van Réunion, afstammelinge van slawe, laas jaar hier kom oprig het en met sang en wierook en borde seremoniële offerkos ingewy het. Dan gaan dryf hy op sy rug in die baai en kyk na die onpeilbare en bodemlose blou hemel. Daar is ŉ paar strepe wit wolke asof van rook. Sou Anderplek anderkant die blou peilloosheid wees ? En as V nou die veerbal te hard sou slaan en dit na benede stort in die see – sou dit aangesien word vir ŉ dooie voëltjie of ŉ vlek papier wat op die water dryf ?.. By die huis spoel ek die sand van my voete, vertel vir Vieux dat ek op reis was in die nag en vir V gesien het (hy was die oprigter van die Instituut – ons het hom Papa genoem) en dat dit goed met hom gaan. Vieux is bly.
Binnekort kom die omdraai. Die weer is ook traer, die wyn word min en die muskiete meer. Dan maar liewer terug Europa toe vir eers. Vanoggend is daar ŉ pluimbal op die houttafel in die binneplaas waar ek gewoonlik brekfis eet. Vieux, die opsigter wat tans aan diens is, sê hy het dit so daar gekry toe hy soos gewoonlik nog voor ligdag opstaan vir sy oggendgebed op die matjie. Watter kant lê Mekka ? Hy gaan daarna soos gewoonlik die plante afspuit.
Jek moes die verrigtinge inlei en toe weer afsluit. Ek het gevoel ek kan werklik nie voldoen aan die verwagtinge nie. In Afrika is die neiging nog steeds om alles te mitifiseer – die persepsie geskep (die beeld en die woorde) word byna nooit gedekonstrueer nie. Hulle sien my dus as ‘n soort gesaghebbende wat gepaai moet word en dit is omdat SA ‘n mitiese wêreld is vir die meeste mense op die kontinent – terwyl dit eintlik veel meer kru en teleurstellend is as byna enige van die Wes-Afrika state. Maar woorde tel, gebare tel, rituele tel. Mens voel die tasbare (en vasvangende) aanwesigheid van woorde. Eintlik kan mens byna enigiets sê solank die ritme en die deling daar is. Ieder geval, ek probeer daaroor skryf, weet nie of dit moontlik gaan wees nie.
Ek wens ek kon vir jou sê ek weet hoe hierdie dinge werk – die angs, die aanvaarding, die byna klewerige weerstand wat verhoed dat mense afstand kan neem, die verskriklike kontradiksie (en dis ‘n verskrikking) dat die menselewe tegelyk die opperwaarde is en as van geen belang geag word nie. Dit waartoe ons in staat is, die dun lagie van wete (van self of van die ander)… Al hoe meer dink ek gedigte is eintlik maar net intieme korrespondensie, berigte of briewe aan enkelinge gerig, en dat dit so gelees en ‘verstaan’ word. Eintlik is dit ook die enigste manier om die ander, die jek, te leer ken. Of deur die kors te breek. Terwyl ‘n narratief of ‘n verhaal tog meer gemeenskaplik is en ŉ huid oor die chaos span.
Die volgende dag is sy weer daar. Sy groet hom skamerig, kompleet asof hulle ŉ afspraak sou hê. Kom sit langs hom in die sand. Vandag is sy meer spraaksaam en nuuskierig. Sy beweer sy kan swem tot aan die punt van die hawehoof. Ek glo haar : die eilandkinders is soos klein dolfyne in die water, duik vir die munte wat passasiers van die Coumba Castel soms na hulle gooi. Sy wil weet of ek getroud is en waar my vrou dan is. Later streel sy byna liefkosend oor die haartjies op my voorarm. Wie het die kraalstringe om my nek gemaak ? Hierdie een is van my vrou, sê Jek. En die ander een is van my dogter. En die armband met die fyn kraaltjies wat Imagine Africa borduur ? Weer my vrou, sê Jek. Dis baie mooi, sê sy. As jou vrou meer wil maak sal ek dit vir haar verkoop. Wanneer Jek regmaak om te loop (want waaroor sal hy tog met so ŉ klein dogtertjie gesels ?) gee sy baie plegtig vir hom ŉ cadeau, ŉ geskenk – ŉ sleutelring van ŉ paar krale saamgeryg, en frons haar klein gesiggie ontsteld toe Jek haar daarvoor probeer betaal.
In Februarie van daardie einste jaar het hy nog aan Madame de Sabran, die geliefde vir wie hy ŉ bruidskat in Afrika probeer bymekaarmaak het, geskryf dat hy ŉ Negerinnetjie van 2 of 3 jaar oud gekoop het as geskenk (cadeau) vir Madame la Duchesse d’Orléans. « Sy is mooi, nie soos die dag nie maar die nag ; haar oë is sterretjies, en sy is so lief en so soet ek wil huil wanneer ek dink dat die kind soos ŉ skapie aan my verkoop is. As jy haar sou sien by die Palais-Royal, praat asseblief met haar in haar taal en soen haar met die gedagte dat ek haar ook gesoen het en dat haar gesiggie daarom die ontmoetingspunt van ons lippe is. » En om die epistel mee af te sluit : « Ek gaan nou lê en probeer slaap met jou in my gedagtes, soos kinders soms maak wanneer hulle met ŉ lekker in die kies insluimer. »
En dan die lughawe – warm, vogtig, oorstroom met mense. Jek staan sy aan sy met mense wie hy nooit weer gaan sien nie, hy skuifel vorentoe lyf aan lyf, hy sal deur die nag vlieg in die byna binnekamerse nabyheid van vreemdelinge. Niks ruik so onaangenaam as ŉ oorryp menselyf nie. Jek weet altyd dat hy op ŉ vliegtuig vol Senegalese is wanneer die toilette verstop omdat die uitskot nie weggespoel word nie, wanneer die toilette se vloere nat is en die wasbakke klots vol seperige water.
‘n Aangrypende reis! Dankie Breyten. Ek hou besonder baie van die gedigte hierin, veral ‘bruid in die water met swaeltjies’/
Dankie vir ‘n meeslepende reisroete! Die gedig ‘bruid in die water met swaeltjies’ is vir my beeldskoon.