Die toenemende erodering van apartheid as politieke beleid in die 1980's het die Suid-Afrikaanse gemeenskap met nuwe moontlikhede gelaat om oor kultuur- en rasgrense heen alliansies te vorm vir die beskerming van hulle belange. Sakelui as belangegroep het ook op politieke verandering gereageer deur 'n sterker politieke rol aan te neem en openlik teen apartheid te mobiliseer. Hierdie artikel wil 'n oorsig oor die reaksie van die Suid-Afrikaanse sakegemeenskap in die 1980's verskaf deur die kohesie van sakelui te analiseer en die motiewe vir hulle politieke ontwaking te ondersoek. Die stigting van die Consultative Business Movement (CBM)1 word as mobiliseringsmeganisme van Suid-Afrikaanse sakelui belig, deur die filosofiese grondslag daarvan te ontleed, maar ook op die reaksie van Suid-Afrikaners op die stigting daarvan te wys en die doelwitte, dryfvere en werking daarvan te ontleed. Die doel van die artikel is om aan te toon dat sakelui tot so 'n mate kon verenig dat hulle deur middel van die CBM 'n redelike invloed kon uitoefen om hulle belange tydens die politieke oorgang te beskerm. Laastens word die politieke rol van die CBM geëvalueer. Die afsnydatum van die artikel is 1992, toe die Rekord van Verstandhouding onderteken is. Dit word algemeen beskou as aanvaarding dat 'n nuwe politieke bestel hierna onderhandel sou word.
Die radikale skool met sy materialistiese historiese beskouing staan sterk krities teenoor 'n rol vir sakelui om teen apartheid, as politieke stelsel met ekonomiese voordele vir die heersersklas, te posisioneer.10 Kritiek soortgelyk aan dié van die radikale skool - veral ten opsigte van die motief van sakelui - word in die boek, A History of Inequality in South Africa 1652-2002 (2005) uitgespreek. Hierin redeneer Sampie Terreblanche dat daar vroeg in die 1990's 'n reeks informele onderhandelings parallel met die konstitusionele onderhandelings plaasgevind het, waartydens die plaaslike korporatiewe sektor, gesteun deur magtige internasionale finansiële instellings, 'n doelgerigte poging aangewend het om ongebreidelde kapitalisme aan die ANC se leierskader voor te stel en te "verkoop". Terreblanche dui aan dat die rede vir hierdie sektor se inisiatief, 'n meëdoenlose navolging en beskerming van hulle eiebelang was en dat dit plaasgevind het ten koste van die welsyn van die breëre Suid-Afrikaanse samelewing.11 Sy beredenering berus tot 'n groot mate op die sieninge van nieu-Marxistiese politieke ekonome soos Bond en McKinley, wat 'n ontleding van die proses gemaak het.12 Dit is eers redelik onlangs (2007) dat Lipton, 'n liberale geskiedskrywer, bevind het dat die neo-radikale perspektief begin toegee het dat sakelui wel 'n bydrae gelewer het om druk teen apartheid op te bou - hoewel hulle steeds negatief teenoor die rol van sakelui in die tydperk gestaan het.13
Hoewel wetgewing sake-organisasies op rasbasis laat vorm aanneem het, kon dit nie kulturele verdeling afdwing nie. Dit word weerspieël in die opname van Afrikaanssprekende sakelui in die Engelssprekende sakegemeenskap (byvoorbeeld dr. Zac de Beer) en die aanstelling van Afrikaners as leiers van Engelssprekende sakeorganisasies, soos Johan van Zyl by die FCI, en oud-regter Jan Steyn as hoof van die Stedelike Stigting. Dit is vergemaklik omdat Afrikaner-ondernemings teen die 1980's toegang tot feitlik elke aspek of bedryf van die Suid-Afrikaanse ekonomie verkry het en hulle ondernemings verweef geraak het met dié van die Engelssprekende sakesektor.23 Afrikanerondernemings het verder ook hulle kliëntebasis na Engelssprekende Suid-Afrikaners uitgebrei en openlik verkondig dat hulle produkte op die breër Suid-Afrikaanse mark gerig was. In 1988 het Sanlam 'n 74 persent toename in Engelssprekende tak- en assistent-bestuurders getoon en het die polisaansoeke onder Engelssprekendes met 20 persent verhoog.24 Die volgende aanhaling illustreer Sanlam se veranderde fokus: "Waar Sanlam sewentig jaar gelede die simbool was van die Afrikaner se opstaan uit die stof om sy geregmatige plek in die ekonomiese sfeer in te neem, het dr. (Fred) Du Plessis die maatskappy se strewe en sy aansienlike geldmag gelei op weë wat dit 'n vertroude steunpilaar in die breë SA samelewing maak".25 In die middel van die 1980's het die kulturele verskille tussen Afrikaner- en Engelssprekende sakelui toenemend vervaag, sodat dit nie 'n hindernis vir samewerking onder blanke sakelui was nie.26 Michael Spicer merk op dat die Suid-Afrikaanse sakegemeenskap toe reeds 'n mate van 'n Suid-Afrikaanse identiteit aangeneem het, waar hulle 'n "exclusive cultural identity" verruil het om 'n "sort of common South African perspective" te vorm.27 Kulturele verskille ten opsigte van swart sakelui was egter nog aanwesig.28
Die aanspraak op Afrikanersakelui se verligte politieke denke word gesteun deur 'n skatting van die AHI dat nie meer as 15 persent van hulle lede aan die Konserwatiewe Party (KP) behoort het nie.33 Dit is dan ook daarom dat daar niks van die dreigement van die KP gekom het om 'n alternatief vir die AHI te stig en om konserwatiewe sakekamers in KP-beheerde gebiede te loods nie.34 Dit dui ondubbelsinning daarop dat 'n konserwatiewe standpunt nie vir Afrikanersakelui ekonomies sin gemaak het nie. Afrikaner- en Engelssprekende sakelui het gevolglik op politieke gebied gemene grond gevind.