2 03 deur middel van sy karikatuur kommentaar ui t te spreek, maar hy betrek ook die leser en toeskouer deurdat hy hulle tradisionele opvattings en waardes toets en verbreed. 'n Mens kan gevolglik se dat karikatuur by uitstek 'n resepsie-gerigde kunsvorm is. Dit sluit in bree trekke aan by die aard en gees van vroee karikature, soos in hoofstuk 2 bespreek. 4. Die karikatuur as bestanddeel van satire As vertrekpunt word enkele opmerkings wat Schmidt (970) in 'n artikel oor die werk van Georg Buchner maak, opsommend hier genoem. Schmidt gaan van die standpunt ui t dat die intensie van 'n skrywer, soos Buchner, satiries is, die tegniek wat hy hanteer die karikatuur is en die effek wat hy bereik, die groteske is. Die satiriese benadering is al tyd "negatief" want die intensie van die satirikus is om sy onderwerp belaglik te maak. Om suksesvol te wees moet hy sy eie perspektief en simpatiee op die agtergrond skuif en met krag sy stelling maak sodat hy sy teiken ernstig verwond. In 'n onderhoud met die SAUK ( "Op soek na die Self", 6 Maart 984) se Leroux dat die satirikus probeer om met 'n vlymskerp mes kwaksalwers dood te maak. Volgens Leroux kan die satirikus nie met 'n veertjie baklei nie, maar moet hy hard slaan. Dit is nie vreemd dat die satirikus dikwels daarvan beskuldig word dat hy roekeloos die werklikheid verteken om sy eie doelstellings te bereik nie, "that is, the satirist is accused of being unrealistic because the observer is Georg Buchner (83-837), 'n belowende dramaturg, het gedurende sy kart!ewe eerder bekendheid verwerf as politieke aktivis. Met die uitsondering van een, is al sy werk eers na sy dood gepubliseer. Hy het alle vorme van konvensionaliteit bevraagteken en 'n wye spektrum van stilistiese tegnieke aangewend om 'n beeld van die realiteit, soos hy dit gesien het, daar te stel.
5 06 Drie tipes karikature, oak literere karikature, kan volgens Schmidt (970:35-36) onderskei word, naamlik: die persoonlike karikatuur wat op 'n spesifieke individu gerig is; die tiperende karikatuur wat sosiale tipes parodieer en wat die mees algemene vorm van die karikatuur is; en die simboliese karikatuur wat in beide persoonlike en tiperende karikatuur oak mag voorkom en waar die verwringing daarop gerig is om 'n nuwe verwysingsraamwerk te skep. Die persoonlike karikatuur is van nature beperk in sy trefwydte en invloed en is gewoonlik net op 'n bepaalde situasie, persoon of groep gerig, met geen of min universele trefkrag. 'n Tiperende karikatuur ontstyg gewoonlik die persoonlike grief en word tydlose kuns. Deur middel van 'n enkele voorstelling word tallose ooreenstemmende individue gekarikaturiseer. Die simboliese karikatuur verkleineer die slagoffer deur sy gelaatstrekke met die van diere, plante, masj iene, met ander woorde nie-menslike vorme, te vermeng, soos reeds vroeer genoem. In 'n latere studie onderskei Egri (982: ) oak tussen drie karikatuurtipes, maar hy no em dit geleentheidskarikatuur, stromingskarikatuur en universele karikatuur. Sy verduideliking van elk kom egter in hoofsaak ooreen met die van Schmidt, hierbo genoem. Die effek van die groteske wat deur karikatuurskepping binne die satire geskep word, kan net verstaan word deur op die drie tendense van die satiriese met ode wat Kernan (Schmidt 970:37) onderskei, te let. Dit is naamlik 'n vergrotende tendens (dit is die satirikus se eie opgeblase ego), 'n verkleinende tendens en 'n massa-tendens.
7 08 probleme. Venter (973:69-95) het in 'n studie oor Leroux juis gewys op die belangrike onderskeid tussen die satirisering op die oppervlak en die eintl ike satiriese obj ek in Sewe dae by die Silbersteins. "Wat die oppervlaksatire in Sewe dae betref, is dit veral die bedenklike moraliteitspeil van die moderne tyd wat objek van Leroux se satire is" (Venter 973:7). Verder se hy (973:72) egter dat die leser "die bedreigende mag agter dit wat in onmiddellike sin gesatiriseer word, moet ervaar". Hy wys daarop dat die eintlike satiriese objek in die roman "die mag van die moderne intellektualisme" is. In dieselfde radio-onderhoud waarna vroeer verwys is, se Leroux ( 984) die vlymskerp mes van sy satire sny aan kwaksalwers, pretensie, kunsmatigheid, valsheid, kleinplaaslikheid en patroonmatigheid. Hy sien homself in die middel van hierdie versaaiing tussen chaos en rede en se die skryfproses is vir hom 'n vorm van psigoterapie. Hy maak ook melding van die angs en eensaamheid van die enkeling wat 'n prooi van die twintigste eeu se kitsoplossings geword het en spreek dan die pessimistiese siening uit dat daar in hierdie chaos geen hulp kan wees nie. Dit sluit by 'n vroeere uitspraak van Leroux (Polley 973:33) aan: "... ek as skrywer is nie genteresseerd in die wel en wee van die enkeling, of die besondere groep nie. Daar is in my 'n kollektiewe vrees vir menswees... (M)y tema is vrees, en die beswering van vrees, en vrees in sy abstrakte gedaante is die grootste vrees wat daar is." Shannon (979) se studie Melville and the art of satire: perspective through parody and caricature 2 bevat ook uiters bruikbare gevolgtrekkings oor die satire en die funksie van karikatuurskepping as tegniek van die satirikus. Sy Herman Melville (89-89), die gevierde Amerikaanse skrywer en skepper van Moby Dick is veral bekend vir sy lewendige en helder weergawes van bepaalde ruimtes en karakters.
14 5 totstandkoming van die betekenis van 'n werk. Indien die leser nie die bewustheid van 'n satiriese skryfwyse koester nie, sal die werk deurmekaar, moeilik en selfs onverstaanbaar voorkom. Wanneer die leser egter die tegnieke raaklees, is hy in staat om die spel saam met die auteur te speel en om plesier te put uit die virtuositeit van 'n meervlakkige aanbieding in 'n roman. "The ultimate effect of this overt fictiveness is thus to place the reader in the role of an interpreter, not as a passive observer but as an active participant" (Shannon 979:7). Die satirikus antisipeer lesersbetrokkenheid as hy die satire, parodie of karikatuur as tegnieke in sy werk gebruik. Al drie vorm deel van die tradisie van travestie en al drie is afhanklik van die leser se gevoelvolle respons op dit wat hy lees. Shannon (979:7-8) se nabootsende satire ontstaan wanneer die leser 'n weergawe van 'n gebeurtenis, 'n karakter of n situasie met n tweede weergawe daarvan moet vergelyk en op grand van die dispariteit tussen die twee sekere afleidings oor die betekenis van die gebeurtenis, karakter of situasie moet maak. Die twee weergawes word vanselfsprekend nie langs mekaar afgedruk nie, sodat die leser gedwing is om die een helfte van die vergelyking vanuit sy eie geheue te herroep, hetsy dit n passasie uit byvoorbeeld die Bybel is, of 'n historiese gebeurtenis of karakter, of moontlik 'n passasie of karakter uit die roman self is. Die satire spruit dan voort uit die leser se herkenning van die ander weergawe. Hierdie proses sou nie kon plaasvind sander n insigryke leser nie, want die vergelyking tussen twee sulke passasies, die een gewoonlik ernstig en die ander gewoonlik met 'n komiese effek, verskaf 'n addisionele perspektief op die situasie of die karakter. Hierdie tipe van geforseerde vergelyking, dwing die leser om 'n ernstige idee met 'n vertekende vorm van daardie idee te kontrasteer. "Such a
32 33 Swartlandse slagtersvader"), word die kenmerk van aardsheid, selfs banaliteit, oorbeklemtoon en word hy meer as 'n tipe, hy word 'n karikatuur, veral omdat die karikaturisering teen 'n agtergrond van heroese mitologiese figure afspeel. Karikatuur en "karakter": Shaw (967:52) sien 'n "karakter" as 'n statiese portretskepping en gebruik dit nie in die sin van werklike karakterisering nie. Hoewel daar 'n mate van oordrywing in die uitbeelding van 'n "karakter" mag bestaan, is alle individualiserende kwali tei te, selfs name, afwesig. Shaw ( 967:52) meen dat met 'n "karakter" eerder konsepte as persoonlikheid geskep word. Leroux maak ook van hierdie tegniek gebruik wanneer hy byvoorbeeld in Magersfontein, 0 Magersfontein! net praat van die Senior van Waterwese of die Minister sodat hulle persoonlikheidlose ampte sander gesigte word. Tog is hulle optrede en woorde lagwekkend en word hulle deur die satirikus as totaal ontoereikend en uit voeling met die werklikheid voorgestel. Daarenteen is Leroux se herhaaldelike gebruik van beskrywende woorde 'n tipiese tegniek van karikatuurskepping, byvoorbeeld die "slank" Mrs Silberstein, of die vaal Misses Silberstein in Sewe dae by die Silbersteins; die knolskrywer se teringmaer tante en sy dowe, mank, manies-depressiewe vrou in 8-44, om maar enkeles te noem. Soos in die inleiding reeds aangedui, noem Lindenberg (Malan 982:28) dit snaaksigheid aan die oppervlak, slimmighede. Hy se "(d)ie tekening bly eendimensioneel, karikatuuragtig, soos bevestig deur Leroux se gebruik om deurgaans die valle naam en betiteling van sy 'karakters' te gee... ". Lindenberg spreek kritiek uit teen die herhaaldelike gebruik van die beskrywende woorde en hy
38 ~ ;.:.. t. ~- ~ ~~ \ t Figuur 4. Die onderskrif by hierdie skets van Daumier lui: "Daar volk, daar dapper volk; wil julle he? Neem maar!" 'n Karikatuuragtige Koning Lode~k Filips strooi geld vir die volk. Agter hom is die koningin. Hierdie skets het op April 835, blykbaar as Aprilgrap, verskyn. Teenstanders van die koning het hom as buitengewoon gierig en hebsugtig gesien (Wartmann 947:2) Vroee karikature deur Balzac Rivers (978:27-30) verwys na Balzac se Code des gens honnetes (825) wat bestaan uit aforismes, klein gesprekke en portrette en se dit word uiteindelik 'n lys van meets en moenies vir die skep van satire en karikature. 'n Voorbeeld is die gedeelte wat handel oar "pickpockets". Dit word 'n
40 4 I IC reo ICOM I COME I COMET ICOMETO ICOMETOY ICOMETOYOU. ICOMEICOMEICOMEICCMEICOMEICOMEICOMEICOMEICOMEICCME I COME." Balzac gebruik ook reeds in bogenoemde werk die kort gekondenseerde dialoog wat dieselfde inslag toon as die onderskrifte by visuele karikature (Rivers 37-40). 'n Ander interessante tegniek wat Balzac gebruik om karikatuur deur middel van taal te skep, kan in 'n artikel deur hom (sien Rivers 978:60) nagespeur word. Hy gebruik naamlik gekarikaturiseerde aksente (byvoorbeeld die van 'n Engelsman wat Frans praat) as 'n komiese tegniek. Balzac het uit die aard van die saak dikwels artikels vir die tydskrifte Charivari en La Caricature geskryf. Rivers (978:44 e.v.) verwys na een so 'n artikel Un Proc ces de Caricature wat op 25 Augustus 83 in La Caricature onder 'n skuilnaam verskyn het en waarin die koning van Frankryk self die teiken van Balzac se karikaturisering is. Die subti tel van hierdie artikel is "Lolo-Phiphi a la Cour d'assises". Die naam Lolo-Phiphi is 'n gekarikaturiseerde weergawe van die naam Louis-Philippe, die naam van die destydse monarg wat as gevolg van sy korrupte wyse van regering die teiken van talle satiriste en karikaturiste was. Hoewel Balzac 'n monargis was, het hy ook die korrupsie en die dade van die koning afgekeur, aldus Rivers (978:44). Die vertekening van die koning se naam in die subti tel skep reeds die toonaard vir die karikatuur wat