Hierdie artikel handel oor die verskyning van die Afrikaanse avant-garde tydskrif of “little magazine” Wurm vanaf 1966 tot 1970 en oor die evaluering daarvan deur die Afrikaanse literêre establishment. Die avant-gardistiese aard van die tydskrif word beskryf en daar word aangedui hoe die Afrikaanse literêre geskiedskrywing die belangrikheid van die tydskrif misken het.
Dit is ’n gemeenplaas dat literatuurgeskiedenisse tegelykertyd ’n bron van stabiliteit én ’n bron van onstabiliteit is. Aan die een kant bied ’n literatuurgeskiedenis kontinuïteit, maar aan die ander kant is daar altyd skrywers en lesers wat verontreg voel deur ’n bepaalde literatuurgeskiedenis, omdat hulle meen die literêre historikus het te min aandag aan sekere skrywers afgestaan, of dat sekere skrywers gemisrepresenteer word in die literatuurgeskiedenis.
J.C. Kannemeyer (1978, 1983) se omvangryke twee bande is ’n goeie voorbeeld in hierdie opsig, aangesien dit gedien het as ’n fokuspunt van uitvoerige geskil en kritiek. Kannemeyer is onder andere gekritiseer vir die manier waarop hy die stof georganiseer het, sowel as vir die manier waarop hy sy materiaal bymekaar gemaak het (Cloete (red.) 1980 en 1982, asook Olivier 1981). Tog is sy geskiedenis van onskatbare waarde en gebruik selfs kritici dit as naslaanwerk, soos aangedui deur Van Vuuren (1991 en 1994).
Die onderhawige artikel is ’n poging om ’n bydrae te lewer tot die gesprek oor Afrikaanse literatuurgeskiedskrywing deur die aandag te vestig op ’n episode in die Afrikaanse literatuurgeskiedenis wat waarskynlik nog nie die aandag gekry het wat dit toekom nie, naamlik die verskyning van die tydskrif Wurm vanaf Junie 1966 tot Februarie 1970.
Die uitgangspunt in hierdie artikel is dat Wurm baie definitief beskou kan word as ’n voorbeeld van ’n avant-garde inisiatief, soos vervolgens duidelik gemaak sal word.
Die idee van ’n “avant-garde” in die kuns het sy oorsprong in Europa in die negentiende eeu en word spesifiek geassosieer met klein groepies kunstenaars wat ikonoklasties te werk gaan. Die “model” vir sulke bewegings is die gebeure in die Europese kunswêreld wat met die woord Dada en die Dadaïsme geassosieer word, maar ’n verskeidenheid ander kunsbewegings word ook as avant-gardisties beskou, soos onder andere die Italiaanse Futurisme, die Duitse Ekspressionisme en die Franse Surrealisme (Haffter 1992:16).
Die rede vir hierdie verskuiwing, wat neergekom het op ’n breuk tussen die kunsakademie en (sommige) kunstenaars, is belangrik, naamlik die gewaarwording onder kunstenaars dat hulle in ’n snelveranderende wêreld leef en dat die klassieke norme waarvolgens kuns deur die bemiddeling van die kunsakademie beoefen is, nie tred hou met hierdie veranderende wêreld nie (Batchelor 1993:18).
In die twintigste eeu het die gewaarwording van ’n kunstradisie uit pas met die werklikheid nog meer dringendheid verkry deur die ervaring van die Eerste Wêreldoorlog wat kunstenaars onder die indruk gebring het van ’n diepliggende krisis in die Europese kultuur: