Digter ontsnap in hoë hakke en kappie – en dis nie al nie – Afrikanergeskiedenis
'n Ouer Jan FE Celliers Foto: Wikipedia
Bekende digter Jan FE Celliers het vir drie maande ná die Britse troepe Pretoria ingeneem het, onder die vloerplanke van sy huis in Sunnyside geskuil. Sy uiteindelike ontsnapping uit die dorp was danksy 'n plan wat die kappiekommando gemaak het – Jan is as vrou vermom.
Jan was 34 jaar oud toe die Anglo-Boereoorlog in 1899 uitgebreek het en was toe reeds amper vyf jaar getroud met Susanna Jacoba Dürr, wat voorheen 'n goewernante was vir die melaatse kindertjies in die Erasmuskasteel.
Reeds toe Jan agt jaar oud was, het hy stadigaan begin doof word. Teen die tyd wat hy van Junie tot Augustus 1900 onder sy huis se vloerplanke moes skuil, het hy al hoe meer afhanklik van Susanna se gehoor geraak en die wegkruip in die donkerte moes baie erg vir hom gewees het.
Toe die luik in die plankvloer 55 jaar later verwyder is, is die volgende woorde aan die onderkant ontdek: "Hier het ek weggekruip, Augustus 1900. Jan FE Celliers." Dié luik word as 'n aandenking in die Jan Celliers-skool in Johannesburg bewaar.
Jan se huis was in Kotzestraat 166 en het tot 1970 behoue gebly, omdat dit weens testamentêre beskikking nie verkoop kon word nie. Lank ná die Celliers-gesin daar uitgetrek het, het dit 'n kwynende bestaan as huurhuis gevoer.
Foto: 'Tydskrif van die Genootskap Oud-Pretoria' Nr/No 65-71 van 1971
In 1971 is 'n woonstelblok daar begin bou en die Genootskap Oud-Pretoria het aan die nuwe eienaars, Engel en Ruyter, voorgestel dat die woonstelle Jan Celliers genoem moet word en dat 'n gedenkplaat met die perseel se geskiedenis in die voorportaal aangebring moet word.
Die Tydskrif van die Genootskap Oud-Pretoria van 1971 berig dat Jan destyds in Die Brandwag geskryf het oor sy gedwonge skuilhouding en avontuurlike ontvlugting. In haar bekende boek, Die Kappiekommando, het Johanna Brandt ook 'n hoofstuk oor dié ontvlugting geskryf. Altwee stukke is op Jan se oorlogsdagboek gebaseer, waarvan gedeeltes later in Die Huisgenoot verskyn het: "… Aldag dieselfde, nou al maande lank, in die voorste kamer op 'n stoel, 'n boek in die hand, die gordyn amper tot onder neergetrek, sodat ek oor die boek net onder die gordyn deur kon kyk op die tuinhekkie."
Die oorspronklike vuurherd van die Celliers-gesin se huis in die woonstelblok se ingangsportaal. Daar was eens 'n gedenkplaat bo die vuurherd
Toe dié plan misluk, is hulle terug na Pretoria, maar generaal Louis Botha het alle vegtende burgers beveel om die dorp te verlaat. Jan het nie 'n ryperd gehad nie en voor hy kon wegkom, was die Britse soldate op 5 Junie 1900 reeds daar. Hy wou nie die eed van getrouheid en neutraliteit aan die Britse kroon aflê nie en as hy gevang sou word, kon hy geskiet word of as krygsgevangene weggestuur word.
Dit was Drienie Joubert, vrou van die kommandant-generaal van die Zuid-Afrikaansche Republiek, Piet Joubert, wat Jan se ontsnapping "as vrou" saam met haar dogter beplan het. Hendriena Susanna Johanna Joubert, Drienie se dogter, is in 1884 met Abraham Hugo Malan getroud. Abraham se broerskind was Margaretha Magdalena (Ita) Malan, wat in 1903 met Jan Abraham Joubert – Drienie se jongste seun – getroud is. Dié Malan-vrouens was in die Anglo-Boereoorlog by kaptein JJ Naude se spioenasienetwerk betrokke.
In die 'Tydskrif van die Genootskap Oud-Pretoria' van 1971 word Jan as volg oor dié ontsnapping aangehaal: "Ek het 'n rok aan. Oor my skouers 'n mantel met hoë opgeslaande kraag, om my kort hare van agter toe te maak; op my hoof 'n reguit-rand strooihoed, met 'n sware sluier oor my gesig; 'n paar handskoene aan, my voete gewring in 'n paar uitgetrapte dameskoene, met taamlike hoë hakke."
"Van Leeubrug gaan hulle Kerkstraat op in die rigting van die Kerkplein tot voor die huis van ds HS Bosman, ook ingelig, waar hy 'oorstap' op 'n trolliewaentjie met osse bespan. Sy metgeselle is die twee seuntjies van 12 en 13 jaar oud wat hulle 'suster' na die plaas vergesel …"
"Dit was maar die begin; eers maande later, na baie swaarkry en onaangename ervarings, het hy die kommando bereik – en tot die einde van die oorlog in die veld gebly."
Johannes Francois Elias Celliers is op 12 Januarie 1865 op die plaas Wagenmakersvallei in die distrik Wellington gebore as oudste kind van joernalis Johannes Francois (Jan Volkstem) Celliers en Magdalena Bisseaux, dogter van 'n sendeling van die Paryse Sendinggenootskap, Isaac Bisseaux, wat in 1829 na Suid-Afrika gekom het. Jan se pa was 'n afstammeling van Franse Hugenote, Josué Sellier ('n ou spelling van Celliers) en Elisabeth Couvret.
Drie jaar na Jan se geboorte is die Celliers-gesin na Kaapstad waar sy pa subredakteur van Het Volksblad geword het. Die gesin het in 1874 na Pretoria getrek waar Jan se pa in 1873 stigter en redakteur van De Volkstem geword het. Hulle het in Boomstraat gebly op die perseel wat later die nasionale dieretuin geword het.
In Kaapstad was Jan in 'n Skotse kerkskool. Ná die gesin se aankoms in Pretoria was hy eers in meester Dely se skool op Kerkplein en daarna het hy vir die eerste keer Nederlandse onderrig by Cornelis J van Boeschoten ontvang. Hy was ook 'n leerling aan die Gimnasium te Stellenbosch, die Jongenskool op Wellington en het by meester Wessel Louis se Pretoriase skool gematrikuleer.
Jan het een van sy eerste gedigte in Nederlands in 1884 geskryf. Sy eerste Afrikaanse gedig het 10 jaar later in 1894 gevolg. Tog het hy eerder vir landmeter studeer. Hy het in Delft en Leiden in Nederland gekwalifiseer. Terug in Suid-Afrika het hy net vir 'n jaar as landmeter in die bosveld gewerk voor hy 'n klerk in die onderwysdepartement geword het.
Ná die oorlog het Jan op 9 Junie 1902 na Pretoria teruggekeer, net om uit te vind dat hy sy pos as Staatsbibliotekaris verloor het. Hy het glo voor die oorlog 'n trommel goue Krugerponde in die agterplaas van sy Sunnyside-huis begrawe en daarmee is hy en Susanna en hulle eerste twee kinders Nederland toe.
Van daar is hulle na Switserland waar Jan letterkunde studeer het. Hulle het naby Clarens gebly en so met Paul Kruger en ander Boere-vlugtelinge in aanraking gekom. Hulle twee jongste seuns is daar gebore en dit is in Switserland wat Jan met heimwee aan sy land terug gedink het en sy gedig, "Die vlakte", geskryf het. Dit is 'n paar jaar later op 12 Mei 1906 in De Volkstem gepubliseer.
Die gesin is in Junie 1907 terug na hulle huis in Sunnyside, maar Jan was werkloos. Hy het later werk as 'n liasseerder en toe vertaler by die Departement van Binnelandse Sake gekry waarna hy vertaler in die Departement van Landbou geword het. Jan het dié werk as sieldodend beskryf en hy moes enigiets vanaf slaghuisregulasies en pluimveevoer tot "resepte vir varkenskos", vertaal.
In 1910 het hy en Gustav S Preller van die oprigters van Die Brandwag geword. Jan het vir tien jaar in die redaksie gedien en was ook 'n medewerker van Die Boervrou terwyl sy vertaalwerk steeds die gesin se brood en botter voorsien het.
Daar is baie oor Jan FE Celliers se letterkundige werk geskryf. Een van sy bekendste gedigte onder skoolkinders is waarskynlik "Dis al": "Dis die blond,/ dis die blou:/ dis die veld,/ dis die lug;/ en 'n voël draai bowe in eensame vlug – /dis al./ Dis 'n balling gekom/ oor die oseaan,/ dis 'n graf in die gras,/ dis 'n vallende traan –/ dis al."
Die Tydskrif van die Genootskap Oud-Pretoria van 1971 berig dat huislikheid opvallend in sy poësie is en deurgaans verwys na die huis in Kotzestraat.
"Daar het 'Klein ondeug' (sy jongste seun) die lang gang afgehardloop. Daar het Prinsie, die lelik-mooi hondjie (een van sy sketse) geluk in die hart van Phlippie gebring. Daar het op 'n goeie reënjaar 'Ons pampoen' (ook een van sy sketse) in die agterplaas opgekom, die wêreld volgerank, die bome uitgeklim …"
Hy is in Januarie 1922 terug na Pretoria en is hierna elke jaar vir omtrent 'n maand Stellenbosch toe om sy doseerwerk af te handel. Sy finansiële probleme is glad nie hierdeur opgelos nie.
Sy oudste seun Johan is in 1919 Europa toe en het tien jaar in Parys as skilder gewerk. Met sy terugkeer het hy as kluisenaar op 'n plaas buite Johannesburg geleef.
Sy seun Henri het klavier in Europa studeer en met 'n Tsjeggiese pianiste getrou, maar het nooit self groot sukses as musikant behaal nie. Terug in Suid-Afrika was hy 'n belowende toneelspeler, maar pleeg toe selfmoord. Jan se jongste seun Albert is nooit getroud nie en het op 'n jeugdige ouderdom reeds begin blind word. Sy dogter Marie is met Hugo Stegmann getroud en hulle eerste kind, Marietjie, is baie jonk dood.
Jan het die huis in Sunnyside finaal in 1927 opgegee en is Europa toe om mediese raad vir sy doofheid in te win. Hy het in 1929 ophou doseer en het vir 'n ruk op Harrismith gewoon.