Verkennende kwalitatiewe navorsing is benut om ’n breë begrip van grootouers se subjektiewe belewenis van die spesifieke rolle wat hulle opneem as die hoofversorgers van hulle kleinkinders te verkry (Durrheim 2004:40; Rofianto 2011). Die navorsing is uitgevoer in ’n dorp in die Vrystaat van Suid-Afrika waar die verskynsel dat grootouers wat na hulle kleinkinders omsien aan die toeneem is. Die meerderheid inwoners van die dorp is werksaam by die myne in en om die dorp en die wisselvalligheid in die mynbedryf, en selfs die sluiting van sommige myne, het aanleiding gegee tot ’n toename in werkloosheid en gepaardgaande armoede.
Skriftelike ingeligte toestemming is van die deelnemers verkry nadat die doel van die ondersoek en dit wat van die deelnemers verwag word, aan hulle verduidelik is. Dit is benadruk dat deelname vrywillig is en dat die deelnemers te eniger tyd van die ondersoek mag onttrek sonder vrees vir enige nagevolge. In gevalle soos hierdie kon deelnemers ’n versoek rig dat die inligting wat hulle reeds verskaf het nie, nie gebruik mag word nie. Bogenoemde is aan elke deelnemer verduidelik en dit is ook duidelik uiteengesit in die ingeligte-toestemming-vorm. Deelnemers is ingelig dat die data vertroulik hanteer sal word en dat geen identifiseerbare inligting bekend gemaak sal word in publikasies nie. Die meeste van die onderhoude is ná ure by ’n plaaslike skool in ’n klaskamer gevoer en die oorblywende onderhoude in die wonings van die deelnemers. Die onderhoude is opgeneem en later getranskribeer. Na afloop van die onderhoude is die deelnemers bedank vir hulle deelname en die data is op ’n veilige plek gestoor. Deelnemers wat na afloop van die onderhoude ’n behoefte gehad het aan ondersteuning, het toegang gehad tot maatskaplike werkers by ’n gesinsorganisasie, of ’n maatskaplike werker in privaatpraktyk.
Die riglyne soos deur Guba bespreek, is gebruik om die vertrouenswaardigheid van die studie te verseker (Shenton 2004:73). Die riglyn van geloofwaardigheid is gebruik om te probeer vasstel hoe kongruent die bevindings met die werklikheid is (Shenton 2004:64). Dus kan gevra word of die ondersoek bereik het wat aanvanklik daarmee beoog was. Ten einde die geloofwaardigheid van die betrokke ondersoek te verseker is slegs deelnemers wat aan die kriteria voldoen het, ingesluit waartydens hulle die geleentheid gebied is om hulle subjektiewe persoonlike belewenisse te deel. Die beginsel van oordraagbaarheid verwys na die mate waartoe die nuutgevonde kennis na ander situasies oorgedra kan word (Shenton 2004:69). Hierdie ondersoek is tersaaklik in die lig van sosiale veranderinge en veranderinge in familiestrukture, nie net in die Suid-Afrikaanse konteks nie, maar ook wyer. Die riglyn van vertroubaarheid is gevolg om ’n ouditspoor van die ondersoek te laat waarvolgens elke stap en prosedure wat tydens die studie benut is, volledig en duidelik omskryf is. Die kriterium van bevestigbaarheid is toegepas deur die belewenisse van die deelnemers soos hulle dit sien, en sonder om enige vooropgestelde idees van ’n navorser deur te gee. Die transkripsies is ook deur ’n onafhanklike kodeerder gelees en gekodeer wat gedien het as ondersteuning tot die temas wat aanvanklik geïdentifiseer is.
Grootouers wend soms wanhopige pogings aan om die bykomende druk op hulle finansies te verlig. In een geval is die kleinkind se van na dié van sy grootouers verander sodat hulle hom op hulle mediese fonds kon registreer: “Ons wou hom op ons medies sit, dit is hoekom sy ma sy van terug gesit het [verwysend na die nooiensvan van hulle dogter], want ons het gedink dan kan ons hom op ons medies sit.” Hierdie poging was egter onsuksesvol, aangesien die grootouers nie die wetlike voogde van die kind was nie. Die grootouers se enigste ander keuse was om hulle kleinseun wetlik aan te neem: “Al wanneer ons hom op ons medies kan sit, is wanneer sy ma hom afteken.”
Grootouers is veral bekommerd om die moontlike mediese onkostes wat die versorging van hulle kleinkinders kan meebring, te delg. In hierdie verband is deelnemers se enigste opsie om met hulle kleinkinders se biologiese ouers te onderhandel ten einde te verseker dat hulle op ’n mediese fonds geregistreer is: “Nou dis hoekom ons sy pa toe gevra het om hom op sy medies te sit. Ten minste weet jy as hy moet hospitaal toe gaan daar is darem ’n mediese fonds.”
Grootouers vervul ’n bemiddelaarsrol tussen die kleinkinders en hulle biologiese ouers (Backhouse 2009:127) en ook in verhouding tot die skool. In hierdie ondersoek het deelnemers kontak tussen die biologiese ouers en hulle kinders aangemoedig deur byvoorbeeld ’n vaste afspraak te maak vir hulle en die kleinkinders om by die biologiese ouers te gaan kuier of waar die biologiese ouers vir hulle kinders by die deelnemers gaan kuier. Die kontak het egter nie altyd die gewenste resultaat nie. Een van die deelnemers noem onder meer die volgende: “Hy [die pa] sal dalk bel en dan praat hy byvoorbeeld net met J [een kleinkind] en nie met L [ander kleinkind] nie en dan is dit ’n tranedal in die huis.” In situasies soos hierdie moet grootouers die emosionele uitwerking wat gebeure op die kleinkinders het, hanteer. Alhoewel situasies soos hierdie tot spanning by die kleinkinders en grootouers lei, bly dit die wens van die grootouers dat daar steeds ’n positiewe verhouding tussen die biologiese ouers en hulle kinders moet wees.
Grootouers het teenstrydige belewenisse gerapporteer met betrekking tot die bemiddelaarsrol wat hulle tussen hulle kleinkinders en die skool (wat in die breë verteenwoordig word deur kontak met die onderwysers of skoolhoofde) vervul. Van die deelnemers ervaar begrip en dat die onderwysers en skoolhoofde probeer om hulle besondere situasie te verstaan. Soos een deelnemer dit stel: “Ons het nog nie met een skool ’n probleem gehad nie. Die hoofde se kantore staan altyd oop.” ’n Ander deelnemer merk ook op: “[Ek] dink regtig die ondersteuning wat ons kry by die skool is baie goed. Juis vir die situasie waarin die kinders is. Ons waardeer dit baie wat die skool doen.” Hierteenoor word ’n verleentheid as ’n negatiewe belewenis uitgedruk wanneer ’n deelnemer haar ervaring met ’n skoolhoof deel nadat sy hom genader het vir vrystelling van skoolfonds en die skoolhoof haar “’n lastige ouma” genoem het. Ander deelnemers het dieselfde negatiewe belewenisse gehad, soos duidelik verwoord in die volgende aanhalings: ”Hy [die skoolhoof] verstaan nie dat ons nou al alles probeer het en dit steeds nie reg kry nie” en “Hy verstaan nie!”
Uit die aard van die saak hou die impak van hierdie negatiewe belewenisse implikasies vir die deelnemers in en ontneem dit hulle van die vrymoedigheid om weer die moontlikheid van skoolfondsvrystelling te ondersoek. Dit word soos volg deur een deelnemer verwoord: “Toe voel ek of berge val op my; dit is nou die laaste wat ek nou nodig het. Ek bedoel ek sal nooit weer die vrymoedigheid hê om hom iets te vra nie, ek belowe jou nooit.”
Grootouers wat as die hoofversorgers van hulle kleinkinders optree, het deurgaans konflik tussen ’n verskeie aantal rolle beleef. Hoewel die roluitvoering van grootouers ’n sosiale maaksel is, het baie deelnemers daaroor gefantaseer dat hulle rol as grootouer met minder verantwoordelikheid gepaard sou gaan en dat hulle eerder die rol van “bederwer” wou vervul (Stern 2009:5). Die rol wat hulle tans gedwonge vervul, verskil volgens hulle dus radikaal van die tradisionele rol van grootouer wees. Die deelnemers se verwagtings was almal dat hulle hulle kleinkinders op ’n “kuier”-basis sou sien; hulle “kleinkinders wou bederf”, want vir hierdie groep “is [dit] mos hoekom ’n oupa en ouma daar is”. Die verandering na hoofversorger het ’n verlies of ’n gemis gelaat, soos te sien is in die volgende aanhaling: “En daai voorreg het ons nie gehad met hierdie drie kinders nie.”
Indien grootouers ’n keuse gegun sou word, sou hulle verkies om hulle kleinkinders te “bederf en nie na hulle [te] kyk nie. Jy wil hulle spoil, dit is wat jy wil doen.” Die ingewikkeldheid om tussen die verskillende rolle te beweeg, verg dus groter aanpasbaarheid. Een van die deelnemers beaam dit as sy sê: “Ons is nou oupa en ouma sowel as ma en pa, ons is nou albei.”
Sonder twyfel ervaar al die grootouers dat hulle lewe sonder voorbereiding ingrypend verander het, soos duidelik blyk uit die volgende aanhalings: “Dit het dinge bietjie heeltemal verander” en “Weet jy, aan die begin was daar dinge wat ons gedoen het wat ons onmiddellik moes stop omdat daar nou ’n baba in die huis was. Ons lewe het oornag verander.” Hierdie veranderinge het ’n inbreuk op die grootouers se keuse van tydbesteding gemaak: “Jy [kon] nie meer gedoen het net dit wat jy wou nie.”
Konflik tussen die vroulike deelnemers se rol as ouma en as vrou is duidelik ook verskillend deur die deelnemers beleef. Sommige deelnemers het byvoorbeeld genoem dat die feit dat hulle kleinkind permanent by hulle bly, geen invloed op hulle huwelik het nie. Sy skryf dit toe aan die feit dat hulle nog jonk is en dat hulle nog altyd kinders in die huis het en sy beskou haar kleinkind as een van haar eie kinders: “C is maar dieselfde as soos met my eie kinders, so dit gaan basies maar net aan. Hy is nou amper soos ’n ou laatlammetjie.” Tog het ander deelnemers rolkonflik ervaar: “Ag jy kry mos maar die verskilletjies, soos ’n pa en ma ook. So af en toe as ouma te veel raas, sal ons vas sit.”
Ander getroude deelnemers het die feit dat hulle kleinkinders permanent by hulle bly, gebruik om die konflik in hulle huwelik te hanteer. Een deelnemer stel dit so: “Ek is geneig om die kinders te gebruik as ek en my man ’n argument het, om nie daaroor te gesels nie, sal ek dan vir die kinders sê hulle moet by ons in die kamer kom slaap. Die kinders is mal daaroor om by ons in die kamer te slaap.”
Die implikasie daarvan om as die hoofversorger van hulle kleinkinders te moet optree, dra daartoe by dat die grootouers voel dat hulle nie genoegsame kans gegun word om alleen tyd saam met hulle huweliksmaats te spandeer nie.
Die opneem van die hoofversorgingsrol vir hulle kleinkinders het ’n groter verantwoordelikheid vir grootouers meegebring. Die bevindinge dui aan dat spesifieke rolle geïdentifiseer is, maar dat grootouers die opneem van hierdie rolle verskillend beleef.
Dit is te verstane dat grootouers frustrasie ervaar omdat hulle vasgevang is in ’n onbuigsame regstelsel wat nie voorsiening maak vir die realiteit van veranderde gesinsvorme nie. Grootouers wat die hoofversorging van hulle kleinkinders oorneem, word byvoorbeeld verplig om sekere pligte as hoofversorgers na te kom sonder die keuse van wetlike aanneming van hulle kleinkinders. Dit terwyl die Kinderwet kinders se hoofversorgers byvoorbeeld wetlik verplig om ’n optimale omgewing vir kinders se ontwikkeling te skep (Kinderwet 2005; Ferreira en Venter 2014). Tog, wanneer grootouers hierdie rol opneem, kry hulle geen regsbevoegdheid om hierdie funksie uit te voer nie. Grootouers wend dus desperate pogings aan om bronne te ondersoek en te ontsluit om hulle kleinkinders se belange te bevorder. ’n Belangrike aspek wat na vore getree het tydens die navorsing, is die noodsaaklikheid van ondersteuning deur ander familielede, veral in ’n bron-arm gemeenskap soos die een waarin die studie onderneem is.
Grootouers neem ook die rol van bemiddelaar in. In verhouding tot hulle kleinkinders en biologiese ouers moedig grootouers die instandhouding van die verhouding aan. Tog ervaar hulle frustrasie as die biologiese ouers nie die nodige sensitiwiteit vir die nuwe gesinstelsel toon nie. Grootouers ervaar emosionele ongemak omdat hulle hulself die hele tyd in ’n “tussenspasie” bevind waarin hulle nie eintlik enige ouerskapregte het nie, maar steeds in die beste belang van hulle kleinkinders met gesag moet optree.