Mbeki se brief aan Mashatile gaan oor veel meer as Phala PhalaVoormalige Suid-Afrikaanse president Thabo Mbeki tydens die 55ste Nasionale Konferensie van die ANC by NASREC in Johannesburg op 19 Desember 2022. (Foto: PHILL MAGAKOE / AFP) Dit is reeds ŉ geruime tyd bekend dat oudpresident Thabo Mbeki bekommerd is oor die toestand waarin die regerende ANC homself bevind, met etlike kritiese uitsprake hieroor die afgelope twee jaar. Verlede week is ŉ brief wat hy aan die nuwe adjunkpresident, Paul Mashatile geskryf het, aan die media gelek. Hy het spesifiek aan Mashatile geskryf omdat laasgenoemde aan die hoof van die ANC se parlementêre sake staan. Die sekretaris-generaal van die ANC, Fikile Mbalula, het bevestig dat dit nie die eerste brief is wat Mbeki aan die ANC-leierskap gestuur het nie. Die meeste koerante het die brief beskryf as ŉ aanval van Mbeki op die ANC se hantering van die Phala Phala-sage in die nasionale vergadering (NV). ŉ Groot deel van die brief gaan inderwaarheid oor die twee kere waar die ANC sy parlementêre meerderheid gebruik het om mosies wat veelparty-komitees sou aanstel om die Phala Phala-saak te ondersoek, verwerp te kry (13 Desember 2022, 22 Maart 2023). Mbeki verwys ook na twee ander gevalle waar dit gebeur het – die beskerming van oudpresident Zuma teen ŉ Nkandla-ondersoek en meer onlangs die verwerping van ŉ DA-voorgestelde mosie oor die aansprake van André de Ruyter oor korrupsie en die betrokkenheid van senior ANC-politici by Eskom. By ŉ noukeuriger lees van Mbeki se brief, is dit duidelik dat dit baie verder en dieper as die hantering van die Phala Phala-kwessie gaan. Mbeki beskou al vier hierdie gevalle as ŉ misbruik van die ANC se meerderheid en as ongrondwetlik. Hy gaan egter selfs verder en gee Paul Mashatile en die hoofsweep van die ANC in die nasionale vergadering (NV), Pemmy Majodina, ŉ les in ANC-beleid en wat ŉ grondwetlike demokrasie is. President Cyril Ramaphosa (Foto: LUCA SOLA / AFP) Oor die ANC se hantering van die mosies oor Nkandla, Phala Phala en Eskom begin Mbeki deur (heel strategies) aan te haal uit president Cyril Ramaphosa se brief aan die ANC in Augustus 2022. Hierin waarsku Ramaphosa dat die ANC tot ŉ ernstige mate in korrupsie geïmpliseer is en dat, alhoewel die organisasie nie alleen in die beskuldigde bank staan nie, dit wel beskuldigde nommer een is. Dan vra Mbeki die geregverdigde vraag: hoekom het die ANC teen hierdie proses en mosies gestem? As hulle geglo het (en steeds glo) dat Ramaphosa niks verkeerd gedoen het nie, hoekom dan nie die prosesse laat voortgaan nie? Die teendeel, sê Mbeki, is dat hulle weet of vermoed dat daar wel iets verkeerds was en dat hulle Ramaphosa onvoorwaardelik beskerm. Hy volg dit op deur daarop te wys dat die NV ŉ grondwetlike mandaat het om oorsig oor die uitvoerende gesag uit te oefen. Die NV kan nie wag (en mag inderdaad nie wag) totdat dele van die uitvoerende gesag daardie ondersoeke afgehandel het nie. Daardie mandaat kan nie delegeer word aan die deel van die regering waaroor dit moet oorsig uitoefen nie. Die ANC het dus bygedra dat die NV nie sy grondwetlike mandaat uitgeoefen het nie en daarom was daardie optrede ongrondwetlik. Mbeki betreur die ANC se optrede veral omdat dit reeds en in die toekoms meer gaan veroorsaak dat dit die “massas van die mense” van die ANC gaan vervreem. Dit kan die ANC se sogenaamde Nasionale Demokratiese Rewolusie (NDR) baie skade aandoen en die ANC uiteindelik vernietig – soos wat die dalende steun by die stembus aantoon. Volgens hom wys die ANC se eie opnames dat 55% van ANC-ondersteuners nie meer glo wat die party sê nie. Die tweede groot kwessie wat Mbeki aanspreek, gaan oor die Grondwet en ons grondwetlike demokrasie. In hierdie verband haal Mbeki twee belangrike uitsprake van die Konstitusionele Hof (KH) aan oor die feit dat ons ŉ grondwetlike demokrasie is en nie ŉ parlementêre demokrasie nie. In hierdie verband lê Mbeki baie klem op die uitspraak in die Vryheidsmanifes dat “die mense sal regeer”. By die onderhandelings in 1993 is daar vermoed dat “die mense sal regeer” eintlik maar net beteken dat die ANC sal regeer. Volgens Mbeki moes die ANC dit telkens regstel deur te verduidelik dat hulle die Grondwet so wil opstel dat dit die mense kan help om te regeer. Op plaaslike vlak verwys dit na wykskomitees en die skep van ŉ sterk, onafhanklike burgerlike samelewing, wat deelnemende demokrasie sal verseker. Op nasionale vlak wys hy daarop dat die Grondwet aan die NV die taak gee om die stem van alle Suid-Afrikaanse burgers te wees, veral die armes, die stemloses en dié wat “die minste in ag geneem word”. In belang van alle Suid-Afrikaanse burgers is die NV die waghond oor staatshulpbronne, die afdwinger van fiskale dissipline en koste-effektiwiteit in die gemeenskaplike belang. Die NV dra ook die verantwoordelikheid om ŉ oorsigrol oor die uitvoerende gesag en staatsinstellings te speel en te verseker dat grondwetlike en statutêre verpligtinge nagekom word. Daarom, sê Mbeki, moet alle politieke partye sorg dat hulle parlementêre lede verstaan dat hulle eerste verantwoordelikheid, bokant partylojaliteit, is om te dien as die stem van alle Suid-Afrikaanse burgers, veral die armes, die stemloses en dié wat die minste in ag geneem word. Dan regeer die mense. Paul Mashatile (Foto: Jairus Mmutle/GCIS) En dan, miskien die belangrikste punt, vat hy die jonger Mashatile vas. In reaksie op die DA-hoofsweep se vraag oor hoekom die ANC die mosie oor die NV se grondwetlike verpligtinge geblokkeer het, antwoord Mashatile: “Ek dink dit is hoe demokrasie werk. Die meerderheid moet hulle sin kry… wanneer die ANC glo dat sy saak reg is, sal dit sy meerderheid gebruik om dit deur te druk… kom ons laat die NV toe om besluite op ŉ demokratiese manier te maak. En demokrasie beteken dat die meerderheid regeer. Dit is dit!” Mbeki versag sy reaksie aanvanklik. Ek weet dat dit ŉ vraag was waarop jy nie kon voorberei nie Paul, jy moes op jou voete dink. Maar dit was ŉ verleentheid, tot die punt van vernedering, dat jou antwoord die boodskap aan die publiek gestuur het dat die DA die groot kampioen en verdediger van ons Grondwet is, terwyl die ANC die vasberade oortreder en skender van dieselfde Grondwet is. Mbeki gaan geduldig voort om Mashatile op te voed. Mashatile praat as adjunkpresident van die ANC en die land asof die staat ŉ parlementêre demokrasie is, waar die meerderheid soewerein is en nie ŉ grondwetlike demokrasie het waar die Grondwet soewerein is nie. Geen politieke party, insluitende die meerderheidsparty, het die wettige reg om die NV te keer om sy oorsig oor die uitvoerende gesag te voltrek nie. As die opposisie ŉ mosie bring waarin hierdie oorsigrol moet plaasvind, kan en mag die ANC dit nie blokkeer nie. En dan kry Mbeki ook ŉ sywaarste klap na Pemmy Majodina, die ANC se hoofsweep, in. Sy het onlangs in die openbaar gesê dat die Grondwet verander moet word. Haar redes is dat dit vir “oorgangsdoeleindes” en sodat “almal geakkommodeer” moes word, geskryf is, maar dat dit nie meer die behoeftes van die meerderheid bevredig nie. Mbeki wys die twee daarop dat sulke uitsprake nie net ongrondwetlik is nie, maar ook teen bestaande ANC-beleid is. In ŉ laaste strategiese skoot, haal Mbeki vir Gwede Mantashe, die voorsitter van die ANC, aan. Hy doen dit wel wetende dat Mantashe die persoon was wat Ramaphosa oortuig het om nie na die Phala Phala-paneel se verslag te bedank nie. En dit is waarskynlik dat Mantashe ŉ groot rol gespeel het om te sorg dat die ANC in die NV daardie verslag verwerp het. Mantashe het reeds in 2017 gewaarsku dat mag vinnig besig is om die bron van politieke bankrotskap te word, deurdat ANC-lede onder mekaar veg om as raadslede, lede van provinsiale wetgewers en lede van die NV ontplooi te word – “asof daar geen môre is nie”. Dit is vreemd aan die ANC dat ontplooiing as ŉ bron van materiële voordeel gesien word, eerder as ŉ rede om die mense te dien. Hierdie gevegte tussen “comrades” laat die gewone mense belangstelling in die ANC verloor en stoot hulle weg. Theuns Eloff (Foto: Verskaf) Dit is duidelik dat Thabo Mbeki sy vinger op ŉ paar lelike swere in die ANC-mondering sit. En daarvoor, en vir sy dapperheid om dit te doen en aan te hou doen, behoort hy erkenning te kry. Met sy kernpunt dat Suid-Afrika ŉ grondwetlike demokrasie het, eerder as ŉ parlementêre demokrasie (waar die blote meerderheid kan doen wat hulle wil), kan net saamgestem word. Oor sy bekommernis oor korrupsie in die ANC is dit duidelik dat hy oor inligting beskik wat nie in die openbare domein is nie – vandaar sy kritiese opmerkings oor Phala Phala en Eskom. Ook hierin moet sy eerlikheid geloof word. Ongelukkig is dit ook so dat Mbeki se prinsipiële politieke en grondwetlike denke ongelukkig steeds ingebed is in die ideologie van die NDR en die ANC se rol as (enigste) bevryder van die mense. Dit veroorsaak dat hy die korruptes in en buite die ANC bloot beskryf as “teen rewolusionêre”, wat die NDR groot skade aandoen. Enigiemand wat van die ANC se beleid verskil, word ŉ teen-rewolusionêr. Sy ideologiese ingesteldheid veroorsaak ook dat hy André de Ruyter beskryf as die “klassieke regse anti-kommunistiese fanatikus van die apartheidsjare – ŉ man wat gedryf word deur sy ideologiese oortuiging om die Antichris, die ANC te vernietig.” De Ruyter is basies kop-in-een-mus met teenrewolusionêre magte en misdadigers. En dit net omdat De Ruyter dit durf waag het om die ANC se korrupsie in Eskom bloot te lê. En dit terwyl Mbeki self sê dat dit na alle waarskynlikheid waar is dat daar kriminele kartelle in Eskom is, wat alles volgens hom aan die aktiwiteite van teenrewolusionêre verbind kan word. Dit klink alles te dik vir ŉ daalder. ‘n ANC-ondersteuner tydens die party se 54ste nasionale verkiesingskonferensie in 2017 (Foto: AFP /MUJAHID SAFODIEN) Die betekenis van Mbeki se brief aan Mashatile lê daarin dat dit weer wys op die grondliggende verskille oor wesenlike sake in die ANC. As ŉ nuwe adjunkpresident nie eers besef dat ons ŉ grondwetlike demokrasie het nie, maar dink en optree asof ons terug is by die apartheidsjare se parlementêre demokrasie, is dit ernstig. As ŉ oudpresident van die huidige partyleiers daarop moet wys dat hulle nie hulle grondwetlike pligte nakom nie, dui dit op groot interne probleme. Dan begin ŉ mens verstaan hoedat dit moontlik is vir ŉ provinsiale partyleier, soos Lesufi, om meerderheidspeletjies met partye wat die Grondwet minag in Gauteng se metro’s te speel. Mbeki se regstelling van hierdie wanopvattings dui egter ook daarop dat die ANC se gebruik van die Vryheidsmanifes se uitsprake (soos die mense sal regeer), ten minste vir waninterpretasies vatbaar is (Mashatile) en ten meeste ŉ hele grondwet kan verongeluk (Majodina). Voeg hierby Mantashe se 2017 kritiek op kaderontplooiing en ŉ mens besef dat die ANC in sy eie ideologie as bevrydingsbeweging vasgedraai het. En dit is sterk te betwyfel of hy daaruit gaan kom voordat die kiesers hulle oordeel by die stembus in 2024, 2026 en 2029 gaan vel.