'Reserwebank onafhanklik, maar nie 'n ivoortoring' | Netwerk24
Deur Hanlie Stadler 08 Maart 2019 11:30
Die Reserwebank se gebou in Pretoria. Foto: Argief
Die onafhanklikheid van die Reserwebank is nie 'n "ivoortoring-konsep" nie.
Dit beteken nié die Reserwebank werk in isolasie om te bepaal hoe hy aan sy mandaat voldoen nie. Dit beteken wel sy mandaat word beskerm.
Lesetja Kganyago, president van die Reserwebank, het Donderdagaand by die Buro vir Ekonomiese Ondersoek aan die Universiteit Stellenbosch beklemtoon die onafhanklikheid van die Reserwebank beteken ander doelwitte as die een wat in die Grondwet uitgestippel word, kan nie aan hom opgedwing word nie.
Dié doelwitte is dikwels "wensdenkery" – idees wat nie deur grondige navorsing gerugsteun word nie.
Sy opmerkings is deel van 'n debat die afgelope twee jaar oor die Reserwebank se mandaat wat selfs tot 'n hofsaak gelei het toe adv. Busisiwe Mkhwebane, openbare beskermer, aanbeveel het dat die mandaat herskryf word.
Die Reserwebank se amptelike mandaat ingevolge die Grondwet is "om in die belang van gebalanseerde en volhoubare ekonomiese groei in die republiek die waarde van die geldeenheid te beskerm".
Mkhwebane wou die bewoording verander na "om gebalanseerde en volhoubare ekonomiese groei in die republiek te bevorder, terwyl verseker word dat die maatskaplik-ekonomiese welstand van die burgers beskerm word".
Hy het gesê die Reserwebank se onafhanklikheid beteken nou hy kan "die saak stel vir hoe hy die beste sy doelwit kan behaal, in konsultasie met die regering en met volle deursigtigheid aan die algemene publiek".
Onafhanklik vs. privaat
Kganyago se toespraak het gekom op dieselfde dag wat pres. Cyril Ramaphosa in die parlement gesê het die ANC is nie besig met 'n "mal program" wanneer die party sê die Reserwebank moet genasionaliseer word nie.
Hy het daarop gewys dat slegs ses lande ter wêreld private aandeelhouers het.
"Dit sal ons soewereiniteit bevestig. Die sentrale bank is een van die belangrike instellings in enige land en dit is wat die ANC besluit het gedoen moet word. Die besluit is daar en dit moet in werking gestel word. Ons moet deur 'n proses gaan om te sien hoe dit ten beste toegepas kan word. Daar is geen geheime agenda nie – daar is geen manga-manga-besigheid nie."
Kganyago het verlede jaar gesê die private aandeelhouers van die Reserwebank het geen insae in die bank se besluite nie, maar is belangrik vir openbare aanspreeklikheid en deursigtigheid.
In Januarie het hy egter gesê dis belangrik dat mense onderskei tussen onafhanklikheid en die eienaarskap van die Reserwebank. Turkye se sentrale bank het private aandeelhouers en tog is dié bank nie onafhanklik nie; daarteenoor is die meeste sentrale banke wêreldwyd in staatsbesit, maar tree hulle onafhanklik op.
Ramaphosa het op die Wêreld- Ekonomiese Forum se beraad in Davos, Switserland, verseker dat die onafhanklikheid van die Reserwebank as "heilig" beskou word.
Kganyago het toegegee dat die Reserwebank die afgelope twee dekades "gemengde sukses" behaal het om inflasie in toom te probeer hou.
Sedert 2002 – toe inflasieteikens ingestel is – was die gemiddelde jaarlikse inflasiekoers 5,5%. Dit is 'n volle persentasiepunt hoër as die middelpunt van die Reserwebank se teikenband van 3% tot 6%.
Kganyago sê die middelpunt, 4,5%, sou ruimte skep vir wisseling en skokke wat die ekonomie tref sonder dat monetêre beleid aangepas moet word soos die verhoging of verlaging van rentekoerse.
"Inflasie het matig gebly, baie laer as die hoë vlakke van die 1980's en 1990's. Maar inflasie het nie regtig laag genoeg gekom om ons hoë langtermynrentekoerse laer te kry nie, en dit skep 'n ekonomiese koste wat al hoe swaarder op werkskepping weeg hoe langer dit voortduur."
Kganyago sê as inflasie konsekwent nader aan 4,5% kan beweeg, sal rentekoerse verlaag kan word en sal dit balans in die ekonomie ondersteun.
"Balans gaan daaroor dat mededingendheid en werkskepping in die uitvoerbedrywe ondersteun moet word . . . Dit gaan ook daaroor dat die balans tussen spaar en belegging reggekry moet word – inflasie moet op of naby 'n koers wees wat sowel die voorraad krediet as die vraag daarna vergroot."
Kganyago sê die sentrale bank is nie die enigste rolspeler wat die inflasiekoers beïnvloed nie. "Soms word hoë inflasie veroorsaak deur die buitensporige ambisies van lande om fiskale hulpbronne te bestee aan projekte wat min doen om langtermyn- ekonomiese groei te skep."
Kganyago sê mense wat redeneer dat die Reserwebank nie so baie oor inflasie bekommerd hoef te wees nie, ignoreer die skade wat hoë inflasie aan die ekonomie aanrig. Hy het syfers getoon wat bewys dat hoër inflasie gepaardgaan met laer ekonomiese groei.
Hoë inflasie tref jong mense die hardste omdat die hoër rentekoerse wat dit meebring, dit vir hulle "duurder (en dikwels onmoontlik) maak" om geld te leen vir hul eie eiendom, opvoeding of 'n motor, of om 'n nuwe onderneming te begin.
Ongeskoolde werkers word ook negatief geraak. Hoewel hulle loonverhogings kan eis wat inflasie op kort termyn troef, lei dit op lang termyn daartoe dat ondernemings se koste vinniger styg as hul inkomste, wat tot afleggings kan lei.
Die derde groep wat deur hoër inflasie geraak word, is arm en bejaarde mense. "Sonder die mag om hoër vergoeding vir inflasie te eis, is arm mense en dié wat van vaste nominale inkomste leef, veral pensioentrekkers, die kwesbaarste. Dis vir dié mense, bo alle ander, waarvoor lae inflasie sowel moreel as ekonomies reg is."
Kganyago sê ander modelle om die Reserwebank se teikens te behaal – soos 'n tweeledige fokus op inflasie en werkskepping, of die regstreekse teikening van die wisselkoers – is nie noodwendig doeltreffender nie.
"Die verskil tussen 'n buigsame inflasieteiken en 'n tweeledige mandaat is nie baie betekenisvol nie. Mettertyd is die helderste en doeltreffendste manier om die ekonomie te help om volle indiensneming te bereik dat inflasieverwagtinge laag en goed geanker gehou word."
Wat die wisselkoers betref, sê Kganyago as die rand se waarde vasgepen sou word in verhouding tot ander geldeenhede – wat heeltyd verander – sou rentekoerse baie meer gereeld verander moes word, "selfs wanneer die ekonomiese koste hoog kan wees".
Hy noem die voorbeeld van Argentinië in die vroeë 1990's om te toon hoe dit 'n land uitlewer aan die gebeure in ander lande.
"Uiteraard sal ons graag ons prestasiegeskiedenis wil verbeter en sowel inflasie as rentekoerse laer laat skuif, op 'n volhoubare grondslag. Dis die belangrikste bydrae wat monetêre beleid kan lewer tot volle indiensneming, ekonomiese groei en die welstand van ons samelewing."