Op 26 Mei 1948 het D.F. Malan se Nasionale Party, in bondgenootskap met N.C. Havenga se Afrikanerparty, onverwags die verkiesing gewen. Die koallisie se meerderheid was 'n skrale vyf en net 40% van die totale aantal kiesers het daarvoor gestem. Onmiddellik ná die verkiesing het Malan gesê: "Vandag behoort Suid-Afrika weer aan ons. Suid-Afrika is ons eie vir die eerste keer sedert die Unie van Suid-Afrika. Mag God gee dat dit altyd ons eie bly." Dirk Opperman se epiese gedig Joernaal van Jorik, wat in 1949 verskyn het, het die oorwinning só gedenk:
Hoe onverwags ná al die eeue pyn / het die oorwinning toe vir ons gekom! / Dit was die more vroeg of 'n woestyn / uitbreek met plakkies en met vygieblom.
Ná die 1943-verkiesing het die indruk ontstaan dat die regeringskoalisie van Engelssprekendes, wat amper as 'n blok vir die VP gestem het en ongeveer 'n kwart van die Afrikanergemeenskap nie maklik uit die kussings gelig sou word nie. Vir die eerste keer sedeert Unie is daar net Engels in die kabinet en in die regerende party se koukus gepraat. Baie Afrikaners het geviktimiseer gevoel deur die wyse waarop die regering sommige van die oorlogsmaatreëls toegepas het. Daar was wydverspreide gerugte dat talle Afrikaners gedurende die oorlog bevordering in die staatsdiens geweier is omdat 'n informant h ul naam onregverdig swartgesmeer het. Afrikanernasionaliste het in die laaste jare van die VP-regering gevrees dat 'n golf van Britse immigrante dit vir die NP onmoontlik sou maak om
ooit te wen. Verreweg die meeste van die ongeveer 70 000 Britse immigrante wat in die eerste drie jaar ná die oorlog Suid-afrika toe gekom het, sou vir die VP stem nadat hulle burgerskap verwerf het.
Toe Malan verklaar het dat Suid-Afrika weer aan die Afrikaners "behoort", het hy nie die wit-swart-stryd in gedagte gehad nie, maar die politieke wedywering van die Afrikaner- en die Engelse gemeenskap. Die stryd in Suid-Afrika was nie net oor wit beheer oor swart mense nie, maar oor watter van die twee wit gemeenskappe die land regeer en die meeste morele gesag het.
In 1948 en 'n paar jaar daarna was die politieke magsewewig nog onseker. In 1948 het die potensiële Afrikanerkiesers die potensiële Engelssprekende kiesers met slegs 135 000 oortref en in 1958 was die getal 207 000. Kort ná die verkiesing van 1948 het die nuwe regering aangekonditg dat hy toekomstige immigrante versigtiger sou kies. Terwyl Australië 200 000 immigrante per jaar gelok het, het slegs 13 000 immigrante in 1950 Suid-Afrika binnegekkom en die getal het 'n geruime tyd op daardie vlak gebly. Die VP het die nuwe regering daarvn beskuldig dat sy ontmoediging van immigrante die blankes se toekoms saboteer. Dit het ook een van die moontlikhede van die Engelssprekendes om weer deel van die regering te wees, vernietig.
Toe die NP in 1948 die mag verwerf, was die Afrikaners ekonomies nog ver agter die Engelssprekendes. Hulle het net 29% van die totale persoonlike inkomste verdien, hoewel hulle 57% van die wit bevolking uitgemaak het, vergeleke met die 46% vir die Engelssprekendes. Swart mense, wat 68% van die bevolking was, het slegs 20% van die totale persoonlike inkomste ontvang.
Uit die ongeveer 1,5 miljoen Afrikaners het meer as 'n miljoen in 1946 in dorpe en stede gewoon. Slegs 27% het 'n witboordjiewerk gehad. Die profiel van die stedelike Afrikaners was hoofsaaklik dié van 'n werkersklas: ongeveer 40% van alle Afrikaners was in ambagte of het ander vorme van hande-arbeid verrig. Daar was nou min Afrikaners wat as armblankes beskou is of wat heeltemal ongeskoold was. 'n Derde van die Afrikaners het hul inkomste op plase verdien. (Hierdie plaas-aandeel sou in die volgende veertien jaar met die helfte daal, wat beteken dat baie se finansiële posisie teen 1948 swak was.) Dit was die gemeenskap wat die NP verteenwoordig het toe dit in 1948 die bewind verower het.
Hoewel dit nie so gelyk het nie, is 'n stewige grondslag reeds in 1948 gelê vir die NP om die politiek lank te oorheers. Die verowering van die bewind het baie gehelp om die amper kroniese tweespalt in die geledere van die Afrikaners te beëindig. Ten tweede het die demografie van die kieserskorps die NP sterk begunstig. Die Burger het op 29 Desember 1948 geskryf dat die gewig van sy getalle die "Boerenasie" se toekoms verseker. Tussen 1948 en 1994 het die Afrikaners 63% van die jaarlikse wit geboortes bygedra en die gaping tussen potensiële Afrikaner- en potensiële Engelse kiesers het steeds groter geword. Ten derde het die kiesstelsel, wat landelike kiesafdelings bevoordeel het, die Afrikaners in 'n sterker posisie geplaas as die Engelssprekendes, wat in 'n paar stede en groot dorpe gewoon het. In 1958 was dit vir die NP moontlik om 103 setels uit 156 te verower met 80% van die Afrikanerstemme en slegs 1% van die Engelse stemme.
Nog 'n kragbron vir die Nasionaliste was die sosio-ekonomiese homogeniteit van die Afrikaners. 'n Berekening deur T.J. Steenkamp (volgens die 1980's se pryse), van maandelikse inkomste toon dat die orgrote meerderheid van die Afrikaners in 1946 in die inkomstegroep R0-R6 000 was. Teen 1960 kon byna 'n derde van die Afrikaners as 'n middelklas beskou word. Eers in 1980 het 'n sigbare laag ryk Afrikaners te voorskyn gekom.
Malan se toespraak, met die klem op die Afrikaners se armoede en kwesbaarheid, het gewys dat hy in baie opsigte nog steeds in die eerste drie of vier dekades van die eeu geleef het. Die na-oorlogse Afrikaners het egter toe al die akute armoede agter hulle gelaat. Die nasionale beweging het 'n nuwe visie gehad van Afrikaners in die dorpe en stede wat 'n sterk gemeenskap vorm en die welvarender Engelssprekendes ekonomies begin inhaal.
Die inwyding van die monument was vir die Afrikaners 'n groot oomblik waar hulle trots na die verlede kon terugkyk en die toekkoms met vertroue kon bejeën. Piet Cillié, wat later bekend sou word vir sy sinisme, het die geleentheid as joernalis van Die Burger bygewoon en in 'n private brief het hy sy geesdrif uitgespreek: "Ons het ander mense wat ons taal en ons geskiedenis nie deel nie, tot in hul diepste hart geroer. Ons het dit gedoen eenvoudig deur onsself te wees, deur ons geskiedenis te gedenk, deur ons liedere te sing, deur ons volksdrag te dra en deur ons ideale te verkkondig. Ons het ten toon gestel wat ons is en wat ons in 'n verbasende kort tyd bereik het en luister maar hoe praat hulle nou oor Afrikaners."
Aan 'n ou skoolmaat het hy geskryf: "Jy kan nie met ander groepe saamwerk, jy kan nie vriendelik wees sonder die selfrespek en die krag wat jy uit jou aparte instellings kry nie ... Ons mense het sterk geword deur apart te groei en daarom kan hulle dit vandag bekostig om vriendelik en groot te wees, nie altyd nie, maar soms, wanneer hulle veilig en hoog voel soos by die Monumentefees. Daar was geen bitterheid nie, nòg teenoor die Engelse, nòg teenoor die nie-blankes."
Vir Cillié het die fees die Afrikaners se weiering om in ander groep opgeneem te word, gevier. Dit was die Afrikaners se isolasie, hulle aparte ontwikkeling en groei, wat skouspelagtig en roerend na vore getree het. Die meeste Afrikaners is nie deur apartheid aangevuur nie, maar deur die nasionalisme, watwat Cilié hier verwoord. Dit was ook waar van Malan. Sy outogiografie wat in 1959 gepubliseer is, bevat skaars 'n woord oor rassebeleid, maar behandel sy rol in die verkryging van Afrikanereenheid en die opbou van 'n blanke nasie wat nie na Brittanje om leiding en steun kyk nie.
Cillié wou die nasionalistiese resep wat goed vir die Afrikaners gewerk het - om selfgenoegsaam en trots op die eie te wees - aan die onderhorige swart en bruin gemeenskappe opdwing. Wat Cillié nooit werklik wou erken nie, is dat so 'n politieke resep onderhorige gemeenskappe nie aanstaan nie. Dit het vir Afrikaners gewerk omdat die meeste mense in die gemeenskap hulle vrywillig met die groep vereenselwig het en omdat die Afrikaners se kulturele, ekonomiese en poliltieke stryd mekaar gestut het.
Toe Afrikaanse sakelui en akademici in 1950 'n tweede ekonomiese "volkskongres" hou, was Malan se toespraak meer in voelilng met die werklikheid as dié by die monument. Hy het gepraat oor die deelname van die twee wit gemeenskappe aan die private sektor en verwys na die tyd toe die Afrikaners "in die nagtelike koue buite gelaat (is) terwyl die son met die jare al helderder in Suid-Afrika begin skyn het". Wat die Afrikaner nou wil doen, is "om ook vir homself 'n plekkie in die Suid-Afrikaanse son te verkry, nie deur ander daar uit te stoot nie en ook nie daarheen op skouers van ander gedra te word nie, maar kragtens sy eie reg en steunende op sy eie krag".
Engelssprekende sakelui en die nuwe NP-regering het mekaar aanvanklik met wantroue bejeën. In die eerste jare van die NP-bewind het Engelse sakeleiers die United South African Trust Fund gestig om die VP van middele te voorsien in 'n poging om die NP uit die kussings te lig. Ernest Oppenheimer, hoof van die magtige Anglo American Corporation, was die vernaamste donateur. Maar die Engelse sakelui was nie juis liberaal nie. Hulle het geweier om die Liberale Party te ondrsteun wat ná die verkiesing van 1953 tot stand gekom het met 'n program van veelrassige demokrasie gebaseer op die algemene stemreg.
In die eerste tien jaar van die NP-bewind was die Engelse sakelui huiwerig om nuwe vaste beleggings te maak terwyl daar soveel politieke en ekonomiese onsekerheid was. Die NP het nog nie afstand gedoen van sy plan om die myne te nasionaliseer nie en Verwoerd het vroeër Afrikaner-kwotas in die ekonomie gepropageer. In 1956 het die Broederbond 'n bondsraadvergadering gehou waar afgevaardigdes van takke oor die hele land bymekaar gekom het. Die gevoel was sterk dat die uitvoerende raad van die bond, in samewerking met die Afrikaanse Handelsinstituut en in oorleg met ministers , 'n grondslag moet probeer vind "waarop Afrikaanse besighede in 'n meerdere mate deur die toekenning van kwotas begunstig kan word". Volgens Ernst Stals, wat die dokumente onder oë gehad het, het die bondsraad "in die kwotastelsel 'n magtige instrument gesien om aan die jong en opkomende Afrikaanse besighede 'n vastrapplek in die handel en nywerheid te verseker".
Teen die middel van die 1950's het nasionalisasie as 'n beleidskeuse van die regering se agenda verdwyn. Die Engelse sakesektor het met nuwe oë na die NP-regering gekyk. Hulle het die regeringsbeleid om groei te stimuleer en 'n eie vervaardigingsektor agter hoë tariefmure op te bou, entoesiasties ondersteun. Die sakelui het ook baie gehou van die regering se konserwatiewe fiskale en monetêre beleid en die wyse waarop dit die eise van die wit werkers in toom gehou het. Indien die regering kon wys dat dit enige uitdaging van swartes die hoof kon bied, sou sakelui gereed wees om grootskaalse vaste beleggings te maak.
In 1954 het L.S. Erasmus, 'n nagraadse student op Stellenbosch, trots in 'n proefskrif getitel "Die Nasionale idee in die onderwys" geskryf dat omtrent alles wat die Afrikaners hul eie noem, uit die Suid-Afrikaanse bodem ontstaan het: hul taal, tradisies, geskiedenis, ideale, kultuur en geroepenheidsbesef. Die Engelssprekendes, het die student verder geargumenteer, het min wat hulle hul eie skepping kan noem. Hulle was nog nie geestelik van Brittanje gespeen nie.
'n Klein rukkie ná 1948 het daar ernstige spanning in die weermag bestaan tussen diegene wat geweier het om in die Tweede Wêreldoorlog te gaan veg (omtrent almal Afrikaners) en dié wat wel geveg het (ongeveer om die helfte Afrikaners en Engelse). Sommige senior offisiere (omtrent almal engelssprekendes) h et openlik hul minagting getoon vir die nuwe regering, wat deur die bank teen die oorlogspoging gekant was.
F.C. Erasmus, die nuwe minister van verdediging, was 'n harde republikein. Hy was oortuig dat die Afrikaners gedurende die Tweede Wêreldoorlog baie onreg moes verduur. As 'n gewese NP-organiseerder was hy miskien nog meer gegrief as sy kollegas in die kabinet oor die samewerking tussen die VP as party en sekere militêre eenhede gedurende die oorlog. Louis Esselen, hoofsekretaris van die VP, het al die intelligensieverslae van die weermag en selfs transkripsies van telefoongesprekke wat die posmeester-generaal laat afluister het, ontvang. Annette Seegers skryf in haar geskiedenis van die weermag dat Amerikaners Esselen as die Suid-Afrikaanse ekwivalent van J. Edgar Hoover beskou het. Die politisering van die staatsdiens en die misbruik van die weermag deur die regerende party het nie met die NP-oorwinning in 1948 begin nie, maar met Jan Smuts en sy goeie vriend, Louis Esselen.
Die Engelssprekendes het nog 'n dekade lank oorverteenwoordig gebly in die hoër range van die staatsdiens. Eers in 1960 het die amptenare in hierdie range die wit bevolkingsamestelling weerspieël. Nuwelinge in die staatsdiens was hoofsaaklik Afrikaanssprekendes en in die eerste twintig jaar van die NP-bewind, het die aantal Afrikaners in die staatsdiens verdubbel.
Die twee wit gemeenskappe het diep verdeeld gebly oor hoe 'n blanke nasie gebou moet word en watter bande met die Statebond behoue moet bly. Hierdie verskille is in 1949 gelug in die debat oor 'n wetsontwerp oor burgerskap. Voorheen het burgers van Statebondslande 'n gemeenskaplike status geniet vanweë 'n gemeenskaplike Britse nasionaliteit. Hierdie wetsontwerp het aan Suid-Afrikaners 'n eie burgerskap gegee en strenger vereistes gestel vir immigrante van ander Statebondslande wat Suid-afrikaanse burgers wou word.
Die Nasionaliste het aan die ander kant geglo dat wit eenheid slegs gebou kan word deur die ontwikkelling van 'n enkele lojaliteit aan Suid-Afrika. Hulle het hulself as die kern van die "blanke nasie" beskou omdat hulle geen ander tuiste as Suid-Afrika geken
Net ná die verkiesing van 1948 het die NP-regering begin om die simbole van die Britse band met Suid-Afrika te verwyder. Dit het die volgende afgeskaf: Britse burgerskap, die reg op appèl na die Geheime Raad (1950), God Save The Queen as een van die nasionale volksliedere en die Union Jack as een van die nasionale vlae (1957). Die Stem van Suid-Afrika was nou die enigste volkslied en die Oranje-blanje-blou die enigste landsvlag. Dit het ook die vlootbasis in Simonstad van die Britse vloot oorgeneem (1957), 'n referendum oor 'n republiek gehou (1960) en 'n republiek ingestel (1961). Die Britse geldstelsel is in 1961 afgeskaf.
Omdat apartheid onaanvaarbaar was vir ander Statebondslande, het Suid-Afrika in 1961 sy aansoek om lid te bly, teruggetrek. Die formele band met Brittanje is nou finaal verbreek. Die grondwet van die Repubiek het merkwaardig min verskil van die Unie-grondwet van 1909. Die doel van die republiekwording was meer as 'n enkele politieke lojaliteit vir alle wit Suid-Afrikaners teweet te bring as om 'n radikaal nuwe stelsel in te voer. Nasionaliste het gehoop dat die Engelssprekendes hul dubbele lojaliteit sou versaak en Brittanje nie meer as 'n moederland sou beskou nie. Dit het gebeur nadat Brittanje begin het om sy kolonies in Afrika vry te maak. Toe die Suid-Afrikaanse regering teen die einde van 1960 'n meer omvattende diensplig vir wit mans instel, was daar min teenstand onder Engelssprekendes.
Reeds in Oktober 1949 het Clement Attlee, eerste minister in die Britse Arbeidersregering, aan D.F. Malan geskryf omtrent die "growing and world-wide Communist threat", en voorgestel dat Suid-Afrika sir Percy Sillitoe, direkteur-generaal van die Britse sekuriteitsdienste, ontvang om samewerking te bespreek. Suid-Afrika sou toegang tot die inligtingsbronne van Brittanje en die VSA gebied word in ruil vir 'n gedissiplineerde anti-kommunisme. Sillitoe het na Suid-Afrika gereis en die polisie ingelig oor die wetgewing wat nodig is om die kommunisme aan bande te lê. In 'n vertroulike memorandum het hy erken dat hy moontlik beskuldilg kan word dat hy die "Boer nationalists" help om 'n "Gestapo" op die been te kry om apartheid deur te voer. Hy het egter besluit dat die noodsaak om Suid-Afrika deel van die Brits-Amerikaanse sekukriteitsnetwerk te maak swaarder weeg.
Die Weste het aanvaar dat 'n stelsel van nie-rassige demokrasie in Suid-Afrika nog lank onmoontlik sou wees. Apartheid was nie gebaseer op die mislukte rasse-ideologie van Nazi-Duitsland nie, maar op die rassisme wat die Weste in die algemeen teenoor swart en bruin mense aan die dag gelê het. Dit het gewissel van 'n voorkeur vir mense van
Toe die NP in 1948 die verkiesing wen, was daar nog in talle state van die VSA wette wat verkeer tussen die rasse verbied het. In 1949, toe Eben Dönges 'n wetsontwerp voorlê wat alle huwelike tussen en bruin mense onwettig maak (huwelike tussen wit en swart is reeds in 1928 verbied), het hy die wet probeer regverdig deur daarop te wys dat dit in die VSA die praktyk is. Dertig Amerikaanse state het sulke wette gehad en in vyftien was daar 'n amptenaar vir huweliksake wat hierdie wette moes toepas.
Die druk teen rasse-oorheersing het van die Tweede Wêreldoorlog af begin opbou. Die nederlaag van Nazi-Duitsland en die afgryse oor die volksmoord op die Jode, het 'n rasse-ideologie
D.F. Malan het altyd geglo dat minder geskoolde wit werkers nie mededinging met bruin of swart werkers kon oorleef nie. Verwoerd het hierdie voorstelling omgedraai. In 1950 het hy aan die Verteenwoordigende Naturelleraad gesê dat waar botsings in 'n "deurmekaar ontwikkeling" plaasvind, blankes "minstens vir 'n lang tyd in die sterkere posisie (sal) staan en die Bantoe op elke gebied die onderspit-delwende party (sal) wees." Dit sou by laasgenoemde 'n "stygende verset en wrok veroorsaak". Die enigste uitwerk sou afsonderlike ontwikkeling wees ten einde 'n onaangename en gevaarlike toekoms vir sowel wit as swart te verhoed. Skeiding moet ingevoer word waar dit prakties is met die doel om wrywing te verwyder. Hierop het hy die klassieke apartheidformule laat volg: "Die huidige regering (neem) die standpunt in dat hy vir ander gun en wil gee presies wat hy vir homself opeis. Hy glo in die heerskappy (baasskap) in sy gebied, maar dan glo hy ook net so in die heerskappy (baasskap) van die Bantoe in sy gebied."
Van die begin af het die NP se opponente in Suid-Afrika en die buiteland die beleid aangeval omdat dit na hul mening uit rasse-obsessies en verouderde godsdienstige opvattings gespruit het. Maar vir die NP-intelligentsia het die beleid nie gegaan oor ras op sigself nie, maar oor die sekuriteit van die Afrikaners en die groter wit gemeenskap. Nie wit minagting vir swart mense lê agter die apartheidswette nie, was hulle betoog, maar vrees vir 'n swart meerderheid. Sonder uitsondering het hulle apartheid verdedig op grond daarvan dat dit stryd sou verminder deur punte van kontak en mededinging tussen die rasse uit te skakel.
Hierdie argument het die Afrikaners met hul meerderheid in die wit kieserskorps gepas, maar die Westminster-stelsel wat in Suid-Afrika gebruik is, met sy klem op die wenner-vat-alles eerder as die bou van koalisies, is daarvoor bekend dat dit rasse- en etniese verhoudinge polariseer. Die Burger het 'n geval aangehaal van 'n VP-kandidaat wat bruin kiesers gewaarsku het dat die NP aan hulle kon doen wat Hitler aan die Jode gedoen het.
Meer as enigiemand anders in die Afrikaanse pers verteenwoordig Piet Cillié hierdie gedagterigtings. Hy was tussen 1954 en 1977 redakteur van Die Burger. Hy het nie net hoofartikels geskryf nie, maar ook die meeste bydraes gelewer tot die invloedryke "Dawie"-rubriek. Hy het 'n vlymskerp verstand gehad, 'n onblusbare lus vir debatteer, 'n sardodiense sin vir humor en 'n onuitputlilke voorraad aanhalings en grappe. Saam met Verwoerd was hy die invloedrykste denker in die Nasionale beweging tussen 1948 en 1976.
Op 'n Statebondskonferensie in 1954 in Lahore, Pakistan, het Philip Mason, 'n Britse gesaghebbende op die gebied van rasseverhoudinge, geargumenteer dat die ware roeping van Suid-Afrika se wittes is om as 'n skeppende minderheid in 'n samelewing oorheers deur swartes op te tree. Die Afrikaners moet die mag prysgee en hul vertroue op 'n demokrasie vestig. Cillié het geantwoord dat die Moslems in Pakistan hulle in 1947 verset het teen integrasie met 'n Hindoe-meerderheid. Hulle het 'n oplossing gesoek deur hulle saam te trek in Pakistana en dit hul eie land te maak. Die konferensiegangers het nie die standpunt gesteun nie. Daar was, soos Cillié geskryf het, slegs steun vir die standpunt van geleidelike gelykstelling en uiteindelike "nie-blanke oorheersing". Cillié het aan phil Weber, sy redakteur, geskryf: "Ek was nog nooit so bewus van die verskriklike gevaar van ons posisie nie. Soms het ek gevoel of ek letterlik siek wil word."
Die dryfveer in Cillié se lewe was om Afrikaner-oorlewing te verseker, nie apartheid nie, wat slegs 'n instrument daarvoor was. Hy was 'n Machiavellis wat geglo het dat die doel van die politiek nie is om mense deugsaam te maak nie, maar die staat sterker en veiliger. Vir Cillié was die werklilke alternatief vir onverbloemde onderdrukking die geleidelike hervorming van die staat. Stabiliteit en ekonomiese groei moet alle gemeenskappe in staat stel om stap vir stap vooruitgang te maak. Volgens hom was daar 'n voortdurende proses van emansipasie, wat begin het toe die Afrikaners hulle van die Britse imperialisme bevry het. Dit is die Afrikaner se verantwoordelikheid, het hy geredeneer, om direkte beheer oor die onderhorige swart gemeenskappe prys te gee en hulle toe te laat om hulle self te regeer in 'n land wat hul eie is. Hierdie proses kan egter slegs gebeur in die mate waarin dit nie die reg van die Afrikaner en die groter wit gemeenskap om húlle self te regeer in gevaar stel nie.
Net ná die verkiesing het Henry Fagan, wat aanbeveel het dat die verstedeliking van swart mense aanvaar moet word, in 'n private brief geskryf dat die NP nou 'n mandaat
Hoewel die NP die verkiesing in 1948 net naelskraap gewen het en apartheid slegs een van verskeie beleidsvoorstelle was, het Malan ná die verkiesing verklaar dat die party 'n mandaat het om die samelewing op die apartheidspatroon te skoei. Daar was inderdaad 'n obsessie onder Nasionaliste om apartheid op die proef te stel. Piet Cillié het later geskryf dat die Nasionaliste eers nadat hulle agterkkom het dat dit nie politieke oorlewing kon verseker nie en dit selfs bedreig het, tot 'n alternatief besluit het.
In 1948 was daar ongeveer 40 000 bruin kiesers op die lys en van hulle het die oorgrote meerderheid die NP teengestaan. Voor die verkiesing het George Golding, voorsitter van die Adviserende Kleurlingraad, gewaarsku dat 'n NP-regering die toekoms van die kleurlinge ernstig sou bedreig. As leier van die gematigde Coloured People's National Union - 'n organisasie met 85 000 lede - het hy samewerking met die NP-regering verwerp.
Die regering se plan om die bruin kiesers van die kieserslys te verwyder, het gelei tot die stigting van die Torch Commando onder leiding van 'n baie gerespekteerde oudgediende, A.G. (Sailor) Malan. Teen 1952 het dit 125 000 ingeskrewe lede gehad. Dit het van die grootste betogings georganiseer wat die land nog ooit gesien het, maar daar het tweespalt ontstaan oor die vraag of bruin oudgediendes lede kan word. Nog onenigheid het ontstaan omdat sommige lede van die Natalse afskeidingsbeweging ondersteun het. Ná 'n paar jaar het die Torch Commando doodgeloop. In 1952 is die Wet op die Afsonderlike
Verteenwoordiging van Kiesers deur die Parlement aangeneem, wat die bruin kiesers op 'n aparte kieserslys geplaas het. Die Appèlhof egter bevind dat hierdie wet die verskanste artikels in die grondwet, wat 'n tweederdemeerderheid vir so 'n wysiging vereis het, geskend het. 'n Uitgerekte konstitusiolene stryd het gevolg.
Teen 1953 het daar by sekere Kaapse Nasionaliste twyfel ontstaan oor die plan om die bruin kiesers van die lys te verwyder. Dit was al hoe onwaarskynliker dat die NP verslaan sou word en die VP het geen poging aangewend om baie nuwe bruin kiesers te registreer nie. Kleurlingkiesers het apaties geword vanweë die aanslag op hul politieke regte. Van 'n hoogtepunt van 54 000 in 1945 het die geregistreerde bruin kiesers tot ongeveer 38 000 in 1954 gedaal.
In 1953 het Phil Weber, Die Burger se redakteur, aan A.L. Geyer, 'n vorige redakteur en toe hoë kommissaris in Londen, geskryf dat 'n veel verstandiger alternatief sou wees om hoë kwalifikasies vir alle nuwe bruin kiesers te bepaal. Hy het dit met twee senior Kaapse leiers, Eben Dönges en P.W. Botha, bespreek en omdat hulle stilgebly het, het hy aangeneem dat hulle saamstem.
In 1952 het die liberale tydskrif Forum hom gevra om die NP se taktiek in die volgende verkiesing te voorspel. Die artikel was suiwer Cillié. Hy het die liberale se aandrang verwerp dat hulle geen bybedoelilng met die bevordering van gelyke regte vir alle mense het nie. Hy skryf: "English political liberalism has always seemed to the Nationalists to be m ore English than liberal and more concerned with power for the English-speaking section than for the non-Europeans." Die Nasionaliste, het hy vervolg, gaan die verkiesing benader as 'n stryd om oorlewing. Hulle gaan aan die kiesers sê dat as die NP verloor, die VP, òf by wyse van grootskaalse immigrasie òf deur uitbreiding van die nie-wit stem, seker sal maak dat die NP nooit weer wen nie. Die NP sou verder argumentaar dat 'n VP-regering 'n weifelende beleid sou volg wat tot een toegewing op die ander sou lei. Die burger het herhaaldelik gewaarsku dat die VP in 'n toekomstige verkiesing 'n blitsoorlog kon voer deur skielik groot getalle bruin kiesers te registreer. Dit kon, volgens die blad, tot 'n burgerloorlog lei.
verwoestende uitwerking van die bruin stem. Die kleurlinge was nie meer 'n bedreiging vir die NP nie. Cillié se werklike bekommernis was dat die NP langs die Noord-Suid-verdelingslyn sou skeur indien die party onder druk van die Suide die poging laat vaar om die bruin kiesers van die lys te haal. Party-eenheid is op die rug van die kleurlinge verseël.
Ná die verwydering van die bruin kiesers van die gemeenskaplike kieserslys, het vier blankes die kleurlinge in die Parlement verteenwoordig, maar hulle het geen mag uitgeoefen nie. Die regering het nou 'n geruime tyd lank die kleurlinge as 'n politieke kwessie op die agtergrond geskuif. 'n Gevoel van dringendheid het eers in die 1970's teruggekeer toe die swart versetstryd 'n gedugte uitdaging geword het.
Die doelmatigheid van apartheid sou op die ou end daardeur bepaal word of dit 'n oplossing kon vind vir swart strewes. Die sogenaamde gematigde swart leiers in die stede was reeds teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog vervreem en die VP-regering was nie in staat om 'n liberale rigting wat betref swart verteenwoordigers in te slaan nie. Die NP-regering het die poging laat vaar om die stedelike swart elite, waaruit die meeste lede van die Verteenwoordigende Naturelleraad gekom het, aan sy kant te kry. In plaas daarvan het die regering sy leiers onder die konserwatiewe swart mense in die reservate gaan soek en het hy die politieke strukture wat hy hier ingestel het, as regverdiging voorgehou vir die omvattende weerhouding van swart regte in die gemeenskaplike gebied.
Volgens die apartheidsbeleid moes elke swart etniese groep sy eie gebied met 'n eie regering hê en was swart mense in die gemeenskaplike gebied blote "besoekers". Hierdie ideologie dat swart mense in die stede besoekers is wat net daar is om werk in wit diens te verrig, dateer uit 1922, toe 'n kommissie onder kol. Stallard dit geformuleer het. Die NP-beleid het die feit geïgnoreer dat daar in die dertig jaar ná Stallard 'n grootskaalse verstedeliking plaasgevind het van swart mense wat die dorpe en stede as hul enigste tuiste beskou het. Die kern van die teenstand teen apartheid sou van hulle kom.
in die resevate, almal onder sy beheer as hoof van die departement. Saam met die beklemtoning van stamgesag het die regering oor naturellereg vir nuwe lewe ingeblaas.
In hierdie opsig het die Suid-Afrikaanse regering die voorbeeld van koloniale regerings in Afrika gevolg. Toe die Mau-Mau-rebellie in die middelvyftigerjare in Kenia uitbreek, het dit vir die regering gelyk of dit sy keuse regverdig om die kapteins en nie die stedelike etlite, as stutte vir wit beheer te verkies. Verwoerd het die stamkaptein bestempel as die natuurlike bondgwenoot teen alle opstandigheid.
krulle 'n aanduiding van 'n kleurling is. 'n Derde party is toegelaat om beswaar aan te teken oor 'n ander persoon se klassifikasie. In latere jare, waar die natuurlike ouers bekend was en reeds geklassifiseer is, het afkoms bo voorkoms en aanvaarding deur die gemeenskap voorrang gekry.
Eben Dönges, die minister wat die wetsontwerp ingedien het, het oorspronklik gemeen dat daar minder as tienduisend probleemgevalle in die registrasieproses sou wees. Hy het retories in die Parlement gevra: "Is dit 'n stigma om 'n bruinman 'n bruinman te noem?" Die Burger het hom ondersteun en gevra: "Waarom sal dit 'n tragedie en 'n vernedering wees om mense wat as kleurlinge deurgaan as kleurlinge te klassifiseer? Hulle is immers kleurlinge."
Kon onderwys vir die swart en bruin mense uitgebrei word sonder dat dit die fondament van wit beheer ondermyn? Dit was 'n vraag waarmee die Nasionaliste lank geworstel het en waarop hulle nooit werklik 'n antwoord gekry het nie. In 1946 het J.G. Strijdom, die Transvaalse NP-leier, D.F. Malan gewaarsku dat dit onmoontlik sou wees om blanke beheer te handhaaf indien die onderhoriges se onderwyspeil steeds verbeter. Hy was van mening dat goed opgevoede swart mense die handhawing van die kleurskeidslyn onmoontlik sou maak en dat dit "noodwendig op bloedige botsings en revolusies" moet uitloop. "Ek is bevrees dat baie van ons predikante, hoewel hulle teoreties vir die handhawing van die kleurskeidslyn is, hulle veral wat betref die onderwys ens. van die naturel heeltemal op 'n verkeerde pad is deurdat hulle met ander kerkgenootskappe wil wedywer wie nou eintlik jaarliks die meeste klein kaffertjies skoolopleiding kan laat geniet."
Om Strijdom se mening in nie-rassistiese terme uit te druk: 'n onderdrukkende stelsel soos apartheid saai die saad van sy eie vernietiging deur 'n moderne vorm van onderwys op groot skaal aan die onderhoriges verskaf. Dit was egter ook nie vir die Nasionlaiste moontlik om die onderhoriges 'n behoorlike onderwys te ontsê nie, want die vernaamste regverdiging van apartheid was die opheffing vand ie bruin en swart mense deur middel van onderwys en ander middele.
Daar was goeie ekonomiese redes om die ou stelsel van onderwys weg te doen. Weens 'n gebrek aan fondse het die onderwysstelsel van kerke en sendinggenootskappe op die punt gestaan om in duie te stort. Die swart arbeidsmag in die stede was onstabiel, met 'n tekort aan huisvesting en vervoer en baie lae lone. Waarnemers het gemeen dat die swart jeug besig is om onbeheerbaar te raak en dat dit nodig is om hulle by 'n stelsel van massa-onderwys te betrek. Die ekonomie het 'n arbeidsmag nodig gehad wat ten minste geletterd was.
In 1949 het die NP-regering 'n kommissie van ondersoek na swart onderwys onder voorsitterskap van Werner Eiselen aangestel. Hy het 'n nuwe staatsbeheerde onderwysstelsel voorgestel. In sy verslag is daar geen verwysing na teorieë van rasseminderwaardigheid nie. Die verslag het gelui dat die swart kulture dinamies is en die grondslag kan verskaf vir die modernisering van die swart gemeenskap. In plaas daarvan om die Engelse kultuur na te boots, moet die nuwe stelsel trots op die volkseie kweek - op die geskiedenis, gebruike, gewoontes, karakter en mentaliteit van die volksgroep. Die verslag het ook geargumenteer dat moedertaalonderwys 'n meerderwaardige vorm van die onderwys is. Na aanleiding van die verslag is die moedertaal verpligtend gemaak as voertaal dwarsdeur die laerskool. Die regereing het dit later na die sekondêre skool uitgebrei.
Toe Verwoerd in 1954 aankondig dat die staat die beheer oor swart onderwys oorneem, het hy woorde gebruik wat in latere dekades die beleid in die oë van baie swart mense sou brandmerk: "Dit is my departement se beleid dat onderwys met altwee sy voete in die naturellegebiede en in die naturellegees en -gemeenskap moet wortel. Daar moet Bantoe-onderys hom ten volle kan uitleef en sy werklike diens sal hy hier moet verrig. Die Bantoe moet gelei word om sy eie gemeenskap in alle opsigte te bedien. Daar is vir hom bokant die peil van sekere vorms van arbeid nie plek in die blanke gemeenskap nie. Binne sy eie gemeenskap egter staan alle deure oop. Daarom baat dit hom niks om 'n opleiding te ontvang wat die opname in die blanke gemeenskap ten doel het terwyl
hy daar nie opgeneem sal en kan word nie. Tot nog toe is hy aan 'n skoolstelsel onderwerp wat hom juis weglok van sy eie gemeenskap en hom veitlik mislei deur hom die groen weivelde van die blanke te toon, maar hom tog nie toelaat om daarin te wei nie."
Die formulering van Verwoerd het in werklikheid net bevestig wat die situasie in die gemeenskaplike gebied was. Kragtens die beleid van beskaafde arbeid wat swart mense altyd uitgesluit van geskoolde of ander gevorderde werksgeleenthede in die private sektor en van klerklike werk in die sentrale staatsdiens. Die nuwigheid was dat nuwe strukture in die reservate geskep sou word. Soos by feitlik alle politici was Verwoerd se eerste bekommernis sy eie steungroep wat - soos Strijdom - sy grootste bondgenoot, bekommerd was oor die politieke gevolge van 'n dramatiese uitbreiding van swart onderwys.
Verwoerd het ook swart teenstand aangewakker deur te sê dat dit geen nut sou hê om aan 'n swart kind wiskunde te leer as hy of sy dit nie kon gebruik nie. In werklikheid het baie skole voortgegaan met wiskunde. Kenners meen die leerplanne van die swart skole was grotendeels dieselfde as dié van die wit skole - en sekerlik 'n verbetering teenoor dié wat voorheen in swart skole gebruik is.
Tog het die nuwe stelsel 'n belangrike utibreiding van primêre onderwys vir swart mense beteken. Die aantal swart kinders in die primêre onderwys het in die eerste vyf jaar verdubbel, soos uit die volgende tabel blyk.
Swart politieke leiers in die stede het na die stelsel verwys as "gutter education", daarop gemik om swart kinders vir 'n ondergeskikte plek in die lewe voor te berei. Hierdie elilte wou onderwys in die Engelse taal hê, omdat hulle geweet het dat dit veral aan die Witwatersrand en in Durban 'n beter kans op 'n werk gebied het. Swart leiers het daarop aangedring dat swart mense moes kon werk kry in die gemeenskaplike ekonomie en nie beperk word tot werk waarin hulle die swart gemeenskap bedien nie. Verder het hulle die klem op verskillende swart kulture beskou as 'n poging van die regering "om te verdeel en te heers", eerder as wat dit 'n werklike waardering vir hierdie kulture behels het. Maar eers in die 1970's het hul veldtog sukses begin behaal. Die ouers het byna twee dekades lank nie die leiers se oproepe tot skoolboikotte gehoorsaam nie.
Hierdie maatreëls het produktiwiteit en die verwerwing van vaardighede gestrem. Daar moet egter in gedagte gehou word dat apartheid ingestel is toe die vervaardigingsektor nog klein en ongesofistikeerd was en slegs 17% tot die nasionale ekonomie bygedra het, vergeleke met 'n gesamentlike bydrae van 30% deur landbou en mynbou. Tot die vroeë 1970's kon werkgewers aanpas by die beperkinge van apartheid en nog steeds baie winsgewend wees.
Die verstedelikte swartes het hulle beskou as 'n soort elite in die swart bevolking. Hulle moes ook passe dra, maar dit was nie vir hulle nodig om by 'n arbeidsburo te registreer nie. Hulle het eerste aanspraak gehad op die huise wat deur die regering beskikbaar gestel is. Heel onder op die leer was die swart trekarbeiders en plaaswerkers met uiters beperkte kanse. Swart plaaswerkers kon hul werk opgee en stad toe trek slegs indien die distrik se arbeidsburo gesertifiseer het dat die arbeidsaanbod op plase voldoende is. Trekarbeiders moes enige kontrak aanvaar wat 'n arbeidsburo hulle aanbied. Hulle was vir die grootste deel van die jaar van hul gesinne geskei en het in swak omstandighede in manshostelle gewoon.
Apartheid was een van die mees ingrypende stelsels van staatsinmenging waaraan 'n onderhorige bevolking nog onderwerp is. Dit het van swart mense vreemdelinge in hul eie land gemaak, waar hulle nie kon grond besit behalwe in die 13% wat vir hulle toegewys is nie, nie kon beweeg sonder passe nie, hulle nie in 'n ander distrik kon vestig sonder 'n permit nie en nie geskoolde werk kon doen nie. Hulle kon enige oomblik in hegtenis geneem word en daar was altyd een of ander wet warvolgens hulle aangekla en skuldig bevind kon word. Die swart tronkbevolking in verhouding tot die totale swart bevolking was onder die hoogstes ter wêreld.
internasionale vlak. Tot die middel van die 1980's was hulle onderworpe aan die wette wat seksuele verkeer oor die kleurlyn verbied het en as hulle gevang is, is hulle net so swaar en soms swaarder as hul wit maats gestraf. Toe 'n referendem oor 'n republiek gehou is, kon hulle nie stem nie. Hendrik Verwoerd, die eerste minister, het verklaar: "Wanneer ek praat van die nasie, dan praat ek van die wit mense van Suid-Afrika." Die bruin geleerde dr. Richard van der Ross het geskryf dat dié u itspraak beteken dat geen swart of bruin Suid-Afrikaner Die Stem as sy volksliled of die nasionale vlag as sy vlag kan beskou nie.
Veral die klein stedelike swart middestand het die koms van apartheid in 1948 beskou as die aanbreek van 'n veel strawwer vorm van wit oorheersing. In 1987 het Olilvier Tambo, leier van die ANC, aan 'n afvaardiging van sakeleiers gesê dat hy nog steeds die sakdoek besit waarmee hy sy gesig afgevee het nadat 'n wit man op straat op hom gespoeg het. Dit was net ná die verkiesing van 1953, waarin die NP met 'n vergrote meerderheid verkies is. Koerantberigte en hofsake wek die indruk dat swart mense in die eerste tien jaar van die NP-bewind dikwels deur polisiemanne, bewaarders en boere aangerand is. Op dorpe is swartes soms skielik op 'n vragmotor gelaai en na die plase gebring, waar hulle verplig is om te werk. Soms het staatsamptenare hierdie soort optrede gekondoneer.
Die NP-regering was van die begin af bereid om enige radikale verset te onderdruk. Die hoofteiken wat die Kommuniste, wit en swart. Die Nasionaliste het dikwels 'n "rooi gevaar" (die kommunistiese bedreiging) en 'n "swart gevaar" (die moontlikheid van 'n swart opstand) in een asem genoem. Gedurende die oorlog en die jare daarna het kommunistiese vakbondleiers al hoe meer swart werkers georganiseer.
In 1950 het die Parlement 'n wet aangeneem wat die Kommunistiese Party van Suid-Afrika verbied en aan die regering die mag gee om publikasies te verbied wat die doelstellings van die kommunisme bevorder. Die regering het ook die mag gekry om mense te
Van die begin af het die ANC aan die spits van massaverset teen die stelsel gestaan. In die eerste helfte van die 1950's het dit 'n veldtog van burgerlike ongehoorsaam ten opsigte van die apartheidswette georganiseer. Dit het die volgende wette uitgesonder: die wet wat mense ingeperk het omdat hulle as Kommuniste beskou is, die instel van Bantoe-owerhede in die reservate, die verwydering van kleurlingkiesers van die kieserslys, groepsgebiede, die segregasie van openbare geriewe en die paswette. Vrywilligers het die polisie uitgenooi om hulle in hegtenis te n eem deur hierdie wette openlik te ignoreer. 'n Tyd lank het die ANC se ledetal sterk gegroei, van 10 000 tot 100 000.
Weens die staat se optrede het die ANC se verset gedisintegreer. Die regering se genadelose onderdrukking het daartoe gelei dat die ANC-ledetal skerp gedaal het. As gevolg hiervan het die ANC-leiers besluit om meer "realisties" te word. Hulle het alliansies tussen die rasse en onderhandelings oor 'n demokrasie bepleit. 'n Nuwe organisasie, die Pan-Africanist Congress, is in 1959 as 'n radikale alternatief vir die ANC gestig. Dit het die waarde beklemtoon van swart mense wat op hul eie organiseer sonder die hulp van wit mense of Asiërs. Volgens die leiers kon apartheid net uitgedaag word deur spontane massa-aksie wat "ontplof".
Tydens die apartheidsbestel het feitlik alle klasse wittes in die eerste 25 jaar goed gevaar. In die eerste tien jaar het die reële wit lone in die vervaardigings- en konstruksiebedryf bestendig gegroei. Die boere se markte het ná die begin van die Tweede Wêreldoorlog baie verbeter. Die oorlog in Korea in die vroeë vyftigerjare het 'n bloeitydperk vir die wolboere ingelui. Tussen 1939 en 1955 het die prysindeks van landbouprodukte viervoudig toegeneem, terwyl die verbruikerspryse net verdubbel het. Terselfdertyd het die reële lone van plaaswerkers en swart mynwerkers tot die vroeë 1970's stagnant gebly. Die feit dat die stelsel dit vir 'n plaaswerker amper onmoontlik gemaak het om direk van 'n plaas na 'n dorp te trek, het die belange van die wit boere gedien, want hulle het 'n stabiele arbeidsmag nodig gehad. Boere het een van die sterkste steunbasisse van die NP-regering geword.
Afrikaners in die Nasionale beweging is deur die Afrikaner-nasionalisme aangelok omdat kwessies soos nasionale simbole, 'n republiek en die taalstryd sentraal gestel is. Hierdie nasionalisme het die Afrikaners em die NP verenig, nie apartheid nie, wat 'n "bedryfsplan" was om wit beheer te verskans en pollitieke oorlewing te verseker. Daar was skerp verskille onder die Afrikanernasionaliste oor die doel en wese van apartheid. Een groep, die "apartheid-rassiste", het die beleid beskou as die ideale middel om swart en bruin mense onderdanig te hou. Die ander groep, die sogenaamde "apartheid-teoretici" of "idealiste", het geglo dat die beleid veel meer geleenthede vir die bruin en swart mense moet skep, as wat hulle met 'n stelsel van integrasie sou kry.
Tot 1960 was Sabra die vernaamste organisasie van die apartheid-idealiste. Dit het apartheid beskou as 'n beleid wat op blankes die verpligting lê om swart en bruin mense op te hef en die reservate so omvattend te ontwikkel, dat daar 'n groot toename van geleenthede sal wees. Die Sabra-leiers was versigtig en het die regering nie gekritiseer nie, veral omdat die stryd tussen die twee wit gemeenskappe nog gewoed het. Kritiek op apartheid of die regering kon maklik afgemaak word as 'n poging om "die Engelse" se guns te soek.
In die eerste dekade van die NP-bewind was dit nog glad nie duidelik dat die sogenaamde swart tuislande die hoeksteen sou word van die poging om apartheid te regverdig nie. Die Broederbond het in die tien jaar ná die verkiesing van 1948 in sy omsendskrywes min melding van die reservate gemaak en in 1954 noem dit die reservate net saam met vyf ander beleidsdoelstellings. D.F. Maslan self het nie baie daarin belang gestel nie. Sy seun skryf in sy herinneringe dat sy pa privaat Sabra se visie van selfregerende tuislande verwerp het. Hy was heeltemal tevrede om by "groepsgebiede-apartheid" te bly.
gewys dat die ekonomiese gevolge rampspoedig sou wees. Toe Verwoerd later swart werksoekers wou verbied om die Wes-Kaap binne te kom, het Schoeman dit as 'n dom beleid bestempel en verklaar dat hy sal voortgaan om swart arbeid by die spoorweë te gebruik. Hy het Verwoerd se planne vir grensnywerhede as 'n lugspieëling beskou.
In die kringe van Die Burger was daar toenemende kommer oor die rondvallery oor beleid. Dit is veral duidelik uit die briefwisseling tussen die redakteur, Phil Weber, wat ex officio die NP se parlementêre koukus bygewoon het, en die oudredakteur Albertus Geyer, nou hoë kommissaris in Londen. In Januarie 1953 het Geyer moedeloos gevra wat nou werklik "die ou doktor" (D.F. Malan) se denkbeeld van apartheid is. Dit lyk vir hom of dit net 'n opeenstapeling van wette van 'n negatiewe aard is, wat die bestaande blanke posisie net tydelik effens veiliger maak. Weber het gemeen dit is noodsaaklik dat die positiewe aspekte van apartheid dringend in werking gestel word sodat swart konserwatiewes se steun gewen kan word. Op die l ang duur kan blankes nie oor 'n swart massa regeer wat die wit mense vyandiggesind is nie.
Sadie se werk is gekortwiek deur die feit dat demografie as dissipline teen die 1950's nog nie gesofistikeerd genoeg was om redelik noukeurige projeksies van die swart bevolking te maak nie. In 1951 het Sadie bereken dat die swart bevolking sou groei van die 7,8 miljoen volgens die 1946-sensus tot 18,9 miljoen in die jaar 2000, terwyl verwag is dat die blankes sou toeneem van 2,3 miljoen tot 5,7 miljoen. In 'n artikel wat hy in 1989 gepubliseer het, het Sadie 'n terugblik op hierdie projeksies gewerp. Die swart bevolkingsgroei was veel vinniger as wat hy verwag het. In die dekade voor die verkiesing van 1948 was dit 2% per jaar, meer in die 1980's was die groeikoers 50% hoër, naamlik 'n volle 3%. Sadie het die swart bevolking teen die jaar 2000 nou op 31 000 000 geprojekteer. Daar was dus in 2000 byna 12 miljoen meer swartes as wat die apartheidsbeplanners in die vroeë 1950's verwag het. Dit het verskeie sleutelaannames ongeldig gemaak.
In sy politieke verslag het Olivier die standpunt van die apartheid-idealiste uiteengesit. Hy was twintig jaar jonger as Verwoerd, maar kon wat sy intellektuele vermoë en die krag van sy persoonlikheid betref, met Verwoerd vergelyk word. Die twee kon uit die staanspoor nie met mekaar klaarkom nie. Nadat Verwoerd minister geword het, het die Sabra-bestuur hom gaan spreek met 'n memorandum wat deur Olivier opgestel is. Verwoerd het egter die moontlikheid van 'n vrugbare gesprek kortgeknip met die woorde: "Ek het die dokument gelees. Kom laat ek vir u sê wat u vir my wou sê, maar wat u eintlik vir my moes gesê het, en dan sê ek vir u wat die antwoord is." Olivier was billik ontstoke.
Olivier se argument in die Tomlinson-verslag was, soos in sy kommentaar in 1948 op die Fagan-verslag, dat daar geen middeweg is nie. Daar is slegs 'n keuse tussen totale integrasie of 'n weg wat uiteindelik tot totale apartheid lei. Een deel van die argument was 'n politieke prognose. Indien die regering nie drasties ingryp nie, sou die beleid op integrasie en onweerstaanbare swart eise om politieke regte uitloop. Dit sou tot 'n grootskaalse botsing lei, aangesien wit mense nie hul identiteit as nasie of blanke groep sou prysgee nie.
Die ander deel van die argument was 'n morele pleidooi. Indien apartheid as regverdig beskou moet word, sal blankes enorme opofferings moet doen. Hulle sal grondgebied moet prysgee en groot bedrae verskaf om die reservate sosiaal en ekonomies te ontwikkel. Dit sou 'n klub wees om aan swart mense politieke regte in die reservate toe te ken sonder dat hulle 'n groot genoeg grondgebied beslaan en die vermoë het om aan die mense daar 'n behoorlike lewensbestaan te gee. Slegs grootskaalse ontwikkeling van die reservate sou aan die blankes 'n kommervrye vorm van oorlewing bied.
Dit was vir die kommissielede duidelik dat dit 'n reusagtige poging sou verg om die reservate te ontwikkel. Die gebiede het geen myne, nywerhede, kommersiële landbou of 'n dienstesektor gehad nie. Daar was geen dorpe of stede van enige betekenis nie. Die pad- en spoorwegnetwerk het hoofsaaklik óm die reservate geloop. Die bevolking het merendeels uit vroue, kinders en bejaardes bestaan, afhanklik van geld wat famililelede uit die "blanke gebied" teruggestuur het. Slegs 'n tiende van die bevolking was ekonomies selfstandig. Net besteding op groot skaal sou die dravermoë van die gebiede sodanig verbeter dat hulle 'n behoorlike bestaan aan meer as die helfte van die bevolking kon bied. en selfs al sou die voorstelle oor landbou- en nywerheidsontwikkeling uitgevoer word, sou trekarbeid - 'n ernstige ontwrigting van die gesinslewe - nog steeds op groot skaal voortduur.
'n Verslag van 17 dele wat 3 755 bladsye beslaan en 598 tabelle bevat, is ingedien. Dit was in Tomlinson se eie woorde 'n poging om inhoud aan die slagspreuk "apartheid" te gee. Een van die belangrikste voorstelle was dié oor die ontwikkeling van kleinskaalse landbou. Intensiewe bewerking van die grond kon 'n bestaan bied vir ongeveer die helfte van die bevolking. Om aan die res van die bevolking 'n bestaan te bied, sou trekarbeid moes voortduur. Die kommissie het egter ook nywerheidsontwikkeling voorgestel, gegrond op private inisiatief en regeringsprojekte.
N.P. van Wyk Kouw, op daardie tydstip professor aan die Gemeentelike Universiteit in Amsterdam, het die verslag in 'n praatjie oor die Nederlandse radio met hierdie woorde verwelkom: Daar is net een "radikale geneeswyse vir ons kwaal: uiteindelike billike gebiedskeiding met volkome vryheid vir almal ... En nou het met die Tomlinson-verslag 'n skrefie lig gekom, wat eties juis is, miskien ... en as die goeie wil daar is ... nie ekonomies onmoontlik nie." In sy lesings het hy gepleit dat sommige van die reservate onafhanklik of 'n deel van 'n nuwe Suid-Afrikaanse federasie word. Dikwels het lede van sy gehoor gevra of die regering so iets sou doen, waarop hy genatwoord het dat hy alleen kan praat oor wat die Afrikaner-intellektuele dink.
Verwoerd is al hoe meer genoem as die moontlike opvolger van J.G. Strijdom, die eerste minister, wat feitlik van die begin van sy termyn 'n siek man was. Sy Transvaalse ondersteuners sou hom verlaat as hy die Tomlinson-voorstelle geesdriftig steun en die Kaapse Nasionaliste sou hom teenstaan as hy net 'n ongenaakbare teenstander van enige swart vordering was. Verwoerd het nou 'n merkwaardige politieke maneuver uitgevoer. Hy het die ekonomiese voorstelle van die Tomlinson-verslag verwerp of verwater, maar Sabra se politieke voorstelle, argumente en idealistiese retoriek oorgeneem vir sy beleid, wat veel meer konserwatief was.
In die Parlement het hy Sadie se projeksies gebruik vir die argument dat wit mense in die "blanke Suid-Afrika" oorstroom sou word indien die meeste van die geprojekteerde toename van 11 of 12 miljoen swart mense hulle in die "blanke gebied" vestig.
Dit het beteken dat daar groot genoeg ekonomiese ontwikkeling in die reservate moes plaasvind om hierdie bevolkingsgroei te absorbeer. Die Burger, wat hierdie gedagte entoesiasties gesteun het, het Verwoerd se toespraak in die Volksraad oor die Tomlinson-verslag aangebied as die woorde van 'n leier met die visie en die wil om 'n reuse-taak uit te voer. Op 19 Mei 1956 het "Dawie" oor sy deelname in die debat geskryf: "Ek glo nie daar word besef hoeveel van hom afhang nie. Die volgende vyftien jaar gaan beslissend wees. Dan moet ons al ver wees op die pad van ontwikkeling van die Bantoegebiede sodat hulle die swart aanwas kan dra, en tot groot hoogte gaan dr. Verwoerd se dinamiese dryfkrag die vordering in daardie rigting bepaal. Daar is niemand in die Parlement meer geskik vir die taak nie."
Teen die einde van die vyftigerjare het Sabra afvaardigings na swart leiers in die reservate en die stadsgebiede gestuur om die verslag te bespreek, maar hulle het min steun gekry. Die swart leiers was veral ontsteld oor verskerpte instromingsbeheer, die gebrek aan werk en die regering se versuim om met hulle oorleg te pleeg. Robert Sobukwe, leier van die Pan-Africanist Congress, het gewaarsku dat indien die regering voortgaan met sy beleid, die wit mense die gevaar loop om almal in die see gejaag te word. 'n Warm woordewisseling het ontstaan tussen hom en Olilvier wat gewaarsku het dat die wittes oor die wil en die vermoë beskik om hulle te verdedig.
G.B.A. Gerdener, wat uit 'n sendinghoek soveel tot die ideologie van apartheid bygedra het, was teleurgesteld dat die toepassing van apartheid so sleg afgesteek het by die visioene wat hy en ander lede van die intelligentsia gehad het. Tog het hy sy geloof behou in die sleutelrol van sendingwerk om die swart meerderheid vir sy idee van "eiesoortige ontwikkeling" te wen. In 'n boek van hom wat in 1959 gepubliseer is, haal hy die woorde aan van M.D.C. de Wet Nel, wat by Verword as minister van naturellesake oorgeneem het. In antwoord op die vraag wat die grootste bydrae is wat 'n mens tot die welsyn van Suid-Afrika kan lewer, was die minister se antwoord: "Word sendeling." Nel het die NG Kerk met sy besondere benadering van selfbestuurde volkskerke in gedagte gehad, maar die kerk se hulpbronne was heeltemal onvoldoende om werklik 'n verskil te maak. Teen 1960 was slegs 4,8% van die swart bevolking lidmate van die NG-familie.
sy mag oor die hele samelewing uitgestrek en op talle maniere in die samelewing begin inmeng. Dit het 'n harde en onbuigsame stelsel aan swart, bruin en Asiërs opgedwing.
John Kannemeyer se biografie van die skrywer Jan Rabie toon aan dat Rabie die heel eerste besef het hoe kwesbaar die Afrikaners is ondanks die konsentrasie van politieke mag. Rabie, wat in 1955 teruggekeer het ná 'n lang besoek aan Europa, het gevoel dat selfs by die beste skrywers en digters daar 'n "dom skemer van selftevredenheid" is.
Rabie het Van Wyk Louw se Liberale nasionalisme met die tema van "voortbestaan in geregtigheid", wat in 1958 verskyn het, gekritiseer omdat dit nie die "afgod" van nasionalisme afkeur nie. Hy waarsku: "Ons is 'n jong volkie wat nog skaars geleef het en dit is 'n bitter, byna onmenslike ding om te erken dat ons wil om te bestaan iets boos kan wees." Van Wyk Louw was kwesbaar op hierdie punt, maar sy antwoord sou waarskynlik die gedagte bevat wat uitgespreek is in sy Liberale nasionalisme: "'n Mens het 'n volk lief, nie omdat hy heerlik en die beste volk op aarde is nie; jy het hom lief om sy ellende." Hierdie opvatting was die grom wat die Nasionaliste aan mekaar laat kleef het en 'n apartheid-idealis soos Louw betrokke laat bly het in die poging om van apartheid 'n mensliker beleid te maak.
Die digter Dirk Opperman was ook onder die skrywers en digters van wie Rabie hom so vervreemd gevoel het. Net soos Louw het Opperman lid van die Broederbond gebly. Hy het egter in 1960 'n skerp insig in die prekêre toestand van die Afrikaners getoon. Piet Cillié het hom gevra om by geleentheid van die halfeeuviering van die Unie van Suid-Afrika 'n toekomsblik in Die Burger te werp. Hy het geskryf: "Die Afrikaner het gebou aan sy eie wêreld, het hom sterk gemaak en in die proses die Engelsman, Kleurling en Bantoe van hom vervreem." Die Afrikaner se kultuurwêreld het verarm: die kinders lees minder Hollands en engels as hul ouers, die stedelike kleurlinge praat al hoe minder Afrikaans en die Afrikaners dwing die swart man "terug na sy eie taal, tydskrifte en boeke".
Opperman waarsku dat die Afrikanervolk nie daarin slaag om as volk 'n aantrekkingskrag te ontwikkel nie. Dit het inteendeel 'n "sterk wegstotende mag". Die een moontlike toekoms wat Opperman uitstippel, is 'n "geestelike lewe oorheers en verdor deur rassespannings en rassewaardes, 'n geestelike afsondering, 'n geestelike intelery, geestelike gebreklikheid en uiteindelike onvrugbaarheid". Tog het die digter ook gehoop op 'n ander moontlike toekoms waarin die Afrikaners en hul kinders 'n "vrugbare geestelike verkeer" met hul mede-landgenote het. Hy het afgesluit met die versugting: "Miskien sal ons dan beter romans, beter dramas en beter tydskrifte kry." Die politieke klimaat het egter nie ontspanning in die hand gewerk nie. In Suid-Afrika het die apartheidstelsel ál rigieder geraak.
In 1958 het Verwoerd eerste minister geword. Hy was 'n doelgerigte, vasberade politikus met 'n skerp brein, 'n sterk wil en oënskynlik onuitputlike energie. Hy het gou besef hoe belangrik kragdadigheid en konsekwentheid is indien apartheid ooit 'n samehangende stelsel moet word wat die toenemende aanslag van swart nasionaliste sou kon weerstaan. Ten spyte van die vriendelikheid waarmee hy alle mense, ongeag kleur, behandel het, het hy geen voorneme gehad om apartheid enigsins mensliker te maak nie. Hy het by geleentheid gesê dat hy nie in 'n beleid van versoening glo nie, maar in een van oortuiging.
Hy was eintlik meer 'n akademikus as 'n politiekus in sy benadering tot die rasseprobleem. Hy het 'n premie gestel op ordelike denke wat berus op die identifisering van uitgangspunte en die nougesette volg van 'n bepaalde logika tot by die oplossing. Sy uitgangspunt was nie dat die gewig van groeiende swart getalle uiteindelik wit heerskappy omver sou werp indien daar nie 'n radikale vorm van partisie of magsdevolusie is nie. Sy vertrekpunt was eerder dat blanke beheer verseker is so lank daar 'n doeltreffende staat is wat konsekwent en kragdadig blanke mag en rasseskeiding toepas en onvermoeid blanke beheer op alle vlakke probeer behou.
Soos 'n Napoleon of 'n Hitler het Verwoerd nie aan hom self getwyfel nie. Rykie van Reenen van Die Burger, waarskynlik die beste Afrikaanse verslaggewer wat daar nog was, het die eerste persoonlike onderhoud met hom gevoer ná sy aanvaarding van die amp van eerste minister. Sy is getref deur sy innemendheid, sjarme en breinkrag, maar wat op haar die grootste indruk gemaak het, was sy antwoord op die vraag of hy ooit snags kan slaap vanweë die angswekkend groot verantwoordelilkhede wat sy beleidsrigting meebring. Sy het Verwoerd se antwoord so opgeteken: "'Ag, ja, seker, hy slaap goed', het hy heeltemal onbevange geantwoord, en toe voeg hy by: 'Sien, 'n mens het darem nie die kwelling van twyfel of jy dalk verkeerd het nie.'" Van Reenen se kommentaar was: "Ek onthou dat ek selfs 'n bietjie geskrik het voor so 'n sekerheid dat hy vir die beswil van almal in die land werk."
Die grootste revolusie wat Verwoerd ingevoer het, was in die retoriek van apartheid. Hoewel die beleid voortdurend ongelykheid tussen die rasse bevorder het, het openlik rassistiese uitsprake en kru teologiese regverdigings in Verwoerd se tyd 'n taboe vir NP-politici geword. In 1960 het M.D.C. de Wet Nel, sy opvolger as minister, 'n gehoor uitgedaag om 'n enkele geval te noem waar 'n politieke leier in onlangse tye gesê het dat swart mense 'n minderwaardige ras vorm of mindere skepsels van God is. Namate poltieke instellilngs in die reservate ingevoer is, het die stelsel sy eie kader van swart politici en amptenare in die lewe gebring. Hulle is vriendelik deur hul wit eweknieë behandel omdat hulle geen bedreiging verteenwoordig het nie.
Die apartheid-idealiste h et Verwoerd se kkonsepsie van selfregerende swart "tuislande" as 'n politieke revolusie beskou. Dit was in werklikheid 'n revolusie wat met 'n konserwatiewe uitgangspunt van stapel gestuur is. In Mei 1959 is 'n wet aangeneem wat swart verteenwoordiging deur wittes in die Parlement afskaf. Vir Verwoerd het die vier verteenwoordigers by swart mense die geloof lewendig gehou dat hulle eendag hul eie swart verteenwoordigers Parlement toe kan stuur. Die stap is gedoen op 'n tyd toe al hoe meer onderhorige volke in die kolonies hul vryheid ontvang het. In 1957 het Ghana onafhanklik geword en daar was gou 'n hele ry kolonies wat reg gestaan het om te volg. Namate hierdie proses momentum gekry het, het Nic Olivier en ander Sabra-manne, diplomaties ondersteun deur Piet Cillié, onafhanklikheid vir die reservate bepleit. Die regering was glad nie opgewonde oor die idee nie en het druk uitgeoefen dat hierdie praatjies laat vaar moet word.
Met die plan om swart verteenwoordiging af te skaf, het Suid-Afrika in die teenoorgestelde rigting van die res van die kontinent beweeg. Verwoerd het op 27 Januarie 1959 in die Parlement verklaar dat wittes die gesag sal behou in hul eie gebied en die swartes dit sal verkry in hul eie gebied. Hy het gesê: "Ons moet sorg ... dat hier 'n nuwe tydperk ontstaan, 'n tydperk waarin die blanke wegkom van die diskriminasie teenoor die Bantoe wat sy eie gebiede betref; dat hy hom plaas op die eerste stap van volle ontwikkeling."
By Die Burger het Cillié onmiddellik Verwoerdd se woorde aangegryp en dit in 'n hoofopskrif aangebied as 'n "nuwe manier van dink", wat die hoop bied "dat dit die dooie punt in die poliltiek van wit en swart in Suid-Afrika sal beëindig". Die NP-koukus het dié opgewondenheid nie gedeel nie en Verwoerd se reaksie is nie bekend nie.
Toe die idee van onafhanklike tuislande in die politieke arena beland, het dit onmiddellik 'n beroering veroorsaak. Die eerste slagoffer was die Verenigde Party. In 'n poging om die NP aan sy regterflank uit te daag, het die VP besluit om die koop van nog grond vir die reservate ingevolge die 1936-wetgewing teen te staan so lank die regering by sy beleid bly dat hierdie gebiede onafhanklik kan word. Sir De Villilers Graaff, die VP-leier, het besef dat die NP-beleid sy party verplilg om 'n veel duideliker alternatief te formuleer, maar tot die party se einde in 1977 kon dit nie daarin slaag nie. Die meer progressiewe lede van die VP-koukus het reeds in 1959 alle vertroue in die VP laat vaar. Hullle het in daardie jaar weggebreek en die liberale Progressiewe Party gestig, wat 'n veelrassige kieserslys met hoë kwalifikasies in 'n federale opset voorgestaan het. Helen Suzman was die enigste PP-lid wat in die verkiesing van 1961 'n setel kon verower.
Op 3 Februarie 1960 het Harold Macmillan, Britse eerste minister, die Parlement toegespreek aan die einde van 'n besoek aan verskeie Afrika-state. In 'n dramatiese toespraak
Op hierdie tydstip het Verwoerd reeds die verbluffende selfvertroue en oortuiging ontwikkel wat sy optrede as eerste minister gekenmerk het. Sonder om 'n oomblik te huiwer, het hy in sy repliek op Macmillan se toespraak die ontwikkeling van die reservate en die oordrag van mag en verantwoordelikhede voorgehou as Suid-Afrika se vorm van dekolonisasie. Sy regering se beleid bots nie met die nuwe rigting in Afrika nie, het hy gesê, maar hou ten volle tred daarmee. Die wit mense beskou hulle self as die skakel tussen die wit nasies van die wêreld en die swart nasies van Afrika. Hulle is van plan om in Suid-Afrika te bly en hul regte, waardes en belange te handhaaf. Eksperimente met sosialisme en staatskapitalisme sal slegs die ekonomie knak.
Vroeg in 1960 het die Pan-Africanist Congress 'n veldtog aangekondig om die paswette te verontagsaam. Een van die min plekke waar dit goed georganiseer was, was Sharpeville aan die Oos-Rand, waar daar reeds onrus oor verhoogde huurgeld was. Op 21 Maart is 'n PAC-betoging in 'n tragedie omgeskep deurdat paniekbevange polisie op 'n skare geskiet en 69 gedood het. Swart verset het opgevlam. Op 30 Maart het Philip Kgosanam, 'n jong swart man wat die PAC se Wes-Kaapse streeksekretaris was, 'n dramatiese mars van 30 000 mense van die swart woongebiede na die Parlement gelei. Die gespanne toestand is sonder lewensverlies ontlont.
Dit het een oomblilk gelyk of die land op die rand van 'n afgrond staan. Albert Luthuli, die ANC-leier, het sy pas verbrand en mense gevra om 'n paar dae lank nie te gaan werk nie. Die oproep is landswyd gehoorsaam en baie ondernemings wat van swart arbeid afhanklik was, is tot stilstand geruk. Baie wit mense was vreesbevange. Die aandelebeurs het in duie gestort en kapitaal het in groot hoeveelhede uit die land gestroom. Feitlik die hele wêreld het die lewensverlies by Sharpeville en die onderdrukking onder apartheid veroordeel. Sanksies en internasionale isolasie was 'n sterk moontlikheid.
Sharpeville en die swart opstand het by sommige leiers in die Nasionale beweging ernstige bedenkinge oor aspekte van die apartheidsbeleid gewek. Die sakeleier Anton Rupert het Kgosana die aand ná die mars na die Parlement ontmoet. Hy het later gesê: "Ek was diep geskok dat 'n jong man wat nie eens veters in sy skoene gehad het nie, so 'n massa saam met hom kon laat marsjeer." 'n Dag of wat daarna het hy Verwoerd gaan spreek om aan hom te sê dat stabiliteit die beste verseker kan word deur die swart middestand toe te laat om hul huise teen afslag te koop en aan hulle eiendomsreg te gee. Verwoerd het sterk verskil. Eiendomsreg sou aan swart mense die gevoel gee dat hulle aanspraak op regte in die "blanke gebied" verwerf het. Dit is allermins wat hy wil hê.
'n Paar maande later het die sake-organisasies, onder meer die Afrikaanse Handelsinstituut, dringend versoek dat die paswette en ander vorme van instromingsbeheer hervorm word sodat wrywing tussen die swart bevolking en die polisie uitgeskale kan word. Alle "onnodige inmenging" in die swart mense se gesinslewe moet gestaak word. Verwoerd het hierdie pleidooi verwerp en selfs verwys na sakelui wat meer oor wins as oor die wit man se oorlewing bekommerd is, wat hy as "verraaiers" bestempel het.
Daar was in Burger-kringe allerlei bedenkingr oor Verwoerd se kragdadige opdwing van apartheid in al sy veelvuldige fasette. Phil Weber het ná Sharpeville in sy dagboek geskryf "Dis 'n revolusie wat hierdie week ingelui is. 'n Krisis staar die regering in die land in die gesig ... Jy kan nie 'n meerderheid teen sy sin en wil regeer nie. Die vraag is hoe die samewerking van die stedelike naturelle gewin gaan word."
Op 7 April het Piet Cillié die gedagtes wat die oudredakteurs privaat uitgespreek het in 'n dramatiese hoofartikel verwoord. sy grootste kommer was die dreigende internasionale isolasie. "(Dit) is duideliker as ooit dat die woord apartheid reddeloos verongeluk het vanweë sy uitsluitende assosiasie in oorsese gemoedere met 'n negatiewe optrede ... Ons moet ons buitelandse vriende rede gee om weer kop op te tel ... As ons in ons binnelandse beleid nie hiertoe in staat is of kan raak nie, moet ons uitsien na 'n permanente status as die wêreld se muishond."
Net voor die aanslag op Verwoerd se lewe, het Dönges, Schoeman en Sauer in die kabinet die afskaffing van die bewysboekstelsel bepleit. Verwoerd het dit verwerp. Hy het geargumenteer dat die stelsel noodsaaklik is om instroming te beheer. Verder sou die stedelike swartes se lone afgedruk word as swart werksoekers vrylik na die stede kan stroom. Terwyl Verwoerd in die hospitaal was, het Sauer in die openbaar verklaar dat die ou boek van die Suid-Afrikaanse geskiedenis by Sharpeville toegemaak is. Hy het 'n nuwe beleidsbenadering teenoor die swart mense bepleit. Hy het in die besonder 'n wysiging van die bewysboekstelsel en hoër lone vir ongeskoolde arbeiders voorgestel. Hy wou ook kontak maak met "vredeliewende" swart leiers in die stede.
Die Burger het Sauer se pleidooi om 'n "versoenende rassebeleid" ondersteun en ook die moontlikheid van 'n "politieke hergroepering" genoem vir mense oor partygrense heen wat deur die gebeure "uit die groef van baasskap-apartheid" geruk is. Laurence Gandar, liberale redakteur van die Rand Daily Mail, was so bemoedig deur hierdie geluide
dat hy Nic Olivier gevra het om 'n private gesprek met Cillié te reël om die moontlikheid te ondersoek van 'n politieke herrangskikking wat verteenwoordigers van sowel die NP as die VP kon betrek. Hy het gevoel dat die land tussen segregasie en integrasie huiwer terwyl "a great leap forward" nodig is. Gandar kon geen rede sien waarom hy en Cillié nie oor 'n gemeenskaplike program kon saamstem nie.
In Junie 1960 het die wit man se ergste vrese oor 'n Afria-land waar geword. 'n Chaos het ná die onafhanklikwording van die Belgiese Kongo uitgebreek. Die koerante was vol berigte oor dronk soldate se strooptogte en wit koloniste wat ylings vlug. Op 9 Julie 1960 het Cillié in die "Dawie"-rubriek geskryf: "Vir die eerste keer sedert die 'wind van verandering' begin waai het, vlug 'n wit minderheid nou halsoorkop uit afrika voor swart terreur."
Verwoerd het gou herstel. 'n Week ná die aanslag het hy begin om boodskappe uit die hospitaal te stuur. Sauer se private wens dat die koeëls Verwoerd se "harde kop" sagter sou maak, is nie vervul nie. Verwoerd het hom berispe en aangekondig dat daar geen beleidsverandering sal wees nie. Hy het versoek dat daar geen ophef gemaak word wanneer hy die hospitaal verlaat nie - hy is slegs een van die Afrikanerdom se martelaars. Sy noue ontkoming het by hom 'n selfs sterker geloof in die korrektheid van die beleid en in sy eie politieke roeping en bestemming laat posvat. Teen die middel van 1960 het die golf van swart protes afgeplat. Die polisie het die inhegtenisneming van oortreders van diepaswette, wat tydelik opgeskort is, hervat.
In 'n onverwagse skuif het Verwoerd aangekondig dat 'n referendum in Oktober gehou gaan word oor die vraag of Suid-Afrika 'n republiek moet word. Die stap was 'n groot risiko, want die NP het nog steeds nie daarin geslaag om landswyd 'n meerderheid van die stemme in 'n verkiesing te kry nie. Verwoerd het egter nie getwyfel nie. Hy het geglo dat nie net omtrent al die Afrikaners nie, maar ook 'n aansienlike minderheid Engelssprekendes vir 'n republiek sou stem, veral nadat Macmillan namens Brittanje sy rug vir die wit regerings gedraai het.
In 'n suksesvolle veldtog was Verwoerd se vernaamste argument dat slegs 'n republilek wit eenheid kan bewerkstellig en dat eenheid dringend noodsaaklik is om die rasseprobleem op te los en buitelandse druk te weerstaan. Ná 'n ja vir die republiek met 'n meerderheid van 74 000 stemme, het Verwoerd in 'n oorwinningstoespraak verklaar dat die blankes nou verenig is en bo kleinlikheid en selfsug uitgestyg het. Die twee wit gemeenskappe is soos 'n huwelikspaar wat in liefde en vrede wil saamwoon.
Verwoerd het nou 'n ideologie van apartheid in sy finale vorm geformuleer. Hy het die tradisionele Afrikanerstandpunt oor die rassevraagstuk saam met 'n standpunt oor swart nasionale tuislande vernuftig in 'n enkele kleed saamgeweef. Hy het die tradisionele standpunt herhaal toe hy 'n jaar later aan 'n uitgelese gehoor in Londen sê dat swart en wit mense 300 jaar tevore in 'n land inbeweeg het wat feitlik leeg was. Die deel wat die wit mense ontwikkel het, behoort aan hulle en hulle is bereid om tot die dood te veg om hier te oorleef.
Die moderne deel van die voorstellling was dat die wit mense nie net hul eie oorlewing probeer verseker nie, maar ook die politieke en ekonomiese oorlewing van al die ander rassegroepe probeer bewerkstellig. Hy het 'n keer of wat selfs verder gegaan as om die ontwikkeling van die reservate en die moontlike onafhanklikheid vir sommige as 'n einddoel te skilder. Hy het in Londen gepraat van konferensies, na die model van die Statebond, van die wit en die swart eerste ministers in Suid-Afrika. Hier sou hulle op die grondslag van "absolute gelykheid" sake van algemene belang bespreek en punte van wrywing uitskakel. Hy het voorsien dat apartheid sou uitloop op 'n toestand waar daar geen diskriminasie en geen oorheersing in Suid-Afrika bestaan nie.
Verwoerd was met ideologiese oëverblindery besig. Volgens sy voorstelling sou daar nie teen 'n Xhosa in "blanke Suid-Afrika" gediskrimineer word omdat hy swart is nie, maar omdat hy 'n burger van die Transkei is. Hy het 'n verstommende vermoë gehad om nie net sy ondersteuners nie, maar ook baie buitestanders te oortuig dat sy ideologiese skemas polities geloofwaardig en moreel regverdig is. Hy het nie sy mense gevra om groot stoflike opofferings te doen of grondgebied af te staan ten einde aan die nuwe beleid inhoud te gee nie. Tog het hy sy beleid voorgehou as een van "die mees kolossale projekte" wat enige nasie nog aangepak het. Vir hom was apartheid 'n meer morele beleid as integrasie, wat dit slegs vir die wit generasie van die dag moontlik sou maak om geld en welvaart te bekkom, maar die nageslag aan hul eie lot oorlaat.
skryf die griewe: "(Die) AB het nie meer 'n taak en 'n visie nie. Die indruk ontstaan dat sedert 1948 die NP alles moet doen en dat die AB deur die party hokgeslaan word." Die UR het geantwoord dat die AB se k rag nie in aksie lê nie, maar in sy rol as draer van 'n idee.
Onvermydelik het die eerste groot konflik in die geledere van die Nasionale beweging oor die kleurlinge gegaan. Verword kon geen aanvaarbare plek in sy tuisland-skema vir die kleurlinge kry nie. Vir die apartheid-idealiste in die Wes-Kaap was dit moeilik om te aanvaar, veral omdat die kleurlinge ná die slagting by Sharpeville geen poging aangewend het om hulle by die swart betogings en wegbly-aksies aan te sluit nie. Die Burger het geskryf dat daar 'n merkwaardige verbetering in die verhoudinge tussen wit en bruin ingetree het.
In 'n brief aan die koerant het David Botha, 'n predikant in die gemeente Wynberg van die NG Sendingkerk, geskryf dat die gebrek aan opstandigheid by bruin mense verstaanbaar is. Hulle voel in alle opsigte deel van die blanke gemeenskap. In sy boek Die opkoms van ons derde stand, wat later daardie jaar verskyn het, het Botha geargumenteer dat rassediskriminasie teenoor die kleurlinge die enigste rede is waarom dit lyk of hulle 'n afsonderlike gemeenskap vorm. In 'n geesdriftige voorwoord vir Botha se boek het Van Wyk Louw geskryf: "Ek het die boek met stygende opgewondenheid gelees. Hier het ek dinge hoor uitsê wat ek al lank self wou gesê het ... Die bruin mense is ons mense, hoort by ons." Verwoerd het na bewering gesê Louw en Botha se koppe moet figuurlik gesproke ingeslaan word.
Op Stellenbosch was 'n komitee van Sabra, onder voorsitterskap van die sosioloog S.P. Cilliers, besig met 'n verslag wat tot dieselfde gevolgtrekking gekom het. Dith et beklemtoon dat politieke en ekonomiese integrasie van wit en bruin oor meer as 'n eeu nooit wit oorlewing bedreig het nie. Polities, ekonomies en kultureel het die kleurlinge nog altyd by die blankes behoort. Apartheid pleeg 'n groot onreg teenoor die kleurlinge en dryf hulle in die arms van die swart mense. Die enigste regverdige en lewensvatbare oplossing is om die kleurlinge toe te laat om volle burgerskap te verwerf en kleurlinge deur kleurlinge in die Parlement te laat verteenwoordig.
In die laaste helfte van 1960 het in die Wes-Kaap sterk steun ontstaan vir die gedagte dat kleurlinge self die gemeenskap in die Parlement moet verteenwoordig. Op 23 Julie
In wat later sou blyk sy grootste uur te wees, het Cillié in die laaste maande van 1960 en die eerste maand of wat van 1961 onverskrokke sy standpunt gestel. Hy het die term biologiese integrasie as 'n "afskuwelike nuwe eufemisme vir verbastering" bestempel. Hy het gewaarskuk teen 'n ketterjag teen die Afrikaner-"intellektuele", wat dan "liberale" sou wees en oor die kloof wat ontstaan het tussen hulle en die "gewone mense". Die groot gevaar vir die volksbeweging is dat mense mekaar aan die keel pak eerder as om te redeneer en te oortuig. Hy het Verwoerd se standpunt bestempel as die grootste teleurstelling sedert 1948 oor die koers wat 'n leier ingeslaan het.
In 'n private brief aan Phil Weber het Cillié sy hart uitgestort oor die skade wat Verwoerd aangerig het. "U kan in die briewe sien watter hotnot-haat, dominee-haat, professor-haat en Burger-haat hy losgelaat het. Hy het die Neanderthaler in ons mense opgeroep teen alles wat intelligent en soekend is, volgens die klassieke resep van die tiran wat sy mag volstrek maak deur die gepeupel te lei teen hul erkende leiers op alle lewensgebiede."
Privaat het Cillié sterk steun ontvang. Een van die briewe was die skryfster M.E.R., toe 85 jaar oud. Sy het Verwoerd in die dertigerjare goed leer ken toe hulle saamgewerk het in die bekamping van wit armoede en het met hoim en sy vrou bevriend gebly. Sy kon geen rede vir Verwoerd se hardvogtige beleid teenoor die kleurlinge sien nie. Aan Cillié skryf sy wat die skok van sy toespraak soveel erger maak, is dat anders as in die geval van die ander Afrikanerleiers, sy familie onbekend is.
Terwyl die stryd oor die kleurlinge nog aan die gang was, het 'n volgende botsing tussen Verwoerd en die hervormingsgesinde "intellektuele" uitgebreek. Die strydperk was die Afrikaanse kerke. As die NG Kerk Verwoerd sou repudieer, sou hy in 'n moeilike posisie wees. Sake is op die spits gedryf by 'n ekumeniese konferensie wat deur die Wêrelraad van Kerke gereël en in Desember 1960 in Cottesloe, Johannesburg, gehou is. Die Kaapse NG Kerk, die Transvaalse NG Kerk en die Hervormde Kerk, wat al drie by die raad geaffilieer was, het studiegroepe bestaande uit senior teologiese professore en predikante aangewys om hul standpunte uiteen te sit.
Aan die einde van die konferensie het die afgevaardigdes van die twee NG Kerke besluite van die konferensie aanvaar wat hoofsaaklik uit die Kaapse NG Kerk se memorandum voortgevloei het. Dit het onder meer die volgende behels: Alle rassegroepe wat permanent in die land gevestig is, is deel van die totale bevolking en het ewe veel reg om te deel in die verantwoordelikhede, belonings en voorregte wat daaruit voorvloei. Elkeen het die reg om grond te besit waar hy gedomisilieer is en deel te hê aan die regering van sy land. 'n Beleid wat swart en bruin permanent mede-seggenskap in die regering van die land ontsê, kan nie geregverdig word nie. Daar kan in beginsel teen direkte verteenwoordiging van die klkeurlinge in die Parlement geen beswaar wees nie en daar is geen skriftuurlike gronde vir die verbod op gemengde huwelike nie. Trekarbeid het 'n verbrokkelende uitwerking op die swart mense se lewe. Werkreservering moet plek maak vir 'n billiker stelsel. Behalwe in buitengewone omstandighede, moet niemand gestraf word sonder 'n behoorlike verhoor nie.
Toe was die gort gaar. In 'n simpatieke reaksie het "Dawie" dit met 'n "atoomontploffing" vergelyk. Die "diepste en grootste vrae van ons almal se bestaan word nou uitgemaak in die harte van ons Afrikaners". Die NP-politici verlang dat die k erk sy neus uit die politieke moet hou, maar die NG Kerke staan "deur hul massiewe sendingaksie aldag en heeldag kniediep in rasseverhoudinge in 'n baie meer praktiese sin as 'n politieke party wat hoofsaaklik te doen het met die blanke Afrikaner". Die politici mag voel dat die kerke die Afrikanernasionaliste in die steek gelaat het. "Maar," het "Dawie" gevra: "is die NG Kerke ons kerke? Is hulle die Nasionaliste se kerke? Is hulle selfs die Afrikaner se kerke? Of is hulle God se kerke? Moet kerkleiers die wil van die Afrikaners vertolk, soos van 'n poltieke party van Afrikaners verwag word, of moet hulle aan die Afrikaners die Opperste wil probeer vertolk so suiwer as wat hulle kan?"
Twee weke later, op 31 Desember 1960, het Cillié die stryd in Afrikanergeledere beskryf as 'n fundamentele stryd tussen twee neigings. Aan die een kant is daar 'n neiging
Die ander neiging, wat in sy wese boos is, is ook daar. "Dit is die drang om terug te groei in onsself, terug in ons eie bitterheid en suurheid, terug na die gewaande veiligheid van beproefde ou emosies en houdings." Dit is nie net 'n stryd tussen groepe mense nie, maar 'n stryd in die hart van elke Afrikaner. Elkeen het die twee neigings in hom: die "hunkering na die skynbaar veilige bedompigheid van ons ongetemperde self, teenoor die drang na die vryheid en lig wat alleen diens en opoffering kan bring."
In die Transvaalse sinode het Beyers Naudé, 'n goue seun van die kerk, hom alleen bereid verklaar om sy steun vir die Cottesloe-besluite terug te trek as hulle met die Bybel in stryd is. Die sinode het nie eens probeer om dit te bewys nie. Die vernaamste motivering vir die sinodebesluit oor Cottesloe is dat dit die "owerheid in die uitvoering van sy moeilike besluit onnodig in die verleentheid gebring het". Wat die sinode grief, is dat dit juis geskied op die ongelukkige tydstip wanneer Suid-Afrika "in die brandpunt van vyandelike aanvalle staan".
In hierdie tyd het die Broederbond in 'n omsendbrief geskryf: "Ware geluk word slegs gesmaak deur jou onvoorwaardelik met alle kragte te wy aan 'n taak veel groter as jyself: so 'n saak is ons volkstryd om voortbestaan ter wille van die vervulling van 'n Godsgewe volksroeping." Hierop het Willile Jonker en 'n paar ander predikante wat die invloed van
die bond op die openbare lewe - en veral die kerk - met groot kommer gadegeslaan het, in die openbaar gevra: "Hoe kan 'n Christen aan 'n beweging behoor wat onvoorwaardelike toewyding vra vir 'n saak wat nie Gods Koninkryk is nie?"
Beyers Naudé het Jonker vroeër sonder sukses aangeraai om, soos hy, lid van die bond te word omdat dit hom "mee4r invloed in die kerk en samelewing" sou gee. Naudé het egter nou tot sy ontsteltenis ervaar dat die bond se lede in die Transvaalse kerk 'n magtige kliek vorm wat sinodevergaderings so kan orkestreer d at niks wat die bond of Verwoerd in verleentheid kan bring, aangeneem word nie. Kort hierna het hy teen streng reëls van die bond aan prof. A.S. Geyser, 'n teoloog wat nie lid was nie, bond-dokumente gegee. Hy wou sy raad hê of hy in die bond moet aanbly. Geyser het die dokumente vir publikasie aan die Sunday Times oorhandig. Die bond het Naudé se lidmaatskap beëindig en hy het die bediening verlaat. Kort daarna het hy lid van die Christelike Instituut geword, 'n ekumeniese liggaam wat kerklike verset teen apartheid gekoördineer het. Hy was nou omtrent heeltemal geïsoleer in Nasionale geledere. In 1966 het die NG Kerk van Suid-Afrika sy instituut beskryf as iets wat op 'n valse leer berus en waaruit lidmate behoort te bedank.
Verwoerd het sy posisie in die volksbeweging dramaties versterk deur sy optrede rakende Suid-Afrika se voortgesette lidmaatskap van die Statebond. In Maart 1961 het hy op 'n konferensie van regeringshoofde van Statebondslande in Londen aansoek gedoen dat Suid-Afrika lid kon bly nadat dit op 31 Mei 1961 'n republiek sou word. Nadat hy sterk kritiek van sommige regeringshoofde op die apartheidsbeleid moes verduur, het hy die aansoek teruggetrek. Hy het die terugslag met groot vernuf in 'n persoonlike triomf omgeskep deur die stap by sy terugkeer te regverdig as iets wat deur die nasionale eer genoodsaak is. Omtrent alle Afrikaners en baie Engelssprekendes het hom gesteun. Van nou af het hy buitelandse beleid omtrent suiwer in terme van "blanke oorlewing" gestel. Volgens hom was terugkeer na die Statebond onmoontlik, omdat dit die vermoë van die blanke nasie om hom te handhaaf, sou ondermyn.
Die atmosfeer vir die konferensie was, soos A.L. Geyer - die gerespekteerde voorsitter - gesê het, uiters ongunstig vir 'n objektiewe bespreking. Met Verwoerd-lojaliste in 'n groot meerderheid het nóg Nic Olivier nóg enige van sy bondgenote weer die paal gehaal in die verkiesing van die bestuur. Vir Geyer, wat hom polities veel nader aan Olivier as aan Verwoerd gevoel het, was dit 'n bitter oomblik, maar hy het besluit om Olivier nie te probeer beskerm nie. Sy grootste lojaliteit was, soos Hans Holleman, 'n konferensieganger dit uitgedruk het, teenoor die Nasionale regering, die simbool van Afrikanereenheid en -identiteit, waaraan hy self so baie jare lank help bou het.
Voordat Verwoerd leier geword het, het die krag van die volksbeweging daarin gelê dat die onderskeie dele - die party, die pers, die Broederbond, die kultuurorganisasies, sakelui, die skrywers en die universiteite - almal 'n groot mate van outonomiteit behou het in die nastrewe van dieselfde nasionale saak. Verwoerd het dit verander. Hy het die party en die kabinet meer as enige voorganger oorheers en die onderskeie dele gedwing om in gelid in die apartheidsoptog te marsjeer. "Verwoerd was 'n geestelike reus," het sy opvolger, B.J. Vorster, gesê. "Hy het vir elkeen van ons gedink."
Má die eerste maande van 1961 het Cillié se waarskuwende stem stil geword. Die NG Kerk se roemlose ineenstorting ná Cottesloe was sy grootste teleurstelling. ("Jy het net manelpunte gesien soos die kerkmanne hardloop," het hy later gesê.) Hy het Verwoerd nie langer uitgedaag nie, maar het meer sinies en somber oor die vooruitsigte op hervorming geword. Sy laagtepunt was sy steun vir die algehele afskaffing van die kleurlingverteenwoordiging in die Parlement in 1968. Vorster het aan hom gesê hy het sy stuen en raad nodig en Cillié het voor die versoeking geswig.
In 1964 het Cillié nog een keer 'n skitterende opstel geskryf, getitel "Terug na ons geloof in vryheid". Ten dele is dit 'n konvensionele verdediging van wat die apartheid-idealiste "groot apartheid" genoem het. Hy waarsku teen die groeiende afhanklikheid van swart arbeid. "Vir die grootste gros van die Afrikaners het integrasie van die swart meerderheid nie die aanskyn van 'n verbreding van demokrasie nie, maar van 'n kruipende en onherroeplike vreemde verowering." Die oplossing is enersyds die afbaken van 'n nie-swart Suid-Afrika onder die beheer van 'n nasie waarin die bruin mense en Indiërs geïnkorporeer moet word. Andersyds moet groot en lewensvatbare swart tuislande geskep word.
Die ander deel van die opstel is treffend. Dit pas sekere algemene beginsels wat die Afrikanergeskiedenis ten grondslag lê op die politieke bestel toe. In Cillilé se voorstelling was die Afrikanernasionaliste aan die einde van die negentiende eeu die voorste anti-kolonialiste in Afrika. Hul stryd teen die magtigste ryk in die wêreld het die moderne stryd teen imperialisme en verdrukking ingelui. Nou staan die Afrikaners egter in die wêreld se oë in die beskuldigdebank as voorste kolonialiste en verdrukkers. "Ons het dominasie van onsself verwerp, maar ons het dominasie van ander volke deur onsself nie ewe verwerplik gevind nie." Maar dit is 'n onhoudbare situasie. "Ons is gevorm in 'n stryd teen vreemde baasskap; daarom kan baasskap oor ander volke onmoontlik 'n blywende grondslag wees vir 'n eie Afrikaanse staatkunde."
Cillié het die Afrikaners se historiese roeping en bestemming op 'n aangrypende wyse verwoord: "Ons kan en mag nie die laaste vesting word van 'n verkeerde orde, in die bestryding waarvan die Afrikanervolk tot groot hoogte gevorm is nie. Ouderwetse kolonialistiese baasskap het nie net onprakties geword in die moderne wêreld nie; dit maak nie net ons saamlewe met ander onmoontlik nie. Ook met onsself kan ons nie langer saamlewe onder so 'n orde nie, want dit is teen ons eie beste beginsels en insigte. Ons weet uit ons eie geskiedenis dat 'n volk wat sy sout werd is, op die duur nie in 'n vreemde regering sal berus nie en omdat ons dit weet, het ons nie werklik die hart om dit te probeer nie. 'n Beleid van verdrukking is vir 'n regering van Afrikaners onmoontlik, omdat dit die Afrikaners self uiteen sou skeur."
Teenstand van die idealiste teen Verwoerd het eers teen 1965 weer kop begin uitsteek. Die geleentheid daarvoor is geskep toe die Nasionale Pers se Sondagblad Die Beeld in daardie jaar in Johannesburg verskyn het. Verwoerd, wat 'n direkteur van twee noordelike Afrikaanse persmaatskappye was, het vergeefs probeer om dit te verhoed. Hy was reg in sy aanname dat die blad as 'n produk van die meer hervormingsgesinde Nasionale Pers in die Suide die bolwerk van Afrikanerkritiek op hom en sy opvatting van apartheid sou word.
Die redakteur was Schalk Pienaar en hy het 'n uitmuntende span bestaande onder andrere uit Rykie van Reenen, Johannes Grosskopf en Ton Vosloo gehad. Pienaar was 'n begaafde joernalis met 'n helder en indringende manier van skryf wat hy gepaar het met 'n humorsin wat sowel kon vermaak as dodelik spot en 'n morele moed wat valsheid en vertoon nie kon duld nie. Pienaar en Cillié was sedert hul skooldae vriende en albei is deur die volksbeweging gevorm en was daaraan getrou.
Tog was daar ook groot verskille. Terwyl Cillié teen die middel van die 1960's na aan die NP-leierskap was, het Pienaar sy verbintenis tot 'n onafhanklike en kritiese Afrikaanse pers behou. Anders as Cillié wat selde, indien ooit, op 'n vlak van gelykheid met swart mense gepraat het, het Pienaar voor 1960 twee uitgebreide reise na kolonies in Afrika onderneem en die eerste roersele van Afrika-nasionalisme eerstehands beleef. Terwyl Cillié die swart uitdaging abstrak en effens geringskattend beskou het, het Pienaar die "swart reus" gerespekteer en besef dat swart mense gelykheid begeer en alles sou doen om hulle van wit heerskappy te bevry. Hy het gewaarsku dat die tyd vir wit Suid-Afrikaners om 'n bevredigende oplossing te vind, veel korter is as wat hulle dink. "Militêre bajonette alleen sal nie die instromende swart golf keer nie."
Teen 1966 het Pienaar en Cillié nie meer oor die politiek en die rol van die Afrikaanse koerante saamgestem nie. Terwyl Pienaar al hoe meer bedenkinge oor Verwoerd gehad het, het Cillié hom beskou as die enigste hoop om van apartheid 'n beleid te maak wat die Afrikaners se oorlewing kon verseker. Hy het aan Alan Drury, 'n bekende Amerikaanse skrywer, gesê dat Verwoerd die enigste man is wat die land kon lei in die rigting wat "logic, selfpreservation and decency indicate that it should go". Een man, een stem, was vir hom 'n onmoontlikheid, "but the development of each race within its own context, is something else again".
Die sekretaris-generaal het gesê dat sy liggaam spoedige integrasie in Suid-Afrika verlang, maar vir Verwoerd was dit volkome onaanvaarbaar. Hammarskjöld het toe die belangrike vraag gestel: Is daar 'n kans dat apartheid omskep kan word in iets wat dit "a competitive alternative" vir integrasie maak?
Verwoerd het geantwoord dat die beleid van swart tuislande so 'n alternatief kan wees. Hierop het Hammarskjöld gereageer deur te sê dat die beleid as 'n kompeterende alternatief beskou sal word as dit aan die volgende vereistes voldoen:
Die regering moet ook besef dat die tuislande nie 'n algehele oplossing bied nie. Die swart mense wat buite die tuislande woon en werk, moet dieselfde beskerming kry as wat Westerse lande aan gasarbeiders gee. Ná langdurige verblyf moet hulle geregtig wees om burgerregte en volle burgerskap.
Hier het Verwoerd 'n unieke geleentheid gehad om 'n plan te ontwikkel om minstens Westerse steun vir 'n meer aanvaarbare beleid te verkry. Hammarskjöld het egter 'n paar maande later tragies in 'n vliegongeluk in die Kongo omgekom en daarmee het die Suid-Afrikaanse regering 'n waardevolle bemiddelaar verloor. Die regering het nietemin later in 1961 'n vorm van plaaslike regering vir stadswartes ingestel, die sogenaamde stedelike
Bantoerade. Die raadslede was verkose, maar die liggame het min magte gehad. 'n Vorm van selfregering is ook in die Transkei ingevoer met die belofte van latere onafhanklikheid. In 1963 het Kaizer Mantanzima aan die bewind gekom deur die verkiesing van 'n wetgewende vergadering. Hoewel die mate waarin hy onafhanklik kon optree beperk was, was dit duidelik dat die regering 'n proses in werking gestel en leiers na vore laat tree het wat nie meer heeltemal beheer kon word nie.
Die regerings van lande in die Derde Wêreld het die beleid van "Bantoestans" as 'n klugspel beskou, maar as eksperiment is dit aanvanklik in sekere Westerse lande met belangstelling begroet. Die Londense Sunday Times het geskryf dat die Afrikanerminderheid besluit het om 'n alternatief te probeer vind vir 'n geveg tot die bitter einde. Die Transkei was 'n moedige stap in daardie rigting. The Guardian het aanvaar dat daar moontlik in Suid-Afrika wit en swart invloedsfere kan kom, wat uiteindelik tot volle partisie kon lei. In 1964 het die invloedryke Amerikaanse blad Foreign Affairs 'n artikelvan C.W. de Kiewiet, die voorste liberale historikus, gepubliseer wat hy geskryf het ná 'n besoek aan Suid-Afrika. Sy oorweldigende indruk was die toenemende onderdrukking in die apartheidsbestel, maar hy het nietemin geskryf dat dit onverstandig is om die beleid van "Bantoestans", soos dit nou bekend gestaan het, onomwonde te verwerp. Dit hou die moontlikheid in van "an enlarged poliltical experience" waarin die swart mense verligting kon kry van die onderdrukking in die gemeenskaplike gebied.
In 1966 was die totale produk van al die Bantoestans slegs 1,9% van die nasionale produk van Suid-Afrika. Geen werklike nywerheidsontwikkeling het in die sogenaamde tuislande plaasgevind nie. Namate die gebiede 'n al hoe groter bevolking moes onderhou, het die landbou vinnig agteruitgegaan.
Verwoerd se poging om die ontwikkeling van die tuislande as 'n vorm van "dekolonisasie" aan te bied, het in die praktyk ver agter sy retoriek gebly. Anders as wat hy in 1961 in Londen belowe het, het hy nie 'n oorkoepelende struktuur daargestel waar hy as eerste minister met die swart poliltici van die "tuislande" kon saamkom om griewe en gemeenskaplike belange te bespreek nie. Die stedelike Bantoerade het min steun en geloofwaardigheid geniet. Om die swart stroom na die stede om te keer, was dit nodig om met 'n plan vir dinamiese desentralisasie en streekontwikkeling na vore te kom, maar Verwoerd het nie so 'n plan gehad nie.
Die ander moontlikheid - hoewel net in teorie - was 'n radikale beleidsverandering. Apartheid met sy segregering van die samelewing en verontagsaming van leiers uit die stedelike swart elite is wesenlik dieselfde beleid as wat die Angel-Saksiese koloniseerders elders gevolg het. Suid-Afrika was die enigste kolonie waar die inheemse bevolking sterk gegroei het. Apartheid was volhoubaar tot op die punt waar die getalsoorwig te groot sou word. Daar was egter ook 'n ander model: In Suid-Amerika het die Spanjaarde en Portugese die boonste laag van die onderhoriges opgeneem en identiteite en belange so gemanipuleer, dat die Europese identiteit en Europese waardes oorheersend bly.
Van 1962 af het die Verenigde Nasies feitlik eenparig besluite geneem wat lede gevra het om hul diplomatieke betrekkinge met Suid-Afrika te verbreek en Suid-Afrikaanse skepe en vliegtuie in hul gebied te verbied. Die Veiligheidsraad het 'n voorstel vir 'n wapenboikot aangeneem. Die Verwoerd-regering het hom nie deur die internasionale druk van sy koers laat afdwing nie.
Die veiligheidspolisie het Umkhonto 'n gevoelige slag toegedien deur die inhegtenisneming van Mandela in 1962 en van die meeste ander leiers in 'n huis in Rivonia, Johannesburg, in 1963. In die hofsaak het die staat beweer dat die ANC en sy bondgenoot, die SA Kommunistiese Party, 'n plan aanvaar het om 'n staatsgreep uit te voer. 'n Buitelandse militêre mag sou die land inval en ondersteun word deur 'n gelyktydige binnelandse opstand waaraan 7 000 saboteurs en guearrillavegters sou deelneem.
Gedurende sy loopbaan het Fischer nooit ontken dat hy 'n Afrikaner is nie. In sy studentejare in Bloemfontein was hy 'n Nasionalis en as student in Oxford het hy kontak met Nasionaliste behou en selfs een keer by 'n Dingaansdagviering in Londen opgetree. In hierdie tyd het Albert Hertzog hom gewaarsku om nie sy Afrikaneridentiteit te verloor nie. Sy biograaf skryf dat hy Verwoerd in Johannesburg uitgenooi het vir ete en hom probeer oorreed het om 'n sosialis te word. In 1965, terwyl hy vir die polisie gevlug het, het hy aan Beyers Naudé 'n brief van ondersteuning geskryf. Hy het geskryf net 'n Afrikaner soos Naudé kan mede-Afrikaners oorreed om van die pad van apartheid terug te draai. Dit, het Fischer beklemtoon, is noodsaaklik vir Afrikaneroorlewing. "Hoe snaaks dit vandag klink, dit is nie onmoontlik dat ons eendag mag saamwerk vir die Afrikanervolk nie."
By sy verhoor in 1966 het Fischer in sy betoog verklaar: "Ek is 'n Afrikaner," en gesê dat iets sinisters gedurende die 1950's gebeur het wat die toekoms van sy volk raak. Vir die veel strenger vorm van segregasie wat apartheid verteenwoordig, word die Afrikaners verantwoordelik gehou. "Dit hou vir die Afrikaners se toekoms niks goeds in nie. Dit kweek 'n diepgewortelde haat vir die Afrikaners, ons taal en ons politieke en rasse-uitkyk ... Swart mense is besig om hul geloof in samewerking met die Afrikaners te verloor." Dit is belangrik, het hy voortgegaan, dat ten minste een Afrikaner teen apartheid
Piet Cillié se hule in Die Burger ná Fischer se dood in 1975, weerspieël die Nasionaliste se ambivalente gevoelens teenoor die man: "Bram Fischer was van die stoffasie wat 'n volk, 'n beweging, 'n party, graag aan sy kant wou hê. So baie van sy hoedanighede, insluitend sy afkoms en familie-agtergrond, was 'reg' ... Ons wat van sy bloed is, maar sy politiek verfoei, kan ... nie ontkom aan 'n gevoel van groot jammerte oor 'n verlore seun wat nie teruggekeer het nie."
In 1966, Verwoerd se laaste jaar, het die poging om 'n "wit Suid-Afrika" tot stand te bring, sy uiterste punt bereik. De bou van huise in die swart woonbuurte is al in die vroeë 1960's vasgepen. In 1964 is die strengste wetgewing nog oor instromingsbeheer aangeneem. Die beheer is nou na buitestedelike gebiede uitgebrei. Dit het dit vir die staat moontlik gemaak om die sogenaamde "swart kolle", wat meesal lank gevestigde nedersettings op landbougrond was, op te ruim.
Die ideologiese verdediging van apartheid was nog feitlik ongeskonde. In 'n studie van die wit elites in die politiek, sakewêreld en staatsdiens wat laat in die jare sestig onderneem is, is bevind dat tussen 83% en 96% van die Afrikaners in die monster dit eens is met die volgende stellilngs: "Die Bantoe moet Bantoe bly", 'n "doktorsgraad vir 'n Bantoe is net 'n vermis" en 'n "veelrassige demokrasie is nie prakties nie". Meer as 80% het verskil met die stelling dat daar geen onderskeid in die vermoë van wit en swart mense is nie, maar slegs 'n onderskeid wat betref hul geleenthede.
Apartheid, soos vertolk deur Verwoerd, het teen 1966 'n skynbaarbaar onaantasbare houvas op die volksbeweging gekry. Die steun van die grondvlak is nie so moeilik om te verklaar nie: apartheid het veiligheid, bevoorregting en 'n goeie gewete gebied. Die juigende goedkeuring van die intelligentsia is moeiliker om te verstaan, behalwe as 'n mens onthou dat die Afrikaner-intelligentsia - die onderwysers, dosente, joernaliste en predikante - hegter as enige ander seksie ingelyf was in die volksbeweging met sy opvatting dat 'n volk hom self moet ontwikkel deur sy eie instellings. Die beste en die slimste in die intelligentsia h et in apartheid geglo: die joernalis Piet Cillié met sy soepele prosa en subtiele argumente en die akademikus Hendrik Verwoerd met sy doelgerigtheid en vasberadenheid en verbluffende oortuigingskrag.
As eel van die fees in Pretoria het Verwoerd op 31 Mei voor 'n skare van tussen 70 000 en 100 000 mense gepraat. In 'n duidelilke verwysing na die Louw-feesdrama het hy die versugting uitgespreek dat "soos by ander volke in hulle wonderuur" daar skrywers en digters mag ontstaan wat "die heldedade van hulle eie geslag" sal besing. "O, kon dit vir ons ook gegee word, soos dit in die uur van roem van groot volke in die verlede was, dat daar diegene kon opstaan wat nie weifend vra: wát is 'n volk? nie, maar wat sal uitjubel" dít is my volk, só is my volk, só kan hy ook wondere verrig, só is hy as skepper van 'n eie toekoms!"
Schalk Pienaar, wie se persoonlike verhouding met Verwoerd nooit goed was nie, het ná sy dood geskryf dat Verwoerd - asof dit die natuurlikste ding op aarde is - hom self as arbiter aangestel het om in elke geval te besluit wat goed en wat sleg vir die Afrikaners is. Ná Verwoerd se kritiek op Louw se drama, wat deur sommige joernaliste en briefskrywers geesdriftig ondersteun is, het dit alles vir Pienaar te erg geraak. Hy het in Die Beeld geskryf dat kritici wat Louw en sy drama as volksvyandig beskou, hulle behoort te skaam. "Wat is Van Wyk Louw se sonde in Pluimsaad? ... Hy sien grootheid en kleinheid, krag en swakheid, wysheid en onverstand, verraad, angs en heldemoed. alles wat hy saam in sy heldefiguur, pres. Steyn, die man aan wie twyfel nie vreemd was nie, en wat oorwin het omdat hy die swakhede van sy volk in homself kon oorwin. Dit moet dan Van Wyk Louw se sonde heet, dat hy twyfel durf opper het in 'n tyd waarin daar vrees is vir twyfel."
Op 6 September 1966, met Verwoerd op die kruin van sy mag, het hy in die Volkraad gevag vir 'n sitting om te begin. Daar is gegis dat hy 'n belangrike beleidsaankondiging sou doen. Net voordat hy sy toespraak sou begin, het Demetrio Tsafendas, 'n parlementêre bode, hom in sy bank met 'n mes doodgesteek.
Schalk Pienaar het in 'n huldeblyk in Die Beeld geskryf dat die man Verwoerd en die apartheidsbeleid feitlik ineengevloei het. Verwoerd het 'n eensame pad geloop en sonder 'n poliltieke testament gesterf. Piet Cillié het hom beskryf as die man wat in die oë van die wêreld die simbool van Suid-Afrika se taaiheid en koersvastheid geword het. Binnelands was sy invloed ongeëwenaard. "Soms het dit gevoel of hy die Suid-Afrikaanse toneel so volkome oorheers, of die meevoerende krag van sy persoonlikheid en gesag so oorweldigend is, dat inisiatief ondertoe noodwendig moes ly en dat vryburgerskap verdring kon word deur blote volgelingskap."
Nadat die verbod op die ANC en ander organisasies in die 1990's opgehef is, het die debat verander. Die dominante siening was nou 'n kombinasie van 'n kru weergawe van die librale siening van die vorige dekades en die ANC se beskuldiging van die apartheidstaat. Hiervolgens was apartheid, veral die hoogty daarvan onder Verwoerd, 'n onvermengde ramp - moreel, maatskaplik, ekonomies en polilties - wat Suid-Afrika baie jare agter laat raak het. Die ekonomiese groei en stabiliteit wat daar tussen 1948 en 1974 was, word hiervolgens beskou as vordering wat ten spyte van apartheid gemaak is. Terselfdertyd word apartheid die skuld gegee vir alle tekortkominge wat Suid-Afrika ná die afskaffing daarvan ervaar het.
Om apartheid te evalueer en in die besonder die Verwoerd-nalatenskap, is dit nodig om effens stipter na die verband tussen groe en politieke beleid te kyk. Ná die Tweede Wêreldoorlog was Suid-Afrika in 'n baie gunstige posisie vir 'n hoë ekonomiese groeikers. Daar was oorvloedige natuurlike hulpbronne, goeie verdienstes van buitelandse valuta (veral as gevolg van goudverkope), 'n gesofistikeerde finansiële stelsel, 'n goeie tegnologiese basis, 'n doeltreffende staatsdiens en 'n gevestigde plek in die wêreld se handelsnetwerk. Daar was ook groot tekortkominge: die grootste deel van die land se bevolking en dié van sy buurlande was baie arm, die onderwysstelsel vir sy onderhoriges was swak, swart en bruin werkers is nie behoorlik opgelei nie en hul produktiwiteit was laag. Ook het die vervaardigingsektor nie daarin geslaag om 'n stewige uitvoervermoë op te bou nie. (Dit was die produk van segregasie en 'n te groot afhanklikheid van die uitvoer van goud.)
Tussen 1948 en 1981 het die Suid-Afrikaanse ekonomie teen 'n koers van 4,5% per jaar gegroei. Dit was omtrent die gemiddelde groei van 'n groep van twintig vergelykbare ontwikkelende ekonomieë van middelgrootte, soos dié van Oostenryk, Venezuela, Argentinië, Spanje en Chli. Preece meen nietemin dat Suid-Afrika sonder apartheid veel vinniger kon gegroei het soos Japan of Korea en sodoende 'n groot verligting van armoede kon bewerkstellig het.
'n Stabiele demokrasie met 'n vrye mark het telkens tot stand gekom as die produk van 'n lang tydperk van bestendige groei, hoofsaaklik in die private sektor en deur die ontwikkelilng van die vervaqardigingsektor. Dit het gewoonlik sowel 'n stewige middelklas opgelewer as 'n werkersklas wie se werks- en leefomstandighede 'n tyd lank sterk verbeter het.
Aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog was Suid-Afrika ver van ryp vir 'n stabiele demokrasie, met sy ekonomie wat nog hoofsaaklik van die landbou en mynbou afhanklik was. Die lone van die wit werkersklas het genoeg gestyg om aan hulle 'n ordentlike bestaan te verseker, maar die werks- en leefomstandighede van die bruin en swart werkers was nog haglik.
Daar was in 1948 twee duidelike altenatiewe vir apartheid: 'n liberale demokrasie en 'n sosialistiese stelsel. Sou enige van dié twee beter as apartheid gevaar het om te groei, stabiliteit en groter vryheid te verseker? Dit is die kritiese vraag as 'n mens die bespreking van apartheid verder as 'n ongekwalifiseerde veroordeling wil voer.
Om die vraag te beantwoord, moet die historikus hom op die terrein van spekulasie begeef, wat vol slaggate is. al wat die ondersoek in 'n sekere mate kan help, is 'n vergelykende studie. Die ontwikkelinge in Suid-Amerika in die laaste helfte van die vorige eeu toon dat 'n liberale demokrasie gegrond op die algemene stemreg gereeld gelei het tot buitensporige eise van die massa, ernstige stryd en die uitwyk van kapitaal. In Afrika was dit ook 'n droewige verhaal wat demokrasie betref. Ná die onafhanklikwording van talle state rondom 1960 het die demokratiese instellings gou in duie gestort en die ekonomiese groei was traag of selfs negatief. Die bewindhebbers van Afrika het geglo in sosialisme of wat genoem is staatskapitalisme. Daar was 'n ongegronde geloof dat die staat die masjien vir ekonomiese groei kon verskaf en self sekere sleutelbedrywe kon bestuur. State het al hoe meer mense in diens geneem tot op die punt dat die staatsdiens en ondoeltreffende staatskorporasies 'n ondraaglike las op die begroting geplaas het.
van hul stem. Maar dit het in geen ander veelrassige land gebeur nie en daar was geen rede om te glo dat dit 'n werkbare oplossing vir Suid-Afrika sou wees nie. Voor die verkiesing van 1948 het Jan Hofmeyr besef dat hy nie in staat sou wees om aan sy kieserskorps die soort hervormings te verkoop waarop die leiers van die stedelike swartes aangedring het nie (sien p.404). Selfs indien hy wel kon slaag met 'n klein uitbreiding van die stemreg aan swart mense, i s dit onwaarskynlik dat die ANC dit sou aanvaar het, behalwe vir 'n beperkte tydperk. Die dae van 'n konserwatiewe ANC-leierskap wat bereid sou wees om wit leiding te aanvaar, was toe al verby.
Dit is onwaarskynlik dat die invoer van die gekwalifiseerde stem in Suid-Afrika ná die Tweede Wêreldoorlog stabiliteit sou verseker het. Die vlak waarop mense vir stemreg kwalifiseer, sou waarskynlik hoogs omstrede gewees het, ook in die wit gemeenskap, omdat kandidate vir 'n party wat deur Engelssprekendes oorheers is, waarskynlik meer swart en bruin stemme sou gekry het. 'n Wankele regering onder druk van wit kiesers wat die kwalifikasievlak wil opstoot en swart kiesers wat dit laer wil hê, sou ongetwyfeld beleggers afgeskrik het. Dit kos nie veel verbeelding om te dink aan 'n Hofmeyr-regering wat van een krisis in die ander strompel totdat daar uiteindelilk 'n stelsel van algemene stemreg is nie. Suid-Afrika kon dieselfde pad as Argentinië geloop het.
Dit is goed moontlik dat, soos in baie ander Afrika-lande, die eerste swart regering in Suid-Afrika pragmaties sou gewees het, soos die Kenyatta-regering in Kenia en die vroeë Mugabe-regering in Zimbabwe. Dit is egter ook moontlik dat 'n swart regering wat in die loop van die 1950's en 1960's in Suid-Afrika aan die bewind sou gekom het, nie slegs "staatskapitalisme" sou aangegryp het nie, maar ook duur sosialistiese ekskperimente soos dié in Zambië en Tanzanië sou uitgevoer het. Tot die 1970's het die Derde Wêreld die staatsbeplande ekonomie bewonder en die Kommuniste, wat sterk in die ANC as beweging verteenwoordig was, sou ongetwyfeld sterk druk ten gunste daarvan uitgeoefen het. Die mislukking van die Oos-Europese ekonomieë het nog voorgelê.
Dit is waarskynlik dat die Kommuniste in die ANC-alliansie hulle deeglik sou laat geld het as daar groot politieke onstabiliteit ontstaan het ná 'n ANC-magsoorname in die 1950's. Iemand wat dit verwag het, was Alan Paton, 'n liberaal wat so 'n goeie verhouding met Bram Fischer gehad het, dat hy in 1966 bereid was om vir sy verdediging te getuig. Uit sy eie geskrifte blyk dit egter duidelik dat hy geglo het dat Kommuniste met hul hande op die hefbome van mag groot onheil sou inhou. Hy het van 'n mede-liberaal
verskil wat aan hom gesê het hy sou vermoor word as Bram Fischer se party as deel van 'n ANC-alliansie aan die bewind kom. Hy het egter gehoop dat sy vriend Bram in sulke omstandighede 'n gesant na hom sou stuur met 'n eenrigting-vliegtuigkaartjie en die boodskap: "Get out of here as fast as possible."
Wat Suid-Afrika gekry het, was nie sosialisme of 'n liberale demokrasie nie, maar apartheid. Die NP-regering het ná sy oorwinning in 1948 'n konserwatiewe ekonomiese beleid gehandhaaf wat die grondslag gelê het vir bestendige ekonomiese groei. Begrotingsoorskotte is gebruik om skuld te betaal. Teen die tyd dat Verwoerd die leisels oorgeneem het, het die regering al die plan om die myne te nasionaliseer, laat vaar en daar was geen plan vir Afrikanerkwotas nie. Die regering het buitensporige looneise van wit werkers verwerp. Hoewel Verwoerd se Bantoe-onderwys gekritiseer is omdat die besteding aan wit en swart so ongelyk was, het dit werkers se geleentheid aansienlik verbeter. Die republiek wat in 1961 uitgeroep is, het slegs 'n simbolliese verandering verteenwoordig. Nóg die republiek nóg die verbreking van die Statebondsbande het die handel met en beleggings deur Brittanje, Suid-Afrika se grootste handelsvennoot, nadelig beïnvloed. Die enigste vraag vir sakeluui was of die regering 'n sterk swart uitdaging die hoof sou kon bied. Verwoerd het gou gewys dat hy alle middele van die staat sou gebruik om opstande te onderdruk en geen plan het om apartheid te hervorm nie.
Dit was apartheid en Verwoerd en sy onderdrukking van die opstand wat op die Sharpeville-slagting gevolg het, wat die weg voorberei het vir die beleggings wat van 1961 in die land ingestroom het. Dit het weer aan plaaslike beleggers die vertroue gegee om te belê. Apartheid onder Verwoerd het ook 'n groot ekonomiese koste gehad, veral in die vorm van 'n onproduktiewe arbeidsmag, 'n gebrek aan vaardighede en 'n groot omset van werkers as gevolg van die reuse-omvang van die trekarbeid. Maar dit het die ekonomie in die 1950's en 1960's nog nie geskaad nie omdat die vervaardigingsektor nog so klein en ongesofistikeerd was. Hierdie en die andeer koste van apartheid sou h ulle eers 'n dekade of wat ná Verwoerd se dood laat geld. Die Verwoerd-periode het egter 'n belangrike fase verteenwoordig in die proses wat in Hertzog se Pakt-regering begin het om sekondêre nywerhede te vestig en die ekonomie te diversifiseer. Suid-Afrika het, anders as so baie kolonies, nie afhanklik van die metropool gebly nie.
Howard Preece het nie net geskryf dat dit apartheid se skuld is dat Suid-Afrika nie vinniger gegroei het nie. Hy het ook geargumenteer dat die ekonomiese groei tydens
Dit was natuurlik min troos vir mense met wie dit in die reservate boomskraap gegaan het. Ook vir hulle was daar egter 'n skrefie hoop: die vooruitsig van 'n werk, al was dit teen 'n baie lae loon. Prof. J.L. Sadie het bereken dat 73,6% van die nuwe toetreders tot die arbeidsmark in 1965 in die formele sektor 'n werk gekry het. Dit was 'n koers wat nog nie voorheen bereik is nie. Dit sou in 1970 tot 76,6% styg, maar daarna daal tot 43,4% in 1998.
Namate Verwoerd al hoe meer mag in hom self verenig het, het hy hom al hoe meer laat geld. Eben Dönges het gedink dat hy meer diktatoriaal geraak het. Dit lyk onwaarskynlik dat hy die soort leier was wat die pragmatiese aanpassings sou kon maak wat die hoër groeikoers spoedig sou noodsaak. Schalk Pienaar het tot die slotsom gekom dat Verwoerd se oorheersing van die debat onder die Afrikaners en die groter wit gemeenskap 'n valse gevoel van veiligheid gewek het. Dertien jaar ná Verwoerd se dood het Pienaar vertel hoe geskok hy was toe Verwoerd die dag in die Volksraad vermoor is. By sy huis die aand het 'n vriendin skielik gevra: "Ons voel almal soos ons nou voel. Maar sê my, hoe lank sou Suid-Afrika Verwoerd nog verdra het?" Pienaar skryf: "Daarmee het sy my uit my toestand van geskoktheid geskok. Amper die hele Suid-Afrika stel al vandag daardie vraag."