Binne die konteks van ’n bundel oor armoede kyk hierdie opstel kortliks na perspektiewe op God en menswees in en rondom 1 Timoteus 2:8-15, en die moontlike implikasies daarvan vir ’n verantwoorde bybels-teologiese reaksie op die vele gestaltes van armoede wêreldwyd, en veral in die Suid-Afrikaanse konteks. Hierdie perikoop is een van die mees omstrede Bybeltekste in die lig van baie vroue se geloofservarings vandag (vgl Jacobs 2002).2 As uitgangspunt probeer ek breedweg twee uiterste posisies in die verstaansgeskiedenis van die Nuwe Testament – as verrekening van dié tekste se voortgaande gesag en relevansie – vermy:
Elke geslag Bybelnavorsers word spesifiek uitgedaag om na te dink oor wat vir verskillende ontvangers onder spesifieke omstandighede (blywende) goeie nuus sal wees – met ander woorde, oor wat werklik bevrydend, helend en probleemoplossend sal wees.4 Dit is presies in hierdie dinamiese (dog brose, riskante) verstaansruimte wat die gesag van die Bybel altyd weer nuwe gestaltes aanneem. Skrifgesag definieer sigself trouens deur die eeue binne die voortgaande wisselwerking tussen die lewendmakende Gees van God, geloofsgemeenskappe en die antieke bybelse tekste. Die transformerende krag van hierdie tekste lê juis in die interaksie tussen die uitnodiging om hul “voorgestelde wêreld” te bewoon (Ricoeur 1975) en gelowiges se geloofwaardige toe-eiening daarvan. So ’n benadering omsluit die vele kante van die hermeneutiese spiraal, en wil getrou wees aan die dinamiese aard van hierdie tekste, wat in sigself prosesse van verstaan en voortdurende heroriëntasie verteenwoordig en daarom vra vir soortgelyke prosesse van (her)interpretasie in nuwe tye en omstandighede.5 ’n Wesenselement in die vertolking van bybelse tekste is die teologiese “perspektief” of “gesigspunt” van die bedoelde (geïmpliseerde) skrywers en ontvangers. Perspektief verwys na ’n mens se lewens- en wêreldbeskouing of verwysingsraamwerk – die mees fundamentele oriëntasie (verankering of verbondenheid) vanwaar jy probeer sin skep en die wêreld interpreteer. In die geval van die Bybel verteenwoordig “perspektief” die manier waarop die skrywers hul geloofsverbondenheid aan God met hul praktiese daaglikse lewe geïntegreer het. Om die oriënterende perspektief of gesigspunt van ’n teks te verreken is dus van wesenlike belang vir die hervertolking en funksionering daarvan by latere gehore.6
Die Pastorale briewe (1 en 2 Timoteus, Titus) – geadresseer aan die leiers van vroeë geloofsgemeenskappe in Klein-Asië – is besorg oor die beskerming van die lering en etos van die Christelike geloof teen praktyke wat die integriteit daarvan kon bedreig. Volgens 1 Timoteus 1:3 was Timoteus ten tye van die skrywe in Efese, waar Paulus hom tydens sy derde sendingreis agtergelaat het om opvolgwerk te doen nadat hulle die gemeente daar vir ’n tyd lank bedien het. Die mening van navorsers loop egter uiteen wanneer dit kom by die plasing van 1 Timoteus in terme van tyd, skrywer en omstandighede (vgl Pelser 1984:190; Dewey 1998). Wat ook al die geval mag wees, die skrywer blyk besorg te wees oor bepaalde opponente of vals leraars, hoewel hulle nie duidelik geïdentifiseer word nie. Die teks verwys slegs na enkele spore van hul invloed in die gemeenskap, en die skrywer se passievolle reaksie daarop. Sy patos vir die geloofwaardigheid van die bevrydende, helende genade van Jesus Christus word veral uitgedruk in herhalende uitdrukkings soos
Dit is vanuit hierdie teologies-etiese visie dat ek glo die dinamika van 1 Timoteus 2:8-15 verstaan behoort te word. Ek maak nou ’n paar kort opmerkings oor die implikasies van so ’n perspektief vir die verstaan van vroue se menswaardigheid, wat uiteindelik ten nouste verband hou met die oorsake en gevolge van fisiese armoede wêreldwyd.
1. Dit is duidelik dat die voegwoord οὒν (daarom) in 2:1 ’n wentelpunt in die skrywer se gedagtegang verteenwoordig. Dit wat daarop volg is ’n direkte en logiese uitvloeisel van die voorafgaande waarin die doel van die brief uitgespel word (1:3-7,11). As gevolg van die ontwrigting en disharmonie wat deur onbetroubare leringe veroorsaak is, wil die skrywer seker maak dat behoorlike gedrag in die erediens gehandhaaf word. God se doel is immers dat alle mense deur die betroubare evangelie van Christus gered sal word (1:15). Die gelowiges word gemaan om vir alle mense voorbidding te doen, veral vir hulle in gesagsposisies (2:1-2).
Dit is tipies van die onbetwiste Pauliniese briewe dat ’n werkwoord in ’n kousale sin deur die voegwoord γὰρ opgevolg word (Bowman 1992:203). In 1 Timoteus 2:13-14 redeneer die skrywer by wyse van analogie wanneer hy die swyggebod ten opsigte van vroue in die erediens motiveer. Na aanleiding van die algemene inhoud van hierdie verse, asook die spesifieke verband met die Septuagint-vertaling van Genesis 2 en 3, kan dit wees dat die skrywer die algemene rabbynse metode van ’n kort formule of aanhaling gebruik het om die gehoor se aandag op die skeppings- en sondevalverhale te vestig (Bowman 1992:203-204; Keener 1992:113-117). Die vraag is wat die bedoelde retoriese effek daarvan sou wees. In die verstaansgeskiedenis van die teks is Adam se status as eerste-geskapene (Gen 2) en Eva se verleiding deur die slang (Gen 3) dikwels vertolk as sou dit die meerderwaardigheid van mans en die on(der)geskiktheid van vroue – ook vir leierskap – legitimeer. Dit is myns insiens egter meer waarskynlik dat Eva se (negatiewe) rol hier retories dien as ’n waarskuwing vir almal (vroue én mans) wat tot vals leringe geneig het (1:3; 4:1,2; 6:3-5,20; vgl Wiebe 1994:60-61). So ’n vertolking sou koherent wees met die breë teologies-etiese gerigtheid van 1 Timoteus. Dit kan selfs wees dat die skrywer met die verwysings na die skepping- en sondeval-verhale ’n soort misbruik van die Tora (as deel van die dwaling) in gedagte kon hê…
Dit het duidelik geword dat die perspektief of gesigspunt vanwaar, of die “lens” waardeur ’n gehoor (on)bewustelik kies om ’n teks te interpreteer ’n deurslaggewende element in die kommunikasie van daardie teks is. Gedurende die interpretasie- en ontvangsgeskiedenis van 1 Timoteus 2:8-15 deur die eeue is die fundamentele oriënterende perspektief en beroep op die aard van ’n lewegewende God, en die kerk as lewegewende huishouding van hierdie God, dikwels onderwaardeer. In plaas daarvan het die (ongenuanseerde) swyggebod teenoor vroue op ’n ironiese wyse dikwels die primêre filter geword waardeur die res van die teks verstaan is, wat die bedoelde retoriese effek daarvan tragies geïnhibeer het.
Ten spyte van die Gereformeerde tradisie se diep respek vir die Bybel as wonderbare “Woord van God”, het dit veels te dikwels in die verlede ’n onkritiese houding geduld ten opsigte van dominante kultuurhistoriese waardes in kontekste waarin die bybelse tekste ontstaan én deur die eeue ontvang is. As gevolg daarvan is die dinamiese prosesse van (her)interpretasie in hierdie tekste – soos deur hul metaforiese taal geartikuleer – as ’n belangrike hermeneutiese sleutel vir later gehore verwaarloos. Die implikasies daarvan vir die bedieningspraktyk van kerke, en by name vir Christene se reaksie op die armoede-pandemie in die wêreld en veral op die Afrika- kontinent, is “eenvoudig” oorweldigend. Die kernvraag vir hierdie opstel is: Hoe sou die Bybelwetenskappe – met 1 Timoteus 2:8-15 as gevallestudie – daarin kon help?
My doel was om eerstens die sintaktiese en semantiese potensiaal van ’n ou gekanoniseerde teks te probeer ontgin deur na retoriese klemme, kontraste en skuiwe te kyk, asook na die moontlike skok-effek daarvan ten opsigte van die verstaan van God en menswees. Sou ’n mens dit verder waag en vandag die 1 Timoteusskrywer raadpleeg om wysheid ten opsigte van die armoedevraagstuk in ’n land soos Suid-Afrika, sou hy waarskynlik Christelike gemeenskappe met dieselfde radikale perspektief as destyds uitdaag. Hy sou ons waarskynlik daaraan herinner om as die huishouding van God steeds “draers en beskermers van die waarheid” oor God en menswees te wees (3:15), en daardeur mekaar én die samelewing waardiglik te leer kyk, praat en leef op ’n aarde wat smag na geregtigheid en heling.