NG Gemeente Umtata – Gemeentegeskiedenisargief
NG Gemeente Umtata
Durhamstraat 23, Mththa
Die NG Gemeente Mthatha is 'n gemeente in die Sinode van Oos-Kaapland.
Die NG gemeente Mthatha (vir die grootste deel van sy bestaan geskryf "Umtata") is die enigste oorblywende gemeente van die Nederduitse Gereformeerde Kerk in die voormalige tuisland Transkei nadat al die ander gemeentes mettertyd gekwyn en ontbind of by ander gemeentes ingelyf is, naamlik Butterworth (gestig 1958, ingelyf by die eertydse gemeente Komga omstreeks 1978), Du Plessis (1919, deels in die tuisland Transkei en deels in die aanliggende Oos-Kaapland, ingelyf by Indwe) en Pondoland (1948, ingelyf by Kokstad op 24 September 1968). Dieselfde lot het die enigste gemeente van die Gereformeerde Kerk, Transkei, gestig in 1955, oorgekom toe dit in 1974 ontbind het.
Hoewel Umtata eers in 1890 of '91 as selfstandige gemeente van die NG gemeente Dordrecht afgestig is, het daar reeds in 1872, kort ná die aankoms van die eerste boere in die Transkei, 'n kerkgeboutjie van sooie verrys. Dit was in die buffergebied wat die destydse regering daargestel het met die hoop dat blanke nedersetting die voortdurende oorloë tussen die Pondo en die Temboes tot 'n einde sou bring. Hoewel plase gratis verkrygbaar was, is al die grond nie beset nie. Teen 1877 het die stryd opnuut uitgebars sodat die boere in 1880 die wyk moes neem. In die agt jaar wat gevolg het, is die geboutjie tydens hul afwesigheid deur strydende inboorlinge vernietig.
Ds. Helgard Müller se voorganger in die NG gemeente Barkly-Oos, ds. Geo. S. Malan, het al in 1886 die verafwonende lidmate in Griekwaland-Oos en Temboeland besoek, maar dit was veral ds. Müller wat hom oor hierdie afgeleë buitewyke, wat eintlik buite die grens van die gemeente Barkly-Oos gelê het, ontferm het. Die verwagting van die eerste intrekkers in dié verre uithoek van die Kaapkolonie was baie groot, maar so ook hul ontnugtering. Misreën het tot 12 dae aangehou en die grond het 'n pappery geword. Riviere het weke lank aaneen vol gebly en alle verbinding met die buitewêreld afgesny. Daar was nie paaie om van te praat nie. Gras het meer as 'n meter hoog gestaan en mens of dier wat daardeur 'n weg wou baan, het papnat geword. In die vleie wat moerasse was, het diere dikwels vasgesit en kon nie sonder hulp uitkom nie. Perde, wat die enigste vervoermiddel was, het gekwyn en gevrek. Die bosluis wat ooskuskoors gedra het, het vee uitgeroei. Armoede en terneergedruktheid het die boere moedeloos gemaak.
Burgersdorp se Ring gryp in
Midde-in dié benaderde omstandighede het die Ring van Burgersdorp besluit om die uitgeweke lede van die Kerk geestelik te bearbei deur leraars van aangrensende gemeentes as konsulente na die setlaars in Griekwaland-Oos te benoem. Elliot, Cala en Embokotwa (laasgenoemde twee van 1919 die dienspunte van die NG gemeente Du Plessis) sou deur die leraar van die NG gemeente Dordrecht bearbei word en Ugie, Maclear, Mount Fletcher, Cedarville en Umtata deur die leraar van die NG gemeente Barkly-Oos. Dié reëling het voortgeduur tot 1888 toe daar nuwe lewe en ontwaking onder die NG lidmate in Griekwaland-Oos en Temboeland gekom het danksy die beroep wat ds. W.A. Alheit na Dordrecht aangeneem het. Hy het verklaar dit is sy doelwit om "ons verstrooide geloofsgenote" in Griekwaland-Oos en Temboeland te bearbei. Kort voorheen het die NG gemeente Barkly-Oos 'n nuwe leraar in die persoon van die jeugdige en wakkere ds. Helgard Müller gekry. Hy sou hom in die besonder bepaal by die lidmate in Griekwaland-Oos.
Danksy di. Müller en Alheit se ywer is Cedarville in 1888 as afsonderlike gemeente afgestig, maar weens die geldelike toestand sou die gemeente aanvanklik nie 'n eie leraar beroep nie. Die NG gemeente Elliot het in 1891 gevolg en ds. J.C. du Plessis, na wie die NG gemeente Du Plessis in 1919 genoem is, is op Elliot as die gemeente se eerste leraar bevestig. Sy opdrag was om oral in Griekwaland-Oos en die Transkei-gebied waar ook al moontlik, gemeentes te stig. Deur sy arbeid het Matatiele, Ugie, Kokstad en Embokotwa elk 'n gemeente gekry.
Toe Ugie van 1891 af onder Barkly-Oos ressorteer, het ds. Müller hierheen afgekom om die sakramente te bedien op al die verspreide plekke van samekoms. Hy het die uiterste ontberings uitgestaan, maar nooit verslap nie. Die kapok en misreëns en die lang ure op die perd het naderhand sy gesondheid aangetas en hom na 'n vroeë graf gesleur. Later het Ugie onder Umtata geval en is dit deur ds. E.C. Anderssen bearbei. Ook ds. August Ahrbeck het as hulpprediker van Umtata, nadat hy gedwing is om in die NG gemeente Prieska te bedank weens allerlei bewerings teen hom, Ugie besoek en bearbei.
Dit was 'n blye dag toe die Ring van Burgersdorp in 1888 besluit om 'n hulpleraar vir Griekwaland-Oos en Temboeland aan te stel in die persoon van prop. W.S.E. Rörich, wat in Maart 1889 op Dordrecht georden is. Hy het as hulpprediker onder die toesig gestaan van die gemeente Barkly-Oos sowel as Dordrecht. In sy godsdiensverslag kon ds. Müller berig dat danksy die toegewyde arbeid van ds. Rörich die buitewyk Ugie meer gereeld bearbei kon word. Die leraar van Barkly-Oos was vol vertroue dat die dag nie meer ver was nie waarop Slangrivier en Ugie tesame tot 'n afsonderlike gemeente afgestig sou kon word. (Dit het eers in 1903 gebeur.)
Ook vir Cedarville, waar in 1888 'n afsonderlike gemeente gestig is dog sonder 'n predikant weens die geldelike situasie, het ds. Müller gedoen wat hy kon. In September 1889 het hy byvoorbeeld vergesel van prof. J.I. Marais van die Kweekskool wat Barkly-Oos op ds. Müller se uitnodiging besoek het, die lang pad na Cedarville en Umtata afgelê waar hulle op onderskeidelik 22 en 29 September die Nagmaal bedien het. In 1890 het ds. Müller weer 'n konsulentsreis na Cedarville onderneem wat toe nog altyd vakant was. (ds. D.F. Bosman is trouens eers in April 1892 as Cedarville se eerste leraar bevestig.)
In 1889, toe die boere terugkeer, is deur ds. J.P. Jooste, leraar van die NG gemeente Komga van 1882 tot 1894, 'n begin gemaak met dienste op Roodeheuwel (die latere Decoligny-sendingstasie), wat dan ook later as kerkplaas aangekoop is en waar in 1903 'n sierlike kerkgebou in die gotiese styl verrys het, soos blyk uit ou tekeninge wat nog in die kerkraad se besit is. Daar is genotuleer dat die boukoste laag was omdat gemeentelede baie van die werk self gedoen het. Die heer Kriel, 'n lidmaat, het beloof om enige tekort teen "zeer billijke renten" voor te skiet. Op 18 September 1903 het die boukommissie sy laaste vergadering gehou en oorhandig toe die gebou "met de schuld" aan die kerkraad. Die skuld het £702.4.6 bedra. Die pastorie op Cicira is reeds in 1902 voltooi en deur ds. S.P. Helm bewoon. Die Cicira-kerk het ook sy kerkhof gehad en wel 200 treë na die suide. Gedurende 1949 het die Kerkraad besluit om 5 sjielings per maand tot die instandhouding daarvan by te dra.
Verskuiwing van Coligny
Die indertydse leraar, ds. C.C. Nepgen, het die kerkgebou se hoeksteen op 21 Julie 1922 gelê. Die bewoording lui: "Christus de uiterste hoeksteen. Gelegd door ds. C.C. Nepgen, M.A. B.D. 21 Julie 1922." Dis nie meer bekend wie die gebou ontwerp het nie.