PressReader - Weg! Platteland: 2015-12-01 - Laat ’n mens dink
Die ver­val wat op baie dor­pe te sien is, het vroe­ër be­gin as wat ’n mens dink, sê Al­ber­tus van Wyk. Maar, meen hy, daar ís hoop.
Weg! Platteland - 2015-12-01 - News - Al­ber­tus van Wyk is die be­stu­ren­de re­dak­teur van Land­bou­week­blad.
Die plat­te­land is nié die he­mel nie, sê Al­ber­tus van Wyk
Ek woon die groot­ste deel van my le­we – die af­ge­lo­pe 26 jaar al – in of na­by ’n stad, maar die eer­ste 18 jaar het ek op die plat­te­land ge­bly. Soms ver­lang ek in­tens na daar­die oop ruim­te en stil­te van die oos­te­li­ke Ho­ë­veld.
Een slag toe ek so ver­lang, het ek by ’n Fa­ce­book-groep vir in­wo­ners van my eer­ste tuis­dorp aan­ge­sluit. Maar ek het die groep spoe­dig ver­laat, want dit was net nog ’n plek in die ku­ber­ruim waar men­se me­kaar op die mees be­denk­li­ke ma­nier ta­kel. Jong wit men­se, nos­tal­gies oor die dorp soos dit was, het swart men­se ge­bla­meer vir die ag­ter­uit­gang. “Al­les wat ons op­ge­bou het, het jul­le net weer af­ge­breek,” was die trant van die meer ge­ma­tig­de be­skul­di­gings.
Die dorp is skaars 30 km an­der­kant die laas­te uit­ge­strek­te woon­buur­te van die ver­re Oos-rand, “op die ou Dur­ban­pad”, soos men­se daar be­duie. Dis mie­lie­wê­reld en bees­wê­reld. Op sner­pen­de win­ters­og­gen­de, op lan­de met droë geel oes­res­te en in mod­de­ri­ge don­gas, staan die stoom op die vel van taai dra­kens­ber­ger- en ngu­ni­bees­te. Van die eer­tyd­se mel­ke­rye met vet hol­stein­koeie is wei­nig oor. Ver­voer­kos­te het hul­le ge­kel­der – dis te ver van die stad af.
Ska­pe be­spik­kel de­ka­des al nie meer die stop­pel­lan­de nie. Hier noem hul­le dit “ta­ke a­ways”: ’n Be­hen­di­ge skaap­dief laai bin­ne 20 mi­nu­te ’n mi­ni­bus vol kar­kas­se, keel­af­ge­sny en uit­ge­bloei.
DIS WAAR DAT DIE DORP ag­ter­uit­ge­gaan het, soos baie an­der in die ou Trans­vaal en Vry­staat, ver­al op ma­nie­re wat vir mid­del­klas­men­se saak maak. Die roos­tuin voor die po­li­sie­sta­sie en die twee groot palms voor die pos­kan­toor het ver­dwyn. Die dorp het nie meer ’n G­riek­se bak­ke­ry-en-tee­ka­mer nie. In S­ta­sie­straat waar die In­di­ër­win­kels is, is daar nie meer vier lap­win­kels en ’n fiets­win­kel waar jy e­nig­iets van trom­pies en nies­poei­er tot O­ka­pi-mes­se kan koop nie.
Waar daar ’n wil­ge­woud voor die bi­bli­o­teek was met ’n fon­tein en die on­ver- my­de­li­ke se­ment­stand­beeld­jie van ’n seun wat staan en pie­pie, het ’n cha­o­tie­se tax­istaan­plek spon­taan ont­staan. Op die uit­ge­trap­te aar­de is daar nie meer ’n boom in sig nie. Die bi­bli­o­teek self is iets van die ver­le­de, en waar die dorp­sten­nis­ba­ne was waar­op oom Piet en tant Ri­ta Kot­zé el­ke Woens­dag­mid­dag ’n paar pot­te ge­speel het, staan in die rooi­gras net ’n paar ge­roes­te pa­le soos ’n ou man se ha­re.
Op Sa­ter­dae is dit ’n be­si­ge plek, met men­se en taxi’s wat maal bui­te die drank­win­kel en In­di­ër-klein­han­de­laars. Dees­dae is dit veel meer A­fri­ka-han­dels­pos as En­gel­se vil­la­ge. Die teer­paaie is vol slag­ga­te en die swart­ge­bran­de oop er­we lê be­saai met rom­mel.
’n Mens moet da­rem ook eer­lik wees en nie al­les wat toe­ka ge­beur het, i­de­a­li­seer nie. Ons is al­mal soms ge­neig om te glo die he­mel is op die plat­te­land.
Die i­dee dat al­les mooi­er, na­tuur­li­ker en heil­sa­mer is bui­te die ste­de, is niks nuuts nie. In die Re­nais­san­ce al is die ver­tel­ler in die so­ge­naam­de pastora­le ge­dig­te ge­woon­lik ’n skaapwagter on­der ’n o­lyf­boom met ’n blad­sak vol brood, wyn en kaas, ie­mand wat die rein­heid en heil­sa­me op­brengs van die na­tuur be­sing. En ge­woon­lik ook die rein­heid en po­ten­si­ë­le op­brengs van die diens­mei­sies on­der die na­bu­ri­ge o­lyf­boom.
My tuis­dorp was ook nie des­tyds, voor die ag­ter­uit­gang, ’n knus en ou­li­ke plat­te­land­se en­kla­ve waar ge­goe­de stads­men­se oor na­we­ke uit­span en ma­koue laat­mid­dag pik-pik in die hoof­straat af­wag­gel on­der be­ge­lei­ding van klin­ge­len­de melk­em­mers nie. Dit was ’n stow­we­ri­ge plaas­dorp met ’n ko­ö­pe­ra­sie, ’n lor­rie­staan­plek, ’n een­ster­ho­tel vir rond­rei­sen­de smou­se en ’n fa­brieks­groot­te slag­pa­le wat soms ’n klan­kie oor die dorp laat hang het. “Hul­le brand al weer bloed,” het die men­se ge­sê.
Ons het al die vry­he­de en a­von­tu­re van klein­dorp­se kin­ders ge­had. Ek en my ma­ters het ná skool die dorp op ons fiet­se in­ge­vaar en eers teen son­on­der huis ge­kry. El­ke huis was op ’n erf van ’n hal­we ak­ker, en op el­ke erf was ’n vrug­te­boord. Ons het dui­we ge­skiet met ’n ket­tie en me­kaar se oë am­per uit­ge­gooi met klei­lat. Ons het kaal­gat in dam­me ge­swem, ghie­lie­mien­tjies in af­ge­sny­de Co­ke­bot­tels in die B­les­bok­spruit ge­vang en teen le­wens­ge­vaar­li­ke foe­fie­slaaids af­ge­neuk. En ja, ons het per­skes, ap­pel­ko­se en ca­taw­ba-drui­we by die pas­to­rie ge­steel en in kus­sing­slo­pe ge­stop, wat in my ge­val nie sin ge­maak het nie, want my pa was die do­mi­nee.
AS ’N MENS DIE GE­SKIE­DE­NIS lees, be­sef jy on­danks die kor­rup­sie en on­be­hol­pen­heid van die ANC se dorps­ra­de en mu­ni­si­pa­li­tei­te kan hul­le nie al­leen die blaam kry vir die ag­ter­uit­gang nie. Toe ek in die ja­re se­wen­tig ’n kind was, was daar by die der­tig groot boe­re in my pa se ge­meen­te. Maar hul­le het een ná die an­der uit­ge­boer soos boer­de­ry wê­reld­wyd min­der wins­ge­wend ge­raak het. Ek ont­hou goed hoe die I­su­zu- en Hi­lux­bak­kies in die ver­woes­ten­de droog­te van 1983 en die ja­re daar­na voor die kroeg van die ho­tel in die hoof­straat ge­staan het. As ons ver­by­ry in ons Volks­wa­gen Ke­wer, sou my ma ge­demp vir my pa sê: “An­dries se bak­kie. Hy ook nou...”
Teen 1994 was min­der as die helf­te van daar­die der­tig boe­re oor. En toe, in 1996, on­der die lei­ding van De­rek Ha­ne­kom, des­tyd­se mi­nis­ter van land­bou en grond­sa­ke, en die land­bou­e­ko­noom prof. Eckart Kas­sier, is al die
be­mar­kings­ra­de af­ge­skaf – die Mie­lie­raad, die Ko­ring­raad, die V­leis­raad, die Sui­wel­raad en nog ’n paar an­der. Wat dit be­te­ken het, was dat boe­re nie meer be­skerm is nie, dat die staat nie meer vas­ge­stel­de pry­se vir hul­le pro­duk­te ge­waar­borg het nie, en dat hul­le hul­le eie ko­pers moes gaan soek. Hul­le moes in die ope mark mee­ding.
In 2007, toe my pa af­tree, was daar net ses groot boe­re in sy ge­meen­te oor.
Op baie dor­pe was dit die­self­de: Na­ma­te plaas­wer­kers van mis­luk­te pla­se af ge­trek en boe­re hul­le plaas­wer­kers ver­min­der het om te oor­leef, het die plak­kers­kam­pe aan die bui­te­wy­ke van die towns­hips ge­groei. Klein­han­de­laars, kle­re­win­kels, vul­sta­sies en ko­ö­pe­ra­sies het toe­ge­maak. Mu­ni­si­pa­li­tei­te se in­kom­ste het erg ge­krimp. Niks hier­van het e­nig­iets te doen ge­had met die on­be­hol­pen­heid van swart stads­ra­de nie.
EK IS BAIE LIEF VIR DIE MEN­SE van die plat­te­land. Ek sal eg­ter nooit kan te­rug­gaan na die plek waar ek van­daan kom nie. Dit maak my nie hart­seer nie, want ek het deur die ja­re leer ver­staan dat ek groot­ge­word het in die i­de­aal om ’n stuk­kie van Eu­ro­pa hier op die A­fri­ka­veld te ves­tig: self­ver­sor­gen­de boer­de­ry­ge­meen­skap­pe met el­ke 30 km of wat ’n dorp met ’n klein re­ge­ring, ’n land­dros, ’n po­li­sie­sta­sie, sko­le en ker­ke. Dit was nooit re­a­lis­ties nie. Ver­al nie vir die dui­sen­de kom­mu­na­le swart boe­re wat in 1913 hul­le grond ver­loor het nie. Boon­op boer ons in Suid­a­fri­ka op ’n half­woes­tyn, en baie ken­ners re­ken ons moes nooit mie­lies, sor­ghum, son­ne­blom en ko­ring hier ge­plant het nie.
Ek is nie ter­neer­ge­druk oor die plat­te­land nie, al is daar baie ar­moe­de en el­len­de. Oor na­we­ke en in va­kan­sies vat ons ge­sin die pad met ons toe­ge­rus­te ou kam­peer­bak­kie, meest­al son­der ’n plan. Ek sien baie nu­we swart boe­re wat met I­su­zus rond­ry. Ek sien nu­we be­sig­he­de wat deur boer­vroue be­gin is – dons­fa­brie­ke, pad­stal­le en kon­fyt­be­dry­we. Ek sien baie men­se wat geld maak uit toe­ris­me. Soms kry jy nog ’n net­jie­se mu­ni­si­pa­le woon­wa­park, soms slaap jy in ’n grot wat ’n boer mooi­ge­maak het en soms slaap jy in ’n i­dil­lie­se wild­tuin.
Daar is baie om oor be­druk te wees in die plat­te­land, maar ek sien ’n nu­we soort ge­meen­skap ont­staan wat die kor­rup­sie en on­be­hol­pen­heid sal oor­leef. Waar die men­se met ge­son­de ver­stand uit al­le ge­meen­skap­pe me­kaar vind.
‘Ek is nie ter­neer­ge­druk oor die plat­te­land nie, al is daar baie ar­moe­de en el­len­de. Ek sien baie nu­we swart boe­re wat met I­su­zus rond­ry. Ek sien nu­we be­sig­he­de wat deur boer­vroue be­gin is.’