Misdaad teen die mensdom – ŉ Verhaal van twee foto’sDie hel het omtrent losgebars toe oudpresident FW de Klerk onlangs verklaar het dat apartheid nie ’n misdaad teen die mensdom was nie. Sy latere terugkibbel op die onderwerp het wel, interessant genoeg, vir hom net soveel vriende as vyande gewen as sy verklaring dat dit nie was nie – nul. As daar wel nugter na die gebeure tydens die apartheidsera gekyk word, moet ons erken dat ons beoordeling daarvan, agterna beskou, allermins gebalanseerd is. Ek het al die voorreg gehad om ’n aantal aanbiedings aan studente te doen en het begin deur twee foto’s aan hulle voor te hou. Die een is die bekende foto van Hector Pieterson en die ander ’n minder bekende foto van ’n slagoffer van die Amanzimtoti-bomaanval. Toe ek aan die studente (oorwegend wit en Afrikaans) die foto van Hector Pieterson gewys het, kon hulle binne sekondes vir my verskeie feite oor die foto opnoem wat insluit: Hulle kon die gebeure verduidelik asof hulle self daar was. Toe ek hulle egter die foto van die Amanzimtoti-bomaanval wys, was daar geen reaksie nie. Hulle het glad nie kennis gedra van die gebeure nie. Beide gebeure is ’n tragiese oomblik in ons geskiedenis wat op film vasgevang is, maar slegs een van die foto’s was aan hulle bekend. Die laaste foto is terloops geneem in ’n straat wat vandag as Andrew Zondo-straat bekendstaan. Die straat is vernoem na die persoon wat bovermelde bomaanval op 23 Desember 1985 uitgevoer het. Twee volwassenes en drie kinders is in die aanval dood. Bronne oor die aantal beseerdes verskil. Dit is maklik om die aanname te maak dat een deel van die geskiedenis swaarder weeg as ’n ander – selfs dat een kind se dood belangriker is as dié van ’n ander. Waarom anders word skole en universiteite se leerplanne so opgestel dat ’n eensydig prentjie van die geskiedenis geskets word? As ons egter na die ondersoeke na en vervolging van voorvalle voor 1994 kyk, is die eensydigheid selfs duideliker. Die voormalige minister van verdediging, generaal Magnus Malan en die voormalige hoof van die Suid-Afrikaanse weermag, generaal Jannie Geldenhuys en verskeie ander generaals en lede van die veiligheidsmagte is in die KwaMakhutha-saak aangekla. Volgens die Stigting vir Gelykheid voor die Reg het die saak meer as R40-miljoen gekos. Almal is vrygespreek. Die voormalige minister van wet en orde, Adriaan Vlok, en die voormalige hoof van die polisie, generaal Johan van der Merwe en drie ander voormalige lede van die veiligheidstak is aangekla. So ook kolonel Gideon Nieuwoudt en drie ander in die Pebco Drie-saak. Kolonels Willem Coetzee, Anton Pretorius en kaptein Frik Mong word tans vervolg weens die beweerde moord op ’n lid van umKhonto weSizwe. Daar word tans miljoene bestee aan ondersoeke wat poog om vas te stel wat tot die dood van die anti-apartheidsaktiviste dokter Neil Aggett en Ahmed Timol gelei het. Enige redelike mens sal seker verstaan dat dié ondersoeke die geliefdes sal help om afsluiting te vind nadat hulle vir soveel jare sonder antwoorde moes leef. Ongelukkig kry daardie families nie werklike antwoorde nie, want almal wat regstreeks by bogenoemde voorvalle betrokke was, is reeds dood. Die enigste persoon van belang in die Timol-saak, en wat nog leef, is ’n voormalige klerk, Jan Rodriguez wat nou alleen vir die moord op Ahmed Timol tereg staan. Met reg kan daar gevra word of hierdie ondersoeke steeds ’n soektog na die waarheid is en of dit in ’n heksejag ontaard het. ’n Verdere geldige vraag is: indien hierdie ondersoeke werklik oor afsluiting gaan, waarom is daar nie berusting gesoek vir die families wie se geliefdes op 20 Mei 1983 dood is toe ’n motorbom gedurende spitstyd voor die Nedbankpleingebou in Kerkstraat, Pretoria ontplof het nie? Of vir die familie van die kerkgangers wat in die St. James-kerk in Kaapstad met AK47’s en handgranate koelbloedig vermoor is, of vir die familie van diegene wat dood is in ’n bomontploffing twee dae voor Kersdag in Amanzimtoti nie?. Dalk is dit omdat die foto’s van daardie gebeure minder bekend is. Dit pryk nie in geskiedenisboeke of by prominente uitstallings nie. Dit vorm nie deel van ’n skoolkurrikulum of universiteitsleerplan nie. Dit was nie in die Time-tydskrif of Huisgenoot nie. Dit tel nie.