Amanda Lourens. Sal jy die bitter beker drink?
National Geographic het laat in 2013 die program Forever Young: The Fountain of Youth uitgesaai. Ene Yogi Zen deel hierin sy wonderkuur vir 'n ewige jeug – naamlik die drink van jou eie urine. Hierdie geheim verkoop hy ook in besonderhede tydens werksessies vir liggelowiges wat hy in sy "sentrum" in Amerika stelselmatig oorreed om die stap te neem om hulle eie "welriekende" uitskeidings af te sluk. So, vertel hy, kan 'n mens die aftakeling van die liggaam systap. Hy sê egter nie of hierdie kuur die dood 'n ewigheid lank van jou deur gaan weghou nie. Self lyk hy vir my maar bra nes enige ander kêrel in sy laat veertigs wat genoeg oefen en wegbly van Coke en wyn.
Dit is seker Yogi Zen se goeie reg om die tekens van die tyd te wil regdokter op 'n manier wat hy goeddink. En as jy, nou ja, nie kan lont ruik met so 'n gladdebek-bedrieër wat hom ook glo gereeld van kop tot tone met urine insmeer nie, is dit seker ook jou reg om jou dollars so te mors.
Maar op 'n meer ernstige noot: Die mens wil maar nie sy sterflikheid aanvaar nie. Deur die eeue heen is verhale bevolk met mitiese figure wat die verganklikheid op die een of ander wyse te bowe gekom het, wat die "ware" geheim van die fontein van die ewige jeug ontdek het. En dis nie asof sulke stories abrup tot 'n einde gekom het met die aanbreek van die moderne tyd nie. Inteendeel, die onsterflikes is meer populêr as ooit vantevore, wil dit lyk. Maar terwyl pre-tieners nie kan wag vir die volgende reeks van Vampire Diaries nie, voel al wat middeljarige is waarskynlik lus om na 'n kuur van enige aard te gryp om die nagevolge van 'n jeug onder die Afrika-son te probeer omkeer. Sulke tye mag jy wel heel geneë wees om jou ore uit te leen aan die een of ander kwaksalwer wat jou wil kom vertel urine is ambrosyn.
Die graaf van St.Germain is een van dié mitiese onsterflikes wat selfs tot vandag toe in internetlegendes voortleef. Daar is heelparty aardige webwerwe waarop hy in astrale kleure omhul as 'n soort poster boy van die ewige lewe uitgebeeld word, en kennelik is daar steeds aanhangers van die teorie dat hy werklik die rype ouderdom van 4 000 gehaal het, soos hy glo self volgens sekere verdagte bronne beweer het. Ander bronne stel hom voor as 'n Rosekruiser met 'n kennis van verborgene, en die karakter Aglié in Umberto Eco se bitter ingewikkelde Foucault's Pendulum (1988) laat deurskemer dat hy St. Germain is, met 'n indrukwekkende arsenaal van kennis oor die okkulte.
Mites oor St. Germain, weliswaar 'n egte historiese figuur uit die agtiende eeu, is volop. Daar word beweer dat hy 'n alchemis was wat die geheime van transmutasie ontsluit het; dít het hy ryklik gedemonstreer in die kosbare juwele waarmee sy uitrustings glo versier was. Glo sou hy 'n man van vele talente wees: 'n digter, 'n komponis en 'n poliglot. Lodewyk XV, wie se vertroueling hy was, het hom volgens ander bronne selfs op geheime diplomatiese sendings gestuur.
Maar die grootste bron van fluisteringe oor hom was dat hy deur sy kennis van die chemie die elikser van die ewige lewe ontdek het. Deur al sy wedervaringe en herverskynings deur die tweede helfte van die agtiende eeu het hy glo glad nie verouder nie en het nooit ouer as vroeg-middeljarig gelyk nie – soos hy uitgebeeld is op die enigste portret wat daar van hom bestaan.
Die graaf van St. Germain, 1783
Die werklike gegewens rondom die lewe van die graaf van St. Germain is redelik skraal en word verswelg deur die mites. Die eerste keer dat hy egter as historiese karakter gedokumenteer word, is in 1745, in 'n brief van Horace Walpole, Britse historikus en politikus, wat hom in Londen teëgekom het. Hy beskryf die "graaf" as 'n vreemde karakter wat nie sy ware naam gebruik nie en noem hom reguit "mad, and not very sensible". Walpole is egter daarvan oortuig dat St. Germain geen edelman is nie.
In die volgende jaar word van St. Germain se musiekkomposisies in Londen opgevoer, waarna hy twaalf jaar lank van die toneel af verdwyn en dan skielik in Versailles opduik. Hy word aan die Franse hof voorgestel en vertoef daar van 1758 tot 1760. St. Germain blyk gewilde geselskap aan die hof te wees met sy uitgebreide kennis van die geskiedenis en spitsvondige praatjies. Juis in hierdie tyd laat hy skimpe val dat hy in werklikheid eeue oud is, en sorg self vir genoeg skinderstories oor hom deurdat hy nooit in die openbaar eet nie en van tyd tot tyd 'n verjongende drankie vir die dames aan die hof aanbied.
St. Germain verdwyn teen 1760 van die Franse toneel en word vir tye in België en Rusland gesien. In België probeer hy resepte vir kleurstowwe aan die owerhede verkoop, en twee jaar later probeer hy nog 'n klomp nuwe tegnieke vir die behandeling van onder meer wyn, papier en ivoor aan die Duitse regering verkwansel. Hiermee saam vertel hy ook dat hy die geheim van die transmutasie van metale bemeester het – iets wat sy geloofwaardigheid in Duitsland groot skade berokken het en liggelowiges tot vandag toe laat glo dat hy wel oor sonderlinge vermoëns beskik het.
Sy talent om mooi broodjies te bak het hy in later jare na sy herverskyning aan die Franse hof ook aangewend om toekomsvoorspellings in versvorm vir Marie Antoinette aan te bied. Madame d'Adhémar – een van die Franse koningin se hofdames – se dagboek van tussen 1760 en 1821 vertel van St. Germain se profesieë oor die komende revolusie. Die vertaling van sy erg dramatiese, woordryke voorspelling lui soos volg:
There rises a young lily, more happy, and more fair.
Voltaire het hom blykbaar droogweg oor St. Germain uitgelaat: "'n Man wat alles weet en nooit sterf nie". (Helaas is daar skynbaar tot vandag toe diegene op wie Voltaire se satiriese stekie na St. Germain se beterweterige karakter vermors is, en is dit heel moontlik dat Voltaire se opmerking die bron van die bespiegelinge oor die St. Germain se onnatuurlike lang lewe is.)
Nadat hy in die laaste deel van sy lewe 'n vertroueling van Prins Karl van Hess-Kassel was en dié se beskerming geniet het, sterf St. Germain in 1784 aan longontsteking. Hy was teen die einde van sy lewe sonder veel aardse besittings en laat geen spore van alchemistiese bedrywighede na nie. Die feit is egter dat hy 'n groot belangstelling in die kleur van materiale gehad het, en dat hierdie stokperdjie waarskynlik die mites oor transmutasie gevoed het.
Wat vir my uit die mites rondom St. Germain duidelik raak, is dat talle mense bykans desperaat gryp na enige "bewys" van ewige jeug of 'n ewige lewe. Sommige glo weer dat jy jouself bloot moet jonk dink; dat jy bloot die verbygaan van die tyd moet ontken. Ter ondersteuning van hierdie hipotese vertel 'n verdagte St.Germain-webwerf die storie van die Britse vrou wat op 74 geen teken van veroudering getoon het nie, omdat sy na 'n liefdesteleurstelling in haar jeug in haar gees in die verlede gebly het. Dus: as jy nie oortuig is van die gang van die tyd nie, sal jy onaangeraak daardeur bly.
Veel meer oortuigend is die gedagte dat die mens mettertyd sal leer om die liggaamlike gevolge van tyd deur tegnologie te beheer, soos prof. Anton van Niekerk in 'n Forum-artikel in Die Burger van 12 November 2013 skryf. Dit moet sekerlik wonderlik wees om jou kwynende organe stelselmatig met nuwes te kan vervang en jou moeë vel met 'n nuut gekweekte laag te kan vervang. Maar waaroor ek ook wonder, is hoe 'n mens emosioneel daar uitsien na 'n leeftyd van 'n paar honderd jaar, indien tegnologie dit moontlik maak? Sien jy hoegnaamd nog kans vir die daaglikse eise, en dalk veral die eise wat 'n snel veranderende wêreld aan jou gaan bly stel? Of sal emosionele vermoeidheid ook verlig word wanneer jou liggaam ewig jonk bly? Met ander woorde, sal 'n jong liggaam altyd 'n jong gees huisves? Of sal die sielkundiges van die transhumanistiese era met 'n gans nuwe stel probleme opgeskeep sit wanneer die menslike lewe honderde jare lank word?
Skinner, Dough. 2001. The Count of St-Germain. Beskikbaar: http://www.forteantimes.com/features/profiles/499/the_count_of_stgermain.html [1 Desember 2013].
The Comte de St. Germain, by Isabel Cooper-Oakley, , http://www.sacred-texts.com/sro/csg/csg01.htm [1 Desember 2013].
Tags: Die graaf van St. Germain, Voltaire
Posted in Amanda Lourens, Binneblik | Comments Off on Amanda Lourens. Sal jy die bitter beker drink?
Amanda Lourens. 'n Somber lewe bly.
In 'n uitgawe van die Franse revolusionêre blad Moniteur van 6 Februarie 1793, verskyn die volgende strofe van 'n sogenaamde patriotiese gedig deur die digter Ponce-Denis Écouchard Lebrun:
Purgeons le sol des patriotes,
Par des rois encore infectes.
La terre de la liberte
De ces monstres divinises
Que tous lea cercueils soient brises!
Que leur memoirs soit fletrie!
Et qu'avec leurs manes errants
Les cadavres de ses tyrants!"
(Die vertaling wat deur die redakteur van die elektroniese boek verskaf word, lui soos volg:
Let us purge the patriot soil
By kings still infected
Rejects the bones of despots.
Of these monsters deified
Let all the coffins be destroyed!
Let their memory perish!
And with their wandering manes
Let issue from the bosom of the fatherland
The bodies of its tyrants!)
Lebrun was die Franse revolusie se "amptelike" digter, en het 'n lewe gemaak (en gerieflike verblyf in die Louvre bekom) deur gereeld gedigte vol galbrakery teenoor die Franse aristokrasie te skryf.
Die digter Lebrun
Die gedig waarvan hierdie strofe 'n deel is, was van die eerste geluide in die revolusionêre Frankryk van 1793 om die graftombes van die Franse koninklikes in die nekropolis van Saint Denis te vernietig. Tydens 'n sitting van die Nasionale Konvensie van 31 Julie 1793 word 'n verslag voorgelees waarin die Konvensie die voorneme uitspel om die koninklike graftombes te vernietig as 'n finale poging om die nalatenskap van die gehate konings te vernietig:
To celebrate the day of August 10, which overthrew the throne, the pompous mausoleums must be destroyed upon its anniversary.Under the Monarchy, the very tombs were taught to flatter kings. Royal pride and luxury could not be moderated even on this theatre of death, and the bearers of the sceptre who had brought such ills on France and on humanity seemed even in the grave to vaunt a vanished splendor. The strong hand of the Republic should pitilessly efface these haughty epitaphs, and demolish these mausoleums which might recall the frightful memory of kings.
Nadat ek 'n hele paar maande gelede oor die lotgevalle van die jong prins Lodewyk-Karl van Frankryk geskryf het, bly my gedagtes steeds besig met die hele gegewe van trauma, veral in tye van sosiale verandering en opstand. Dat sosiale verandering op sekere tye in die geskiedenis nodig is, of eerder deel is van 'n groter natuurlike proses, is onbetwisbaar. Tog is dit die tragiese nagevolge daarvan, veral op die onskuldiges, wat my ontstem en lei om meer te probeer agterkom oor die lewens van die prins en sy suster.
In 1851 verwoord die Franse historikus en literêre kritikus C-A Sainte Beuve my gedagtes hieromheen veel beter in sy inleiding tot 'n huldeblyk aan Marie-Thérèse, ook bekend as Madame Royale (19 Desember 1778 – 19 Oktober 1851), die enigste oorlewende kind van Lodewyk XVI en Marie Antoinette:
All suffers change; all dies or renews itself; the oldest and the most revered races have their end; nations themselves before they fall and end have their several ways of being successive, they take on divers forms of government in their diverse epochs; what was religion and fidelity in one age is only a monument and commemoration of the past in another; but through all (so long as vitiation does not come) something remains, namely: human nature and the natural sentiments that distinguish it, respect for virtue, for misfortune, especially if undeserved and innocent, and pity, which itself is piety towards God in so far as it turns towards human sorrow.
Die sestienjarige Marie-Thérèse kort voor haar vrylating
Marie-Thérèse se verhaal is inderdaad een wat jou ontstem oor die onverdiende hartseer wat 'n jong meisie moes ervaar, en dit omdat sy deel van een van die mees gehate families in die geskiedenis was. Op 'n manier was veral sy en Lodewyk-Karl die onskuldiges wat die prys moes betaal vir die beëindiging van die ancien régime. Die meeste mense sou dalk reken – dit was maar twee kinders; wat van die miljoene ander wie se lewens uiteindelik deur die omverwerping van die ou orde verbeter is? Ek is nie bekwaam om 'n verantwoorde gesprek oor die etiek hiervan te voer nie. Tog wonder ek steeds of die ontsettende lyding van enkelinge ooit geregverdig mag word deur die argument van die "greater good" te gebruik? Mag 'n samelewing wat homself as moreel wil bestempel, ooit oorgaan tot die aanvaarding van lyding deur onskuldiges?
Marie-Thérèse is aanvanklik saam met haar ouers, broer en tante in die Tempeltronk aangehou. Lodewyk-Karl is egter reeds in 1793, sowat ses maande na Lodewyk XVI se teregstelling, van die res van sy gesin geskei – kwansuis om die jong seun volgens revolusionêre beginsels groot te maak en hom te suiwer van sy oorblywende familielede se korrupterende invloed. Nadat Marie Antoinette en Madame Elisabeth, die koning se suster, ook tereggestel is en Lodewyk-Karl in 1795 oorlede is, het die tienderjarige prinses in eensame aanhouding oorgebly.
Reeds voor haar jonger broer se dood moes Marie- Thérèse saamleef met die gruwelike wete dat hy alleen, in 'n kamer onder hare, aan sy bewaarders se genade oorgelewer was, terwyl sy onmagtig was om sy lot te verbeter. Geluide van sy marteling het haar moontlik vertel waaraan hy onderwerp is: Die seun is deur sy ruwe bewaarders in die gesig geskop wanneer hy sy gebede opgesê het soos Marie Antoinette hom geleer het; hy is blootgestel aan alkohol en pornografie en aangemoedig om sy verfynde opvoeding die rug te keer om sy eengesindheid met die revolusionêres te "bewys". Die kru liedjies wat hy luidkeels moes sing, moes eweneens bewys hoedat hy sy lewe as aristokraat agter hom gelaat het. Tog het die meisie se grootse trauma miskien gespruit uit die feit dat sy moes aanhoor hoe Karl Lodewyk tydens Marie Antoinette se verhoor getuig het dat sy moeder hom seksueel gemolesteer het – waarskynlik die resultaat van breinspoeling deur revolusionêre opstokers. Hierdie getuienis was letterlik die laaste strooi wat die koningin na die skavot gestuur het en die Marie-Thérèse moes vir die res van haar lewe saamleef met die gedagte dat haar ma se lieflingseun as't ware direk vir haar dood verantwoordelik was. 'n Mens kan jou kwalik die konflik in haar jong gemoed voorstel.
Anders as Lodewyk-Karl het Madame Royale haar eensame opsluiting oorleef en is op pas sewentien in Desember 1795 uit die Tempeltronk bevry en na Oostenryk geneem, waarna sy in 1799 met haar neef, Louis Antoine d'Artois getroud is en die titel van die hertogin van Angoulême verkry het. Hierna het sy en haar skoonfamilie na Brittanje verhuis en in ballingskap gewoon tot in 1814, toe Lodewyk XVIII na Napoleon se abdikasie die Bourbon-troon in ere herstel het en sy na Frankryk kon terugkeer. Lodewyk XVIII het in hierdie tyd sy hande vol gehad met botsings tussen liberales en ultra-rojaliste, en het moes boonop probeer huishou die tientalle aanspraakmakers op die identiteit van Karl-Lodewyk, wie se aansprake vir Marie-Thérèse groot ellende veroorsaak het. Haar terugkeer na Frankryk was dus vir haar uiters emosioneel dreinerend en sy het uiters wantrouig geraak teenoor voormalige Republikeinse ondersteuners.
In Maart 1815 keer Napoleon terug na Frankrk en begin pogings om weer 'n weermag op die been te bring. Lodewyk XVIII vlug in hierdie tyd uit Frankryk, maar Marie-Thérèse probeer op haar beurt om 'n kontra-weermag byeen te bring. Alhoewel die troepe bereid was om haar te verdedig, was hulle nie bereid om in 'n burgeroorlog met die Napoleontiese troepe betrokke te raak nie. Uiteindelik besef sy dat dit 'n verlore stryd is. Om onnodige bloedvergieting te voorkom, stem sy oplaas in om die land te verlaat, wat Napoleon dan die opmerking laat maak dat sy die enigste ware man in haar familie is (Nagel 2010). Na Napoleon se 1815-nederlaag word die Bourbon-troon opnuut herstel, en Lodewyk XVIII keer weer terug na Frankryk. Wanneer hy in 1824 sterf, word die hertog van Angoulême die troonopvolger, en Marie-Thérèse verkry die titel van Madame la Dauphine, soos Marie Antoinette baie jare gelede. Na vele politieke verwikkelinge onder die ultra-regse heerskappy van Karel X, waaronder die driedaagse revolusie van Julie 1830, abdikeer hy uiteindelik en vertrek Marie-Thérèse, haar eggenoot en sy direkte familie opnuut na 'n lewe in ballingskap. Na 'n verblyf in Edinburgh verhuis die familie na Praag as gas van keiser Francis I. Na haar eggenoot se dood in 1844 verhuis Marie-Thérèse na Schloss-Frohsdorf, 'n kasteel net buite Wenen waar sy haar dae deurgebring het met lees, naaldwerk en gebede en uiteindelik op 72-jarige ouderdom aan natuurlike oorsake sterf.
In later jare as die hertogin d'Angoulême
Aanvanklik het ek gewonder of sy, synde die oorlewende suster, dalk die een sou wees wat in onromantiese vergetelheid sou verdwyn, terwyl die kort en hartseer lewe van haar broer die een sou wees wat die verbeelding aangryp. Dit blyk egter nie die geval te wees nie. Alhoewel sy 'n vroeë en tragiese dood gespaar is, het haar lewe, soos ook dié van haar broer, 'n bron geraak van talle mites en bespiegelings, onder meer dat sy en 'n buite-egtelike halfsuster plekke geruil het en dat die prinses haar lewe in Duitsland deurgebring het as die sogenaamde "Donker Gravin" van Hildburghausen terwyl die halfsuster namens haar as die hertogin van Angoulême geleef het.
Gissings oor die identiteit van die hertogin van Angoulême is begin deur ene Karl Kühner wat kort na haar dood in 1852 die werk Die Geheimnisvollen im Schlosse zu Eishausen: Eine wahre Geschichte ohne Lösung publiseer waarin hy spekuleer dat die "Donker Gravin" in werklikheid Marie Thérèse Charlotte van Frankryk, oftewel Madame Royale was. (Die interessante van sy formulering van sy teorie is dat hierdie intrige, volgens hom, maklik deur 'n beginnerdigter uitgedink kon wees: "The age of the lady … (58 years in 1837), would tally with the age of the daughter Louis XVI, and it would not become difficult to a novel poet to invent an intrigue by which this real king'sdaughter, half by force, half voluntarily, would be exiled in the Castle Eishausen and a wrong Duchess of Angoulême would be put to her place.")
Hierdie voorgestelde omruilingsintrige het duidelik die populêre verbeelding aangegryp, en, soos in die geval van haar broer, is die prinses se lewe later deur meer mite as waarheid omgeef. Eietydse navorsing is dan ook onderneem om die egtheid van hierdie mites oor die Donker Gravin te probeer vasstel. In Susan Nagel se boek, Marie-Thérèse, Child of Terror: The Fate of Marie Antoinette's Daughter (2010), ondersoek die outeur die omruilingsteorie en bevind uiteindelik op grond van handskrifontleding, nadat DNS-analise misluk, dat die Donker Gravin in alle waarskynlikheid nié Madame Royale was nie. Sy was moontlik 'n lid van die Bourbon-familie, maar die hertogin van Angoulême was waarskynlik die laaste prinses van Frankryk.
Die vraag is dus: Waarom wou mense so graag oortuig word dat die hertogin van Angoulême nié Madame Royale was nie? Skrywer Elena Maria Vidal, outeur van Madame Royale (2000), reken dat die mitevorming oor die hertogin van Angoulême se identiteit moontlik aangevuur is deur haar geaardheid, wat op die oog af soveel verskil het van die sjarmante en lewenslustige Marie Antoinette. Die hertogin is deur tydgenote beskryf as 'n hartseer, senuweeagtige en gespanne vrou wat dikwels deur floutes oorval is, en vir sommiges het dit onmoontlik gelyk dat hierdie somber persoonlikheid aan die flambojante koningin van Frankryk verwant kon wees. Volgens Vidal kan moderne konsepte soos post-traumatiese stressindroom en oorlewendes se skuldgevoelens (survivor's guilt) vandag heelwat insig bied in die lewe en persoonlikheid van die enigste oorlewende dogter van die laaste Franse koningin.
Terselfdertyd wys hierdie persepsie van die somber Marie-Thérèse as teenpool van haar ma moontlik ook in die rigting van 'n oppervlakkige siening en begrip van Marie Antoinette se karakter, wat waarskynlik nie in haar openbare lewe in al sy fasette tot sy reg gekom het nie. Propaganda en daarmee saam Marie Antoinette se volgehoue weiering om kwaadstokery te probeer teenwerk, het natuurlik ook veel daartoe bygedra om haar openbare beeld as flambojante plesiersoeker en verkwister te vestig. Uit Marie-Thérèse se eie vertellinge blyk dit dat sy 'n groot bewondering vir haar ma gekoester het en dat Marie Antoinette in alle opsigte 'n liefdevolle, verantwoordelike en toegewyde ma was. Haar groot liefde vir haar ouers, en lyding ook omdat sy onbewus was van haar ma se dood op die skavot, blyk uit die volgende woorde, wat uitgekrap is op die muur van die kamer waarin sy 'n paar jaar lank alleen aangehou is:
Marie-Thérèse Charlotte is the most unhappy person in the world. She can obtain no news of her mother; nor be reunited to her, though she has asked it a thousand times. Live, my good mother! whom I love well, but of whom I can hear no tidings. O my father! watch over me from heaven above. O my God! forgive those who have made my parents suffer." (The Ruin of a Princess, p.290)
Hierdie inskrywing is op die muur gedoen, omdat haar bewaarders haar alle skryfbehoeftes ontsê het. Teen die einde van haar aanhouding in 1795 word toestemmin egter verleen dat sy skryfbehoeftes mag kry, en so begin sy om haar verhaal neer te skryf vanaf die eerste spore van opstand teen die koningshuis op 5 Oktober 1789, tot in Junie 1795 met Lodewyk-Karl se dood, wanneer haar vertelling eindig. Die vreemde van hierdie herinneringe is dat sy in later jare beweer het dat die teks nie outentiek is nie en dat dit in werklikheid onder die wakende oog van 'n revolusionêre spioen geskryf sou wees. Historici spekuleer wel oor die waarheid van hierdie aanspraak, omdat so 'n "deuntjieverandering" sprekend van getraumatiseerde herinneringe kan wees en selfs op ontkenning van die hele tydperk van trauma kan neerkom. Nietemin bied hierdie relaas 'n interessante blik op die belewenise van 'n jong meisie in aanhouding, en deur haar omgaan met taal en vertelling kan eietydse lesers ietwat nader aan haar psige kom as deur slegs eksterne waarnemers se vertellings.
Marie-Thérèse se eerstepersoonsvertelling (in Engels vertaal en uitgegee in 1912) is merkwaardig in die sin dat lesers 'n indruk van haar kan vorm as met 'n goeie taalvermoë, 'n sober verstand en geensins geneig tot selfkoestering of -bejammering nie. Sy gee byvoorbeeld 'n redelik getailleerde beskrywing van die gruwelike omstandighede waaronder Lodewyk-Karl aangehou is, alhoewel dit nie duidelik is waar sy hierdie inligting vandaan gekry het nie, aangesien sy tot en met sy dood alle kontak met hom verbied is):
He lay in a bed which had not been madefor more than six months, and he now had no strength to make it; fleas and bugs covered him, his linen and his person were full of them. His shirt and stockings had not been changed for a year; his excrements remained in the room, no one had removed them during all that time. His window, the bars of which were secured by padlock, was never opened; it was impossible to stay in his chamber on account of the foul odor. It is true that my brother neglected himself; he might have taken rather more care of his person; he could at least have washed himself, because they gave him a pitcher of water. But the unhappy child was half dead with fear, so much did Simon and the others terrify him. He spent the day in doing nothing; they gave him no light; this condition did as much harm to him morally as it did physically. It is not surprising that he fell into a fearful marasmus; the time that his health remained good and was able to resist such cruelties proves the strength of his constitution. (The Ruin of a Princess p. 281)
Merkwaardig van haar vertelling is die moed en selfs dankbaarheid waarmee sy haar eie situasie beskryf, tesame met 'n gebrek aan haat of verbittering teenoor haar aanhouders. Sy skryf byvoorbeeld:
As for me, I only asked for simple necessaries; often they were refused to me harshly. But at least I could keep myself clean; I had soap and water; I swept my room daily, and I finished by nine o'clock when the guard brought me my breakfast. I had no light, but during the long days I suffered less from that privation. They would not give me books, I had only some of piety and travels which I had read a hundred times. (The Ruin of a Princess, p. 285)
Haar kennelik sterk en onselfsugtige karakter blyk uit klein grepe in haar herinneringe, soos wanneer sy vertel dat sy "gelukkig" siek geraak het kort na die koning se teregstelling, sodat Marie Antoinette se aandag daardeur afgelei is. Oor die aard van die siekte of haar eie pyn skryf sy egter min. Volgens die beskrywing van een van die amptenare wat haar teen die einde van haar aanhouding besoek het, het die prinses armoedig daar uitgesien, maar was sy deurentyd besig met breiwerk, ten spyte van erge pyn en swelling as gevolg van wintershande wat sy opgedoen het omdat haar kamer baie swak verhit was. Nêrens in haar vertelling verwys Marie-Thérèse egter na haar eie fisieke ongemak nie. Inteendeel vertel sy hoe sy en Madame Elisabeth probeer het om hulle kamer netjies te hou nadat alle huishoudelike hulp gestaak is, onder meer hoe hulle aanvanklik gesukkel het om die kamer uit te vee omdat hulle dit nog nooit vantevore gedoen het nie, maar ook hulle vreugde toe hulle dit uiteindelik goed genoeg kon doen. Uiteindelik bly die leser met 'n beeld van 'n sterk jong vrou, wat ondanks die verlies van haar hele familie nooit toegee aan die verleiding van selfbejammering of wraakgedagtes nie. Veel eerder wend sy haar tot die religieuse as bron van krag, en verklaar sy dan ook onomwonde aan die simpatieke amptenaar wat haar oplaas vra of sy nie verveeld is met net die paar religieuse boeke in haar kamer nie: "'Those books, monsieur,' she replied, 'are precisely the ones that suit my situation'".
Dit is uit haar vlot en tog gestroopte skryfstyl, maar ook die inhoud van en perspektief op haar vertellings dat die leser na meer as twee honderd jaar iets van die prinses se binnewêreld begin begryp. Deurgaans fokus sy op die pyn wat sy ervaar vanweë die verlies van haar ouers en tante, eerder as op haar eie ontberings. (Sy verneem eers teen die einde van haar aanhouding van haar ma en tante se dood, en beskryf die wreedheid van veral laasgenoemde se teregstelling, waarskynlik gegrond op ooggetuievertellings.) Ten spyte hiervan bly haar vertelling ontdaan van bitterheid of haat, en dit is slegs by uitsondering dat sy oorgaan tot negatiewe uitbeeldings van die revolusionêres – soos byvoorbeeld wanneer sy die sielkundige wreedheid van Madame Elisabeth se teregstelling beskryf, toe sy eers die teregstelling van 24 ander vroue moes aanskou voor sy aan die beurt gekom het.)
In die laaste dae van Marie-Thérèse se aanhouding in die Tempeltronk het daar, interessant genoeg, 'n hele rojalistiese literatuur ontstaan wat haar lof besing en haar bevryding bepleit het. Die jong prinses het haar egter deur die loop van haar lewe min gesteur aan enige vorm van sekulêre literatuur, en het volgens Sainte-Beuve (1851) se oorsig oor haar lewe nooit in enige vorm van literatuur belang gestel nie. Alhoewel sy as deel van haar opvoeding geskiedenis- en reisboeke – naas bronne oor godsdiens en moraliteit – gelees het, het die bloeiende Franse literatuur van die negentiende eeu nooit deel van haar wêreld geword nie.
In haar latere lewe het Marie- Thérèse bly vashou aan godsdiens as 'n bron van innerlike krag, en het sy blykbaar min erg gehad aan 'n lewe van pret of plesier. Sy kon haar ewe min steur aan Volgens oorlewering het sy merendeels ou klere gedra en haar gewy aan liefdadigheid waar sy ook al kon – moontlik 'n meganisme om die populêre beeld van Marie Antoinette as modeslaaf en verkwister teen te werk, maar dalk wel ook 'n refleksie van haar inherent altruïstiese geaardheid.
Haar daaglikse lewe is gekenmerk deur eenvoud, roetine en selfs somberheid, Sy het daagliks reeds om 5.30 opgestaan, haar kamer uitgevee soos jare vantevore in die Tempeltronk en haar dag met 'n klein, intieme mis begin. Sy is egter selde tydens openbare godsdiensseremonies opgelet – eerder het sy verkies om haar geloof in die klein ruimte van haar kamer te beoefen.
Die hertogin van Agoulême het nooit gepraat oor die pynlike belewenisse van haar jeug nie, maar op haar ouers se sterfdae – 21 Januarie en 16 Oktober – het sy haar van die wêreld onttrek en uitkoms in die ruimte van haar kamer gesoek. Kort voor haar dood in 1851 beskryf graaf Falloux haar soos volg:
Madame la Dauphine was, if I may express it, pathos in person. Sadness was imprinted on her features and revealed in her attitude; but, in the same degree, there shone about her an unalterable resignation, an unalterable gentleness. Even when the tones of her voice were brusque, which often happened, the kindness of her intention remained transparent. She liked to pass in review the Frenchmen she had known; she kept herself closely informed about their family events; she remembered the slightest details with rare fidelity: 'How Madame loves France!' I said to her one day. 'That is not surprising,' she replied. 'I take it from my parents.' At Frohsdorf she was seated nearly the whole day in the embrasure of a certain window. She had chosen this window because of its outlook on copses which reminded her a little of the garden of the Tuileries; and if a visitor wished to be agreeable to her, he remarked upon the resemblance.
Die somber lewe van Frankryk se verlore dogter van die Revolusie word afgesluit met die volgende woorde op haar grafsteen: O vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte si est dolor sicut dolor meus ("O all you who pass by the way, pay heed, and see, if there is any sorrow like my sorrow").
Mag hierdie donker vrou in vrede rus.
Sainte-Beuve, C-A. 1912 (1851). "The Duchesse d'Angoulême". In The Ruin of a Princess as told by the Duchesse d'Angoulême, Madame Elisabeth, Sister of Louis XVI, and Cléry, the King's Valet de Chambre, translated by Katharine Prescott Wormeley. New York: The Lamb Publishing Co., http://digital.library.upenn.edu/women/wormeley/princess/princess.html#295 [15 Desember 2012].
De St Amand, I. G.d. The Duchess Of Berry/Charles X. http://www.fullbooks.com/The-Duchess-Of-Berry-Charles-X1.html [3 Maart 2013].
"Madame Royale" Historical Society. 2008. Identity of the Dark Countess once more critically investigated: Prof. Susan Nagel (USA) publish biography about Madame Royale. http://www.madame-royale.de/en/special/news/review-nagel2008.htm
"Madame Royale" Historical Society. G.d. The DarkCountess of Hildburghausen.. http://www.madame-royale.de/en/countess.htm [13 November 2012].
Nagel. S. 2010. Marie-Therese, Child of Terror: The Fate of Marie Antoinette's Daughter. Bloomsbury.
The Ruin of a Princess as told by the Duchesse d'Angoulême, Madame Elisabeth, Sister of Louis XVI, and Cléry, the King's Valet de Chambre, translated by Katharine Prescott Wormeley. New York: The Lamb Publishing Co., http://digital.library.upenn.edu/women/wormeley/princess/princess.html#295 [15 Desember 2012].
Tags: Marie-Thérèse, Susan Nagel
Posted in Amanda Lourens, Binneblik | Comments Off on Amanda Lourens. 'n Somber lewe bly.
Amanda Lourens. Daardie dekselse papierknippie
Met die nuwe jaar alreeds byna 'n maand lank op dreef, is dinge soos goeie voornemens en slegte gewoontes nog steeds in my gedagtes. Alhoewel ek die nare gewoonte om nuuskommentare te lees gelukkig so twee jaar gelede kon afsweer, het ek hier vroeg in 2013 die wete dat ek steeds byna kompulsief allerlei volslae nuttelose brokkies en uitsprake lees. Ek lees gruwelberigte op Nuus24 oor die verskriklike dinge wat mense en diere oorkom, diverse brokkies skindernuus oor mega-irriterende rolprent- en popsterre, voedselinligting op tweeminuutnoedels, doodsberigte, motorregistrasienommers, fortuinvertellers se advertensies in die grootse Afrikaanse gesinstydskrif, die etiket op my hond se vlooimedikasie. Miskien word navorsingsresultate nog eendag gepubliseer wat bewys dat die lees van nuttelose stukke teks dalk vir jou brein kan doen wat rooiwyn vir jou hart kan doen. Intussen probeer ek stellig nie hard genoeg om die gewoonte 'n nekslag toe te dien nie, en het ek eerder 'n nuwe genre ontdek: swak internetgedigte.
Vele oorloë is in die afgelope maande oor hierdie teer punt geveg, en ek gaan dus nie weer die hele sage oprakel nie. Eintlik wil ek my eie lastige, tydrowende gewoonte voorhou as vertrekpunt vir die dinge wat soms deur my kop gaan wanneer ek vrotsige pennevrugte tydens 'n middaguur oor my toebroodjies bekyk.
Ek lees gister hierdie besondere poging raak, met die titel "Wag vir die finale uur", wat ek anoniem aanhaal:
Wag vir die finale uur
Sit met my rug teen die vuil muur
Mond proe na lemoen suur
Tyd stap stadig aan
Hoor harde geskree oorkant die stoep
Mense staar verbaas aan in 'n groep
Pa lees koerant soek na die beorep
Altyd geraas in oms straat
Bedruk voel ek in my siel nou
Loop weg! Daar loop ek gou
Voete is rooi en rou
Stilte is vergete hier
Karre is koper bruin geroes
Boemelaar gee 'n harde hoes
Waar is my goue oes?
Hoop op beter dae
Donker middenag breek blou aan
Staar op na die helder wit maan
My tuiste sal ek na terug moet gaan
Lewe met geloof op elke nuwe dag
Nou ja. Die lees hiervan grens sekerlik aan die kyk na Keeping up with the Kardashians, of die lees van vrouetydskrifte met suikersoet artikels. Dit is só grusaam dat jy dit skoon geniet. (En waarom, wonder ek, geniet ek heimlik hierdie soort irritasie? Maar dit daar gelaat.)
Waaroor ek éintlik wonder, is die hele sielkunde van die wannabee-digter. Wat op aarde is dit wat mense laat dink hulle kan skryf as hulle regtig, hoegenaamd nie kan nie? Juis nou met die nuwe skooljaar en al die atletiek-uitdunne, tesame met my spruit se geweeklaag oor wáárom sy tog juis vir die hele skool moet gaan wys dat sy glad nie kan hardloop nie, reken ek dat 'n redelik maklik afleibare beginsel hier geld: Gewoonlik haat mense dit waarvoor hulle regtig geen talent het nie, en geniet hulle dit wat hulle darem redelik goed kan doen. Hoe op dees aarde is dit dan te verklaar dat volkome talentloses gedig na gedig produseer en met groot gebaar op Facebook of waar ook al plaas vir die hele wêreld om te aanskou?
En ek kan my lysie vrae aanvul: Hoekom wil ieder en elk wat nie eens kan spel nie, so graag 'n groot digter wees – wat is vir diesulkes die bekoring? Wat weet hulle ooit van digterskap? Wat op aarde laat hulle dink dat hulle skryfseltjies enigsins aan moderne gedigte verwant kan wees?
Ek is kortom vervaard aan't soek na die motiverings agter swak – nee, verleentheidswekkende poësie.
Ek het by 'n paar kennisse gaan kers opsteek en van hulle het interessante verklarings. Dit is moontlik die sogenaamde Idols-sindroom: Werklikheidstelevisie – soos die sosiale media – kan dalk net van jou 'n ster maak. Jy kán mos as jy net graag genoeg wil (soos sekere tydskrifte ons so graag vertel). Kuns is vir sulkes dalk die groot gelykmaker, want álmal is talentvol en daar durf nie goed en sleg wees nie. En hoe durf die nare literêre establishment dan tog dink dat hulle dalk net 'n bietjie beter weet? Roem op kennis is deesdae immers so polities inkorrek. Mense se ego's is dalk net groter as hulle begeerte om te leer (en word aangevuur deur laerskooljuffrouens wat spelfoute met 'n ligte rooi dotjie merk – 'n kruisie is darem so 'n skandemerk).
Daarby laat hierdie gruwelgedigte my wonder of die skoolstelsel enige skuld het aan die soort poëtika wat duidelik in die geledere hierdie soort digters geld. Die meeste van hierdie wannabees is waarskynlik deel van die veertigplussergroep, en ek kan my darem herinner dat ons werklik goeie digkuns op skool behandel het (weliswaar "mak" gedigte, maar ons het wel deeglik geleer waaruit goeie gedigte bestaan). Wat op aarde is dan daarvoor verantwoordelik dat die produktiewe modelle (in Even Zohar se jargon) wat tans daar buite werksaam is, net blote rymelary en brouwerk is? Waarom word goeie eietydse digkuns nie gelees en dan ten minste dalk net nagevolg nie?
Dit is sekerlik te laat vir die meeste van hierdie brou-digters. Tog wonder ek watter profilaktiese salf daar is om te keer dat ons nie nog 'n generasie taalgebruikers grootmaak wat dink dat 'n skepping soos "Wag vir die finale uur" poësie is nie?
Of kasty ek my met hierdie soort vrae net soveel as met my bisarre leeskompulsies? Miskien kan ek weer Breyten se verhaal gaan lees oor die karakter wat kompulsief papierknippies opgetel het.