ISICATSHULWA Olu fundo luphanda ngohlalutyo ngohlobo Iwejenri kumabali esiXhosa afumaneka kwimagazini iBona kusetyenziswa ulwimi IwesiXhosa. La ngamabali amahlanu angeenkokheli zoluntu, nazakuhlalutywa ngokweembono zikaGrabe noKaplan (1996). Kuqalwe ngokushwankathela iinkcazo zohlobo Iwejenri, neembono zabaphononongi neengcali ezahlukeneyo malunga nolu hlobo lutsha lokuhlalutya. Kucaciswa imbono kaBhatia (1993) mlunga nokuphononongwa kwendlela yokusetyenziswa kolwimi xa kunxityelelwana, kwiitekisi ezithethwayo nezibhaliweyo. Oku kucaciswa ngokupheleleyo xa kuhlalutywa la mabali mahlanu angenkokheli zolunu. Phakathi kwezinto ezijongwayo xa kuhlalutywa nobhalo Iwamabali; lulwakhiwo Iweetekisi, ngumxholo, lukhetho Iwamagama, lunamathelwano nonxulumano. Kwakhona indlela umbhali ayiphuhlisa ngayo intsingiselo yetekisi yakhe ukuze injongo yakhe izaliseke. Indlela ezisetyenziswa ngayo iimpawu eziziparametha eziyimbono ka Grabe noKaplan (1996) xa kuhlalutywa la mabali angenkokheli zoluntu. Xa kuthethwa ngezi mpawu, kuxelwa ukuphendulwa kwemibuzo yobhalo ethi; ngubani umbhali? Ubhala ntoni? Ubhalela bani? Yintoni injongo yakhe? Kutheni ebhala nje? Ezi mpawu azaneli knceda umbhali ukuba abhale kakuhle koko zinceda nomfundi ukuba ahlalutye kakhuhle okubhaliweyo. Kwakhona imbono kaHaliday ethi xa kusetyenziswa ulwimi makusetyenziswe izinto nemizekelo engentlalo nenkcubeko yabantu. Lilonke yena ugxininisa ukufakwa kwenkcubeko kwimfundo yabantwana. Uyixhasa lembono yakhe ngokuthi abafundi baqonda lula xa befunda ngolwimi Iwabo nange nkcubeko yabo nangezinto ezibangqongileyo. Le mbono iyahambelana nokufundisa ngohlobo Iwejenri yona imkhululayo umntwana ukuba azifundele ngokwengqondo angadityaniswa nomnye. Kwakhona kolu fundo kuthelekiswe uhlobo Iwejenri nohlobo olusetyenziswayo kwizikolo zethu olujonge iziphumo uhlobo Iwe O. B. E. Kujongwa nendlela ezinxulumene ngayo, ngenxa yokufana kweenjongo zazo kwaneziphumo kubantwana abafundiswayo kusetyenziswa zona.