In my vorige bloginskrywing impliseer ek dat ritmiese innovering van die versreël makliker en suksesvoller sal plaasvind as digters genoegsaam kennis neem van die tradisie en bewustelik daarop voortbou.
Helaas, om te bou op die tradisie beteken nie om die tradisie na te skryf nie. Wees gerus anders, wyk af, doen verskillend, maar maak net seker dat die voorafgaande tradisie weldeeglik verteer is, vir die eenvoudige rede dat dit jou taak as innoveerder gaan vergemaklik. Die Afrikaanse poësie het ’n sterk klassieke moderne tradisie vergelykbaar met die beste soortgelyke tradisies op ander plekke. Daar skuil vele leidrade vir die toekoms in. Dis sanerend om te onthou dat dit die tradisie is wat aan jou die digtaal gegee het waarin jy skryf. Tale verskil, en mens moet bewustelik omgaan met die partikulariteite van die taal waarin jy skryf. Die aflosstokkie waarmee jy hardloop, kom van iewers. Waarheen dit op pad is, is deels ingeskryf in daardie “iewers”.
Onlangs het die literator Andries Visagie die onderwerp van die eietydse verskynsel van die sogenaamde “praatdigters” in Afrikaans op veelseggende wyse aangeroer. Hy het geskryf dat hierdie digters (hoewel onderling uiteenlopend), in ’n ander tyd toe dit nog die gebruik was dalk ’n literêre manifes sou opgestel het. Sy artikel gee dus blyke dat hier ’n belangrike verdelingslyn in die poësie ter sprake is, en hy is reg.
Dat daardie verdelingslyn al op geleentheid woedende kommentaar en ontkenning – selfs van die bestaan van die verdelingslyn – uitgelok het, bekragtig die vermoede: Dis ’n verdelingslyn. En dis ’n verdelingslyn wat (per definisie) die opvolgende en die voorafgaande digkuns met mekaar sou kon vergelyk en so ’n vergelyking in objektief waarneembare terme sou kon beskryf.
Dis ’n verdelingslyn omdat bepaalde afwykende eienskappe wat oor ’n langerige tydperk in die poësie aan die broei was, op ’n spits gedryf was. Dink aan ’n kaleidoskoop: Jy draai ’n aks, en die spikkels verander maar die prentjie bly dieselfde. Jy draai nog ’n aks, en die prentjie bly steeds dieselfde. Dan draai jy wéér ’n aks: En skielik lyk die hele prentjie fundamenteel anders! Die kumulatiewe effek het ’n waarneembaar struktureel verskillende prentjie geskep.
Soms is dit meer verhelderend om eienskappe van ’n literêre “stroming” te beskryf in terme van wat dit nié is nie. Sodoende laat jy toe dat ’n prentjie langsamerhand uit die verf kom sonder om oorhaastige veralgemenings daaroor te maak. Dis wat ek hier sal doen.
Joan Hambidge se stelling by Versindaba 2009, gemaak in gesprek met Daniel Hugo, dat “praatpoësie” eintlik “parlando” is, en dat parlando reeds voorgekom het by ’n digter soos Uys Krige en ook voorkom in ’n gedig soos “Oom Gert vertel” van Leipoldt, is tipies van oppervlakkige beskouings oor ritmikaliteit in die hedendaagse Afrikaanse vers, en dit werk vertroebelend in. Wat hierdie kommentator waarskynlik na verwys het, is Krige se gebruik van die direkte rede binne ’n gedig. Dís iets gans anders as die hedendaagse “praatpoësie”, en die gebruik kom al reeds van die vroegste tye voor, byvoorbeeld in die antieke Griekse en Latynse digkuns.
Met “parlando” word normaalweg deesdae verwys na ’n geselsagtige ritme wat die gedig struktureel kenmerk (dis oorspronklik ’n term in musiek). Krige gebruik (byvoorbeeld) in sy gedig “Ken jy die see” direkte rede, maar hy doen dit binne die hegte struktuur van ’n tradisionele, retoriese ritme. Dis nie parlando nie. Dis dan in ’n tradisionele vastevers! Dit bevat wel colloquial speech (volkse spraak), maar dit op sigself is nie parlando nie of tiperend van die nuwe, losser wewings in poëtikale ritme nie. Volkse spraak kom voor oor ’n wye spektrum van ritmikaliteit, van die jambiese vastevers tot by, en slegs onder meer, by die hedendaagse “praatpoësie” in sy verskeie ritmiese voorkomste, van Catullus tot verby Adam Small. Volkse spraak en “praatpoësie” is nie sonder meer met mekaar te vereenselwig nie. Small, byvoorbeeld, staan vierkant binne die retoriese tradisie.
Die Afrikaanse poësie het in onlangse jare bundels die lig laat sien wat vir die eerste keer op ondubbelsinnige wyse ’n breuk maak met die retoriese ritmikaliteit wat hierdie taal se digkuns vanaf sy ontstaan kenmerk. (Daar het al heelparty ritmiese innovasies gekom, vergelyk maar Breytenbach en Krog met Van Wyk Louw en C.M. van der Heever, maar dis innovasies wat steeds ’n retoriese voorkoms nagestreef het.)
’n Ontwikkeling in die digkuns wat retoriese voorkoms so beduidend wil afplat soos wat ons in onlangse tye gesien het, is bepaald in die oog springend – en kan getipeer word op grond van hierdie neiging.
Die nuwe losser ritmikaliteite wissel van ’n klankmatige losser wewing tot ’n prosa-agtige wewing tot uit-en-uit prosagedigte. Die bindende aanname is dat daar vir ’n ritme gekies moet word wat “realisties” voel in alledaagse terme, wat die ritmes van die “ware lewe” reflekteer eerder as poëtiese konvensie. Die gedig word in ’n “lewenswaaragtige”ritme gegiet – een wat ’n geloofwaardige illusie skep dat dit ’n ritme is wat in die “werklike wêreld” bestaan en nie net ’n spel is nie (retorika). Dis nie soseer toeganklikheid wat die oorweging is nie, hoewel toeganklikheid (in sommige gevalle) die resultaat mag wees.
Dit bly absoluut verbasend waarom sommige konserwatiewe elemente in die Afrikaanse kritiek die waterskeiding wat deur hierdie nuwe ritmikaliteite verteenwoordig word, onder die mat wil vee. Absoluut verbasend – totdat jy oor die redes vir die ontkenning nadink.
Hierdie digvorms kom al vir etlike dekades ruim voor in die wêreldpoësie, maar tot redelik onlangs kom dit nie opsigtelik voor in die Britse poësie nie (daardie tweede oggendster van die tradisionele Afrikaanse digkuns) – en glad nie in Afrikaans nie. Hoe dikwels kry jy nie ’n Afrikaanse leser wat hul bewondering sal bely vir ’n Kavafis of ’n Pessoa of ’n Szymborska sonder ’n snars van ’n besef dat dit digkuns is wat ritmikaal gesproke ver afwyk van enige iets wat hulle in Afrikaans as poësie sal eien. (Hulle eien dit in ’n ander taal, meestal in vertaling ja, maar gebeur iets soortgelyks in Afrikaans, sal hulle dit nié herken nie.)
Dit kom neer op ’n ontkenning van ’n legitieme en belangrike waterskeiding in die plaaslike poësie. Hierdie ontkenning het die onbedoelde effek dat dit permissief inwerk op die nuwe vorme, pleks van vormend. Daar is voorbeelde in die nuwe poësie wat ongelukkig geskryf word sonder die nodige kritiese bewustheid van die ritmiese partikulariteit van die taal – en juis omdat ontkennings soos dit waarna ek pas verwys het ’n breuk met die tradisie veroorsaak, pleks van deurlopendheid. Wie kan sulke wagters van die tradisie ernstig opneem? Só skiet konserwatiewes hulself, sowel as die tradisie, sowel as onskuldige omstanders, in die voet.
Een van die mees onderspeelde groot digters van Brittanje is D.H. Lawrence. Waarom was hy onderspeel as digter? Omdat hy in ’n losgeweefde diksie (“praatpoësie”) geskryf het in ’n tyd toe dit nog heeltemal vreemd was om te doen in ’n logosentriese (en fallosentriese) retoriese tradisie.
Ter afsluiting: Die term “praatpoësie” is erg misleidend om die spektrum van losser geweefde ritmes te beskryf. In baie van hierdie gedigte, wat dikwels liriese gedigte is, is dit binnespraak, nie buitespraak wat ter sprake is. Die term “praatpoësie” skep die indruk van buitespraak. Dis ’n betekenisvolle wanindruk.
Die Afrikaanse digters wat aan hierdie stroming deel het, is welbekend. Daar moet egter bygevoeg word dat die plaaslike Engelse letterkunde onlangs ’n skitterende bydrae gemaak het met ’n digbundel van Denis Hirson, Gardening in the dark. Die uitstekende Engelstalige digter Basil du Toit het meer as ‘n dekade gelede al soortgelyke impulse in Engels gestalte begin gee. Dis totaal onderbelig.
Om saam te vat: Daar word in sommige sektore ontken dat hier ’n waterskeiding in die benadering tot poëtiese vorm in Afrikaans is.
Die rede vir hierdie ontkenning is dat dit ’n verleentheid is om te erken dat die presiese aard van ritmikale ontwikkelinge op die digterlike wêreldfront Afrikaans vir ’n lang tyd verbygegaan het – en skielik verskyn dit in eie midde soos ‘n spook. Boonop is daar in onlangse jare van ongebreidelde onegtheid sprake, omdat daar knaend verwys word na sulke buitelandse tradisies sonder om die ritmikale implikasies daarvan na wense te begryp.
Die ontkenning het te make met die feit dat Afrikaans vir lank die retorika van sy ritmiese tradisie gelykgestel het aan poësie per se.
Maar bowenal: Dis ’n ontkenning wat permissief op nuwe ontwikkelings inwerk pleks van vormend. En hierin is ’n uitkringende gevaar geleë.
Daarom – dankietog vir digters soos jy wat ernstig besin oor die ambag waarmee hulle besig is. Dankietog vir digters wat hoegenaamd nie verstaan waaroor dit alles gaan nie en net wil skryf. Dankietog vir digters op prystoekenningskomitees en koerantredaksies. Dankietog vir digters wat Skryfskole aanbied en digters soos ‘n Loftus Marais, Carina Stander en Martina Klopper voortbring, ens. ens. Ons het hulle almal nodig. En eweneens is dit nodig dat hulle onderling van mekaar verskil.
Charl-Pierre, dankie vir ‘n wonderlike stuk! Toevallig lees ek die volgende op Edwin Fagel se blog-inskrywing oor eiesinnigheid en polemiek. Het jy dit gesien?
‘n Los opmerking: “Ken jy die see …” is waaragtig nie die enigste gedig wat Krige geskryf het nie. Ken Charl-Pierre wel die gedigte uit sy bundel “Die einde van die pad en ander oorlogsverse” van (reeds!) 1947? Die vrye vers wat Krige daarin skryf, was sekerlik iets nuuts in Afrikaans. In “Hart sonder hawe” van 1949 publiseer hy ook Engelse verse in dié trant.
1. Jou kommentaar wil-wil dit laat deurskemer dat jy my van verdagmakery verdink. Die woord beteken om insinuerend oor iemand anders te praat, dus sonder voldoende stawing en om deur middel van vaag omlynde suggesties negatiewe vermoedens oor iemand by ander mense te laat ontstaan. Dis mos nie wat ek doen nie! Ek verwys na ’n baie spesifieke gebeurtenis, waar spesifieke opinies, deur twee spesifieke indiwidue gelug is. Ek kritiseer daardie menings op ’n sistematiese wyse deur middel van ’n helder argument wat uitloop op ’n helder omlynde konklusie. Ek stel myself bloot om of reg bewys of verkeerd bewys te word. Ek laat niks vermoed nie. Ek sê in geen onseker terme iets nie. Ek moet jou reguit sê: Ek dink jy lees verkeerd. Wat moes ek doen? Hulle name NIE noem nie? DIT sou mos verdagmakend gewees het.
2. Ek het nooit gesê die nuwe tendense word nie na wense gereken nie. Ek sê daar is SOMMIGE indiwidue wat die tendense hopeloos onderspeel vir wat ek sien as bedenklike redes, en dat hulle dit met bedenklike argumente doen en boonop vanuit gesagsposies. Omdat hierdie indiwidue hulself in gesagsposisies bevind ten opsigte van ander, ontvanklike indiwidue – die een as aanbieder van literere radioprogramme aan ’n dikwels naiewe gehoor, en die ander as onderriggewer aan studente – hierdie onderspeling waarskynlik ’n baie negatiewe impak het wat misleidend en skadelik is. Ek se presies wat, waarom en hoekom.
3. Ek het nie ’n byltjie te slyp met die veelvoud van menings oor die letterkunde nie, maar met die myns insiens swak argumente wat sommige van daardie menings “staaf”. Natuurlik is dit indiwidue se goeie reg om van my en ander literatore te verskil, maar as dit ’n professor van die letterkunde is wat ’n insig kwytraak wat erg misleidend is en dan boonop met hoogdrawende selfvertroue, dan is dit my goeie reg om dit te kritiseer.
4. Breyten skryf glad nie “praatverse” nie, hoewel hy gedigte geskryf het wat dit antisipeer. Gert se digbundel het niks te doen met “praatverse” nie, myns insiens. Die diksie is retories, en dis ’n praat-toon wat hy gebruik binne ‘n retoriese diksie. Sien my argument hierbo oor Adam Small, en Uys Krige, wat eweneens praat-toon gebruik. Praat-diksie en praat-toon is twee verskillende dinge.
7. Natuurlik: Dankie tog vir baie dinge. En ook vir jou skrywe, wat my die kans tot verdere verheldering bied.
Mens moet omsigtig te werk gaan as jy verwys na vertaalde digkuns. Maar om jou vraag te beantwoord: Ek dink ’n mens kan beslis in ’n meerdere of mindere mate, afhangende van watter taal ter sprake is, praat oor die ritmikaliteit van digkuns wat mens slegs in vertaling ken. As jy praat van – byvoorbeeld – die werk van die Sweedse digteres Tua Forstrom, of die Portugese digter Nuno Judice, is dit tale wat relatief toeganklik is vir baie Afrikaanssprekendes (vir my in elk geval) en Engelssprekendes. Jy kyk na die vertaling in die Engels of die Nederlands, of in albei, dan kyk jy na die Sweeds wat Germaans van aard is of die Portugees en gaan weer terug na die Engels of Nederlands, dan luister jy miskien na ’n voorlesing van een of beide hierdie digters op ’n CD van Poetry International – en jy gebruik jou poëtiese aanvoeling wat jy oor baie jare geslyp het of moes geslyp het, en ja – jy kan veel te wete kom en veel sê oor ritmisiteit van die oorspronklike gedigte. Dis belangrik om te let op die ritmisiteit wat ’n goeie vertaler kies.
In die geval van ‘n Poolse digter – met Pools wat as Slawiese taal veel minder toeganklik is vir die Afrikaanse oor – kan jy eweneens veel sê en weet, maar jy moet versigtiger wees in jou uitsprake. In Szymborska se geval sou ek ’n Nederlandse vertaler soos Gerhard Rasch met Clare Kavanagh se Engelstalige vertalings vergelyk, ek sal kyk na die aard van die ritmiek soos dit op die Engelse of Nederlandse bladsy staan, en ek sal baie te wete kan kom oor die aard van ritmiek in die oorspronklike Pools. Mens moet darem jou intuisie ook gebruik. Die Here het dit mos vir jou gegee, soos my ma sou se.
Die argument dat mens ’n digter vlot moet kan lees in die oorspronklike brontaal voordat jy iets oor haar ritmisiteit kan sê, is nie waar nie. Baie vertalers ken nie brontale heeltemal vlot nie, daarom werk hulle met iemand wat daardie brontaal ken, maar as jy ’n aanvoeling vir die taal en vir digkuns sowel as die digter het, kan jy veel te wete kom.
Natuurlik is Szymborska ritmies gesproke ’n uitstekende digter! Jy se dit asof spreektalige gedigte en ritmisiteit nie saamgaan nie. Enige goeie vertaling behoort dit te toon. Ek dink hierdie faset van ritmisiteit word tans onderbeklemtoon in Afrikaans, ek dink daar is ’n idee vry dat spreektalige verse nie ritmikale noodwendigheid hoef te besit nie, en dit is ‘n verkeerde idee. Wat werk vir Danie Marais, gaan nie werk vir elke spreektalige opslaggie nie. Maar, om so ’n moontlike probleem hoegenaamd aan te spreek, moet daar begrip wees vir die soort poësietit wat ter sprake is by spreektalige verse.
En, ag, Louis, ek leer ook maar soos ek aangaan, jy weet. Ek dink glad nie ek het al die wysheid in pag nie.
2. Dit behoort vir lesers van hierdie bloginskrywing duidelik te wees dat ek myself nie as die middelpunt van die spreektalige vernuwing in die digkuns sien nie. Waar kom jy daaraan? Niemand is noodwendig die middelpunt nie. ’n Middelpunt veronderstel ’n beweging, ’n eenselwigheid – en dis juis wat ek in my bloginskrywing redeneer nie die geval is nie. Wat ek wel gedoen het was om ’n soort gedig te skryf wat nie voorheen in Afrikaans geskryf was nie. Dis objektief aantoonbaar. En dit het die verdelingslyn waarvan ek praat vir die eerste keer duidelik verteenwoordig. Maar dit daar gelaat.
3. Oor Uys Krige. Jy sal onthou dat ek juis na Krige verwys het in my toespraak by die aanvaarding van die Ingrid Jonker-Prys in 1997. Natuurlik ken ek die bundels waarna jy verwys. Natuurlik was dit ’n vernuwing. Baie dinge was al ’n vernuwing. Baaaiee. Die maan kom op, hy gaan onder. So? Krige val, helaas, vierkant binne die retoriese tradisie. Dis my punt. Kyk weer na die verskille tussen die retoriese en die “spreektalige”, soos ek dit in my bloginskrywing uiteensit. Jy suggereer dat wat hy gedoen het en wat ek doen in die betrokke bundel van my hierbo na verwys, is soortgelyk. Daar is ’n fundamentele verskil, die soort verskil wat jy gaan miskyk as jy nie ritmikaal in voeling is daarmee nie.
Ek wil dit nou vir eens en vir altyd onomwonde stel: ek het nog nooit ‘n veldtog teen die digter Charl-Pierre Naudé of sy soort poësie gevoer nie. Ek voel beslis ook nie as digter bedreig deur die soort vers wat jy skryf nie.