In die essay “Foto, gedig, fotogedig” wat opgeneem word in uithoeke sluit Pienaar by Sontag aan en skryf hy oor die relasie tussen foto en gedig in sy werk. Pienaar noem byvoorbeeld dat daar ’n paradoksale opvatting bestaan dat “’n foto beide ’n hiperrealistiese rekord van ’n toneel is, en ’n totale vervalsing kan wees daarvan.” Dink maar net hoe maklik kan ons foto’s deesdae manipuleer met digitale tegnologie.
’n Ander kwaliteit van foto’s waarna hy verwys is die “dubbelsinnigheid” daarvan. Selfs al is ’n foto ’n rekord van ’n bepaalde moment wat vasgevang word op kamera, staan dit die kyker vry om allerhande denotasies en konnotasies aan die foto te koppel. Hans Pienaar se fotogedigte is een poging om ’n interpretasie van ’n spesifieke foto te gee, want soos Barthes in sy Image, music, text ( 1978) aandui, is elke kode waarmee die kyker ’n foto benader arbitrêr. Sekere kodes en tekens het geïnstitusionaliseerde konnotasies, maar dit sluit nie die interpretasie van die foto nie.
Pienaar se fotogedigte is sy interpretasie van ’n bepaalde moment wat vasgevang is in uiteenlopende plekke soos Beijing, die Vrystaat, Taiwan, Nigerië, Oudshoorn en Suid-Korea. Kyk mens na die tekens in die foto en lees dan die gedig in beide Afrikaans en Engels, dan merk jy op watter aspek van die foto vir hom as fotograaf en digter belangrik was – maar ek as kyker-leser kan ook ander dinge in die foto inlees, sou ek nie die konteks noodwendig ken nie. Plasing van objekte soos spiese teen ’n skoolmuur of ’n pop teen die agtergrond van gul vroue op ’n skildery of die omkrultoon van ’n kind by ’n swembad met drywende Barbie-poppe rig die oog en laat mens vrae stel.
Dikwels is die toeligtende gedigte beskrywings van die sentrale uitbeelding op die foto, maar dikwels dien dit ook as ’n vertrekpunt vir ’n besinning of nadenke. Die Engelse vertalings is nie vir my oral ewe sterk nie en is eerder parafrases van die digterlike Afrikaanse reëls. Vergelyk byvoorbeeld “Ondier” (11) se beginreëls:
Maar die Engelse vertaling verduidelik ook soms vir mens wat die oorspronklike Afrikaans bedoel. Die digter manipuleer ook die vertaling om doeltreffender en ritmies sy boodskap oor te kan dra.
Nes ander weer vondste bevat wat my verras het. So val die digter se oog op die “volk / se driewiel” (25) of op die rooi ferweelmat in Beijing waar die voetspore gou uitgewis word (29). Of die oorgawe van Hong Kong aan Kommunistiese China word beskryf in terme van die “gode van staal en spuitverf / [wat] stampkarre met bakwerk [speel]” (107). ’n Foto van ’n kruis teen die agtergrond van Oatso Easy-bokse dien as prikkel vir ’n slim beskouing oor die godsdiens (111).
En dit is juis laasgenoemde interaksie tussen foto en gedig wat kommentaar lewer op Hans Pienaar se fyn oog. Nes ons het hy seker ook gevra: wat soek so ’n kalender in die Kongo? Maar as digter vat hy dit verder en dit word ’n besinning oor tyd.
’n Mens het nie foto’s van huilendes en ellendiges nodig om ’n treffende boodskap te kan oordra nie. Vergelyk hier byvoorbeeld die foto van die koek in die hotel kiosk in Kigali, Rwanda. (87) Wat ’n onstellende kontras in ’n land van “geraamtes” en “gebleikte beendere”.
Daar is heelwat goeie moedswilligheid en ondeudheid en ’n sin vir die satiriese in Pienaar se foto’s. So skryf hy oor die “tattoe” op die “lorrie se boud” (93) of die slapende Nigeriese man wat moeg gedroom is, of oor ’n leertjie in ’n moddermoskee in Jos, Nigerië (89) – wat mens nogal herinner aan Georgia O’Keefe se skilderye oor lere wat vanself opklim teen die hemeltrans.
Voorop die boek is ’n foto van ’n beeld se afgekapte vingers en dit word vergesel van die volgende gedig: