Versindaba » Blog Archive » Andries Bezuidenhout. Walter Benjamin se graf en kreatiewe frustrasies (waarin ek dalk meer weggee as wat goed is vir my)
Andries Bezuidenhout. Walter Benjamin se graf en kreatiewe frustrasies (waarin ek dalk meer weggee as wat goed is vir my)
"Die wind waai vuurhoutjies dood, maar hoe sterker die wind waai, hoe helderder brand die lont."
– Walter Benjamin, vrye vertaling
Laurie Anderson is een van daardie seldsame populêre musikante wat met reg die titel "kunstenaar" om haar nek kan hang. (Helaas, as hierdie titel eers om jou nek hang, hang dit nogal; hetsy soos 'n albatros, 'n halter, of 'n strop.) Sy het jare gelede 'n pragtige lied geskryf met die titel "The Dream Before". Sy dra die lied aan Water Benjamin op, uit wie se Über den Begriff der Geschichte (die Engelse vertaal dit heel promiskueus as "Theses on the Philosophy of History") 'n gedeelte van die gesprek tussen Hansie en Grietjie in die liriek kom. Dit gaan só:
And she says: Hansel you're really bringing me down
Dis nie 'n tipiese liriek nie. Dit rym net hier en daar ("bitch" en "witch", "history" en "debris"), soms met halfrym ("Berlin" en "gin" met "film"). As 'n mens nie die wysie ken nie, sou die metrum ook nogal obskuur voorkom – baie naby aan spreektaal. Maar as Laurie Anderson dit sing, amper sonder enige begeleiding, maak dit sin – dan síng dit. En dan roep die inhoud soveel op deur terloopse verwysings.
Gisteraand lees ek 'n opstel deur die antropoloog Michael Taussig oor sy besoek aan Walter Benjamin se graf by Port Bou, op die grens tussen Frankryk en Spanje. Benjamin, van Joodse afkoms, was in September 1940 besig om van die Nazi's te vlug. Toe dit duidelik word dat hulle nie oor die grens sou kon ontsnap nie, het hy selfmoord gepleeg. Niemand het ooit die tas met geskrifte gevind wat een van sy oorlewende reisgenote gesê het hy gedra het nie. Volgens oorlewering het Benjamin gesê die manuskrip daarin is belangriker as sy lewe.
Ek haal nou slegs 'n paar feite aan, uit 'n opstel vol nuanse oor kwessies soos vlugtelinge, taal en hoe ons enkele gestorwe helde en miljoene naamlose dooies onthou. Dis nie die tipe opstel wat 'n mens in 'n paar sinne kan opsom nie, so ek laat dit maar daar.
Dit het my nietemin aan 'n gedig van Breyten Breytenbach herinner. Dit het 'n rukkie geneem om dit weer op te spoor. Ek vind dit op bladsye 20 en 21 in Papierblom, wat Breytenbach as Jan Afrika publiseer het. Die gedig se naam is "grens" met 'n onderskrif wat lees: "(by gedagte aan W. Benjamin)". Aan die einde van die gedig staan: "Port Bou, 25 Februarie 1994".
Ek wonder of Breytenbach Port Bou besoek het voor die monument opgerig is. Dis 'n pragtige gedig. Dit beskryf die dorpie, die bergpieke, die wind, selfs 'n stuk plastiek wat waai. Dit eindig só:
gerugte sal kom van verre lande
en reise van die donker hart
hart: ook hier: hemels
om by tye skielik
op te hou lewe
Daar is slegs 'n suggestie van die dramatiese omstandighede waarin Walter Benjamin sy eie lewe geneem het in die gedig. Breytenbach onderspeel dit soos slegs iemand wat aan die verkeerde kant van die geskiedenis beland het dit kan doen; iemand wat persoonlik die prys moes betaal vir die winde wat in die naam van Vooruitgang waai.
Ek wens ek kon soos Breyten Breytenbach skryf. Ek wens veral ek kon so liries soos hy skryf, dat my woorde ook so lig kon dra aan die bondels (of boggels?) wat die geskiedenis op 'n mens se rug kom laai.
Maar ek is die ou aan die ander kant van die geskiedenis – die een wat in die 1980s met die geweer deur die township gery het, die een wat Namibië in 'n uniform leer ken het. Ek wens ek kon soos Loftus Marais skerts en sê dat betrokke literatuur veral nuttig is as dit opgevou word en onder 'n tafel se poot ingedruk word om die ding te stabiliseer. Ek wens ek kon met oorgawe soos Francois van Coke sing:
As 'n mens oor kwessies soos skuld skryf, soos ek in Retoer probeer doen het, moet die vorm van die gedigte tog sekerlik iets van die inhoud kan dra. Ek het gedink dat ek hierdie las met Retoer uitgeskryf het, dat ek bely het en boete gedoen het. Maar nou is ek nie meer so seker nie.
Hoekom dra my nuwe digpogings so swaar, Calvinisties en Germaans swaar? Hulle wil maar net nie sing nie. En ek weet nie of die antwoord in versvorms lê nie. My ander minnaar en minnares, die verfkwas en die kitaar, trek in verskillende rigtings.