Tikhampani ta mfumo - State Owned Enterprises (SOE) - leti endlaka bindzu kahle i ta nkoka swinene eka humelela ka tiko ra nhluvuko. Vukulu ni matimba ya ikhonomi ya misava, matimba ya timakete ni vuvekisi bya tinxaka-nxaka swi tisa nthlonthlo eka matiko hinkwawo tani hi loko ya yisa mahlweni xikongomelo xa ku hluvukisa tikhonomi ta vona. Ku ya hi mfanelo ya kona, hi teke xiboho xa ku tirhisa vun'winyi bya tikhampani ta mfumo eka swiyenge swa nkoka swa ikhonomi ku tiyisisa xikongomelo xa nhluvuko lowu nga ta tshama wu ri kona minkarhi hinkwayo.
SOE ti fanele ku va eka xiyimo xa kahle ni ku tshamiseka hi thlelo ra swa timali leswaku ti ta kota ku hlanganisa mabindzu etimakete ta laha tikweni ni le matikweni ya le handle. Mfumo wu nga ha vuyeriwa hi ku tirhisa tiSOE eka xiyenge xa ku sungula naswona wu ta fanele ku ndlandlamuxa bindzu hi mali ya wona mfumo na leyi humaka eka timakete. Leswi swi lava vuswikoti bya matimba bya ku tirhisana ni tikhampani leti nga riki ta mfumo.
Vuswikoti eka ku endla ntirho i swa nkoka eka SOE. Vuswikoti bya muxaka lowu byi lava ntirho lowunene eka swiyenge swa vufambisi, human resource ni technology lebyi ringanaka na maendlele kumbe matirhele ya kona. Leswi hinkwaswo swi nga endla leswaku SOE yi tisa ku cinca loku kulu eka ikhonomi hi ndlela ya minongonoko ya vuvekisi, human resource, vulavisisi ni nhluvukiso.
Mfumo wu navela ku tlakusa ku mihandzu kumbe mbuyelo eka bindzu ra dayimani eAfrika Dzonga, Alexkor i ndlela ya ku eka endla leswi. Hambiswiritano, yi ni mintirho yin'wana yimbirhi ya ku tatisa naswona ha yimbirhi mintirho ya kona i ya nkoka hi thlelo ra nhluvukiso. Ntirho wa ku sungula i ndlela ya bindzu leri nga ta katsa vaaki va ndzhawu yale Richtersveld eka nhluvuko wa vona. Wavumbirhi i ku endla bindzu etindzhawini ta dayimani eNamaqualand. Hambiswiritano, timhaka ta ku koxiwa ka misava hi vaaki ti veka Alexkor eka xiyimo xa ku tika hi thlelo ra swa timali ni kuva khoma mavoko mayelana ni ku endla ntirho. Xa nkoka sweswi i nkarhi handle ka swona hi ta boheka ku herisa mintirho yin'wana na ku xavisa nhundzu yin'wana.
Infraco yi tumbuluxiwe hi xikongomelo xa ku tiyisisa leswaku hi hluvukisa vuhlanganisi bya matimba. A swa ha koteki ku nghenela mphikizano eka ikhonomi ya matiko ya misava ku ri hava vuhlanganisi bya nxavo wa le hansi, bya ku tshembeka ni ku fikelala vanhu na tindhawu ta ku hlaya. Ikhonomi ya Afrika Dzonga a yi swi koti ku kula kahle hi mhaka ya ku nxavo wa le henhla wa swa vuhlanganisi bya broadband.
Ku nhlengeletiwile ntsengo wa ku ringana R400 million ku suka eka bindzu ra ku xavisiwa ka nhundzu ya mfumo leyi nga riki ya nkoka. Nhundzu leyi nga sala ya Denel yi ta xavisiwa yi hela eka lembe ximali ra 2007/08. Ku hlanganisiwa ka nhundzu ya Denel i xin'wana xa swikongomelo-nkulu naswona Ndzawulo ya mina, Denel ni Ndzawulo ya vusirheleri hi tirha swin'we eka mhaka leyi. Ku ya hi ntirho wa ku xava mathlari, ku ni tikhampani ta laha kaya leti nga hlawuriwa ku xavisela mfumo mathlari lama katsaka na Hoefyster Infantry Fighting Vehicle ni ku endla mathlari ya A-Darter. Ku ni makungu ya ku antswisa Oryx leyi nga ni malembe yiri kona. Tikontiraka leti nga hansi ka A400M ti ya mahlweni ku endla swivandla eka bindzu ra swihahampfhuka swa vusirheleri.
Mayelana ni vumundzuku, Denel yi ta rhanga mahlweni eka ntirho wa ku endla tifeme leti nga ta yisa mahlweni ntirho wa ku endla mathlari ni nhundzu ya vusirheleri ku ya hiku hluvuka ka technology.
Eskom yi tivisile nongonoko wa vuvekisi wa ntsengo waku ringana R150 bn eka nthlanu wa malembe lama taka. Hi June lembe leri, Eskom yi tava ni gezi ra ku enela ra kwalomu ka 38 000 MW naswona khampani yi ta swi kota ku phakela gezi etikweni hinkwarho hi nkarhi wa xixika laha ku lavekaka gezi ra ku tala leri vhumbiwaka kuva 36 300 MW. Ndzawulo ya mina yi taya mahlweni ku vona hi laha ntirho wa mphakelo wa gezi wu fambaka ha kona ni ku tiyisisa leswaku ku hava nkayivelo. Hi le ku burisaneni na Eskom, Ndzawulo ya Sewicelwa ni Energy ni valawuri va energy - NERSA ku sungula ku hamba ku humesiwa xiviko mayelana ni xiyimo xa energy.
Ntsakelo hi matiko ya tinxaka-nxaka wa karhi kuya mahlweni wu kula naswona laha kaya SASOL yi kombise leswaku yi le ku burisaneni na PBMR mayelana ni swikombelo swa bindzu swa ku hlaya. Ntirho wa ku endla leswaku nongonoko wa Eskom PWR wu fambelana ni makungu ya hina ya Generation IV wu tswarile mihandzu ku fika sweswi. Leswi swi ta engetela technology ya nkoka leyi nga ta endla leswaku Afrika Dzonga ri phikizana loko hile thlelo ri va ni ntirhisano ni matiko man'wana eka nguva leyintshwa ya gezi ra nuclear.
Xikongemelo xa nkoka sweswi i ku hetisisa swilaveko swa timali ni ku cinca matirhele ya SAA, leswi swi nga ta endla leswaku SAA yi kota ku ti yimela tani hi khampani. Leswi swi ta katsa ku olovisa swiyenge swa bindzu, ku nghenisa tikhampani leti nga ta tirhisana na SAA ni ku hunguta nhundzu ni mintirho leyi nga riki ya nkoka. Ku ni minkanerisano ni minhlangano ya vatirhi mayelana na mhaka leyi.
Hambileswi khampani leyi yi nga ni xiave xa ku ringana 30% eka bindzu ra swihlahla, sweswi yi pfuna ntsena hi 2.5% eka xiyenge hinkwaxo xa ikhonomi naswona yi pfuna hi 3.5% eka mintirho. Khabinete yi pfumelerile leswaku swiave leswi nga sala eka Safcol, Komatiland Forests swi fanele ku xavisiwa.
Hi 2006/07 bodo ya valawuri yi pfumelerile makungu ya nthlanu wa malembe ya vuvekisi bya R64.5 bn. Makungu lama ya nthlanu wa malembe ya thlele ya langutiwa kahle hi 2007/08 naswona sweswi ya ni ntsengo wa ku ringana R78 bn. Vuvekisi lebyi a byi kongomisiwile eka ku ndlandlamuxa mintirho ni vuswikoti eka bindzu ra nsimbhi ni malahla ni ku antswisa nhlaluko ni phayiphi ya ku suka eDurban ku ya eJoni.
Hi ku tirhisana na bodo, hi le ka ntirho wa ku kunguhata matirhele mayelana ni xiphemu lexi nga le ku akiweni enhlalukweni wa Ngcura naswona vuxoko-xoko bya ntirho lowu byi ta tivisiwa ku nga ri khale.
Matiko ya ku tala ya le ku endleni ka swikombelo swa nhundzu naswona leswi swi vanga ku tikeriwa eka nkayivelo. Hi nongonoko wa CSDP hi lava ku kondletela nhluvukiso wa bindzu ra vumaki eAfrika Dzonga.
Hi lava ku herisa nkayivelo eka mphakelo wa swimakiwa swa laha kaya naswona ndlela ya kahle ya ku endla leswi i ku va na vuswikoti laha kaya. Hambiswiritano, swimakiwa swa laha kaya swi fanerile ku va eka xiyimo xa ku ringana ni swa matiko yale handle hi thlelo ra nxavo na vunene. Ku ni ntirhisano lowu yaka mahlweni exikarhi ka JPF na Ndzawulo ya Dyondzo, Ndzawulo ya Mintirho ni swiyenge swa tona swa ti SETA kun'we ni SOE ya hina ku tiva tidyondzo, swikolo na machudeni lava pasaka lava nga ta leteriwa vuswikoti bya mintirho eka ti SOE loko va nga si tsala swikambelo leswi faneleke swa ntirho.
Ku le ku endliweni ka vulavisisi mayelana na kuma ndlela ya ku tleketla muxaka wo karhi wa swicelwa swa swihalaki ku suka emigodini ePhalaborwa.
Projeke - Africa Project - yi ta tiva swivandla swa nkoka laha tikweninkulu laha SOE eAfrika Dzonga yi nga pfunaka hi ntirho wa nhluvukiso.