HIV/AIDS yi hangalaka hi xihatla laha tikweni. Hikwalaho swi lava leswaku hi tirha swinwe ku sivela leswaku yi hangalaka hi xihatla. Hi fanele ku tlhela hi hlayisa no seketela lava nga khomiwa hi vuvabyi lebyi. Xibukwana lexi xi kongomane no pfuna wena ku kuma vutivi hi mintirho leyi nga kona na hi laha u nga ta pfunaka no pfuna van?
U nga vi na xihlawu-hlawu.
Vulavula na vanghana va wena, ndyangu, vatirhi-kulobye, vakereki, vana va wena na swirho swa muganga hi HIV/AIDS.
Tiva hi xiyimo xa wena xa HIV/AIDS, kuma ku khanseriwa ka mahala no kamberiwa eka muako wa swa rihanyu wa le kusuhi.
Tshembheka, papalata timhaka ta masangu kumbe u tirhisa khondomu.
Nghenelela eka mapfhumba ya HIV/AIDS laya sunguleke hi muganga, xikombiso, minongonoko ya nhlayiso ya le kaya na ya muganga, naswona u nyiketa nkarhi wa wena eka mapfhumba lawa.
Nhlayiso na nseketelo eka vanhu ngopfu-ngopfu vana lava khomiweke no khumbheka hi HIV/AIDS no va pfuna ku fikelela mintirho.
Vika swisiwana na vana lava nga va ka khombyeni lava u va tivaka eka minhlangano ya muganga (CBOs), minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo (NGOs), minhlangano ya ripfumelo (FBOs), tihofisi ta miganga na ta swifundzha-nkulu ta nhluvukiso wa vaaki, na tinwana?
Hoxa xandla eku endleni swa kahle hi ku angarhela na nhluvukiso wa vaaki eka muganga wa wena.
Ti hlanganisi na minongonoko yo dyondzisa vantshwa ku lawula ku hangalaka ka vuvabyi bya HIV/AIDS eka muganga wa wena.
Ku tidyondzisi no tlhela u dyondzisa ndyangu wa wena yana eka kliniki ya le kusuhi, CBO, FBO, NPO leswi nyikaka mintirho yo hluvukisa vaaki.
Tshembha eka swa vutomi u tlhela u titshembha.
Hlayisa rihanyu ra wena-vona leswaku u dya swakudya swo aka miri, endla switoloveto, wisa u tlhela u nwa mirhi ya wena nkarhi hinkwawo.
Kuma switsundzuxo swa mpfuneto wa swa vutshunguri eka ndhawu ya rihanyu ya le kusuhi.
Vulavula na munhu unwana loyi u nwi tshembhaka. Kuma mpfuneto wa xiphurofexinali yana u ya khanseriwa?
U nga twi onge u fanele u hatlisa u tolovela ku hanya na byona u hlamusela vanhu.
Murhandziwa wa wena u fanele ku tiva hi xiyimo xa wena xa HIV.
Tihlanganisa na ntlawa wo seketela eka muganga wa wena, entirhweni kumbe u sungula ntlawa wa nseketelo.
Loko u twa u hlundzukile, va nga ri na mhaka na wena, u chava vulavula hi ku ti twa ka wena, kombela ku pfuniwa eka munhu wa xiphurofexinali na xirho xa ndyangu ku ku seketela?
Endla timhaka ta masangu hi vuhlayiseki lebyinene.
Mali ya mpfuneto eka vatsoniwa ya kumeka loko u nga swi koti ku tirha hikwalaho ka vuvabyi lebyi nga ha horiki.
Tsala buku ya switsundzuxo katsa swifaniso, switlhokovetselo, swihungwana, na switsundzuxo na swinwana?
Vulavula na unwana loyi u nwi tshembhaka loko u vilela hi mhaka ya leswaku n?
Lulamisa nhlayiso wunwana wa vana va wena hi leswaku loyi a nga ta hlayisa vana va wena loko u ta va u vabya swinene kumbe u lovile?
Vona leswaku vana va wena va toloverile vatswari lava nga ta va hlayisa naswona va tshama va ri karhi va ti hlanganisa na vona.
Hlawula hi vukheta u ri karhi u tekela enhlokweni swilaveko swa vona na leswi va swi languteleke.
Eka swiyimo leswi vana va nga ta ka va nga tshami na maxaka kumbe vatswari lava nga va hlayisaka, va fanele ku vekiwa endhawini ya vuhlayiseki.
Eka swiyimo swiwana va boheka ku sala emakaya ku ri hava nhlayiso wa mutswari. Makaya lawa ya vuriwa child-headed households?
Loko u tshama endyangwini lowu rhangeriweke hi vana kumbe loko u tiva ndyangu lowu rhangeriweke hi nwana u fanele ku tihlanganisa na mintirho ya nhluvukiso wa vaaki ya le kusuhi ku kuma mahungu hi laha u nga fikelelaka mintirho ya swa vaaki, xik. mpfuneto wa timali wa vana, mpfuneto wa timali wa vana lava loveriweke hi vatswari na mpfuneto wa swakudya hi xihatla?
Tsala tsalwa ra xileriso xa mufi (Will)-tsalwa leri vekaka erivaleni leswi munhu a tsakelaka leswaku swi humelela loko a lovile.
Tsalwa ra xileriso xa mufi ri vona leswaku rifuwo, ndhawu, mali swi hundziseriwa eka vanhu lava faneleke.
Swi veke erivaleni leswaku i mani a nga na mfanelo wo hlayisa vana, naswona loko ku nga ri na loyi u rhandzanaka na yena, thola vahlayisi.
Ku va ri ta tirha kahle, Tsalwa ra xileriso xa mufi ri fanele ku tsariwa hi inki leyi nga sukiki kumbe ri kandziyisiwa, ri funghiwa hi nsayino wa wena no tsala siku leri ri tsariweke hi rona naswona ri tsariwe loko munhu a hanye kahle naswona a nga sindzisiwanga hi munhu.
Mahungu laya nga ta engetela ku fikelela ka mpfuneto wa timali na mintirho yin?
Vuhlayisi bya nwana un?
Vuhlayisi lebyi i byo hlayisa nwana wa mutswari unwana. Nwana a nga va xaka kumbe loyi a nga riki xaka. Nwana u vekiwa ehansi ka vuhlayisi bya wena hi Khoto ya Vana. Mukondleteri (social worker) u fanele ku tsala xiviko eka Khomixinara wa Nhlayiso wa vana. Mpfuneto wa timali ta vuhlayiseki bya vana wu hakeriwa ku endlela leswaku u ta hlayisa nwana?
Ku wundla n?
Ku wundla nwana i ku teka vutihlamuleri lebyi heleleke bya nwana loyi a nga ri ki wa wena hi ntumbuluko. Nwana unwana na unwana loyi a nga le hansi ka 18 wa malembe a nga wundliwa. Nwana u wundliwa ku ya hi Nawu wa Nhlayiso wa Vana kutani mukondleteri (social worker) u fanele ku tsalela Khomixinara wa Nhlayiso wa vana xiviko?
Ndhawu ya vuhlayiselo i ndhawu leyi nga le kaya ra vana. Kaya ra vana i ndhawu leyi nga amukelaka ku tlula ntsevu wa vana naswona va fanele ku tsarisiwa na Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki.
Mpfuneto wa Timali to Seketela N?
Mpfuneto wa timali to seketela nwana wu nyikiwa eka muhlayisi wo sungula, loyi a nga va ka xaka kumbe a nga ri xaka, loyi a nga na vutihlamuleri/swilaveko swa siku na siku swa nwana. Vahlayisi a va fanelanga ku kuma xinkhenso ku va va hlayisa nwana. Mali yi hakeriwa eka nhlayo yo ringana ntsevu wa vana ku suka eka 0 ku fika eka 14 wa malembe. Mpfuneto lowu wu engeteriwa hi ku ya mahlweni hi nkarhi wa malembe manharhu ku hlayisa vana va le hansi ka malembe ya 14 hi ndlela leyi: ku suka hi ti 1 Dzivamisoko 2003, vana va le hansi ka 9 wa malembe va fikelela, ku suka hi ti 1 Dzivamisoko 2004, vana va le hansi ka 11 wa malembe va ta fikelela, naswona ku suka hi ti 1 Dzivamisoko 2005, vana va le hansi ka 14 va ta fikelela?
Mpfuneto wa timali wa vuhlayiseki wu nga hakeriwa eka nwana wa malembe ya le xikarhi ka 1 na 18 loyi a lavaka no kuma vuhlayiseki bya le kaya hikokwalaho ko va munhu a nga helelangi emiehleketweni no lamala. Muholo wa lembe loko wu hlanganile wa muendli wa xikombelo na murhandziwa wa yena endzhaku ka loko xibalo xi tekiwile a wu fanelangi ku tlula R48 000 naswona muholo wa muhlayisi wa nwana a wu fanelangi ku hundza ntsengo wa lembe hi ka mbirhi wa mpfuneto wa mali wa nwana. Nwana na vatswari va yena va fanele ku va vatshami va Afrika Dzonga naswona va fanele ku va ma-Afrika Dzonga?
a nga fanelangi ku va a kuma mpfuneto wa timali wunwana?
Ku yisa xibukwana xa vutitivisi xo va na tinomboro ta 13.
Mpfuneto wo hlayisa nwana wa un?
Mali yo hlayisa nwana unwana yi hakeriwa eka nwana loyi swi kumekeke leswaku u lava vuhlayiseki hi Khomixinara wa Khoto ya Vuhlayiseki bya Nwana naswona a vekiwe evuhlayiselweni bya munhu unwana handle ka mutswari wa yena wa xiviri. Muhlayisi wo sungula na nwana va fanele ku va vatshami va Afrika Dzonga naswona va fanele ku va ma-Afrika Dzonga?
Xibukwana xa vutitivisi xa 13 wa tinomboro xa mutswari/muhlayisi/muhlayisi wa nwana un?
ID ya nwana kumbe xitifikheti xo velekiwa xa n?
Xileriso xa huvo lexi kombisaka xiyimo xo hlayisa nwana un?
Vumbhoni bya leswaku n?