Afrika-geskiedenis: hoofstuk 1
Historiese rekonstruksie: die verskillende middele wat deur historici gebruik word om die veelbewoë geskiedenis van ons vasteland na te speur
I N die grootste deel van Afrika het die mense van lank gelede geen skrif geken nie. Hulle was gevolglik glad nie in staat om die gebeurtenisse op te teken wat in hul tyd plaasgevind het nie. As geskiedkundiges dus vandag wil weet wat in die verlede in daardie gebiede gebeur het, moet hulle hulle op heeltemal ander dinge as die geskrewe woord verlaat.
Gelukkig is daar verskillende bykomende hulpmiddels vir geleerdes wat die geskiedenis wil naspeur as dit nie in boeke of op perkamentrolle of kliptafels verewig is nie. In hierdie hoofstuk word van 'n paar sulke nuttige dissiplines vertel.
Natuurlik is daar tog enkele streke op ons vasteland wat baie lank gelede reeds 'n skriftradisie gehad het. Ons kyk heel eerste na diesulkes.
a) Opgetekende verslae
EEN van die vroegste vorms van skrif is rondom 3000 v.C. deur die ou Egiptenare ontwikkel. Dit was die sogenaamde hiërogliewe [REGS]. Antieke verslae wat in hierdie fassinerende beeldskrif geskryf is, gee ons 'n besonder duidelike beeld van die Egiptiese samelewing oor byna drieduisend jaar. (Klik hier vir 'n uitgebreide artikel oor ou Egipte.)
Ook die beskawing van die Koesjiete in die Nylvallei—met die stad Meroë as die brandpunt—het minstens vyf eeue voor die geboorte van Christus 'n eie soort skrif gehad. En in Ethiopië het die taal van die antieke koninkryk Aksoem in die vierde eeu n.C. desgelyks in 'n geskrewe vorm bestaan.
Ander literêre tradisies is van buite af na Afrika gebring—Grieks, Latyn en Arabies na Afrika-lande aan die Middellandse See. En nadat die Europeërs in die vyftiende eeu in Afrika begin belang stel het, het talle geskrewe verslae oor die vasteland in onder meer Portugees, Nederlands, Engels en Frans die lig gesien. Trouens, Arabiese en Europese optekeninge het historici in staat gestel om die verlede van sekere dele van Afrika reeds van die agtste eeu af te rekonstrueer.
Maar oor baie dele van Afrika is daar geen enkele jota of tittel geskryf tot met die groot Europese kolonisasie in die negentiende eeu nie. In sulke streke is die gebeure van die verlede slegs mondeling van geslag tot geslag oorgedra...
b) Mondelinge oorlewering
MONDELINGE oorlewering is ongelukkig dikwels nie betroubaar nie. Een probleem is dat verhale oor historiese gebeurtenisse met die gedurige oorvertellery verwring raak of dat dinge wat oor 'n lang tyd plaasgevind het maklik weergee word asof hulle saam gebeur het.
Mondelinge oorlewering moet dus baiemaal as't ware gedekodeer en binne die breër kulturele konteks beoordeel word. Só kan dit wel baie nuttig wees, vanweë die greintjies waarhede wat tog in die wol kan skuil.
Wat kan die geskiedkundige navorser in elk geval verwag om te hoor wanneer hy mense van bepaalde gemeenskappe na dié se verlede en herkoms uitvra? Daar is baiemaal interessante ooreenkomste in die vertellings van verskillende gemeenskappe, omdat mense dikwels neig om die geskiedenis in die drie tydperke in te deel:
Die eerste is die tydperk waarin die wêreld, volgens hulle, geskape is en 'n besondere gemeenskap tot stand gekom het.
Hierop volg 'n middelperiode toe die gemeenskap met ander gemeenskappe in aanraking was en moes trek of konflikte of hongersnood die hoof moes bied.
Die mees onlangse tydperk strek twee of drie geslagte terug—net voor die tyd van die oudste oorlewende lede van die gemeenskap.
Maar waar mondelinge oorlewing te kort skiet, kan dinge soos opgrawings baie leemtes in historiese rekonstruksie help vul. Hieronder vertel ons hoe dit gedoen word.
DIE argeologie het hom 'n waardevolle hulpmiddel bewys om die geskiedenis van Afrika voor 1700 te herskep. Opgrawings kan geleerdes op wonderlike maniere help om 'n vroeë gemeenskap se ekonomiese, tegnologiese en artistieke ontwikkeling te verstaan.
Met radiokoolstofdatering kan die ouderdom van artefakte van tot 60.000 jaar gelede betreklik noukeurig bepaal word. Danksy argeologies studies weet ons vandag wanneer bepaalde Afrika-mense op sekere geplekke gewoon het, of hulle yster- of klipgereedskap gebruik het en of hulle geboer of net veldkos versamel en gejag het.
Vanselfsprekend kan alle raaisels egter nie met behulp van opgrawings opgeklaar word nie en is dit ook nie altyd moontlik om skakels tussen vroeëre en latere beskawings daarmee te vind nie. Maar gelukkig het die Afrika-historikus ook nog ander hulpmiddels tot sy beskikking.
LINKS BO: 'n Baie ou klipwerktuig wat in Ethiopië by 'n plek van argeologiese opgrawings tussen die reste van menslike beendere gevind is. Met sulke klippe kon miskien byle met houtstele gemaak gewees het, soos die een REGS BO. Die hout sou deur die eeue vergaan het, maar die klip nie.
Foto van Ethiopiese kliPwerktuig: John Fleagle, Stony Brook-universiteit / Vergunning: US National Science Foundation
Digitale skandering van klipbyltjie met houtsteel: MSKARG
d) Ander hulpmiddels
TAALSTUDIES is nog 'n dissipline wat al baie kon help om die verlede van Afrika te ontrafel. Taalgeleerdes ontleed die woordeskat, grammatikale vorms en klankveranderings van 'n gegewe taal om te verstaan hoe dit ontwikkel het.
Hulle vergelyk ook die taal met die verwante en selfs onverwante tale van die betrokke streek, kyk hoe hulle ooreenkom en verskil en hoe hulle mekaar in die verlede beïnvloed het. Uit só 'n studie kan nie net die trekpartrone van volkere aflei word nie, maar ook baie ander dinge. Sekere woorde of uitdrukkings kan byvoorbeeld die oorblysels van lank verlore kulturele gebruike openbaar.
Geskiedkundiges maak voorts van die volkekunde gebruik. Die volkekunde is uiters nuttig om die waardes, instellings en idees van 'n gemeenskap te begryp en gevolglik om mondelinge oorleweringe te ontleed. Selfs die plantkunde en genetika kan waardevolle gereedskap in historiese rekonstruksie wees.