’n Inleidende kykie na irrigasie en hoe die plante
(en ons) daarby baat vind
Die mens se
bemoeiing met besproeiing
’n Boer moet ’n plan maak as hy in ’n droë wêreld woon. Hy kan water opvang wanneer dit wel reën en dit dan oor sy landerye uitgiet of laat uitvloei wanneer sy gesaaides dit nodig het. Of hy kan die water uit ’n rivier of kanaal haal wat deur sy plaas vloei. In ’n land soos Suid-Afrika, waar die neerslag dikwels wisselvallig is en baie plekke jaarliks bedroewend min reën kry, is boere baie­maal op besproeiing aangewese…
BO: Leivore met sluise. Die water kan met die sluise na verskillende akkers gelei word en die sluis(e) gesluit word telkens wanneer ’n akker genoeg water gekry het. Hierdie soort besproeiing word bevloeiing genoem—dit beteken dat die besproeiingswater onder swaartekrag oor die landerye loop.
OOS mens en dier het alle plante water nodig om te kan bestaan—party soorte net ’n skamele lekseltjie af en toe, ander weer baie daarvan. Een rede is dat plante hul voedingstowwe in ’n opgeloste vorm uit die grond moet kry. Boonop het plante ook water nodig om hul weefsel te bou.
Plante verloor gedurig besonder baie water deurdat hulle waterdamp afgee in die proses van transpirasie. Indien hulle nie water kry om die verlies aan te vul nie, sal veral die dorstiges onder hulle spoedig verlep. Alle plante sal egter die een of ander tyd vrek as daar niks is wat hul wortels benat nie.
Elders op die Mieliestronk-werf word vertel van verskillende soorte plante wat na gelang van hul waterbehoeftes in ’n paar kategorieë ingedeel word: hidrofiete, mesofiete en xerofiete.
Dit spreek vanself dat ook die landbougewasse wat deur die mens verbou word, nie kan groei om vir ons kos te produseer as daar nie genoeg vog vir hulle is nie. Plante is meestal van reën afhanklik, maar in ’n land soos Suid-Afrika, waar die neerslag dikwels wisselvallig is en dit op baie plekke bedroewend min reën, is boere baiemaal op besproeiing aangewese. Verskeie groot besproeiingsdamme, soos die Vaaldam en die Gariepdam, is dus van owerheidsweë gebou, terwyl baie boere ook klein plaasdamme het wat help keer dat kosbare water onbenut in riviere wegvloei. Kyk ook ons artikels Riviere en damme van Suid-Afrika en Die verhaal van dambou en die opgaar van water.
Besproeiingswater kan afkomstig wees van ondergrondse bronne (boorgate of fonteine), opgaardamme en plaasdamme, asook van strome of riviere.
DIS nie van onlangs af dat die mens hom tot besproeiing gewend het om op verskillende maniere die gebrek aan reën te vergoed nie. Argeologiese ondersoeke het aangetoon dat besproeiingswater reeds in die sesde millennium v.C. in Egipte en Mesopotamië gebruik is om gars te benat.
In die Zanavallei van die Andesgebergte in Peru het geleerdes weer die oorblysels van drie besproeiingskanale uit die vierde millennium v.C. gevind.
Die Indusbeskawing, in die teenswoordige Noordwes-Indië en ’n deel van Pakistan, het in die derde millennium v.C. goed ontwikkelde besproeiingstelsels gehad.
En vandag? Teen die jongste eeuwisseling (omstreeks die jaar 2000) is bereken dat 2 788 000 vierkante kilometer landbougrond wêreldwyd met besproeiingsgeriewe toegerus was. Sowat 68 persent van die besproeiingsgrond is in Asië, sewentien persent in Amerika, nege persent in Europa, vyf persent in Afrika en een persent in Oseanië.
DAAR is verskillende metodes van besproeiing, afhangende van die klimaat, die soort plante wat water moet ontvang, die terreingesteldheid, die kundigheid en geldelike vermoë van die besproeiingsboer en ander faktore.
Tegnieke om die water op die akker of veld te kry, is legio, maar daar is ’n klompie basiese metodes. Die oogmerk is meestal om die hele veld egalig te benat, sodat al die plante die water kan kry wat hulle nodig het, nie te veel nie en ook nie te min nie. Die moderne metodes is in die reël doeltreffend genoeg om in hierdie doel te slaag.
Van die totale landoppervlakte wat op aarde besproei word, word 94 persent bogronds deur bevloeiing benat. Dit beteken dat die besproeiingswater onder swaartekrag oor die landerye loop. Die orige ses persent word meestal op veldvlak besproei deur middel van energie-intensiewe en duur waterdrukbesproeiingstegnieke. Sulke tegnieke is onder meer bereëning en drupbesproeiing.
Water word byvoorbeeld met masjiene uit boorgate na die oppervlak of uit riviere na die oewers gebring. Die uitgepompte grondwaters kan daarna oor die plante gesproei, by die wortels gedrup of deur middel van swaartekrag-bevloeiing oor die landerye gelei word.
Met bereëning word ’n sproeier of waterkanon gebruik om plante van bo af te benat, net soos dit gebeur wanneer dit reën. Daarmee word boonop voorkom dat ryp in die nag die bloeisels van vrugtebome beskadig.
BO: Nagemaakte reën!
Drupbesproeiing verg aanvanklik groot beplanning, aangesien pype, slangetjies en druppelaars oor die hele besproeiingsarea aangebring moet word om die water na die plante te bring—waar dit by die wortels sal drup-drup-drup om die plante hul nodige vog te gee. Dit is baie doeltreffend en waterbesparend. Op die koop toe kan oplosbare kunsmisstowwe by die water gevoeg word om die plante optimaal te voed.
BO en REGS: Drupbesproeiing.
Foto bo: ARS / U.S. Departement of Agriculture
Foto regs: Arizona Department of Water Resources
Dan is daar natuurlik die eeue-oue metode om eenvoudig water met die een of ander houer uit ’n dam of rivier te skep en dan die water oor plante uit te giet. Hierdie metode verg weinig infrastruktuur en tegniese toerusting, maar behels harde werk deur menslike arbeiders. Dit word nog rondom sekere stede in Afrika-lande toegepas.
Dis interessant dat die ou Egiptenare reeds ’n prakseersel gehad het waarmee hulle water uit die Nyl kom lig om gesaaides aan die oewers nat te lei. Dit is die sjadoef genoem, en ’n ander Mieliestronk-artikel word meer daarvan vertel.
In lande waar vogtige lug snags oor die landskap voorkom, kan water verkry word deur die vog op koue oppervlakke te laat kondenseer. Dit word byvoorbeeld toegepas in die wingerde van die Spaanse eiland Lanzarote in die Atlantiese Oseaan, waar tot klippe gebruik word om water uit die lug “op te vang”.
Plaaslik word selfs gereken dat nette hoeka reeds gebruik moes gewees het om die wolke op Tafelberg in die Kaap vir water te “melk”. Tafelberg se “tafelkleed” is byna net so bekend as die berg self. Dit is ’n wolkebedekking eie aan die somermaande. Wanneer die Kaapse suidooswind (die berugte “Kaapse Dokter”) teen die berge van Skiereiland vaswaai, word die lug opwaarts gedwing. Sodra dit die koeler omgewing van die bergtoppe bereik, vorm die waterdamp in die lug dik, wit wolke. Daardie wolke bevat soveel water dat dit baie nuttig aangewend sou kon word indien dit op nette teen die berg gekondenseer kan word, word gesê.
HOEWEL besproeiing die mens reeds baie gedien het en steeds dien, deur droë streke in landbouparadyse te verander en selfs woestyne te laat blom, is dit nie sonder nadelige effekte nie.
• Riviere wat ter wille van besproeiingsboere opgedam word, het dadelik ’n vermindere waterafvoer aan die onderkant van die dam.
• Te veel grondwater wat uit putte en boorgatte onttrek word, kan ’n baie nadelige uitwerking op ’n omgewing hê waar baie bome juis van hierdie grondwater afhanklik is.
• Reënwater is soutloos; bronwater is nie. Die herhaalde toevloei op landerye van grondwater met baie opgeloste soute moet noodwending mettertyd tot ’n verbrakking van die grond lei.