Op Wolmaransstad, 'n dorpie in Wes-Transvaal, gestig in 1891, het Willem Jacobus du Plooy Erlank op 22 Junie 1901 die eerste lewenslig gesien. Hy was die tweede seun van Andries Gustav en Margaretha, geb. Du Plooy, van die boerdery Uitkyk in die distrik. Die Anglo-Boereoorlog het gewoed en sy vader was op kommando. As suigeling is hy met sy moeder en broer, sy grootmoeder en tante vervoer na 'n konsentrasiekamp by Klerksdorp en later na 'n ander by Pietermaritzburg. Agter hulle is die plaashuis afgebrand.Ga naar eind1 Na die oorlog is die plaas weer opgebou, 'n dogter het bygekom en die twee seuns het onderrig ontvang van 'n goewernante, wat daarna onderwyseres geword het van 'n staatsondersteunde plaasskooltjie, met 'n aantal kinders van verskillende leeftyd wat selfs uit die dorp aangery is en as een gesin behandel is, 'met lekkers en liefde, maar ook strengheid en straf'.Ga naar eind2 Die bynaam 'Duke', terloops, waaronder hy in die omgang bekend was, kom blykbaar reeds in hierdie vroeë stadium op die plaas voor.Ga naar eind3
Uitkyk is later verkoop - miskien was oorlog en rebellie reeds in die lug - en die gesin het eers na Wolmaransstad, ''n ander wêreld met vreemde vertes rondom',Ga naar eind4 en toe na Potchefstroom verhuis, waar die jong Duke in 1917 gematrikuleer het. Hy wou in die regte studeer, maar deur die finansiële omstandighede na die Eerste Wêreldoorlog en die Rebellie moes hy onderwyser word. Met die oog daarop het hy aan die Transvaal University College 'n b.a.-graadkursus gevolg met Hollands, Engels, die klassieke tale en wiskunde as studievakke (1918-1920).
Sommer met die intrap het hy sy studentebynaam gekry. Toe hy voor die inskrywingslokaal in die ry staan - bleek en petieterig, met asblonde hare en in 'n kort broek - merk iemand agter hom op: 'En dié ou lammetjie, wat soek hy hier?' Hy het hom woedend en aggressief omgedraai, maar toe trek 'n ander student hom gemoedelik en beskermend nader: 'Kom staan hier, ou Lammetjie.' So het die bynaam ontstaan en die vriendskap met John Quinn, later die hoof van die Veeartsenykundige Instituut van Onderstepoort. En Lammetjie is deur gedeeltelike omsetting verander in die skrywersnaam Eitemal.Ga naar eind5 As student was hy ook, in 1919, betrokke by die beroemde of berugte vlaginsident. Nog in Rebelliestemming, het hy tydens 'n militêre oorwinningsfees met vreugde-
vure en vlagvertoon, op die kollegeterrein 'n Union Jack neergehaal en verbrand - 'n protes teen die Engelse imperialisme.Ga naar eind6 Hy moes daarvoor boet met skorsing uit die koshuis en terughouding van 'n studiebeurs. Maar hy het sy studie met lof voltooi en die onderwys betree. Van 1921 tot 1928 het hy Latyn gegee aan die hoërskool van Wolmaransstad en daarna, van 1929 tot 1935 in Johannesburg, Afrikaans aan die Hoër Seunskool Helpmekaar. As onderwyser word hy beskryf as toeganklik en hulpvaardig, maar streng, met eerbied vir sy leerlinge en 'n boeiende voordrag omdat hy nooit 'n les herhaal het nie.Ga naar eind7 Onderwyl hy in Johannesburg was, het hy aan die Universiteit van die Witwatersrand onder C.M. van den Heever die graad b.a.-Honneurs behaal. In 1931 het hy in die huwelik getree met Hester Cornelia Visser van Hanover, wat hy op 'n nuwejaarsviering in Parys onder die wilgers van die Vaalrivier ontmoet het. Uit die huwelik is 'n seun gebore.
So 'n toespraak in 1931 oor die kulturele betekenis van die volkslied voor die tweede fak-kongres het beslag gegee aan die opstel van die fak-Volksangbundel. Die reis na Kaapstad, vertel mev. Erlank, was hul huweliksreis, maar hy was so verdiep in sy voorbereiding dat sy nie met hom mog praat nie. Die oggend vroeg voor die vergadering het hy onder die ou Pier die referaat gaan instudeer. Iemand wat van bo af gekyk het, het egter onraad vermoed en die polisie ontbied! Na die kongres het dr. H. Gutsche, oud-skoolinspekteur van Transvaal, wat reeds met 'n sangbundel besig was, hom uitgenooi om as medewerker te help met keuring uit bestaande versamelings, soos die bundel van dr. N. Mansvelt (1907) en dié van mej. J. van Niekerk (1927), en die lewering van verse vir toonsetting uit eie werk en dié van ander. Omdat hyself nie musiek kon lees nie, moes mev. Erlank dikwels help. Die fak was inmiddels ook besig, en na voltooiing in 1935, het die bundel onder die vleugels van die fak gekom. Dit het in 1937 verskyn en spoedig volksbesit geword.Ga naar eind8
Die bundels waaruit sekere materiaal vir die Sangbundel oorgeneem of aangepas is, is voorafgegaan deur sy eerste werk, die kinderverhaaltjie Stafie en Santie by die Kabouterberg (1927). Dit is 'n lewendige avontuurverhaaltjie met lokale en tradisionele sprokieselemente. 'Stafie' hou waarskynlik verband met 'Gustav', 'n familienaam wat teruggaan op die Sweedse stamvader (1791). In die veld kom die twee boerekinders 'n singende geel sysie van die kabouterland 'Vervanhier' teë en as Stafie na Santie roep hoor hy die stem van Ego My-gek.Ga naar eind9 Gedurende die nag word die twee, tot kabouters verklein, deur Sysie en Ego, wat alles nasê en onthou, na die kabouters vervoer en tot koningspaar gekroon. Stafie word versoek om die kabouters te bevry van hul vyande, veral die bobbejane, wat die lammers verskeur. In die bobbejaangrot verloor Stafie sy vuurvlieglampie in 'n geveg, verdwaal hopeloos, kom op 'n waterdraak af, wat hy verslaan, slaap op die vel van 'n gedode bobbejaan en roep ten einde raad na sy veldkornet Ego, wat met 'n lampie verskyn. Vermom in bobbejaanvelle lok hulle die ondiere na buite en verslaan
Die vernaamste van die verspreid verskene gedigte van Eitemal vanaf 1919 is byeen gebring in Weerklankies (1928), 'n uiteenlopende versameling vaderlands-, liefdes-, mymer- en Christelik of Oosters godsdienstige verse, dikwels met eenvoudige natuurtekening of -simboliek, soms bekoorlik of speels, soms retories of sentimenteel, maar ook duidend op die ruim bestek van 'n ontwikkelende, soekende gees. Die volgende bundel, Phaeton en ander gedigte (1931), toon tegniese vordering en 'n strakker vormgevoel. Dit bevat o.a. die lang gedig Phaeton, die ontwikkelingsgang van die digtersiel in vyfvoetige jambes, met dramatiese vaart en inspeling van Wes-Transvaalse natuurelemente; liefdesverse, studenteliedjies, die 'weerklank'-gediggie Die begrafnis en Japanse haikoes - bv:Ga naar eind10
het. Dit is 'n studie van ideële vormbeginsels in die kader van die vorm/inhoudrelasie. Na 'n historiese aanloop oor die krisis van die individualisme, skets hy na grondslag en verskiet die naoorlogse ismes: die herpotensiëring van oorgelewerde bowaardes en vormbeginsels (humanitarisme, godsdienstige dogmatisme, kulterele progressivisme, sosialisme) en die soeke na nuwes, waarby hy hom veral toespits op die amorfisme - ingevoer as vormbeginsel van die vitalisme as inhoudsbeginsel. In sy individualiserende aspek druk die vitalisme hom uit in 'n hewigheidskultus as ontvlugtingsdrang, aanranding, persoonlikheids- en werklikheidsbevesting, e.d., en by Slauerhoff, wat uitvoerig behandel word, in 'n selfverwesenlikingsdrif teen gevormdheid, selfverlies in die vormloosheid van see en massa, 'n swerwende liefde en in die dekadensie - 'n vormvliedende manlike sy van sy persoonlikheid in samehang met 'n swakkere, vormsoekende, vroulike teenpool. Gebrek aan 'n metafisiese bowaarde laat die vitalisme egter uitloop op die nihilisme of ewigheidsangs, wat ook terugwerk op die verlede.Ga naar eind11 Die slothoofstuk handel oor 'De schoonheid als gevormdheid'. Dit is 'n prikkelende, ernstige verhandeling. In sekere opsigte egter, soos bronversorging, doen dit enigsins onaf aan.
Sy studie en promosie het 'n nuwe lewensfase ingelui. Hy het dosent in die metodiek geword aan die Normaalkollege, Pretoria (1939-1949). Tussendeur het hy egter ook die Afrikaanse letterkunde bespreek en dramas vertaal of bewerk vir studenteopvoerings onder leiding van mev. Erlank. Bynaam hier: 'Ertjies'.Ga naar eind12 Vanaf 1950 tot sy aftrede in 1966 beklee hy die leerstoel vir die Nederlandse letterkunde aan die Universiteit van Stellenbosch. In sy onderrig was hy gerig op gevalbehandeling, maar ook op vergelyking en, met die oog op Afrikaans, wortelaanduiding. 'n Oud-student skryf in 'n huldeblyk: 'Prof. Erlank was altyd in die klas die netjiese, uiters gesofistikeerde man, vir wie die skoonheid van die Nederlandse digkuns nie net iets was wat op papier gevind is nie, maar wat weerklank gevind het in sy hele persoonlikheid.'Ga naar eind13 Hy het ook dikwels hulpdiens bewys aan jong skrywers.Ga naar eind14
In 1952 het hy lid geword van die Maatschappij der Nederlandse Letterkunde. Dit spreek vanself dat goeie betrekkinge met Nederland hom na aan die hart gelê het. Dit was dan ook stellig vir hom 'n bekroning van sy loopbaan om na sy aftrede diens te doen as Raad Kulturele Sake by die s.a. Ambassade in Den Haag (1967-1972).Ga naar eind15
Reeds in Amsterdam het hy begin skryf aan die eselsromannetjie Jaffie (1953), waarvan 'n fragment in Die Huisgenoot verskyn het.Ga naar eind16 ''n Naïef beleefde idee' word daarin uitgewerk in 'die weergawe van eie jeugherinnerings en godsdiensbelewings rondom twee eseltjies as sentrale figure.'Ga naar eind17 Die jong Jaffie word deur sy oom Vaaltyn onder die eenvoudige bedrywighede en verhoudinge op Uitkyk opgevoed in die Christelike leer van liefde, lydsaamheid en verwagting soos dit deur hulle geslag van die vaal esels met 'n kruis op die rug in die tyd van Christus ervaar of beluister en sedertdien oorgelewer is. 'As jy jou eie verlede ken, (moet) jy daaruit jou eie toekoms dink vir jouself.'Ga naar eind18 Hortend, op sy eselsmanier, word Jaffie vertel van gebeurtenisse soos die geboorte en vlug van Christus en die intog in Jerusalem, toe die vaal eseltjie Valta die 'adelkruis' van die Meester ontvang het; maar ook van die diepere dinge soos die mistieke liefdesleer, van die diepere beeld in die individu, broos soos die spieëlbeeld in die drinkbak, waardeur individu gebind word aan medeindividu in naasteliefde en -diens. Hiernaas kry hy egter ook praktiese lesse in 'die beste bekbyte en skopskote.'Ga naar eind19 In die enigsins onaardse atmosfeer van 'n haelstorm op Kersdag word Vaaltyn gedood deur 'n bliksemstraal en Jaffie, wat ontwaak in sy jeugdige krag en aardse drange, verower die eselleiding op die 'raasbek' Ribbok, van 'n ander eselsgeslag, en in werklikheid sy onverskillige vader. J.C. Kannemeyer noem Jaffie ''n klein meesterstuk'.Ga naar eind20 Gesien die ontstaanstyd is dit waarskynlik ook binne die studiekader van literêr-teoretiese betekenis.Ga naar eind21
Die vertaling van toneelstukke om in 'n behoefte te voorsien, is reeds vermeld. So praat die ou rivier (1956) is 'n bewerking van die Maria Magdalena van Hebbel. Na bou, karakteruitbeelding en verstegniek is dit minder geslaag, maar sekundêr is die strekking miskien aktueel: die inslaan van nuwe weë met behoud van ou durf en deug. Die bewerking gaan oor in die vertaling van Westerse klassieke - 'efemere volkswerk (wat) nuwe sin gekry het'.Ga naar eind22
Met geoefende taalbedrewenheid keer hy ten slotte terug tot die bewerking of herskepping, nou uit die Nederlandse taalgebied, met Reinaard die Jakkals (1981). Die middeleeuse teks van Van den Vos Reynaerde is redelik getrou gevolg, maar binne dié raam is sekere insidente uitgebrei en bekende plaaslike jakkals-en-wolfstories toegevoeg, met 'n speelse terloopse raps na heilige koeie - bv: ''n balk in my wapen', 'jakkals-nasionaal', 'progressief liberaal', 'die demokratiese meerderheid', ''n Olimpiese wêreldrekord' en 'die gloed en vuur van 'n Eitemal'(!).Ga naar eind23 Aan die einde van die verhaal word 'n strafekspedisie na Malpertuis gestuur, maar:
na 'n land vér onder die Suiderkruis.Ga naar eind24
Reinaard het middelerwyl ook elke dier se stem en taal geleerGa naar eind25 en die nabootsing daarvan - ook in uitgebreide sin - gebruik om die naïewes en dommes in die val te laat loop. Sy nuwe avonture word toegevoeg tot die oues en twee wêrelde vloei ineen in die 'bygewerkte' joernaal van Reinaard. So gesien, is Reinaard die komplement van Stafie. Ek meen dat die Jakkals die Vos geen oneer aandoen nie.
Prof. Erlank het ook as redenaar nog dikwels opgetree in die veranderende omstandighede wat deur die Tweede Wêreldoorlog ingelui is. Die ruimte ontbreek egter om op dié aspek in te gaan. Sy siening van die kultuurgrondslag en -ontwikkeling kan grotendeels afgelei word uit opvattings wat in sy letterkundige werk 'geabsorbeer' is.Ga naar eind26