Die fout wat baie lidmate maak is om nie te besef dat die kerk 'n loopgraaf in die voorste linie is nie – hulle gebruik dit vir 'n slaapsaal en ruskamp.
“Vandag gaan ’n geskiedkundige dag word,” het mnr. Koos Potgieter, hoofsweep van die Nasionale Party in die Volksraad, op Dinsdag, 6 September 1966, aan die man in die bank agter horn gesê.
Dr. Verwoerd sou die dag praat. Die openbare galerye was stampvol en die Volksraadsaal het vinnig volgeloop. Daar was ’n duidelik merkbare gevoel van gespanne afwagting.
Die spanning het byna voelbaar toegeneem toe die Volksraad se klokkies om 2.10, soos op elke middag, begin lui om die lede van die Raad na die daaglikse openingsplegtigheid te ontbied.
Dr. Verwoerd sou praat nadat hy ’n ruk lank buitengewoon swygsaam was. In die vyf weke wat sedert die begin van die Parlementsitting verloop het, het hy aan geen debat deelgeneem nie. Slegs twee keer het hy gepraat, en albei kere was dit kort, formele toesprakies. Die eerste keer was op 29 Julie, toe hy mnr. Henning Klopper met sy eenparige herkiesing tot Speaker gelukgewens het. Die ander keer was op 12 Augustus, toe hy ’n mosie van roubeklag oor die heengaan van mnr. Klopper se voorganger, regter J. H. Conradie, voorgestel het.
Die debat oor die gebruiklike wantrouemosie waarmee die sitting begin het (die keer as ’n mosie van sensuur ingeklee) het hy verby laat gaan sonder om iets te sê. Dit was die eerste keer dat hy as Eerste Minister dit gedoen het.
Vantevore het hy altyd daaraan deelgeneem en soms juis die geleentheid gebruik om ’n belangrike verklaring te doen. So was dit in 1959, toe hy die beleid van vrywordende Bantoetuistes aangekondig het, en in 1960, toe hy die besluit bekend gemaak het om ’n volkstemming oor die republiekwording van Suid-Afrika te hou.
In die kort sitting in die begin van 1966 het hy ook in die wantrouedebat ’n belangrike toespraak gehou: oor die Rhodesiese vraagstuk en die toekomsplanne van sy Regering en party.
Die hele vyf weke lank het hy af en toe sy opwagting in die Raad gemaak, ’n ruk gesit en luister en dan weer na sy kantoor teruggekeer.
In die maande voor die begin van die sitting het hy ook min toe- sprake gehou. Party koerante het al oor die redes vir sy voortdurende swye begin gis.
Dit was ’n geskiedkundige byeenkoms, die eerste ontmoeting op Suid-Afrikaanse bodem tussen ’n eerste minister van Suid-Afrika en die regeringshoof van ’n swart staat.
Die ontmoeting het die belangstelling vir wat hy Dinsdag in die Volksraad sou sê, laat toeneem. Daar is aangeneem dat hy verslag sou doen van wat tussen hom en hoofman Jonathan gebeur het, en na aanleiding daarvan nadere aanduidinge van sy beleid teenoor Swart Afrika as geheel sou gee. Verskeie ander sake sou ook bes deur hom bespreek kon word: die Rhodesiese krisis, die vraagstuk van Suidwes-Afrika, soos dit na die uitspraak van die Wêreldhof daar uitgesien het, die verhoudingsprobleem van Suid-Afrika, met besondere verwysing na die Kleurlinge, en nog meer.
Oor al die verwagtinge en die groot belangstelling het die Maandagmiddag ’n berig op die voorblad van die Cape Argus verskyn onder die dubbelkolom-opskrif “Verwoerd - Keen Interest”. In Die Vaderland het ’n berig op ’n binneblad verskyn onder die vierkolom-opskrif “Belangrike Verklaring van Premier Verwag”. En die vol­gende oggend het die hoofberig op die voorblad van die Natal Mercury oor dieselfde saak gegaan. “Verwoerd to Tell World” het die blad in ’n opskrif oor agt kolom gesê.
Op 30 Maart het die party waarvan hy die leier was in ’n algemene verkiesing die grootste oorwinning in die politieke geskiedenis van Suid-Afrika behaal.
Op 31 Mei was hy die hooffiguur by die groot republiekfees in Pretoria, waar ’n ongeewenaarde wapenskou plaasgevind het - ’n demonstrasie van die militêre mag wat Suid-Afrika onder sy leiding opgebou het.
Op 18 Julie het die Wêreldhof in Den Haag uitspraak gedoen in die Suidwes-saak - ’n triomf nie alleen vir Suid-Afrika en die regspan wat ons saak daar gevoer het nie, maar ook vir dr. Verwoerd, wat daarop gestaan het dat die saak end-uit betwis moet word toe andere uit vrees vir ’n nederlaag wou kop uittrek.
Hy was soos ’n generaal wat sy leer deur ’n gevaarlike bergpas gelei het tot op die rand van ’n oop vlakte waar hy sy volle mag sou kan ontplooi.
Hy was die tweede man wat die prys, ten bedrae van R 10,000, ontvang het. Die vorige jaar is dit aan dr. M. S. Louw toegeken vir sy bydrae tot die ekonomiese opkoms van die Afrikaner. Aan dr. Verwoerd is dit toegeken vir sy bydrae tot die republiekwording van Suid-Afrika. Hy het gevra dat die R 10,000 weer belê moet word en dat die rente daarop gebruik word vir ’n beurs vir nagraadse studie in die geneeskunde. Hy doen dit, het hy gesê, uit erkentlikheid teenoor die mediese beroep, gedagtig aan sy herstel na die aanslag op sy lewe in 1960.