Stamvader uit Småland
Carl Ludvig Theodor Olén: Nielette Cecile Nel (geb. Olën) Pretoria 13.01.2006
Dalk is dit waarom die genealogie so uitdagend en opwindend is, waarom mens fanaties en obsessief na antwoorde soek en dit dan so bevredigend vind wanneer dit nie meer net om name en datums gaan nie, maar om dit wat vir jou ietsie kan sê oor wie oupa-grootjie nou eintlik was. Nie dat die prentjie ooit voltooi word nie. Daar kom gedurig nuwe inligting by, elke antwoord skep opnuut vrae en hoe meer jou voorsate vir jou werklikheid word, hoe groter die versugting en frustrasie dat jy hulle nie in lewende lywe kan beleef nie. Jy kry jou gunstelinge en die fokus van jou navorsing verskuif van iets wat jy vir jou nageslag wou doen na iets wat jy aan dié wat jou voorafgegaan het, verskuldig is – al beteken dit soms dat jy op dinge afkom wat hulle dalk versigtig "tussen die voue" gebêre het!
Ek het geweet dat hy as sestien-jarige alleen op 'n skip geklim het, die jongste lid van 'n groep Sweedse emigrante wat deur ene Chevalier Oscar Alric Forssman gewerf is om vir drie jaar vir hom op sy plaas Scandinavia aan die Vaalrivier, naby Potchefstroom (by die huidige Skandinawiëdrif) te kom werk . Forssman was 'n suksesvolle sakeman met uitgebreide belange en was in 'n stadium die grootste grondbesitter in die ZAR. Hy het sy broer Magnus oorreed om met sy gesin by hom aan te sluit. Magnus was 'n landmeter en het trouens later die eerste landmeter-generaal in die ZAR geword. Forssman was 'n ingenieur en sy plan was om 'n besproeiingskema aan die Vaalrivier en daarmee saam 'n hele Sweedse nedersetting tot stand te bring. Daarom het hy gesorg vir opgeleide ambagsmanne, boere, onderwysers, sowel as 'n klompie gewone arbeiders. Terselfdertyd wou hy die handel tussen Swede en Suider-Afrika uitbrei en het ook 'n vrag goedere saamgebring wat in Durban suksesvol van die hand gesit is.
Met hierdie inligting was ek van kindsbeen af bekend. Ook dat Carl Ludvig Olén met Martha Johanna Kotzé, 'n dogter van die Voortrekker Dirk Jacobus Kotzé en Maatje Maria Visser getroud was. Martha het self 'n veelbewoë geskiedenis gehad – toe sy vyf jaar oud was, is haar pa en haar oudste broer voor haar vermoor tydens 'n Koranna-aanval op hulle plaas Zevenfontein by Bloemhof. Haar swanger ma moes met die jonger kinders vlug en Martha het 'n assegaaiwond opgedoen wat haar lewenslank gepla het. Verder was ons bewus van sewe oorlewende kinders, waaronder my oupa - Carl Ludwig Theodor Olën gedoop, maar alombekend as Oom Charlie.
Maar Oupagrootjie, Oupagrootjie wie was jy eintlik? Wie was jou mense en wat was jou verhouding met hulle? Hoekom het jy stoksielalleen op 'n skip geklim en die onbekende ingevaar? Omdat jy drome gehad het en geen hoop om dit in jou vaderland te verwesenlik nie? 'n Drang in jou Viking-gene om die wêreld te verower? 'n Ratelende skelet in die familiekas? Or just simply for the heck of it? En hoekom is daar nie 'n weelde van familiestaaltjies oor jou en jou veelbewoë lewe nie?
Ek het eendag vir my pa gevra of sy oupa ooit vir sy kleinkinders van sy familie en sy jeugjare in Swede vertel het. Hy het net sy wenkbroue gelig en gesê "My deah, we were never in-tro-dooced!" Wat sou dit nou wees? 'n Soort Viktoriaanse kinders-word-gesien-en-nie-gehoor-nie ding? In my romantiese jeug het ek die wonderbaarlikste stories versin. Oor buite-egtelike koningskinders en bose grondbaronne. Oor 'n wrede stiefpa of 'n verydelde liefde vir die bose grondbaron se beeldskone dogter ….
My nuwe inligting het uit verskeie bronne gekom en soos met 'n legkaart, nie altyd kronologies of in 'n netjiese patroon nie. Eerstens was daar twee Sweedse joernaliste, Christer Blomstrand en Marika Griehsel, wat saam aan 'n projek oor die Forssman-ekspedisie gewerk het en van wie ek die eerste inligting ooit oor Carl Ludvig se herkoms en jeugjare gekry het. Daarna het ek twee jaar lank deur argiefstukke, kerkrekords, briewe, asook ou koerante en fotos in die Potchefstroom Museum getreil. 'n Hoogtepunt was toe my jongste seun en ek vir twee weke Swede toe is op soek na die wëreld van Carl Ludvig Theodor Olën, na 'n "sense of place" . Daar het ek 'n Sweedse genealoog, Jan Jutefors ontmoet, wat my van verdere inligting voorsien het en met wie ek nou nog 'n soort samewerkingsooreenkoms het – hy help my en ek help hom soek na die nasate van die ander Forssman-Swede. En onderliggend knaag die gedurige selfverwyt – waarom het ek nie die verstand gehad om toe die mense wat hom geken het nog geleef het, die "regte" vrae te vra nie!
Die Swede waar Alric Forssman sy groepie sober, hardwerkende landgenote gaan uitsoek het, het baie anders uitgesien as die Swede van vandag. Teen die middel van die 19de eeu was die ekonomiese toestande in die provinsie Småland in die suidooste van die land niks minder as haglik nie. Daar was hongersnood, godsdienstige vervolging, maatskaplike ongelykheid waaruit daar nie ontsnap kon word nie.Tussen 1845 en 1930 het 1.2 miljoen mense Swede verlaat, 'n vyfde van die totale bevolking. Meer as 300,000 het uit Småland gekom en verreweg die meeste het na die VSA ge-emigreer.
Op die landgoed Helgerum in die parogie van Vestrum (Wästrum) suid van Västervik in die noorde van SmÃ¥land het 'n arm, nederige diensmeisie Johanna Gustafva Lundqvist op 8 Oktober 1846 aan 'n buite-egtelike seun geboorte gegee. Sy het hom in die kerkrekords as Carl Ludvig Theodor Olén laat opteken. ( Behalwe vir die normale notering van geboortes, sterftes, huwelike ens het die leraar minstens een keer per jaar elke gesin in die parogie besoek. Hy het dan met sorg in die Husförhörsboken (tuisondervragingsboek) die adres aangeteken, wie almal in die huis bly, wat hulle verwantskap is, geboortes en sterftes gedurende die afgelope jaar, asook almal se kennis van die Skrif en hulle vermoë om te lees en skryf. Dié Husförhörsböker is uiteraard 'n waardevolle bron van inligting!)
…. there could not have been less than 800 people there – people of all classes, races and denominations
….respected by all who knew him. He was throughout his life known as a man of strict integrity, and who made his way by sheer hard work and honesty of purpose.
….known to all as an honest, upright man, and it seldom happened that that the public mourned a loss so much
…. enemies he had none
….although taking no part in public affairs, was kindly disposed toward all, and whose cheery presence will be much missed.
…. told the Rev. M.L. Fick, his pastor, that he was leaving this world very easily and lightly.
Segerkronan fålt och friden
Dit beteken "gelukkig hy wat aan die einde van die stryd 'n segekroon ontvang en vrede" …………en ek het alle rede om te glo dat dié woorde aan die einde van sy lewe vir Carl Ludvig Theodor Olén werklikheid was.----------------------------------------------------------------------