BELANGRIKE NOTA: In hierdie artikel word geen mening oor evolusie uitgespreek nie. Dit is ’n aanvegbare teorie, al word dit van owerheidsweë in die leerplanne ingedwing. Ons bied hier wel inligting oor die geologie en paleon­tologie, soos in die skole vereis word, maar met die uitdruklike klem dat dit op wetenskaplikes se teorieë berus en gevolglik nie deur ons ge­formuleer is nie. Daar moet asseblief dus niks meer in die artikel ingelees word nie as dat dit ’n verslag van weten­skaplike bevindings is, wat opgestel is om leerders met hul skooltake in hierdie verband te help – Mieliestronk.com.
NS dinamiese planeet Aarde... as hy darem self kon vertel waar hy aan al sy ou duike en plooie kom! Nou moet ons maar sy geweldige oergeskiedenis probeer lees in die bietjie wat ons in die bulte en holtes en karbonkels aan sy oppervlak kan raaksien. Of in die bloedmin biologiese reste van die verre verlede wat tot in ons tyd bewaar gebly het. ’n Gefossileerde blaar hiér. ’n Versteende been dáár. Niks meer nie.
NIE alleen word die aarde se aangesig deurentyd gebeuk deur die wind en weer en die getye nie, maar die aardkors is boonop gedurig baie stadig aan die beweeg. Dit is omdat dit uit verskillende plate bestaan wat op die massiewe vloeibare of taaivloeibare binnekant van die aarde dryf. (Lees ook die afdeling oor Plaattektoniek in ons artikel oor die Oos-Afrikaanse Skeur.)
Wanneer die ruimtelike invallers egter so groot soos berge is of, erger nog, soos komete, spreek dit vanself dat die katastrofes onnoemlike afmetings aanneem. Die aarde vibreer soos ’n klok weens die kataklismiese botsing, met ’n gevolglike verlies aan lewens wat nouliks in woorde beskryf kan word.
Dit is die laasgenoemde drie verskynsels (vastelands­verskuiwings, vulkanisme en ruimtelike botsings) wat volgens wetenskaplikes in die verlede verskeie kere die verskillende lewensvorme op die aarde dramaties uitgedun het. ’n Geleerde soos die Amerikaanse paleontoloog Niles Eldredge het ’n aantal jare gelede in ’n artikel vyf sulke gewese massa-uitwissings as die belangrikstes uitgelig en toe die klem laat val op wat hy die Sesde Uitwissing noem—die drastiese en bedenklike rol van die mens in die verskraling van die biodiversiteit op ons planeet.
Die bekendste en opspraakwekkendste van die massa-uitwissings is ongetwyfeld die een wat deur die uitsterwing van die laaste dinosourusse gekenmerk is. Omdat daar egter reeds ’n uitgebreide artikel oor die dinosourusse op die Mieliestronk-werf bestaan, kan ons aanbeweeg om ook ’n ander groot uitwissing van nader te bekyk. Dit is die eerste vername uitwissing. Teorieë daaroor is veral fassinerend.
Dié het immers so ver in die verlede gebeur dat navorsers des te intenser moet swoeg om die legkaart te probeer voltooi. Dit maak die navorsing natuurlik vir hulle so opwindend. Volgens hulle is dit blykbaar veroorsaak deur die vreeslike omwenteling toe ons eie oervasteland weens plaatverskuiwing oor die Suidpool beweeg het! Dit sou die klimaat op die aarde só katastrofaal verfomfaai het dat ons hele planeet ’n vrieskas geword het...
GELEERDES soos Eldredge reken dat die eerste vername uitwissing sowat 440 miljoen jaar gelede weens klimaatsverandering plaasgevind het en wel in die Laat-Ordovisiese tydperk van die geologiese tydskaal.
As jy destyds in die sogenaamde Ordovisium op die aarde sou kon rondloop, sou jy bitter eensaam moet gevoel het, word vertel. (Hallo, hoor iemand my... is daar êrens enige lewe op hierdie planeet?)
Alles is so troosteloos stil en leweloos soos nie eens die Saharawoestyn veel later naastenby sal wees nie. Jy soek oral na lewende wesens op die droë grond, maar kry niks. Dit wil nie sê dat daar nie miskien wel êrens ’n bietjie lewe kan wees nie...
Wat gebeur het, was dat die verskynsel van vastelands-verskuiwing (die gevolg van die aarde se bewegende plate) die teenswoordige Afrika en Suid-Amerika van Gondwana oor die Suidpool laat dryf het. Daar sit ons eie wêrelddeel toe ook, bedek met Suidpoolys.
Die uitwerking van soveel ys oor so ’n groot landmassa was so geweldig dat die hele aarde noodwendig die uitwerking moes voel. Dit het tot ’n skril en snydende afkoeling oor die ganse planeet heen gelei, omdat die enorme hitte-uitstraling oor so ’n wit landskap die aarde natuurlikerwys laat kouer word het.
Uiteindelik was goed ’n kwart (25 persent) van die destyds bestaande families van aardse lewensvorme vir altyd daarmee heen. Toe smeltende gletsers aan die einde van die Laat-Ordovisiese tydperk die seevlak weer laat styg en dinge stabiliseer, betree die aarde die Siluur, ’n anderste tydvak waarin die lewe hier opnuut nuwe vastrapplekke kan vind en kan gedy.
Maar daar is geleerdes wat reken daar kon iets anders in die spel gewees het as bloot die Gondona-verskuiwing na die Suidpool wat die Laat-Ordovisiese uitwissing laat plaasvind het. Sekere Amerikaanse wetenskaplikes het al die moontlikheid genoem dat ’n gammastraal-uitbarsting van ’n ontploffende ster binne 6000 ligjare van die aarde die aanvanklike afsterwings kon veroorsaak het.
’n Uitbarsting van slegs tien sekondes, sê hulle, kon die aarde se atmosfeer byna onmiddellik van die helfte van sy osoon gestroop het, wat organismes hier aan hoë vlakke van dodelike ultraviolet strale van die son blootgestel het. Dog hoewel die teorie dalk geloofwaardig klink, is daar geen klinkklare getuienis dat die aarde al ooit onder só ’n gammastraal-uitbarsting vanuit die betreklik nabygeleë ruimte deurgeloop het nie.
Maar tot sover ons vlugtige kuiertjie op die toneel van die “eerste vername uitwissing”. ’n Mens kan nou wel wonder hoe die ander belangrike uitwissings dan almal plaasgevind het en of daar enige patroon te bespeur is in die redes waarom hulle gebeur het. Ook ander vrae kom na vore, soos watter massa-uitwissing die verwoestendste was. En presies hoe die mens byvoorbeeld uiteindelik daartoe bygedra het dat groot diere soos die olifantagtige mammoete vir ewig van die aangesig van die aarde verdwyn het...
’n Bondige kykie na die ander belangrike massa-uitwissings tot by die huidige een—en hoekom dit ons tot ernstige nadenke moet stem
• Die tweede (sowat 440 miljoen jaar gelede in die Laat-Devoniese tydperk), wat deur ’n wêreldwye klimaatsverandering veroorsaak is, of dalk nie. Daar was nietemin ’n abrupte ineenstorting van die aardse ekosisteem, wat 19 persent van die families van lewensvorme uitgewis het.
• Die derde (sowat 245 miljoen gelede in die Laat-Permiese tydperk) toe ’n hele 54 persent van die families onherroeplik weggeveeg is. Ook hier was klimaatsverandering—straks ook weens verskuiwende aardplate—blykbaar die skuldige, maar daar is tog ook betreklik nuwe getuienis dat dit veroorsaak kon gewees het deur ’n boliede impak (botsing tussen die aarde en ’n ruimtelike voorwerp).
• Die vyfde (sowat 65 miljoen jaar gelede in die Laat-Kryttydperk), wat 17 persent van die families uitgewis het, waaronder die laaste dinosourusse en baie ander spesies. Een of meer botsings tussen die aarde en ’n ruimtelike voorwerp of voorwerpe word algemeen as die oorsaak aanvaar, hoewel party geleerdes reken dat ’n onstuimige vulkaniese woeling te blameer is. (Wat meer sê, daar is selfs die buitensporige teorie dat ’n siekte soos vigs die dinosourusse se doppie kon laat klink het, maar daar is stellig min geleerdes wat veel waarde hieraan heg.)
ONDER: ’n Grafiese voorstelling van die vyf vername massa-uitwissings langs ’n geologiese tydskaal wat verskaf is deur die Amerikaanse federale regeringsliggaam U.S. Geological Survey.
In hierdie tydperk, die Permiese tydperk of sommer kortweg die Perm, was daar talle gewerweldes soos allerhande reptiele en amfibieë op land. Daar was ook ’n groot verskeidenheid van insekspesies en ander ongewerweldes, waaronder die grootste insekte wat nog ooit gelewe het. Die uitsterwing van soveel van hulle het so ’n diepgaande uitwerking op die aardse ekosisteem gehad dat dit vandag, soveel miljoene jare later, steeds gevoel word. Boonop word gemeen dat dit ongeveer honderd miljoen jaar geneem het vir die seelewe om van die vernietiging en skok te herstel.
Soos reeds genoem, vorm ’n botsing van die aarde en ’n reusagtige voorwerp of voorwerpe uit die ruimte die basis van die mees aanvaarde teorie oor die uitsterwing van die dinosourusse.
’n Mens kan jou effens in die chaos indink wat destyds moet geheers het. Geen stomme oerdier sou naastenby kon begryp het wat in sy leefwêreld aan die gang was nie. Maar as ’t ware in ’n oogwink was die son verduister—of net ’n flou skynsel aan die hemelruim omdat sy strale omtrent nie deur die opgewerpte stof in die lug kon dring nie. Die aarde self het miskien geskud van duisend aardbewings wat deur die impak uit sy binneste oproer is.
Maar daar is ’n belangrike verskil. Anders as die vorige vyf wat fisiese oorsake gehad het, kry ons in die Sesde Uitwissing vir die eerste keer in die geskiedenis ’n kolossale verdelging wat deur een enkele lewende spesie gepleeg word: die mens.
Dit kom al ’n lang pad, aldus Niles. Sedert die mens uit sy wieg in Afrika geklim en versprei en die wêreld bevolk het, maak en breek hy tot sy eie voordeel en buit hy die ander lewende wesens uit.
Só het die verdelging van groot en klein diere oral plaasgevind waar die mens ’n holte vir sy voet gekry het—en oor alle eeue heen. Die laaste van die tien of elf moa-spesies, groot volstruisagtige voëls waarvan die grootstes tot 3,5 meter of hoër kon staan, het maar net ’n klompie eeue gelede uitgesterf. Die uitsterwing het saamgeval met die kolonisasie van Nieu-Seeland deur die Maori’s. Die voëls is harteloos neergevel, terwyl die troeteldiere van die Maori’s eweneens alte lekker gebaljaar het om die groot maar weerlose moas te verdelg.
In Suid-Afrika, weer, is die kwaggas, lede van ’n donkerige subspesie van die vlaktesebra wat eenmaal in hul menigtes op die vlaktes van die Karoo en die Vrystaat gewei het, só gejag dat daar sedert 1883 nie meer ’n enkele lewende kwagga op die aarde oor is nie.
“Uitwissing is ’n verskynsel wat lei tot niks. Dit is die einde van bestaan. Stel jou ’n wêreld voor waarin jy nooit weer ’n kat of hond sal sien nie. Stel jou ’n wêreld voor waarin jy nooit weer ’n ander menslike wese sal sien nie... Aangesien alle diere met mekaar geskakel is, het die uitwissing van een soort gereeld tot die uitsterwing van ’n ander soort gelei. As daar geen prooi is nie, wat eet die roofdier? Die ‘dier’ aan die bopunt van die voedselketting is die mens, en as daar geen prooi en plante oor is nie, hoe sal die mens dan self kan keer dat hy uitsterf?”
OE tam en willoos is die skoolkinders wat hier in die Laeveld woon . . . Wat op aarde kan dit wees wat hulle so loom en lusteloos maak? Die skooldokter, wat na hul gesondheid moet omsien, ondersoek die kinders en besef meewarig wat die oorsaak is: dis die skadelike eiers van sekere platwurms wat die leerders so traag, onaktief en futloos laat word het.
REGS: ’n Elektronmikrografiese beeld van ’n manlike skistosoma-wurm. Die wurms is baie klein, die mannetjies van een spesie waarvan die afmetings verkry kon word, is byvoorbeeld gemiddeld net sowat 1 cm lank en slegs omtrent ’n tiende so dik. Die wyfies van dieselfde spesie is ietwat langer, maar ook dunner.
Die parasiete wat vir skistosomiase by die mens verantwoordelik is, verlaat naderhand die slak, hul aanvanklike gasheer, en gaan die water binne, waar hulle vryswemmend sowat 48 uur lank kan bly lewe.
BINNE dae nadat iemand besmet is, kan hy of sy ’n uitslag ondervind of ’n jeukerige vel hê by die plekke waar die wurms die liggaam binnedring het. Dis egter eers heelwat later, wanneer die wyfiewurms begin eiers lê, dat die besmette persoon grieperig en koorsig kan voel, met gewaarwordings van koue rillings, spierpyne en ’n gehoes. Bloed in die urine, wat nog later kan voorkom, verklaar waarom die siekte in die volksmond rooiwater genoem word.
Interessant genoeg word die simptome van skistosomiase veroorsaak deur die liggaam se reaksie op die eiers wat deur die wurms gelê word en nie deur die wurms as sodanig nie. Dit is in die reël glo net in die begin, met die indringing deur die vel, dat die wurms self hul menslike slagoffers enigermate kan pla.
BO: Kinders in ’n moeras. In ’n skistosomiase-wêreld is só ’n spelery in natuurlike water eintlik moeilikheid soek. Tog weet of besef sulke landelike kinders baiemaal nie die gevaar nie... dat daar uit sekere van die plaaslike varswaterslakke ’n organisme kan kom wat hulle baie siek kan maak.
• Foto regs bo: Gerald Mwale / USAID, Zambië (foto deur ons gewysig deurdat die agtergrond weggesny is) BO: ’n Leerder in ’n Zambiese skool wys hoe lyk die ontwurmingstablette wat daar uitgedeel is in ’n veldtog om siektes soos skistosomiase te behandel—iets wat die kinders baie lusteloos kan maak en later boonop tot allerhande komplikasies kan lei indien die probleem nie aangespreek word nie.
’n Mens moet nie eens deur sulke waters loop nie, wat nog te sê daarin swem. As jy nie vir seker weet waar jou drinkwater vandaan kom nie en twyfel of dit veilig is, moet jy dit eers kook. Deur water minstens ’n minuut lank te kook, word alle skadelike parasiete, bakterieë en ander organismes gedood. Dan kan jy die water drink nadat dit afgekoel het.
As jy ’n kort rukkie lank per ongeluk in aanraking was met water wat moontlik besmet kan wees, kan dit dalk help om jou energiek met ’n handdoek droog te vryf ten einde te probeer keer dat die parasiet jou vel binnedring. Kenners waarsku egter dat ’n mens NIE moet dink dat só ’n lewendige vrywery met ’n handdoek jou beslis teen skistosomiase sal beskerm nie.