Die teks van Johann Lodewyk Marais se nuwe bundel In die bloute word sinvol saamgebind met ’n skildery deur Lynnette ten Krooden op die voorblad van ’n dolfyn of blouwalvis, en op die agtergrond ’n paar verdwynende stertvinne in die golwe. Daar word al op sensoriese vlak ’n belewenis geskep van hierdie ‘bloute’, en wel met ’n gevoel van afwagting. Wat die leser vermoed, en dalk verwag van die bekende ‘natuur’-digter, is dat dit ’n besinning oor die lewensvorme en -wesens in en rondom die see mag inhou. En dié verwagting word nie beskaam nie: Hierdie bundel is vol opwindende, ‘nuwe’ ervaringe in elke gedigteks. Verder hou die titel iets van ‘n verrassingselement in wat mens terugvoer na die gesegde ‘uit die bloute’, maar dit word hier nuut ontgin om realisties (waarheidsgetrou?) te verwys na die oseaan as agtergrondgegewe waarbinne die digter sy gedigte plaas.
By implikasie suggereer die subtitel ’n Seeboek en die afdeling Oseanaria ’n nugter, wetenskaplike benadering of kyk na die dinge en werk dit goed met die gedagte van ’n bergingsplek waar op sistematiese wyse te werk gegaan word om die seelewe te versamel, beskryf, bewaar en te beskerm, en bowe al toeganklik te maak vir die hele proses van ‘leer ken en benoem’. Dit word ‘n ‘bymekaarkomplek’ van persone betrokke met die see en sy opbrengste, ’n spesifieke versamelplek van seedinge en seemense. Dit is wat die digter hier, soos altyd, in netjiese versvorme verpak en aanbied.
J.L. Marais werk hierdie keer met die see as ontginningsbodem waarin sy gedigte oor dié ‘bloute’ met al sy lewenswesens, veral gesien binne die opdrag en idee van die wetenskaplike navorser en versamelaar, tog uniek aan die woord kom:
Die dinge in en om die see is dus waarop gekonsentreer word, maar wat veral opval, is dat die lewende taal terselfdertyd verryk word deur verse wat soortname, eiename, gesegdes en so meer aan die bod bring. Selfs die name van bekende persone, digters en skrywers, mariene bioloë, bewaardes in museums, die versamelaars van skulpe en seegoed – dié mense wat een of ander verbintenis met die see het, of gehad het: vissermanne, seevaarders, matrose, moderner ontdekkings- en seereisigers soos Jacques Costeau, figureer in ’n hele paar gedigte. Dan, die digter self met sy versameling verse oor die dinge van die see waarby allerlei nuut ontdekte seegoeters nou as plasing nuut en vars binne die Afrikaanse konteks van poëtiese oeste, in die ‘treilnet van die woord’ (Inkvis) gevang word. Dit sluit in die benoeming van seediere, skulpe, bome, ens. wat hy noukeurig beluister en as navorser-digter opteken van die kleinste tot die grootste, van die delikate Seeperdjie tot die gewigtige Stompneus en Duiwelvis, tot die Blouwalvis, en merk hy hulle elkeen by die naam, soos in die gedig Manatoka “Ek skryf die naam neer op my hand”. Hy bekyk en beskryf van die krioelende tot die vassuigende wesens tot die dooie skulpdoppe, tot die koraalriwwe of huise van hierdie “seebewoners”, wat in siening tot beeld kom as hy uitroep: “Ja, daar’s stede in die see”!
Die leser kan die seedinge met hulle unieke en uitsonderlike kenmerke opnuut waardeer en saam met die digter laat erken: “Die name klink nuut soos in die begin”. Hierdie opnoem van die seediere en soorte skulpe, juis met die besonderse ordeningsbeginsel, is die gedagte rondom die illuminerende ‘kennis as bemagtiging’- idee. Dis ’n intieme kennismaking en verklaring van die dinge self wat die verwondering in elke gedig inhou.
Die digter vier inderdaad hierin “veral die lewende dinge” soos aan hom gestel is in die gedig Voor ŉ besoek aan Onrus, en waaraan hy gehoor gee en waar hy bewus word van en later let op:
Die bedoelde of onbedoelde teenpole wat geskep word deur gedigte van ligter en ernstiger luim, het opgeval in hierdie bundel: Die leser word aanvanklik ingelei in die proses van hoe daar gekyk word na die dinge, en dis eers ’n amper argelose, aanvanklik eensydige kyk na die dinge deur glas: Nog met die afstand, van iets wat daar tussen die digter of leser, en die seedinge staan, ŉ afgesonderdheid wat elkeen se afsonderlike leefarea aksentueer. Maar dat dit oorgaan in ŉ beskrywing met verwondering en besinning oor dié seedinge en die ineengestrengelde bestaan van alle lewende wesens, ook die mens s’n, word gou duidelik want, dan gebeur die voel en wonder van aangesig tot aangesig: Die dinge in hulle ongelooflike veelvoud, verwikkeldheid, afhanklikheid van hulle voedingsbodem en van mekaar. Vanaf die vraag: is daar ŉ ‘weet’ soos in Maanjellievis: “Wat weet in hom?”; van die voetstuk wat vassuig en “klou op lewe en dood vas” in die Klipmossel, tot die mond, tot die kiewe, van die “tandmerke aan die kant” wat “deur die weerbarstige lippe … van die sikloon gesidder het” (in Bloublasie), tot die ‘hart’ (soos in Rooiaas); tot die spreekwoordelike verklaring van ’n “gewete” hê oor die dinge; tot ’n geroepe voel om die uitwissings te keer (byvoorbeeld in die ontroerende Blouwalvis, en Save our planet); om dit nog te beskryf en dalk te red deur die woord, die poësie, soos gesuggereer en verwoord in Vangs I Geelvintuna:
Vanaf hierdie sterk standpunt oor sake, tot die amper wanhoop aan die vernietiging, kom die besef dan om tog suiwer soos die lewe self daar te staan: Om die “gekarring van die water/see” te wees; die brander wat net aangaan en aangaan en miskien daarmee saam die eindeloosheid van die heelal, die lewenskrag daarvan; beeldend suggereer; daarby die “klip en stilte” as simbole, dus terug tot die begin, terug tot eenvoud, tot nadenke oor die oorsprong.
Ten spyte van die teenpole en kontrapunte wat gestel word, d.w.s die veelvoud teenoor die eenvoud, die stemme (in hierdie konteks selfs die verwysing na ‘The Beach Boys’ waarna hy saans wil luister soos by In see gaan) versus die stilte, en die gedruis, gekarring en gebreek van branders teenoor die stilte, is hierdie gedigte elkeen ŉ leerkurwe binne die suiwer belewenis van die dinge self. Dis asof ŉ soort evolusionêre progressie, groei, ontwikkeling tot die volle bewuswording in hierdie verse ook op daardie vlak geantisipeer was dwarsdeur die bundel. Die digter begin by “afloer van die haaie”, die versamel van en intensiewe kyk na seedinge, die beskryf daarvan, die mense wat betrokke met die lewe van die see saamleef, vissermanne, bioloë, en so meer. Dan word die mens uiteindelik nie net bewus van die see (en die skepping) se “ongebroke hart” nie (uit sy vertaalde teks van Neruda hieronder), maar word self deel daarvan.
Hy laat die leser die seelewe en al sy kreature vars beleef, van die oënskynlik onbeduidendste, saam herontdek in sy eie taal, nie net vanuit die oogpunt van die skerp oplettende en wetenskaplike waarnemer nie, (soos mens by sy voorganger Eugène N. Marais die ander wesens in die wildernis van die Bosveld en elders in die natuur waargeneem en wetenskaplik opgeteken gevind het), maar in hierdie bundel self as ‘wondewerker’ van die taal. Hier is die alledaagse taal besig om verryk te word met soveel woorde en name wat ‘opgeluister’ word in digvorme oor die see.
ŉ Gedagte hier (op ŉ ander vlak as net die poëtiese): Die boekstawing van dié benaminge in Afrikaans met die aanduiding van die orde-, spesie- en soortname in die wetenskaplike tradisie, vorm hier ’n interessante onderlaag van intertekstuele verwysings. Dit vorm nou met die verwysings na persoonsname van ontdekkers, beskrywers en benoemers van hierdie spesies van diere en plante – elkeen na sy soort, byvoorbeeld bernardus, fultoni, reynaudii, honkenii, pompilius, setchelli, en so meer, ’n kategorisering in sy eie klas. Die vraag onstaan by ’n belangstellende leser: Wie was hierdie persone, wat was hulle bydrae? Dit vorm ’n verwysingsraam binne die teks van die bundel wat in die digkuns of ander letterkundige werke, gewoonlik verswyg word, en sou vergete raak as dit nie pertinent deur hierdie digter so deeglik geboekstaaf word nie.
Daardeur dat J.L. Marais hierdie name en spesiename toegewyd neerskryf in die Afrikaanse digkuns, sodoende die dinge en hulle name bly deel met sy lesers; mededeelsaam is met sy waarnemings en daardeur die kennis rondom hierdie dinge versprei, bemagtig hy die leser met nuwe kennis. Dit val vir my saam met die gedagte van die filosoof St. Thomas Aquinas na sy teorievorming (geput uit Maimonides, 1135-1204)² wat lui: “that immortality consists in participation in knowledge (i.e. in the eternal ‘active intellect’)”. Die reeds bogenoemde heilige St. Bonaventura het dit beskryf as die “new urge to discover truth” wat spruit uit die studie van ander denkers, skrywers en natuurkundiges; ook deur optekening van die mens se ontdekkings en ervarings in sy eie onmiddellike omgewing, maar ook in die wyer konteks van sy wêreld, met eksperimente in die natuur en wetenskaplike afleidings daarvan. (Vergelyk die rol van Eugène N. Marais in dié verband). Dit alles kan lei tot nuwe werke soos in hierdie geval, en as ons dit so beskou, inderdaad J.L.Marais se hele oeuvre, wat as gedigwerke ’n kragtige byvoeging tot ’n meer moderne taal- en literatuurbeskouing kan vorm. Natuurlik is die onderwerp van naamgewing al op verskeie ander akademiese en wetenskaplike vlakke benut. Hier In die bloute staan dit egter midde-in die poësie van J.L. Marais as natuurdigter, en kan dit as waardevolle bydrae gesien word waaruit nuwe studietemas vir studente geput kon word.
Totdat dit in ‘n gedig soos Inkvis met sy ars poetiese inslag (na N.P van Wyk Louw se ‘fyn, fyn net van die woord, waarmee ons blink en vet visse uit baie waters haal?’ – Raka, p.16), maar hier dalk met ’n ironiese kyk na dinge, uiteindelik ’n verdere ontginning van die dinge impliseer:
In hierdie bundel is egter ook ’n diep godsdienstige beskouing aanvoelbaar, maar onopgesmuk en onopgedis, tog treffend soos in die gedig Klipmossel verwoord:
Die waarnemings in hierdie bundel is in verskeie gedigte ingeklee met meer persoonlike betrokkenheid en gevoel as in sommige van J.L. Marais se vorige bundels. Hier is ’n meelewing of aanvoeling vir en met die oseaan(e), met die lewenskrag daarvan, selfs met die ander lewensvorme, wesens in en om die see, ’n eenwording met dit alles (amper soos in die panteïstiese lewensbeskouinge, Boeddhisme en andere gelowe, maar nooit eng nie). Vergelyk ŉ gedig soos Patagoniese tandvis:
Dié kyk op die ewigheid binne die moment, dit merk mens ook in die ongelooflike vertaalde vers van J.L. Marais Ek sal terugkeer, wat hierdie ‘meelewing en meewees’ suggereer. Al is dit ŉ vertaalde werk van Pablo Neruda (en mens aanvaar dat dit die sienings van Neruda bevat), is dit ŉ werk wat sekerlik J.L. Marais se eie belewenisse weerspieël, en vir die leser sekere interpretasies toelaat. Dit bly immers ŉ belangrike rigtingwyser in die beskouinge van Marais self oor die see, en wat deur die sensitiewe leser by die lees van In die bloute beleef word. Dit vorm deel van die hele ervaring van wat ‘in die bloute’ en rondom dit lê. Wanneer die gedigte die een na die ander gelees word, kom elkeen as aparte teks in eie reg, tog binne die ‘fyn net’, al is dit hier die ‘treilnet’ van Marais se woorde, op verskeie vlakke weer by hierdie vertaling van hom in gedagte:
Dat die leser dit alles in verwondering in hierdie bundel kan ‘gadeslaan’ so te sê, as ’n openbaring van die lewe self ervaar, is die wins van die nuwe bundel met sy verse oor die see. Dan miskien ook dat die mens se gewaarwording daarvan nie net in die gewone sin van ’n reïnkarnasie of herlewingsgedagte in die godsdienstige sin is nie, maar soos hier gesuggereer in die vertaalde gedig Ek sal terugkeer herontdek moet word: Wat word hier “ontdek” en sal “verlore” wees – die digter, die spreker? Die seedinge, die skulpe, wiere en rooiaase, plante en diere, die mens self? Of die skepping in al sy eenvoud en veelvoud, sy broosheid en verganklikheid, sy vitaliteit en voortbestaan – soos dit in feitlik elke gedig van Marais weerspieël word? Of is dit daardie verlore wees en gevind wees: terug tot die oorsprong, daardie onbeskryflike iets – dit wat ons nie werklik kan versamel in kaste, en in laaie wegbêre en klassifiseer met wetenskaplike soortname en ander aanduidings nie, selfs nie in ŉ gedig kan vasskryf of vasvat in ’n versvorm nie. Nog minder in ŉ critique oor sulke werke nie. Miskien is dit daardie ontwykende, daardie enigste ‘waarheid’ van elke gedig.
Hierdie nuwe bundel gedigte van Marais is terselfdertyd hedendaags, modern en vars uit die see, maar ook vooruitskouend: Die digter is steeds op sy reise van ontdekking, die waarheidsoekende, ten volle bewuste mens aan die woord vir/namens/met die lewende dinge: mens in heelal, mens in natuur ingebind, inderdaad die verligte mens met gewete, moreel gebonde aan die “Save our planet’-gedagte, deel van die “enlightenment” in ’n wetenskaplike en filosofiese sin, nie net in die nou verband van ŉ “groen digter” of in ’n godsdienstige siening alleen nie.