Die Noordweste is ’n afgesonderde deel van ons land vol kontraste: eensame sandwêreld, dikwels die vreugde van blomme en ook bossie en klip en soms amper karoo-wereld met rante en heuwels en deinserige vêrtes. Dis ’n wêreld met sy eie mense wat na aan die aarde leef; deur die aarde gevorm word; feitlik deel is van die wind, die son, die grond.
A. A. J. van Niekerk skryf met ’n opvallende deernis oor hierdie landstreek. Hy skets die verskillende dele wat tot die landstreek behoort: Namakwaland, Sandveld, Boesmanland en die Richtersveld. Hy skryf oor die wind, die voëls, die “skerwyn en bloubaard” met ’n besondere fyn waarnemingsvermoë. Maar dis veral die “kortverhale” in dié bundel wat die aandag trek; albumprente van dié wêreld se mense. Dit getuig van ’n knap komposisiegawe, ’n aanvoeling vir die situasie en ’n insig in die mens. En bevestig die vermoede dat ’n sterk talent aan die woord is. Van Niekerk skryf ’n sober prosa, sonder opsmuk of enige literêre truuks. Dis ook ’n beskeie kuns, ’n streekkuns. Algaande word dit egter meer en kry die eenvoud ’n dieper gestalte. Jy ontdek die patos van die ewige mens verstrengel in die lewe, maar dikwels is daardie aardse humor; die bevryding van die lag wat wil oplos. En dit is een van die grootste verdienstes van hierdie bundel.
HERNEUTER, soos die gebruiksartikel wat hierdie naam dra, sny diep in die alledaagse lewe van die volksmens van die noordweste van Kaapland.
Die eensame half-woestynwêreld van die Noordweste — wat soms soos ‘n blomtuinlushof kan wees - druk sy stempel op sy kinders af. Dis die wêreld wat heel onlangs nog die soutryer en trekboer geken het, die waterskep met ‘n emmer vir duisend skaap, die soek na weiveld en diamante, die ongeletterde, opregte ,,Sandveller” — die sout van die aarde. Met liefde en begrip word die wel en weë van die Namakwalandse wêreld geteken deur ’n seun van dié wêreld en wanneer daar soms op goedige wyse gespot word, is dit altyd met ’n ondertoon van weemoed oor die verbygegane.
Daar is oom Gys Goosen – Gjys het hulle hom genoem – wat ’n optel-diamant in sy katel se poot weggesteek het en toe geen duurte gehad het voordat hy die kwade klip aan die “poeliese” oorhandig het nie. Daar is Kolbok, daardie langoor-aristokraat – ’n donkie duisend, en ou Windstaan, ’n hond sonder weerga. Daar is ook baie méér wat sonder weerga in hierdie weergalose wêreld is.
Dit is ’n warm middag waarvan hier vertel word en die jy-figuur, die loper op die warm middaguur, ervaar hierdie hitte intens. Hy word as’t ware deel van die warm aarde, hy kan daarvan nie loskom nie, maar met die voetpad moet hy voort.
Net soos “Klipwerk” die ruheid én gevoeligheid van menslike emosies en humor blootlê, die aardsheid van ’n menslike bestaan beklemtoon, en in feitlik primitiewe “vorm” die oer-wereld van die mens en sy aardse lotgevalle uitlig tot tegelyk pragtige poësie en pre-poësie, só het Van Niekerk se vertellings ook die tematiese vertrekpunt dat hulle die mens in sy klein aardse bestaan ’n nuwe bestaansreg wil gee – dié van die alledaagse, gewone mens wat net so vassit aan die lot, die wreedheid, die humor, die patetiek en die tragedie van sy oer-wêreld.
Elkeen van hierdie vertellings plaas ’n karakter of karakters in ’n uiters gewone situasie, maar uit hierdie situasie word ’n hele stuk oer-lewe oopgemaak. So is daar Flip Tarentaal wat moet leer dat ’n mens met jouself en met jou naam deur die lewe moet gaan; daar is ’n droogte-geteisterde boer Ben wat moet leer dat die besoek van ’n koning mense toelaat om water te mors terwyl elke druppel van hierdie vog vir hom wat Ben is, lewe beteken; twee seuns wat ’n heroïese en uitdagende speletjie speel, leer skielik die verskil tussen lewe en dood ken; Daantjie Hendriks word beeld van die mens wat nooit werklik die verskil kan ken tussen gewetenslas en gewetensvryheid nie; en die Joodjie Benjamin Rabinski leer om die lewe te fnuik in die ewigdurende stryd tussen ondergang en voortbestaan in hierdie aardse lewe.
A. A. J. van Niekerk het sedert sy debuut as storieverteller met Die soutryers in 1964 inboek na boek dit reggekry om alle soorte mense (van gesoute literatore tot suurknolle en gallyers) te laat: glimlag, grinnik, gryns, skater, bulder en styfskop van lagstuipe. Humor kan regstreeks uitbundig of skelm versteek wees. En soms is dit ’n lag deur huiltrane heen. Van Niekerk ken die uiterstes van humor en al die skakerings tussenin. Hy ken ook die volkse kuns om ’n storie te konsertina, sonder om sy leser te verveel en sonder om self die wyse te verloor. In hom vind mens ’n unieke samestelling: ’n gekultiveerde volksmens. Hy is ’n boekgeleerde wat nie die grond van sy herkoms misken nie. Hy praat en skryf die taal van die plaas, die dorpswinkel, die delwery, die togpad, die jagveld, die kroeg, die konsistorie, die binnekamer en die klaskamer.
Tasál kan ure lank op ’n drafstap oor die gelyktes aanstryk; hy kan ’n perd flou hardloop as hy wil. Maar by die baashardloper Oertwa kan hy nie voorbly nie.
Hulle jag hom soos ’n trop wildehonde – Oertwa en die vier ander Boesmans – en bind hom met rieme op die grondvas. Oor sy hele lyf smeer hulle heuning; dan laat hulle hom vir die son en die insekte.
Hulle kom van oral; hulle krioel oor sy lyf en begin vreet deur die heuning. Tasál kan hom nie roer nie. Eers praat hy met die Groot Koning van wie die wit man hom geleer het; later begin hy waansinnig skree.
A. A. J. van Niekerk vertel met sobere eenvoud die verhaal van Tasál, ’n kind van die veld, wat moet help stry om sy mense se behoud wanneer hulle met nuwe en oorweldigende wapens deur hul aartsvyande afgemaai word. Die skrywer kén die veld – daarvan getuig sy skerp waarnemings – en hy skryf met begrip, maar onsentimenteel oor die bedreigde wêreld van die primitiewe klein mensies.
Tasál van die grasvlaktes tref ná jare steeds vanweë sy onopgesmuktheid en sy meevoerende verteltrant.