Vir die doel van hierdie artikel word die Groot Trek geag as die verhuising van Nederlandstalige bewoners van die oosgrensgebied van die Kaap Kolonie ten einde 'n bestaan elders in Suider-Afrika onafhanklik van Britse beheer te voer. Dit het in 1836 'n aanvang geneem en is in 1852 met die Sandrivier-konvensie afgesluit.
Natalia was nie die enigste Voortrekkervestigingsideaal nie. Een van die eerste trekgroepe om die Kolonie te verlaat, was dié van Louis Tregardt. Hy het tot so ver as die Soutpansberg getrek en daar op Potgieter se trek gewag om, soos vooraf afgespreek, saam ooswaarts te verskuif om in die omgewing van die Portugese hawens in Mosambiek te vestig met die oog op buitelandse handel. Potgieter se oortuiging dat Brittanje nooit sou toelaat dat die Voortrekkers 'n eie hawe besit nie, het van hom 'n verbete teenstander van vestiging in Natal gemaak. Hy sou die stigter van 'n alternatiewe Voortrekker-staat wees.
Ook was hy steeds gekant teen vestiging in Natal. Tog het hy met 'n gedeelte van sy volgelinge agter die ander Voorrekkers aan Natal toe gegaan. Die verklaring daarvoor was dat hy, bewus van die probleme met die Zoeloes wat op sy mede-Trekkers in Natal gewag het, hul veilige vestiging wou bystaan as 'n quid pro quo-gebaar vir die steun wat Uys en Maritz teen die Ndebele aan hom verleen het.
Daar bestaan slegs twee bondige, kontemporêre beskrywings daarvan. Beide is van reisigers wat skynbaar slegs enkele dae daar vertoef het. Die eerste is dié van ' n persoon met die skryfnaam Viator wat Potchefstroom gedurende Maart 1840, dus sowat 'n jaar na sy vestiging, besoek het (De Zuid-Afrikaan, 19/06/40).
'n Tweede beskrywing van die dorp is ook in 1840 deur 'n amptenaar van die British East India Company, ene Kinloch, geboekstaaf (Du Toit 1990:4). Sy gegewens is skraler as dié van Viator. Insiggewend is sy vermelding dat, na meer as 'n jaar se besetting, daar slegs een of twee permanente strukture was. Die ander dorpenaars was meesal nog in waens of tente tuis. Alles getuig van landelikheid en tydelikheid.
Heelparty van Potgieter se volgelinge, soos trouens die geval was met ander Trekke, was sodanig deur botsings met swart stamme "geruïneer" dat hulle nie in staat was om 'n plaas te bedryf nie en genoodsaak was om 'n bestaansekonomie op 'n een-morg dorpserf te voer. Volgens Viator was daar op Potchefstroom 30 sulke gesinne en is vir 200 voorsiening gemaak.
Van meer betekenis was die politieke oorweging. Teen die agtergrond van sy breuk met die Natalse Volksraad was dit vir Potgieter noodsaaklik om 'n setelplaas - 'n ampsadres - te vestig vanwaar hy sy gesag kon uitvoer. Potchefstroom sou dit wees, ongeag hoe tydelik ook al sy verblyf in Wes-Transvaal sou wees en ten spyte van die feit dat sy regering nie fisies daar gesetel het nie.
Deeglik bewus van die staatkundige oogmerke van Potgieter, was die bestaan van Potchefstroom vir die Volksraad 'n moeilike neut om te kraak. Hul oogmerk was steeds om al die Voortrekkers te oorreed om hulle in Natal te vestig. Ook was al die Trekkers in die gebied wes van die Drakensberge nie gediend met Potgieter se outokratiese bestuur nie en het voorkeur gegee aan die meer demokratiese Volksraadsbeheer. As 'n tussentydse maatreël moes die Volksraad Potgieter se gesag betwis deur die aanstelling van Jacob de Klerk as landdros met 'n volle komplement van kryg- en administratiewe personeel en met sy setel aan die Schoonspruit.
Tussen die Britse anneksasie van Natal in 1842 en die erkenning van die onafhanklikheid van die Voortrekkers in Transvaal in 1852, was Potchefstroom se voortbestaan vir 'n tweede keer in die gedrang.
Die Britse anneksasie van Natal het vir die Voortrekkers 'n staatkundige krisis meegebring. Hoewel die Volksraad nog 'n ruk lank 'n futlose bestaan gevoer het, het Potgieter die gebied onder die toesig van die Adjunkraad - nou die Burgerraad genoem - in April 1844 onafhanklik verklaar (Oberholster 1968:668).
Ook in ander opsigte was die middel-veertigerjare betekenisvol. Die Volksraadsittings in Pietermaritzburg het uitgerafel en in 1845 is sittings daar gestaak. Aangewakker deur hernude botsings met die Volksraad, nou in Potchefstroom gevestig, het die anneksasie van Natal Potgieter se drang na Oos-Transvaal laat herleef. In hierdie tyd ontstaan die gevierde Drie-en-Dertig Artikels, verkeerdelik as 'n grondwet deur historici vertolk.1 In werklikheid is die opstel van die dokument deur die Volksraad gelas en bedoel as 'n regsprekende addendum tot die bestaande grondwet.
Die knoop is deurgehak toe die Volksraad in Januarie 1846 verklaar dat sy wette voortaan slegs aan die Ohrigstad-kant van die Olifantsrivier sou geld waaruit die Potchefstromers afgelei het dat die Volksraad sy gesag oor hulle finaal laat vaar het en bereid was om die gebied aan die Britte af te staan (Breytenbach 1949:165, 210).
Vir die lot van Potchefstroom was al die faktore van belang. Wat die Volksraad betref, is 'n wanopvatting dat die een wat in Ohrigstad gefunksioneer het 'n ander liggaam was as die een wat in Natal deur die Britse anneksasie ontbind is. In werklikheid was dit dieselfde liggaam wat van Pietermaritzburg vir 'n wyle na Potchefstroom verskuif het en vandaar na Ohrigstad (Sien ook Preller 1924:iii-iv).
Die verskyning van Andries Pretorius op die toneel in 1847 het aan die Transvaalse staatkundige bestaan 'n derde en aggressiewe dimensie verleen.
Pretorius se koms was egter nie 'n onbedekte seën nie. Dit het aanvanklik slegs 'n verdere faktor verleen. Mettertyd egter, sou sy onwrikbare standpunt oor die onafhanklikheid van die Potchefstroom-geweste die tanende beeld van Potgieter as leier finaal ondermyn en hom in die oë van Potchefstromers op die agtergrond skuif.
Die Volksraad het gepoog om sy kritici die mond te snoer deur die amp van kommandant-generaal af te skaf, maar tydens 'n vergadering in Potchefstroom in Oktober 1850 is hulle gedwing om Pretorius te benoem as "voorlopige Commandant-Generaal op de wal van Vaal Revier" (Breytenbach 1949:145), 'n aanstelling wat later bevestig is (Breytenbach 1949:145; 1950:3). Pogings van die Volksraad om Pretorius se gesag tot noord van die 25ste breedtegraad te beperk, het sinloos geblyk te wees toe hulle op sy navraag oor waar die grens geloop het, nie 'n antwoord kon verskaf nie. Pretorius het met 'n gedugte nuwe argument vorendag gekom deur die Raad daarop te wys dat die Britte self die Vaalrivier as 'n logiese grens beskou, deur dit as die Soewereiniteit se noordgrens te proklameer (Breytenbach 1950:202, 204, 214).
Dit was die begin van die einde van die politieke invloed van Lydenburg en Soutpansberg en die einde van alle buitelandse manipulering van Transvaalse sake. Vir Potgieter het dit 'n end gebring aan sy anneksasievreessindroom. Vir Pretorius se deursettingsvermoë was die Konvensie 'n persoonlike sege, sy grootste sedert Bloedrivier.
Van den Bergh, G.N. 1990. Voortrekker plaasbesetting op die Transvaalse Hoëveld: 'n versteurde beeld. Suid-Afrikaanse Tydskrif vir landmeetkunde en kartering, 20(17). [ Links ]
Gert Nicolas van den Bergh ontvang sy akademiese opleiding aan die Potchefstroomse Universiteit met 'n DLitt-graad as hoogste kwalifi-kasie. Hy het geskiedenis gedoseer aan die Universiteit van Suid-Afrika, die Universiteit van die Oranje Vrystaat, die Universiteit van Zoeloeland, die Universiteit van die Noorde en die Potchefstroomse Universiteit. Hy het in 1982 afgetree en daarna in 'n tydelike hoedanigheid by laasgenoemde gedoseer. Hy is die outeur van twee akademiese boeke, Die polisiediens in die Zuid-Afrikaanse Republiek (1980) en Die Middeleeue (1983). Hy is mede-outeur van verskeie ander boeke. Ongeveer 20 van sy artikels is in geakkrediteerde joernale gepubliseer.