Die term hermeneutiek omvat die Griekse werkwoord hermeneuein, die selfstandige naamwoorde hermeneia (verstaan, eksegese) en hermeneutes (die agent wat die verstaanshandeling uitvoer). Die Latynse werkwoord interpretari lê die naaste aan die Griekse hermeneuein. Die antieke geleerdes het nie onderskei tussen 'n teorie van verstaan (algemene hermeneutiek) en die praktyk van interpretasie (literêre hermeneutiek) nie. Die teoretiese ontleding van die hermeneutiese veld in duidelik onderskeibare kategorieë is 'n taamlik resente ontwikkeling in die lang geskiedenis van die hermeneutiek. Dit dateer uit die 18e eeu en is veral te danke aan Schleiermacher (1768–1834). Etimoloë is dit nie eens oor die presiese oorsprong van die woord her­meneutes nie. Dit sou afgelei kon wees van Hermes, die boodskapper van die gode wat gesien is as die “hermeneutes” wat die bo-menslike dimensies vertaal of verstaanbaar maak vir die menslike verstand. Die verskillende vorme van die woord suggereer inderdaad 'n proses waarin iets of 'n situasie van onverstaanbaarheid getransformeer word na verstaanbaarheid. Die ontdekking van taal en skrif, synde die instrumente waarmee die menslike verstand betekenis ontvang en aan andere oordra, word deur die Grieke aan Hermes toegeskryf.
Hiermee is 'n vierde vlak van verduideliking (“explication”) gevoeg by die sensus litteralis, die ALLEGORIESE en die etiese (morele) eksplikasie, nl. die anagogiese interpretasie. 'n Geliefkoosde voorbeeld waarmee hierdie viervoudige betekenis van die woord geïllustreer kan word, was die betekenaar “Jerusalem”. In die eerste plek beteken dit die historiese stad in die letterlike sin van die woord, in die tweede allegoriese betekenis beteken dit die kerk, derdens, in die eties-morele sin van die woord, impliseer dit die siel van die Christene, en tot slot verwys die woord Jerusalem (in die anagogiese sin) na die Nuwe Jerusalem, die komende Godstad.
Onder die Protestantse hervormers het die behoorlike verstaan van “Gods Woord”, bevry van die franje van die Rooms Katolieke dogmas, 'n dringende onderneming van die Renaissance geword. Sedert Martin Luther se kritiek op die humanistiese hermeneutiese praktyke, praktyke wat steeds gekleur is deur die allegoriese verstaan van tekste, is dit dus algemeen aanvaar dat 'n literêre werk 'n selfverwysende geheel met 'n innerlike samehang is. Die individuele dele (woorde, frases, beelde, ritmiese patrone, ens.) maak die geheel uit, terwyl die geheel op sy beurt die samehang van die dele waarborg. Die verhouding tussen die individuele fasette van die hele teks het 'n organiese kwaliteit soortgelyk aan dié van lewende biologiese strukture. Die samehangende geheel is egter meer as die som van sy dele. Daarom is 'n verstaan van die sensus litteralis, d.i., 'n eksplikasie van afsonderlike grammatikale, semantiese en selfs estetiese eienskappe, nie voldoende vir 'n verstaan van die geheel nie. Laasgenoemde word slegs verkry deur die toepassing van die filologiese sirkel. Die filologiese sirkel verwys na 'n metode van analise waarby die verskillende eienskappe van 'n tekstuele struktuur konstant op mekaar en op die geheel betrek word.
Friedrich Ast (1778–1841) en Friedrich August Wolf (1759–1824) word in die algemeen as Friedrich Schleiermacher se onmiddellike voorgangers erken (Szondi, 1975). Albei filoloë beklemtoon die historiese en wysgerige vlakke van interpretasie. Hierby voeg Schleiermacher nie alleen 'n psigologiese dimensie nie, maar bied ook 'n sistematiese uiteensetting van die meganismes van menslike verstaan in dialoogsituasies. Hy verwerp wat hy noem die “gespesialiseerde hermeneutiek” (Schleiermacher, 1959: 79) soos gepraktiseer deur teoloë, filoloë en advokate. Sy voorkeur gaan uit na “Hermeneutiek as die kuns van verstaan (...) as 'n alge­mene veld” (79). “Slegs wat Ernesti die subtilitas intelligendi, die skerpsinnige verstaan noem, behoort werklik tot die hermeneu­tiek” (31). Gevolglik word selfs die kuns van verduideliking, wat 'n groot deel van hermeneutiese teorie uitgemaak het, uitgesluit ten gunste van 'n toespitsing op die verstaanshandeling as 'n proses van herbelewing van die intellektuele prosesse van die outeur van die teks. Interpretasie word dus die omgekeerde van die kreatiewe proses. Daarby word dit ook bewus van sigself deurdat dit selfrefleksie insluit – nl. refleksie op die voorwaardes van interpretatiewe verstaan.
Schleiermacher het egter ook 'n besliste onderskeid getref tus­sen vier modi van verstaan: faktueel-grammatikaal, histories, vergelykend en intuïtief-vorsend (“divinatorisches”, waardeur die empatie tussen die subjek, luisteraar of leser en die spreker of outeur gedek word). Grammatikale verstaan, gerig op die verheldering van woordsamehange, vorm die basis vir historiese ver­staan. Laasgenoemde is weer verder gerig op die vasstelling van die spesifieke individuele stem van die outeur soos gekleur deur “elke moment van sy lewe”. Uiteindelik sal die leser 'n intuïtief-vorsende inspanning van die verstaansvermoë moet lewer. Laas­genoemde is nie vatbaar vir logies-demonstratiewe rekonstruksie nie, maar is 'n gawe van inspirasie, waardeur die hiate in die historiese verstaan opgevul word. Vergelykende verstaan word deur Schleiermacher gesien as 'n noodsaaklike korrektief vir die intens subjektiewe, intuïtiewe verstaan. Hierdeur is die vergely­kende verstaan verbonde aan die meer algemeen waarneembare resultate van die grammatikale en historiese verstaan. Die verstaanshandeling as 'n modus operandi, is dus basies 'n verwysende onderneming waarby die vier verstaansmodi wedersyds dialekties interafhanklik is. Op dié wyse het Schleiermacher dus die filologiese sirkel herkonstitueer tot 'n hermeneutiese sirkel waarbinne die geheel en sy dele betekenis verkry deur die konteks of horison waarin hulle betrek is. Betekenis is die opbrengs van 'n gedeelde begrip gebaseer op die opvatting van kommunikasie as 'n dialogiese verhouding. Hierdie verhouding vereis ten minste reeds 'n minimale voorkennis van verstaan waarsonder die deels intuïtiewe sprong (toetree tot) in die hermeneutiese sirkel onmoontlik sou wees.
Dilthey, wat bewustelik gerig is op die voortsetting van Schleier­macher se werk, maak hier drie belangrike punte: Ten eerste sonder hy verstaan per se uit en verleen daaraan 'n fundamentele belang deur dit aan die lewe self te koppel. Hiermee poneer hy die alomteenwoordige gelding van verstaan in alle sfere van die menswetenskappe – soos gekontrasteer met kousale verklaring wat hy as die gepaste modus vir alle ondersoeke in die domein van die natuurwetenskappe sien. Sy beklemtoning van verstaan as 'n vorm van herbelewing, empatie en herkonstituering was ingegee deur sy kritiek op 19e eeuse POSITIVISME – ŉ filosofiese beweging wat sy oorsprong in Frankryk gehad het en wat aanspraak gemaak het op wetenskaplikheid. In die tweede plek en in ooreenstemming met Schleiermacher voeg Dilthey 'n psigologiese dimensie toe tot beide verstaan en interpretasie. Derdens impliseer hy dat 'n “ensemble van reëls” vir verduideliking gevind kan word. Dit is presies vanweë die eerste twee punte, nl. die vaagheid van Dilthey se vitalistiese opvatting van “lewe” en 'n algemene subjektiwistiese psigologisering, dat 'n teorie van verstaan tot dusver niks meer kon bereik as om interpretasie bewus te maak van sy eie meganismes (werkswyses) nie.
Soos Dilthey wou Heidegger waarskynlik die mees invloedryke en kontroversiële filosoof van hierdie eeu, 'n metode daarstel wat die lewe in sy eie terme sou onthul. In Sein und Zeit (1927) (Be­ing and Time, 1962) haal hy dan ook met goedkeuring die doelstelling van Dilthey aan, nl. om die lewe vanuit die lewe self te begryp (398). Vanaf die begin het Heidegger na 'n metode gesoek om die wortels van die Westerse opvattings van die syn te agterhaal, na 'n 'hermeneutiek' wat hom in staat sou stel om die veronderstellings waarop hierdie opvattings gebaseer is, sigbaar te maak. Soos Nietzsche voor hom en soos Derrida, sy huidige apologeet, was dit sy wens om die hele Westerse metafisiese tradisie te bevraagteken.
Die verskil tussen die twee, wat daartoe gelei het dat Heidegger se benadering soms as 'n “hermeneutiese fenomenologie” gekarakteriseer is (Palmer, 1969: 125), word in die woord ‘hermeneuties’ self beliggaam. Husserl het dit nooit t.o.v. sy werk gebruik nie, terwyl Heidegger in Sein und Zeit (1927) stel dat die outentieke dimensies van 'n fenomenologiese metode dit tot hermeneutiese projek maak: sy projek in Sein und Zeit was dienooreenkomstig 'n “hermeneutiek van Dasein”. Die feit dat die term hermeneutiek deur Heidegger gekies is – 'n term wat belade is met assosiasies deur sy gebruik deur die geskiedenis heen, suggereer 'n anti-wetenskaplike vooroordeel wat 'n sterk kontras vorm met die Husserliaanse projek. Dieselfde element word oorgedra in Hans Georg Gadamer se “filosofiese hermeneutiek”; en stempel die woord self met bowetone van anti-wetenskaplikheid, iets wat ook die werk van Betti en Ricoeur kenmerk.
Bogenoemde kan moontlik ook gelees word as 'n credo van die eksistensialisme. 'n filosofiese beweging wat Heidegger as sy leier erken. Hierdie nadruk op die vraagstellende aard en die historisiteit van alle (mens)syn sou 'n diep invloed op Gadamer hê.
'n Heideggeriaanse literêre interpretasie veronderstel dus dat selfs die mees onbevange (vooroordeellose) en die mees histories belangelose kritikus van bv. 'n stuk liriese poësie, bepaalde voorafaannames maak. Selfs in die aanloop tot 'n eerste kennismaking met 'n teks, mag hy/sy alreeds 'n opvatting daarvan hê as bv. 'n liriese teks, en plaas hy/sy sigself voorts in die verhouding tot die teks wat hy/sy as adekwaat t.o.v. 'n sodanige (liriese) teks beskou. Sy/haar konfrontasie met die werk vind nie plaas in 'n neutrale konteks buite tyd en ruimte en buite sy/haar eie horison van ervaring en belang nie. Inteendeel, dit vind plaas in 'n heel spesifieke tyd en plek. Daar is bv. 'n rede waarom hy/sy één spesifieke teks, en nie 'n ander nie, vir ondersoek selekteer. Hy/sy benader die teks dus steeds vanuit 'n bepaalde vraagstelling, en nooit met 'n neutrale oopheid nie. Hierdie insig in die voorgestruktureerdheid van verstaan is verder gevoer/verdiep deur Gadamer en later met 'n eiesoortige opbrengs, deur Habermas.
In sy invloedryke Wahrheit und Metode (1960) (Truth and Method, 1975), ondersoek Hans-Georg Gadamer (geb. 1900) die “temporele afstand en die belang daarvan vir verstaan” (1975: 121). Die literêre hermeneutiek het soos ons gesien het, 'n “historiese” tendens openbaar reg vanaf sy oorsprong. Hierdie tendens was egter eers net implisiteit in die praktyk van die benadering, en is eers sedert die laat 18e eeu eksplisiet in die teorie gereflekteer. Die vroeë kritici het hoofsaaklik as vertalers gefunksioneer. Deurdat hulle 'n beter kennis van taal gehad het, het hulle die sensus litteralis van Homerus se tekste “vertaal” vir 'n publiek wat nie meer gedeel het in dieselfde korpus van taal nie. Hierby het hulle gepoog om die historiese afstand tussen die oorsprong van die teks en die tyd van die leser te oorbrug. (Dit was later ook die geval in die Bybeleksegese.) In 'n poging om die ou tekste 'n toepassing te gee onder veranderde sosio-historiese omstandighede, is die verduideliking van die sensus spiritualis (in die Middeleeue spesifiek die allegoriese interpretasie) aangepas om toereikend te wees vir die leserspubliek van 'n bepaalde era. Hierdeur is nie alleen die regmatige plek van die teks in die kanon bewaar nie, maar is dit self gered van verwaarlosing en die vergetelheid. Alle Bybeleksege van Origines tot Bultmann (1952-1965) illustreer hierdie behoefte om in die reine te kom met die historiese dimensie deur die interpretatiewe oorbrugging van die gaping tussen oorspronklike betekenis en kontemporêre beteke­nis of belang.
In ons Westerse tegnologiese wêreld is die instrumentele rede, volgens Habermas, tot so 'n mate ontwikkel, dat die aanvank­like gerigtheid daarvan, nl. die gerigtheid op die onderwerping van die natuur ter wille van die mens se oorlewing, uitgebrei geraak het tot die oorheersing van die mens self. Intellektueel word hy onderdruk deur die beperkte reikwydte van die rasionele wetenskappe, en op praktiese vlak is hy die prooi van die voortdurend meer verfynde administrasie van mense binne die sosiale organisasie.
Habermas pleit dus vir 'n kritiese hermeneutiek, wat as IDEOLOGIEKRITIEK gerig is op die ontmaskering van die verskillende be­lange wat operatief is binne diskoerse van teenwoordige en vorige periodes. Hoewel Habermas een van die weinige teoretici is wat nie self sy hand gewaag het aan literêre kritiek as sodanig nie, het hy 'n hele vloedgolf van navorsing oor poëtiese strukture ontketen. Hierdie poging was uitsluitlik daarop gerig om die belange verskuil agter die sensus spiritualis, soos wat dit in die hermeneu­tiese tradisie bekend gestaan het, te ontmasker.
Die Ideologiekritiek ('n vertakking van Duitse literêre teorie) veronderstel dat die ware kontrolerende belang van 'n teks noodsaaklikerwys deur die teksbetekenis versluier word, iets waardeur alle ooglopende teksbetekenisse dus 'vals' word. Habermas se Kritiese Hermeneutiek laat egter ook 'n positiewe oordeel oor kunswerke toe. Emansipasie beteken vir Habermas 'n ontwikkeling ter aflegging van inhiberende kontrole en ter verkryging van groter vryheid vir die menslike spesie. Maar hierdie soort waarde-oordeel moet geensins verwar word met die geldigheid van interpretasie nie. Aan die een kant is lg. onmisbaar vir 'n hermeneutiek wat misverstand uit die weg wil ruim en adekwate verstaan in die hand wil werk. Aan die ander kant het geen hermeneutikus (behalwe Hirsch) nog 'n hermeneutiese metodologie met norme en reëls vir geldige interpretasie daargestel nie. Die rede vir hierdie gebrek kan gevind word in die kenmerkende hermeneutiese verbandlegging tussen die proses van verstaan en die subjek se lewensvoltrekking.
Hirsch, en saam met hom Betti (Teoria generale della interpretazione, 1955) sou argumenteer dat 'n verstaan van die sensus litteralis, verkry deur 'n verduideliking van die grammatikale, semantiese en estetiese kenmerke, voldoende sou wees om die bedoelde betekenis, soos beliggaam in linguistiese/talige strukture, te begryp. Daarteenoor moet egter steeds gestel word dat elke teks meer kan beteken as wat bewus bedoel is deur sy outeur. 'n Literêre werk vereis dus steeds 'n verstaan van die sensus spiritualis – oftewel in die moderne idioom, 'n verstaan van sy belang.
In 'n poging om 'n stewige saak uit te maak vir geldige inter­pretasie, maak Hirsch 'n netjiese en baie oortuigende onderskeid tussen die betekenis van 'n teks (sensus litteralis) en sy belang (sensus spiritualis). Terwyl hy die feit erken dat dit die “distin­guishing characteristic of a text” is “that from it not just one but disparate complexes of meaning can be construed”, is dit slegs die outeur se bedoelde betekenis wat vir hom hierdie universeel dwingende karakter het (Hirsch, 1967: 25). En slegs dit wat universeel noodsaaklik is, is geldig vir Hirsch. Hy soek na objektiwiteit in interpretasie teen die agtergrond van die 'wildernis' van interpretasie wat die Amerikaanse New Critics veroorsaak het deur die aanwending van terme soos “ambiguity” en “re­sponse”. Hirsch se hierbovermelde onderskeiding is gebaseer op die positiwistiese filosoof Frege se logiesbegronde onderskeid tussen Sinn (betekenis) en Bedeutung (belang/”significance”). Deur die aanwending van hierdie onderskeid slaag Hirsch daarin om subjektiewe variërende verstaan uit te skakel. Dit geskied egter nie sonder 'n belangwekkende verlies nie – nl. die gebrekkigheid van 'n kritiek wat nie in die reine kan kom met die feit dat 'n teks 'n spesifieke betekenis vir 'n spesifiek historiese leser mag hê nie. Laasgenoemde is dan ook die fokuspunt in die ondersoeke van Jauss en Ricoeur.
Vir 'n literêre hermeneutiek wat tevrede sal wees met 'n rekon­struksie van oorspronklike betekenis, sal 'n voortsetting van Hirsch se werk hoogs vrugbaar kan wees. Maar 'n literêre hermeneu­tiek wat 'n betekenis-vir-die-leser uit die teks wil konstrueer, en wat 'n sisteem wil ontwikkel vir die prosessering van 'n sensus spiritualis in die sin van betekenisvolle belang, só 'n hermeneu­tiek sal weereens geïnformeer moet wees deur 'n algemene teorie van verstaan sowel as deur verskillende konsepte van historiografie.
Hoewel kontemporêre hermeneutiek soos dit vandag bedryf word, in sy algemene en literêre vorme geen uniforme skool van denke opgelewer het nie, kan 'n mens dus 'n aantal fundamentele aannames onderskei.
iv) Hierdie band of verhouding tussen die ondersoekende subjek en die objek van ondersoek word gekarakteriseer deur 'n aanvanklike verskil tussen subjek en objek. Hierdie verskil is die resultaat van of 'n historiese of 'n sosio-kulturele distansie (of albei) tus­sen subjek en objek.
Die kritikus (interpretant) benader die objek (interpretandum) met 'n bepaalde psigologiese en sosio-histories gekondisioneerde verwagting en deur 'n rekonstruktiewe verduideliking verhelder hy/sy dié subjek van die teks wat nie onmiddellik aan hom/haar bekend is nie. Terselfdertyd hersien die interpretant sy/haar verwagtings in ooreenstemming met die nuutverworwe insigte. Op dié wyse tree die interpretant dus die sirkulêre beweging van interpretasie binne. Hierdie interpretatiewe proses, bekend as die hermeneutiese sirkel, kan 'n voorlopige konklusie bied betreffende die verstaan van 'n spesifieke teks, maar dit kan nooit finaal wees nie, aangesien perspektief en belang steeds onderhewig is aan verandering.
Dit beteken egter nie dat verstaan en interpretasie arbitrêr is nie. Die literêre hermeneutiek sien die teks as iets met bepaalde materiële eienskappe, as 'n substansie wat 'n gegewe of 'n geïntendeerde betekenis bevat wat terselfdertyd die leksikale betekenis van woorde transendeer. Alhoewel verstaan en interpretasie relatief is vir soverre hulle bepaal word deur perspektief en belang, is intersubjektiewe konsensus wel in staat om 'n verduidelikte be­tekenis geldig te hou/te valideer. As 'n mens 'n spesifieke teks voorhande het, tesame met 'n aantal duidelik omlynde kritiese vrae wat deels uit die teks self verkry is en deels uit die konteks waarin die interpretant die teks wil plaas, kan 'n beperkte graad van objektiwiteit wel bereik word. Die graad van objektiwiteit is afhanklik van die helderheid van die interpretatiewe proses as sodanig. Hierdie proses vereis dat die kritikus sy premisse duidelik stel, sodat ander kritici op hul beurt sy lesing kan rekonstrueer en op dié wyse die interpretant aan die interpretandum onderwerp. Hermeneutiek vereis dus 'n proses van voortgesette herinterpretasie. Om 'n teks te verstaan beteken om bewus te word van ŉ mens se eie voorverstaan en misverstande, in sover as wat lg. gekorrigeer kan word deur wat die teks sê. As die teks as 't ware as gespreksgenoot betrek word, resulteer die vind van be­tekenis uit 'n interaksie tussen die interpretant en interpretandum. Dit wil sê betekenis, as beide sensus litteralis en sensus spiritualis in die klassieke sin, word dus nie bloot gerekonstrueer nie, maar ook gekonstrueer in die proses van verstaan.