Die enkele positiewe bydrae in hierdie era was die implementering van die skoolmodelle. Die model-C skool is die enkel mees effektiewe meganisme in die behoud van breë onderwysgehalte sedertdien. Die model het egter leemtes gehad (die modelle is slegs in die blanke skolestelsel ingevoer; ouerbeheer oor toelatingsbeleid en personeelaanstellings kon – en is - gebruik om skole wit te hou) wat dit die natuurlike teiken gemaak het van die nuwe regering, sodat die langtermyneffek minder was as wat dit kon gewees het.
Die enkele belangrikste rede vir die sukses van dié skole is dat die model skole bestuursmatig vry gemaak het van staatsbeheer en die verantwoordelikheid vir gehalte geplaas het in die hande van die ouergemeenskap, die wetlike eindgebruiker.
· Die skole in die ou blanke en Indiërsubstelsels was voortreflik. In swart en kleurlingsektore was daar reeds inrigtings van hoë gehalte. Skooluitestte vir alle groepe het oor die algmeen ‘n stygende tendens gehandhaaf. Matrikulante is bykans dwars oor die wêreld vir hoëronderwys aanvaar sonder aanvullende programme.
Gedurende die apartheidsjare was Brittanje en die Skandinawiese lande weliswaar toevlugsoorde vir die ANC-leiding, maar dit is veral Rusland wat weens die koue oorlog as beskermheer van die ANC gefunksioneer het. Hierdie gegewenes het in nuwe onderwysbeleid die deurslag gegee.
Wat die ontwikkelingsgang van die nuwe orde betref, is geglo dat die nuwe nie uit die oue kon onstaan nie, maar dat die oue by voorkeur gedekonstrueer moes word voordat die nuwe in sy plek kon verrys. Ook inrigtings moes gedekonstrueer word. Die Universiteit van Fort Hare (Bengu – die eerste onderwyminister) die Universiteit van die Noorde (Manganje – die eerste onderwys-DG) was altwee slagoffers hiervan. Hierdie inrigtings moes eers afgetakel word en dan verdwyn.
Die uitwerking van hierdie drang is vergroot deur die aanvaarding dat individue wat in die vorige bedeling benadeel is, in die nuwe deur beplande beleidsintervensie voorkeur moes kry.
Die Britse en Skandinawiese konsultante sowel as die Suid-Afrikaners wat daar opgelei is en deur die nuwe owerheid as konsultante gebruik is, het natuurlik sterk op die tuismodelle gesteun as beleidsaanbevelings vir die nuwe stelsel gedoen is. Beleidselemente wat hieraan ontleen is, sluit die volgende in:
· Die inrigtings te rasionaliseer op maniere wat vir baie van die geaffekteerde inrigtings onaanvaarbaar was.
‘n Verskralende taalmilieu is die teenoorgestelde. Dis een wat toelaat dat die oorspronklike moedertaal agteruitgaan. Hier word die ander taal nie geag nie. In so ‘n skool sal die personeel en leerlinge vryelik deur woord en daad die gebruikers van die taal as negatief stereotipeer. Die kultuurgoedere word nie geag nie en die letterkunde nie waardeer nie.
‘n Tweede taalfaktor wat nie verreken word nie, is die uitwerking op die gehalte van onderwysuitkomste wanneer ‘n onderwyser onderrig gee in ‘n medium wat hy of sy nie volkome beheers nie. Min navorsing is hieroor beskikbaar.
Maatreëls sal getref moet word om ‘n billike ewewig te vind in die hiërargie van regte, sodat kultuurregte hulle regmatige plek in die staatsbestel kry.
Die probleem is egter dat akademiese skoling nou nie eisend genoeg is om studente voor te berei vir universitêre opleiding nie. Elke universiteitsrektor kla oor die gehalte van sy rekrute.
Met die vasstelling van hulle metodologie, het die ANC gaan leen by die konstruktiwiste wat sê dat elke kind sy eie denkkonstrukte self moet skep. Die hoeksteen van die metode is dat die onderwyser nie vir die kind kan voorsê nie. ‘n Leerervaring moet so geskep word dat die kind self sy eie kennisgevolgtrekkings sal maak. Die onderwyser mag onder geen omstandighede vir die kind ‘n algoritme skep nie.
Weereens is hier positiewe elemente. Alle goeie onderwys probeer die kind lei om kennis self te verwerf en te internaliseer. Enige ervare onderwyser sal egter bevestig dat dit nie altyd moontlik is nie. As ‘n kind ‘n bepaalde sprong nie kan maak nie, moet jy hom of haar help – selfs in die mate dat jy ‘n resep gee. Onthou, as die kind ‘n bepaalde tegniek nie bemeester nie, kan hy of sy nie daarop bou nie. Die hele leerproses staak dan gewoon. Hier is dit veral die wiskunde, wetenskappe en handelsvakke wat geraak word.
Dit is hierdie metodologie wat aan die grond lê van die nuwe stelsel se onvermoë om kinders die vaardighede te gee wat hulle benodig – en wat hulle eweknieë in ander stelsels wel bemeester.
Ook wat universitêre studie betref, is die tendens duidelik merkbaar. Verskeie lande lisensieer nie meer Suid-Afrikaanse praktisyns outomaties by afstudering nie.
Baie van die meer prakties-gerigte vakke se leerinhoude bevat nie die hoëvlakse denkkonstrukte van vorige studiemateriaal nie. In gevalle waar studente hierdie kursusse neem, word hierdie gevorderde denkprosesse nie aan hulle gebied nie.
Daar is in ‘n vorige rubriek verwys na navorsing van oor die hele wêreld wat aantoon dat moedertaalonderrig die mees suksesvolle opsie is onder alle omstandighede. Die navorsing is so oorweldigend dat UNESCO dit onderskryf. Daar is voor die hand liggende redes hiervoor. Die kind is die tuisste in sy moedertaal. Sy woordeskat is die grootste. Hy ken meer komplekse begrippe in sy eie taal en hy ken ook meer basiese denktransformasies in die taal. Hy leer dus meer komplekse begrippe makliker in hierdie taal aan.
Elders is aangetoon dat die regtekultuur waarop die nuwe stelsel gefundeer is, nie eie is aan die meeste groepe binne Suid-Afrika nie.
Die argument word gemaak dat die stelsel meer koste-effektief is omdat meer leerlinge deur die stelsel vorder. As bloot liggame wat uitvloei gemeet word teen insetkoste, is die argument waar. Word daar egter gekyk na die mate van bruikbare kennis – geletterdheid, getalvaardigheid e.d.m. - word die argument op sy rug gekeer. Die regering kry tans ‘n uiters swak rendement op sy onderwysbesteding.
Amper alle swart mense kom uit ‘n rigied paternalistiese stelsel. Hierdie stelsel oorheers nie net die onderlinge verhoudinge binne die gesin nie, maar word ook weerspieël in die stamhoof se gesag oor die stam. Die tradisionele geloofstelsel, wat ‘n besondere plek toesê aan die voorvaderlike geeste, is ook nie soomloos te versoen met ‘n sekulêre menseregte dispensasie nie.
Voorts het die dopstelsel, wat wye toepassing in die Suid-Kaap gehad het, hulle verknegting versterk asook ouergesag afgetakel. Dis nie nodig om vir ‘n dronk pa en ma te luister nie, maar as jy dit nie doen nie, is geweld dikwels die uitkoms.
Feit is dat ‘n menseregtekultuur die verantwoordelikheid vir menslike handeling sekuur plaas op die skouers van die individu. Vir bykans die hele Suid-Afrikaanse samelewing was dit ‘n sterk breuk met hulle verlede. Omdat waardes grootliks gedrag rig, sal gedrag nog lank neem om met die waardes van die staatsbestel te harmoniseer.
Skoolkinders was die voetvolk van die ANC-aanslag voor die oorgang. Hierdie rol was strydig met die sienings van baie ouers en wat geswig het, was ouergesag. Voorts was die skole een van die primêre teikens van die verset en skole moes disfunksioneel gemaak word. Hierdie beweging het die gesag van die individuele onderwyser, die skoolhoof en die onderwysowerheid vernietig. In stedelike gebiede in die swart, kleurling en Indiër substelsels het die ANC dus (weens sy eie aksies) grootliks disfunksionele inrigtings aangetref. Die vinnige vestiging van menseregte as rigtende norm het hierdie probleem vererger. Gesagsfigure kon nie steun op tradisionele gesagstrukture om gesag te herstel nie.
Die waardeverskuiwing het in die skolestelsel veroorsaak dat lyfstraf afgeskaf is. Voorts is die onderwysers se verskeidenheid van rigtende optrede – sarkasme, persoonlik verkleinerende opmerkings met of sonder humor, ‘n drukkie vir die kind wat presteer het, nou uit die arsenaal verwyder. Lyfstraf is uit; so ook ‘n kwetsende opmerking, en ‘n drukkie versteur die seksuele integriteit van die individu. Dat baie van hierdie dinge nie opvoedkundig sin maak of antropologies gesond is nie, is nie ter sprake nie. Die wet sê so en die kind (of sy of haar ouer) kan hulle op die wet beroep.
Omdat toegang tot formele onderwys vir die nuwe regime van primêre belang was, en omdat die fiskus na sanksies ‘n beperkte dravermoë gehad het, is besluit dat voorskoolse onderwys in die geheel privaat sou wees. Die staat sou bykans geen befondsingsrol speel nie. Voorts, omdat soveel swart kinders weens onnagevorsde redes nie skoolgereed is aan die begin van die jaar waarin die kind ses jaar oud word nie, en die regering die stelsel se kostedoeltreffendheid wou verhoog, is die toelatingsouderdom opgestoot na die jaar waarin die kind sewe word. Daar is gehoop dat minder skoling op hierdie wyse vrugteloos sou wees. Hierdie saak is egter reggestel.
Omdat ligging so ‘n belangrike faktor is in die keuse van ‘n crechê of voorskoolse skool, is baie van hierdie inrigtings dubbelmedium. Die skooleienaar wil soveel moontlik van sy of haar mark vang, en hierdie beleid maak die skool vir die meerderheid toeganklik. Omdat so ‘n milieu ‘n gesonde taalmilieu is en verrykende meertaligheid aanmoedig, vestig dit ook dikwels ‘n vlotheid in die kind se tweede taal. In die verlede het hierdie feit nie ingespeel op die ouer se keuse van voertaal wanneer die kinders dan werklik skool toe gaan nie. Nou beteken dit egter dat die Afrikaanssprekende kind eintlik al Engels in so ‘n mate magtig is dat dit relatief maklik is om die kind in die Engelsmedium in te skryf. Gegee die gesindheidsverandering onder Afrikaanssprekendes teenoor taal (wat in die paragraaf oor gesindhede beskryf word) skryf baie Afrikaanse ouers nou hulle kinders in in ‘n Engelsmedium laerskool in die waan dat hulle vir hulle kinders ‘n lewensvoordeel gee.
Bykans al die faktore wat hierbo beskryf is met die uitsondering van metodologie en dissipline, geld in ‘n mindere of meerdere mate ook vir die hoëronderwys-stelsel. Omdat die primêre fokus van hierdie verslag die skolestelsel is, word hier bloot enkele verdere perspektiewe genoem.
Daar is omvangryke navorsing wat aantoon dat die affektiewe element ‘n deurslaggewende rol speel by leer. Dit is gevolglik noodsaaklik om die gesindhede van onderwysgebruikers jeens die nuwe stelsel na te gaan.
Schlemmer (2004) bevind dan ook dat die mins gegoede groepe, en dié wat die minste kontak met die skool het, die huidige onderwysstelsel die beste beleef. In die bespreking wat volg, moet hierdie gegewene in gedagte gehou word.
In die aanloop tot die oorgang, was geen groepe in die onderwys meer geradikaliseer as die Indiër- en kleurlingonderwysers nie.
Die Afrikaanse belewing is ook en veral ter sake. Die gemak waarmee die vorige bewind sy steungroep oortuig het om die oorgang te aanvaar, laat die vermoede ontstaan dat die breë bevolking sy leierskap vooruit was. Die breë publiek het vermoedelik vroeg begryp dat die status quo nie kon voortduur nie. Ook die massale ongeduld met die NG Kerk steun die gedagte dat die denke van gemeenskapleiers by dié van hulle volgelinge agter geraak het.
Dekonstruksie van die apartheidstelsel het vereis dat dissipline in sowel die onderwysinrigtings as die opleidingsinrigtings tot niet gemaak word. Baie huidige praktisyns is opgelei terwyl dit die norm was en dit het hulle norm geword. Gesien hulle mindere sukses in die nuwe bedeling, is die insentief om dinge reg te stel, beperk.
Die enkele grootste faktor in die prestasie van kleurlinge in die stelsel, is vermoedelik taal. Hulle weier dikwels onderwys deur medium van hulle moedertaal, maar die vermoë om deur middel van Engels klas te gee, is dikwels beperk. Die taalgebruik het dan ‘n driedubbele negatiewe invloed: die kinders leer deur ‘n taal wat hulle swak verstaan, die onderwyser doseer deur ‘n taal wat hy of sy nie ten volle beheers nie en weens die algemeen geldende gesindheid jeens Afrikaans, is die taalmilieu binne die skool per definisie verskralend.
· die wetlike raamwerk dop te hou en die posisie gereëld op te dateer, o.a. deur die bywerk van naas-wetgewing soos dit moedertaalonderrig en moedertaalskole raak
So ‘n diens sal ‘n koste-implikasie hê, maar dit hoef nie van groot omvang te wees indien die saak netjies bestuur word nie.
Dit is wenslik dat Afrikaansmediumskole ‘n verrykende taalbeleid volg. Dit sal verseker dat sowel Afrikaans as die tweede taal, wat in alle waarskynlikheid weens oueraandrang Engels sal wees, in die bes moontlike omgewing aangebied word.