Die Gelyke Kanse/US-sage: ŉ regsperspektiefDeur Gustaf Pienaar Prof. Wim de Villiers. Foto: US Dit was afgelope Maandag net mooi twee weke sedert regter Burton Fourie se omstrede verslag van sy ondersoek na die rol wat die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), prof. Wim de Villiers, in die universiteit se kanselierskandaal gespeel het, voor die US-raad gedien het. Fourie het bevind dat die rektor “niks verkeerd” gedoen het nie. Hou in gedagte dat De Villiers die eerste respondent (en ŉ getuie) was in Gelyke Kanse se appèl na die konstitusionele hof oor die US se gewysigde taalbeleid van 2016. Regter Edwin Cameron het op sy beurt op 10 Oktober 2019 die hof se eenparige uitspraak téén Gelyke Kanse – en ten gunste van die US se 2016-taalbeleid – gelewer. In daardie stadium was Cameron reeds die US se aangewese kanselier, danksy ŉ benoemingsproses wat grotendeels in die geheim geskied het. Die belangebotsing is voor die hand liggend. Die eintlike probleem is dat die US-raad Fourie se opdrag gans te eng geformuleer het: Eenvoudig gestel was sy opdrag dat hy slegs oor die vraag moes beslis of die rektor vir Cameron beïnvloed het om in US se guns – en téén Gelyke Kanse – uitspraak te lewer. Anders gestel: of die rektor ingemeng het by die geding in die konstitusionele hof. Dit is prakties onbewysbaar. Self sou ek verkies het dat die ondersoek moes gefokus het op twee aspekte wat met ŉ eenvoudige “ja” of “nee” beantwoord kon word: (1) Was dit behoorlik van die rektor om in die geheim met regter Cameron te skakel (selfs in die geheim saam met hom te eet) in verband met die prestigeryke amp van kanselier van die US, terwyl die saak hangend voor die einste Cameron was: Ja of nee? (2) Was dit behoorlik van die rektor om ŉ regsetiese mynveld te betree sonder raadpleging met die universiteit se hoogsbetaalde regsverteenwoordigers: Ja of nee? Dit lyk nie vir my of bogemelde vrae vatbaar is vir ŉ “ja, maar…”-antwoord nie. Regter Edwin Cameron is as die nuwe kanselier van die Universiteit Stellenbosch aangewys. (Foto: US) Albei vrae het akuut relevant geraak ná Cameron se e-pos van 2 Augustus 2019 aan De Villiers – ’n skrale ses dae voordat die meriete van die appèl voor die tien regters van die konstitusionele hof geargumenteer sou word. In sy e-pos vertel Cameron vir De Villiers dat hy “omring” was met die hofstukke in die taalgeding (hy was klaarblyklik besig om hom vir die verhoor voor te berei) en dat sy posisie “hopeloos gekompromitteer” sou wees as hy sou voortgaan om hom as kandidaat vir die kanseliersamp beskikbaar te stel. Ek vind dit dus vreemd dat Fourie nie die volgende voor die hand liggende vraag aan die rektor gestel het nie: Waarom het u nie minstens ná Cameron se e-pos van 2 Augustus die Universiteit se regspan genader om u te adviseer oor hoe Cameron se kandidatuur verder bevorder kon word nie? Wat in die begrip ‘hopeloos gekompromitteer’ het u nie verstaan nie? Ek is 100% daarvan oortuig dat die US se regspan die rektor soos volg sou geadviseer het: Nie alleen was sy geheime skakeling met Cameron tot in daardie stadium hoogs onreëlmatig (selfs onwettig) nie, maar ook sou hulle hom prakties verbied het om verder direk of indirek met Cameron te skakel. Fourie vind egter géén fout daarmee dat De Villiers hom deurgaans werklik roekeloos – sonder sy regspan – op ŉ gevaarlike regsetiese mynveld begeef het nie. Dit bring my by Cameron se rol in die sage. Nadat hy aanvanklik die prinsipieel korrekte besluit geneem het om hom aan die kanseliersverkiesing te onttrek, laat Cameron hom egter (weer eens in die geheim) tydens ŉ partytjie deur ŉ lid van die US-raad – nogal die tweede respondent in die geding – ompraat, onderworpe aan ŉ voorwaarde: Gelyke Kanse moet daartoe instem (so asof Gelyke Kanse ook namens nie-lede – prakties die res van die Suid-Afrikaanse burgery – kon “toestem”). Universiteit Stellenbosch. (Foto: Facebook) Dit het Gelyke Kanse voor ŉ onmoontlike keuse gestel: As hulle sou weier, kon daar ŉ doodmenslike reaksie van die regter gewees het om op een of ander wyse “wraak” te neem. Stem hulle toe, kon dit later teen die kop geslinger word (soos wat nou ad nauseam die geval is.) Cameron se naïwiteit verstom my. Dit lyk asof hy vergeet het van artikel 165(2) van die Grondwet, wat bepaal dat die howe onafhanklik is en slegs aan die Grondwet en die reg onderworpe is. Hou ook die ampseed wat regters moet aflê, gelees met die Gedragskode vir Regters, in gedagte. Die brandende vraag is of ŉ regter – énige regter – ŉ afdwingbare “ooreenkoms” met ŉ gedingsparty kán sluit, dúrf sluit, waarkragtens hy van die vermelde bepalings van die Grondwet en die Gedragskode vir Regters “onthef” word. Dit is ŉ volslae onmoontlikheid: Dit is téén die openbare belang; téén die gemeenskap se opvattings van wat reg en verkeerd is; téén die Grondwet: Ex turpi causa non oritur actio. (Uit ŉ skandelike oorsaak ontstaan geen ooreenkoms nie). Die konstitusionele hof van Suid-Afrika (Foto: Stefan Schäfer, Lich – eie werk,via Wikemedia Commons) Daar is mense wat oënskynlik nie die erns van die skandaal insien nie. Laat ons dit dan meet aan ŉ ánder regskandaal waaroor twee regters – Malusi en Jolwana – van die betreklik klein Oos-Kaapse plaaslike afdeling van die hooggeregshof (Mthatha) so onlangs as Februarie 2019 besonder skerpsinnig beslis het. Die regters se uitspraak hou ŉ les vir die konstitusionele hof in. Die aanloop was die verkragting van en moord op ŉ bejaarde vrou in haar woonplek in ŉ informele woonbuurt by Sterkspruit in die Oos-Kaap. ŉ Groep inwoners het op die vermeende moordenaar se woonplek toegesak en dit afgebrand. Ses mense is daarvoor in hegtenis geneem en lank aangehou, maar oplaas vrygelaat. Hulle het vervolgens skadevergoedingseise teen die minister van polisie ingestel, wat deur ŉ landdros van Herschel verhoor is. Hulle is almal deur dieselfde prokureur, ene Zoleka Susan Ponoane, verteenwoordig. Die landdros het in ŉ konsepuitspraak van vier bladsye ten gunste van die eisers beslis. Dié het hy slegs aan Ponoane gefaks, waarna die twee dit telefonies bespreek het. Ponoane het gemeen sy kan op die uitspraak verbeter, klaarblyklik met die bedoeling dat dit “meer oortuigend” sal wees. Die landdros was maar te bly oor dié ruimhartige aanbod. Die prokureur het nie op haar laat wag nie, en ŉ aansienlik uitgebreide uitspraak van tien bladsye aan die landdros teruggefaks, wat dit op sy beurt as die hof se uitspraak getjap het. Toe dié gebeure op die lappe kom, het die minister van polisie – teen wie die uitspraak gegee is – aansoek gedoen om die tersydestelling van die ganse verhoor. Dis hoe die saak voor die vermelde regters beland het. Hou in gedagte dat albei uitsprake dieselfde resultaat had: Die eisers wen. Mense wat nie dieper dink nie, mag straks vra: Waaroor dan al die bohaai? Verkeerd: Die regters het die landdros se wangedrag bestempel as “…….to the best of our knowledge, [ ] unprecedented in the annals of the judiciary in this country. We hope it will never be repeated by any judicial officer”. Die vertrekpunt van die regters se uitspraak is artikel 165 van die Grondwet, waarna ek hierbo verwys het. “The requirement of judicial officers,” beslis die regters, “to not only be independent but also be seen to be independent, is one of the foundational prescripts of our law and one of the very important aspects of the rule of law – a fundamental jurisprudential principle.” Wát op die spel is, sê die regters, is individuele en openbare vertroue in die regstelsel. Sonder dáárdie vertroue sal die regstelsel nie gerespekteer word nie; sal dit kragteloos wees. Die regters het die verhoor nietig verklaar en beveel dat die saak opnuut deur ŉ ander landdros verhoor moet word. Hulle het ook beveel dat die prokureur se gedrag onder die aandag van haar prokureursorde gebring word vir dissiplinêre optrede, en sy is ŉ bestraffende kostebevel opgelê. (Die landdros was ten tyde van die hof se uitspraak reeds oorlede.) Na my mening oortref Cameron se betrokkenheid by die US se kanselierskandaal verreweg die aard, omvang en impak van die skande wat die landdros van Herschel oor ons regstelsel gebring het. Ons praat immers van die land se hóógste hof – daar wat dit normaalweg vir litigante oor en verby is. Oorweeg die volgende: As dit – om by Jan-Jan Joubert te leen – maar oukei is dat ŉ regter geheime onderhandelings tot sy persoonlike voordeel mag voer met ŉ gedingsparty in ŉ hofsaak wat voor hom dien, waarom is dit dan nie ook maar oukei dat ŉ prokureur heimlik ŉ landdros se uitspraak bloot mag “verbeter” nie? As dit die nuwe normaal is dat sulke regsetiese vergrype straffeloos gelaat word, is die land regtig op ŉ glybaan na ŉ piesangrepubliek. Die vraag is dus of die aangeleentheid – ná die oënskynlik “disinfekterende” Fourie-verslag – nou maar daar gelaat moet word. Dit kán tog nie. Gustaf Pienaar Ek broei al ŉ ruk lank oor ŉ moontlike strategie om die geldigheid van Cameron se uitspraak in ŉ hof te laat toets. Let wel, wat ek voorstel is nie ’n appèl nie, want dit is nie moontlik nie: Gedinge eindig immers by die Konstitusionele Hof. Wat ek in gedagte het, is ŉ voorgestelde toets om vas te stel of die Konstitusionele Hof – en by name sy regters – bó die Grondwet verhewe is. Die kernvraag is of die aanloop tot die GK/US-uitspraak (die goed gedokumenteerde geheime skakelings tussen die regter, die rektor en ŉ lid van die US-raad) die toets van grondwetlikheid sal slaag. Jos Floor – ŉ prokureur van Stellenbosch – opper skerpsinnig in ŉ LitNet-artikel ŉ bykomende oorweging: Die vraag of regter Cameron nie, as aangewese kanselier, “ ŉ regter in sy eie saak” was toe hy ná sy verkiesing tot die US se volgende kanselier, die uitspraak gelewer het nie. Ook dit is – volgens die reëls van natuurlike geregtigheid – ŉ volslae onmoontlikheid. Indien die aanloop tot die uitspraak nie die toets van grondwetlikheid slaag nie, is die uitspraak self dan mos ongrondwetlik. Ek sou dink dat die hooggeregshof genader behoort te word met ’n aansoek vir ’n verklarende bevel oor die regsgeldigheid, al dan nie, van die uitspraak. Die maatstaf is die vermelde bepalings van die Grondwet self. Daarby verleen artikel 169 van die Grondwet, myns insiens, aan die hooggeregshof die jurisdiksie om so ’n aansoek aan te hoor. Die respondente behoort minstens die betrokke tien regters van die konstitusionele hof asook die US te wees. As die voorgestelde aansoek oplaas nie slaag nie, sal dit een ding beteken: die konstitusionele hof en sy regters is bó die Grondwet en hul eie Gedragskode verhewe. Die voorgestelde aansoek moet nie deur Gelyke Kanse gebring word nie. Dit gaan nou oor ’n regskandaal; nie die taalkwessie nie. Daar is talle instansies wat hoog opgee oor hul verbintenis tot die Grondwet en “judisiële onafhanklikheid” wat – straks as ŉ soort koalisie – so ŉ aansoek van stapel behoort te stuur. (Wat my tot dusver erg verbaas, is die georganiseerde regsprofessie se volkome stilswye oor die skandaal. Dit is immers mense wat met hul toelating tot die professie trou aan die Grondwet gesweer of plegtig beloof het. Dis asof almal spreekwoordelik aan bomskok ly.) Daar behoort ook, ten slotte, vóór Cameron se inhuldiging as US-kanselier (blykbaar laat in Januarie 2020) ŉ klagte teen hom by die Regterlike Dienskommissie (RDK) gelê te word. Sukses of mislukking: ons durf nie met gevoude hande sit nie. Die land is immers in ’n eersterangse grondwetlike krisis. Suid-Afrikaners moet bewus gemaak word van wat hier aan die gang is en wat op die spel is – en tot aksie oorgaan. Bronne: Minister of Police v Vowana and Another, 2019  SACR 148 [ECM] [14 Februarie 2019]). Die Fourie-verslag kan op die US se webblad gelees word.