Mitlangu i nchumu wa nkoka swinene. Yi kurisa ikhonomi ya tiko. Yi engetela na mitirho etikweni. Vanhu lava nga tirhiki na vona va kota ku tiendlela swimalana swo hanyisa mindyangu ya vona hi ku xavisa swo karhi loko ku ri na mitlangu yo karhi etindhawini leti va tshamaka eka tona.
Mitlangu leyi fambaka emahlweni hi ku va na valandzeri vo tala eAfrika-Dzonga i ntlangu wa bolo ya milenge, ntlangu wa rhagibi, ntlangu wa khirikete na ntlangu wa xibakele. Loko ku ri na ntlangu vaakatiko va ya endhawini leyi ku tlangeriwaka kona va ya xavisa swo fana na swifaki, timanga, tinamuneti, ayisikhirimi, vuswa na nyama, na swin'wana.
Mhaka yo biha hileswi van'wana va valandzeri va swipanu leswi swimbirhi va nga kotiki ku hambanisa ntlangu na nyimpi, hikuva mikarhi yin'wana ku va na madzolonga loko xipanu xo karhi xi hluriwile. Valandzeri va rivala leswaku entlangwini wa bolo ku humelela swilo swinharhu. Xipanu xi nga humelela kumbe xi hluriwa, kumbe swipanu swi tlanga ku ringana. Van'wana va xwa na le mitirhweni loko xipanu lexi a xi tekaka xi ri xa yena xi hluriwile. Van'wana swi fika na laha va dlayaka van'wana kumbe va herisa vutomi bya vona vinyi hikwalaho ka ku hlulana ka swipanu leswi.
Xipanu xa Kaizer Chiefs xi tshama xi khoma xa Orlando Pirates xi rhidela hi nkutlunyo wun'we eka tandza. Mhaka leyi yi humelerile hi 2007. Nkutlunyo wa kona a wu howisiwile hi David Mathebula loyi a nga rhanga hi ku ndzuluta vatlangi va le ndzhaku va Orlando Pirates a nga si hlanganisa bolo na ritavala.
Mulandzeri wa Kaizer Chiefs u te a ha tlulatlula a ya hala na hala hi ntsako, xifamona xin'wana xa mulandzeri wa Orlando Pirates xo n'wi hingakanya makatla lawa hi mukwana. Nkateko wa kona mutlhaviwa a nga fangi hikuva vanghana vakwe va hatlile va n'wi tsutsumisela exibedhlele. Loko a ri lowo tlhava van'wana yena u vuyile a gweviwa ku ya bolela ekhotsweni.
Kasi na hi siku leri Orlando Pirates yi nga dyondzisa Kaizer Chiefs xa le ndzeni ka rivala tinghozi ti vile kona. Etindhawini timbirhi tinharhu ku banana no tlhavana swi vile kona, kambe nghozi yo vava eka hinkwato hi leyi mulandzeri wa Kaizer Chiefs a nga vona swi antswa ku landza vakokwa wakwe ematshan'wini yo ya yoweteriwa hi vanghana entirhweni. Mahungundlela ya vula leswaku ku lo na ku loko Lucas Twala na Gilbert Mushangazike va hundzisile nkutlunyo wun'wewun'we emapaleni ya Itumeleng Khune, mulandzeri loyi wa Kaizer Chiefs u lo ntambu wee, a nghena endlwini a ku tinciki!
Nsati wa yena Ximamayilana u lo na vona leswaku nuna wakwe humba yi olele nkuma, o sungula ku ba nkalanga ku lemukisa vaakelani hi leswi swi nga humelela. Vanhu va tshirimukile hi xitalo ku ta vona leswi a swi n'wi bisa nkalanga. Maphorisa na vona va tile va ta fika. Nkateko wa kona hileswi mufi a nga suka a tsarile xipapilana xa xivangelo xa rifu ra yena, handle ka swona nsati wakwe a a nga ri vonangi na vinyi va nhloko va ka Sithole. Hambi va ri maphorisa a va ta va va n'wi kombile xa ncila wa bulubulu.
Mhaka leyi nga tumbelela valandzeri va swipanu leswi vanhu va tidlayaka no dlayelana swona hi leswaku vatlangi na vafambisi va swona i vanghana lavakulu. I valala loko va ri erivaleni ra mitlangu ku ringana timinete ta 90 ntsena. Loko ntlangu wu hela, va ya va ya hlangana etihodela va dya mabulu swin'we ku ri hava na pho, wa nhonga. Vatlangi va pfanga no yowetelana hi ntsako, kumbe ku hoyozelana hi leswi a swi humelela erivaleni ra mitlangu loko va ri eku tlangeni.
Nyika ndzimana leyi nhlokomhaka leyi fanelaka.
Xana wena u tsakela ntlangu wihi ke Seketela nhlamulo ya wena?
Boxa swilo SWINHARHU leswi vaakatiko va vuyeriwaka hi swona hikwalaho ka mitlangu.
Hlamula u ku "Hi swona" kumbe "A hi swona" kutani u seketela nhlamulo ya wena hi leswi humaka eka xitshuriwa.
Loyi wo tlhava mulandzeri wa Kaizer Chiefs hi mukwana a nga khomiwangi.
Vinyi va mufi va xi tivile xivangelo xa rifu ra munhu wa ka vona.
Vafambisi va swipanu i valala lavakulu.
Xana mufi loyi ku vulavuriwaka hi yena a a ri wa ka mani ke?
Xana swi fanerile leswaku valandzeri va swipanu swa bolo va tidlaya kumbe ku vavisa van'wana loko swipanu swa vona swi hluriwile ke Nyika vonelo ra wena?
Xana ''ku komba munhu xa ncila wa bulubulu'' i ku endla yini?
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 80 - 90. U nga onhi mongo wa xona.
Vakhale a va tiyisile leswaku loko u nga fambi u ta teka makwenu. Mucato lowu ndzi nga wu vona eDurban ndzi nge pfuki ndzi wu rivarile. A wu khumba vanhu va rimbewu rin'we laha van'wana a va yima na swona loko van'wana va sola.
Khisimusi leri nga hundza tatana u vile na miehleketo ya leswaku ndyangu wa ka hina wu ya ri dyela eribuweni ra lwandle eDurban. A wu nga ri ntsako a ku ri tanani mi ta vona. Pho, a swi nyanyisiwa na hi leswi a ndzi nga si tshama ndzi endzela etindhawini ta le kule. A ndzo twa hi mahungundlela leswaku loko munhu a ya eDurban a suka eGiyani u hundza hi le tindhawini ta va Lydenburg, Machadasdorp, Caroline, Ermelo, Volksrust, New Castle, Ladysmith na Pietermaritzburg. Loko munhu a suka eGiyani a ya eDurban swi endla kwalomu ka 979 wa tikhilomitara.
Loko hi fika eribuweni ra lwandle hi kotlanile na vavanuna vambirhi lava a va tile eka honeymoon, yi nga ndhawu ya ntsako leyi endzeriweka hi vatekani lavantshwa endzhaku ka loko va catile. "Nsati" wa kona a a ambarile rhoko yo basa yo vonikela, xihuku xo basa, tintangu to basa na manghilazi ya dyambu yo basa. Nuna wa kona na yena a a bile hi swo basa kusukela enhlokweni ku ya fika emikondzweni.
Nsati wa kona a a tiphoxongile ma ndzi twa naa! Misisi, mahlo na milomo a swi totiwile switolatolana swa xisati. Loko a xi nga ri xilebvu lexi a xi ri xa ntimanyana hambileswi malebvu a ma kulutsweriwile na kholokholo ro kukumuka, vanhu a va ta va va nga swi vonangi leswaku i wanuna. Loko a famba, ku ndzuluta xisuti be! A endla wonge i munhu loyi a nga nghenela mphikizano wa van'wambhuri.
Nkhuvu wu herile, kutani lowa nuna wa kona a ku "nsati" nhe, a n'wi nekaneka va ya nghena emovheni, va tswontswana, movha wu dya mafurha wu kongoma ehodela.
Endyangwini wa Nyavana a ri ri kona jaha ro ka ri nga tsandziwi hi nchumu, yena Njambani. Loko a tsakile a a tiba xifuva a ku: "Ndzi mhangani yo bavela mavundzeni."
A a tirha eka Ndzawulo ya Vurimi na Swihlahla. Eka vo tala a a nga ri macingelana, kambe a o va yena holobye wa Ndzawulo hi xiviri, Manana Thoko Didiza. Hi ku va a ri macingelana wa Ndzawulo leyi, a a xisa na vaaki a ku mavele ya nga mila na le maribyeni ku nga ri na misava. Loko varimisi va vula leswaku mihandzu yimbisi yi luma endzeni, Njambani a a ta jika hi khona a vula leswaku mihandzu leyimbisi yi kahle yi na swakudya hinkwaswo.
A a ri matsalana wa SANCO wa rhavi ra ka vona. A a pfa a rivala na leswaku n'wini wa tiko a a ri Nyavana, ndhunankulu a ri Mashawu. Loko ku tshuka ku va na xivijo, a ku ta va yena a tivambaka a ya hala na hala. A a rivala leswaku nghala yi vomba exihlahleni.
Kwale ka Murimisi a a tirha kona na vona se a va kolwe hi yo oxa. Leswi kona a a tirha egedeni leyi a ku nghena mani na mani, van'wana loko ri ri vhiki ra yena ro tirha nanhlekanhi, ku tsundzuka ntsena leswaku va ya hlangana na yena timbilu ta vona a ti vhela ti ku mbyambyambyaa! A a ri mativahinkwaswo. U hlawuriwe na ku va xirho xa huvo ya vufambisi bya xikolo. Njambani a a nyenya vurhangeri bya van'wana. A a pfa a rivala na leswaku xikolo lexi a xi ba nhloko ya Xikhambeleni.
Leswi a swi endla na leswaku loko ku tekiwa swiboho ku nga ri leswi nga ta na yena, a swi cinca. A a ri na ririmi ra vurimba naswona a a rhendzeleka na swirho leswin'wana a xavisa miehleketo ya yena. Endlelo ra yena ri endlile leswaku a rivala na ntirho wa yena, kutani a tikuma a tshama a ri exikolweni. Lava va nga swi hetiki kahle a va anakanya na leswaku a nga va nkarhi wun'wana a lo vabya loko a sawuta va n'wi byela leswaku se i mudyondzisi, hikuva a va nga swi tivi leswaku a swi vabyeriwi, swo dyondzeriwa.
A a rhandza ku vulavula hi Xilungu na laha swi nga fanelangiki, ngopfungopfu loko ku ri na vatswari, hi ku tiva leswaku a va dyondzangi. Ndzi tsundzuka siku rin'wana emudendeni laha a a titeka a ri mupfuni eka vadyuhari a ri karhi a holovisa mutirhi wa Ndzawulo ya Rihanyo na Nhluvukiso hi cheke leyi a yi nyikiwile kokwa wa yena N'wa-Xiwasani a ku: "Leyi i guaranteed cheque bank." Leswi a ku ri ndlela yo vula leswi "Leyi i bank guaranteed cheque".
Leswi swi borise na kokwana N'wa-Xigividzi timbambu hambileswi a va nga n'wi tivi na "A", loko va ri karhi va bola timbambu hi mafenya, yena a nga swi lemukangi leswaku a a ri yena muborisi, u ye emahlweni a nghenisa na va-"bikhoyisi'' na va-"havuevha".
Siku leri emudendeni a ku tsakisa swinene. U kale a vutisiwa hi xikhegudyana xin'wana xi ku: "Ka bava, xikolo xa kona u lo nghena xa vusiku ke" Xi nga si ma heta marito wolawo leswin'wana swikhegudyana swi lo hiyaa, kutani Njambani a nyuma a phendla mindzhuva. Leswi swi vhele swi n'wi tsema nkondzo na le xikolweni?
Rito nyenya ri vula swo karhi eka xivulwa lexi nga laha hansi. Endla xivulwa xa wena n'wini laha ri nga ta va na nhlamuselo yo hambana na leyi nga eka xivulwa lexi.
Ku kolwa hi yo oxa.
Njambani a a pfa a rivala na leswaku xikolo lexi a xi ba nhloko ya Xikhambeleni.
Njambani a a ehleketa leswaku hi ku vulavulela vakhegula Xilungu xo ka xi nga nyawuli, a nga swi kota ku va ba nhloko.
Hi ku leteriwa hi marito lama nga tikisiwa, kombisa ku hambana ka tinhlamuselo ta swivulwa leswimbirhi.
Varimisi va vula leswaku mihandzu yimbisi yi luma endzeni.
Njambani a a ta jika hi khona a vula leswaku mihandzu leyimbisi yi kahle yi na swakudya hinkwaswo.
A a pfa a rivala na leswaku xikolo lexi a xi ba nhloko ya Xikhambeleni.
Nyika mavizweni wa rito leri nga tikisiwa laha hansi.
Ko tala loko ku tshuka ku va na xivijo, yena a a ta va a vomba bya nghala exihlahleni.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka tlhelo ra nandzulo.
Siku leri emudendeni a ku tsakisa swinene.
Nyika nkomiso wa rito leri nga tikisiwa.
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi nga laha hansi.
Nghala yi vomba exihlahleni.
Hlamusela matitwelo ya vana lava va nga eka xifaniso xa B na leswaku ku nga va ku lo humelela yini ku kala va va hi mukhuva lowu.
Xana muteki wa swifaniso leswi a a ri eka mpfhuka wihi wa matekelo ya swifaniso eka leminharhu (Wa le kule/wa le xikarhi/wa le kusuhi). Seketela nhlamulo ya wena?
Hi swi vonisa ku yini leswaku manana loyi a nga eka xifaniso xa C a nga tsakangi hi mhaka leyi humeleleke.
Loko ngi a wu ri un'wana wa vana lava kombisiweke eka xifaniso xa B a wu ta titwa njhani?
U xiya fasitere ra vanhu heyi!