PARTHEID. Tot in lengte van dae sal dit ’n woord bly wat vir baie mense met intense emosies belaai is. Dit is in Suid-Afrika gewettig en ons land is as gevolg daarvan deur die hele wêreld verguis. En toe het apartheid gesterf... ná ’n tyd van ontsettende storm en drang waarna ’n gees van versoening tog uiteindelik oor al die haat sou seëvier. Daarom is dit so belangrik dat ons sal weet hoe die nuwe Suid-Afrika werklik tot stand gekom het.
Reeds in die vroeë stadiums toe die beplande nuwe grondwet nog net bespreek is, was daar wydverspreide verset daarteen onder die aktiviste wat hulle vir die beëindiging van apartheid beywer het. Die toenemende geweld het die regering gedwing om ’n reeks noodtoestande af te kondig. Dit het die regering en baie blanke Suid-Afrikaners laat besef dat ingrypende politieke hervormings nodig was om ook die swartmense te betrek, trouens, dat dit ’n saak was wat al hoe dringender geword het.
Die regering het hierdie besoeke in Mei 1988 geformulariseer deur ’n komitee in die lewe te roep wat regeringskontakte met Mandela en met ander gevange of uitgeweke ANC-leiers sou hanteer. Op 5 Julie 1989 het Botha en Mandela vir die eerste keer van aangesig tot aangesig beraadslaag. Dit was in antwoord op Mandela se versoek vir samesprekings op ’n hoë vlak om ’n moontlike onderhandelde skikking met betrekking tot die ANC se gewapende stryd te bespreek.
Botha het in Augustus 1989 as president bedank, nadat hy kort tevore ’n beroerte gehad het. Hy het egter nie werklik weens sy siekte uitgetree nie, trouens, dit was vir almal duidelik dat daar in sy eie binnekring verset teen sy leierskap was. Ontleders sê dit was omdat sy kabinet gereken het dat sy pas van hervorming nie vinnig genoeg was nie en dat sy bestuurstyl te kragdadig was in ’n hoogs netelige toestand wat die uiterse diplomasie geverg het. In watter mate dit werklik so was, sal baie mense stellig vir hulself wil besluit.
Hoe ook al, in Desember 1989 het Mandela ’n "padkaart" vir toekomstige onderhandelings aan die nuwe president, F.W. de Klerk, voorgestel. Mandela het ’n plan van magsdeling aan die NP en sy politieke opponente voorgelê, in ’n gesindheid van tegemoetkoming wat broodnodig sou wees in die onstuimige politieke tyd wat sou voorlê.
Die vierde fase van die politieke transformasie het gebeur toe die NP-regering en ANC-leierskap begin besef hoe afhanklik hulle in der waarheid van mekaar is en hoe noodsaaklik ’n gesindheid van samewerking en gee-en-neem in die onderhandelings vir ’n nuwe grondwet nou eintlik is.
Byna drie maande ná die ondertekening van die geskiedkundige vredesakkoord het voorlopige beraadslagings oor die onderhandelingsprosedure by die Wêreldhandelsentrum buite Johannesburg begin. Dit is Kodesa—die Konvensie vir ’n Demokratiese Suid-Afrika—genoem.
In September 1992 het Mandela en De Klerk tot ’n verstandhouding gekom waarkragtens altwee kante hulle formeel verbind het om ’n demokraties verkose Regering van Nasionale Eenheid vir 'n oorgangstyd van vyf jaar te aanvaar. Dit het belangrike toegewings van sowel die regering as die ANC geverg, maar die reëling het die NP se eis bevredig vir wetlike wigte en teenwigte om die land se blanke minderheid te beskerm. Die ANC het ook afgesien van sy eis vir ’n volle en onmiddellike meerderheidsregering deur in te stem om vir minstens vyf jaar deel te hê aan ’n reëling van magsdeling.
Die tussentydse grondwet—Die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1993 (Wet No. 200)—is op 22 Desember 1993 bekragtig en op 27 April 1994 geïmplementeer. Daarkragtens is ’n raamwerk daargestel vir die landbestuur oor ’n tydperk van vyf jaar, terwyl bepaal is dat ’n nuwe grondwet teen 1999 in werking gestel moes word. Die finale grondwet moes strook met die beginsels wat in die tussentydse grondwet vervat is, waaronder ’n verbintenis tot ’n veelparty-demokrasie gegrond op algemene volwasse stemreg en individuele regte sonder diskriminasie. (Die Suid-Afrikaanse geskiedenis in die tyd van die oorgangsregering vorm ’n ander interessante studieonderwerp, waaroor dalk later op ’n afsonderlike webblad meer vertel kan word.)