Al ooit gehoor van ŉ ‘umncishu’?(Argieffoto: Sarah Crone/Verskaf) Ken jy ŉ uphezukomkhono? Uthekwane? Al ooit gehoor van ŉ umncishu? Dit is die Zoeloe-name vir wat in Afrikaans bekend is as ŉ piet-my-vrou, ŉ hamerkop en ŉ gewone kwikstertjie – en danksy BirdLife SA en ŉ span toegewyde navorsers is daar nou ŉ omvattende lys voëlname in nóg ŉ inheemse taal beskikbaar. Die lys gestandaardiseerde Zoeloe-name is die eerste van sy soort vir ŉ Suid-Afrikaanse taal – benewens Engels en Afrikaans – wat nou beskikbaar is. Wat aanvanklik begin het as ŉ oefening deur akademici van die Universiteit van KwaZulu-Natal (UKZN) om ŉ lys van Zoeloename vir die provinsie se voëls saam te stel, het geëindig in ŉ lys vir die ganse Suid-Afrika danksy BirdLife SA se projek genaamd Suid-Afrikaanse Name vir Suid-Afrikaanse Voëls. ‘n Argieffoto van witrugaasvoëls. (Foto: Verskaf) BirdLife sê die lys gaan beter geleenthede vir Zoeloesprekers skep om betrokke te raak by voëlkykery, bewaring, ornitologie, omgewingsopvoeding en voogdyskap en vele ander kwessies wat met voëls en hul habitat verband hou. “Ons is groot dank verskuldig aan die talle belanghebbendes en rolspelers wat die poging deur die Suid-Afrikaanse Name vir Suid-Afrikaanse Voëls-projek deurgesien het. Dit is ŉ historiese oomblik vir voëls in Suid-Afrika en gaan help om belangstelling en betrokkenheid deur wyer demografiese groepe te bevorder,” sê Andrew de Blocq, avitoerisme-projekbestuurder by BirdLife SA en een van die projek se fasiliteerders. Die eerste projekfases was tussen 2012 en 2018 en het begin met konsultasieprosesse en werksessies. Navorsers van UKZN het die projek gelei en meer as 20 Zoeloesprekende voëlgidse het deelgeneem. Hulle het weer die hulp van gemeenskappe en tradisionele leiers in KwaZulu-Natal ingeroep om name te bepaal wat reeds bestaan het en vas te stel watter voëls nog nie in Zoeloe naam gekry het nie. Daar is deur akademiese en letterkundige werke gesif en taalkenners, naamkundiges en voëlkenners het elke naam in detail ondersoek en bespreek. (Argieffoto: Sarah Crone/Verskaf) “In Afrika-tale is daar dikwels ŉ generiese naam vir ŉ groep, maar geen name vir individuele spesies binne die groep nie. Die woord ‘ukhozi’ beteken arend en word breedweg gebruik, maar dit kan nie met spesifieke name onderskei tussen ŉ visarend en ŉ breëkoparend nie,” sê De Blocq. “Die gidse en navorsers in die eerste fase van die projek het ook uitgewys dat die jonger geslag tanende belangstelling in natuurlike dinge het, ook voëls, en dat plaaslike voëlname en volksvertellings verlore sal gaan sonder ŉ formele proses om dit op te teken en te bewaar.” In die tweede fase van die projek (2021 en 2022) is daar voortgebou op die Zoeloename en begin om die projek ook na ander tale sonder volledige lyste uit te brei. Zoeloe is eerste gepak, juis omdat daar reeds groot werk daaroor in KwaZulu-Natal gedoen is en die navorsing leiding vir soortgelyke projekte in ander tale kan gee. (Argieffoto: Unsplash) Nandi Thobela, bemagtigingsbestuurder by BirdLife SA, sê ŉ gebrek aan ŉ naam vir ŉ voël in jou moedertaal skep ŉ kloof wat ŉ verdere hekkie is vir mense wat reeds glo aan die stigma dat voëlkykery hoofsaaklik vir ouer, wit mense is. “Voëls is belangrik vir baie Afrika-kulture en -mense, ook die AmaZoeloe, en die grondslagstap om ŉ lys van name vir voëls in Zoeloe saam te stel, gaan eindelose geleenthede skep om Zoeloe-mense nader aan voëls te bring.”