Die herfs kom altyd as 'n dreigement: die ligte karteling van die rand van 'n blaar, die koelheid van die lug en die vergang van die blomme. Die dae word korter en killer en die ure van hulle samesyn verminder. (Schoeman 1996:151)
So skryf Karel Schoeman in sy kortverhaal 'Die park na die val van die blare' oor 'n klein groepie Jode wat gereeld in 'n park bymekaarkom, maar telkens weer die kaddisj moet gaan bid nadat nog een van die klein groepie te sterwe gekom het. Uiteindelik bly Treisman alleen oor met niemand om die kaddisj, waarin God geprys en daar onder andere gevra word vir die koms van die Messias, vir hom te bid nie - die munisipaliteit sal hom moet begrawe. Op dieselfde Hoëveld wat Schoeman so trefseker in sy verhaal skets, word die koms van die Messias jaarliks gedurende daardie somber herfsseisoen liturgies deur Christene gevier. Terwyl die blare in die parke van Pretoria en Johannesburg val, die gras vergeel en die bytende winterluggie kerkruimtes binnekom, breek bloeisels liturgies deur en word God gedank vir die Messias wat gekom het.
Die werkswyse wat gevolg word, behels in die eerste plek 'n kort verkenning van liturgiese diensordes en 'n posisionering van die ekumeniese diensorde soos wat dit ook neerslag gevind het in die nuutste Handleiding vir die erediens (reds. Clasen, Carstens, Bartlett, Schoeman et al. 2010) van die NG Kerk. Saam daarmee word die onderskeid tussen die sogenaamde vaste en verskuifbare handelinge [ordinarium en proprium] aangetoon en beredeneer, en dit sal dan as basis dien vir die 'eindproduk' wat in die artikel aangebied word. In 'n volgende deel word vier Afrikaanse gedigte ontleed. In die bespreking van die eerste drie gedigte tree die latere gedigte soms doelbewus met die oueres in gesprek. Die gedigte is 'Vroegherfs' (N.P. van Wyk Louw), 'Herfs' (D.J. Opperman) en 'Herfs' (Johann de Lange). In pas met die aard van die ekumeniese diensorde word 'n vierde gedig, 'Laaste dae van herfs', deur Cas Vos ook betrek; sodoende word die oopgelate kring van die ekumeniese liturgiese vierslag voltooi. In 'n derde fase van hierdie verkenning word die materiaal in gesprek gebring met bronmateriaal vir 'n spesifieke liturgie, te wete Paassondag 2013, wat in die Suidelike Halfrond gedurende die herfs gevier word. Tydens hierdie fase sal daar na die Skrif sowel as die tradisie van die liturgie van Paassondag gekyk word. Ten slotte word 'n volledige Paasliturgie aangebied wat uit die verf gekom het na aanleiding van hierdie liturgiese en literêre verkenning.
In die liturgie is daar 'n basiese onderskeid tussen die sogenaamde ordinarium en proprium. Eersgenoemde verwys na die vaste dele van die liturgie en laasgenoemde na die eietydse elemente wat 'n vaste deel van die liturgie vorm maar wat na gelang van die bepaalde tekste van 'n spesifieke Sondag ook kan verskil (vgl. Immink 2011:27-28). Vir die doeleindes van hierdie artikel sal na die ordinarium verwys word as die vaste vier bewegings van die ekumenies-protestantse diensorde en die proprium as die verskuifbare handelinge wat in verskillende liturgieë op verskillende wyses aan bod kan kom.1
Hier word nou telkens 'n gekose gedig weergegee en daarna word 'n literêr-kritiese bespreking van die bepaalde gedig gedoen. Die gedigte word hier chronologies volgens publikasiedatum aangebied, dus in die volgorde Louw, Opperman, De Lange en Vos. Die bedoeling van hierdie afdeling is om die gedigte se bruikbaarheid binne die liturgie en ook spesifiek gegewe die ekumeniese diensorde te berde te bring. Die bevindinge word in die slot in die vorm van 'n voorstel geïntegreer:
Die ouer taalregister blyk uit woorde soos 'klare' (versreël 3) en 'teerder' (versreël 14). Ou woorde is egter skatte wat nie verlore mag gaan nie. Deur dié woorde word die taaltradisie bewaar.
Die laaste ses reëls is 'n aangrypende gebed (vgl. Esterhuizen 2012:159-160). Dit wat in die herfs gebeur, word nou in die mens voltrek. Die eerste van die laaste ses reëls begin met 'n gebed: 'O Heer, laat hierdie dae heilig word'. En dan word die betekenis daarvan onthul. Soos 'die eerste blare val' en 'die takke van die lang populiere al teen elke ligte môre witter staan', só noodsaaklik is die mens se verlies aan eiewaan en hoogmoed. Die 'hoogheid' wat oorbly, kom ná die gestrooptheid. Dit alles kom deur die Here se werking. Hy laat hierdie dae heilig word; Hy laat alles val wat pronk en sieraad was; Hy laat sy wind waai. Dan staan die mens nakend en jeugdig voor Hom.
D.J. Opperman se seisoengedigte noem hy 'Grondstowwe by die Siklus van Seisoene'. Dit het in 1979 verskyn en kom voor in sy bundel Komas uit 'n bamboesstok, wat geskryf is ná sy mirakelagtige terugkeer ná lewerversaking. Al vier die gedigte is twaalfreëlige gedigte wat deur koeplette gevorm is.
Die gedigte is Kaaps. Die Pieke is Kaaps. Al vier seisoengedigte begin met 'Die Pieke ...' Ook die vrugte, groente en vis waarna verwys word (appels, druiwe, borriepatats en snoek) is eie aan die Kaap. Alles gebeur 'ontspanne'. Hier word aan koningskos gesmul en aan vonkelwyn geteug. Dit is 'n maaltyd van oorvloed. Die snoek word deel van jou: jy voel 'in jou die eerste snoek wat loop.' Al is die gedig Kaaps, is dit nogtans tydloos. Dié maaltyd word seisoen na seisoen herhaal. Hier skemer reeds iets deur van die eucharistie, van dankbaarheid en viering.
De Lange se gedig het egter 'n eie herfskleur. Dit is 'n rymlose sonnet wat iets van sy tyd aandui. Dit is veral die metafore wat 'n nuwe herfsseisoen inlui. 'Die somermusikante tuimel / uit die notebalk van telefoondrade / en flikker noord.' Wat veral in de Lange se gedig opval, is die verwysing na klank: 'Die somermusikante.', '.die laaste dae swerm ylings / soos bye in die milde halflig', '.. .'n dieper stem / wat uitroep in die appelboord'. Daar is by de Lange ook sprake van oorvloed en soetigheid. Al is die herfsseisoen kort, skink dit ''n speelse heuning'. Die bye is 'n aanloop tot die heuning. Die wyse waarop hierdie gedig aan die Woorddiens diensbaar kan wees, sal later aan bod kom.
'Dae vol herfs' is 'n liefdesgedig wat herfsbeelde gebruik om die liefde te verklaar. Hoewel die gedig 'n persoonlike stempel dra, is die liefde só algemeen menslik dat dit op alle liefdesverhoudinge toegepas kan word.
Soos reeds opgemerk in die inleiding van hierdie artikel, val die herfsseisoen in die Suidelike Halfrond saam met die Paassiklus van die liturgiese jaar. In sy klassieke werk oor die liturgie van die eerste eeue merk Josef Jungmann (1959) op: