Versindaba » 1914
Leon Retief. 1914
Papawers by die Toring van Londen
Die Eerste Wêreldoorlog het net meer as ‘n honderd jaar gelede uitgebreek. Om hierdie gebeurtenis te herdenk het die kunstenaar Paul Cummins 888 246 keramiekpapawers laat maak vir ‘n installasie by die Toring van Londen. Die blomme vloei soos ‘n stroom bloed by die toring af en bedek die omringende gronde soos ‘n groot bloedplas. Elke papawer is met die hand gemaak, dus uniek en verteenwoordig ‘n soldaat van die Britse Gemenebes wat gesneuwel het.
‘n Voorkomende oorlog is soos om selfmoord te pleeg uit vrees vir die dood. Otto von Bismarck
Vir my is daar ‘n groot ironie in die feit dat die vonk in die kruitvat juis die sluipmoord op Aartshertog Franz Ferdinand was. Hy was ‘n baie liberale persoon vir sy tyd (moontlik as gevolg van die feit dat hy heel tereg geaffronteer was oor hoe sy vrou as gevolg van hul morganatiese huwelik behandel is), het besef dat baie van die magshebbers in sowel Duitsland as Oostenryk ‘n voorkomende oorlog begeer het en was sterk gekant teen enige wapenstryd tussen die betrokke moondhede. As hy nie om die lewe gebring was nie sou hy heel moontlik, met ‘n bietjie geluk, dalk sy oom, die Oostenrykse keiser Franz Josef I, kon oortuig het (al was hulle nie op goeie voet nie) om die opperbevelhebber van die Oostenrykse weermag, generaalveldmaarskalk Franz Xaver Josef Conrad Graf von Hötzendorf se oorlogsugtigheid teen te staan. Conrad was na my mening een van die mees inkompetente veldhere van die vorige eeu maar dit nou daar gelaat, genoeg om te sê dat sy onbeteuelde krygslus tot ‘n groot mate verantwoordelik was vir WOI.
Dit is niks. Dit is niks. Franz Ferdinand net nadat hy geskiet is.
Die omvang van die slagting slaan mens se asem weg: 1,8 miljoen Russiese soldate het in die oorlog gesterf, 1,4 miljoen Franse, 800 000 Turke, 723 000 uit Brittanje alleen, 578 000 Italianers, 114 000 Amerikaners, 2 000 000 Duitsers, nagenoeg 1 000 000 Oostenrykers. Duitsland het 55 dooies vir elke uur verloor, 1330 elke dag vir die hele 52 maande wat hierdie oorlog geduur het. As mens Roemenië en Serbië insluit is sowat 9,5 miljoen jong soldate gedood. ‘n Ietwat makabere stukkie rekenkunde toon dat daar meer as vier dooies elke minuut was, oftewel dan nagenoeg een elke 13 of 14 sekondes. Dan was daar meer as 15 miljoen gewondes, sommige met breinbeserings, blind, kakebene en ledemate afgeskiet, post-traumatiese stress sindroom (wat destyds nie ‘n erkende siekte was nie en waarvoor talle soldate tereggestel is), nagenoeg nege miljoen wat gevange geneem is en dan praat ek nie eers van die dermiljoene burgerlikes wat gedood of verhonger is nie.
Ek beveel julle nie om aan te val nie. Ek beveel julle om te sterf. Mustafa Kemal.
Tydens ons besoek aan België in 2000 het ek ons vriende in Gent, Paul de Rijke en Rita de Caluwe, gevra om ons na Ieper te neem, die enigste slagveld waarvoor ons tyd kon inruim – al het ek ‘n aktiewe belangstelling in militêre geskiedenis het besoeke aan talle bierbrouerye om hul produkte te proe te veel tyd in beslag geneem want Paul, Rita en ek moes gedurig sorg dat ons bloed se hopsvlakke binne normale perke bly – hipohopsemie kan lewensgevaarlik wees sien. Nie veel is nog sigbaar van die loopgrawe van destyds nie. Ek dink ek het ‘n redelike kennis van strategie, taktiek en hoe daar van terrein gebruik gemaak word maar België is nou nie juis ‘n bergagtige land nie en ek moes lank rondloop, rondkyk en dink om te probeer vasstel hoe die soldate van destyds elke klein golwing in die landskap moes aanwend.
Ieper… rye en rye wit kruise op groen gras, elkeen ‘n simbool van ‘n jong man wat daar sy dood tegemoet gegaan het. By die ingang van die begraafplaas is ‘n groot monument met die name van daardie soldate wie se oorskot nie identifiseer kon word nie of van wie niks, nie eers ‘n flentertjie vleis, gevind is wat herken kon word of eers begrawe kon word nie. Die name van sommige van die vermistes en onbekendes is daar gegraveer, vier-en-vyftig duisend name. Vier-en-vyftig duisend… en dis nie eers al nie, toe die monument voltooi is sou daar vasgestel word daar nie genoeg plek is vir al die vermiste soldate se name nie en nog 34 000 se name is elders aangebring.
Een gevegsplan na die ander is deur die generaals uitgedink, meeste – hoewel nie almal nie – so futiel soos die voriges. Die enkele soldate of politici wat besef het dat die wyse waarop die oorlog gevoer word honderdduisende jong mans na hul dood stuur was meestal magteloos om iets betekenisvol te uit te rig teen die greep wat generaals en oorlogsugtige bewindhebbers gehad het.
Hierdie is ‘n plan vir die leër van die Gravin van Gerolstein! Generaal Louis Lyautey, kortstondig (om die rede hier bo genoem) een van ‘n hele paar Franse ministers van oorlog, toe hy uitvind wat sy landgenoot generaal Nivelle beplan. Die Gravin van Gerolstein was ‘n destyds populêre operette.
Die masjiengeweer is ‘n hoogs oorskatte wapen. Generaal Douglas Haig, kavalleris en vas oortuig dat ‘n aanval deur berede soldate enige verdediging deur masjiengewere te bowe sou kom.
Toe ons begin vuur het ons net nodig gehad om te laai en te herlaai. Hulle het in hul honderde geval. Dit was nie eers nodig om te mik nie, ons het net in hulle in geskiet. Anonieme Duitse masjiengeweerskut in ‘n brief aan sy familie na ‘n slag by die Somme.
Die groot aantal dooies kan verstaan word as mens in ag neem dat daar soms soveel soos 250 000 kanonskote per dag afgevuur is en dat in sommige kampanjes daar elke sewe meter van ‘n front wat oor kilometers gestrek het ‘n kanon staangemaak is. Tydens die gevegte by die Somme het 1 000 ton plofstof op elke vierkante meter van die Duitse posisies beland. By die gedenkteken wat die veldslagte daar herdenk is die name van meer as 72 000 vermiste soldate gegraveer.
Dit is nie verbasend nie dat daar by sommige intelligente manne ‘n bitter oortuiging posgevat het dat hulle nodeloos opgeoffer word. Uittreksel uit die amptelike Australiese geskiedenis van die gevegte by Somme.
Monument by Ieper
Bloed en modder, bloed en modder, hulle kan aan niks beter dink nie. Lloyd George met verwysing na die generaals.
Soos dit maar nou met oorloë gaan was daar ‘n groot opwelling van patriotisme en derduisende gedigte en ander geskrifte het in elke land se koerante en ander publikasies verskyn. Nie al die gedigte was van hoogstaande gehalte nie om dit saggies te stel. Die dag nadat Engeland oorlog verklaar het is die volgende gedig deur Sir Henry Newbolt in die Times gepubliseer:
Burns before the innermost shrine,
Watch beside their arms tonight
Baie van Engeland se vooraanstaande letterkundiges het hul gewig agter die oorlogspoging ingegooi: Robert Bridges, James Barrie, Arnold Bennett, GK Chesterton, Conan Doyle, John Galsworthy, Rider Haggard, Thomas Hardy, John Masefield en HG Wells. Duitse skrywers, kunstenaars en intellektuele, onder wie Thomas Mann, het ‘n verklaring onderteken waarin hulle hul vaderland se saak ondersteun het. Mann het geskryf oor die oorlog as ‘n versuiwerende vlam wat die verrotte dele van ‘n siek kultuur kan kouteriseer.
Twee gedigte versinnebeeld WOI steeds vir baie mense. Die eerste is In Flanders Fields deur die Kanadese militêre dokter John McCrae, wat ook in die Anglo-Boere-oorlog diens gedoen het. Dat papawers ‘n soort van ikoon van hierdie oorlog geword het is aan McCrae se gedig te wyte:
Die eerste twee verse is vir my betekenisvol, maar die laaste een, nee dankie.
Dan is daar Rupert Brooke se ewe bekende gedig wat so begin:
That is forever England. …
En so eindig:
A pulse in this eternal mind, no less
Ars poetica? Ars siropus, as ek nou my matriek Latyn van jare en jare gelede reg onthou. Nietemin, Brooke en ander soos hy se gedigte is deur die Engelse verslind. Dit is heeltemal moontlik dat Brooke verwag het dat hy as ‘n dapper kryger in ‘n veldslag sal sterf, ironies dus dat hy oorlede is aan septisemie na (van alle dinge) ‘n muskietbyt en dat sy stukkie van ‘n “foreign field” in die Griekse eiland Skyros is. And he never even fired a shot in anger…
Die siviele bevolkings van ten minste Frankryk, Engeland en Duitsland is vertel dat die oorlog binne maande verby sou wees. “Home by Christmas…” Klink dit dalk bekend? Dapper soldate, gewapen met geregtigheid (sowel as masjiengewere, artillerie, gifgas, landmyne en later tenks) sou die magte van die bose moeiteloos oorwin. Of so het almal gedink. Namate ‘n besef by die burgerlike bevolking begin posvat het van die wreedhede van die medoeënlose loopgraaf-oorlog, die steeds stygende aantal gesneuweldes en verminktes, die feit dat derduisende soldate hul lewens moes opoffer om ‘n paar honderd meter veld te wen net om dit die volgende dag te verloor en die algemene ondenkbare onmenslikheid van hierdie oorlog het mense se menings mettertyd begin verander en het die stemme van skrywers en intellektuele wat die oorlog ondersteun stil geword. Briewe van soldate aan die front, sowel as hul vertellings aan familie en vriende wanneer hulle op verlof was het ‘n groot invloed op openbare mening gehad maar nogtans het die oorlog onstuitbaar voortgeduur.
Roland Leighton, ‘n jong infanterie-offisier, se verloofde het ‘n bundel van Rupert Brooke se gedigte aan hom gestuur terwyl hy aan die front was. Ek vermoed dat sy nie die volgende antwoord verwag het nie: “Let him who thinks that War is a glorious golden thing, who loves to roll forth stirring words of exhortation, invoking Honour and Praise and Valour and Love of Country with as thoughtless and fervid a faith as inspired by the priests of Baal to call on their own lumbering deity, let him look at a little pile of sodden grey rags that cover half a skull and a shin bone and what might have been its ribs, or at this skeleton lying on its side, resting half-crouching as it fell, supported on one arm, perfect but that it is headless, and with the tattered clothing still draped around it; and let him realise that how grand & glorious a thing it is to have distilled all Youth and Joy and Life into a foetid heap of hideous putrescence. Who is there who has known and seen this who can say that Victory is worth the death of even one of these?
Hierdie is nie hiperbool nie. Soldate in die loopgrawe moes dikwels leef tussen stinkende, verrottende lyke wat al dae of weke dood was, rotte wat aan die kadawers kom vreet het (rotte, soos politici, is orals waar daar iets te aas is), die stank van ontbinding. Reën, dikwels vir weke aaneen, vrees, uitputting en siektes.
Sitting on the guns, singing war songs, war chanties.
Shovels, broad, iron shovels,
No mockeries nor for them; no prayers nor bells;
And bugles calling them from sad shires,
In vredestyd behoort ‘n wetenskaplike aan die wêreld. In ‘n tyd van oorlog behoort hy aan sy land. Fritz Haber.
Om te sê dat Duitsland se vermoë om ‘n oorlog te voer grotendeels aan twee mense te wyte was is nie om die waarheid aan te dik nie. Die vervaardiging van beide kunsmis en plofstof benodig nitraat en aangesien Duitsland nie neerslae van hierdie stof gehad het nie moes dit vanaf Suid-Amerika ingevoer word. Duitsland kon nie sonder nitraat bly voortbestaan nie. Die Suid-Amerikaanse myne was meestal in Britse besit en dit, tesame met die feit dat die Britse vloot die Atlantiese oseaan oorheers het sou beteken dat Duitsland in geval van oorlog nie nitraat sou kon bekom nie.
Duitse nyweraars, sowel as keiser Wilhelm, het dus daadwerklike pogings aangewend om ‘n alternatiewe proses vir die verkryging of vervaardiging van nitraat te bevorder. Die werklik briljante fisiese chemikus Fritz Haber het in 1909 daarin geslaag om ammoniak uit die atmosfeer te berei. Om daarna nitraat uit ammoniak te sintetiseer was ‘n maklike stap. Haber se metode was egter net op klein skaal suksesvol en die chemiese ingenieur Carl Bosch het daarin geslaag om dit verder te ontwikkel sodat ammoniak op industriële skaal vervaardig kon word.
Die aanvanklike navorsing was daarop gemik om aan Duitsland ‘n onafhanklike bron van kunsmis te verskaf maar daar is in werklikheid uit ‘n chemiese oogpunt nie ‘n groot verskil tussen kunsmis en militêre graad plofstof nie. Dit is uitstekend en baie doeltreffend in 1995 deur Timothy McVeigh in Oklahoma City demonstreer toe hy sy bakkie vol ammoniumnitraat gelaai het – al wat nodig was om sy voertuig in ‘n dodelike wapen te omskep was die byvoeging van die baie eenvoudige verbinding nitrometaan en daardie een ontploffing het die dood van 168 mense tot gevolg gehad.
Haber het in 1918 die Nobelprys vir chemie ontvang, nie weens die feit dat Duitsland plofstof kon maak nie maar omdat kunsmis nou maklik en goedkoop vervaardig kon word. Bosch is in 1931 die Nobelprys toegeken. Met enkele modifikasies word die Haber- Bosch proses steeds wêreldwyd in die chemiese industrie gebruik.
Dit was egter nie Haber se enigste bydrae tot Duitsland se oorlogspoging nie. Hy was onder andere (en baie entoesiasties) betrokke by die Duitse gasoorlog en was instrumenteel in die vervaardiging en gebruik op die slagveld van chloor. Hy het ook navorsing gedoen oor ander gifgasse en teen die einde van die oorlog is hy beskou as ‘n outoriteit oor die gebruik van gifgas. Dat hy ‘n briljante wetenskaplike was is nie te betwyfel nie maar hy het die morele spoor so iewat byster geraak.
Knock-kneed, coughing like hags, we cursed through our sludge,
Behind the wagon that we flung him on,
His hanging face, like devil’s sick of sin;
Of vile. Incurable sores on innocent tongues,
Out there, we’ve walked quite friendly up to Death, –
Sat down and eaten with him, cool and bland, –
Pardoned his spilling mess-tins in our hand,
We’ve suffered the green thick odour of his breath, –
Our eyes wept, but our courage didn’t writhe,
We laughed, – knowing that better men would come,
Wilfred Owen het gesneuwel op 4 November 1918, presies een week voordat vrede gesluit is. Die telegram wat sy dood aan sy familie meegedeel het is afgelewer terwyl kerkklokke wat die vrede verkondig het dwarsdeur Engeland gelui het.
Daar is baie goeie boeke wat die verloop van WOI en\of veldslagte beskryf maar twee wat ek baie sterk kan aanbeveel maar wat nie oor die oorlog as sulks handel nie is deur die vermaarde Kanadese geskiedkundige Margaret Macmillan. Die eerste een is: The War that ended Peace wat die aanloop tot WOI beskryf, die tweede is Paris 1919 wat die vredesonderhandelinge na die oorlog breedvoerig beskryf. Beide boeke bevat digte hoeveelhede informasie soos mens van ‘n historikus sou verwag maar is dubbel en dwars die moeite werd.
(c) Leon Retief / Januarie 2015
Tags: 1914, Eerste Wêreldoorlog, Leon Retief