Nhlengeleto wa swihungwana, mintsheketo, swivulavulelo na swinwana?
Afrika Dzonga yi langutane na vutihlamuleri byo kuma swintshunxo eka timhaka to fana no tlakusa ikhonomi ya vanhu va rona, ku herisa ku pfumaleka ka mintirho na vusiwana. Kutani i swa nkoka leswaku ririmi ri hoxa xandla eku lweni na mintlhontlho leyi. Ku engetela, hi faneke ku tekela enhlokweni nkoka wa dyondzo, ku vona leswaku ku na ku fikelela ka mintirho ya nkoka na mahungu, ku tihluvukisa na vutitwi bya ndzhavuko wa mfuwo.
Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi vona ku tumbuluxiwa ka Ndzavisiso wa Ririmi na Nhluvukiso wa Tindhawu (ti LRDC) ku va nchumu swa nkoka ku langutisisa timhaka leti. Hi ku endla leswi, manghenelo ya hina a ku ri ku ringeta no veka ku kongoma eka tindzimi leti a ti languteriwa ehansi eka nkarhi lowu nga hundza, hikwalaho ti vekiwe exikarhi ka swikongomelo loko ku simekiwa pholisi ya hina ya tindzimi-nyingi.
Mhaka ya ti LRDC yi tlhela yi tekela enhlokweni leswaku miganga ya tindzimi yi hangalasiwa eka swifundzha hinkwaswo. Hi xivangelo lexi, ti ta kumeka laha vavulavuri va tindzimi to karhi va tshamaka kona. Vundhawu bya ti LRDC eka xifundzha, kusuhi na laha ku kumekaka vavulavuri va ririmi rero, ka ha ri endlelo ro ya mahlweni ku vona ntirhisano eka tiphurojeke ta nkoka ta ririmi ti vumbiwa ku tlakusa tindzimi-nyingi etikweni ra hina.
Hambi swi ri tano hi fanele ku amukela leswaku mhaka ya ti LRDC i yintshwa etikweni ra hina. Hi ta langutela ngopfu eka nseketelo wa vatirhisani va hina tanihi tindzawulo ta mfumo wa rixaka, nkaye wa swifundzhankulu xikanwe na Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika Dzonga?
Ku sukela hi 1997 Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji (DACST), a yi ri eka minkanerisano no vutihlanganisi na vahoxi va xandla hi mhaka ya xihatla yo tumbuluxa Ndzavisiso wa Ririmi na Tindhawu ta Nhluvukiso (ti LRDC). Ku tihlanganisa na swifundzhankulu na tinkota ta ntalo lowu nga kona na switirhisiwa swi endliwile ku kumisisa xilaveko na nkoteko wa mhaka leyi. Hikwalaho, pulani ya masimekelo yi fambisana na mbuyelo na swiringanyeto leswi tumbuluxiweke.
Hi ku langutisa mimbuyelo ya ndzavisiso, ku bohiwe leswaku ku tumbuluxiwa ka ti LRDC i xiboho lexi faneleke ku endliwa ku nyika matimba eka nsimeko wa rimba ra Pholisi ya Ririmi ra Rixaka (NLPF). Xinwe xa swikongomelo swa Tindhawu ta Ririmi ku ta va ku vona leswaku ku tirhisiwa ka tindzimi ta xintu tanihi tindzimi ta bindzu, tipolitiki, ndzavisiso na mafumelo eAfrika Dzonga hinkwaro?
DAC yi na mavonelo ya leswaku vuvekisi eka ti LRDC a byi nge nyiki matimba ntsena eku tirhiseni ka tindzimi ta xintu eka tindhawu to hambana ta mfumo, tipolitiki na swinwana, kambe swi ta tlhontlha masungulo ya vumaki bya ririmi lebyi nga ta va na mbuyelo wo tiyiseleka wa ikhonomi?
Swi ringanyetiwe leswaku vuvekisi bya kwalomu ka R2 600 000 eka lembe ro sungula, R2 900 000 eka lembe ra vumbirhi, na R3 100 000 eka lembe ra vunharhu hi ndhawu byi ta endliwa. Hi nkarhi wo ringana 3 wa malembe eka ti LRDC ta nkaye hinkwato vuvekisi lebyi ringanyetiweke kwalomu ka R55 wa mamiliyoni byi ta endliwa.
Vuvekisi lebyi eka tindzimi ta xintu bya twala loko munhu a langutisa matimu ya tona hilaha a ti nga hluvukisiwi no languteriwa ehansi, na ku tiyimisela ka mfumo wa sweswi eka pfhumba ra tindzimi-nyingi. Vumbiwa byi hlamusela leswaku: Hi ku tekela enhlokweni ku tirhisiwa ku tsongo na xiyimo xa tindzimi ta xintu ta vanhu va hina, mfumo wu fanele ku teka magoza ya kahle ku tlakusa xiyimo na ku tirhisiwa ka tindzimi leti (Nawu wa 108 wa 1996, p4). Ku tumbuluxiwa ka ti LRDC i rinwe ra magoza ya kahle laya kotekaka?
Mbuyelo wo kongoma eka ku tumbuluxiwa ka ti LRDC ku ta va ku tumbuluxiwa ka 135 wa mintirho yintshwa eka nkarhi wo ringana 3 wa malembe, kwalaho ku ta hungutiwa mpfumaleko wa mintirho na vusiwana emigangeni leyi lavaka ku nghenelela ko tano ka mfumo. Matikhomelo yo biha eka tindzimi ta xintu ya ta cinca ku ya hi mbuyelo wa mavonelo ya leswaku eka mfumo ku na ku tumbuluxiwa ka kahle eka tindzimi leti.
Loko ku langutiwa ku vuyeriwa ka Xinghexi na Xibunu ehenhla ko tshikileriwa ka tindzimi ta xintu, a ku nge sirheleriwi ku va matimba na switirhisiwa swi kongomisiwa eka nkaye wa tindzimi ta xintu ta ximfumo. Laha swi faneleke, tindzimi tinwana ta xintu na tindzimi ta matiko ti ta katsiwa eka ntirho wa nhluvukiso. Leswi swi ta angarhela swikongomelo swimbirhi ku nga ku tlakusa matirhiselo ya tindzimi-nyingi hi hala tlhelo, no tlhela ku tlakusiwa vuxaka bya matiko na ntirhisano hi le tlhelo rinwana?
Xikongomelo xo sungula xa tindhawu leti ku ta va ku cinca matikhomelo yo biha eka tindzimi ta xintu matikhomelo laya tiyisisaka mintolovelo xikanwe na mavonelo yo ka ya nga ringani (hikwalaho ko pfumaleka kumbe nkoka wo tsana wa ikhonomi lowu khomaneke na tindzimi leti). Hi ku tumbuluxa tiphurojeke ta ririmi leti nga na mimbuyelo yo koteka ku fikelela miganga hi ku angarhela, ti LRDC ti ta kota ku nghenisa xandla hi ku kongoma eka ku fikelela ka swikongomelo hi ku angarhela ka ku cinca kutani ku ta va ku akiwa rixaka no tumbuluxa rifuwo ra vaaki hinkwavo?
Tindhawu leti ti ta vumba masungulo ya miako leyi lavekaka leswaku nsimeko wa Rimba ra Pholisi ya Ririmi ra Rixaka wu ta humelela na milawu yinwana, ngopfu-ngopfu eswifundzheni nkulu. Hi ku tirhisana na PanSALB na tindzawulo ta vutshila na mfuwo eswifundzheni, NLS yi ta vona leswaku ku na vuhlanganisi na vukondleteri bya migingiriko hinkwayo leyi faneleke ku seketela no hoxa xandla eku simekiweni ka pholisi ya tindzimi-nyingi etikweni hinkwaro. Ku languteriwa leswaku vahoxi va xandla va nkoka va ta amukela vutihlamuleri bya nhlengelo ku vona ku simekiwa ka ndzavisiso na nongonoko wa nhluvukiso lowu nga ta lava ku fikelela xiyimo xa le henhla xa tindzimi-nyingi hi ndlela yo koteka hi tlhelo ra timali na hi nkarhi wo koma swinene. Tindhawu leti ti kumeka eka tindhawu ta swa tidyondzo ta le henhla, Tindhawu leti ti ta vuyeriwa ku suka eka ntalo na vutivi lebyi nga kona eka tindhawu teto ha yinwe yinwe. Ti ta tlhela ti vumba ntirhisano wa nkoka wa swiyenge leswi tiyimeleke ku avelana swikongomelo swo fana leswi fambelanaka na swilaveko leswi seketeriwaka eka NLPF?
hi ku mpfapfarhuta ku suka eka swiboho swa vumbiwa xikan?
tumbuluxa tindzimi ta xintu ta ximfumo ku endlela leswaku ti tirhiseka eka vaaki eka tindhawu ta nkoka to fana na nawu, mabindzu, sayense, tipolitiki, dyondzo na tin?
hlohlotela no seketela ndzavisiso mayelana na ririmi lowu nga wa nkoka no hlamula swilaveko swa vatirhisi va ririmi na vaendli va milawu, xikanwe na ku hlayisa ndhawu ya mahungu database leyi fikelelekaka?
kondletela no sungula mavonelo laya tlakusaka matsalelo ya kahle hi tindzimi ta xintu hi maendlelo yo tiyisisa minhlangano yo hambana ya vatsari, ku kondletela tinhlengeletano ta vatsari, na swinwana kuma ndlela na switirho leswi nga ta tirhana hi matimba na timhaka leti fambelanaka a nsirhelelo, vutlharhi na vun?
tsutsundzuxa hi minongonoko leyi nga ta koka machudeni yo tala eka tidyondzo ta tindzimi ta Afrika, hi ku kombisa swivandla swa mintirho leswi nga rivaleni, ku katsa swivandla swa vuleteri byo lava ku tiva laha swi kotekaka; no nghenisa xandla eka nhluvukiso wa vuswikoti bya lingwisitiki eka tindzimi tinwana ta matiko ku endlela leswaku Afrika Dzonga yi nghenelela hi ndlela ya kahle eka minhlangano ya matiko ku fana na SADC, AU, NEPAD, UNESCO, na yinwana hi ku langutisa ntirhisano wa mbhurisano nyingi na mintwanano leyi ku nga pfumelelaniwa eka yona?
Swi le rivaleni ku suka eka swikongomelo leswi nga laha henhla leswaku xikopu xa ntirho wa ti LRDC i xikulu, xi lava vukheta loko ku pulaniwa no andlala switirhisiwa swa miako leswi nga ta pfumelela ku kula no ndlandlamuka hi ku famba ka nkarhi. Hi ku ya hi swipimelo leswi endliweke eka Vumbiwa hi ku landza tindzimi ta ximfumo ta xintu, nkaye wa tindhawu ta Ndzavisio wa Ririmi na Tindhawu ta Nhluvukiso ti ta tumbuluxiwa. Leswi swi vula leswaku ndhawu yinwana na yinwana yi ta tirhana no hluvukisa ririmi rinwana na rinwana ra ximfumo ra xintu. Ndhawu yinwana na yinwana ya ririmi yi ta va na tiyuniti tintsongo leti nga ta va na matimba yo fikelela swikongomelo na mintirho. Tindhawu leti ti ta kumeka eka tindhawu ta tidyondzo ta le henhla leti khale a ti languteriwa hansi laha ku nga ta va na ku hambana loko swi fanerile. Ku languteriwa leswaku mfumo wu ta nghena eka ntirhisano na tindhawu laha ti LRDC ti kumekaka kona?
Swa nkoka eka swivumbeko swa nxaxamelo wa swiyenge swa ti LRDC i mavonelo yo kopisa migingiriko naswona swi fanele ku papalatiwa hi tindlela hinkwato. Mintirho yi ta pfuneta ntsena leswi nga endliwa kunwana. Vuxokoxoko hi vuenti bya ntirho lowu byi kumeka eka xiyenge xa 6 laha hansi?
Eku sunguleni, swilaveko swa Ndhawu leyi a swi ta va swa manguva lawa. Hi ku ya hi vatirhi, swilaveko leswi endliweke laha hansi tanihi swilaveko swa masungulo ku ta sungula ntirho.
Nseketelo wa hofisi/vufambisi.
Ku engetele kwalaho, ndhawu ya hofisi na switirhisiwa swi ta laveka.
Mulawuri u ta va na vutihlamuleri bya siku na siku byo fambisa ndhawu leyi. Mulawuri u ta nyika xiviko eka Ndhawu ya Mafambiselo ya Komiti leyi vumbiwaka Murhijisitara wa swa Dyondzo, Nhloko ya Ndzawulo kumbe Xikolo xa Tindzimi ta Afrika; Muofisiri nkulu wa Timali (wa ndhawu yeleyo), xirho xa Huvo, muleteri nkulu wunwe/na phurofesa wunwe ku suka eka Xikolo xa Tindzimi/Ndzawulo ya Vutshila/Vumunhu xikanwe na Nhloko ya Yumiti ya Ririmi ya Xifundzhankulu. Ndhawu ya Komiti ya Mafambiselo yi ta va na vutihlamuleri eka Komiti yo Tsundzuxa ya Rixaka. Komiti leyi yi ta va na vayimeri ku suka eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo, PanSALB, SABC, Ndzawulo ya Vuhlanganisi, na tindzawulo ta rixaka na ta swifundzhankulu (tiyuniti ta ririmi). DAC yi ta fambisa tinhlengeletano ta Komiti no tirha tanihi matsalana eka Komiti yo Tsundzuxa ya Rixaka?
Pholisi yi hlamusela leswaku tiyuniti ta ririmi ti ta sunguriwa eka tindzawulo hinkwato ta rixaka naswona eka xifundzhankulu xinwana na xinwana xa leswa nkaye, loko swi endleka eka tindzawulo leti nga na vutihlamuleri eka vutshila na mfuwo eswifundzheni. Ku engetela, eka tipalamende ta swifundzha, ku na ti Hansard leti nyikaka mintirho ya ririmi. Hi ku tirhisa PanSALB, swiyenge swinwana swo fana na Komiti ya Xifundzhankulu ya Ririmi, Tiyuniti ta Lekhisogirafi ta Rixaka na Tihuvo ta Ririmi ra Rixaka swi tumbuluxiwile. Eka mintirho hinkwayo, Tindhawu leti ti ta vona leswaku ku na ntirhisano wa kahle na swiyenge hinkwaswo leswi tirhisanaka?
Ku nghenelela ka Nhloko ya Yuniti ya Ririmi ya Xifundzhankulu eka Komiti ya Mafambiselo ya Ndhawu i swa nkoka ku vona leswaku ti MEC ta swifundzha ti na vutivi bya matirhelo ya Ndhawu na leswaku ku tsakela ka swifundzha na swilaveko swa vonakala eka migingiriko ya ndhawu. Valawuri va Tindhawu leti va ta nyika xiviko ku ya hi nkarhi eka Foramu ya Ririmi ra Rixaka huvo ya muyimeri wa vanghenisa va xandla leyi vumbiwaka hi tindzawulo ta mfumo wa swifundzha hinkwaswo na ta rixaka ku katsa na PanSALB. Komiti ya Xithekiniki na MINMEC eka pholisi ya tindzimi hinkwato na timhaka ta masimekelo?
Tindhawu leti ku ta va minchumu ya ndzavisiso hinkwawo wa ririmi na maendlelo ya nhluvukiso hi ku hlamula eka swilaveko swo hambana swa miganga ya swa mbulavulo, hi hala tlhelo ti nyika tindzawulo ta mfumo hi switirhisiwa leswi faneleke leswi lavekaka ku simeka pholisi hi ndlela yo humelela. Ku suka eka tindhawu leti mfumo wu nga na vutihlamuleri byo simeka pholisi, swi va swa nkoka ku tiva leswaku tiyuniti ta ririmi eka mfumo ti nge vi na vundhawu, vuswikoti ku tumbuluxa swikumiwa hinkwaswo na switirhisiwa leswi lavekaka ku phakela mintirho hi 11 wa tindzimi ta ximfumo. Emisaveni hinkwayo, ntirho wa tiyunivhesiti wu tekeriwa enhlokweni eku seketeleni ku tumbuluxiwa switirhisiwa swa ririmi leswi laviwaka hi mfumo ku simeka pholisi. Xikopu xa matirhelo xi ta langutisisa eku hluvukiseni ka ririmi; ndzhaka, akhayivhi na miziyamu, minongonoko ya fikelela miganga, ndzavisiso na ku aka ntalo. Xinwana na xin?
Ku fana na mintirho yinwana, ntirho wa ririmi wu lava munhu loyi a nga leteriwa leri nga na vuswikoti byo tala, vutivi na ntokoto. Leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni i ku letela vatirhi hi ririmi lava faneleke ku thwasa eka ntokoto wa theminoloji, vuhundzuluxi, vutoloki, vuhleri na thekinoloji ya ririmi ra vanhu. Ku endlela ku fikelela mintirho ya nkoka eka mintirho leyi eka tindzimi leti a ti languteriwa hansi, i swa nkoka ku ndlandlamuxa vutivi eka vatirhi va ririmi leswaku ku va na ntalo lowu ringaneke ku tirhana na swiyenge swa vutivi ku suka laha swi nga va ka swi siveriwa hi ku pfumaleka ka vutivi kumbe matimu ya xidemokrasi?
Hi ku tirhisa tindzimi ta xintu ku antswisa mphakelo wa mintirho ku va swa nkoka eka mfumo, ku na ku engeteleka ko laveka vuhundzuluxi, vutoloki na mintirho yo hluvukisa thekinoloji. Kutani ku ta va ntirho wa ti LRDC ku kumisisa vutivi byelebyo no kondletela minongonoko ya kwala ya vatiri hi tindzimi no nghenisa xandla eka minongonoko ya ntolovelo ya yunivhesiti ku endla leswaku tikhoso ti va leti faneleke eka vumaki bya ririmi. Xikongomelo i ku fananisa vutivi na ntokoto eka swilaveko swa ntirho eka vatirhi hi ririmi.
Ku engetela ku aka ntalo ku vona leswaku mintirho ya ririmi ya nkoka, Tindhawu ti ta nghenisa xandla xa nkoka eka ndhawu yo hluvukisa ririmi. Leswi ku ta va phurojeke ya nkarhi wo leha lowu nga ta katsa ndzavisiso eku tirhiseni ka tindzimi ta xintu ku ti tirhisa eka timhaka ta swa dyondzo. Xikopu xi ta ndlandlamuka ku suka eka xikolo xa le hansi, ku ya eka xa le henhla ku fika eka xikolo xa tidyondzo ta le henhla, naswona ndzavisiso wu ta fikelela eka nhluvukiso wa switirhisiwa swa kahle swa vuleteri na dyondzo swi langutisisa ku tumbuluxiwa ka tidikixinari to hlawuleka. Nhluvukiso wa theminoloji lowu langutisisaka eka kharikhulamu ya nkoka wu ta tekeriwa enhlokweni. Laha tindhawu ti nga na Tidyondzo ta swa Mahungu na Vuhlanganisi, ku ta ehleketeriwa leswaku Tindhawu leti ti ta avelana switirhisiwa, hi tlhelo ra ku kandziyisa switirhisiwa, kandziyisa vhidiyo, dyondzo yo tsakisa, na swinwana. Madurhelo ya ndhawu ya ta hungutiwa tanihi leswi ku kandziyisa switirhisiwa swi nga ta vumba xiphemu xa tiphurojeke ta machudeni ya khale?
tindhawu leti tumbuluxiweke eka tindhawu ta tidyondzo ta le henhla, ti ta tihlanganisa na tindzawulo ta ririmi eka tindhawu leti va rhurhelaka mayelana na ku sungula mindzavisiso ya ririmi leyi tindzawulo ti nghenisaka xandla na leyi va lavaka ku yi kondletela hi ku tirhisana na Tindhawu.
Xikongomelo xikulu xa migingiriko ya ndzavisiso eka ti LRDC ku ta va ndzavisiso lowu endliwaka, xik. tiphurojeke ta nkarhinyana leti nga ta va ta nkoka no hlamula swilaveko swa ririmi ro karhi. Tidyondzo ta ndzavisio ti ta langutisisa ntshikilelo wa minongonoko kumbe ku langutisisa pholisi swi ta kambisisiwa loko swi fanerile.
Tiphurojeke ta ndzavisiso ti ta fananisiwa na swilaveko swa swiyenge swa vaaki na swo tiyimela. Xikombiso, ndzavisiso wu ta endliwa ku kumisisa swilaveko eka nhluvukiso wa theminoloji. Tinwana ta tindzimi leti a ti languteriwa hansi ti nga lava theminoloji hi xihatla eka swa vurimi, laha tindzimi letikulu to fana na Xizulu ti nga na theminoloji leyi hluvukeke?
Ndzavisiso lowu nga ta endliwa hi xiyenge xo tiyimela wu nga katsa mindzavisiso yo kumisisa hi laha bindzu ro tiyimela ri nga tlakusaka swikumiwa. Xikombiso, LRDC yi nga endla ndzavisiso ku kumisisa xiyimo xa dyondzo, na timhaka ta mahungu leti vo tala va kotaka ku ti fikelele. Loko ku ri na nhlayo ya le henhla yo ka yi nga dyondzangi, khasimende yi ta tsundzuxiwa ku endla xinavetiso eka xiyani-moya, ngopfu ngopfu eka switici leswi faneleke?
Ntirho wa nkoka wa ti LRDC ku ta va ku sungula ndhawu ya mahungu ya ndzavisiso. Ndhawu yinwana na yinwana yi ta hlengeleta mahungu hinkwawo laya nga kona, yo fana na ya nhlayo ya vanhu, mindzavisiso eku hangalaseni ririmi tiko hinkwaro, na swinwana. Tindhawu leti ta mahungu ti nga tirhisiwa ku hlamula eka swivutiso swa xihatla swa mahungu ku suka eka tikhasimende, no tumbuluxa switirhisiwa swa ndzavisiso leswi nga tirhisiwaka hi miganga ya ririmi leyi pfuniwaka hi Tindhawu ta ririmi, na vahoxi va xandla vanwana?
Nchumu wunwana wa nkoka wa mahungu ku nga va Ndzavisio Hinkwawo wa Swikumiwa swa Mahungu (AMPS) lowu kandziyisiwaka hi Masungulo ya Ndzavisiso wa Vunavetisi bya Afrika Dzonga (SAARF). AMPS yi nyika mahungu hi tindlela hinkwato ta vunavetisi, ku katsa xiyani-moya, thelevhixini na mahungu ya xiilekitironiki, mahungu yo kandziyisiwa, vunavetisi bya kwala ndzeni na tibodo. Hambi leswi ku nga ta langutisiwa eka swikumiwa swa mabindzu, mahungu ya nga tirhisa eka swikongomelo swinwana. Xikombiso, mahungu yo suka eka AMPS ya nga hundziseriwa eka Tiyuniti ta Ririmi ta Xifundzhankulu (ti PLU) ku kombisa hi laha ririmi ro karhi ri tirhisiwaka ha kona eka mahungu, naswona mahungu lawa ya nga pfuna eka ti PLU eku langutiseni masimekelo ya pholisi ya ririmi ya xifundzhankulu na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo eka pholisi ya ririmi?
Mahungu ya ta hlayisiwa eka eka ndzavisiso wa ririmi leyi tekiweke hi swiyenge swo hambana swa masimekelo ya ririmi eka xifundzhankulu, hi xikongomelo xo kuma mahungu no va xiletelo eka mindzavisiso leyi yaka mahlweni. Handle ka ndzavisiso mayelana na ririmi, mahungu ya ta tlhela ya hlengeletiwa eka ndzavisiso wa mimfuwo ya xintu ya Afrika Dzonga. Ku suka loko ti LRDC ti tirhana ngopfu na ndzavisiso, ti ta tlhela ti hlayisa bangi ya mahungu ya switirhisiwa swa ndzavisiso, xik. swivutiso swa ndzavisiso, tixedulu to langutisa, maphepha ya swivutiso, na swinwana?
Ntolovelo wo hlaya eAfrika Dzonga wu le hansi. Xiyimo xa hlamarisa loko munhu a langutisa hi mavonelo ya tindzimi ta xintu. Minkakelo yo tala yi endliwile ku ololoxa xiphiqo lexi,. Leswi swi katsa tilayiburari to pfumala switirho, ku pfumaleka ka tibuku eswikolweni, ku pfumaleka ka tilayiburari, nhlayo ya le henhla yo ka yi nga koti ku hlaya, na matsalwa laya nga kokeki rinoko, ku pfumaleka ka swikhenso eka vatsari, no pfumala ntsakelo na matikhomelo yo biha eka tindzimi ta Afrika.
Tanihi leswi xikongomelo nkulu xa Tindhawu ta Ririmi ku nga ku cinca matikhomelo yo ka ya nga ri kahle ehenhla ka tindzimi ta xintu, xiyimo lexi xi nge pfumeleriwi ku ya mahlweni, hi ntiyiso ku fanele ku ngheneleriwa hi ku tirhisa manghenelo yo hambana. Ku hluleka ku endla leswi swi ta tshikilela no onha pfhumba ra nsimeko wa Pholisi ya Ririrmi ra Rixaka. Goza ro sungula ku endliwa hi Tindhawu ta ririmi i ku tumbuluxa ntirhisano na minhlangano ya vatsari na minhlangano yinwana yo ka yi nga ri ya mfumo leyi tirhisanaka na minhlangano ya vatsari kumbe vatsari hi voxe. Xikongomelo ku ta va ku twisisa vuswikoti lebyi nga kona no byi tiyisisa loko swi fanerile. Tinhlengeletano ta vatsari ku nga va mhaka ya nkoka ku fikelela xikongomelo lexi?
Hi ku tirhisa mapfhumba yo lemukisa ya ririmi, mintirho ya vahaxi yi fanele ku hlohloteriwa. Tindhawu ta ririmi ti fanele ku tirhisana na tindhawu laha ku dyondzisiwaka swa vuhaxi, ku vona leswaku machudeni yo tala laya nga dyondzeka eka tindzimi ta Afrika ya leteriwa ku tsala no nyika xiviko hi tindzimi ta xintu. Xikombiso, tanihi leswi timhaka ta mahungu ta nkandziyiso ti nga xiswona, eka nkaye wa tindzimi ta Afrika i Xizulu ntsena lexi nga na maphepha-hungu ku nga Iso Lezwe leri kandziyisiwaka masiku hinkwawo na kambirhi hi vhiki ku nga Ilanga lase Natala. Xixhosa xi na nseketelo eka phepha-hungu ra Xinghezi leri kandziyisiwaka ntsena eKapa-Vuxa. Phepha leri nga na Xixhosa ri kumeka kanwe evhikini eka Daily Dispatch na Herald. Ku suka eka swikombelo leswi swi le rivaleni leswaku nhlayo yo tala ya vanhu eAfrika Dzonga lava nga koteki ku hlaya kumbe ku twisisa Xinghezi va tsoniwa mahungu ya nkoka hikuva a ku na ku fikelela maphepha-hungu laya tsariweke no kandziyisiwa hi tindzimi ta vona?
Hi ku langutisa ku tsala, nhlayo yo tala ya vatsari va langutisisa eka ku kandziyisa tibuku ta swikolo. Ku na xilaveko xo hlohlotela ku tsala hi tindzimi hinkwato ku endlela tinxaka to hambana ta vahlayi. Tanihi mbuyelo SABC na maphepha-hungu swi nga nghenisa xandla eku pulaneni no lulamisa mimphikizano, hi ku langutisa leswaku leswi swi nyanyula vatsari ku ya mahlweni. Tibuku/switlhokovetselo leswi hluleke, na swinwana swi nga endliwa swihungwana swa minongonoko ya TV, swihungwana swa xiyani-moya, swihungwana swa phepha-hungu, na swinwana. Migingiriko yeleyo yi ta nghenisa mali eka Tindhawu ta ririmi kambe yi nga tlhela yi tirha tanihi hi xihlovo xa ntswalo eka vatsari na vampfapfarhuti?
Mahungu yo kandziyisiwa ya nga hlohloteriwa ku kandziyisa maphepha-hungu manwana/swiyenge swinwana swa maphepha-hungu hi ririmi ro tlula rinwe ku vona leswaku ku na ku fikelela eka leswi tsariweke. Switiviso swa mfumo swi fanele ku endliwa hi tindzimi hinkwato leti hlawuriweke hi swifundzha-nkulu. Leswi swi ta tumbuluxa swivandla swa mintirho swa vahundzuluxi na vahleri lava dyondzeke tindzimi ta Afrika. Leswi swi ta tlhela swi kombisa ku tiyimisela hi tindzimi-nyingi eka xiphemu xa mfumo, ngopfu-ngopfu eka xiyimo xa mfumo wa xifundzhankulu na wa muganga, hi ku vona leswaku mahungu ya fikeleleka eka vaaki hinkwavo va tiko. Tikomiti ta Xifundzhankulu ta Ririmi ti nga nghenisa xandla ku vona leswaku ku na ntirhisano eka migingiriko. Ku tshembhiwa leswaku pfhumba leri ri ta tisa mpimo wa nchumu no koteka eka ku ringeta ka mfumo ku antswisa, hi ku dyondzisa ntshungu, xiyimo xa ikhonomi ya vaaki va miganga ya swifundzhankulu leyi a yi tekeriwa ehansi eminkarhini leyi hundzeke?
Nhlengeleto wa swihungwana, mintsheketo, swivulavulelo na swin?
Tindhawu hinkwato ti fanele ku va na yuniti leyi kongomaneke no kondletela swihungwana, mintsheketo, swivulavulelo swa Afrika, na swinwana. Vatirhi va nkarhinyana/valavisisi va nga laveka ku lavana na vadyuhari va muganga lava nga va hlayisi va ndzhavuko, no kandziyisa marito leswaku ya ta dyondziwa no hlayisiswa. Ntirho wu fanele ku endliwa ku nga ri no hlwela, tanihi leswi xivuriso xa Afrika xi swi vekisaka xiswona, Nkarhi hinkwawo loko munhu lonkulu a fa layiburari ya tshwa. Etikweni leri, swa nyumisa leswaku kwalomu ka 10 ra malembe hi kume ntshunxeko a ku si akiwa na muziyamu na wunwe wa tindzimi ta Afrika. Leswi swi komba leswaku swivati swa vukoloni na xihlawuhlawu. Hinkwaswo leswi, swihungwana swa Afrika, mintsheketo, ndzhaka, swivuriso, na swinwana hi swona a swi ri swa nkoka hi ku hundzisela mfuwo, nkoka, xintu na mintolovelo ku suka eka rixaka ku ya eka rinwana. Ku sivela vanhu va xintu ku lahlekela hi vutitivi, ku fanele ku tekiwa magoza hi xihatla ku kuma mahungu ku suka eka miganga yo hambana ya tindzimi leti hambaneke?
Nakambe, vatirhi va ta komberiwa ku lavisisa vadyuhari eka miganga lava tirhaka tanihi vahlayisi va matimu ya mbulavulo. Matimu walawo ya lava ku dyondziwa no tlhantlhiwa ku nga yisiwi hansi xiyimo xa wona, hikwalaho ka xivumbeko xo va ya ta hi milomu. Hi ku kanetana, swivumbeko swa manguva lawa swa ndzhaka yo hlayisiwa hi milomu swi fanela ku hluvukisiwa leswaku swi nghenisa xandla eku tiyiseni ka mfuwo wa hina. Mhaka ya minhluvukiso yintshwa eka mfuwo wa mbulavulo hi yinwana leyi faneleke ku hlamuseriwa eka Tindhawu ta dyondzo, leti hi ku famba ka nkarhi ti nga ta hlayisa ku hluvuka koloko loko ku ri karhi ku humelela etikweni hinkwarho?
Swa nkoka, Tindhawu leti ti ta tlhela ti vona mhaka ya vunwinyi bya tikhopi ngopfu-ngopfu eka matsalwa ya xintu ya mbulavulo. Ku tsala mintsheketo swi hundzuke bindzu, kambe i bindzu leri vuyiselaka hi tlhelo ra timali eka lava va nga vavulavuri va ririmi rero ra xintu ra Afrika. Leswi swi vangiwa hi leswi ku nga ri ki hinkwavo vavulavuri va ririmi va nga tsalaka ha rona, loko va swi kota, ku tsakela ka vaaki ku va eka vavulavuri va ririmi rinwana. Mbuyelo ku vile wa leswaku swihungwana swa mbulavulo a swi kandziyisiwa ku suka eka vavulavuri va ririmi ra xintu lava a va nga koti ku tsala naswona a va nga ri na vutivi tanihi swihlovo swa vutivi bya ririmi kumbe ku khensiwa. Vunwinyi bya mintsheketo lebyi kandziyisiweke khale byi nyikiwe vanhu lava ku nga ri ki vavulavuri va ririmi rero. I swa nkoka leswaku Tindhawu ta tidyondzo teto ti fanele ku endla vulavisisi eka mhaka leyi ya vutivi bya xintu no lavisisa vunwinyi maendlelo ya timfanelo ta nhundzu ya vutlharhi lebyi nga ta hlayisa switirhisiwa leswaku swi nga tlangisiwi. Vunwinyi byi fanele ku tshama byi na mpfumelelo wa nawu wa Afrika Dzonga hi ku tirhisa Tindhawu ta Ririmi. Nawu wa Vunwinyi, Nawu wa 98 wa 1978, wu ta tlhela wu langutisiwa ku sirhelela matsalwa, vuyimbeleri na mintirho ya vutshila na mpfumawulo wa minkandziyiso yo tsheketa mintsheketo?
Xikongomelo xinwe xa Tindhawu ta ririmi i ku tlakusa no hlohlotela ku tirhisiwa ka tindzimi ta xintu. Khale ka ikhonomi ya vaaki na endlelo ra tipolitiki ta Afrika Dzonga, ku sukela hi nkarhi lowu tiko a ri fumiwa hi nhlayo yintsongo ya valungu swi nghenise xandla lexikulu eku languteleni tindzimi ta Afrika ehansi ku suka eka swiyenge swo hambana swa vaaki. Hi ku tirhisa Rimba ra Pholisi ya Ririmi ra Rixaka, mfumo wu ringanyete tindlela to hambana ku antswisa xiyimo xo tirhisa tindzimi ta rixaka. Leswi ku nga va xitoloveto xo tihlula loko miganga ya vavulavuri yi nga nghenisi xandla eka masungulo yo hluvukisa ririmi?
Xilaveko xa nkoka na vuleteri byo hlaya eAfrika Dzonga a swi nge he tshikileriwi. Tindhawu ta dyondzo ti ta sungula minongonoko yo fikelela miganga ku tisa dyondzo emugangeni.
i vuleteri bya masungulo ya dyondzo, ii muahluri, na iii vuleteri bya dyondzo lebyi yaka mahlweni.
Ku kondletela na xiyenge xa NGO na Ndzawulo ya Dyondzo ya Yuniti ya Vuleteri bya Dyondzo ya Masungulo ya Vatswatsi swi ta va swi fanerile. Tindhawu ta dyondzo ti nga pfuna eku fambiseni ka ndzavisiso na dyondzo mayelana no twisisa nkoka wa minongonoko ya vuleteri bya dyondzo yeleyo eku tlakuseni ka swiyimo swa mahanyelo ya vanhu va Afrika Dzonga.
Tanihi loko Tindhawu ta Ririmi ti nga ta kumeka eka tindhawu ta tidyondzo ya le henhla, va ta kota ku kanerisana na ndhawu yeleyo ya dyondzo ya le henhla no pfunana eku nyikeni tikhoso ta masungulo ya dyondzo eka lava nga ri ki vavulavuri va tindzimi ta Afrika. Swi fanele ku tekeriwa enhlokweni leswaku ku tirhisa tindzimi ta Afrika swi fanele ku hlohloteriwa ku nga ri ntsena exikarhi ka miganga ya Afrika, kambe na le xikarhi ka matiko ya Euro-Western, Asia na miganga yinwana eAfrika Dzonga?
Masungulo lawa ya ta hatlisisa nhluvukiso na matirhiselo ya tindzimi ta xintu eAfrika Dzonga na laha swi kotekaka, na le matikweni ya le handle. Xikombiso, US yi na vuxaka na tiyunivhesiti eAfrika Dzonga ku tlakusa dyondzo na ndzavisiso hi Xizulu. Machudeni ya tshama nkarhi wo leha eka tindhawu leti no twisisa mimfuwo. Minongonoko yo tano yo cincana yi nga tiyisiwa no ndlandlamuxiwa hi ndlela ya swiyenge swa kahle.
Hi mhaka ya ku angarhela swa misava, Afrika Dzonga yi ta nghenisa xandla xa nkoka. Kwalaho swa boha leswaku ma-Afrika Dzonga vo tala va fanele ku dyondza tindzimi timbe, ku nga ri ku toloka ntsena kambe ku nyika swivandla swa mintirho ematikweni ya le handle, hi swikongomelo swa matiko ya le handle, ntirhisano wa mimfumo, na swinwana. Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko ya le handle i ndzawulo yi ri yinwe leyi letelaka vaofisiri eka tindzimi ta matiko, kutani ku na ku laveka lokukulu ka vuswikoti bya lingwisitiki, xikombiso, Tindzawulo ya Timhaka ta Xikaya; Mabindzu na Vumaki; SANDF; Vupfhumba na Timhaka ta Mbango. Minongonoko ya swa dyondzo yi fanele ku fikelela eka eka ma-Afrika Dzonga naswona Tindhawu ta dyondzo ti nga hlengeleta switirhisiwa na vutivi ku vona leswaku leswi swa humelela?
Tindhawu ta tidyondzo ta le henhla ti vika ku hunguteka ka nhlayo ya machudeni lava tokotaka hi tindzimi ta Afrika. Ku hlamula eka leswi ti LRDC ti nga nghenisa xandla xa nkoka eku hlohloteleni machudeni ku dyondza tindzimi ta Afrika hi xikongomelo xo endla leswaku swivandla leswi va swi hlawuleke swo fana na ku dyondzisa ririmi (ku suka eka dyondzo ya le hansi ku fika eka dyondzo ya xiyimo xa le henhla), vuhundzuluxi na vutoloki, tidyondzo ta mbulavurisano (ku katsa vunavetisi na dyondzo ya vuhaxi), na vutshila lebyi tlangiwaka exitejini na vunyanyuri (xik. ku tsala swihungwana swa xiteji, xiyani-moya na mintlangu ya TV). Tanihi loko tindhawu ta tidyondzo ta le henhla ti dyondzisaka tidyondzo leti na ti LRDC ti nge vi na vuswikoti ku dyondzisi hi voxe, va nga hlangana na tindhawu ta tidyondzo ta le henhla hi ku nyika timali (mpfuneto kumbe tibasari) eka machudeni lava tsakelaka ku dyondza eka tidyondzo leti. Mimpfuneto leyi yi nga fananisiwa no tumbuxa swivandla swa vuleteri byo tokota lebyi pfumelelaka machudeni ku kuma ntokoto lowu faneleke eka tidyondzo ta vona ku nga va ku suka eka ti LRDC kumbe tindhawu ta tidyondzo ta le henhla, hi ku tirhisa ntirhisano wa ti LRDC, eka tiphurojeke leti nga le mugangeni na swiyenge leswi tiyimeleke. Tidyondzo leti fambelanaka na ririmi ti nga yisa mahlweni eku hluvukiseni ka switirhisiwa swo dyondza no dyondzisa hi tindzimi ta Afrika ku tlakusa ku dyondzisa ka tidyondzo to hambana. Switirhisiwa leswi swi nga tlhela swi kandziyisiwa eka khoso ya tidyondzo leti.
Eka swinwana swa nkoka i ku sungula miako no kuma vanhu na switirhisiwa, ku katsa mbulavurisano na miako yo hlayisa mahungu. Nongonoko wa masungulo ya tidyondzo wu ta simekiwa eka tidyondzo ta Ndzhaka, Ku tlakusa Ririrmi no Fikelela Muganga. Tindhawu ta tidyondzo ti ta leteriwa hi ku kuma switsundzuxo eswifundzheninkulu ku kumisisa leswi bohaka, swilaveko na ku tsakela ka hinkwavo lava nghenisaka xandla, ngopfu-ngopfu mfumo wa muganga?
Tumbuluxa rimba ra ndzavisiso lowu faneleke wa tindhawu hinkwato ta nkoka (tindlela ta nkoka).
Yisa mahlweni ntirho, tlhantlha no tiva mahungu.
Tumbuluxa tiphurojeke leti humelelaka to hlamuseleka leti nga na nkarhi lowu vekiweke na madurhelo.
Ringanyeta tiphurojeke eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo ku ti rhangisa mahlweni, ku ti pasisa no pfuneta hi timali.
Hatlisisa ntirho wo hluvukisa theminoloji lowu sunguriweke.
Nkarhi i wa nkoka loko ku langutisiwa Tindhawu.
Hluvukisa nhlengeleto wa mahungu eku tlakuseni ntirho. Nhlengeleto lowu wa mahungu wu ta kumeka eka vatirhisani vanwana vo fana na tindzawulo ta mfumo, varhangeri va miganga, ti NGO na tindhawu tinwana. Swi languteriwa leswaku nhlengeleto wa mahungu wolowo wu ta tirhisiwa ku yisa mahlweni ndzavisiso, ku tumbuluxa tiphurojeke tintshwa no nyika mahungu laya kongomaka laya hlamuselaka pholisi eka muganga na le ka rixaka ti nga ta hluvukisiwa?
Ku va na swiyenge leswi tiyeke no kumisisa vuswikoti, migingiriko yi ta andlariwa hi xihatla.
Ku ndlandlamuxa migingiriko na tiphurojeke eka tindhawu ta le makaya. Leswi swi ta katsa ku tumbuluxiwa ka tindhawu ta mpfuneto ku suka laha tiphurojeke eka ndhawu yo karhi ti nga tumbuluxiwaka no hlayisiwa.
Ku endlela ku fambisa no lawula tindhawu leti, Ndhawu ya le xikarhi yi fanele ku tiyisisiwa/ndlandlamuxiwa. Xivumbeko na xivangelo xa ndlandlamuko lowu swi ta humelela hi ku famba ka nkarhi ntsena, naswona swi ta tivisiwa hi mbuyelo wa ndzavisiso, ku humelela ka tiphurojeke na ku pasisiwa hi Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo na vatirhi kulorhi eka swifundzhankulu.
Vakondleteri x5 @ R150?
Vatirhi va le masin?
Ku tumbuluxiwa ka ti LRDC ku ta va swa nkoka ku yisa mahlweni swikongomelo swa vumbiwa mayelana no fikelela xikongomelo xa ndzingano wa tindzimi ta Afrika Dzonga. Ku tiyimisela ku cinca xiyimo xa vaaki eka tindzimi leti a ti languteriwa hansi hi ndlela leyi ti nga ringanaka na Xinghezi na Xibunu kumbe na ririmi leri ku tirhisiwaka rona ngopfu ematikweni hinkwawo, Ndzavisiso wa Ririmi na Tindhawu ta Nhluvukiso tanihi leswi vekiweke laha henhla ku ta va nchumu lowu nga kanakaniseki wo nyika matimba.