Fees van die ongenooides by PG du Plessis - Read Online
Dit is die jaar 1901. Die son het gesak oor 'n verskroeide landskap, en die landskap verwelkom die duister. Die doringdraad en tentrye van die konsentrasiekamp is nog net 'n swart vlek op die vlakte. En aan die rand hiervan gloei 'n tent soos 'n lantern. Diegene wat vanuit die duister na hierdie tent sou staar, sou teen die helder tentdoek die silhoeët sien van 'n man wat oor die klawerbord van 'n klavier buig. Die een wat vanuit die nag sou kyk, sou ook op die kampbed die regop gestalte van 'n sittende vrou kon uitmaak. Diegene wat vanuit die kamp sou luister, hulle wat nie reeds volledig deur die stryd tussen lewe en dood ingeneem is nie, sou dalk agter die onbeholpe klavierspel van die man die vergeefse smagting hoor, agter die wankelende note die stilte wat groter is as enige geluid.Jare later buig majoor Philip Brooks in 'n biblioteek oor 'n vergelende foto. En hy probeer vasstel wat dit is wat hy op daardie foto sien. Hy probeer onthou wat gebeur het. Dit was hy in daardie tent. Die vrou op die bed was die mooiste vrou wat hy nog gesien het. Die klavier het gekom uit haar huis, een van die plaashuise wat sy soldate afgebrand het. Nou probeer hy kyk met die oog van Joey Drew, die skeeloog sukkelaar van Somerset, Engeland, wat die foto's geneem het. Hy kyk na 'n foto van 'n vrou met 'n baba in haar arms. Hy weet wat die pa van die kind nie geweet het toe hý die foto gesien het nie, dat die kind dood was. Dat hy een van die duisende slagoffers van die konsentrasiekampe was. Hy kyk na 'n familiefoto van die Van Wyks, en nog een keer, voordat die vergetelheid so koud soos die graf self oor alle geheue sak, probeer hy deur Joey se foto's die verhaal van die Van Wyks agterhaal. Hierdie roman is sekerlik die uitnemendste toonbeeld van P.G. du Plessis se vertelkuns. Deur elkeen van hierdie onvergeetlike Van Wyks en hul bywoners, die Minters, dra hy 'n eie persoonlike tragedie in by die wyer ellende van die oorlog, en so word die oorloggegewe 'n vervlegting van uiters intense menslike dramas, onvergeetlike taferele van vergeefse liefde, verydelde drome en die verbryseling van menslikheid. Sentraal is die verhaal van Daantjie en Magrieta van Wyk, hy 'n Blinkstefaans en sy die allerpragtigste vrou. Hulle twee oorleef die oorlog, maar dan as draers en verteenwoordigers van die uiterstes in die menslike aard wat deur die oorlog op die spits gedryf is. Ook die Engelse offissier Philip Brooks oorleef die oorlog, en in sy bewussyn kry hierdie droewe geskiedenis 'n nuwe relevansie. Du Plessis se roman is weliswaar een van die heel grootste werke oor die Boereoorlog, maar dit is ook 'n werk wat in 'n hedendaagse idioom vrae vra oor hoe ons onthou, wat ons onthou en wat die implikasies is van vergeet. En stellig die klinkklaarste antwoord op hierdie vrae is die feit dat sy boek 'n onvergeetbare leeservaring is.
Publisher: TafelbergReleased: Apr 1, 2011ISBN: 9780624052616Format: book
Read More From Pg Du Plessis
Kortetjies en 'n lange
Vier begrafnisse en 'n troue
Fees van die ongenooides - PG du Plessis
Die skrywer bedank die volgende persone:
Kolonel Frik Jacobs van die Oorlogsmuseum van die Boere-republieke, Bloemfontein, vir die lees van die manuskrip; Leandré Hanekom wat met 'n ou handgeskrewe dokument weer die legende van die lied van die gestorwe kampkinders onder my aandag gebring het; my begeleiers oor slagvelde en die reste van kampe. Ook: Nic van Rensburg vir die vrag ongepubliseerde materiaal; Jeanette Ferreira vir die seldsame kampfoto. Ek is dankbaar dat ek na die nou reeds vergange storievertellers van my jeug kon luister toe alles vir hulle nog so eerstehands-vars was. My enigste verskoning gaan aan Louis Bothma omdat ek sy noukeurige historiese begeleiding verontagsaam het oor Driefontein en Abrahamskraal se begrawery en omdat ek, ter wille van my storie, die feite wat vir hom so kosbaar is, effens geweld aangedoen het.
Ek moet ook weer my waardering uitspreek teenoor M-Net vir die draaiboek-opdrag en die uiteindelike verfilming van Feast of the Uninvited.
Maar bowenal is ek dankbaar dat 'n ou vroedvrou 'n jong student tydens 'n Nagmaaldiens wat ons om uiteenlopende redes nie bygewoon het nie, in haar vertroue geneem het oor die versweë. Hiermee kom ek my voortvarende jeugbelofte na.
Dié boek is vir Marita.
In die somer van 1944 staan 'n gewese offisier van die British Expeditionary Force, soos dit in 1899 soms geheet het, weer voor 'n plaashek in Suid-Afrika. Hy's natuurlik al 'n ou man, en wanneer hy sy naam teken, sit hy altyd baie noukeurig die (Rtd) agter sy naam. Dis Major Philip Brooks (Rtd) by die hek. In die Anglo-Boereoorlog was hy Captain Brooks en jonk. Hy het toe nog die volle gebruik van albei hande gehad, maar dis 'n geskende linkerhand wat saam met die gesonde op een van die soliede dwars-ysters van die hek rus.
Agter hom sit twee jong mense in 'n 1936 Plymouth-sedan en wag vir die majoor om te besluit. Dis die bestuurder van die gehuurde motor en Joey Wessels van die oorlogsmuseum in Bloemfontein. Die majoor het gevra om alleen af te klim en gesê hy sal by die hek besluit of hy wil oopmaak en opry na die huis en sy mense toe. Maar hy staan net daar. Blykbaar is dit vir hom 'n moeilike besluit.
Dit is. Want alles rondom hom is tegelyk bekend en vreemd.
Toentertyd was die hek 'n gewone swaai-hek; nou's dit dubbel, ornamenteel en tussen netjiese klipmure. Die oprit was smal en boomloos; die pad na die huis toe is nou breed en het 'n ry dennebome weerskant. Groot bome. Veertig jaar is genoeg vir bome om so hoog te word. Dis net herinnering wat krimp, dink die majoor. Die pad na die huis toe is reguit en gegruis, die huis is bepaald groter, die stoep en sy trappe hoër, en die, waarskynlik gegote, witgeverfde kantwerk van die stoeprelings en die veranda-rand was nie daar nie. Van die buitegeboue steek net 'n onbekende skuur se gewel tussen die bome uit. Die ringmuur wat naby die huis was, is weg; die tuin is vergroot en met nuwe smaak uitgelê. Daar blom kannas, rose, malvas.
Op die stoep is daar twee mense: die man sit, die vrou staan skuins voor die voordeur – albei so roerloos soos hy. Die majoor se ou oë kan nie meer oor die driehonderd treë van die oprit te veel besonderhede uitmaak nie, maar hy meen haar tog te herken. Aan die houding, al lyk dit vir hom die hare is nou spierwit. Moet sy wees.
Wie wás die mense tog wat hy hier kom raakloop het? Joey Drew, die fotograaf, byvoorbeeld. Die begaafde oujongnooi. Die beneukte vrou wat so amper 'n gifmoordenares geword het. Die Van Wyks. Die tragiese Minters waarop die noodlot, volgens Joey Drew, so gepik het. Sy.
En wie was hy , die jong kaptein Brooks, toe?
Sy oumensgedagtes en knaende onthouery leer hom deesdae net een ding: hy't almal half geken. Homself, soos nou, seker ook maar nie. Dalk het hy niémand ooit geken nie. Dalk is niemand te ken nie. Maar waar het die oujongnooi van die klavier en die byl in dié afgeleë wêreld haar klavieronderrig ontvang? Hy weet nie. Hy't nie eens vir Joey Drew geken nie, want hy weet nie behoorlik hoe die eienaardige vent fotograaf geword het nie.
Die majoor kan in 1944 nie weet nie, want hy't in 1900, 1901, 1902, 1927 en 1934 nie vir Joey behoorlik uitgevra nie, en in Februarie 1938 het die moontlikheid van uitvra opgehou, want Joey Drew se verharde myntering-longe het 'n end aan hom gemaak.
En as Joey op só 'n vraag sou antwoord, dit weet die ou majoor darem, sou hy in elk geval net 'n reggeliegde storie en aanmekaargerygde halwe waarhede moes aanhoor.
Joey Drew het die transaksie vir die kamera met 'n besopene beklink.
Nou nie dat Joey self heeltemal nugter was tydens die eensydige onderhandelinge nie. Hy was al op sy tweede stasie, maar daar was nog 'n hele halwe bottel hardehout tussen hom en die vergetelheid van 'n behoorlike dronkmansfloute. Nog heeltemal by my volle positiewe, het Joey gewoonlik die toestand beskryf waarin hy was toe die noodlot so uit die bloute en so goedgunstig in sy lewe kom ingryp het.
Maar eintlik was dit nie die drank in sy lyf wat hom die kamera laat koop het nie. Dit was Hans Bester se hoes.
Saterdagmiddae was maar so in Johannesburg. Dit was 1899 en omtrent elke mynrot in die dorp was besig om op die een of ander manier 'n stukkie vergeet na te jaag – in die kortstondige arms van 'n gehuurde vrou, of in die kroeë wat naweke gedreun het van geesdriftige ondersteuning. Want die meeste wat die strate deurdrentel en uiteindelik tog maar in die oë beland het, is nie verniet uitlanders genoem nie. Hulle wás ver van huis, in 'n vreemde land, en – buite die kringetjies waar hulle saamgekoek het vir geselskap – omring deur vreemdelinge en vreemdhede. Die meeste het dus bevreemd deur hulle dae en veral deur alleen nagte en ledige ure moes draal, en die eensaamheid het hulle vatbaar gemaak vir gedagtes en dade waarvan hulle in 'n knusse tuiswees nooit sou droom nie.
Joey Drew was duisende myle van wat eens sy huis was. Hy het dié oggend sy middag oorweeg terwyl hy oor die blouseep en slop-emmer buk en die was van sy hemp tot die loodbruin skiwwe aan die kraag en mou-omslae beperk. Die res van die hemp het nog aanvaarbaar geruik. Die gedagte aan 'n vrou se lyf het sy lende toe inderdaad vir 'n oomblik verontrus, maar hy het geweet die geselskap sal vlietend van aard wees, die daad oorhaastig, en die gesindheid gerig op klaarkry en so vinnig moontlik ontslae raak. Die prysklas waarin Joey die geldelike vermoë gehad het om te onderhandel, het nie tyd gehad vir kletspraatjies, belydenisse of klaagliedere nie. Dié dames was meer op omset as op gehalte ingestel, want die meeste was afdraand-gevalle van kwynende aantreklikheid en stygende ouderdom. En so 'n oomblik van onvoldoende ontlading sou Joey 'n hele goue Krugerpond kos en hom waarskynlik op die vierde dag ná datum met die doringdraadwater en 'n gewetensdrup laat opstaan. Pryse, wit of swart, was op op Saterdae, want die aanvraag het die aanbod oorskry – in veral die boonste sektor van die mark, aangesien die sakke van die klandisie gebrand het van 'n weekloon en nog 'n week se kleinkampie.
En dit was nie net die ver-van-huis-eensaamheid wat Joey met sy mede-uitlanders gedeel het nie. Diep in elke hart het die leed van teleurstelling geroer. Die skatte waarvan hulle gedroom het met die optimistiese vertrek van huis en haard, dié het nou die teleurstelling geword van 'n ondergrondse hel van stof en klip en stof en erts en stof en hitte, hitte, hitte, hitte. En 'n weekloon. Die geel goudstof het – amper presies soos hulle eie strome sweet in die holtes van die myn – in die sakke gevloei van 'n klomp sagtehandjie-vetgatte wat oor naweke sit en sigaarsuig en whiskey-teug in hulle splinternuwe kastele teen die hange van die hoogtes, of waar hulle hulle renperde laat hardloop – elkers met jong, welgeklede en -gevormde, tydspanderende, welriekende, duur, heelnag-dames aan hulle sy. Of in die klub, natuurlik, as hulle die geselskap van hulle eie soort verkies. Hulle kon onder die skaars vroue in die dorp selfs amateurs, en die gemoedsrus wat daarmee saamgaan, bekostig.
Dit was dié bitter gedagtes wat besig was om Joey, ten spyte van die gewone opbeurende effek van sy tweede stasie, die neerslagtigheid in te druk, toe hy – in Eloffstraat en op pad na lafenis in The Frenchman's Eye – oor die man met die kamera struikel.
En dit was nie die drank in my binneste wat my daar laat struikel het nie, vriend, dit was die noodlot, sal Joey sê. Noodlot! Niks anders nie. Noodlot maak so. En dan sal Joey jou 'n ellelange uiteensetting gee van die sin en wil van die LOT en hoe dit in sy lewe ingegryp het. Soms ten goede, dikwels ten kwade, maar altyd onverwags en meedoënloos.
Toe Joey opstaan van die seer knie waarop hy geland het, het hy eers oorweeg om sy struikelblok 'n skop in die ribbes te gee, maar hy bedink hom, want die man wat met sy uitgestrekte bene in almal se pad en met sy rug teen die muur sit, was kennelik alreeds deur vele stasies. Nie dat Joey hom nie gesê het nie. Hy't hom duidelik laat verstaan dat hy vir hom 'n meer geskikte plek moet soek om te loop dronklê, want waar hy nou sit, is sy paar pote oor almal se pad en gaan hy die verbygangers die een na die ander pootjie – en nie almal gaan so gaaf opstaan en sy dronkenskap so respekteer soos hy, Joey Drew, nie.
Maar die man het nie geluister nie, want wat sy oë nog aan fokus oorgehad het, was, ietwat swewend maar tog redelik stip, gerig op Joey se baadjiesak. 'n Brandewynbottel het daar gebult en aan die boonste deel wat uitgesteek het, kon jy sien hy was nog nie behoorlik half nie.
Net 'n lekkie, 'seblief-seblief, het die man in nog verstaanbare maar slepende Engels gepleit. Vir Joey was elke mens wat in dié land 'n woordjie Engels kon praat 'n gewaardeerde aanklank, en sy berisping van die dronke was dus sonder angel: Jou paar pote het amper gemaak dat hierdie bottel nou aan skerwe lê op die sypaadjie, my vriend! Nie 'n druppel meer vir jou nie.
Dit was tóé dat die man sy stewels aangebied het vir wat ook al in die bottel oor was.
En dit was goeie skoene, my maat! Oprygers en blinkgepoets. Jy't nie baie blink skoene in Johannesburg gesien nie – nie eens op Saterdae nie.
Maar niemand by sy volle verstand neem op 'n Saterdag afskeid van 'n driekwart-bottel nie, en Joey was besig om dié waarheid aan die verstand van die dronkie te bring toe die man die kamera aanbied vir die bottel en sy inhoud.
Die instrument het langs sy desperate eienaar op 'n driepoot gestaan. Daar was 'n doek oor hom. 'n Swarte. En toe die man nou so voortpleit en in die rigting van 'n ruiling praat, het Joey die doek afgehaal. Die kamera was 'n pragtige ding om te aanskou. Die bruin mahonie-kissie het gegloei van in- en opgevryfde skellak en in die lig van die middag het sy lens-ogie swart en goud geglinster. Dit was iets om te sien, dié meesterstuk van Victoriaanse tegnologie, en die ding was vir Joey mooier as 'n gewillige vrou, selfs op 'n leë Saterdag in die vreemde. Uit pure waardering het hy die bottel vir die man aangegee, maar hy moes sy drank vinnig van die dors lippe af wegskeur, want die adamsappel het gewip soos hy pomp.
Joey het vir die man gesê hy's 'n gulsige vark, sy bottel weer gekurk, sorgvuldig in sy baadjiesak gesteek, en geloop.
By die swaaideure van The Frenchman's Eye was die bottel in sy baadjiesak 'n verdere belemmering. Die uitsmyter voor die kroegdeur het Joey aangesê om hom uit die voete te maak. Wat ook al in die betrokke onderneming gedrink word, het die man gesê, moet in die onderneming gekoop word en in die onderneming gedrink word. Die onderneming kan nie toelaat dat mense soos Joey hulle eie drank in die onderneming indra en daar sit en uitsuip nie, want die onderneming is juis opgerig om dusdanige drank te voorsien.
Joey het die man verseker dat hy die woord onderneming en enige ander stukkie hoogpraat so goed ken soos die beste onder die hoogste stand, want hy, Joey Drew, is 'n geleerde man van Somerset, Engeland, maar sy hartmedisyne wat hy altyd by hom moet hou, net vir geval, bevat 'n bietjie alkohol en hoe sal die uitsmyter voel as hy wat Joey Drew is in die onderneming moet omkeer en sterf, en … Joey het sy betoog nog 'n rukkie volgehou terwyl hy en die man mekaar verbete in die oog kyk.
Vir omstanders sou dié wedersydse gestaar na 'n ongelyke stryd lyk. Die uitsmyter het van ses voet hoog uit die twee-eenheid van 'n dik nek-en-kop op Joey neergekyk, en Joey moes van vyf voet vyf af uit sy skraalte opkyk in die man se oë. En tog het niemand ooit vir Joey kon staar totdat hy eerste wegkyk of 'n oog knip nie.
Want Joey was skeel. Sy bestaring van 'n teenstander was dus ongewoon. Sy linkeroog – klein, swart en blink soos die lensie van die begeerde kamera – het op sy teenstander se linkeroog gefokus, maar die geheim het in die regteroog gelê, want dié se blik was onwrikbaar vasgenael op die teenstander se regteroor. Toe die uitsmyter dus aan die kriewel in sy regteroor begin vryf, het Joey besef dat die stryd soos gewoonlik gewonne is en het hy die kroeg binnegegaan. Al wat die uitsmyter vir die kroegdeure wat al agter Joey toegeswaai het, kon sê, was: Ek hou jou dop! Een suig aan daardie bottel en jy's uit!
Die kroeg, het Joey met die binnestap aangevoel, was nog in sy luidrugtige bui. Joey het vas geglo dat kroeë dronk word soos mense. Hulle begin in die middag deur uitbundig te lag vir elke flou grappie, en dan het hulle die tyd van grootpraat en spog net ná die oorgeslane aandete-tyd. 'n Bietjie later begin die geredekawel. Dis die tyd wanneer verskille oorgaan in beledigings en die beledigings handtastelik raak in stampe en stote – tot die eerste van die aand se rusies oopbars in 'n behoorlike geveg. So 'n uur of wat later kom die tyd van weemoed, wanneer elke deeglik beskonke man sal begin praat oor die leed in sy lewe. Dan sal sy self-bejammering en sy spytgoed uit die diepste putte van sy siel opwel boontoe en soms by sy oë oorloop. Dis net voor toemaaktyd dat daardie selfde kroeg wat hom die middag simpel gelag het vir omtrent enigiets en gedreun het van broederskap, sy stem sal laat sak en begin fluister dat die tyd vir trane gekom het. Dis dan wanneer jy jou kroegstoel omskop en probeer huis toe struikel … en die pad daarheen sal aflê so ver as wat jy nog kapabel blyk te wees, en dalk daar sal uitkom. Maar meestal sal jy die volgende oggend eers die diepte van jou toestand die vorige nag kan meet aan jou wakkerwordplek, want aan hom sal jy kan sien hoe ver jy in staat was om te vorder.
Het jy al ooit, het Joey dikwels gevra, iets treurigers gesien as 'n man wat gevou en bly lê het? … of 'n oog wat met donker vensters blind in die nag probeer inkyk – toegetralie soos 'n bandiet? Wat Joey probeer sê het, was dat kroeë nie toemaak nie, hulle kry net die floute. Soos mense.
Maar 'n kroeg was geselskap. Joey het vir hom 'n kroegstoel uitgesteel onder die bas van een van die aanwesiges wat hom 'n oomblik van sy stoel gelig het om 'n debatspunt te onderskraag, en by sy vriende aangesluit:
Hans Bester was lank, maer tot byna in sy gebeente, en 'n Boer. Hy't nie baie Engels geken nie en dit was normaalweg vir Joey 'n tekortkoming wat enige moontlikheid van vriendskap sou uitsluit. Maar Hans Bester was die eienaar van 'n kar en perde en Joey het besef dat daar tye kom wanneer 'n man vervoer van node het. 'n Mens weet nooit. En waarvoor is vriende in elk geval daar?
Corky, die Engelsman wat links van Joey gesit het, was nuut by die myne, maar dit was maklik om Corky te bevriend, want hy het met alles saamgestem wat jy sê. Joey kon dus sonder teenstand sy sê sê: Nou is dit so, of is dit nie so nie? Sê my. Sê my, sê my nóú!
Joey het beurte gemaak om sy gespreksgenote met sy ogies vas te pen. Sy blik het hulle uitgedaag om hom te weerspreek. Hy het gewag vir instemming tot Corky hom tegemoet kom: Dis nes jy sê, Joey. Nes jy sê.
Joey het omgedraai na Hans Bester toe en sy oorkruis blik het ingeboor in Hans se linkeroog en regteroor: Is dit nou so, Hans? Moenie net daar sit nie, sê my.
Hans het nie mooi kon volg wat die Engelsman van hom wou hê nie, maar die aard van die kyk wat Joey uitgemeet het, het duidelik beteken dat een of ander reaksie van hom verwag word.
Jis, het Hans gesê en sy regteroor so onopsigtelik moontlik gevrywe.
Joey het omgedraai en die onskuldige beskuldig: Hóór jy nou, Corky? Tot hierdie Boer stem saam! Geen belediging bedoel nie, Hans, maar jy is tog 'n soort Boer, is jy nie? Ek bedoel, jy praat tog hulle taal, praat jy nie?
Selfs as Hans behoorlik kon verstaan wat die Engelsman in sy kop gehad het, sou hy dit nie as 'n belediging beskou het om 'n Boer genoem te word nie, maar aangesien hy nie agter die kap van die byl kon kom nie, het hy maar gesê: Jis.
Hóór jy nou, Corky? Tot dié Boer stem saam ou Paul Kruger is 'n dom donner. Maar het ék regte? Het ék wat Joey Drew is – 'n geleerde man van Somerset, Engeland – het ek regte? Het ek, die man wat ure der ure in daardie stof-hel onder die grond vir hulle swoeg, regte? Vir wat werk ek? vra ek jou. Vir wat werk ek?
Die gekruiste blik pen hulle weer om die beurt vas, tot Corky probeer: 'n Man moet eet …
Joey help hom heftig reg: Ek werk sodat die ryk bliksems teen die bulte mudsakke vol goudbelasting aan daardie selfde ou Kruger kan betaal. Maar het ék regte? Kan ék, Joey Drew, 'n geleerde man van Somerset, Engeland … al sê ek dit vandag self … Kan ék, Joey Drew, wat hulle goud vir hulle uitgrou en hulle swart tjommies se gatte vir hulle warm skop, iemand kies om my te verteenwoordig? Nee, sê daardie ou dom donner van 'n Boer, Paul Kruger … Verskoon my, Hans, geen belediging bedoel nie, niks snaaks teen jou bedoel nie … maar die waarheid is die waarheid … En elke dom Boer wat skaars 'n letter kan lees en daardie skraperige taal praat soos Hans hier langs my, dié kan stem tot oormôre toe! Ek bedoel nie om jou te beledig nie, Hans, my vriend, glad nie, want jy's my vriend, my beste vriend, as Corky nie omgee dat ek dit sê nie. Ek weet 'n man kan nie help in watter nasie jy gebore word nie.
Die stroom woorde was te vinnig vir Hans Bester. Jis, bevestig hy dus maar.
Daar's hy, my vriend! Daar's hy!
In daardie oomblik van kameraadskap het Joey uiting gegee aan sy diepgevoelde toegeneëntheid en Hans met die plat hand op die rug geslaan.
Die klop op die rug was hartlik en net te veel vir Hans Bester se dun ribbekas en half-versteende longe. 'n Hoes het uit hom geskeur – droog, en luid, en onkontroleerbaar. Sy hoes het bo die gesellige dreun van die kroeg uitgekrys. Dit was asof die geluid uit 'n leë blik, 'n trommel, 'n hol konka kom; asof dit 'n soort amper-laaste protes van sy verhardende longe was wat uit die papierdun blikkerigheid van sy ribbekas eggo. Die eerste hoes het die dreun van die kroeg se roesemoes stilgemaak. Die vertrek het 'n holte vol asem-ophou geword. Hans het voortgehoes in 'n swye van onderdrukte klank, van gestolde beweging, van aangeraakte siele. Dit was 'n stilte van simpatie en gedoofde blymoedigheid waarin Hans Bester se hoes resoneer. Want almal het geweet Hans hoes die hoes van die kwaal met die baie name: tering, galop-tering, myntering, silikose, kliplong, en in ander veraf myne die swart-long . Almal in die kroeg het geweet Hans hoes nie net vir homself nie, hy hoes ook namens hulle, en hy maak die stiltes van hulle ontkende vrese hoorbaar. Die blik van elke oog het gefokus op die lang maer man wat oor die onbeheerbare stuipings van sy hoesbui buk – terwyl hy die hoes probeer stilsmoor met 'n vuil sakdoek wat reeds bruin gevlek is deur die bloed van vroeëre hoesbuie.
Toe die aanval verby was, het Hans nog amper 'n volle minuut geboë bly staan. Hy moes wag dat sy longe klaar hyg na die suurstof wat so min geword het, en totdat die laaste stuipinge wat kort-kort weer deur sy lyf wou sidder, bedaar het. Hy het na die vloer gekyk, verleë en roerloos, en hy het eers orent gekom nadat hy half skuldig met sy skoen oor die twee druppels bloed op die vloer, dié wat die sakdoek nie gekeer het nie, kon vee.
Joey het begin loop terwyl Hans wag dat sy lyf tot bedaring kom, maar by die deur het hy omgedraai en in Hans se stilte ingeskree: Ons kry myntering vir hulle! Ons longe word klip vir die bliksems, en wat kry ons? Nie eens 'n stem om dié plek reg te kry nie. Ons vrék vir hulle, verdomp!
Joey het deur die swaaideure gestruikel. Buite het hy tot stilstand gekom en na die uitsmyter gestaar asof die arme man verantwoordelik was vir die kraaines woede-en-vrees op die krop van sy maag. Toe het hy die kamera onthou en aangestap.
Binne die kroeg het Hans Bester die bietjie asem wat die tering hom nog gun, teruggekry. Corky was bly om te sien die oë rondom hulle begin wegdraai van Hans en sy toestand af. Die stemme agter die oë het weer begin klink. Vyf minute later het die kroeg sy verligting uitgedreun dat die geluid wat so onverwags stem gegee het aan hulle onderdrukte bekommernis, stilgeraak het.
Corky het salwend, en stadig sodat Hans kon verstaan, gelieg: Dis nog nie te sleg nie, maar jy moet onder die grond uitkom.
Hy het in die Boer se oë gekyk. Hulle was effens bloedbelope van die aanval, maar agter die grys kykers het 'n redelose verwagting geroer. Hans Bester se lang dun vingers het gemaak asof hulle sy hol wange onder die volbaard vryf, maar eintlik was die handpalms besig om seker te maak dat daar nie weer bloed aan sy mond agtergebly het nie. Hy het rondgesoek tussen die hopies Engelse woorde wat hy in die myn bymekaargeskraap het, en aan Corky probeer verduidelik: Ek werk dubbelskof. Ek wil goed koop. Vir 'n plaas.
Joey het gesê hy sal jou help om by jou mense uit te kom, het Corky stadig, en weer baie nadruklik, probeer troos.
En Hans moes verstaan het.
My mense … het hy herhaal.
Hans het nie 'n Engelsman nodig gehad om hom by sy mense te kry nie. Sy kar en perde en sy grootword in die land was genoeg. Dit was sy wil en een of ander strewe wat hom by sy dubbelskofte laat hou het. Miskien kon hy nie genoeg uitlandse woorde bymekaarmaak om iets te sê oor die twee woorde wat hy té goed verstaan nie. Want hy't by Corky verbygekyk na die rye bottels op die rak, en dalk ver by hulle verby na iets ánderkant – en dus ook bínnekant. Corky het gedink die Boer se oë is seker nog maar nat van die hoesbui. Bester het niks bygesê nie, nie eens Jis nie.
Elke keer wanneer Joey Drew iemand vertel van hoe hy teruggegaan en die halwe bottel vir die kamera verruil het, het die storie 'n ander kinkel gehad. Partykeer was die eienaar van die kamera nog heeltemal by sy positiewe toe die transaksie beklink is. In daardie weergawe het die man sy goedkeuring duidelik met 'n hoofknik te kenne gegee toe Joey hom volgens die vroeëre ooreenkoms die brandewyn in die hand stop en die kamera vat. Ander kere het Joey beweer dat hy volgens die vroeëre ooreenkoms wat hy met die man aangegaan het toe dié nog helder van verstand was, die ruiling uitgevoer het. In albei gevalle het Joey kort-kort daarop gewys dat alles wettig en ordentlik daaraan toegegaan het. Want in albei weergawes van die storie het hy beklemtoon hoe hy die man vir sy eie beswil uit die pad gesleep en netjies teen die muur lêgemaak het. Verder het hy die besopene tegemoet gekom deur die bottel, behoorlik gekurk, tussen die liggaam en die muur weg te steek, want almal weet tog dat daar 'n oneerlike soort mens is wat 'n ander se dronkenskap sal uitbuit in plaas daarvan om dit na behore te respekteer. Sou iemand waag om te skimp dat Joey dalk 'n afskeidsteugie uit die bottel gesuig het, het Joey hom bestaar totdat sy oor behoorlik kriewel, want dit sou steel wees. Steel! Hy steel nie. Vat nou byvoorbeeld die trommel wat by die kamera gestaan het. Dit was tog duidelik dat dit deel van die kamera was, want dit kon tog niks anders bevat het as die chemikalieë en die ander goed wat by die kamera hoort nie. Sê jy my, het Joey betoog, wat maak jy met die chemiese stowwe en goeters as jy nie 'n kamera het nie? Of met die kamera sonder daardie goed? Nee, toe sê my! En daar wás kamera-toebehore in die trommel toe hy die slot die aand by die huis oopbreek. Hoe moes hy weet die man het ook 'n goeie skeermes en ander toiletware saamgedra in 'n ding waarin hulle nie hoort nie? En as hy, Joey Drew van Somerset, Engeland, ooit weer die man raakloop, sal hy sy skeergoed vir hom teruggee. Hulle nooit gebruik nie. Nooit! Dit sou steel wees. En jy kan sê van Joey Drew wat jy wil, maar sy eerlikheid is verhewe bo enige suspisie.
Nog nooit in my hele lewe het ek 'n onderduimse transaksie aangegaan nie. Ek is nie grootgemaak om te steel, te lieg, of te verneuk nie.
So is Joey Drew se longe dan gered deur Hans Bester se hoes en deur 'n slim jong apteker wat 'n apteek kom oopmaak het naby die hoek van Commissioner- en Eloffstraat. Die apteker was vars uit Europa en het alles geweet van die kamera en die duistere chemiese prosesse wat die beelde na vore bring. Hy het Joey geleer hoe die pragtige bruin kissie met sy swart ogie werk en waarvoor al daardie pannetjies en plate en chemiese stowwe daar is. Hy wou selfs die kamera by Joey koop, maar elke keer wanneer Joey na die kamera kyk, het daar 'n gevoel van vryheid deur sy are geskiet en in sy hart begin bons. Dit was dan asof sy longe skielik makliker asemhaal. Die kamera, selfs teen die hoë profyt wat aangebied is, en bereken teen hoeveel bottels met so 'n wins gekoop sou kon word, was nie te koop nie. Joey en die apteker het saam geëksperimenteer en sommer gou het die man van Somerset, Engeland, nie meer koppe en voete afgesny nie. 'n Geleerde man leer vinnig, al moes Joey dit self sê.
Skaars twee weke later het Hans Bester se kar en perde vir hom en Joey die skoon lug van die Vrystaat ingedra. Die fotograaf van Somerset, Engeland, se nuwe loopbaan het begin, en so ook dié van sy tolk, drywer, gids, en moontlik later selfs aandeelhouer in sy fotografiese onderneming. Vir eers sou Hans Bester die kuur en kos as 'n soort betaling beskou. Die kar en perde en die versorging van die diere is voorlopig nie in berekening gebring nie.
Maar Hans Bester se longe wou nie regkom nie.
Daardie Boer Bester het hom dood gehóés! Het jy dít al gesien? Morsdood gehoes. Dis nie mooi om 'n man te sien doodgaan aan uitasem nie, sê ek jou. Ek dink hy het al die asem wat hy in hom gehad het, uitgehoes, en toe gesterwe weens gebrek daaraan – want hy't eers rooi geword en toe wit en toe blou. Ek het hom behoorlik begrawe. Langs die pad Harrismith toe. Self die gat gegrawe. Ek moes eers byna die hele dag soek na 'n stukkie groubare grond in daardie droogte. My gewete pla my partykeer oor daardie Boer. Miskien was sy longe so gewoond aan die stof wat hulle ingekry het met al daardie dubbelskofte wat hy vir sy plaasgoed gewerk het en aan die mis- en kolerook van Johannesburg dat hulle nie die vars lug kon staan nie. Maar hoe moes ek nou weet? En hoe op aarde moes ek die kar en perde by sy naasbestaandes kry? Hy't my nooit vertel waar hulle bly nie, en al het hy, sou ek hom nie kon verstaan nie, want hy kon net daardie skraperige taal van die Boere praat. Maar as énigiemand, en ek bedoel énigiemand, aan my kan bewys dat hy naby-familie van Hans Bester is, kan hy die kar en perde met my komplimente vat en ry. En die Bybel ook, dis in elk geval in Hollands. Die geld wat hy by hom gehad het, het ek saam met hom begrawe. Dit moes seker heelwat gewees het, want met die dubbelskofte het hy baie meer verdien as wat hy kon uitdrink. Maar ek is nie iemand wat 'n lyk se sakke sal omkeer of deurvoel nie. Ek aas nie. Ek het nie eens 'n eerlike loon by die lyk gevat vir die gat wat ek vir hom gegrawe en die begrafniswoord wat ek voor die toegooi oor die graf uitgespreek het nie. Ek dink hy't sy geld en sy papiere in die voering van sy baadjie rondgedra. Sy spaargeld, dié belowe ek jou, is saam met hom sy graf in – en ek sê dit in alle eerlikheid.
En terwyl hy dan in alle eerlikheid die dood, begrafnis en erflating van oorlede Hans Bester beskryf, het Joey die gewoonte gehad om met tussenposes aan sy baadjiemoue te rem. Die baadjie moes oorspronklik vir 'n veel langer man gemaak gewees het. Joey het die moue self korter gemaak, maar die lyf van die baadjie was bo sy naaldwerkkundige vuurmaakplek en het toe maar lank gebly. Die baadjie het aan hom gehang soos aan 'n vreemdeling – 'n half-jas gedrapeer oor 'n veel te smal klerehanger. Maar die baadjie was gemaak van uitnemende Hollandse materiaal en duidelik te waardevol om onsinnighede mee aan te vang. Soos om dit te begrawe, byvoorbeeld.
By die vlak graf van Hans Bester het Joey besef dat hy verdwaald, indien nie verlore is nie. Die landskap rondom hom het bestaan uit kaal heuwels tot aan byna elke gesigseinder. Die bulte was boomloos en net met vaal wintersgras bedek. Die sagte glooiings het in alle rigtings weggegolf en in die verte verdwyn. Behalwe in die ooste, waar daar 'n paar plat koppe met sandsteenkruine in die middel van die niet gestaan het en heel in die verte 'n bergreeks te sien was. Die effens dieper blou van die berge het aan die ligblou van die wolklose hemel geraak en op plekke daarmee versmelt. Daar was sneeu sigbaar op daardie berge en dit was waar die wind vandaan gekom het – 'n droë, koue wind wat hom afgevee het aan enige bedekking waarmee Joey sy bewende siel en rittelende liggaam probeer bedek het. Dit was dié wind wat sy baard witgeryp en sy komberse styf-geys het gedurende die twee nagte dat oorlede Hans Bester nie die warmte van 'n plaashuis gehaal het nie en hulle in die oopte moes slaap.
Dit was gedurende daardie tweede nag onder sterre en wind dat die Boer se laaste hoesbui begin het. Hy is later die oggend dood terwyl hy desperaat gespook het om vir Joey iets belangriks aan die verstand te bring. Sy oë was oopgerek, verwilderd en gretig, en hy't gesukkel met die laaste, byna asemlose woorde wat sy mond van die té min lug uit sy oorgeblewe stukkies long wou vorm. Te min het uit sy bebloede mond gekom – te min en te vreemd voor Joey se onbegrip. Sy sterwende longe het nog bloederig probeer om woorde uit te pers toe sy mond skielik net wyd oopgaan in die oopgesperde gaap van die dood. Net sy oë het nog vir 'n oomblik gretig en blink gebly voor hulle breek en verdof.
Joey het niks verstaan van wat die Boer probeer sê nie. Hy't afgekyk op die gestorwene en al wat hy kon dink, was: Hy't seker iemand liefgehad.
Joey het hom in sy vuilste kombers begrawe en, denkende aan die koue wat nog voorlê, die ander een vir homself gehou.
Dis erg ongeleë om my nou net so te los, bliksem, het Joey vir die hopie grond op die graf gesê, want hy't geweet dat hy op daardie moment verlore staan in 'n ongenaakbare landskap, en dat hy van daardie eiland af sal moet wegdryf op 'n see van onbegrip. Want net daardie skraperige taal is gepraat in die plaashuise waarheen Hans Bester hom begelei het. Joey was die hele tyd uitgelewer aan sy gids om die doel van hulle omwandelinge aan die plaasmense te verduidelik en om oor hulle eerlikheid te getuig wanneer die vooruitbetalings vir dienste wat gelewer sou word, in ontvangs geneem is – gedeeltelike betalings vir foto's wat êrens in die verre toekoms afgelewer sou word. Joey het groot genoegdoening geput uit die indruk wat die voorbeelde van sy fotografiese vermoë op die plaasmense gemaak het. Hy en die apteker het voor sy vertrek uit Johannesburg twee aanvallige ligtekooie na die apteek toe gevlei en daar foto's van hulle geneem. Joey self het een van die apteker bygeneem. Dit was dié drie foto's waaruit sy portfolio bestaan het, en dit was altyd vir Joey jammer dat hy dié imposante woord nooit behoorlik vir Hans Bester geleer kon kry nie.
Hans het gesorg dat hulle aan tafels eet, in beddens slaap en in warm water was. Die plaashuise was soms baie myle van mekaar af en die tweespoor-paadjies het van onbruik net so hier en daar 'n middelmannetjie gehad. Soms het die drooggeworde, klipharde en diep kar- en waspore van die vorige reënseisoen Hans se karwiele gevang en moes hy twee nuwe rye spore langsaan aanlê, omdat hy vrees die perde sal skeeftrap. Maar die Boer het elke dag daarin geslaag om die volgende opstal te haal, behalwe by daardie twee geleenthede toe hulle maar moes buite slaap.
Joey het besluit om wes te hou – weg van die koue wat die wind uit die berge gebring het. Hy't maar aangegaan en die oorlede Boer se optrede so goed moontlik nageboots. Hy het, soos oorlede Hans, probeer seker maak dat die perde water en rustyd kry. Die tuie het hy ná 'n gesukkel onder die knie gehad, en die kuns om 'n karige maaltyd in die veld aan mekaar te slaan, het die nood hom geleer. Die landskap self het hom gou laat insien dat dit 'n doodsonde is om by 'n stukkie vuurmaakgoed verby te ry sonder om dit op te tel – al was dit net 'n verdwaalde bossietak of 'n stukkie mis. Die kosbare vlammetjies wat dié stukkies vuurmaakgoed kon voortbring wanneer hy hulle, suinig soos 'n vrek, aan sy aandvuurtjie voer, het die nagte effens sagter gemaak, die koffie sterker, die pap minder klonterig en die sop minder waterig. Joey het geleer om vir sy eie perde se mis te stop, dit op te laai en agter op die kar op 'n sak te droog.
Toe Joey, meer as 'n maand ná sy metgesel se dood, met Hans Bester se kar en teen daardie tyd brandmaer winterhaar-perde deur Danie van Wyk se plaashek ry, was hy al na liggaam en gees 'n gebroke man. Hy het toe reeds te veel smartlike dae en weke lank deur die taalbelemmering moes worstel, en hy was verplig om in stalle, skure, hokke, buitegeboue en soms onder die onvriendelike ope hemel te slaap. Hy is nooit 'n huis binnegenooi nie. Nie eens een keer nie. Hy het in daardie tyd net een foto geneem en so ver as wat hy kon uitmaak, sou die familie eers betaal as hulle die foto in die hand het en goedkeur. Joey het gevoel hy word nie vertrou nie en dat die Boere die man van Somerset, Engeland, as 'n soort nikswerd landloper beskou.
Hy't die woning van die Van Wyks met mismoed en bitter voorspooksels benader.
Die huise waarby hy op sy tog aangedoen het, was almal teen hoogtes gebou, en waar Joey ook al opgedaag het, het die mense lank voor sy aankoms al van hom geweet. Maar by die Van Wyks het die pad 'n ent van die huis af eers om 'n koppietjie gekom voordat jy en die huismense mekaar kon sien. Hy moes maar mik-mik deur die honde voordeur toe.
Hy't geklop en Magrieta van Wyk het die deur oopgemaak.
Vir Joey was Magrieta van Wyk die mooiste vrou wat hy in sy ganse lewe gesien het, en, so het hy die res van sy lewe geglo, wat hy ooit sou sien.
Sy was skraal vir 'n Boervrou. Joey het teen daardie tyd al bietjie gewoond geraak aan die vollerige posture van die Boere-vroue op die plase en die lang, lenige lyf van Magrieta het hom onkant gevang. Die selfversekerdheid van haar skoonheid het soos 'n waas om haar gehang. Sy het die trotse houding gehad van 'n jong vrou wat diep bewus is van haar blink, blonde hare wat sy in 'n rol op haar kop dra, van haar fynbesnede neus, haar sagte, welgevormde lippe, haar wye oë … en haar vel so smetteloos en glad soos dié van 'n baba.
Sy het hom in die skraperige taal aangespreek: Ek is Mevrou van Wyk, wie is u, Meneer?
Joey, teen daardie tyd maar alte deeglik bewus van die uitputtende hindernisse wat taal tussen mense kan oprig, het die onmoontlike probeer: I'm English …
Magrieta het hom in Engels geantwoord: Sê dan wie u is, Meneer. Ek is Mevrou van Wyk.
Joey kon later nooit aan homself verduidelik waarom hy toe gesê het wat hy gesê het nie. Dit was seker maar oor haar manjifieke uiterlike, of miskien was dit sy verligting en dankbaarheid om 'n druppel Engels aan die lippe te voel in die dorre woestyn van die skraperige taal. Dit was asof sy woorde uit iemand anders se mond kom.
God is goed, het hy gesê.
Dis wat hy gesê het, en die spotlaggie wat na die hoeke van haar mooi oë gekom het, het die onsinnigheid van sy stelling by hom tuisgebring.
Is dit 'n manier van groet waar u vandaan kom, Meneer? Of wil u kom preek?
'n Verleentheid het oor hom gekom en hy't hom toe maar vinnig voorgestel en die Somerset, Engeland bygesit vir 'n tikkie waardigheid.
O, het sy gesê en hom stadig van bo tot onder bekyk.
Joey het geweet hy's nie veel om na te kyk nie en gedurende die meer as 'n maand wat hy voortgesukkel het van misverstand tot nie-verstaan was hy só ingedagte en probleembeset dat hy nie eens daaraan gedink het om in die pakkaas op die perdekar rond te krap agter die spieël aan nie. Voor Magrieta van Wyk het dus 'n baie vuil mannetjie gestaan. Hy't vir meer as 'n maand in sy klere op die grond geslaap; die onverskillige drade uit sy lepel wanneer hy sy half-gekookte gortsop slurp en wat net 'n ingedagte man in sy alleenheid sal toelaat om in sy baard af te drup en daar te bly sit, het in droë brokkies aan die yl groeisel gekleef; die verfrommelde strooihoed wat hy senuagtig in sy hande ronddraai, het saam met sy skoene as kopkussing moes dien gedurende sy nagte in die oopte. Die hoed se kreukels het die onrus van daardie nagte vertoon. Sy en oorlede Hans se kussings was daardie tye op sy voete wat seker nooit in sy lewe weer sou warm word nie. Sy wit hemp was 'n egalige bruin en hy het twee baadjies oor mekaar aangehad: die binneste het gepas, maar die buitenste was heeltemal te groot vir hom, alhoewel die moue die regte lengte gehad het.
Vir Magrieta van Wyk was Joey Drew van Somerset, Engeland, dus net 'n vuil, bakbeen, onwelriekende kolommetjie mens. Die indruk wat hy maak, was duidelik te sien in die afkeer wat in haar goddelike oë gegroei het. Sy andersins so deurdringende blik het onder sy gekoekte hare soos dié van 'n hond geword wat op 'n klein bietjie goedkeuring hoop.
Soos sy vir hom, het Joey ook die mooie Magrieta geruik. Dit was nie die reuk van laventel of seep nie, maar iets anders. Hy het dit later aan homself, maar nooit aan iemand anders nie, verklaar: 'n mens kan só vuil word en so gewoond raak aan die reuk wat daarmee saamgaan, dat jy naderhand skoon aan iemand anders kan ruik. Veral as dit 'n vrou is, en veral as die vrou so mooi is soos nog net Magrieta van Wyk ooit was.
Ek gaan jou nie binnenooi nie, meneer Drew, jy's te vuil.
Ja, Mevrou, het Joey saamgestem.
En hoekom kyk jy nie na jou perde nie?
Joey se altyd so deurvorsende blik van staal het verkrummel tot brokkies nederigheid en grond toe geval. Hy het Magrieta van Wyk maar pas ontmoet, maar sy het hom al klaar ondergedompel in die kuil van skuld anderkant verskonings.
Ek is jammer, Mevrou …
Jammerte voer nie jou perde nie.Vat hulle agtertoe en kry vir hulle hooi by die mied. Dan kan jy agterdeur toe kom.
Sy't die deur in sy gesig toegemaak, en dit toe soos 'n nagedagte weer oopgemaak. Daar's 'n trog. Gee die arme diere eers water.
Joey Drew het skielik, vinnig en gedienstig beweeg om te doen wat sy hom beveel het. In sy diepgeroerde gemoed het hy geweet dat hy altyd sal doen wat Magrieta van Wyk van hom vra. Sonder argument of teenvraag.
Toe hy, ná die perde se versorging, by die agterdeur opdaag, het sy vir hom oor die onderdeur 'n opgehoopte bord boerebeskuit en 'n beker koffie aangegee.
Ek waardeer u vriendelikheid ten seerste, Mevrou, het Joey haar bedank en bygevoeg: Ek is eintlik fotograaf van beroep. Ek neem foto's.
Jy kan my dit vertel as jy skoon is. Kry jou vuil klere van die kar af en trek daardie uit. Ons sal die goed moet kook. Gee alles vir Sarah. Jy kan dáár uittrek.
Sy het na 'n buitegebou beduie en die bo-deur toegemaak. Sarah, 'n swart vrou, het saam met hom kar toe gestap. Joey kon nie anders as om op te merk dat sy bokant die wind hou nie, maar dit was maar die begin van sy vernedering.
Sarah het met moeite op die kar gekom, maar toe sy eers bo-op was, het sy die ene bekwaamheid geword. Sy het dadelik die hopie perdemis wat Joey met soveel moeite agter sy trekdiere opgetel het om te droog, raakgesien, die sak waarop hy die droging gedoen het aan die vier hoeke bymekaargevat, vir hom aangegee, haar kop meewarig geskud en