Hierdie Sulamiet kry haar volle gestalte in seker die aangrypendste en beroemdste gedig uit die Holocaust, Paul Celan se “Todesfuge”. Sy word die metafoor vir die lydende Jode met haar “asvaal hare” in teenstelling met die “goudblonde hare” van “Margarete” as veronderstelde geliefde aan wie die kampowerste na Duitsland skryf waaruit die Dood daagliks kom om sy Jode te eis. Margarete is desnieteenstaande ook ’n metafoor van die grootse Duitse kultuur. Die Sulamiet se “asvaal hare” is ’n subtiele verwysing na die verbranding van die Jode wat in die gaskamers moes sterf se lyke.
In gedigte soos “Enkelma” en “Verlies” asook in die motto’s wat jy by die bundel insluit, is dit duidelik dat jy die identiteit van Jesus as Jood, meer nog, as Joodse rabbi wil beklemtoon. Ek vermoed dat hierdie gedigte die neerslag is van ‘n lang religieuse reis by jou. Het jy die vrymoedigheid om uit te brei oor die belang wat jy in jou verse aan die identiteit van Jesus as Joodse rabbi heg?
My vertaling van Anne se dagboek, Die Agterhuis, het in 2008 verskyn as die verwesenliking van ’n lewensideaal. In dié dekade het ek my verdiep in die werke van gesaghebbende teoloë wie se besining oor die Christelike kerk en geloof op verskillende wyses “teologie ná Auschwitz” is. Wat dit by my tuisgebring het, is dat die eensydige konsentrasie op Jesus as Gekruisigde en Wonderwerker op die hiernamaals gerig is en nie op sy boodskap vir die hiermaals nie. Hy het medemenslikheid verkondig wat grensoorskryding moontlik maak na jou ewenaaste as die “ander” soos wat Hy gedoen het. Hy het die grens oorskry van Jood na Samaritaan en van rabbi na tollenaar sonder om die Wet te verwerp. Hy het aan vrouens en kinders wat tot die laagste stand in die Israel van sy tyd behoort het die “status van menswees” gegee: Dit is die tema van my gedig, “Enkelma”. “Verlies” oor my besoek aan die Holocaust Museum in Jerusalem sluit met my gesig op die Tempelberg met sy sinagoge, katedraal en moskee: Dit het my gekonfronteer met die klaarblyklike onvermoë van gelowiges om ondanks die monoteïsme wat al drie gelowe – die Judaïsme, die Christelike geloof en die Islam – gemeen het, grense te oorskry tot wedersydse erkenning van en verdraagsaamheid teenoor mekaar.
Soos in jou vorige bundels is daar ook in Sulamiet talle verse oor die natuur. By die onlangse Tuin van Digters-fees (Wellington, September 2016) is daar onder andere na aanleiding van Timothy Morton se werk (spesifiek sy boek Ecology without Nature. Rethinking Environmental Aesthetics (2007) gepraat oor die tradisie van die natuurpoësie wat soms geneig is om die mens buite die natuur en die ekologie te posisioneer. Hoe sien jy die verband tussen belewende digterlike ek en omgewing? Is dit nog in die haak om natuurpoësie te skryf of dink jy dat ekopoësie moontlik voortaan die aangewese weg is om oor die omgewing te skryf?
Jou vraag na die talle verse oor die natuur in Sulamiet bring my terug by die betekenis van Hooglied as subteks van die bundel. Die herstel van die verlore tuin van Eden deur die erotiese liefde is terselfdertyd ’n herskepping van die tuin self deur die metafore waarmee die twee geliefdes mekaar benoem: Sy is vir hom ’n ”narsing van Saron” ’n “lelie tussen die dorings” (Hgl. 2:1,2 ); hy is vir haar ’n “appelboom onder die bome van die bos” en sy “verlang om in sy skaduwee te sit” (Hgl. 2:3); hy “spring oor die berge, hy huppel oor die heuwels” soos ’n “gemsbok of soos ’n jong takbok” (Hgl. 2: 8,9). Die natuur is ’n medespeler in hul liefdespel. Ek dink ons moet heeltemal wegdoen met die begrip “natuurgedig” en is bly jy verwys na my “verse oor die natuur” wat al nader is aan wat vir my ’n ander perspektief is op die sogenaamde “natuurgedig”. Jy noem Timothy Morton se werk en spesifiek sy boek Ecology without Nature. Rethinking Enviromental Aesthetics; ’n titel wat ’n estetiserende kyk op die natuur by die digter impliseer, terwyl die digter in ’n gedig uitdrukking kan gee aan sy bewussyn van die onverbreekbare verbintenis tussen mens en natuur. In my bundel gee ek onder meer op twee maniere uitdrukking aan hierdie bewussyn.
In “Estetika” reageer ek op ’n vraag wat my al meermale gestel is, naamlik of ons as inwoners gewoond raak aan die berge om Stellenbosch. My ontkennende antwoord is dat dit “ongehoord” is omdat hulle van aanblik tot aanblik verander en dan gee ek een so ’n vervlugtigende ’n indruk van Stellenboschberg weer. Net deur die gedig bly die indruk behoue sodat dié gedig ook oor die bewarende aard van die woord gaan. Die opdrag “Vir Carin” is tersaaklik, omdat dit ’n ander bewonderaar by my ervaring betrek; een van die veles wat nooit gewoond raak aan die berge nie. Die estetiese van die natuur is in die aanskouersoog, terwyl my bewussyn van die onverskilligheid van die natuur egter ook spreek uit my gedig “Oggend”. Die “lig” en die “sprankelende son” buite dring nie na binne om my ek-spreker uit die belewenis van ’n binnenshuise mufheid tot vreugde aan die nuwe dag te wek nie. Dit doen die eekhoring wat sy sien op hibiskustak, terwyl hy die blom verorber, maar dié opwekkende “mooi prentjie” is van tydelike aard as die besef by haar daag van die “oordadige bloei en spandabele vernietiging” waarmee die natuur sy gang gaan, onverskillig jeens haar wisselende stemminge.
Sonder bewussyn van die skoonheid van die natuur kan ek my skaars ’n besorgdheid oor die mens se misbruik en vernietiging daarvan voorstel. Net so min kan ek die “belewende digterlike ek” as ’n aseksuele persoon sien – as so ’n mens hoegenaamd bestaan – en sedert Hooglied skryf die digter erotiese verse en vind hy/sy metafore daarvoor in die natuur. My gedig “Die geskenk” wat terugspeel op Elisabeth Eybers se gedig met dié titel is so ’n liefdesgedig. In laaste instansie glo ek ook dat jy nooit aan ’n digter kan voorskryf waaroor om te skryf nie, dus ook nie om “ekopoësie” te moet skryf nie.
In jou nuwe bundel is daar ook ’n aantal vertalings van gedigte (van Paul Celan maar ook van Emily Dickinson) opgeneem. Jy is die bekroonde vertaler van onder meer Anne Frank se dagboek en meer onlangs die roman van Arnon Grunberg Tirza. Vind jy dat vertalings jou die geleentheid gee om jou omgang met die digterlike woord op te skerp; verryk jou vertaalwerksaamnheid jou eie skryfwerk as digter?
Om die dagboek van Anne Frank te vertaal, was soos ek reeds in hierdie onderhoud gesê het ’n lewenslange begeerte wat ek uiteindelik ná my uittrede as professor kon verwesenlik. Ek het die vertaalregte van die Liepman Agency in Zürich gekry en Nicol Stassen van Protea Uitgewers as uitgewer. Vanaf 2006 het ek my daagliks aan die vertaling gewy wat in 2008 verskyn en ’n oorrompelende sukses was. Die grootste beloning was die vertaling self wat Anne se gedagtes en belewenisse waarmee ek reeds bekend was nog intiemer deel van my psige gemaak het.