Mathata ao a lebanego batšweletši ba ba hlabologago ke afe?
Go bohlokwa kudu go intasteri ya mabele gore mathata ao a šitišago batšweletši bao ba hlabologago go fetoga batšweletšikgwebo a hlaolwe le go rarollwa.
Lenaneo la go mpshafatša naga (land reform programme) leo le sepedišwago ke ba Kgoro ya Ditaba tša Naga le nola ba bantši moko - ka kakaretšo tshepedišo ya bona e nanya ka moo batšweletši ba ba hlabologago ba dulago ba lahlegelwa ke dibaka tše mmalwa; go feta fao bengnaga ba bašweu bao ba nyamišitšwego ba rekišetša baagišani ba bašweu dipolasa tša bona ka baka la go palelwa ga ba Kgoro go phetha thekišo ya naga ya bona.
Mono Afrika-Borwa re na le mananeo a tokelo ya bongnaga ao a kopantšwego (combination of tenure systems) - motho e ka ba mong wa naga, a ka hira naga ya praebete, goba a ka aga nagengkopanelo fao go se nago le ditlamo tša semolao (go na le "tumelo ya go dula" fela). Naga yeo motho e lego mong wa yona e ka dirišwa bjalo ka toto ya go adima tšhelete (security for loans), eupša naga ye e hirwago le nagakopanelo ga e kgone go dirišwa bjalo. Dinagengkopanelo ka tlwaelo lapa le lengwe le le lengwe le arolelwa naga ya bogolo bjo bo itšego (bogolo bo fapana go tloga profenseng go ya go ye nngwe). Ge motšweletši a rata go katološa temo ya gagwe o swanetše go rerišana le baagi ba bangwe gore a diriše karolelo ya bona. Le ge ba ka kwana, ga go na tiišetšo ya lebakatelele mabapi le tirišo ya naga yeo.
Go beakanya pH ya mmu le tlhaelo ya fosfate go wona ke ditshepetšo tše di turago - batšweletši ba ba hlabologago ba hloka thušo ka ge ba sa kgone go lefela ditshenyegelo tše.
Bontši bja naga ye e lengwago ke batšweletši ba ba hlabologago ga bo na methapalalo (contours) le ditselameetse tša bjang (grassed waterways) tšeo di beakantšwego gabotse le gona di lekanego. Le ge Kgoro ya Temo e na le karolo ya Tlhokomelo ya Naga (Land Care division), tekanyetšo ya yona e a hlaela mme e palelwa ke go fediša mathata a mantši ao a lego gona.
Mono Afrika-Borwa naga yohle ga se ya maamušo a magolo yeo e swanelago tšweletšo ya dibjalo. Le ge go le bjalo, mošomo wa go fetola nagatemego gore e be nagaphudišo ye e theilwego gabotse, ke tshepetšo ya go tura kudu le gona ya go tšea lebaka le letelele. Go bonala gore batšweletši ba ba hlabologago ga ba kgone go tsenela lenaneophetošo (conversion system), ka fao gantši ba tšwela pele ka go lema naga ye e sa swanelego temo, goba ba e tlogela fela - mekgwa ye mebedi ye e sa nyakegego.
Kagelelo, goba go hlokega ga yona, ke bothata bjo bo tsebegago bjo bo hlakišago batšweletši, kudu dinagengkopanelo moo magora a utswitšwego, seo se dumelelago dikgomo le dinku/dipudi go ralala le mašemo ka moo di ratago.
Go na le batšweletši ba bantši ba ba hlabologago bao ba kgonago go tsenela naga (go ya ka lenaneo lefe kapa lefe la tokelo ya bongnaga), eupša ba hloka ditlhamo tše di nyakegago go lema naga yeo. Ditlhamo tše mpsha di tura kudu mme batšweletši ba ba hlabologago ga ba kgone go di reka. Go feta fao, go na le mekgatlo e se mekae fela, ge e le gore e gona, yeo e dumelago go thuša batšweletši go reka ditlhamo tša temo tšeo di dirišitšwego.
Ge ditlhamo tša temo di hwetšagala, gantši maemo a tšona a bontšha gore ga di a hlokomelwa ka tshwanelo.
Poelo ya fase tšweletšong ya mabele e swariša batšweletši bothata mabapi le go hlokomela ditlhamo.
Gantši batšweletši ba hloka tsebo ya go lokiša le go hlokomela ditlhamo.
Ka nako ye nngwe naga ye e rekwago go ya ka mpshafatšo ya naga ke yeo e hlokomologilego mme gantši ditlhamo ke tša kgale tša maemo a a fokolago, seo se sa holego motšweletši yo a hlabologago ge a fiwa tšona.
Ditlhamo di fiwa dihlopha gore di dirišwe ka go šielana mme ga go bewe motho yoo tlhokomelo ya tšona e lego boikarabelo bja gagwe.
Mengwageng ye mehlano ye e fetilego poelo ya tšweletšomabele e ile ya gatelelwa kudu. Sehla se se fetilego e be e le se sebotse go feta ka ge dibjalo di bjetšwe ka "ditshenyegelopšalo tša kgale" (old price inputs), mabele a rekišitšwe ka "dithekišo tše mpsha" (new crop prices), mme mafelong a mantši pula ye e nelego e ile ya feta ya palogare. Go na le batšweletši ba se kae fela bao ba nago le tšhelete ya go lekana ya go bjala dibjalo tša bona ntle le go kgopela kadimo. Ge poelo e le ye nnyane mme tswalo ya tšhelete e le ya godimo, dikgonagalokotsi tšeo di sepelelanago le tšweletšomabele e ba tše kgolo ka moo di sa lokafatšego kadimo ya tšhelete ye ntši yeo e nyakegago ya go bjala dibjalo.
Mekgatlo ye mentši yeo e adimago batšweletši tšhelete e nyaka peelo (bond) mabapi le phahlo (property) yeo e rekwago go lota kadimo. Batšweletši bao ba hirago naga goba bao ba dulago nagengkopanelo ga ba kgone go diriša naga yeo bjalo ka toto (security) mme ka fao dikgopelo tša bona tša go adima tšhelete ga di atlege.
Mekgatlo ye mentši yeo e adimago batšweletši tšhelete e nyaka inšorense mabapi le ditshenyegelopšalo (input insurance) go lota kadimo. Le ge go le bjalo, inšorense ye, ge e dumelelwa, e thoma go šoma fela mola dibjalo di tšweletše mmung, eupša ka nako yeo bontši bja ditshenyegelo bo šetše bo lefetšwe. Mekgatlo ye mengwe ga e nyake go fa motšweletši tšhelete pele ga ge inšorense e dumeletšwe, seo se emišago ditaba felo gotee (catch 22 situation). Bothata bjo bongwe ke gore inšorense e tiišetša (karanta) fela tekanyo ya 65% ya ditshenyegelo - karolo ye e šalago e karanta ke mang?
Manyami ke gore go fela go eba le batšweletši bao ba sa hlomphego kwano ya bona le mekgatlo yeo e ba adimilego tšhelete go e bušetša ka nako mme se se tsarošitše mekgahlo ye ditsebe.
Bolemi bo boima mme kgonagalokotsi (risk) e golela godimo go ya ka tlhokego ya boitemogelo. Ge mellwane ya poelo e le ye menyane, diphošo di swanetše go šitišwa. Batšweletši ba ba hlabologago gantši ba sa godiša bokgoni bja bona bja go lema, ka fao mekgatlo ya tšhelete ga e ba tshepe ka moo go nyakegago.
Batšweletši ba ba hlabologago ke "baithuti" mme ba hloka thušo, thuto le keletšo.
Bahlankedi ba Kgoro gantši ba hlaela bokgoni bja go thekga batšweletši ka thušo ya boleng bjo bo nyakegago. Ba bantši ga ba na boitemogelo bja tirišo bja temo mme le ge ba rata le gona ba na le boithutelo bja akademiki bjo bo nyakegago, ba palelwa ke "go kgatha tema".
Go ruta batho go a tura le gona go tšea nako. Dikgoro tša mmušo di na le bahlankedi ba bantšintši bao ba golago tšhelete go phetha mošomo wo o itšego, eupša ba mmalwa ba hloka bokgoni bjo bo nyakegago. Ge dikhamphani tša praebete di amega, go swanetše go lefa mang?
Batšweletši gantši ga ba na nnete ya gore ke dikeletšo tša mang tšeo ba swanetšego go di ela hloko - tša balemiši ba kgoro Goba tša molemoši wa kgwebo ya agri yo a thušago motšweletši ka go mo adima tšhelete Goba tša mokgatlo wa diphahlo woo o thušago Goba tša moeletši Manyami ke gore ga ba bolele selo se tee ka mehla?
Go ithuta go lema go akaretša maitekelo ao a sepelelanago le dikgonagalokotsi tše kgolo - ge batho ba tlile go ba batšweletši, ba tla dira diphošo. Seo se nyakegago kudu ke totego ya batšweletši bao ba welago mathateng. Mo lebakeng le batšweletši ba bangwe ba na le mahlatse ka ge ba thušwa ke kgwebo ya agri ka tšhelete, ka fao ba kgona go tsenela thušo (grant) ye e tšwago go "Maize Trust" go reka kalaka, difosfate le inšorense ya ditshenyegelopšalo (input insurance) (mabapi le mašemo a bona a lehea). Le ge go le bjalo, go na le batšweletši ba bangwe ba ba hlabologago bao ba sa bjalego lehea goba bao kgopelo ya bona ya kadimotšweletšo (production loan) kgwebong ya agri e sego ya atlega - batšweletši ba ba hloka thušo mabapi le theko ya kalaka, difosfate le inšorense. Go ka thabiša bjang ge mmušo o ka dumela go thuša batšweletši ka go ba tshepiša totego ye e nyakegago.