Vandeesweek, op soek na 'n knipsel op versoek van 'n vriend, haal ek die groot plakboek uit waarin ek gedurende die tagtigerjare alle knipsels, boekresensies, artikels ensomeer geplak het.
En op die ingewing van die oomblik besluit ek om van die foto's by die koerantberigte met my selfoon af te neem, bietjie te manipuleer om hulle duideliker te maak. Hier is die resultate:
Van hierdie foto kan ek nie veel onthou nie, behalwe dat dit by my woonstel geneem is & dat die joernalis daarop aangedring het dat hulle 'n foto van die peinsende digter wil hê. Ek was nie geneë om dit te doen nie. Koerante wou altyd 'n foto hê van òf hierdie pose, òf een waarin jy 'n boek vashou. Die rekwisiete van jou bedryf. Ek dink ek het daarin geslaag om my wrewel te verskans, & het stilweg gesweer dis die laaste keer wat ek dit doen. En dit was.
Die volgende oggend was verskriklik, ek het die volle effek van die hangover ervaar, & ook dié van alkoholvergiftiging. Ek moes na 'n dokter gaan vir 'n inspuiting. Dit was die eerste & enigste keer wat ek dronk was, & ek kon nie verstaan waarom jy jouself aand vir aand, of naweek vir naweek aan soiets sou wou blootstel nie.
Van hierdie foto kan ek nie veel onthou nie, behalwe dat dit geneem is in die tyd toe ek in Sunnyside, Pretoria gebly het. Dit is die ander 'pose' waarvan ek gepraat het, die een met die boek in die hand. Vir 'n verskil was die resultaat nie te onaardig & selfbewus nie.
Hierdie drie foto's is van 'n berig wat verskyn het in The Pretoria News. Met die deurgaan van die knipsels het dit my nogal opgeval hoeveel van die berigte in die Engelse pers verskyn het, iets wat vandag 'n rariteit is. Afrikaanse skrywers wat in o.a. in Engels vertaal is, sal vandag nog die Engelse pers haal, maar Afrikaanse digters, verál jóng Afrikaanse digters (want ek was nog maar 'n beginner) - not so much.
Geneem tydens die bekendstelling van o.a. SA Literature 1981, in Pretoria. Ek & prof. Louis Eksteen is opgekommandeer om met die boeke te poseer. Hy was 'n gawe man, & ek was baie afgunstig op sy taalkennis. Waarom die baard? Sou nie kon sê nie. Ek wou waarskynlik 'n ander soort ou aantrek ;-)
Daar is ook 'n storie aan hierdie foto verbonde. Ek & die jong Theunis Engelbrecht (hier nog op skool in Bethlehem, in die Vrystaat) het gay gedigte voorgelê aan die literêre tydskrif Standpunte, dié plek om gepubliseer te word as jong digter. Dit het verskyn in Standpunte 163 & het 'n storm ontketen waarop nie een van ons bedag was nie. Kort ná die verskyning van die gedigte verskyn daar in Beeld 'n berig "Gedigte vir mans - déúr mans!" In die berig het digter Wessel Pretorius die gedigte aan die groot klok gaan hang & ons twee in die kalklig gestoot. Dit het gely tot allerlei verspotte verduidelikings oor wie die sprekers in die gedigte was, dat dit vroulike sprekers kon wees etc, beledigings is oor en weer geslinger (meestal tussen my & Wessel), totdat Stephan Bouwer in 'n stadium ingetree het & dit stopgesit het.
Maar die aap was uit die mou. In daardie stadium was beide ek & Theunis in die kas & nie gereed om eers teenoor onsself te erken dat ons gay was nie, wat nog te sê die publiek, ons familie, my werkgewers, sy ouers, mede-skoliere. Dit is moeilik om vandag vir jongmense wat grootgeword het binne 'n konteks waar die openbare aanvaarding van gay seksualiteit 'n gegewe is, te verduidelik hoe dit in die Tagtigs was.
Die twee geleenthede wat ek met Tafelberg sou saamwerk, het beide skipbreuk gely oor, m.i., 'n kultuur van benepenheid by die uitgewery & die uitgewer. Ek het uiteindelik beide boeke van Tafelberg weggevat. My bundel Nagsweet het in 1991 by Taurus verskyn, & die bloemlesing met erotiese gedigte wat ek & Antjie Krog saamgestel het, Die dye trek die dye aan, het in 1998 by H&R verskyn. Dis in sulke tye van krisis wat mens jou uitgewer werklik leer ken.
Daar is die soeke na die minnares, die verlore liefde, en deur geografiese reis word die gedig telkens ‘n ander plek gegee, oral “ken die hart sy verdriet”. Ook die verlore liefde word, deur die pyn heen, uiteindelik simbool. Die rusteloosheid van die digterlike gemoed wil steeds nuwe vergesigte bereik, nuwe wêrelddele ondersoek, en ‘n digterlike gesprek voer, met digters, maar ook die mens in sy weerloosheid. Soos ook reeds uit hierdie inleidingsgedig blyk, is die humor en die satire en die ironie basiese bestanddele. Faust is steeds aanwesig, “der Geist der stets verneint”.
Die figuur oor wie die gedig handel, word ook die openingswoorde van die teks. Dit word in verband gebring met haar dood in die tweede reël:
Nou word Monroe nie net stof vir ‘n vers nie, maar sy word die gedig self. Die elemente wat Monroe se wêreld bepaal het, is ook die domein van die gedig. Binne die Hambidge-oeuvre is sy muse, gedig, simbool, weerlose mens en die verlore geliefde.
De Lange se gedig het die kriptiese titel “MM”. Sy word gereduseer tot twee letters, maar ook is sy so bekend dat haar voorletters die mens aandui. In De Lange se vers word ook verwys na die begeerlikheid wat sy inhou, maar hoe sy dus net oorbly met
Buite hierdie “salon-wêreld” is die die woeste oseaan wat druis in sy stuwing teen die hawemuur. Binne hierdie geweld van die see klink ‘n kreet op, hoorbaar bloot deur die andersheid van die geluid. Oor die program praat die voordragstem oor ‘n allotroop, ‘n wending in ‘n gedig. Drie stemme praat saam: die stem uit die domein van die letterkunde, die kreet wat angs en skok registreer, die oorweldigende en primordiale geluid van die oseaan. Al hierdie gegewens word verwerk tot gedig. Die verhaal van die seun word herlei tot die stort in die see van die legendariese Ikarus, ook ‘n jongman. Albei reik na bo, sy dit in vlugaksie of in toneeltalent. Albei vind hulle einde in die dieptes van die see. Die kontraste wat in die gedig gestel word, dui op die normale bestaan teenoor die primordiale, die oerbron van chaos; dit open ook ‘n ander mitologiese en simboliese waarde van die see, te wete dat dit enersyds dui op ondergang en andersyds op herlewing; ook dat die see die vormlose voorstel terwyl die gedig orde skep. Die verdrinking gebeur in die vroegdag, in die gang van lewe, en die see in sy woestheid is paradoksaal pragtig om na te kyk. Die opkoms en ondergang van die son, draer van lig, dui simbolies op sterf met sonsondergang, en nuwe lewe met sonsopkoms. Die lewe is ‘n kringloop, ook dié van die mens. Jeug is by uitstek beeld van lewe en verwagting. Daarom word hierdie seun se lewe in die teks beskryf as “ ‘n Ongeleefde lewe, onvervuld”. Die see is ook beeld van konstante beweging, gedurige wendinge, allotrope.
Die gedig sluit egter nie in die jambiese metrum nie, maar ontsnap uit die samehang van taal, simbool en ritme tot die gevoelslewe van die mens. Die taalmiddele maak die teks oop vir elegie en deernis. Die deurvoelde smart van die seun se dood bind wrede lewe en die gedig tot simbiose. Teen die agtergrond van die letterlike gebeure lyk die gedig na ‘n “letsel”, ‘n “yk” van die tragedie van dood en die mense daarby betrokke. Tog, juis die gedig bring die dooie terug na die lewe van herinnering, yk inderdaad die tragiese gebeure en ontruk dit aan die vergetelheid. Die gedig bly ‘n prik van die herinnering, dit stol die jeugdigheid van die seun binne die grense van die woord en beeld. Die ellende is helaas onvertaalbaar, die pyn kan nie deur die gedig genees word nie, maar dit bring perspektief, dit stel ruwe werklikheid binne die tydloosheid van die woord, die kuns.Auden se woorde bied die troos en die sluitstuk vir die vers – een gedig vind voltooiing in ‘n ander. Ikarus en die seun op Hermanus word geskei deur totaal verskillende ruimtes en tye, ook deur legende en werklikheid, maar hulle word verenig in die dood, in die samesyn in die primordiale waters.
Hambidge slaag in hierdie vers uitstekend daarin om die pyn van die realitiet te versoen met die gedig, ‘n medium wat so toeganklik is vir die pyn.
Duidelik ‘n spel op Krog se betrokkenheid by en uitsprake oor die politiek. Tog ook weer ‘n gesprek oor die letterkunde en die politieke dimensies. Hierdie patroon volg sy by verskeie ander digters soos Breyten Breytenbach, Wilma Stockenström en T.T. Cloete. By laasgenoemde speel sy weer met die tematiek van sy gedigte:
Wat gebeur as hy wel uitgaan na ‘n braai? In sy korset van manlike middeljarigheid gaan hy gestewel in swart geklee – ‘n toegewing aan twee wêrelde, twee “geslagte”. Die drif en die begeerte is nog dieselfde, maar die jare van sy leeftyd dring aan op decorum. Soos dit betaam, loop hy die ronde van bekendstel en groet, en word hy voorgestel as Johann-die-digter, en plegtig skud hy hande. As Johann-die-digter-van-die-erotiek word hy steeds begeer, en bring sy blote teenwoordigheid seks in die braaigangers se gemoedere. Maar hierdie Johann wil eerder met twee ander groot naamgenote apart wees. Soos Johann(es) die Doper wil hy tegelyk afstand hê, maar in sy digkuns die woorde van die vlees voortbring. Soos hierdie Bybelse figuur wil hy in die woestyn van eensaamheid en wilde drome verkeer. Hy begeer nie die ruwe seksuele blootstelling aan Salome nie, maar die eensaamheid en gesprekskrag van die woord. Soos Johann(es) op Patmos soek hy die volslae vereenselwiging met die eensaamheid op die klipperige eiland Patmos. Daar kan hy sy digterlike en profetiese woord ontwikkel en aan ‘n diep verlange woorde gee. Nader tuis wil jy Johann de Lange wees wat porno's kyk, hy wil nie afgeneem word in ‘n rok en die verwyfde partytjiegangers vermaak nie. Hy is tevrede daarmee dat talle seuns sy boeke gelees het agter ‘n toe deur, en gretig was om weg te kom van die manlike (?) aktiwiteit van rugbyspeel vir die lyflike vreugdes. Heel middeljarig, maar in ‘n skielike oomblik luister hy verstom hoe losbandig vandag se jongmense is. Die skelm plesiertjies en verkenning was tog eintlik onskuldig, eintlik verkenning. By sulke geleenthede dink hy aan die dood wat die grond oopskeur en lees en vlees van mekaar skei. As hy te vroeg vertrek, wonder hy of daar die verwagting was by van die gaste van ‘n blow job agter ‘n struik. Hy breek met die wêreld van vleeslike genot en verwagting. Hy ry terug , die wind het gaan lê, die kole smeul tot as. Onder die lamppale wonder hy hoekom hy nog skryf!