SA kan dalk by Pole leerSuid-AFrika kan dalk by Pole leer. Foto: Poolse vlag deur Kpalion via Wikimedia Commons In Pole gebeur tans iets merkwaardigs wat lesse vir Suid-Afrika inhou. Dit gaan om ’n populistiese regering wat die demokrasie ondermyn en deur ’n lewendige burgerlike samelewing beveg word. Skaars ’n maand ná die laaste algemene verkiesing in Pole is ’n regering in Warschau aan die bewind wat ’n taamlik goeie idee gee van watse verwoesting ’n oordrewe ideologies ingestelde regering kan aanrig. En, ondanks die feit dat dit ’n regse, nasionalistiese party – “Reg en Geregtigheid” – is wat nou dáár regeer, is die ooreenkomste met wat veral sedert pres. Jacob Zuma se bewindsoorname in 2009 in Suid-Afrika gebeur, enorm. “Reg en Geregtigheid” se leier is die nasionalistiese Jaros Kaczyński. Hy het twee ander mense as sy marionette na vore geskuif om as president (Andrzej Duda) en eerste minister (Beata Szydlo) te dien. Maar agter die skerms is dit Kaczyński wat die kitaar slaan en bepaal wat gebeur. Kaczyński se party het aan die bewind gekom met ŉ interessante mengsel wat jy ook by ander populistiese partye in Europa aantref – ŉ gekombineerde boodskap van felle nasionalisme en ŉ ekonomies sosialistiese benadering. In 1989 is ŉ ongewilde kommunistiese diktatuur deur ŉ geweldlose opstand onder die Pole tot ŉ val gebring. Die leier van die opstand was die charismatiese leier van die vakbond Solidariteit, Lech Wałesa, wat Pole in ŉ demokratiese land omgeskep het. Allengs het Wałesa se opvolgers egter aan die mag gewoond geraak, hoofsaaklik aan hul eie plekkie op die soustrein begin werk, korrup en ondoeltreffend geword. Dis kortpad om die Poolse politieke geskiedenis sedertdien te beskryf, maar ek het nie plek om alle nuanses weer te gee nie. Die belangrike punt is dat die kiesers moeg geword het vir korrupsie, onbekwaamheid en verbreekte beloftes, en hulle het toe gemeen Kaczyński moet ŉ kans kry. Binne ŉ maand het dit egter geblyk dat hy niks meer as ŉ Rottevanger van Hameln is nie. In dié paar weke sedertdien het hy ŉ hele rits maatreëls laat deurdruk wat die demokrasie behoorlik aangetas het. “Reg en Geregtigheid” het, soos die ANC in Suid-Afrika, ŉ volstrekte meerderheid in albei huise van die parlement, wat beteken dat daar slegs drie beperkings op sy mag is: Die grondwet, die konstitusionele hof, en die burgerlike samelewing. Kaczyński se eerste stap was om die bekragtiging van vyf konstitusionele-hof-regters wat nog onder die ou bedeling aangewys is en wat in die verlede altyd ŉ blote formaliteit was, te kanselleer. Pleks daarvan het hy die benoeming van vyf ander mense, almal lojaliste van sy eie party, deurgedruk. Bowendien behandel die parlement vandeesweek ŉ bykomende voorstel dat die 15 regters van dié hof nie – soos tot dusver die geval was – beslissings deur ŉ gewone meerderheid kan neem nie, maar slegs deur ŉ tweederde-meerderheid. Waarmee hy nie slegs die konstitusionele hof ondergrawe nie, maar ook die grondwet en die demokrasie self. Jerzy Stępień, ŉ vorige president van die konstitusionele hof, het dit reguit ŉ “staatsgreep” genoem. Ook wil die regering die geskiedenis herskryf deur die staatsubsidie van ŉ rolprent soos Ida in te trek. Hierin word die moord op ŉ Joodse familie in die Tweede Wêreldoorlog behandel, en word die pynlike geskiedenis van Poolse antisemitisme aan die kaak gestel. Dis amper soos om die ANC se eie vertolking van sy “onselfsugtige heldegeskiedenis” van die stryd teen apartheid in twyfel te trek. Nou het Pole sedert die dae van Solidariteit ŉ lewendige burgerlike samelewing. En toe dit duidelik word welke rampsalige keuse hulle gedoen het, het die breë burgerlike samelewing sy stem dik begin maak. Twee opeenvolgende naweke het die strate en pleine van die groot stede, soos Warschau, Poznan, Gdansk en ander plekke met tienduisende betogers vol gestroom, mense wat geëis het dat die demokrasie nie aangetas word nie. Binne twee weke het die gewildheid van die nuwe regering geduik van die 52% wat hy in die verkiesing behaal het, tot 27% nou. Lech Wałesa, nou al taamlik bejaard, het tot verset opgeroep en selfs gewaarsku dat die regering ŉ “burgeroorlog” kan uitlok. Luidens berigte is dit veral die ouer kiesers, wat nog die donker dae van die kommunistiese diktatuur onthou, wat in opstand kom. In die Duitse konserwatiewe dagblad Die Welt word die Poolse regering se beleid só getipeer: “Hy bring die media in gelid en beset sleutelposisies in staatsondernemings, geheime dienste en polisie met sy getroues. Dit lyk of daar geen taboes vir die regering is nie.” Klink baie soos die “ontplooiing” van “kaders” in sleutelposisies in Suid-Afrika ook. Nie dat dit indruk op die nuwe regering maak nie. Kaczyński.het Poolse kritici wat deur Westerse media aangehaal is, as “die ergste soort Pool” en “Gestapo-medepligtiges” uitgeskel. (Klink amper soos adv. Thuli Madonsela, wat volgens die ANC ŉ “CIA-agent” is!) Premier Szydlo het die betogers minagtend afgeskryf. “Diegene wat die proteste organiseer, is dié wat mag, voorregte en invloed verloor het,” het sy luidens berigte op die nasionale televisie gesê. Dis soos daardie polities korrekte bleeksiele in Suid-Afrika wat alle teenstand teen die ANC (en vir die behoud van Afrikaans se grondwetlike regte) as ŉ terughunkering na apartheid beskryf. In Pole word dit, soos dit in Suid-Afrika in sekere mate reeds is, ŉ diktatuur van die meerderheid. Hoe dinge daar gaan ontwikkel, kan natuurlik nie nou gesê word nie, maar wat wel duidelik is, is dat die Pole nie die erosie van hul vryheid sonder slag of stoot gaan aanvaar nie. Natuurlik moet ŉ mens bogenoemde ooreenkomste nie oordryf nie. Apartheid was ŉ outoritêre stelsel, geen totalitêre diktatuur soos die kommunisme in Pole nie. Ook het ŉ etniese minderheid in Suid-Afrika ŉ meerderheid oorheers, terwyl daar nie eintlik etniese verskille in Pole is nie. Tog kan Suid-Afrikaners gerus goed kyk wat in Pole gebeur. Sonder om te maak asof die bedeling van 1994 perfek is – dit is nie – is daar talle aspekte wat uiters bruikbaar is om ons vryhede te verdedig. Dis waarom duisende Suid-Afrikaners verlede week vir die verwydering van Zuma kon betoog. Dis nie te sê dat die betogings in sowel Pole as Suid-Afrika in hul doel gaan slaag nie. Maar wat tans in die breë in Pole gebeur, kan ŉ goeie les wees vir Suid-Afrikaners van alle kleure en bevolkingsgroepe om na te volg, en ŉ goeie voorbeeld om na te volg. Die demokrasie is die moeite werd om te verdedig.