David Kramer stem ooreen met Springsteen. Volgens hom is outentisiteit ’n uitdrukking van waar jy vandaan kom, jou lewenservaringe en jou reaksie tot jou omgewing. Ek onthou ’n gesprek met Kramer by Kunstekaap waar hy genoem het hoe belangrik dit is dat jy as liedjieskrywer weet hoe die skoene lyk wat die mense oor wie jy sing. Jy moet weet hoe die skaduwees in hulle strate val. Die woorde het my bygebly. Want een ding is seker, wanneer David Kramer oor ’n karakter sing, kan ons hom voor ons sien, amper asof ons hom self ken. Ons weet waar hy vandaan kom.
In die klassieke wêreld word musiek dikwels as outentiek beskryf indien die werk en die komponis herkenbaar is. Ek gebruik die klassieke verwysing om een so herkenbare Suid-Afrikaanse kunstenaar uit te lig. Amanda Strydom. Sy het ’n internasionale genre haar eie gemaak, haar stempel afgedruk en seker gemaak dat die luisteraar binne die eerste paar akkoorde van enige van haar opnames, weet dit is sy wat sing. Volgens Strydom beteken outentiek vir haar iets anders as die gewone. Sy glo dit is juis die kunstenaars wat kies om nie die kudde te volg nie, maar hul eie koers wat outentiek is. Sy noem wel dat dit ’n smal, maar bevrydende weg is. Ons weet wel die pad kan smal wees. “My pa het dikwels Tretchikoff as voorbeeld gebruik. Hy het my dikwels gevra of ek in ’n wêreld van supply and demand ’n Van Gogh of ’n Tretchikoff wil wees. Een het geskep wat die massas wou hê en een het sy eie kop gevolg. Een kon kos op die tafel sit en erkenning in sy eie leeftyd geniet, terwyl die ander ’n arm man moes sterf. ’n Mens kan raai watter pad my pa graag wou hê ek moes stap. Daar was tye wat ek gewonder het of hy nie dalk ’n punt beet het nie.”
Soos Amanda ook tereg sê: “Daar is hordes kunstenaars wat baie suksesvol is (finansieel én wat gewildheid betref) wat glad nie outentiek is nie. Ek dink net dat oorspronklikheid, andersheid, varsheid, meer uitstaan teenoor die middelmatige.” Sy erken ook dat smaak verskil, dat daar plek is vir almal onder die son, dat sommige gehore daarvan hou om verras te word, terwyl ander die bekende verkies. “Dis seker ’n gevoelsding,” sê sy.
Outentisiteit en gemeenskap gaan hand aan hand. Dit is belangrik dat die luisteraar die konteks van die kunstenaar se bedoelinge verstaan en dit kan tog soms gebeur dat die luisteraar nié belangrike aspekte van die werk verstaan nie. Dit kan ’n baie ongemaklike situasie wees, vir beide kunstenaar en gehoorlid. Dit is seker hiér waar kultuur ’n rol begin speel.
Op plaaslike vlak verwys Anton na ’n tyd toe baie ouer weergawes van die FAK-liedjies eintlik vertalings van Duitse (dink “O, Boereplaas”) en Amerikaanse (“Sarie Marais”) oorsprong was. David verwys ook na die tyd waarin Country en Western groot was in Suid-Afrika, ’n nabootsing van outentieke Amerikaanse musiek. Dit was volgens Goosen en Kramer eers tydens die Musiek en Liriek Beweging in Suid-Afrika (1979) dat oorspronklike liedjies uit eie bodem (in Afrikaans) gekom het. Waarom juis in 1979?
Anton skryf die beweging aan die inisiatief van Merwede van der Merwe, Rosa Keet en ’n paar ander toe. Die Musiek en Liriek Beweging was volgens Anton ’n doelbewuste beweging om die standaard van Afrikaanse musiek te verhoog. “In retrospek was dit soos ’n Rubicon wat oorgesteek is.” Die kernfokus was om substansiële lirieke te produseer.
En vandag? Ek is van mening dat daar nie tans veel van ’n poging deur kunstenaars aangewend word om ons huidige tyd, plek en omstandighede in ons musiek vas te vang nie. Dit voel soms vir my asof, veral in die wit Afrikaanse gemeenskappe, soveel as moontlik gedoen word om “ongemaklike” onderwerpe te vermy. Ek het meer en meer begin soek na kunstenaars wat iets te sê het, wat nie net Europese en Amerikaanse musiektendense naboots nie. Die vraag is natuurlik of dit werklik nodig is om alewig iets te moet sê? Dan herinner ek myself aan die treffende stelling van David Kramer: “It is the artists’ responsibility. If you’re not an artist, it wouldn’t concern you.” Kan ons werklik met eerlikheid glo dat nou nié ’n tyd is om iets te sê nie? Amanda meen sy sal altyd oor sosiale kwessies skryf, maar probeer die balans tussen die meer gewigtige en ligter liedjies handhaaf wanneer sy ’n produksie saamstel. “Ons is ’n vuisvoos nasie. Dis tyd vir salf en pleisters.” Soos David ook erken: “… musiek vertolk verskeie rolle. Ons kry onder andere dansmusiek, polities gedrewe musiek, ontspannende musiek en soveel ander soorte. Nie alle musiek is liriekgedrewe en gemik om ’n individu aan die dink te sit nie. Dit is wel belangrik dat die musiek met dieselfde integriteit en eerlikheid geskep word.”
Bezuidenhout verwys wel in sy artikel na ’n paar musiekgroepe wat hul klank en stem gebruik het om iets oor ons huidige tyd, plek en ervaringe te weerspieël. Hy verwys in 2007 na Riku Lätti, die Melktert Kommissie en Fokofpolisiekar. Vir my staan Fokofpolisiekar uit. Ek het hul impak beleef. Dit het nie as sulks met my geresoneer nie, máár ek kon voel en sien hoe hul musiek en lirieke met die jeug geresoneer het, en dit was verfrissend om te sien dat ’n orkes ’n sekere demografie in Suid-Afrika so kon raak. Schalk van der Merwe skryf dit toe aan “… die dringendheid van die musiek, die intensie en die eerlikheid in hoe hulle hulself uitgedruk het. Jy weet hoe lyk en voel die jeug van Bellville …” Stilisties was die musiek nie uniek nie, maar dit was uniek in Afrikaans.
Schalk lig ’n interessante onderwerp oor hedendaagse Afrikaanse musiek. Dit is vir my belangrik om dit te noem omrede ons hier oor gemeenskap praat, en ’n gemeenskap van musiekondersteuners het ons nodig. ’n Kritiese gemeenskap. ’n Gemeenskap wat kan onderskei tussen koring en kaf. ’n Gemeenskap wat ’n beweging kan dryf in ’n tyd waar verandering noodsaaklik is. Die régte soort verandering. Schalk raak dié onderwerp ook in sy boek aan – die konsep van gelokaliseerde kultuur teenoor internasionale kultuur. Volgens hom word die uniekheid van die individuele kultuur altyd onder druk geplaas deur die globale proses. Hy praat oor kulturele dedifferensiasie. In Suid-Afrikaanse konteks verwys hy na die alomteenwoordige vrees dat Afrikaans as taal gaan erodeer in ’n multi-kulturele Suid-Afrika en globaliserende wêreld. “Dit is ’n teer punt vir baie mense – die plek van die taal.” Ons weet dat daar ’n paar kunstenaars is wat juis hierdie vrees uitbuit en polariserende kuns kweek wat verdere politics of the self aanhits. “Soveel word vergewe in populêre Afrikaanse musiek, net omdat dit in Afrikaans is. Mense mis die punt en besef nie dat dié musiek uiteindelik skadelik is vir die kultuur nie,” meen van der Merwe. “Bygesê, daar is Afrikaanse kunstenaars wat ongelooflik is, maar is hulle altyd aan die serving end van openbare waardering? Soms. Maar nie altyd nie.”
Schalk meen die publiek moet meer krities begin luister – net soos hulle krities kies tussen drie produkte op die winkelrak. “Hoe meet jy die waarde van ’n musikale produk? En is jy so krities teenoor jou musiekkeuse soos jy is teenoor die produkte/ handelsmerke wat jy kies? Op dié stadium wil dit voorkom of ’n mooi melodie en ’n lekker beat aan die orde van die dag is.”
Wilna Snyman het op ’n slag in reaksie tot ’n musiekblyspel wat sy bygewoon het, gesê hoe verfrissend dit was in die “… see van middelmatigheid”. Die woorde het my bygebly. Die oorspronklike en die onoorspronklike sal altyd daar wees. Die gehoor sal altyd daar wees.