Ke ka lebaka lang ge dibjalo di sehlafala dihleng tša pula ya go fetiša?
Caption: Mmu wo o khošego meetse o huetša go gola ga bontši bja dibjalo.
Mohistori wa Moisemane, H.G. Willis, o kile a bolela a re histori ya batho ke peano gare ga boithuti le kotsi. Go batšweletši ba dibjalo mafelong ao pula e nago selemo mono Afrika-Borwa, kudu bao ba dulago dikarolong tšeo di tlogago di omile (semi-arid), peano ye ke nnete ya letšatši le letšatši.
Mafelong ao go tlogago go omile, mekgwa ya go tšweletša dibjalo e beakanywa go šitiša tšhošetšo ya ka mehla, e lego komelelo. Se re se dira ka go fetola kitlano ya dibjalo (plant densities); ka go diriša bokaakang bjo bo nyakegago bja monontšha go ya ka poelo ya lebakatelele; ka mekgwa ya go lema ya go babalela meetse, kudu ka nepo ya go godiša tsenelelo; ka go bjala ka nako ye e nepagetšego le go kgetha dikhalthiba tše di phologago bakaone komelelong, bjalobjalo. Dikhalthiba tše di wela sehlophengkakaretšo sa dibjalo tše di bitšwago "mesophytes", tšeo di melago bokaone mabung a monola, eupša ao a tsenwago ke moya (aerated soils). Medu ya dibjalo tše e itlwaeditše gabotse go nyaka meetse le phepo mmung, mohlala: medu ya lehea e tsenelela mmung sebaka sa 24 mm ka letšatši mme e ka fihlela botebong bjo bo sa fetego 2 - 2,4 m bophelong bja lona, go ya ka popego ya mmu.
Pula ye e fetišago e ka šitiša go mela ga medu kudu goba ya go emiša, go swana le sehleng sa gonabjale, fao dibjalo di bjetšwego dikgweding tša Desemere le Janaware. Pula ye e nago go feta tekanyo mafelong ao a sa gamolego gabotse, e hlola kgobelo ya meetse ao a šutišago moya wo o lego mmung. Tshepelo ya mathomo ye bohlokwa ya fisiolotši (mediro ya ditho tša semela) ye e huetšwago gampe, ke go buša moya ga medu; dimela di hloka bokaakang bjo bo itšego bja moya (oksitšene) medung ya tšona. Banyakišiši ba bontšhitše boitekelong gore ge moya o hlokega ka botlalo mmung, go mela ga medu go ka emišwa lebakeng la metsotso e se mekae. Le ge go le bjalo, dimela di fapana ka moo di lwantšhago go khora meetse ga mmu. Mohlala: dimela tša mohuta wa "hydrophytes" (ke go re tše di ratago meetse) tša go swana le reise, di itlwaeditše gabotse go fenya mabaka a tlhokego ya moya mmung. Le ge go le bjalo, dimela tše ga di kgone go gola mmung wo o tsenwago ke moya wo montši, di a hwa. Medu ya dimela tša go swana le menawa (dinawa tše di omilego, soya, le tše dingwe) tše di huetšwago gabonolo ge go hlokega moya mmung, e hwa matšatši a se makae morago ga ge mmu o khorišitšwe meetse. Dibontšhi tša mathomo tša tshenyego ye e hlolwago ke go khora meetse ga mmu, di ka tšwelela morago ga iri goba tše pedi, mme tshenyego ya ruri e ka bonala morago ga diiri tše 24, kudu matšatšing ao letšatši le fišago.
Ge semela se šitišwa go buša moya, mehola ye mengwe ye bohlokwa ya sona, bjalo ka go gola le go mona meetse le phepo, le yona e a šitišwa. Le ge go na le meetse a mantši dimela ga di kgone go mona ona le phepo. Go ya ka kgato go goleng ga semela, dibontšhi tše di itšego di ba gona. Mohlala: ge go buša moya ga medu go fokotšega kgatong ya go gola (vegetative stage) ga lehea, go mona meetse go tla fokotšega ka go lekanyetša, seo se huetšago go mona phepo. Mabakeng a mohuta wo sebontšhi seo se bago molaleng ke go sehlafala ga matlakala (chlorosis) ka baka la go fokotšega ga setalafatši (klorofile). Se se hlolwa kudu ke tlhaelo ya naetrotšene semeleng, le ge fosforo, potassiamo le dielemente tše dingwe tša phepo di hlaela le tšona. Ka nako ye semela se tla šutiša naetrotšene go tloga go matlakala a a godilego go ya go a mafsa ka nepo ya go tšwetša pele go gola ga sona. Ge go khora meetse ga mmu go sa kgaotše, mahlogedi a a fokotšega mme sephetho ya ba tahlego ya poelo.