Orania, federalisme en vryheidJoost Strydom, uitvoerende hoof van die Orania Beweging. (Foto: Reint Dykema) Orania, federalisme en vryheid, so lui die titel van ŉ aanbieding wat ek onlangs gelewer het. Federalisme (waaroor ek myself nie as ŉ kenner beskou nie) is ŉ regeringstelsel waar mag afgewentel word deur ŉ nasionale regering na provinsies of gebiede en daar dus ŉ magsverdeling tussen plaaslike en nasionale regering is. Orania is tans nóg deel van ŉ federale staat, nóg volledig vry. Om dus te praat, of in hierdie geval te skryf, oor Orania, federalisme en vryheid verg oortuigingsvermoë, waagmoed en ŉ bietjie verbeelding. Is daar ŉ verwantskap tussen hierdie drie dinge? Vryheidslesse by die ANC? Op ŉ vraag van generaal Constand Viljoen oor ŉ volkstaat vir Afrikaners, het die destydse adjunk-president van die ANC, Thabo Mbeki, so geantwoord: “Show us the animal! General, if I were you, I would have created the facts on the ground and then confront us with a reality we cannot ignore.” So het die Volkstaatraad destyds ŉ les in vryheidsdenke by die ANC gekry! Seker gepas, as ŉ mens onthou dat die ANC in daardie stadium pas ŉ suksesvolle “vryheidsbeweging” gelei het, tot so ŉ mate dat hulle die Nasionale Party (NP) se militêre, ekonomiese en politieke mag eenvoudig oorgeneem het. Hoewel min Afrikaners sal saamstem dat dit “bevryding” was, kan ons nie stry dat hulle die magsbalans eenvoudig op sy kop gekeer het nie. Die Volkstaatraad wou destyds die idee van ŉ eie gebied vir Afrikaners bevorder en met daardie denke het die Orania-idee, en die uiteindelike koop van die dorp, Orania, ŉ realiteit geword. Die aanhaling van mnr. Mbeki, of dit nou wetend of onwetend is, het die dryf in elke Oraniër-pionier geword. ŉ Verbete en vasbeslote oortuiging om suksesvol te wees deur ŉ nuwe realiteit te skep. Skep ŉ realiteit wat niemand kan ontken nie Terwyl die versoeking soms baie groot is om polities aanspraak te maak op die staatlike orde en grondgebiede van meer as 100 jaar gelede, of om met gebalde vuiste op en af te spring en iets van die ANC te eis, of allerhande nuwe gebiede op kaarte op sosiale media te deel, het dit bloot byna geen waarde in die werklikheid nie. Die Orania-manier was nog altyd om ambisieuse planne aan te pak deur klein te begin en realiteite te skep. Wanneer ons oor federalisme in Suid-Afrika praat, is daar twee beginsels. Die eerste beginsel is die politieke organisering van Suid-Afrika (ŉ staat waarvan die grondwet reeds sekere federale eienskappe insluit) as federasie. Die tweede beginsel is die doodeenvoudige grondvlakrealiteit dat Suid-Afrika só groot, só divers en só verskillend is dat dit doodeenvoudig realiteit word dat gebiede na mate van hulle demografiese, ekonomiese, en kulturele identiteit hulleself op ŉ sekere manier inrig, en dus ‘federaal lyk’. Die tweede beginsel is vir my as Oraniër van groter waarde, omdat dit eenvoudig realiteit word, en omdat dit geleentheid skep vir vars vryheidsdenke om te ontwikkel. Vier voertuie na vryheid Met ŉ ambisie wat eie is aan die mees omstrede dorp in Suid-Afrika, beskou Oraniërs onsself as ŉ voortsetting van die drie vorige voertuie na vryheid. Die bekende historikus en onafhanklike skrywer dr Louis Bothma het op ŉ keer uitgewys dat ons voorgeslagte telkens ŉ “voertuig na vryheid” gevind het, gepas vir die uitdagings van die dag. As Christelik-Gereformeerde volk moes ons protestante voorouers, veral die Hugenote en die Geuse, Europa onder die dreigement van geweld en dood verlaat om hulle geloof in Afrika te kom uitleef. Sommige het probeer om teenstand te bied deur die staat se geweld met geweld te beantwoord, maar dié wat ŉ toekomsvisie gehad het, het ŉ nuwe realiteit geskep deur by wyse van skepe (migrasie) ŉ voertuig na vryheid te vind. Later, onder Britse bewind en uiters onregverdige omstandighede het Afrikaners weer probeer om hulleself met geweld te verdedig (Slagtersnekrebellie), maar ŉ nuwe toekoms was net beskore vir diegene wat waarlik ŉ nuwe realiteit kon skep deur die Groot Trek: ŉ ossewa as vryheidsvoertuig. Na afloop van die Anglo-Boereoorlog en die daaropvolgende Unie van Suid-Afrika, het die rebelle van 1914 probeer om met geweld vryheid terug te wen. Dit was egter deur politieke organisering deur die Helpmekaar-beweging en die daaruitvloeiende politiek dat Afrikaners weer vryheid en later ŉ eie republiek kon bekom. Politieke organisering is ŉ meer abstrakte ‘voertuig’ na vryheid. Is federalisme ons volgende doelwit? Federalisme kan ŉ aantreklike dame wees, in die slegte omstandighede waarin Afrikaners tans is, selfs uiters aanloklik. Oraniërs egter, soek nie net ŉ koffie-afspraak met vryheid nie. Eie aan ons aard, soek ons ŉ volwaardige huwelik! Orania is en was, verbind aan vryheid. Vryheid is die doel, en federalisme en federale realiteite, kan ŉ onderdeel wees van die voertuig vir die pad na vryheid. Die vierde voertuig is nie een van bogenoemde nie, of miskien ŉ kombinasie van almal. Die Orania-idee is migrasie na ŉ demografiese gat: die grootste provinsie in Suid-Afrika met die laagste bevolking. Hier kan Afrikaners ŉ meerderheid vorm! Net soos met die Groot Trek, moet Afrikaners sekere dinge (fisies en metafories) agterlaat en die woesteny binnetrek. Daar is ook bepaalde “politieke” organisering wat moet plaasvind: dié keer is dit breë spektrum opvoeding van ons mense, die samesnoering van mense rondom die Orania-idee, die Orania-manier en meer. Die Orania-idee is ŉ kombinasie van die vorige ‘voertuie na vryheid’, met ŉ paar nuwe maar ononderhandelbare eienskappe daarby. Eie arbeid is byvoorbeeld ononderhandelbaar deel van Orania. Eie arbeid is inderdaad ŉ daad van verset, ŉ daad tot vryheid. Skep realiteite vir die toekoms Oor die Orania-idee se toekoms het professor Carel Boshoff eenmaal ŉ joernalis geantwoord: “Konfederaal as dit kan, soewerein as dit moet.” Soortgelyk aan federale stelsels, glo Oraniërs dat skakeling tussen gemeenskappe in die toekoms ŉ belangrike kenmerk van die geografiese gebied wat as Suid-Afrika bekendstaan, sal wees. Oraniërs verwys gereeld na ŉ gemeenskap van gemeenskappe. In eie reg, en op eie voorwaardes, steek gemeenskappe soms die hand uit na mekaar om ontwikkelingsidees uit te ruil, staatafhanklikheid te verlaag, en oor handel- en nywerheidsverhoudinge te praat. Soos wat Orania en sy mense meer en meer realiteite op grondvlak skep wat staatafhanklikheid verlaag, en ŉ politieke realiteit in ŉ vorm van “gebiedsfederalisme” skep deur infrastruktuur en entrepreneurskapasiteit uit te bou, is daar meer en meer om oor opgewonde te raak. Orania se sonplaas kan saam met private inisiatiewe reeds in meer as 30% van ons kragbehoefte voorsien (al het ons nog nie voldoende bergingskapasiteit nie). Orania se splinternuwe rioolplaas is modulêr uitbreibaar vir tot 10 000 Orania-inwoners. (Die afgelope twee jaar se bevolkingsgroei is 16,5% en 15% onderskeidelik, en meer en meer mense begin die Orania-idee verstaan.) Orania skep werklikhede, en werklikhede is die enigste pad na vryheid!