Is ŉ landelike Bantoestan ons voorland?Butterworth in die Oos-Kaap. Foto: Travelblog.org Die Transkei was die enigste tuisland of Bantoestan met ware territoriale integriteit wat onder die bewind van die Nasionale Party tot stand gekom het – anders as die ander onverbinde snippertjies wat ook “selfregering” gekry het. Dit het alles gehad wat nodig was vir sukses: goeie reënval van tussen 1 300 en 650 mm per jaar, van die land se beste grond, groot potensiaal vir besproeiing en enorme geleenthede vir toerisme. Altesaam 50 jaar ná sy onafhanklikwording is die Transkei steeds ŉ hartseerstorie ondanks al die projekte en miljarde rande kapitaalbesteding. Een van die groot probleme lê by eiendomsregte. Die staat en sy stamhoofde besit reeds ongeveer 30% van die land se grond. Sonder die reg van die individu om eiendom te besit wat behoorlik begrens is en met oordraagbare titelaktes sal die Transkei en ander landelike gebiede nooit hul fenomenale potensiaal bereik nie. Dit kan net beteken dat ons landelike toekoms dieselfde is as dié van ŉ mislukte Bantoestan. Tans is almal in die landelike gebiede – van bestaansboere tot die “eienaars” van hotelle – uitgelewer aan die giere van die stamhoof wat die grond besit waarop hulle as’t ware plakkers is. Die eiendom kan nie verkoop, gesedeer, as sekuriteit aangebied of bemaak word nie. Grondonteiening is lank reeds boaan die ANC-regering se lys en ŉ belangrike bestanddeel van die jongste politieke retoriek genaamd Radikale Ekonomiese Transformasie. Die staat besit reeds ongeveer 30% van die land se grond, maar wil nou plase wat in wit besit is sonder vergoeding onteien en (sonder titelregte?) aan swart mense oordra. Dr. Pieter Groenewald, leier van die VF Plus, het onlangs in die parlement gesê 90% van die titelaktes van grond wat vir grondhervorming aangekoop is, bly in die hande van die regering. Boonop is sowat 7 419 van die grondeise wat voor 1999 ingedien is, nog nie afgehandel nie. En die druk op nuwe grondeise neem net toe! Hoeveel huisbewoners wat hul wonings huur, sal bereid wees om aanbouings of groot verbeteringe uit hul eie sak aan te bring? Ondanks al die projekte wat die ou regering aangepak het – onthou, die geloofwaardigheid en uitvoerbaarheid van sy tuislandbeleid was op die altaar – het die Transkei nie geblom nie. Ná nog ŉ kwarteeu van ANC-betrokkenheid is dit steeds ŉ arm streek wat dien as arbeidsreserwe, eers vir die myne en nou vir Suid-Afrika se nywerhede in Kaapstad, Gauteng en die streek in en rondom Pietermaritzburg en Durban. In sy hart is die Transkei die hartland van Xhosasprekers wat hul vakansies vanuit die land se ekonomies produktiewe hartland daar deurbring. Bestaansboerdery vorm steeds die streek se landbou. ŉ Rubriekskrywer wat die streek – hierdie skrywer se grootwordwêreld – onlangs ná etlike dekades weer besoek het, sê niks het verander nie. Die hoofpad tussen Oos-Londen en Kokstad het effens verbeter, maar die takroetes is genoeg om enige toeris af te skrik. Hier en daar is daar verbeteringe aan geriewe, maar die geboue (of aanbouings) is amateuragtig en lukraak. Nog ŉ onlangse besoeker aan Hole in the Wall – een van die hoofaantrekkings aan die Wildekus – skryf hoe ŉ nagmerrie dit was. Sy is ŉ toerismeskrywer: “Afgesien van die slaggate moes ek plek-plek letterlik uit my kar klim om die beste roete deur die dongas te vind. Ek is van alle kante af toegesak deur informele toergidse wat my kar sal oppas en my te voet verder sal neem. Dit is nie wat toeriste wil ondervind nie. Ek het onveilig gevoel en besluit dat Hole in the Wall nie deel van my besoek sal wees nie. Ek sal voornemende toeriste maar aanraai om plek op ŉ toer met viertrekvoertuie en ŉ opgeleide gids te bespreek.” Verval ook in dorpe Die gebrekkige ontwikkeling en verval strek baie verder as net die streek se platteland. Dorpies soos Butterworth en Dutywa is in algehele verval. Butterworth (ook bekend as Gcuwa) het digby 44 000 inwoners en is een van die hoofdorpe. Daar was eens industrieë soos ŉ Coca-Cola-fabriek wat werk aan duisende verskaf het, maar ná 1994 was daar ŉ uittog na groter stede. Die gevolge was groter werkloosheid en ŉ skerp stygende vlak van misdaad. Maar dis nêrens meer skokkend as in die hoofstad Mthatha nie. Mthatha se naam was voorheen Umtata, maar dis lank nie al wat verander het nie. Wat voorheen ŉ gerespekteerde sake- en administratiewe sentrum en die hoofsetel van Kaizer Mtanzima se Bantoestan was, is nou amper ŉ spookdorp met min ekonomiese aktiwiteite. Slaggate is besig om dongas in die middel van die stad van sowat 150 000 mense te word en die hospitaal is skaars nog ŉ skaduwee van wat hy was. Die meeste van sy opgeleide dokters en verpleërs het vertrek en daar is skaars nog spesialiste maar wel ŉ nypende tekort aan medisyne. Die stad is oortrek met gebarste rioolpype en opgehoopte vullis. Elders in die streek gaan dit net so power. Lusikisiki, die derde grootste dorp in die Transkei, se eens puik hospitaal het dieselfde pad as Mthatha s’n geloop. Sterftes het die hoogte ingeskiet en Panado is dikwels die enigste vorm van medisyne vir mense met erge pyn. Die hoofstraat is disfunksioneel en daar is oral nog mense wat hul onbehandelde water uit riviere moet aandra. Die Magwa-teeplantasie was een van die wêreld se grootstes, maar het in 1994 bankrot gegaan en is minstens twee keer aan buitelandse maatskappye verkoop wat dit nie tot sy eertydse glorie as werkskepper kon herstel nie. Die landerye lê onbewerk. Inwoners wil nie meer bestaansboerdery beoefen nie en die enigste bron van inkomste vir baie is toelaes van die nasionale regering en die geld wat familielede elders by nywerhede verdien. Transkeise politici het tenderpreneurs geword wat net hul eie sakke vul en sonder enige ubuntu vir hul mense leef. Dis dan wat geword het van ŉ landgebied wat leiers soos Mandela, Tambo, Walter Sisulu, die twee Mbeki’s en Chris Hani opgelewer het: ŉ mislukte en totaal onderbenutte stuk aarde wat ten gronde gegaan het. Is dit die toekoms van die res van ons landelike gebiede?