Drukkings op die warm, gesmelte maag van die aarde laat hom vurig vomeer... deur openinge by swak plekke in sy vel! Só kan ’n mens die rede vir vulkaniese uitbarstings kortliks grafies vir die leek beskrywe. Maar die leer van vulkane en vulkaniese verskynsels (vulkanologie) is ’n uitgebreide wetenskap...
BO: Die as wat vulkane in die lug uitwerp, het al meermale die lugverkeer duisende kilometers daarvandaan ontwrig—ook in Junie 2011 toe die Puyehue-vulkaan hierbo aan die Chileense kant van die Andesgebergte met groot geweld uitgebars het en ’n aandvlug van Kaapstad na Londen asook plaaslike vlugte in Suid-Afrika gekanselleer is. Vulkaniese as in die atmosfeer hou ’n gevaar in vir die motore van vliegtuie weens die ababrasie-effek van die asdeeltjies. Lugverkeer in Suid-Amerika, Australië en Nieu-Seeland is ook ontwrig.
• Die probleem in die Suidelike Halfrond was egter duidelik nie so erg as dié in Maart en April 2010 toe die Yslandse vulkaan Eyjafjallajökull vurig geraak en sy donker roet in die atmosfeer bokant Europa uitgeblerts het nie. Toe was daar ’n ongekende ontwrigting in die wêreld se lugverkeer. Vliegtuie kon dae lank nie opstyg nie, en dit het nie net baie lugreisigers hoogs gefrustreerd gelaat nie, maar het ook miljarde rande se skade vir handelaars beteken. Die owerhede wou nie kanse waag met die skadelike deeltjies in die lug nie.
BO: ’n Breë band van as van die Chileense vulkaan beweeg oor Suid-Afrika op hierdie ruimtefoto wat deur ’n NASA-satelliet geneem is.
N die jong dae van die aarde het Suid-Afrika heeltemal anders gelyk as vandag. Siedende vulkane het hul vuurstrome oor die landskap uitgegiet en hul digte rookdampe in die atmosfeer ingeblaas. Trouens, paleontoloë vertel dat alles wat in die Karoo gelewe het, eenmaal in die verre verlede uitgewis is deur vulkaniese uitbarstings waarvan ons nog die oorblyfsels in die vulkaanklip van die Drakensbergpieke kan sien.
En natuurlik in ons land se ontsaglike mineraleryk. Suid-Afrika is ’n belangrike mynbouland met die wêreld se grootste reserwes van goud, chroom, vanadium, mangaan en metale van die platinum-groep. Daarbenewens is ons ’n wêreldleier in die diamantbedryf en beskik ons ook oor uraan, koper en nog meer. Alles danksy die vulkane van ouds wat die rykdomme uit die aarde se maag so gul oor Suidelike Afrika opgerisp het.
Die lewensverlies was gelukkig nie naby die 40 000 lewens wat in 1902 geëis is toe die stad St. Pierre op die Wes-Indiese eiland Martinique deur die vulkaan Mont Pelée in puin gelê is nie. Daar word vertel dat al die stad se inwoners gesterf het. Die enigste oorlewende was glo ’n moordenaar wat in die ondergrondse stadstronk opgesluit was. Ook hierdie vulkaan was eeue lank rustend.
Dit herinner ’n mens aan die berg Vesuvius in Suid-Italië wat in 79 n.C. uitgebars en die stede Pompeji, Herculaneum en Stabiae begrawe het. Eers byna duisend jaar later het Vesuvius weer lawa gespuug (in 1066) en in 1631 het ’n uitbarsting vyf dorpe verwoes. In 1794 het ’n hewige uitbarsting die dorp Torre del Greco in puin gelê. Ná ’n reeks kleiner uitbarstings was daar weer ’n kwaai een in 1906, gevolg deur geringer uitbarstings in 1913, 1926, 1929 en 1944.
Maar watter geweldige kragte woed daar dan onder die aarde se oppervlak wat sulke ontsettende rampe veroorsaak? Kom ons bekyk dit ’n bietjie van naderby.
VREEMD genoeg kan die aarde nogal vergelyk word met ’n verweerde ou tennisbal wat aan die binnekant vol warm modder gestop is, met ’n albaster reg in die middel van die modder. Ons lewe op die buitekantste dop van die "bal", maar so 30 tot 60 km onder ons voete is daar ’n vuurwarm taai-vloeibare stof wat magma genoem word.
Plek-plek is daar egter swak plekke in die aardkors (soos in ’n voos tennisbal) en sodra druk binne-in opbou, word die magma met geweld na buite uitgeforseer. Dit geskied ook letterlik soos met die druk van ’n pitsweer, om ’n ander grafiese vergelyking te tref!
Meer wetenskaplik lê die sleutel tot die kennis van vulkane in die teorieë van vastelandskuiwing en plaat-tektoniek. Volgens geoloë bestaan die oppervlak van die aarde uit 'n mosaïek van beweeglike eenhede wat plate genoem word. Die vastelande is op hierdie plate geleë en skuif gedurig oor die aardoppervlak namate die plate beweeg.
Daar is groot aktiwiteit aan die rande van die plate. Gesmelte rots styg van onder af op. Gewoonlik stol dit om ’n nuwe kors op die plate te vorm, maar partykeer bars dit deur die oorliggende rots in die vorm van ’n vulkaan. Die meeste van die huidige aktiewe vulkane word in die sogenaamde "Vuurgordel" aan die kuste van die Stille Oseaan aangetref. Daar is vandag sowat 500 aktiewe vulkane op aarde en baie onder die see, plus duisende uitgedoofdes.
Bronne verskil oor die gemiddelde hittegraad van die magma onder die aardkors (minstens 700 tot 1300 grade Celsius word genoem). Die uitwerping kan ewenwel stadig of blitsig geskied. Soms is daar ’n hewige ontploffing soos by ’n drukpot waarvan die stoomklep onklaar geraak het, maar die uitbarsting kan ook meer langsaam plaasvind soos die pruttende water in ’n verhitte pot.
Ná 'n vulkaniese uitbarsting ontwikkel daar naamlik ’n drukbalans in die magma, en die vulkaan word geblus. Die magma wat opgestyg het, koel af en stol, en die pyp word soos deur ’n prop gesluit. As die prop nog dampe en gasse laat ontsnap, word gesê dat die vulkaan "rustend" is. Indien die pyp egter so dig gesluit is dat geen gasse of dampe daardeur kan ontsnap nie, word die vulkaan as geblus beskou. Ná 'n tyd—’n paar jaar of selfs eeue—kan die druk in die magma egter weer só toeneem dat die siklus opnuut begin: die magma druk so kragtig teen die prop dat dit in ’n ontploffing na buite uitgeslinger word. Die vulkaan is dan weer aktief.
Die krater is wat oorgebly het van die bek van die tonnel wat die magma na die aardoppervlak gemaak het.
Die pyp is die "aar" wat die magma na die aardoppervlak gevolg het. Pype kan enkel of samegesteld wees.
Brokstukke so groot soos okkerneute word lapilli genoem, die Latynse woord vir klippies. Al hoe kleiner stukke heet slak, as en stof, in daardie volgorde. Waar fyn deeltjies, veral as, in dik lae neergelê word en kompak raak, vorm hulle ’n sagte gesteente wat tufsteen genoem word. Puimsteen, ’n ligte poreuse en sponsagtige vulkaangesteente wat op water kan dryf, word deur die vinnige afkoeling van skuimerige lawa gevorm.
DAAR is ’n groot variasie in die vorms van verskillende vulkane. Die eenvoudigste soort is die slak-kegel (of slak-keël). Die hange van die vulkaan se kegel is steil en die kruin lyk afgestomp. Die vulkaan bestaan byna geheel en al uit vulkaanslak en -as wat rondom ’n pyp opgebou het. Die kegel is gewoonlik betreklik laag en word in die eerste paar maande of jare van die vulkaan se bestaan gevorm. Die Mexikaanse vulkaan Paricutin is ’n voorbeeld van ’n slak-kegel-vulkaan.
Die meeste van die wêreld se belangrike vulkane is strato-vulkane of samegestelde vulkane. Hulle is groot, word oor honderde jare opgebou en bestaan uit afwisselende lae van lawa en brokstukke. Die hange is minder steil as dié van ’n slak-kegel en die kruin loop gewoonlik meer spits. Foedjijama in Japan is ’n klassieke voorbeeld. Ook die beroemde Etna, waaroor ons in ’n ander artikel vertel, is ’n strato-vulkaan.
’n Skildvulkaan (of koepelvulkaan) is ’n vulkaniese formasie met ’n breë basis en sagte hellings, en lyk meer na ’n omgekeerde bak as na ’n kegel. Dit word deur opeenvolgende dun, wydverspreide lawavloeiings opgebou. Dié soort vulkane word in Ysland en Hawaii aangetref.
VLOEIBARE rots (magma) kan op nog ’n manier na die oppervlak van die aarde gebring word as deur die openings van vulkane. Dit kan ook deur groot skeure of splete in die aardoppervlak aan die bokant uitvloei. Deur sulke skeure het daar byvoorbeeld in Ysland uitgestrekte lawaplate ontstaan.