Stralers mik na St. Helena | Rapport
Stralers mik na St. Helena 2013-02-23 23:05
Jamestown, die “hoofstad” van St Helena | Foto: Floris van der Merwe
Op 28 Februarie 1900, Donderdag presies 113 jaar gelede, het genl. Piet Cronjé met 4?500 man by Paardeberg oorgegee. Die Britte was uiteraard hoogs tevrede met dié militêre welslae – saam met die ontsetting van Ladismith hul eerste groot sukses in die oorlog – maar wat doen jy met so ’n klomp gevangenes?Ná ’n aantal ontsnappings uit krygsgevangekampe by Simonstad en Groenpunt het die Britse owerheid besluit om hulle op ’n vulkaniese eiland, 2 700 km van Kaapstad, te gaan aflaai. En só het die eiland St. Helena sy plek ingeneem in baie Afrikanerfamilies se kollektiewe geheue.Aan die einde van verlede jaar het die Suid-Afrikaanse konstruksiemaatskappy Basil Read begin bou aan ’n aanloopbaan op St. Helena – ’n ontwikkeling wat, so word gehoop, besoekersgetalle na die eiland sal opstoot van minder as 1 000 per jaar tot meer as 29 000.Gereelde vlugte en beter besoekersgeriewe sal sekerlik baie mense wie se Boere-voorsate eens daar aangehou is, aanspoor om St. Helena te gaan besoek.Die eerste skip met Boere-krygsgevangenes, die SS Milwaukee, met 514 gevangenes, het op 5 April 1900 by St. Helena aangekom. Onder hulle was Cronjé, sy vrou en hul kleinseun. Teen 10 Februarie 1902 het die getalsterkte aangegroei tot 5 860.Die eerste kamp is op een van die min gelyktes, genaamd Deadwood, opgerig. Dit was binne sigafstand van Longwood- huis, waar Napoleon Bonaparte van 1815 tot sy dood in 1821 aangehou is. Die krygsgevangenes moes die nege kilometer van die hawe in Jamestown na die kamp te voet aflê. Dit is so bergagtig dat een van die Boere opgemerk het dat hulle nou ’n wêreld ervaar waar alles opdraande is en waar niks afdraande is nie. Dit het hulle drie uur geneem om Deadwood te bereik.Teen middel-Januarie 1901 was die Deadwood-kamp oorvol en moes daar ’n tweede kamp geopen word. Dit was sowat agt kilometer na die westekant van die eiland en is Broadbottom gedoop. Cronjé en sy gesin het in ’n huis genaamd Kent Cottage gewoon, terwyl genl. Ben Viljoen en sy adjudant Myrtle Grove gehuur het. Hulle het later na Rose Cottage, naby Sandy Bay, verskuif.Tydens hul verblyf daar het die krygsgevangenes ’n groot rol gespeel in die ontwikkeling van die eiland. Van hulle het gehelp om die paaie in stand te hou; sommige het ’n pad en die seewering om die West Rocks gebou om sodoende land van die see te herwin. ’n Groepie krygsgevangenes het ook die hout van 200 trappe (van die 699) van Jacob’s Ladder – ’n láng trap teen die heuwel bokant Jamestown – deur sement vervang. Dié leer het Jamestown met Fort Knoll verbind, maar dit was ook ’n gerieflike kortpad vir die gevangenes van Broadbottom wat op parool die dorp wou besoek. Krygsgevangenes op parool het graag Sandy Bay besoek, waar hulle kon swem en visvang. Rofweg tussen die twee kampe was ’n Boere-begraafplaas. Uit die groot getal gevangenes is net 179 oorlede en hulle is daar by Knollcombe begrawe. Die grafte is net genommer, maar ’n gedenkteken van rooi graniet toon die grafnommers, die name en ouderdom van die gestorwenes. Die oudste was 74 jaar en die jongste 16. Hierdie gedenkteken (asook die omheining van die begraafplaas) is deur die krygsgevangenes opgerig. In 1913 het die Suid-Afrikaanse regering ’n tweede gedenkteken langs die eerste opgerig, maar dit bevat net die name en ouderdom.Die dorpie Jamestown met sy sowat 800 inwoners is ’n ware juweel en mens kry die gevoel dat die tyd daar stilgestaan het.Die landingstrook wat nou gebou word en die vyfsterhotel wat in die vooruitsig gestel word, sal gewis dinge verander. Hopelik nie te veel nie!Floris van der Merwe is ’n sporthistorikus van Stellenbosch. e-pos artikel