Photo 1: Tikologi ya Gare (Centre Pivot) ye e bontšhago tšhologo (precipitation) ye e okeditšwego kgauswi le morumo wa sediko sa ka ntle. Elelwa gore bokantle bja tikologi bo sepela sebaka se segolo go feta bokagare bja sona go feleletša sediko - ke ka fao meetse a swanetšego go okeletšwa go ya ka moo sebaka se godišwago go tloga bogareng bja tikologi.
Senošetši (sešašetši) sa mathomo seo se itshepedišago (self-propelled sprinkling irrigating apparatus) se hlamilwe ka 1948 sa ngwadišwa (patented) ka 1952 ke Frank Zybach kua bohlabela bja Colorado go la Amerika. Ditlhamo tše tša mathomo di bopile motheo wa tšwetšopele ya ditlhamonošetšo tša sebjalebjale tša tikologi ya gare le tša mohuta wa go sepela ka mothalo (linear move) tšeo di itshepedišago.
Kgonagalo ya go diriša meetse gantši, ka mokgwa wo o kgontšhago go fetiša le gona ka go swana ka ditlhamo tše.
Ka moo di kgonago go itiriša ka gona (high degree of automation) le go fokotša mošomo wa diatla go feta mekgwa ye mengwe ya nošetšo.
Lefelo le legolo la kgonthe leo le nošetšwago.
Bokgoni bja go diriša meetse, le phepo yeo e tološegago meetseng, mehuteng ya go fapafapana ya mmu le mafelong a go fapafapana (topographic conditions) ntle le go hlola ditshenyegelo tša go fetiša (economically).
Tikologi ya gare e bopilwe ka difreime tša setala le diphaephe tšeo di thekgilwego sebaka se sengwe le sengwe seo e ka bago dimetara tše 50, ka freime ya A (A-frame) godimo ga maotwana a mabedi.
Sona se setlela tikologi ntlheng ya gare (central point) mme ke kokwane (hub) yeo sebopego se se feletšego se dikologago go yona.
Ye ke karolo ya motheo yeo e bopago tikologi ya gare mme e akaretša phaephe ye kgolo yeo e sepedišago meetse, freime ye e thekgago phaephe, le segapedi (driving mechanism). Ga go hlokege gore bophara (span length) bo dule bo swana mme bo ka fetošwa go sepelelana le mabaka tšhemong, goba sebaka sa gare ga lethekga (truss) le bokagodimo bja mmu fao tšhemo e nago le merotoga le metheoga (rolling terrain).
Kokamo ke phaephe ye nnyane ye e nago le dišašetši (sprinklers) tšeo gantši di lekeletšwago ka megala mathokong a ka ntle (beyond) a dihloa (ditora) go godiša lefelo leo le nošetšwago. Digašetši tše di kgonago go gašetša meetse a mantši (large volume end guns) le ditlhamo tše di kgonago go fihliša meetse dikhutlong tša tšhemo (corner systems), le tšona di ka hlomelwa mafelelong a motšhene go godiša lefelo le le nošetšwago dikhutlong goba go fihlela mafelo a mangwe. Bophara bja metšhene ya tikologi ya gare e ka ba dimetara tše 1 000.
Kopanyo efe kapa efe ya diphaephe tša bogolo le botelele bjo bo fapanago tikologing ya gare ye e itšego, e ka hlaolwa ka nomoro ya mmotlolo. Ditaetšo mabapi le kopanyo ya mohuta wo di fapana go tloga go modiri (manufacturer) go ya go yo mongwe.
Modiri yo mongwe le yo mongwe o hlagiša dintlha tše di šupetšago sebaka se se swanetšego go tlogelwa gare ga dibjalo le metšhene ye e fapanago ka bophara (mehutahuta ya ditikologi tša gare). Sebaka se (crop clearance) e ka ba gare ga dimetara tše nne (4 m) malebana le tikologi ya sebopego sa godimo (high profile design), le seripa sa 0,3 sa metara (0,3 m) malebana le tikologi ya sebopego sa fase (low profile design).
Go reka tikologi ya gare ye e gogegago go ka ba le mohola fela ge go na le mafelo a go feta le tee mašemong a a fapanago fao tikologi e ka dirišwago ka katlego (more than one developed pivot points), le gona ge peakanyo mabapi le dibjalo le mafulo e dumelela tšweletšo ya dibjalo tše dingwe gape.
Mmu le sebopego sa naga (topography) - mmu wa letsopa le ditshekamo tše di putlago tšhemo (cross slopes) di ka šitiša kgogo (towing).
Palo ye e se kego ya fetišwa ya dibopego (spans) tše di dumelelwago go gogwa.
Go nyakega tsela ye e lekalekanego ya bophara bja 6 m gare ga mafelo ao tikologi e dirišwago go ona (pivot points). Široga go sepediša tikologi ditotomeng tša thapalalo goba mekerong, goba hlokomela kudu ge o swanetše go dira bjalo.
Kopanyo ya diphaephe (span combination) - ke dibopego (spans) tše di itšego fela tše di ka gogwago.
Mohlakase o swanetše go kgaolwa pele ga ge tikologi e gogwa.
Go menega ga tikologi (pivot flex). Kgokaganyo ye e menegago (flexible coupling) e dumelela tshepelo tshekamong ya go feta 14% go ya go 30% motheogeng goba morotogeng.
Motšhene wa tikologi ya gare o dikologa phaepheng ya motheo go bopa sediko bogareng bja tšhemo, ka go realo karolo ye e nošetšwago ke sediko le ge e ka ba diripa tša didiko tše di lego ka fase ga 360°. Karolo ye e ka bago 80-90% ya tšhemo ya sekwere e kgona go nošetšwa ka wona. Sediko seo se nošetšwago ke seripagare sa ka gare sa sedikiši (inner half of the radius) se bopa karolo ya 25% ya lefelo leo le nošetšwago. Ka fao go bohlokwa go lemoga gore karolo ya 75% ya palomoka ya lefelo leo le nošetšwago e gašetšwa ke seripagare sa ka ntle sa sedikiši (outer half of the radius).
Senya meetse, enetši le tšhelete.
Batšweletši le balaodi ba ba nošetšago bao ba lekolago bokaakang bja monola mmung ba godiša bokgoni bja bona kudu bja go babalela meetse le enetši, go oketša poelo le go phema kgogolegommu le tšhilafatšo ya meetse. Taolo ya nošetšo e akaretša tlhokomelo ya tikologo ye e swanelago dibjalo tše di golago, kudu ka go thiba gore mašemo a kolobe goba a omelele go fetiša. O swanetše go tseba mašemo a gago, dibjalo tša gago le nošetšo go feta motho yo mongwe.
Tikologi ya gare ke tlhamo ye botse kudu ya go nošetša dibjalo, eupša ge e sa laolwe ka nepagalo e ka folotša, go swana le mohuta ofe kapa ofe wa nošetšo. Mo tlase re tšweletša dintlha di se kae mabapi le taolo tšeo di swanetšego go elwa hloko.
Ditikologi tša gare di ka dirišwa ka mekgwa ya go fapafapana (with much flexibility) mme di dirišwa ka katlego ye kgolo go mediša (germinate) dibjalo, go thomiša (activate) dibolayangwang, go gašetša dibolayakhunkhwane, dibolayangwang le dibolayafankase; go feta fao di dirišwa go gašetša menontšha ya naetrotšene dibjalong go ya ka dinyakwa tša tšona. Tikologi ya gare e na le bokgoni bo nnoši bja go okeletša meetse ka gonyane ka gonyane gantši (small increments more frequently). Ge motšweletši a thoma go diriša ditikologi tša gare o swanetše go kwešiša gore mokgwa wo a nošetšago ka wona o swanetše go fetolwa. Bakeng sa go tšhela dinoko tše 1,5 go ya go tše 2,0 ka nako e tee ge a nošetša, go ka ba kaone go tšhela bokaakang bjoo bja meetse makgeng a mabedi goba a mararo. Ge o leka go tšhela meetse a mantši go feta ka nako e tee o ka hlola mathata ka go tšhabiša meetse le go šitiša maotwana a tikologi go sepela gabotse.
Go feta fao go bohlokwa go gopola gore motšweletši ke yena a laolago meetse tikologong ya medu (root zone) ya dibjalo. Ge a ka tšea sebaka go thoma go nošetša, gantši a ka se kgone go šitiša khuetšo ya dibjalo (crop stress). Bjo e ka ba bothata go batšweletši bao ba sego ba ke ba nošetša, ka ge ba sa lemoge gore go tšea nako go feleletša tšhemo. Se tšhabe go diriša tikologi ya gare, e ka go tlišetša katlego ye kgolo.
Gantši go na le sebaka sa go boloka meetse ka baka la peakanyo ye e nepagetšego ya nošetšo. Go swana le mo go mohuta wo mongwe le wo mongwe wa nošetšo, go bohlokwa go lekola monola mmung le go nošetša fela ge go nyakega. Sephetho e ka ba poloko ya meetse le enetši sehla sohle sa go gola ga dibjalo.
Tikologi ya gare ke peo ye kgolo ya tšhelete mme ka ge e hlongwa nageng e sego polokelong ya metšhene, batšweletši gantši ba lebala tlhokomelo ya motheo yeo ba swanetšego go e gopola. Ge o nyaka go hlokomela tikologi ya gago ka bowena, go na le dintlha di se kae tše bohlokwa tšeo o swanetšego go di ela hloko.
Ntšha oli o tšhele ye mpsha dikerepokising tše di gapago maotwana le tše di gapago bogare bja tikologi (centre drive gearboxes). Kgonthiša gore o diriša oli ye e šupetšwago ke modiri wa tikologi. Morago ga fa, tšhela oli ye mpsha dikerepokising ngwaga wo mongwe le wo mongwe wa boraro ge tikologi e šoma mabakeng a ka mehla. Ge tikologi e šoma diiri tše di fetago tše 1 000 ka ngwaga, o swanetše go mpshafatša oli dikerepokising ngwaga le ngwaga goba ngwaga wo mongwe le wo mongwe wa bobedi.
Lekola sekgobelahlaba (sand trap) o kgonthiše gore ga se a tlala. Se tšokotše ge go hlokega.
Kgonthiša gore ditlhamo di dutše fase gabotse (properly grounded).
Gamola meetse tikologing le ditlhomelong tšohle tša yona tša meetse.
Go bohlokwa go gopola gore ge tikologi ya gago e ka senyega lebakeng la go nošetša go ka ba kotsi ka nako ye nngwe. O swanetše go hlokomela tikologi ya gare ya gago ka moo o hlokomelago ditrekere, diplantere le ditlhamo tša gago tša go buna.