Elektrisiteit was ook skaars in 1938Joy de Beer (Foto verskaf) Dit is 1938 op die erwe in Douglas, in die Noord-Kaap, toe Johanna Elizabeth Coetzee gebore is op een van drie plotte wat tóé geen elektrisiteit gehad het nie. In daardie tyd het die elektrisiteit “tot net onder die koshuis gegaan”, vertel Coetzee, of soos sy latere jare genoem is, Joy de Beer. Hoewel Joy se wyle pa, Harry, die krag kon verleng tussen die koshuis en die erwe, het hy daarteen besluit omdat die finansiële impak net te groot sou wees. By die plaaslike laer- en hoërskool was daar ligte in die klaskamers, maar by die huis het Joy en haar twee broers in kerslig studeer tot hulle matrikuleer het. ”Ja,” gee Joy laggend toe, “ons het met kerswas gespeel soos wat kinders maar maak”. “Daar was plase met elektrisiteit, maar die meeste plaasmense het nie krag gehad nie. Ons het paraffienlampe, kerse en lanterns gehad, terwyl maaltye op ŉ houtstoof of op ŉ drie-plaat primmusstofie voorberei is en kosvoorrade in ŉ paraffienyskas gestoor is.” “Ja dit was koud, dit was net so koud soos ŉ gewone yskas van vandag gewees,” skerm Joy toe daar skepties na die yskas se vermoëns uitgevra is. Joy sit buite op die stoep by haar dogter se huis in Roodepoort, Gauteng. Dit is Desember 2022. Eskom het weereens fase-ses-beurtkrag aangekondig in ŉ reeks onderbrekings wat as die ergste beurtkrag-periode beskryf word sedert geskeduleerde beurtkrag vroeg in 2007 vir die eerste keer ingestel is. Dit is juis tydens só geskeduleerde kragonderbreking wat Joy haar kinderjare herroep. In die skemerlig vertel sy van haar byna sorglose grootwordjare, toe elektrisiteit ŉ luuksheid was en die afwesigheid daarvan nie hulle dag tot dag bestaan bepaal het nie. (Foto: Ganapathy Kumar/Unsplash) “Wanneer dit aand geraak het, was dit regtig donker,” onthou Joy die plot van 15 morge (ongeveer 25 hektaar) waarop sy groot geword het. “My pa was ŉ intensiewe vrugte- en groenteboer gewees,” maar sy voeg by dat hy ook as ŉ delwer “op die Prieska pad anderkant die Oranjerivier by ŉ maatskappy gedelf het”. Joy se ma, Mockie, sou dan op die plot agterbly en gesorg het dat die grond bewerk, die sade geplant, en die opbrengs geoes word. Wanneer die groente en vrugte verkoop moes word, is die perdewa ingespan en het Joy se ma die vrag vervoer na waar haar pa op die delwerye was. Met geen selfone of e-pos daai tyd nie, is Joy onseker oor hoe haar ma en pa afgespreek het om te ontmoet, maar, vertel sy: “As my pa nou op die delwerye is, dan het sy (Mockie) na die Oranjerivier na die pond [gery]. Dan het sy met haar perdekar allerhande groente vir my pa gevat, ook vrugte, want my pa het piesangs in groot kratte laat kom van [die] Johannesburg-mark en appels van die Kaapse mark af.” Joy voeg terloops by dat sy en haar twee broers in ŉ piesangkrat grootgeword het. Hulle is binne die krat gesit terwyl daar om hulle gewerskaf is tot die dag toe hulle groot genoeg was om uit te klim. “Nou ja, dan pak my ma daardie perdekar so vol groente, en neem dit na nie pond waar my pa dit aan die anderkant ontvang. Dan plaas hy dit op die wa aan sy kant, dan is dit vól groente en vrugte. Hy bring weer dieselfde dag die perdekar terug na die pond dat my ma weer kan teruggaan huis toe.” Buiten vir haar pa se afwesigheid wanneer hy op die delwerye gewerk het, onthou sy ook die tyd toe hy weens die Tweede Wêreldoorlog in Rosmead, naby Middelburg in die Groot Karoo, diens gedoen het. Alhoewel die huidige oorlog tussen Rusland en die Oekraïne onvergelykbaar is met die Tweede Wêreldoorlog, het beide oorloë ŉ impak op die wêreldekonomie. Hoewel sy gedeeltelik van die herinneringe van die oorlog gespaar is, onthou sy die koepons wat hulle gebruik het om kos in die dorpe te rantsoeneer. Toe het haar ma ook botter en room gemaak om plaaslik te verkoop. Wat Joy goed onthou en tot vandag koester, is wanneer hulle gesin vir haar ouma in Plooysburg gaan kuier het. Die perdewa het die sowat 60 km grondpad tussen Douglas en Plooysburg afgelê. “My pa het altyd die mooiste perde gehad, en hy was baie trots op sy perde gewees,” vertel Joy. Weens haar pa se melkery het hulle ook die reispad in die aand aangepak, waar geen ligte die nagruim verhelder het nie. “Op pad na ouma toe was daar twee diep slote waardeur ons moes gaan. Dan loop die perde en jy loop agter die wa aan… Wanneer jy deur die sloot kom dan skyn die maan so helder. Dit is so pragtig om die landskappe in die maanlig te sien. “Soos jy nou maar ŉ kind is en jy raak vaak, dan is daar vir jou plek gemaak op die wa. As dit donkermaan is dan was dit donker, maar as die maan helder skyn dan is dit baie mooi.” Foto: Guilherme Stecanella/Unsplash.com Dit was eers in 1956 ná Joy matrikuleer het dat sy vir die eerste keer die gemak van elektrisiteit ervaar het. Joy het by die Helderberg Kollege in Somerset-Wes stenografie (korthand/ skryfkuns/ tik) studeer. “Daar was orals krag gewees.” Maar om te kommunikeer deur, wat destyds Telkomfone genoem is, was ŉ tydsame proses, vertel Joy. Wanneer sy na die plaasfoon in Douglas van Somerset-Wes bel, moes sy telkemale wag omdat die lyn eers deur iemand anders gebruik is. “Dan wag jy totdat hulle aflui voordat jy weer probeer. ŉ Mens kon ook inluister op ander se gesprekke”, vertel Joy. Het sy soms ingeluister? “Ja ek het ook ingeluister,” lag sy, “maar nie vreeslik nie”. Sy onthou die storie van ŉ tannie wat eenmaal ingeluister. Sy is gou deur die twee geselsende partye gevra om die foon neer te sit toe haar hoenderhaan in die agtergrond kraai en haar teenwoordigheid weggee. Vandag kan Joy met haar kinders in onderskeidelik Nieu-Seeland, Amerika en Engeland gesels, sonder enige onderbrekings – behalwe tydens kragonderbrekings wanneer die netwerk nie beskikbaar is nie. “Vandag is dit baie gerieflik, regtigwaar. Met WhatsApp en Telegram kan jy hulle sien en so, maar net as jy WiFi het,” verduidelik Joy. Joy se ouers het eers in die 1970’s van die erwe in Douglas na ŉ plaas verhuis waar daar krag was. Of vandag makliker is met krag, antwoord Joy: “Natuurlik, dit maak ŉ wêreld se verskil. Dit maak definitief jou lewe makliker. ŉ Stofsuier is baie geriefliker as om te vee”. Hoeveel hulle maandelikse kragrekening was kan sy nie onthou nie, maar “dit was baie redelik in vergelyking met vandag”, sê Joy. Maar sy voeg by, al sou sy op die plot gaan kuier sonder elektrisiteit was dit nie ŉ aanpassing nie, omdat alles kon voortgaan al was daar nie krag nie. “Alles werk met krag vandag. Selfs jou pompe wat vir jou water gee gebruik krag. Destyds was daar leivore waar ons water gekry het.” “Wat my wieletjies pap maak, is dat dit ŉ aanhoudende storie is, dit is nie eenmalig nie, dit is partykeer twee-, drie-keer ŉ dag wat die krag afgaan,” verwys Joy na die voortslepende beurtkrag. “Ek weet nie of hulle van daai outydse pompe gaan hê of wat hulle gaan doen as daar byvoorbeeld nou ŉ totale [krag]ineenstorting kom nie.” Die rede waarom daar nasionale beurtkrag geïmplementeer word, is wat haar die kwaadste maak, verduidelik Joy. “Dit is vir my die ergste dat ons nie krag het nie as gevolg van swak bestuur. Dit is die hele probleem. Dit is swak instandhouding oor die jare.” Of die omstandighede gaan verbeter weet sy nie. “As jy kyk hoe dit begin het (in vroeg 2007) en waar ons nou is kan ŉ mens nie vooruitskat wat in die toekoms gaan gebeur nie.” Waar Joy op die stoep sit, het die skemerlig na vroegaand verander. In die verte dreun die donderweer en donkerblou wolke hou die belofte van reën. Na twee ure se beurtkrag roep Joy se skoonseun van binne die huis dat die krag weer terug is.