Daar is en word baie oor Suid-Afrika se onderwysstelsel geskryf. Hierdie skrywer doen self lustig mee. Baie van wat geskryf en gesê word, berus egter op anekdotes, op wat joernaliste by kongresse gehoor het of wat deur ander aan hulle oorvertel word. Gevolglik is dit wat ons in die SuidAfrikaanse media lees, dikwels so ver van die waarheid verwyder soos die Oos-Kaap se matriekuitslae van die Wes-Kaap s'n, nogal frustrerend vir iemand wat self meer as 25 jaar middein die onderwyssituasie gestaan het.
Daarom, gegee die scenario wat ek hierbo geskets het, was ek angstig om Theo Kemp se boek te lees. In die verteller se eie woorde is hy " besig om die verskillende simptome van verval in ons onderwysstelsel te dokumenteer" (p.24) en word hy gedryf deur die weerloosheid van die kind in die skoolstelsel (p.49). Op die agterblad word die boek aangekondig as "Theo Kemp se debuut" en "'n deurtastende ondersoek na Suid-Afrika se benarde onderwyssituasie", maar "ook 'n pakkende verhaal oor die een wat die ondersoek doen. Dis 'n reisverhaal waarin nie net 'n komplekse aktualiteit verken word nie, maar ook die lewe van die reisiger, van 'n lewe in Suid-Afrika".
Voordat jy hierdie boek lees, moet ons die kwessie van die verteller vir die leser uitklaar. By die lees van die roman kom die leser baie gou agter dat Kemp self die verhaal vertel, en dit boonop aan sy woonstelmaat Marco, wat 'n baie gerieflike klankbord is. Marco gee hom advies soos o.a. om Orania en ook van Suid-Afrika se voorheen model C-skole te besoek. Op die oog af lyk dit ook asof hy sy eie verhaal vertel, want daar is voortdurende terugflitse na sy verlede en sy eie skooldae as kind.
Dikwels word hierdie terugflitse as kommentaar op die huidige onderwysstelsel gebruik, of wil dit minstens die huidige skoolstelsel vergelyk met dit wat kon wees, bv.: "Ek stamp my kamerdeur hard met die regterskouer om die slot oop te kry" (p.7). Hieruit is dadelik duidelik dat Kemp se ondersoek 'n moeilike een gaan wees en dat hy op sy reis op soek na die waarheid dikwels met geslote deure en denke of telefone wat permanent 'n besettoon maak (p.88) te doen gaan kry. Tekens van 'n burokrasie wat nie WIL verander nie, en tensy jy daardie deure afskop of oopstamp, sal jy nie veel bereik nie.
Omdat ek die boek vir my studente voorgeskryf het, moes ek dikwels die vraag hoor: "Is die stories in die boek werklik waar? Is dit nie maar net fiksie nie?" Uiteindelik besluit ek om die skrywer te nooi om self aan die klas te verduidelik. En toe kon almal hoor: Ja, 99% van die stories is waar, dis nagevors, maar hier en daar het van sy notas verlore gegaan, en dis dan dat Kemp, die verteller, se karakter 'n ander vorm begin aanneem. " Maar Theo, jy haal dan nie swaar asem nie, en jy het nog nie een sigaret opgesteek nie!". In die boek is die verteller 'n asmalyer en 'n kettingroker.
"En Theo, hoe het jy en Marco ontmoet?". Oeps! Marco bestaan nie werklik nie, sê Kemp. "Hoe dan so?" wou die studente weet. Ek moes 'n klankbord skep. Iemand wat bereid was om na my stories te luister, wat nie afgeskrik of verveeld sou raak om elke dag te luister na 'n mal man wat 'n obsessie gehad het om die Suid-Afrikaanse skolestelsel te ontbloot vir wat dit werklik is nie. Baie mense verkeer in 'n toestand van ontkenning, want dis beter om nie te weet nie; dan is die pyn vir jou wat niks kan of niks wil doen nie, nie so erg nie. Toe skep ek maar 'n denkbeeldige persoon wat vir my die soort vrae sal stel wat werklik nodig is om tot die wortel van die kwaad deur te dring.
Nog 'n terugflits na sy kinderdae is sy ma se kombuistafel: dit gee jou 'n prentjie van hoe Kemp die SA skolestelsel sien: "'n leë koffieblik, wat ruik na oorryp tamatie, en [d]is sleg soos 'n 'groen broodkorsie en geskifte melk'(p.7). Die vraag is nou, hoe draai jy hierdie Titanic om? Want diegene wat die stelsel probeer verander, kry elke keer seer: 'die bouery maak my longe seer en maak my kortasem'" (p.10).
Ironies is dit juis hulle wat die waarheid aanspreek, soos Kemp se ouma wat gereeld vir hom gesê het dat die land nie sal regkom voordat Mandela nie vry is nie, wat nie die stryd oorleef nie. Kemp se Ma se reaksie hierop was dat sy "...al lankal haar verstand verloor het" terwyl sy pa dit afmaak as sou Mandela 'n kommunis wees. Hoe sou mense dus die onderwysprobleme aanspreek as daar volgens hulle nie 'n probleem is nie? Boonop lyk die scenario vorentoe nie veel beter nie: "My ouma sterf aan 'n asma-aanval" (p.11).
'n Baie insiggewende intrige in die verhaal is Kemp se byna broederlike verhouding met Dindi, die seun van sy pa se plaaswerker oor wie die bankbestuurder die volgende te sê het: "Maar die kaffertjie is fluks!" (p.216). Maar Dindi, soos miljoene ander kinders en nog 4,7 volwassenes in Suid-Afrika (p.86), kan nie lees of skryf nie. Trouens, hy weet nie eens wanneer hy verjaar nie, want hy was nog nooit in 'n skool nie (p.13).
Maar anders as so baie ander skrywers trap Kemp nie in die slaggat om die verlede voor te stel as "net goed" en die hede as net "sleg" nie. In dié opsig is Kemp dus nie onderdanig aan stereotipering nie. Enigeen wat 'n lang loopbaan in die onderwys gehad het, sal jou vertel dat dit nie so eenvoudig is nie. Nog 'n stereotipe wat Kemp die nek omdraai, is dat township-skole net sleg is, en dat alle voorheen model C-skole "goeie" skole is.
Die skrywer verander doelbewus die name van sy karakters in die boek sodat hulle nie herkenbaar is nie. Ook maar goed, want plek-plek is hy nie baie suksesvol hiermee nie. Hierdie skrywer was vir 14 jaar betrokke by Stellenbosse onderwys, eers as skoolhoof en later as kringbestuurder. Die kanse is dus goed dat ek skole sal herken deur bloot te lees wat in die skool se voorportaal hang, of hoe die skoolhoof aantrek en praat.
Een so 'n voorbeeld is waar hy verwys na die Laerskool Vlakte met die skoolhoof Steve de Villiers, wat baie naby klink aan die oud-politikus Bruckner de Villiers wat erwe in Idasvallei opgekoop en dit dan weer teen 'n "billike fooi aan bruin mense verkoop het"(p.34). Op dié manier is baie bruin mense op subtiele, maar oneerlike wyse uit die dorp na Idasvallei verskuif. Die skool is later na hierdie politikus vernoem.
'n Ander voorbeeld is die skoolsekretaresse - wie se familie die een helfte Moslem en die ander helfte Christen is - wat met die skoolhoof getroud was (p.53). Jy moet omtrent van die maan af kom om nie te weet wie hierdie sekretaresse is nie.
Kemp, wat slegs 'n paar jaar skoolgehou het, sê self: "Destyds het ek as 'n pasafgestudeerde joernalistiekstudent uit die veilige Stellenbosch gedink ek sal taai genoeg wees vir die omstandighede hier"(p.25). Dit bring nog 'n kernvraag na vore: Hoe gereed is die studente wat aan ons universiteite afstudeer om in die Suid-Afrikaanse werklikhede te gaan werk? Wat sê dit van die opleiding wat studente op Stellenbosch ontvang? En as die Maties die tweede beste kampus is, wat sê dit van die ander 25 universiteite?
Daar is nog baie ander kwessies waarvan die leser maar self moet lees: Van 'n skoolhoof van Bisho wat sy blinde leerders al die jare dronk maak; dan is daar die Klapmuts-storie waar tientalle kinders vandag sonder ouers is nadat 'n vragmotor met 31 plaaswerkers op die Faure-treinoorgang gaan staan het. Dit laat jou besef hoe 'n groot probleem onveilige vervoer is. Volgens die regering was dit 'n ongeluk, maar sê die gemeenskap (p.89), dis geen ongeluk as onskuldige mense op oop vragmotors vervoer word nie. Ook nie as 'n bus sonder remme by 'n afgrond afstort en talle leerders verdrink nie, of as plaaskinders elke dag 20 km moet stap om by die skool te kom nie. Dis dan dat jy wonder of hierdie kinders wel deur die rivier gaan kom (p.92), meer so op figuurlike as op letterlike vlak.
Daar is die geval van die 19-jarige skooldogter van Umlazi wat haar onderwyser aangekla het omdat hy na bewering haar sou verkrag het. Gaan lees egter die boek en vind uit dis alles behalwe verkragting: dat jong meisies seks vir onderwysers aanbied omdat hulle betaal word om melk vir hulle kinders te koop (umlaza beteken "suurmelk"). Onderwysers glo weer hulle sal van vigs genees as hulle met 'n maagd slaap! ( p. 157).
Dis dan dat die boek 'n onverwagse wending neem. Kemp gee die stryd gewonne. Die swart sak vol navorsingsartikels oor hoe sleg dit in ons onderwys gaan, raak te veel vir een persoon om alleen te dra. Alleen kan hy dit tog nie oplos nie, besluit hy. In 'n teleurstellende einde smyt hy die swart sak by die skoolbus se venster uit, en vertrek hy na 'n bestemming wat nie eens aan hom bekend is nie. Dit laat die leser met 'n hol gevoel op die maag: Is daar geen oplossing vir ons onderwysprobleme nie? Maar kan ons werklik teleurgesteld wees? Het jy die omgedraaide skooldas wat soos 'n galgtou lyk op die voorblad gemis? Die skool wat ons kinders se enigste hoop moes wees, word die stukkende swart sak wat soos die lyk van 'n kind langs die pad lê (p.231).
Sy beskrywing van die Boere wat hy op die trekpad teëgekom het, verskil van die beeld wat doelbewus in Europa van hulle geskep is as onbeskaafde, wrede en hardvogtige mense. Die feit dat hy Portugees en nie Engels was nie, het hom 'n vriendeliker ontvangs van die Boere verseker. Hy gee 'n ander uiteensetting van die Hollanders se geskiedenis in Suid-Afrika as wat toe algemeen in Europa bekend was en verbaas met sy feitelike korrektheid en diepgaande kennis. 'n Mens maak ook kennis met eerste geslag Franse en Duitse sendelinge wie se nageslag sou verafrikaans, Gonin en Behrens. In Durban maak hy ook kennis met Lodewyk Napoleon se seun, prins Eugene Louis Jean Joseph Napoleon.
Hy besoek die ZAR in 1879, die tyd van Shepstone se anneksasie van die Zuid-Afrikaansche Republiek. Hy toon baie meer begrip en insig in dié mense se lewenswyse en hulle lewenshouding as die meeste Europese reisigers. In Pretoria leer hy die Engelse offisiere wat die land beset beter ken en gee hy belangrike inligting oor hulle aktiwiteite en veral oor die sosiale lewe in die ontwikkelende hoofstad. Net jammer dat hy nie aan die politieke verhouding van die burgers van Pretoria met die Britse bewindhebbers veel aandag gee nie.
Die uiters volledige en deeglike annotasies maak die werk een van ontsluiting en bekend-stelling van die mense en gebeure van die tyd. 'n Noukeurige lees van die notas is verhelderend en verbaas met die kundigheid waarmee die besonderhede van onbekende persone nagespeur is. Dit is 'n toonbeeld van uitstaande annotering. Iets wat nie duidelik is nie, is die vraag wat is 'n dogcart nou werklik. Op bladsy 197 voetnoot 424 word gesê dit is 'n perdekar getrek deur een perd en met twee insittendes wat met hulle rüe na mekaar sit. Op bladsy 118 vertel Pinto egter self dat hulle in 'n dogcart gery het met vier insittendes en vier perde.