Die skilder voor die wit doek, die beeldhouer voor die klipblok, die digter voor die leë bladsy: soms moet mens luister na wat reeds daar is. Die onsigbare sigbaar maak. Michaelangelo wat die beeld uit die marmer vrylaat, Nabokov se woorde wat onsienlik reeds wemel op die blad. Tswetajewa sê jou lyf is die grot van jou stem. Om die sibille van die self te vra, en te luister vir die antwoord—dít is die profetiese stem.
Orfeus is die argitipiese digter, wat teenstrydighede versoen: lewe en dood, vleeslike en onstoflike, verganklikheid en die durende. Om te skryf is ŉ Orfiese reis: ons sak af in die onderwêreld van ons binneste en bring die gedig terug, asook ŉ nuwe blik op die wêreld. Ons herskep onsself. Deur taal versoen ons ons eie teenstrydighede, asook die binne- en buite-ruimte, self en wêreld. Die katábasis as metafoor vir die beweging tussen die sigbare en onsigbare…
Die eerste motto in die bundel is ŉ vertaling van Tswetajewa en lui: Die digter se taak – om die verborge te ontbloot / Elke gedig is ŉ uiting van die sibille. Dink jy dat verskillende digters verskillende take het en meen jy dat ŉ digter se taak deurgaans morf of verander? Het die digter ŉ maatskaplike plig? Hoe sien jy jou spesifieke taak?
Ek dink wel so, nes elke mens ŉ verskillende taak het. Die taak mag verander soos ons verander, maar die essensie bly gewoonlik dieselfde. En ŉ sosiale taak, reken ek, in die sin dat die digter, soos elke mens, sy eie waarheid moet vind en dan die moed moet hê om daarvolgens te lewe.
1) Christine, baie geluk met hierdie geskakeerde bundel wat die leser op interessante paadjies lei. Die eerste twee reëls van die motto-gedig deur Rilke, lui
Binne die eerste drie bladsye reeds, is ŉ kernmotief stewig gevestig. Lees ek reg as ek meen dat afdeling een dien as rigtingwyser vir die leser en selfs beskryf kan word as ŉ programafdeling?
Ek sou beslis nie sê dat somberheid noodwendig die toonaard is van die bundel nie. MAAR ek dink dat ‘n mens in die algemeen die donker misken. Terwyl duisternis/skaduwee juis die lig beklemtoon. Dit is ook die lyn wat deurloop in die gedigte. Dat jy wanneer jy terugkyk, dalk hierdie belangrike skakel, kan sien: “hoe deerlik git die geel vlam verf”. En ja, ek sou sê eintlik is die bundel in geheel ‘n ars poetica.
5) Jy maak op ŉ besondere manier van ironie gebruik en veral afdeling drie is tekenend. Die afdeling het as motto die laaste reël van Uys Krige se gedig plaashek. Teenoor die ietwat idilliese landelike nostalgie in die Krige-vers, vind die leser in jou gedigte ironiese kontraste met reëls soos:
Ek leef in ‘n boerderyomgewing. En ek kry dikwels te doen met mense wat die liewe plaaslewe romantiseer. (Ek het die huis waarin my man groot geword het, in ‘n gastehuis omskep.) Die lewe op ‘n plaas is nie soos mense van buite – en ook die regering – dink nie. Dit is afwagting vir reën, dit is die uitstaan van hael en droogte. Dit is ook die saamleef met die werkers/ werksters wat afhanklik is van die boer. Want hoe kry hulle dít wat hulle benodig van die dorp af? Dis ‘n simbiotiese bestaan wat nie altyd verstaanbaar is vir die buitewêreld nie. En die boervrou begryp meesal – al kan sy nie daaraan verander nie – die versugting na ‘n groter “New Freedom”, soos in die gedig lysie vir die dorp.
My gevoel rondom die plaaslewe, die boerdery, maar ook in die groter geheel van Suid-Afrika en ook die res van wêreld, is dat elkeen, élkeen op sy eie werf, in sy eie omgewing nood moet help verlig.
Daar is baie skrywers en digters wat ‘n invloed op my pad gehad het. NIE soseer op die manier waarop ek skryf nie, maar wel dit wat hulle in lewe vergestalt het en waarop hulle my attent gemaak het. Hulle is mentors. Leermeester. Leefmeesters en –meesteresse. Ek het laat in my lewe begin skryf, so ek het nie soos dikwels die geval is ‘n spesifieke dosent, professor, nageskryf nie. Wel het ek die werke gelees, maar dit het alles in my besink, sodat ek later ‘n eie styl ontwikkel het.
8) In afdeling agt, veral, slaag jy daarin om, soos Caravaggio, die leser medereisiger te maak in die gedigte wat op spesifieke plekke afspeel, maar waarvan die emosionele gewaarwordings universeel is. Hierdie afdeling se motto fokus dan ook tereg die aandag op die nuwe manier van sien eerder as die nuwe bestemming. Reis jy dikwels en hoe versmelt jy jou “ou oë” met jou “nuwe oë” in digvorm?
Maar dis in die spanning tussen hierdie lap grond en die groter wêreld wat die skryfwerk gebeur. Dis om dit wat jy weet van jou eie wêreld te amalgameer met ‘n nuwe omgewing. Om te beleef: hoe anders is ons – en hoe dieselfde is ons nie! En dan sien jy jou eie plek, dorp, plaas, met nuwe oë – kry jy nuwe beelde om die ou vertroude dinge mee te beskyf. Dan sien jy die man buite die Primada Katedraal in Toledo as iemand anders as die bedelaar voor die OK in jou eie dorp.
10) Christine, ek het aantekeninge gemaak oor die sinestesie verskynsels in jou bundel, byvoorbeeld die pragtige wyse waarop Pissarro die stiltes en die klokgelui verf. Jy is self ŉ veelsydige kunstenaar – een wat skryf én skilder. Nou word hierdie bundel van jou vergesel deur ‘n CD met toonsettings. Was dit ŉ nuwe reis vir jou en hoe het jy die proses ervaar? Het kleur vir jou klank geword?
Ek skryf visueel – ten minste, dis soos wat resensente sê. Sowel as in prosa as in die poësie. Ek dink nooit daaroor na nie, maar wanneer mense my gedigte lees, merk hulle op dat daar baie kleur- en natuurbeelde in die gedigte is. Met hierdie bundel – waar vyf van die gedigte deur Olga en Trudie Leonard en Babette Viljoen getoonset en op CD oorgedra is, het die gedigte vir my ook weer nuwe inhoud gekry. Van die gedigte word ook deur my gelees, maar die musiek en sang van hierdie span is vir my betowerend.
Ek en Johan Koortzen, grafiese ontwerper by Naledi, het ‘n gesprek gehad, en toe ek hom vertel oor my liefde vir Caravaggio het hy vorendag gekom met hierdie skildery – van ‘n leerling van Caravaggio – wat hy toe verwerk het vir die voorblad van “skynskadu”. Dit is die beeld-essensie van wat in die bundel woorde kry – die skadu dien die lig.
12) Die bundel bevat ook hospitaal-, teater, siekte- en sterfgedigte, Christine, ek kan nog baie vrae vra; oor ouderdom en verlating, oor die ongewone gebruik van leestekens, oor neologismes en testamente. Watter gedig wil jy egter uitsonder om volledig hier te plaas, as lusmaker en laaste gedagte vir die lesers wat jou bundel gaan aanskaf?