Beginafrikaans - LitNet
Christo van Rensburg Menings 2016-11-18
Hierdie lesing is op 21 Oktober 2016 te Clanwilliam gehou as deel van die ATKV se Taalerfenissimposium.
Hoe het die Khoi onder mekaar gepraat as hulle die Nederlandse woord brood wou sê? Hulle het brood op verskillende maniere gesê, maar het elke keer met bro- probeer begin.
1.1 Dit is vir 'n Khoispreker moeilik om b+r+o aan die begin van 'n woord uit te spreek. Die eerste aanleerders het die r+o omgeruil, soos ons nog dikwels hoor wanneer mense byvoorbeeld pro-beer wil sê, maar by per-beer uitkom. Hulle het op dieselfde manier nie bro- gesê nie, maar die woord vir brood begin met ber- of bar- (wat in 1626 al opgeteken is).
En vir die res van die woord? Daar het die Khoi se moedertaal oorgeneem. Brood se woordgeslag, wat vir die Khoisprekers aan die begin 'n ernstige saak was, en aangedui moes word, is manlik, daarom die b aan die einde, Dit verklaar ook die optekenings ber+ib, of ook bar+ab.
En die woordsaad onder die sand? Ber-ib leef van Afrikaans se vroegste tyd af tot vandag toe, al hoor mens hom nie so baie nie. Maar gee hom net water! Hierdie Khoi-Afrikaanse woord per-e-b vir brood is tot in 1977 nog opgeteken. Die volgorde p+e+r wys dat die woord baie oud is, en uit 'n tyd kom voordat die aanleerders bro- gesê het. Bestaan die woord nog? By die ATKV se Taalerfenissimposium op Clanwilliam op 21 Oktober 2016 was daar uit 'n groepie van vier bejaarde mense twee watt gesê het dat hulle die woord berep vir brood ken.
Toe hierdie vroeë aanleerders Khoi-Afrikaans al beter begin praat het, het hulle nie meer die klanke omgedraai nie. Hulle het bro- goed geleer uitspreek. En vir die versameling van brood en skeepsbeskuit? Daarvoor het Khoi net die regte woorddeel: -kwa, en hulle maak dan die woord bro-kwa = broodgoed vir brood en (skeeps)beskuit.
-kwa kom nog baie voor, soos in Nama-kwa, wat die veeboere gehoor het as -goed, wat vir hulle dieselfde beteken het as -hulle, soos in ma-hulle, die ekwivalent van ma-goed.
2.1 Die herkoms van die ghe- van ghe-ma-re is duidelik: dit is die vroeë verafrikaansing van die Nederlandse werkwoord geven. Die res van die woord het met die dringendheid van die handeling te make, en met verstaanbaarheid, volgens die aard van ruilgesprekke. Ma- is die Khoiwoord vir gee. Gee word so met dringendheid en vir beter verstaan herhaal, en daarby versterk -re, die bevelspartikel, die dringendheid nog. Iets van die dinamiek van ruilgesprekke kan hierin gelees word. Ghe-ma-re beteken dan "gee + gee + moet". (In leeu-gamka bestaan die herhaling vandag nog: leeu-leeu.)
2.2 Daar is nog 'n vroeë vorm vir gee opgeteken. Hierdie vorm lê op die sand, en is oor die hele land bekend. Die Khoi het die Nederlandse woord vir gee (geef) gehoor as ou, ("ou my ook so 'n bietjie daarvan"), wat in ou+te+re ook van die vroegste Afrikaans se tyd af bestaan. Ti- is my, en -re weer eens die bevelsvorm, sodat dit "gee-my-moet" beteken. (Net so beteken at-re (at+re = eet-moet-jy!).)
Agter aan Afrikaanse stamme het die Khoi-Khoi met sorg genusaanduiders geplaas, waarop alreeds gewys is. Garie-b is 'n groot rivier, dit wys die -b vir manlik. Die -s dui weer vroulik aan: Khoe-s is 'n vrou.
Christo van Rensburg is die skrywer van So kry ons Afrikaans wat deur LAPA uitgegee is.
2016-11-24 at 12:15
Beste Christo, interessante artikel. Moenie ophou met jou navorsing nie. Ek vind net dat jy in die meeste van bogenoemde gevalle besig is met wat die Duitsers noem "hineininterpretieren". Ek kan met die beste wil ter wêreld nie Afrikaans sien in die voorbeelde wat jy noem nie. Wel geradbraakte Khoisan. Afrikaans? Nee. Maar dit bly interessant. Ek het lekker hieraan gelees.
2016-11-30 at 08:09
Beste Leopold, met watter wil in die wêreld sien ons Nederlands in hebban olla vogola ...? Aan die ander kant, hoe meer ons vra, hoe meer verstaan ons die storie agter Afrikaans.
2016-11-26 at 14:45
Fantasties om te sien hoe onse taal ontwikkel het.
2016-11-29 at 16:31
Ek is baie bly dat jy hierdie stukkie oor Beginafrikaans interessant vind, Leopold. Of dit geradbraakte Khoi is? Miskien is nog 'n kyk daarna nodig. Die Khoi-Khoi het juis 'n ander teikentaal as Khoi in die oog gehad, wat maak dat die nuwe taal nie meer Khoi was nie. Die eerste deel van die woord bro- vir brood (in bro-kwa = verskillende soorte brood) illustreer dit. Bro- was nooit Khoi nie. Ghe- in ghe-ma (=gee-gee), ook nie, ens.
Dat die Khoi-Khoi swarigheid gehad het met die uitspraak van die –d aan die woordeinde (byvoorbeeld bro- en nie brood nie), en dat hulle die nuwe aanleerderswoorde verbind het met dele van Khoi-grammatika (soos –kwa en –ma en -re), maak dat vroeë Khoi-Aanleerdersafrikaans op die oog af vreemder lyk as wat dit werklik is. 'n Optekening uit 1655, in Saldanhabaai, van bor- (om uit te eet), wys dat die Khoi-Khoi onbewustelik woorde in die teikentaal sistematies saamgegroepeer het, en hulle sonder 'n konsonant aan die einde uitgespreek het. Met 'n bietjie luister, veral na sprekers van die verskeie soorte Dialekafrikaans, hoor mens vandag nog heelwat sulke gevalle. Hierdie kenmerk van gesproke Khoi-Afrikaans het ook oorgespoel na geskrewe Afrikaans toe.
CP Hoogenhout het in 1874, in vroeë GRA-Afrikaans, byvoorbeeld geskryf: "Jy mot daar oer een bietjie in die koerante skry." Hy het sy Afrikaans in Wellington geleer, maar kon Nederlands ook skryf, en het skrywe ook gebruik. TH le Roux het later by sy seun, P Imker Hoogenhout, oor skry navraag gedoen, en gehoor dat die nasate van sprekers van Khoi-Afrikaans in die Wellington-omgewing steeds so praat.
Om by die skryf van skry in Afrikaans te bly: In die negentiende eeu is skry in ander streke, soos Montagu en die Klein Roggeveld, ook gebruik in Afrikaanse briewe aan koerante.
Wat het in ander aanleerdersituasies gebeur? Die Romeinse soldate het Latyn gruwelik vermink, as mens op so 'n manier daarna wil kyk. Maar na 'n bietjie soek, blyk dit dat Frans daarin verskuil lê ...