MT Steyn moet by Kovsies blyDie standbeeld van president MT Steyn. Foto: UV Die Vrystaatse Provinsiale Erfenishulpbronagentskap (VPEHA) het pas ’n permit uitgereik wat toestemming aan die Universiteit van die Vrystaat (UV) verleen om die standbeeld van president MT Steyn van die Bloemfontein-kampus na die oorlogsmuseum te verskuif. AfriForum en verskeie ander bewaringsinstellings, onder meer, die Bloemfonteinse Kultuurvereniging; die Vereniging vir Christelike Hoër Onderwys, Bloemfontein en die Gereformeerde Geloofsbond (wat gemeentes landwyd insluit en waarby 32 gemeentes geaffilieer is) het beswaar teen die uitreiking van die permit aangeteken omdat hulle voel die standbeeld moet op die Kovsie-kampus bly. Pogings om dit te verskuif, is die jongste stap in die Suid-Afrikaanse debat oor erfenistransformasie en dekolonialisasie wat veral sedert 2015 met die #RhodesMustFall-beweging gedurig opvlam. AfriForum se standpunt bly dat standbeelde nie verskuif moet word nie, met goeie redes waarom ons nie by die groep aansluit wat sê “red wat te redde is en skuif eerder” nie. Wanneer ’n kunswerk bedreig word deur die omgewing waarin dit geplaas is, maak dit sin om dit te “red” deur dit na ’n veiliger posisie te verskuif. ’n Standbeeld of monument is wel ’n tipe kunswerk, maar dit kom met ’n heel ander betekenisraamwerk as iets wat suiwer net ’n kunsskepping is. Vir die betekenis van monumente en standbeelde, is daar verskeie definisies. AfriForum se standpunt is dat hierdie soort gedenktekens as bakens ter herinnering aan historiese gebeure in die openbare landskap opgerig word. Gewoonlik is daar tydens die oprigting van so ’n baken groot emosie daaraan gekoppel – byvoorbeeld met die oprigting van ’n beeld van ’n geliefde leier nadat hy oorlede is, of met die oprigting van ’n monument vir oorlogslagoffers kort ná die oorlog wanneer hul naasbestaandes nog leef en behoefte aan ’n herdenking van hul lewens het. Jare gaan verby en die individu of gebeure word meer objektief beoordeel. Latere geslagte vergeet ook wie die persoon was, of wat die gebeure behels het, en dan dien die standbeeld om die besoeker se geheue met ’n inskripsie te verfris, of nog beter, hulle na die internet of geskiedenisboeke te dryf om meer uit te vind en vir hulself te besluit wie held of skurk was. Die realiteit is dat geen individu ooit deur alle mense as held gekies sal word nie. Omdat ons almal feilbare mense is, sal elkeen van ons een of ander tyd ’n kontroversiële besluit neem wat deur latere geslagte beide geloof én veroordeel sal word. Om te verwag dat net onbevraagtekende historiese figure of insidente herdenk moet word, is nie haalbaar nie. Die plek waar standbeelde of monumente opgerig word, is natuurlik ook van groot betekenis. Omdat pres. Steyn hom so aktief vir die oprigting van ’n eie Vrystaatse universiteit beywer het, is dit van groot betekenis dat hy staan waar hy staan. Hy is die vader van ’n droom wat ’n realiteit geword het met die bou van die kampus waaroor hy uitkyk. Sou ’n mens hom verskuif, sal MT Steyn as persoon dus steeds in herinnering geroep word, maar buite die konteks van die skat wat hy aan die nasate van alle ouderdomme, rasse en geslag nagelaat het. Die huidige ANC-regering se standpunt verskil dramaties van dié van AfriForum. In ’n verslag oor erfenistransformasie van 2017, uitgereik deur die departement van kuns en kultuur, word verklaar: Standbeelde is nie onskuldige stukke argitektoniese werk nie. Hulle beliggaam sterk simboliese mag. Wat ons nou beleef, is enersyds die spanning tussen ons land se grondwaardes aan die een kant en die betekenis van die koloniale of apartheidstandbeelde aan die ander kant … Standbeelde projekteer die grondliggende waardes en gesag van die staat. Hulle dien ’n legitimerende rol in die samelewing, kweek populêre aanvaarding en instemming tot die geldigheid van die gesag van die staat … … ons behoort te vra: hoekom staan hierdie beelde nog steeds? Dit is duidelik dat hulle nie meer die doel waarvoor hulle gebou is, dien nie. Die politieke orde wat hulle bedoel was om te versterk, bestaan nie meer nie. En so moet hulle ook val, net soos hulle in die res van die beskaafde wêreld geval het. Dit beteken dus dat, volgens die regering: Verder was die doel waarmee die standbeeld opgerig is, baie beslis nie om die apartheidstaat te steun nie, aangesien die opdrag vir die oprigting daarvan al in 1917 deur die Afrikaanse Studentebond (let wel, nie die staat nie) gegee is en die beeld in 1929 onthul is, terwyl die apartheidsbestel eers vanaf 1948 gegeld het. Wanneer ons gevolglik ’n beeld verskuif, is dit simbolies ook ’n veroordeling van die individu, ’n eietydse besluit oor die verlede waaroor toekomstige geslagte heeltemal anders mag voel en in die geval van pres. Steyn, erkenning dat Afrikaners geen positiewe bydrae tot die opbou van Suid-Afrika gemaak het nie. Sou die MT Steyn-beeld onder hierdie omstandighede verskuif word, kan Afrikaanse studente en personeel van die UV tereg vra of hulle nog welkom op die kampus is. Daar kan geen sprake wees daarvan dat die verskuiwing respek of samehorigheid tussen studente en personeel van verskillende rasse sal bevorder nie. Die daad van verskuiwing is ’n daad van beskuldiging en enigeen wat dit sonder teenspraak aanvaar, neem deel aan die beskuldiging of erken skuld daarop. In 2016 is ’n saak in die Internasionale Strafhof in Den Haag, Nederland, oor die vernietiging van godsdienstige monumente in Timboektoe, Mali, aangehoor. Van die betoë wat tydens die saak gelewer is, is van kernbelang wanneer ons oor erfenis praat. Die aanklaer in die saak, Fatou Bensouda, het gesê: Vandag se verhoor is inderdaad histories. En dit is des te meer histories, gesien in die lig van die vernietigende woede wat ons era kenmerk, waarin die mensdom se gesamentlike erfenis onderwerp word aan herhaaldelike en beplande vernietiging deur enkelinge en groepe wat hulself ten doel stel om die verteenwoordiging van enige wêreld wat van hulle s’n verskil, uit te wis deur die fisiese manifestasies daarvan wat aan die hart van gemeenskappe lê te verdelg. Die verskille en waardes van hierdie gemeenskappe word sodoende eenvoudig ontken en uitgewis. Ideologies-gedrewe aanslae teen standbeelde en ander erfenisbates is nie uitsluitlik beperk tot ons land of die huidige tydgleuf nie, maar dit bly wel teleurstellend dat die debat in ons leeftyd met ’n veronderstelde groter bewussyn oor menseregte en kulturele waardes, nog nie van vernietiging en verwydering wegbeweeg het nie. Hopelik sal ’n tyd van meer genuanseerde standpuntinname en respek vir menseregte wat ook in erfenis gesetel is, tog mettertyd aanbreek. Tans is die kontroversie oor die Steyn-standbeeld se toekoms helaas ’n bewys dat dit nog ’n ver pad daarheen mag wees. Teenstand is daarom noodsaaklik om die spore van die verlede nie uit eietydse politieke oorweginge dood te vee nie, maar ter wille van die nageslag in konteks sigbaar te hou.