Foto van die geskiedkundige bekendstelling op 4 Januarie 1897 in
Pretoria van die eerste motor wat in Suid-Afrika aangekom het. Van links is A.E. Reno, stigter en toe redakteur van die Pretoria News en ook die man wat die demonstrasierit gereël het, dr. W.J. Leyds, staatsekretaris van die ou Transvaalse Republiek, en John Hess, die eienaar van die motor. Die vierwielige stoftrapper is aan pres. Paul Kruger gedemonstreer—wat egter die aanbod van die hand gewys het om ’n draaitjie daarin mee te maak. “Nee, dankie,” het die geamuseerde Transvaalse president glo gesê, “netnou blaf ’n hond en dan skrik die ding en gooi my af! Hulle moet hom eers verbeter voordat ek daarin ry."
Kan ’n mens jou dit voorstel: ons land sonder enige voertuie, vaartuie en vliegtuie? Vandag kan jy jou kwalik so ’n toestand indink. Tog, ’n skrale drie en ’n halwe eeue gelede het mense hier geen ander vervoermiddels as die slee, die pak-os en hul eie twee voete gehad nie.
Selfs toe die eerste wielvoertuie in die middel van die sewentiende eeu deur die Nederlandse setlaars hierheen gebring is, was dit slegs in die vorm van die voorlopers van ons eie ossewa. Dit verskil darem dramaties van ons tyd met sy supersoniese stralers, vinnige motors en die komende Gautrein!
Die ossewa het nietemin so ’n kardinale rol in ons land se geskiedenis gespeel dat hy verdien om eerste genoem te word as ’n mens na die ontwikkeling van vervoer in Suid-Afrika kyk. Deur die jare is hy dan ook op verskeie maniere aangepas vir die destydse ruwe terrein waarop daar geen paaie was nie.
Sonder die ossewa sou die Groot Trek nie kon plaasgevind het nie. Die wa met sy seiltent, wat deur kweperhouthoepels gesteun is, was tegelyk ’n tuiste, ’n wieg, ’n siekekamer en ’n huisaltaar.
Die bokwa is weer ’n groter soort ossewa, wat in die 1870’s ontwikkel is om myntoerusting na die diamantvelde te bring. Die hoë kante van die ossewa is weggelaat en die breër en platter romp is met kantrelings toegerus.
Party bokwaens het ’n tent gehad wat die agterste deel van die wa bedek het. ’n Seil is oor die vrag gegooi en die afhangende dele het ’n nagkwartier onder die wa gevorm. Bokwaens is só ontwerp dat die kantrelings in ’n japtrap deur hoë kante vervang en die waens in gewone ossewaens omskep kon word.
Die skotskar het weer soos ’n halwe ossewa gelyk en is op plase gebruik om allerlei soorte vragte te vervoer. Daar was ’n wipbak of verwyderbare bak.
Die kapkar is nog een van ons belangrikste historiese voertuie. Eers was die kap vas, maar by latere kapkarre kon dit afgeslaan word. Voor die koms van die motor was die kapkar die vinnige vervoermiddel van die boer.