ASA, UP vier bedryf met aartappelmaaltydLigte kerrieaartappelsop met ŉ aartappelsoutkraakbeskuitjie was een van die geregte wat bedien is. (Foto: Du Preez de Villiers) Rolspelers in die Suid-Afrikaanse aartappelbedryf het die veelsydigheid van dié groentesoort gevier met ŉ deftige vyfgangete wat met aartappels voorberei is. Aartappels Suid-Afrika (ASA), die Universiteit van Pretoria (UP) se departement voedsel- en verbruikerswetenskap en sy departement plant- en grondwetenskappe het oor die afgelope eeu bygedra dat aartappelboere steeds ŉ bestaan kan maak deur nougesette navorsing en die bevordering van die bedryf. Daar was ooreenstemming dat dié samewerking gevier moes word. Maroela Media het die geleentheid bygewoon en heerlik saamgesmul. Die voorgereg was vars aartappelskil gevul met gerookte forel en aartappelskuim. (Foto: Du Preez de Villiers) UP en aartappels loop hand aan hand Prof. Lise Korsten, verbonde aan UP se departement plant- en grondwetenskappe, asook mededirekteur van die DSI‑NRF Sentrum vir Uitnemendheid in Voedselsekerheid, sê aartappelsnavorsing het ŉ lang geskiedenis aan dié universiteit en het reeds vroeg in die 20ste eeu begin. Oor die dekades daarna het dit met rasse skrede uitgebrei. Sy sê aartappelnavorsing is al 155 jaar oud, maar in die 1920’s is ŉ aantal aartappelvariëteite deur UP ontwikkel om by Suid-Afrika se omstandighede aan te pas. In 1947 is die Aartappelnavorsingslaboratorium aan die UP gestig wat die eerste van sy soort in Suid-Afrika is. Dit het ŉ sleutelrol gespeel in navorsing en ontwikkeling wat daarna gevolg het. In die 1960’s en 1970’s het die fokus na aartappelsiektes en pesbestuur verskuif, met ŉ fokus op die beheer van bakteriese verwelk en nematodes. Die aartappel-entoesiaste by die aartappelete was prof. Jackie van der Waals, voormalige aartappelnavorser by UP; Dirk Uys, navorsingsbestuurder by ASA; Gert Bester, voorsitter van ASA; Lise Korsten, mededirekteur van die DSI‑NRF Sentrum vir Uitnemendheid in Voedselsekerheid; Barend Erasmus, dekaan van natuur- en landbouwetenskappe by UP; Hettie Schönfeld, professor in voedingkunde en mededirekteur van die ARUA DSI-NRF-NDP Sentrum vir Uitnemendheid in Voedselsekerheid; prof. Martin Steyn, navorser op aartappels; en prof. Gyebi Duodu, hoof van die departement verbruikers- en voedselwetenskap aan UP. (Foto: Du Preez de Villiers) In die 1990’s het UP die Instituut vir Plantbiotegnologie (IPB) gestig, wat belangrike navorsing en aartappelgenetika en -biotegnologie gedoen het. Die IPB was instrumenteel in die ontwikkeling van aartappelvariëteite wat weerstand teen verskeie peste en siektes bied. In die onlangse verlede het aartappelnavorsing aan die UP meer op volhoubare produksiepraktyke gefokus, soos die toepassing van geïntegreerde plaagbeheer en verlaagde omgewingsimpak. Daarbenewens het die UP se departement voedsel- en verbruikerswetenskappe navorsing gedoen om die verbruik van aartappels in Suid-Afrika te bevorder en die gehalte en smaakeienskappe te verbeter. “Die UP het derhalwe ŉ deurslaggewende rol in die ontwikkeling van die Suid-Afrikaanse aartappelbedryf gespeel, sowel as ŉ belangrike bydrae gelewer tot aartappelnavorsing wêreldwyd,” sê Korsten. Aartappelspaghetti met parmesaanskaafsels en aartappelbrood-croutons. (Foto: Du Preez de Villiers) Produksie groei eksponensieel Prof. Martin Steyn, wat verbonde is aan die departement plant- en grondwetenskappe aan die UP, het drie dekades se aartappelnavorsing agter die rug en het dit baie duidelik gemaak dat aartappelboere nie vandag sou bestaan sonder deurtastende navorsing nie. Hy sê in 1973 was die nasionale aartappelproduksie sowat 600 000 ton wat op ŉ geskatte 70 000 ha geproduseer is. Dit het ŉ opbrengs van minder as 10 ton/ha gelewer en die gemiddelde persoon het 25 kg aartappels per jaar verbruik. In 1992 het die opbrengs verdubbel, met 1,2 miljoen ton wat op ŉ oppervlakte van 600 000 ha geoes is. Dit het op ŉ gemiddeld van 20 ton/ha gerealiseer, terwyl die gemiddelde droëlandopbrengs 9 tot 10 ton/ha was. “In daardie tyd was die helfte onder besproeiing, maar sedert 1992 het die prentjie drasties verander. Vandag het aartappelproduksie meer as verdubbel tot 2,6 miljoen ton en gemiddelde opbrengs is 50 ton/ha. Topprodusente oes gereeld meer as 100 ton/ha en vandag is meer as 80% van aartappelproduksie in Suid-Afrika onder besproeiing,” sê Steyn. Steyn sê oor die volgende 25 jaar sal opbrengste met nog 25% toeneem. “Buiten teling, om deurlopend beter aangepaste kultivars voort te bring, het kunsmis, besproeiingstelsels en bestuurspraktyke ook verbeter en beter produkte is op die mark gesit. Aartappel Wellington met ŉ Asiatiese rafelvarkvulsel, bedien met aartappel en ingelegte kool (kimchi). “Suid-Afrika se opbrengs is die beste in Afrika en vergelyk baie goed met Europese lande, wat boonop met baie minder uitdagende produksie-omstandighede sit. “Suid-Afrikaners eet tans 23 kg aartappels per persoon per jaar en moet opgevoed word dat aartappels ŉ gesonder en veelsydige kossoort is, asook nuttig in ander produkte aangewend kan word. Aartappelverbruik kan heelwat toeneem soos in Argentinië en in Afrikalande soos Algerië en Egipte wat 60 kg per persoon per jaar verbruik en moontlik opskuif tot 190 kg soos in Duitsland, Pole en Nederland.” Hy voeg by dat aartappels vandag een van die duurste kontantgewasse is om te produseer en die regstreekse insetkoste is maklik meer as R250 000 tot R300 000 per ha. Aartappelbedryf sê dankie ASA is ŉ statutêre organisasie en derhalwe geniet alle produsente lidmaatskap. “Ons het so 560 kommersiële boere en ŉ klomp opkomende en kleinskaalboere,” sê Gert Bester, voorsitter van ASA. Hy het vir Maroela Media gesê dit was baie lekker om die aartappel en sy verskeidenheid gebruike in kos te geniet. “Bedrywe vier nie genoeg ooreenkomste soos dié nie en dit is belangrik om die suksesse wat uit langdurige samewerking gekom het, oor tyd te vier. “Ons kan nie produseer as ons nie ons klante se behoeftes in ag neem nie en daarom moet ons die voedselwetenskappe ook betrek om ons klante opgewonde oor ons produk te maak.” Vir nagereg was daar aartappel-oliebolle met kaneelsuiker bedien, met vanilla‑aartappelroomys, karamelsous en gestoofde perskes. (Foto: Du Preez de Villiers) Hy sê verder dat die bedryf tans in ŉ moeilike situasie is, “want ons insetpryse word deur wêreldwye gebeure en omstandighede gedryf, terwyl ons prysvormingsmeganisme deur die plaaslike ekonomie gedryf word. Ons is dus in ŉ stywe kosteknyptang, maar ons bedryf het nog altyd die vermoë gehad om ons slim en reg te bemark. “Ons wil nie markaandeel verloor nie, maar daar is ŉ sekere marksegment wat weens die stygende produksiekoste nie kan byhou nie. Dit bied vir ons ŉ groot uitdaging, maar die aartappelbedryf is nog altyd een van die mees nuutskeppende bedrywe en ons het altyd die vermoë om weer aan te pas,” sê Bester. Studente van UP se departement verbruikers- en voedselwetenskappe het die smaaklike aartappelgeregte voorberei. (Foto: Du Preez de Villiers)