Versindaba Fanakalo Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Fanakalo'
Andries Bezuidenhout. Cama! Hleka! Waar "urineer" en "glimlag" opdragte is
Tshaf ka lo mayin
Mense wat sukkel om te slaap, hou gewoonlik daarvan om woordeboeke te lees. Jy soek nie woorde op nie. Jy begin sommer enige plek en lees. By "m", of "v", of sommer die kort afdeling by "z". Opeengestapelde, onverwante gegewens help om die kop af te skakel. Ek wonder soms wat insomniese leksikograwe lees om aan die slaap te raak.
Nietemin, daar is 'n hele paar woordeboeke waardeur ek blaai as ek sukkel om af te skakel. 'n Gunsteling is 'n gids wat verduidelik waar Suid-Afrikaanse plekname vandaan kom. 'n Ander gunsteling is 'n kopie van die Kamer van Mynwese se Woordeboek vir Mynwerkers wat in 1969 gepubliseer is, die jaar waarin ek gebore is. Die eerste weergawe van hierdie woordeboek is in 1920 as die "Miner's Companion" gepubliseer. 'n Ene mnr. H.M. Taberer het dit saamgestel en die "Companion" is weer in 1938 en 1953 hersien. Die weergawe wat ek het, die een uit die sestigs, is deur mnr. J.S. Erasmus, toe die hoof van die mynmaatskappy Anglo-American se "Bantoe-opleidingseenheid".
Fanakalo beteken "op dié manier", of "like this", in Engels. Die woordeboek beskryf die onstaan van Fanakalo só:
"Daar word algemeen gemeen dat Fanakalo onstaan het as gevolg van die pogings van Indiërs wat in die Natalse suikerbedryf gewerk het, om Engels en Zoeloe gelyktydig aan te leer… Veral die Blanke is verantwoordelik vir die verspreiding van Fanakalo oor die grense van Natal na die goud- en diamantvelde en ander bedrywe waar dit gou as doeltreffende kommunikasiemiddel tussen Blanke en Bantoe posgevat het…"
Verder word daar verduidelik:
"Die bedoeling is nie dat Fanakalo enigeen van die suiwer Bantoetale moet vervang wat altyd by seremoniële geleenthede gebruik word nie. Die werknemers van die mynbedryf praat egter ongeveer 15 Europese tale en 44 Bantoetale, en Fanakalo het die bedryf in staat gestel om die moeilike kommunikasieprobleem te oorkom."
Dan 'n motivering waarom wit werknemers Fanakalo moet aanleer:
"Produktiwiteit en veiligheid vereis dat elke Blanke werknemer die geleentheid moet benut om Fanakalo so gou moontlik aan te leer, sodat hy met die Bantoewerknemers kan praat en duidelike en korrekte opdragte aan hulle gee."
Die Woordeboek vir Mynwerkers het dan 'n Engels-Fanakalo afdeling, asook 'n Afrikaans-Fanakalo afdeling. Elkeen bestaan uit drie kolomme. Daar is die Engelse of Afrikaanse woord, dan die Fanakalo ekwivalent, gevolg deur hoe die woord uitgespreek moet word. As voorbeeld:
bas ka lo tshaf
bahs kah law tshahf
bas ka lô tsjaf
Hierdie voorbeeld sê natuurlik veel meer as bloot vertalings. Die aanname is dat 'n skagtimmerman wit is. Ook 'n "myner", wat sommer vertaal word as "bas".
Daar is 'n paar ander voorbeelde wat my soms laat wonder oor die verhoudings tussen die myners en mynwerkers. Twee daarvan as voorbeelde:
Nou wonder ek soms, so voor ek aan die slaap raak, wat die omstandighede is waaronder 'n myner die opdrag aan 'n mynwerker gee om te glimlag. Of nóg vreemder, om te urineer. Ek wonder of die twee opdragte soms in kombinasie gebruik word. Hoekom sukkel ek vanaand om te slaap, ten spyte van die woordeboek?