‘Ja, maar’ oor onteiening sonder vergoeding
Die presidensiële adviespaneel oor grondhervorming en landbou stel inderdaad 'n wysiging aan die Grondwet voor om onteiening sonder vergoeding toe te laat, maar daar lê duidelik 'n lang proses voor voordat dit toegepas kan word. MAX DU PREEZ het 'n eerste weergawe van die paneel se ongepubliseerde verslag onder oë gehad.
PRESIDENT Cyril Ramaphosa se paneel van kenners wat hom oor grondhervorming moet raad gee, was toe allesbehalwe eenparig.
Buiten die instemming met die ANC se eis dat die Grondwet verander word, was daar ook skerp verskille oor onder meer teenstand teen titelaktes in kommunale gebiede, nuwe belasting op landbougrond, 'n sterk voorkeur vir klein- en bestaansboere eerder as kommersiële boere en 'n moratorium op alle plaasuitsettings.
Die president van AgriSA, Dan Kriek, en die vooraanstaande megaboer Nick Serfontein het hul besware amptelik deur hul medepaneellede laat aanteken. Die ander paneellede is Vuyo Mahlati van die African Farmers Association, prof. Ruth Hall van die Institute for Poverty, Land and Agrarian Studies (Plaas) aan die Universiteit van Wes-Kaapland, prof. Mohammed Karaan van die departement landbou-ekonomie aan die Universiteit van Stellenbosch, Bulelwa Mabasa van Werksmans-prokureurs, adv. Thandi Ngcobo en Wandile Sihlobo, 'n landbou-ekonoom.
'n Oorwinning vir aktiviste van Plaas
Na wat verneem word, het Karaan en Sihlobo ook hul ernstige bedenkinge oor aspekte van die verslag uitgespreek. Iemand wat die proses van naby dophou, sê die verslag is ’n oorwinning vir die aktiviste van Plaas.
Die verslag sê grootskeepse onteiening sonder vergoeding en sonder voorwaardes sou in stryd wees met hoofstuk 1 van die Grondwet, die grondliggende bepalings, en sal die kernwaardes van die Grondwet skend.
Hulle het die regsadvies van verskeie grondwetkenners dat die huidige Grondwet voldoende voorsiening vir onteiening maak, by die venster uitgegooi en stel 'n bykomende paragraaf aan Artikel 25 voor wat moet lees: “Die parlement moet wetgewing opstel wat gevalle wat onteiening sonder vergoeding vir die doeleindes van grondhervorming regverdig soos in Artikel 25 (8) voorsien word, bepaal.”