Die verskil tussen links en regs lyk soos ’n hoefysterJoram van Klaveren. Foto: Facebook. In Nederland het die koerante onlangs oor iets opmerkliks berig. Ene Joram van Klaveren het hom tot die Islam bekeer. Nou is Joram van Klaveren nie onbekend in Nederland nie. Hy was ’n parlementslid vir die ekstreemregse Partij voor de Vrijheid (PVV), die party wat gelei word deur die populis Geert Wilders. Dit is opmerklik, omdat Van Klaveren saam met die PVV sonder ophou gewaarsku het teen wat hulle sien as die Islamitiese gevaar. Saam met die PVV het hy op verhoë gebulder dat alle moskees gesluit moet word, dat die Koran verbode literatuur moet wees, dat geen Moslem-immigrante in die land binnegelaat mag word nie. In 2014 het hy rusie gekry met Wilders en toe sy eie ekstreemregse party gestig, wat egter doodgeloop het. Van Klaveren is opgevoed in ’n ordentlike Gereformeerde gesin, maar het mettertyd na ekstreemregs afgedwaal. Hy het in verskeie onderhoude vertel dat hy besig was om materiaal vir ’n kritiese boek oor die Islam te versamel, maar toe tot die gevolgtrekking gekom het dat Mohammed ’n egte profeet was. Nou glo hy Allah is die enigste God en Mohammed is sy profeet. Van Klaveren is nie die eerste PVV-politikus met wie dit gebeur nie. Voor hom het Arnoud van Doorn dit ook gedoen. Nou is Van Doorn só Islamities dat hy verlede maand getwiet het dat “alle teenstanders van die Islam begelei of vernietig moet word”. Van Klaveren en Van Doorn is slegs twee voorbeelde van mense wat die een ekstreme oortuiging met ’n ander verwissel. Benito Mussolini het begin as radikale Sosialis voordat hy ’n Fascis geword het, en in die jare twintig en vroeë dertig was daar ’n gereelde oor-en-weer-lopery tussen Hitler se Nazi’s en die Duitse Kommuniste. ’n Invloedryke Franse voorbeeld uit dieselfde tyd was die Kommunistiese politikus Jacques Doriot, wat stry met sy eie party gekry en toe ’n Fascis geword het. En in die jare sestig tot tagtig het die Duitse advokaat Horst Mahler van ’n ondersteuner van die ekstreemlinkse terroristiese Baader-Meinhof-groep ontwikkel tot ’n aanhanger van die neo-Nazistiese Nasionaal-Demokratiese Party. Hoe moet ’n mens dié soort ommeswaai verklaar? Wel, op een vlak het dit waarskynlik te make met labiele persoonlikhede. ’n Mens wat emosioneel stabiel is, begin nie as ordentlike Calvinis, skuif dan na regse ekstremisme oor, waar jy skel teen alles wat na die Islam ruik, en dit uiteindelik vir die Islam verruil nie. Dit gaan daarom dat sommige persoonlikhede gevoelig is vir ekstremistiese antwoorde, waar die wêreld kragtens ’n rigiede swart-wit-skema beskou word. Dat die werklike wêreld eerder verskillende skakerings van grys is, dat reg en verkeerd nie áltyd haarskerp onderskei kan word nie – dít pas nie by hul sug na eenvoudige oplossings in nie. Maar ’n mens kan die kwessie ook op ’n ander vlak beskou. Dikwels word die verskil tussen links en regs gesien as ’n reguit lyn, wat loop van die een uiteinde aan die linkerkant regdeur tot die ander uiteinde aan die regterkant, met gematigdes êrens op die lyn tussenin. Voorbeelde soos dié wat hierbo genoem is, wys egter dat dit verkeerd is. Daarom hanteer politieke wetenskaplikes steeds meer ’n ander beeld, naamlik dié van ’n hoefyster. In ’n hoefyster is die twee ekstreme uiteindes veel nader aan mekaar as die gematigdes. En dus is die égte teenstelling nie soseer tussen links en regs nie, maar tussen ekstremisties en gematigdheid. Jy kon dit byvoorbeeld ook sien in die verhouding tussen Adolf Hitler en die man wat normaalweg as sy doodsvyand gesien word, Josef Stalin. Toe Hitler se minister van buitelandse sake, Joachim von Ribbentrop, in Augustus 1939 in Moskou was om oor die opportunistiese nie-aanvalsverdrag tussen Nazi-Duitsland en die Sowjetunie te onderhandel, het hy gesê hy het baie tuis gevoel, asof hy tussen ou kamerade was. En Hitler en Stalin het hulle verskeie kere, sy dit onwillig, lowend oor mekaar uitgelaat. Elkeen het die ander se meedoënloosheid – selfs roekeloosheid – bewonder. Dit was asof dié twee spieëlbeelde van mekaar was. Só gesien, was die egte ideologiese teenstelling nie tussen Hitler en Stalin nie, maar tussen dié twee enersyds en die demokraat Winston Churchill andersyds. Dit maak dit des te meer ironies dat dit uiteindelik Stalin en Churchill was wat saam teen Hitler geveg het. Wat maar net wys dat jou politieke keuses uiters beperk word as jou land vir sy oorlewing veg, wat die geval met Brittanje en die Sowjetunie was. Wat die saak in die huidige politiek verder kompliseer, is die kwessie van populisme. As jy wil weet wat die populisme is, hoef jy nie verder as Julius Malema te kyk nie. Wat populiste van alle soorte gesamentlik kenmerk, is hul vermoë om massas met bedrieglik eenvoudige leuses op te sweep, om beloftes te maak wat nooit uitgevoer kan word nie, wat hulself voorhou as verteenwoordigers van die “suiwer” volk teenoor die korrupte establishment, ensovoorts. In Suid-Afrika kon Jacob Zuma ook as ’n populistiese ekstremis beskou word. Met dien verstande dat dit by hom nie werklik om ideologie of beginsels gegaan het nie, maar om sy vermoë om die staat ten behoewe van sy eie bankrekening te plunder. Populiste kan sowel regs as links wees. Voorbeelde is Donald Trump, Geert Wilders, Nicolas Maduro van Venezuela, wyle Fidel Castro van Kuba, maar ook Hitler en Mussolini. Hulle kies ook almal sondebokke uit. In Duitsland was dit die Jode, in die Sowjetunie die kapitaliste, by Zuma en die EFF, wit mense en Afrikaners. Nog iets wat populiste bind, is dat hulle almal ekstremiste is, of in elk geval baie naby daaraan. Soms keer ’n goeie grondwet – of die aanwesigheid van voldoende teenkragte – hulle om diktators te word. Dis byvoorbeeld in Amerika die geval, waar sowel die grondwet as ’n sterk ontwikkelde opposisie Trump se politieke beweegruimte taamlik beperk. Uiteindelik moet ons almal maar versigtig wees vir politici wat mense met misleidende leuses teen mekaar probeer ophits. Wees gerus maar regs of links. Gesonde debat is nooit verkeerd nie. Maar moenie te ver na die een of ander kant oorhel nie. Die oomblik dat jy andersdenkendes begin uitskel en hul reg om anders te dink begin ontken – dan is jy op die verkeerde pad.