Doktor H.F. Verwoerd is moontlik die mees gehate én geliefde politieke figuur in Suid-Afrika se geskiedenis. Hy word as die vader van apartheid beskou, of ten minste van die post-1948-gedaante van statutêre rasseskeiding. Vir sommige mense was hy 'n visioenêre profeet wat Suid-Afrika se 'rasseprobleem' finaal sou oplos en daarmee wit mense se posisie veilig stel; vir ander persone was hy 'n demoon wat miljoene swart mense se lewens versuur het, hulle menswaardigheid afgetakel het en hulle van hulle regte gestroop het.
Tog is Verwoerd gedurende sy lewe nie altyd so skerp in die pers veroordeel nie. Met sy skielike dood in 1966 is uit alle oorde eer aan hom betoon as staatsman van besondere statuur. Vandag lyk die prentjie in die pers aansienlik anders. Dit laat vrae opduik soos hoe hierdie diskrepansies verstaan moet word en in watter mate populêre boeke en diverse akademiese navorsing 'n mens kan help om tot 'n betroubaarder, gebalanseerder siening ten opsigte van Verwoerd te kom.
Ons het in die Eerste Minister se verklaring oor die naturellevraagstuk 'n duidelike nuwe geluid gehoor waarvoor ons gewag het. En ook nie net 'n nuwe geluid nie, maar 'n nuwe konsepsie: 'n nuwe manier van dink wat hoop bied dat die dooie punt in die politiek van Wit en Swart in Suid-Afrika sal beëindig [word]. (Louw 1965:155)
Dit het uiteindelik ook gegeld vir die botsings tussen Piet Cillié (redakteur van Die Burger en gereelde skrywer van die Dawie-rubriek) en Verwoerd. Daar was reeds vroeg in 1958 'n krapperigheid tussen Cillié en minister Verwoerd, waaroor Phil Weber, besturende direkteur van Nasionale Pers, in sy dagboek aanteken: 'Hy (Cillié) is nog jonk en Verwoerd oorweldigend' (Steyn 2002:113). Later sou hierdie verskille in 'n volskaalse konfrontasie ontwikkel, onder meer oor die politieke posisie van die bruin mense, wat Steyn (2002:143-186) in detail beskryf. Cillié bied selfs aan om 'baie stil te verdwyn'. Hy bly egter aan en word selfs deur sommige as 'n held beskou (Steyn 2002:185).
O, kon dit vir ons gegee word, soos dit in die uur van roem van groot volke in die verlede was, dat daar diegene kon opstaan wat nie weifelend vra: wát is 'n volk? nie, maar wat sal uitjubel: dit is my volk, so is my volk, so kan hy ook wondere verrig, so is hy skepper van sy eie toekoms! (Steyn 1998:1041)
In sy biografie oor Van Wyk Louw, verhaal Steyn (1998:1034-1057) hierdie insident uitvoerig in 'n hoofstuk getitel 'Botsing met Verwoerd'. Dit het die verwydering tussen Verwoerd en intellektuele soos Van Wyk Louw en Cillié onderstreep.
Die Transvaler, wat in 1937 deur Verwoerd begin is, beskryf hom in 'n hoofartikel as 'n man van 'buitengewone formaat' met 'n 'skitterende intellek' (Die Transvaler 07 September 1966). In dieselfde uitgawe word hy onder opskrifte soos die volgende gehuldig: 'SA se grootste seun gehuldig', 'Man van durf en daad' en 'Sakelui buig hoofde vir ekonomiese held.'
Ander Afrikaanse koerante het dieselfde sentimente gereflekteer. Die Vaderland skryf 'Treffende huldeblyke deur skole gebring' (Die Vaderland 09 September 1966) en 'n hoofartikel wat sê: '… uit die smart wat in almal se harte skrein, begin nou die dankbaarheid vir sy groot lewe opdein.' Daarmee beweeg die blad reeds verby die onmiddellike hartseer. Die Volksblad (07 September 1966) het op die dag ná Verwoerd se dood hom soos volg in 'n hoofartikel gehuldig en vorentoe gekyk:
Die Suid-Afrikaanse volk het 'n sekere beleidsrigting gekies en dit is veel meer as 'n politieke formule. Dit is 'n lewenswyse en 'n omvattende filosofie. In dr. Verwoerd het hy 'n besonder bekwame eksponent daarvan gehad.
Die Sondag ná sy begrafnis verwys Dagbreek en Sondagnuus (11 September 1966) na die feit dat Verwoerd die gewese voorsitter van Dagbreektrust en van die direksie van die Afrikaanse Pers (1962) was. Dit het hom nóú aan die blad verbind. Hoewel daar soms verskille tussen die koerant en Verwoerd was, was daar wedersydse respek. 'Hy was 'n hoflike mens, 'n minsame leier wat nie gedryf het nie, maar oorreed en oortuig het, wat nooit te belangrik was om genaakbaar te wees nie', lui die berig. Die blad beweeg ook verby die persoonlike en onmiddellike, en verwys by implikasie na die morele dimensie van die ontplooiende rassebeleid:
Met Verwoerd se uitbouing van die tradisionele segregasiebeleid tot een van afsonderlike onafhanklikheid vir alle rasse, het hy 'n politieke filosofie daargestel wat voor die wêreld geregverdig kon word.
Die Beeld se politieke beriggewer skryf Sondag (11 September 1966) gloeiend onder die opskrif 'Verwoerd: Die held wat nie gehuiwer het nie' en die subopskrif 'Sy verhaal sal deur die eeue bly lewe'. Daarnaas verskyn 'n artikel deur dr. Dennis Worrall (1966) onder die opskrif 'He was the complete Afrikaner' [Hy was die volwaardige Afrikaner] waarin hy stel: 'We salute the memory of a splendid man, an exemplary husband and father, a great Afrikaner, and a fine South African.' [Ons salueer die nagedagtenis van 'n voortreflike man, 'n voorbeeldige eggenoot en vader, 'n groot Afrikaner, en 'n agtermekaar Suid-Afrikaner.] (Hierdie Engelse artikel in 'n Afrikaanse koerant was nie uitsonderlik nie, want dit was destyds die gebruik dat Die Beeld Engelse rubriekskrywers gehad het.)
Berigte soos die volgende kan ook beskou word as die betoning van respekvolle simpatie by die dood van 'n belangrike leier, indien nie instemming met sy beleidsrigtings nie:
'Bantoeblad salueer 'n staatsman' (Die Transvaler 07 September 1966): Hierdie berig verwys na die koerant World wat geskryf het hulle 'bloed is geroer' deur Verwoerd en hoofman Leabua Jonathan van Lesotho se onlangse ontmoeting. Daardie hoop sal nie deur Verwoerd se dood uitgewis word nie.
Die Rand Daily Mail (07 September 1966) wat hoogs krities oor Verwoerd se beleidsrigtings was, skryf 'n dag na sy dood in 'n prominente voorbladkommentaarartikel:
In 'n enkele berig is vreugde oor die moord gereflekteer. Die Volksblad (07 September 1966) berig onder die opskrif 'Swartman juig oor moord' oor 'n insetsel op die BBC-nuus waarin 'n persoon sê dit was die gelukkigste dag van sy lewe. Die berig fokus op kritiek wat teen die BBC uitgespreek is omdat hulle dit gebeeldsend het.
Die gebrek aan kritiese stemme sou ook gelees kon word as 'n bewys van hoe onderdruk diegene gevoel het wat nie spyt was oor sy dood nie; ook hoe bang hulle was om in 'n hoogs-emosionele tyd enigiets te sê wat tot geweld aanleiding sou kon gee.
Die berigte rondom Verwoerd se dood kan dus nie as 'n akkurate prentjie beskou word van wat almal in die land oor hom en sy beleidsrigtings gedink, gevoel en beleef het nie. Dit verteenwoordig wel 'n hoogtepunt in die enorme respek en selfs liefde wat 'n deel van die bevolking (nie net wit mense nie) teenoor Verwoerd gevoel het. Afrikaners was, aldus Grobler (2007:170), op die dag van die begrafnis emosioneel verenig soos nog nooit tevore nie.
'n Meer openlik kritiese reaksie op Verwoerd se dood het in die buiteland voorgekom, soos B.M. Schoeman in sy boek Die sluipmoord op dr. Verwoerd (1975:139, 140) vertel. Schoeman verwys na 'n berig in Dagbreek en Sondagnuus (11 September 1966) wat vertel hoe 'n 'gelag en gejuig' in die Zambiese parlement losgebars het toe die dood van Verwoerd daar bekend gemaak is. In die tydskrif Life het 'n artikel na Verwoerd verwys as 'n 'politieke fanatikus' en die Toronto Star het opgemerk: 'Die man is dood - sy monster (apartheid) groei' (Schoeman 1975:140).
Verskeie politieke spotprenttekenaars gebruik Verwoerd as 'n simbool van apartheid (vgl. Brandan 2012), maar niemand doen dit met soveel venyn as Zapiro nie. In sy tekeninge word Verwoerd soms met 'n neus uitgebeeld wat aan dié van 'n vark herinner. Zapiro teken Verwoerd (saam met ander Nasionale premiers) in die 'apartheid hell' [apartheidshel] (met 'n of die duiwel wat oor hulle waak) (Zapiro 2000, 2001), in 2004 as 'The greatest racist buffoon' [Die grootste rassistiese hanswors] (Zapiro 2004) en meer onlangs, na aanleiding van 'n 1965-spotprent van Jackson (2010), as die een wat die gordyn op menseregte laat sak het (Zapiro 2010). Wanneer iemand waag om iets oor Verwoerd te skryf wat nie suiwer negatief is nie, word sterk gereageer. Giliomee (2012a) skryf in Rapport dat indien 'n mens oor apartheid wil oordeel, jy inderdaad die ondenkbare moet oorweeg. Hy opper verskeie wedersyds-uitsluitende stellings wat impliseer dat Suid-Afrika dalk juis weens apartheid ekonomiese groei en stabiliteit beleef het.
Indien 'n persoon met geen kennis van die Suid-Afrikaanse geskiedenis hierdie boek moet lees, sal hy onder die indruk verkeer dat Verwoerd 'n unieke, wyse en verdraagsame profeet sonder enige foute was. Die indruk word ook geskep dat hy Suid-Afrika in 'n utopiese apartheidstaat sou omskep het, was dit nie vir sy ontydige dood en die ondermynende aktiwiteite van geslepe kommuniste nie.
In die Afrikaanse pers kry Verwoerd nog soms steun van briefskrywers wanneer skerp negatiewe aanmerkings oor die gewese premier en sy nalatenskap gemaak word. Behalwe vir die mondstuk van die Herstigte Nasionale Party, Die Afrikaner, word egter geen redaksionele steun vir Verwoerd se denke in die Suid-Afrikaanse pers aangetref nie (vgl. Möller 2011).
Hoe kan die uiteenlopende dekking wat Verwoerd oor die tyd heen ontvang het nuusteoreties verduidelik word? Wat moet die navorser interpreteer van die vroeëre diverse raming van Verwoerd teenoor die huidige oorweldigend negatiewe raming? Kan daar enigsins sprake wees van 'n gebalanseerde persdekking oor 'n omstrede figuur soos Verwoerd?
Toe die mislukking van die apartheidsbeleid mettertyd al duideliker geword het, het die oordeel oor Verwoerd skerper geword, selfs by daardie koerante wat vroeër sy beleid ondersteun het.
Selfs die sogenaamde balans wat die lees van verskillende koerante oor die tyd heen sou meebring, kan egter misleidend wees en kan 'n optiese illusie veroorsaak. 'n Gebalanseerder persdekking van Verwoerd is moontlik in die sin dat 'n koerant standpunte van alle kante kan publiseer, of dat koerante individueel eensydig is, dog gesamentlik gebalanseerd is - maar dit bied dalk steeds nie genoeg diepte nie.
Die beperkings van die pers laat die deur uiteraard oop vir meer deurdagte, beter nagevorste menings in die literatuur. Ná Verwoerd se dood is 'n groot aantal populêre boeke oor hom geskryf wat 'n mark gevind het by die deel van die bevolking wat hom vereer het soos seker geen ander wit openbare figuur van die twintigste eeu nie. In werke met akademiese pretensies is ook telkens na hom verwys en is sy beleidsrigtings soms aangeprys, maar meermale ook skerp gekritiseer.
Grobbelaar se boek (uitgegee in Afrikaans en Engels) begin met 'n voorwoord deur dr. J.S. Gericke, 'n bekende kerkleier van destyds, waarin hy Verwoerd aanprys as leier wat die land agter hom verenig het. Hy sluit die voorwoord soos volg af:
Grobbelaar se teks is vry van emosionele waarde-oordele. Hy merk wel op dat van al die wêreldleiers net meneer Ian Smith van Rhodesië by die begrafnis teenwoordig was, asook die (swart) leier van die Transkei, hoofman Kaiser Matanzima (Grobbelaar 1967:168). Ten slotte haal hy 'n onbekende korrespondent van 'n Engelstalige koerant aan wat die volgende geskryf het:
Hendrik Frensch Verwoerd, Fotobiografie 1901-1966 bevat hoofsaaklik foto's met byskrifte. Die boek word egter ingelui met twee tekste, naamlik 'n huldeblyk wat deur Verwoerd se ou koerant, Die Transvaler, gepubliseer is, asook een deur die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie (SAUK). Albei beskryf Verwoerd as 'n man van enorme intellek en moed. Die SAUK-huldiging eindig deur te stel dat '[b]y sy heengaan rou Suid-Afrika oor 'n leier van groot formaat wat die volk soos 'n Profeet en Rigter gedien het' (Hefer & Basson s.a.:14).
Hiermee het B.M. Schoeman, lank redakteur van die Herstigte Nasionale Party (HNP) se blad, Die Afrikaner, van harte saamgestem en in sy boek Van Malan tot Verwoerd (1973) 'n hoogs positiewe beeld van Verwoerd geteken. Onder andere weerlê Schoeman (1973:181) in hierdie politieke geskiedenis die gedagte dat Verwoerd 'n outokraat sou gewees het.
Asof dit die natuurlikste ding in die wêreld is, het hy homself beskou as die leier van die Afrikaners en as arbiter oor wat vir die Afrikaners goed of sleg is. En dan het hy ook nie teruggedeins vir velde wat heeltemal buite sy oordeelsvermoë was nie. (bl. 50)
In Hulle het ons eeu gevorm (1999:22-26) wat deur Human en Rousseau uitgegee is, word Verwoerd as een van die 'invloedrykste Suid-Afrikaners van die twintigste eeu' bestempel. Dit is egter nie as 'n kompliment bedoel nie. Die skrywer van die inskrywing oor Verwoerd, Hans Pienaar, noem Verwoerd Suid-Afrika se 'politieke goëlaar van die eeu', na aanleiding van Dunbar Moodie se opmerking dat die hele apartheidsprojek 'n 'afgryslike bedrogspul' was.
Boeke soos bogenoemde drie leen hulle nie tot genuanseerde besprekings van 'n onderwerp nie. Opname van inskrywings oor Verwoerd was in die tydsgees waarskynlik gedoem tot 'n hoogs kritiese bespreking van sy loopbaan. Minder verstaanbaar is die redakteurs van Die groot aanhalingsboek se keuse om net twee Verwoerd-aanhalings in te sluit - en nie een handel oor apartheid of afsonderlike ontwikkeling nie (Claassen, Muller & Van Tonder 1998:293, 297).
In die Christelike Kernensiklopedie skryf Kapp en Gaum (2008: 1157, 1158) sober maar tog krities: 'Vir die diepe onreg wat veral die stadswarte en die bruinmense ... aangedoen is, het hierdie kolos uiteindelik ook nie 'n oplossing gehad nie.'
Die Amerikaanse skrywer Allen Drury se reis deur Suid-Afrika in die middel van die sestigerjare het op 'n boek (A very strange society, 1967) uitgeloop wat tot vandag toe nog aangehaal word - ook deur Giliomee in sy resente boek oor Afrikanerleiers (Giliomee 2012b). Drury (1967:407) het Verwoerd 'n uitsonderlike man gevind wat die gesag en intellek gehad het om Suid-Afrika na 'n menslike, akkommoderende bestel sou te kon lei. Belangrik, in die lig van die latere aandag wat die artikelouteur aan Venter se beoordeling van Verwoerd gee, is die volgende woorde van Verwoerd aan Drury (1967:411): 'We are being good Christians, in our view, we all want to see the best good for all the people of South Africa.' [Ons meen ons is goeie Christene wat die beste vir al die mense van Suid-Afrika wil hê.]
Wanneer oor Suid-Afrika se huidige probleme geskryf word, word Verwoerd telkens betrek, oorwegend in 'n negatiewe lig (vgl. Pienaar 2012; Roper 2011; Sparks 2012). In die jongste tyd gee die Stellenbosse akademikus Hermann Giliomee al hoe meer aandag aan Verwoerd. In sy omvangryke werk Die Afrikaners (2004) verwys Giliomee wel verskeie kere na Verwoerd, maar in 'n hoofstuk getiteld 'Apartheid: 'n ander blik' (in Geskiedenis van Suid-Afrika onder redaksie van Fransjohan Pretorius 2012) maak Giliomee die deur oop vir 'n meer genuanseerde beoordeling van apartheid (en daarmee saam van Verwoerd). In dieselfde tyd verskyn Giliomee se omvattende herbesinning oor Afrikanerleiers (insluitende Verwoerd) (Giliomee 2012b).
Giliomee (2012b:15) meen die vernaamste plig van 'n historikus is nie om verskoning te vra nie, maar om te verduidelik. Vandaar sy belangrike korrektief op die selektiewe aanhaling van wat Verwoerd in 1953 oor swart onderwys gesê het; ook sy stelling dat Verwoerd se uitlatings in 1960 oor die historiese aansprake van grond deur swart en wit 'nie so vergesog' was as wat dit vandag mag klink nie; en dat Verwoerd 'n 'pragmatiese kant' gehad en soms met die onverwagte na vore gekom het (Giliomee 2012b:57, 69, 83, 84).
Giliomee (2012c) brei effens hierop uit in Die enigma van Hendrik Verwoerd, wat die basis gebied het vir sy boek oor Afrikanerleiers. Hoewel die boek (wat as e-boek beskikbaar is) die lewe van Verwoerd saamvat en daarom 'n welkome toevoeging is, stel dit teleur in die sin dat diegene wat die ander Giliomee-boeke en -artikels oor die onderwerp reeds gelees het, min nuuts daarin sal vind. Die kern daarvan is egter dat maklike antwoorde oor Verwoerd afgewys word.
Uit bogenoemde is dit egter duidelik genoeg dat boeke en akademiese artikels ook 'n beeld van Verwoerd skep wat net so uiteenlopend is as dié wat in die pers gevorm is. In alle gevalle speel die outeurs se lewens- en wêreldbeskouings, geplaas binne die immer veranderende konteks, 'n deurslag-gewende rol in die oordele wat oor Verwoerd gevel word. Hierdie oordele is meermale op denkbeelde gegrond wat self aanvegbaar is en wat onnadenkend (of moedswillig) vry van selfkritiek hulself teen Verwoerd opstel.
Die vraag ontstaan watter bydrae filosowe soos J.J. Venter kan lewer tot 'n meer rasionele en gebalanseerde oordeel oor Verwoerd en sy beleidsrigtings. Staan akademici se vooroordele, dus hulle subjektiwiteit, net so in die pad van 'n gebalanseerde oordeel oor Verwoerd en sy beleidsrigtings as joernaliste s'n? Hoewel daar seker ander voorbeelde in hierdie verband betrek sou kon word, is die fokus in hierdie deel van die artikel op Ponti Venter se bydrae.
Venter voer aan dat Verwoerd 'n 'droë rasionalis' was, in die styl van Immanuel Kant. Sy akademiese wortels het in Mill se positivisme gesetel, wat ook die metodologiese bron van sy doktorale proefskrif was. Verwoerd se denke het, aldus Venter, geneig na totalitêre maatskaplike beplanning, wat filosofies verbind kan word aan die positivisme. Sy beskouings oor die geskiedenis en vooruitgang is deur agtiende- en negentiende-eeuse denke beïnvloed. Hieruit vloei Verwoerd se onverbiddelike geloof dat sy logiese beleidsrigtings eenvoudig moes slaag. Sy vereenselwiging van vooruitgang met apartheid het hom blind gemaak vir die gevaarligte wat geflikker het. Hy het doodeenvoudig nie die lyding raakgesien wat sy beleidsrigtings veroorsaak het nie.
Venter toon aan dat Verwoerd 'n kind van sy tyd was, 'n produk van Westerse filosofiese denke en sekerlik nie uit pas met die heersende en voorafgaande Afrikanerdenke nie. Daarmee beklemtoon hy dat die uitkoms van Verwoerd se beleidsrigtings 'n gesamentlike verantwoordelikheid impliseer. Waar sy volgelinge die beleid van afsonderlike ontwikkeling graag as Christelike nasionalisme bestempel het, bied Venter se analise van Verwoerd se geloof verdere stof tot nadenke.
Venter oordeel kras wanneer hy sê dat Verwoerd vir alle praktiese doeleindes 'n rasionalis was vir wie geloof iets apart was, 'n goddelike borg (divine sponsor) wat nie ingemeng het by die individu se optrede nie. So gesien, huldig Verwoerd 'n tipe piëtisme, waar godsdiens die individu bemagtig, maar 'n afstand handhaaf van die individu se sekulêre optrede.
Ek meen dus dat Venter die tipe intellektuele gewig aan die diskoers oor Verwoerd gee wat dit van blatante eensydigheid red, of die balans wat op die gemiddelde van die totaal gegrond word. Ongelukkig vind bydraes soos hierdie deur Venter nie geredelik hulle weg na die blaaie van wydgelese koerante nie - laasgenoemde moet makliker verteerbaarde stof aan 'n breë (en soms leeslui) leserskorps opdis.
Daar was altyd teenstellende menings oor Verwoerd, hoewel dit opval dat hy gedurende sy lewe ook van kritici erkenning as staatsman gekry het. By sy dood staan die Afrikaanse pers nie alleen in hulle lof aan die ontslape premier nie. Selfs in plaaslike en oorsese Engelse koerante is Verwoerd as 'n man van besondere statuur vereer. Dit dui op die fundamenteel kontekstuele en die subjektiewe aard van persberigte. Nuusgebeure en -figure word intyds geraam op 'n wyse wat later ondenkbaar lyk.
Tog moet ook erkenning gegee word aan die agtergronds-inligting, kritiek en lof in die aangehaalde boeke asook koerantberigte. Alles dra by tot 'n komplekse prentjie wat oppervlakkige kontemporêre stereotipering sinneloos maak. Behalwe dat duidelik tussen Verwoerd as persoon en sy filosofie onderskei sou kon word, moet tydgenootlike beoordeling deeglik verreken word. Andersyds moet 'n beoordeling vanuit die perspektiewe van dekades met omsigtigheid gedoen word. Die Britse historikus Herbert Butterfield noem immers 'n oordeel oor die geskiedenis ooreenkomstig hedendaagse morele oortuigings 'n yslike optiese illusie (Giliomee 2012a). Venter se fundamentele kritiek val juis nie in hierdie slagyster nie, maar hy sal die eerste wees om te erken dat ook sy bydrae geen finale woord oor die onderwerp was nie. Invloedryke historici sal selfs meer bydra tot begrip indien hulle deeglik kennis neem van Venter se analise en dit in hulle beoordelings verdiskonteer.