AIE: WAM Carstens, Gedeelde toekoms
Die rol van die Afrikaanse Taalraad in die proses van versoening
WAM Carstens, Skool vir Tale, Noordwes-Universiteit, Potchefstroomkampus1
Gesprekke oor die “toekoms van Afrikaans” in Afrikaanse publikasies is nie vreemd nie. So dikwels neem dit egter ’n wroegende, verbitterde en verwytende toon aan. In hierdie artikel kom die toekoms van Afrikaans ook ter sprake, maar wel vanuit ’n ander hoek, naamlik hoe die taal se toekoms verseker kan word deur die inklusieweAfrikaanse gemeenskap hierby te betrek. In watter mate die Afrikaanse Taalraad (ATR) hierdie rol kan vervul, en die werk wat hierdie liggaam sedert 2003 gedoen het, word hier bespreek. Die belang van versoening in die Afrikaanse taalgemeenskap word oorkoepelend bespreek en toegelig aan die hand van gebeure die afgelope nege jaar. Daar bestaan nog steeds groot afstande tussen sprekers van die Afrikaanse taalgemeenskap wat deur versoening oorbrug sal moet word. Versoening gebeur nie net sommer so nie; dit is ’n proses watbewustelik bestuur moet word. Dit verg ook toewyding van die betrokkenes om dit te laat slaag en seker te maak dat dit deurgevoer word. Dit is ook nie ’n gegewe nie, maar word bepaal deur die herstel van die verhoudinge tussen die sprekers (wit, bruin en swart) van Afrikaans. Apartheid het ’n groot seer gelaat, maar die gewilligheid van die Afrikaanse taalgemeenskap om aktief by die proses van versoening en heelmaking betrokke te raak is die voorvereiste vir wat bereik moet word. Riglyne vir versoening word ook aangegee en dit blyk daaruit dat veral die menslike kant hier van belang is, omdat versoening tussen mense moet gebeur – tussen individue, maar ook in groepsverband. Die skrywer se gevolgtrekking is dat die Afrikaanse taalgemeenskap in die belang van sy eie voortbestaan nie ’n ander keuse het as om onderling te versoen nie. Eers dan kan saam ’n toekoms gebou word.
En route from a divided to a shared future in the Afrikaans language community: The role of the Afrikaanse Taalraad (ATR) in the process of reconciliation This article deals mainly with the issue of reconciliation in Afrikaans. What does it entail and how should one go about it when approaching this complex process? The role of the Afrikaanse Taalraad (ATR) is described in the process currently developing in Afrikaans. The article approaches the “problem of Afrikaans” from an angle not yet developed in Afrikaans, namely from the perspective of Afrikaans as an inclusive language. The premise is that the future of Afrikaans as a language among languages in South Africa can be assured by “opening” the language “open” to all the speakers of the language and also by including the total Afrikaans community in the process of reconciliation.
History teaches us that the politics around Afrikaans (especially with reference to Soweto 1976 and the issue of Afrikaner nationalism) lead to people seeing Afrikaans as the “language of the oppressor” and this in turn has caused huge divisions among the speakers of Afrikaans, quickly becoming an issue of white versus black. Onlypeople can bridge this divide, as the language itself cannot do it. This entails that the speakers of Afrikaans as a community must be involved in making Afrikaans a language of reconciliation. We know that many speakers of Afrikaans have migrated to English due to the politics surrounding Afrikaans, and this can be rectified only by starting a process of reconciliation among the speakers of the language. This article therefore focuses on the role the ATR has played since 2003 in trying to make this possible.
To conclude: What does it really mean to reconcile? One of the victims of a bomb explosion in Worcester in 1996 said that those who supported the system of apartheid need to apologise in a way that will feel sincere. “Then they need to make amends in a way that restores some of the dignity and some of the material opportunities that had been eroded under that system.”
Therefore “reconciliation” is an “expensive word” according to Wessels (2012). It is made cheap when it is used as a “politically correct” word. If it does not go together with an understanding of the pain of the past, it does not mean anything. James (2012) adds that we cannot afford not to have “the will and interest to learn about each other in a manner that will foster reconciliation”. This is the main quality necessary for lasting stability, prosperity and national unity. Therefore:
"Aan die einde van die dag is ons almal in dieselfde bootjie, en ons sal mekaar moet help om daardie bootjie te maak roei, as ons die ander kant wil haal.” (Le Cordeur 2012b)
Elke Suid-Afrikaner dra ’n verantwoordelikheid om ons nuwe nasie te bou; om alle Suid-Afrikaners te versoen en te verenig; om mekaar te verstaan, veral mense uit ’n ander gemeenskap (as ons eie)." (De Freitas 2012)
Dit blyk ook duidelik uit boeke soos Steyn se bekroonde Tuiste in eie taal (1980), Prinsloo en Van Rensburg seAfrikaans: stand, taak en toekoms (1984), Du Plessis en Du Plessis se Afrikaans en taalpolitiek (1987), asook Du Plessis se En nou, Afrikaans? (1992). Voeg hierby die lewendige briewewisseling in koerante, gesprekke en debatte oor die radio en televisie, in koerante, by kongresse en op verhoë regoor die land sedert 1980. Hieruit het geblyk dat Afrikaans se posisie in ’n verwagte nuwe politieke bedeling nie onveranderd gehandhaaf sal kan word nie. In Prinsloo en Van Rensburg (1984) is byvoorbeeld onderwerpe soos die volgende ondersoek (my kursivering): “Die oorlewing van Afrikaans”, “Afrikaans binne meertalige verband”, “Afrikaans in Afrika”, “Stand van die Afrikaanse taal: tans en in die toekoms”, “Gesindhede t.o.v. taal in die onderwys in Suid-Afrika”, “’n Kultuurstrategie van Afrikaans”, “Die handhawing van Afrikaans”, “Afrikaans: die pad vorentoe”, “Die toekoms van Afrikaans”, “Afrikaans: ’n toekomsblik”. In die bogenoemde ander bronne kom soortgelyke vrae aan die bod. Dit is opskrifte wat tekenend is van ’n besef dat Afrikaans se situasie nie dieselfde gaan bly nie (Carstens 2006a).
• Wat gaan van ons taal word?
• Gaan die nuwe heersers ons duld?
• Wat van die bagasie van “verdrukkerstaal” wat Afrikaans moet saamdra?
• Sal ons skole en universiteite, ons kerke en ons howe behoue bly?
• Gaan Afrikaans nog ’n rol speel in die staatsdiens?
• Gaan ons werk kry in Afrikaans?
• Sal Afrikaans uiteindelik tot niet gaan?
Afrikaans kan dit nie bekostig dat dit (’n deel van) sy blanke sprekers of (’n deel van) sy bruin sprekers verloor omdat sy kultuurskeppings, as geheel genome, nie genoeg verskeidenheid vertoon nie. Afrikaans moet iets beteken vir sowel die konserwatiewe as liberale deel van sy gemeenskap; dit moet, sy dit in verskillende publikasies, draer bly van die ideale, belange en strewes van wit en bruin.
(1984:19–20; my beklemtoning)
Webb (1997:227, my beklemtoning) wys daarop dat die taalsituasie in die land al lank gepolitiseerd is: “Dit geld veral vir Afrikaans wat onder die vorige bewind sterk bevoordeel is, en wel in so 'n mate dat dit geassosieer is metapartheid en dat dit beskou is as taal van die onderdrukker.”
In 2000 het ek by 'n kongres in Berkeley in die VSA voorgestel dat ons behoort te begin beweeg in die rigting van 'n objektiewe geskiedenis van Afrikaans – 'n geskiedenis waarin ons die volle verhaal van Afrikaans moet vertel (met sy vratjies en vrot kolle en al) – soos Grobler (2012) sê: “so volledig, korrek en betroubaar moontlik”. Dit sal inhou dat ons ook gebeure in perspektief begin plaas en ook moet begin wegbeweeg van die persepsie dat
Afrikaans 'n verdrukkende taal is. Ons weet van Soweto 1976, maar die vraag is altyd of Afrikaans wérklik die druppel was wat die spreekwoordelike emmer laat oorloop het. Toe ek by bogenoemde kongres sê het dat ons die volle verhaal van hierdie tragiese gebeure moet vertel, naamlik dat sake soos onder andere Bantoe-onderwys en die paswette (vgl. Steyn 1980, 2000; Pienaar 2004) as instrumente van apartheid (vgl. Grobler 2012; Giliomee 2012a, 2012b, 2012c, 2012d, 2012e; Jackson 2012 oor die vernietigende gevolge van apartheid), óók daartoe bygedra het, is ek daarvan beskuldig dat ek politiek praat.
Hier bo is pas gesê – en dit is elders al by herhaling gesê – dat 'n taal nie die skuld kan dra vir die foute vansommige van sy sprekers nie. Om Jeanne Goosen se bekende boektitel aan te haal: “Ons is nie almal so nie” (Goosen 2006).
Van Oort het in 2008 'n studie hieroor voltooi, 'n studie oor die verdelende, maar ook gedeelde, verlede van Afrikaans en hoe ons te werk kan gaan om nou na die toekoms te begin kyk. Hierin kry ons 'n aanduiding van hoe ons vorentoe kan gaan (Van Oort 2008:227– 9).
Daar is in die proses geredeneer dat ’n neutrale stem, ’n stem wat daarop kan aanspraak maak dat dit “namens Afrikaans” praat, in die belang van Afrikaans, dalk sal kan bydra tot ’n waarlik getransformeerde Afrikaans, oftewel ’n Afrikaans wat voorsiening maak vir ál sy sprekers. Dit is wel ’n voldonge feit dat sekere Afrikaanse organisasies nie ruimte bied (of histories beskou: ruimte gebied het) vir alle sprekers van Afrikaans nie en dat dietaal Afrikaans daardeur benadeel is/word. Apartheid het inderdaad grense tussen Afrikaanssprekende landgenote kom oprig (Jackson 2012). Slegs as ons kan sê dat ál Afrikaans se stemme verteenwoordig word, kan ons werklik van ’n getransformeerde Afrikaanse gemeenskap (en by implikasie van ’n getransformeerde Afrikaans) praat.
Hierdie sentiment kom ook sterk deur in ’n brief getitel “Op pad na ’n Afrikaanse forum” wat Gerrit Brand in 2004 aan LitNet gerig het (Brand 2004). Dit gaan pertinent om die idee dat ’nforum geskep moet word waar Afrikaanssprekers met mekaar in gesprek kan tree sonder dathulle geïntimideer voel oor met wie en waaroor hulle in gesprek tree. Dit op sigself is nie somaklik nie, omdat daar ’n historiese skeptisisme teenoor die intensies van bepaaldeAfrikaanse organisasies is. Organisasies soos die ATKV, FAK, die (destydse) Groep van 63,Praag, die Afrikanerbond, die SA Akademie vir Wetenskap en Kun, en ander dra nie altyd diesoort legitimiteit wat ’n mens graag hier sou soek nie – of dit nou waar en korrek is, maak niejuis saak nie, want persepsie is ’n vreemde ding. In die lig hiervan is die pogings tot dieerkenning van een stem namens Afrikaans van belang.
• Die pogings tot die totstandkoming van 'n Afrikaanse Oorlegplatform (AO) (1996-1998).
• Die Nasionale Strategie vir Afrikaans (2003). Die Eerste Nasionale Afrikaanse Taalberaad (2004).
• Die Nasionale Forum vir Afrikaans (2005).
• Die Tweede Nasionale Taalberaad (2007).
• Die Afrikaanse Taalraad (2008).
• Die pad vorentoe (2009–).
In hierdie tyd het Breyten Breytenbach (1996) ’n artikel geskryf waarin hy “die noodsaaklikheid uitlig van ’norganisasie wat verteenwoordigend van alle Afrikaanssprekendes kan wees”. Hy stel ’n “koördinerende liggaam” voor, ’n “saamstaan”:
Die gesprek op 30 November 1996 het wel nie gelei tot die totstandkoming van die AO nie, weens kritiek op die proses en die doel van die beoogde struktuur. Antjie Krog het onder andere gesê sy wil nie staan “onder ’n sambreel waarvan die kleure sê: anti- regering, anti-ANC, anti-WVK, anti-Engels, anti-nasiebou nie” (Steyn 1998:255). Die uiteinde is dat ’n verkenningskomitee wel aangewys is om vas te stel “wat die behoefte aan (so) ’n organisasie is, hoe dit moes lyk, en wat die doelwitte daarvan moes wees”. Die komitee moes “met Afrikaanse organisasies en belangegroepe beraadslaag om almal se behoeftes te peil” (Steyn 1998: 256).
Volgens hom [Vosloo] was die tyd ryp vir die gedagte van ’n “oorlegsentrum vir die heterogene Afrikaans-praters”. (Steyn 1998:256; my beklemtoning).
Maar bloot die totstandkoming van die AO dui op ’n mate van eenheid wat in 1996 nog nie bestaan het nie. Die ander groot voordeel was dat rolspelers wat aanvanklik los van die proses gestaan het, wel by die proses betrokke geraak het.
deur ’n forum te skep waar almal wat belang by Afrikaans het met mekaar in gesprek tree. Die bedoeling van so ’n forum moet juis wees om aan almal die geleentheid te gee om hulle standpunt te stel. Die forum moet dus nie pro- of anti- Afrikanerraad wees nie. Voor- en teenstanders van so ’n raad moet hulle sprook kan spraak. Swart, wit en bruin Afrikaanspraters, sowel eerste- as tweedetaalsprekers, moet daar hul mening kan lug. Die hele kleurvolle spektrum van standpunte, belange en voorgestelde strategieë moet daar die podium kan betree.
Die beraad self was 'n sukses, maar dit was duidelik dat die verlede nog nie begrawe was nietoe daar aan die einde wrywing ontstaan het. Dit was ongelukkig tussen wit en bruin, wat weer ’n etniese konflik uitgelig het. Agterna beskou, was dit waarskynlik die keerpuntin die proses wat die Afrikaanse Taalraad gebring het tot waar hy vandag is. Daar is hard met mekaar gepraat en dit was duidelik dat daar agter die skerms hard gewerk sou moes word om verskille uit die weg te ruim (Carstens 2006a).
Slabbert (2005:10) voeg hierby: “Daar is meer mense wat Afrikaans praat wat nie sogenaamd‘wit’ is nie as wat daar is wat wit is. Vir hulle is Afrikaans nie ’n luukse nie, dis ’n daagliksenoodsaaklikheid.” (Vgl. ook Van der Rheede 2005 in hierdie verband.)
Willie Esterhuyse (2005) het daarop gewys dat “die liefde vir Afrikaans by voorheen- onderdruktes een van die wonders van Afrikaans (is). Dit maak Afrikaans inderdaad ’n pêrel van groot waarde.” Hy voeg hierby: “Die normalisering van verhoudinge het op mikrovlak reeds ver gevorder. Maar dit moet verder gevoer word.”
Die geduld om die proses kans te gee om te ontwikkel. Die produk sal hieruit volg. (In private gesprekke moes die lede van die ATR hulself dikwels daaraan herinner om geduldig te wees met die proses én met mekaar.
Die hoop is dat deur die lede van die ATR (en ook ander Afrikaanssprekendes in eie kring) se beskeie individuele bydraes daar 'n heelmaakproses sal plaasvind in eie geledere. Die Afrikaanse gemeenskap kan nie en gaan ook nie vergeet wat in die verlede skeefgeloop het nie – soos Botha, teoloog van Unisa, sê: ons moet nie toegee aan die versoeking om óf net in die verlede te leef óf net na die toekoms te kyk nie (Botha 2009:12). Die vraag is hóé ons die verlede onthou sodat ons dit as basis kan gebruik vir 'n toekomsvisie. Ons moet dus waak teenverknegtende herinnering en eerder fokus op verlossende herinnering. Dit het die potensiaal om mense te bevry en te verander "as hulle begin onthou wie hulle eintlik saam met mekaar en vir mekaar kan wees in Suid-Afrika" (Botha 2009:12).
Vereiste Stand van vordering?
Iemand moet die proses dryf. Die direksie van die ATR verrig hierdie funksie (verteenwoordigend van 40 Afrikaanse lidorganisasies).
Daar moet eenheid ontwikkel in die geledere van die inisiatiefnemers. Daar is goeie vordering (maar ook telkens haakplekke waardeur gewerk moet word).
Inklusiwiteit is die anker in hierdie proses. Dit bly die fokus van die proses en is ononderhandelbaar.
Die nastreef van eie belange is nie noodwendig fout nie, net solank daar wel ’n gesamentlike visie ontwikkel. Dit bly die konstante strewe: ’n verteenwoordigende stem vir Afrikaans.
Volgens James (2012, my beklemtoning) is versoening nie bloot net ’n emosionele belewing van die deel van gevoelens (soos by die verhore van die Waarheid-en– Versoeningskommissie) nie, en dit is by tye nie voldoende om versoening op hierdie wyse te verkry nie. Méér as dit is nodig: daar moet iets meer blywend wees, iets sterkers:
We need knowledge of each other. We need insight into one another’s circumstances. We needunderstanding. We need empathy. We need to be able to see the world through each other’s eyes. It will not be easy. It will take time. It requires hard work. It requires commitment and real investment. We need to take an interest in the histories, languages, experiences and cultures of the people around us [...]. To achieve reconciliation’s objectives, why not ask your neighbour to tell their stories so that everyone can begin to give a damn about one another’s welfare.
ATR. s.j. Webblad: www.afrikaansetaalraad.co.za.
Brand, G. 2004. Op pad na ’n Afrikaanse forum. 26 April. www.litnet.co.za/taaldebat/forum.asp (27 Mei 2004 geraadpleeg).
—. 2009. Het verzoeningsdiscours in Zuid-Afrika. www.litnet.co.za/Article/het- verzoeningsdiscours-in-zuid-afrika (7 September 2009 geraadpleeg).
—. 2004b. Die ontwikkeling van ’n nasionale strategie vir Afrikaans – enkele gedagtes en wenke. Ongepubliseerde referaat gelewer tydens simposium van PanSAT oor “Innovation, good practice and relevance in language research”, 29 September, WNNR- konferensiesentrum, Pretoria.
—. 2005. En nou Afrikaans? Resente verwikkelinge in die Afrikaanse debat.
Ongepubliseerde referaat gelewer tydens simposium van SA Akademie vir Wetenskap en Kuns, 24 Junie, Pretoria.
—. 2010a. Die rol wat die Afrikaanse Taalraad speel tot die bevordering van Afrikaans as universiteitstaal. Ongepubliseerde Marie Luttig-gedenklesing, 13 Augustus, Hugenote- Gedenkskool, Kleinbosch, Dal Josafat, Paarl.
Coetzee, A. 2009. Minderheidstale – verdwynende tale. Die gedagtes van 'n bittereinder. LitNet.http://www.litnet.co.za/Article/minderheidstale-verdwynende-tale-die-gedagtes-van-n- bittereinder (15 Mei 2009 geraadpleeg).
Cornelius, S. 2012a. Reaksie op artikel van Malan. LitNet. litnet.co.za/Article/litnet-akademies-taalwet-of-talewet-die-rol-van-taalbewussyn-om-die-uitkoms-te-bepaal (27 Februarie 2012 geraadpleeg).
Du Plessis, H. en L.T. du Plessis (reds.). 1987. Afrikaans en Taalpolitiek: 15 Opstelle.
Pretoria: HAUM-Opvoedkundige Uitgewery.
Du Plessis, T. 2010. ’n Taalwet vir Suid-Afrika? Die rol van sosiolinguistiese beginsels by die ontleding van taalwetgewing. LitNet Akademies, 7(2):65– 97.http://www.oulitnet.co.za/akademies_geestes/pdf/LA_7_2_duplessis.pdf.
—. 2012a. Reaksie op artikel van Malan 2012. LitNet. litnet.co.za/Article/litnet- akademies-n-nasionale-taalwet-vir-suid-afrika-noodsaaklik-vir-die-behoud-van-inhe (27 Februarie 2012 geraadpleeg).
—. 2012b. ’n Kritiek op ’n normatiewe vergelyking van die 2003- en 2011-weergawes van die South African Languages Bill aan die hand van sosiolinguistiese beginsels van taalwetgewing. LitNet Akademies, 9(2):309– 53.http://litnet.co.za/assets/pdf/2GWduPlessis.pdf.
Le Cordeur, M.L.A., R. Olivier, D. Prinsloo en J. van der Elst (redaksionele komitee). 2012.
16 Junie 1976. 35 jaar later. Jeugberaad aangebied deur die Afrikaanse Taalraad as deel van die US Woordfees 11 en 12 Maart 2011. Pretoria: SA Akademie vir Wetenskap en Kuns.
—. 2010. Die Grondwet, onderwysowerhede en die pad vorentoe vir Afrikaanse
—. 2012. ’n Oorweging van die sosiopolitieke kragte wat inwerk op die betekenis en toepassing van die diskresionêre taalklousule van die Suid-Afrikaanse grondwet. LitNet
NTLA. 2003. Mediaverklaring deur die Nasionale Taalliggaam vir Afrikaans op 21 November – “’n Nasionale strategie vir Afrikaans in wording”. LitNet. www.litnet.co.za/taaldebat/ntla.asp (27 Mei 2004 geraadpleeg).
Olivier, A. 2003a. Skep ’n manier vir kinders, nuwe praters om Afrikaans te leer, sê
taalmense. Plant nou, oes later. Beeld, 12 Augustus, bl. 11.
Rossouw, A. 2012. Wêrelddag vir Verdraagsaamheid: 16 November. F.W. de Klerkstigting. www.fwdeklerk.org/cgi- bin/giga.cgi?cmd=cause_dir_news_item&cause_id=2137&news_id=116270&cat_id=1597#. UPftkPJSSkc (15 November 2012 geraadpleeg).
Steinmair, D. 2004. Vrae aan rolspelers in die Taalberaad.
LitNet. www.litnet.co.za/heupvuur/taalberaad.asp(4 Oktober 2004 geraadpleeg).
Steyn, J.C. en A. Duvenhage 2011. Taalverskuiwing en taalhandhawing in die Afrikaanse gemeenskap: tendense en toekomsperspektiewe. LitNet Akademies 8(3):195– 241. www.litnet.co.za/assets/pdf/8_steyn en duvenhage.pdf.
Titus, D. 2009. Reaksie op Nico Koopman se "Transformerende Afrikaans". LitNet. www.litnet.co.za/Article/reaksie-op-nico-koopman-se-transformerende-afrikaans-danny-titus (18 September 2009 geraadpleeg).
—. 2012. Afrikaans: probleme en oplossings. maroelamedia.co.za/blog/die-groot- debat/afrikaans-probleme-en-oplossings (11 April geraadpleeg).
—. 2005. Afrikaans: ’n tuiste vir almal. LitNet. www.litnet.co.za/seminaar/afrikaans_van_louw.asp (1 November 2005 geraadpleeg).
Webb, V.N. 1997. Afrikaans in een democratiserend Zuid-Afrika. Ons Erfdeel, 40(2):225– 36.
—. 2005b. Taal, identiteit en Suid-Afrika: Op soek na ’n ruim belewing van Afrikaans. Voordrag gelewer tydens 3de Swart Afrikaanse Skrywersimposium, Universiteit van Wes- Kaapland, Bellville, 20–22 Oktober.
LitNet.http://www.litnet.co.za/seminaar/afrikaans_hein_willemse.asp (1 November 2005 geraadpleeg).
—. 2011. Toespraak tydens die 1ste Jaarvergadering van die Kaapse Kunste- en Uitsaai- assosiasie (KKUA) en Radio Kaapse Punt, Morawiese Kerksaal, Albertweg, Landsdowne, Kaapstad. 16 Julie.
Gepubliseer op AiE Junie 2014