Jannie Mouton: En toe fire hulle my by Carié Maas - Read Online
Publisher: TafelbergReleased: Jul 11, 2011ISBN: 9780624058519Format: book
Die dag toe ek by SMK as besturende direkteur in die pad gesteek is, is my lewe op 'n nuwe pad geplaas. Ek moes diep delf, baie dink, leer en ook foute maak om te kom tot waar ek nou is.
Met die voordeel van terugskouing kan ek vandag sê dat daardie dag in 1995 eintlik 'n bedekte seën was. Dit was 'n lewensveranderende gebeurtenis wat gelei het tot die ontstaan van PSG. Dit was ook danksy die hulp en ondersteuning van lojale, talentvolle kollegas van wie julle meer in dié boek sal lees.
So teen middel-2010 het NB Uitgewers se Tafelberg my genader om 'n sakeboek oor myself en die wel en wee van PSG te skryf. Ek was eers glad nie te vinde vir só 'n idee nie, want dit het arrogant en verwaand gevoel.
Die uitgewers het egter volgehou dat ek iets te sê het wat ander sal wil lees, en so het my gevoel daaroor mettertyd verander. Miskien kan iemand iets leer uit al die lesse (goed of sleg) wat ek in die lewe geleer het.
Ek het juis ses jaar tevore 'n boek, Gee vir my geleenthede, saamgestel. Dit was harde werk wat ek as 'n liefhebbery gedoen het. Ek het nooit 'n eksemplaar verkoop nie, maar dit uitgedeel aan my vriende wat belangstel. Die boek, die belangstelling en die terugvoering het my baie genot verskaf. Die gedagte daaraan het my ook ietwat aangespoor om in te stem tot 'n boek waarby ek nie finansieel baat vind nie.
Die uitgewers se vraag aan wie ek die boek sal wil opdra, het my lekker aan die dink gesit. Aan wié? Dana, met wie ek 30 jaar getroud was en wat op 11 Mei 2004 oorlede is, het eerste by my opgekom. My kinders op wie ek so oneindig trots is en wat my nog net plesier in die lewe verskaf het, was ook deurgaans in my gedagtes. Op 2 Oktober (my verjaarsdag) in 2010 het ek met Deidré Uys getrou. Ja, sy is nou my sielsgenoot en pel en ons stap die pad dag vir dag saam verder met 'n nuwe lied. Waarom nie aan haar nie? Maar ek het kleinkinders ook, wat mos vir 'n oupa meer as spesiaal is.
Op die ou end dra ek die boek op aan almal wat lojaal en goed was vir my regdeur my lewe, my ouers, familie, vriende, aandeelhouers van PSG en kollegas wat by my gestaan het en wat goed was vir my die laaste paar jaar. So hard as wat ek kan wees, so 'n klein hartjie het ek, en ek wil niemand uitlaat nie.
Die aanloop tot die stigting van PSG
Die konsert met saalopening – my grootwordjare
Ek het die vel wit lyntjiespapier netjies tot tussen die vilthamers en die snare laat sak en die klavierdeksel versigtig toegemaak.
As hoofseun van die laer- en hoërskool op Carnarvon was dit een van my take om op 'n Maandagoggend die saal oop te sluit. Daar was nog nie 'n ander mens in sig nie, net die stemme van die kinders op die speelgrond, wat al hoe harder opgeklink het met elke nuwe venster wat ek met die lang houtstok oopgetrek het.
Met saalopening het ons kinders plat op die houtvloer gesit. Toe die musiekonderwyser dié môre lostrek met die psalm of gesang of wat dit ook al was, trek daar so 'n z-i-i-i-ng-geluid oor ons koppe en oor die onderwysers op die verhoog. Hy speel toe weer 'n paar note, en weer het die wanklanke pleks van die middelste oktaaf se note opgeklink.
Die onderwyser was so 'n snaakserige ou. Hy het die klavier oopgeslaan, die papier uitgevis en dit triomfantelik in die lug gewaai. Die hele skool het uitgebars van die lag. Toe is die groot vraag natuurlik: Wie het die papier in die klavier gedruk?
Ek het maar by die skoolhoof gaan bieg en gebuk – daardie jare was daar nog 'n soort eer daaraan verbonde om slae te kry. Jy was so 'n stille held. Maar ek het nooit pak gekry omdat ek nie my skoolwerk gedoen of stokkies gedraai het nie – dit was maar vir stoutighede saam met die maats.
Daar was so 300 tot 400 kinders in ons hele skool en die atletiekbaan was eintlik die skouterrein se perdrybaan. Die dag toe ons die liggaamsoefeninge-onderwyser help om die baan vir die 220 tree uit te meet (daardie tyd was die afstand nie in meter nie), het ek uiteindelik voorgestel dat ons die wiskunde-onnie se raad vra. Hy wou nie byt aan my aandrang dat almal nie op 'n reguit streep kan wegspring nie omdat die ou in die buitebaan sóveel verder sal moet hol as die ou in die binnebaan.
In my matriekjaar het my pa vir my 'n paar spykerskoene uit die Kaap gebring, maar ek was bang dat die spykertjies sou stomp raak as ek voor die groot byeenkoms op Williston daarmee oefen. Ek het op wit sokkies by die swart skoene besluit, en ook om 'n swart kam, wat daardie tyd hoogmode was, daarby in te druk. Omdat die atletiekbaan daar afdraande geloop het, het ons astronomiese tye op dié buurdorp gehardloop, maar dit is nie hoekom ek dié dag onthou nie. Op pad by die paviljoen verby het ek so half afgekyk om weer my skoene te bewonder, maar wat ek nie geweet het nie, is dat jy met spykerskoene nog 'n entjie moet aanhol as jy by die wenpaal kom en nie net dood moet stop nie. En daar slaat ek, eerste of te not, reg voor die paviljoen neer soos 'n os.
Voordat ons skool uiteindelik 'n bus gekry het, is die rugby- en netbalspanne sommer met skaaplorries na Williston en die omliggende dorpe aangery. Op Fraserburg was die rugbyveld op so 'n bultjie uitgelê. Die twee heelagters kon mekaar nie danig sien nie.
En ons kinders moes 'n paar keer ons eie rugbyveld se gras oorplant as die son en die droogte weer al die lewe daaruit gebrand het.
Ja, Carnarvon was ook so afgeleë dat die kans om 'n nuwe boekhou-onnie in ons matriekjaar te kry, maar skraal was. Toe ons skoolhoof 'n hartaanval gekry het, moes ek met 'n bietjie van my pa se hulp saans as onderwyser instaan in daardie periodes. Maar daar was gelukkig nie daardie jaar 'n druipeling nie.
Selfs vandag sing ek en my groot vriend en kollega Pierre Brink nog partymaal die ou skoollied saam as ons kuier. Of liewer, ons sing dit saam met Charl de Witt, want hy kán sing:
Al kom ons uit die droë Karoo
Met hoogmoed kan ons sê
Ons stoei en stry
Met moed en vlyt
En sal oorwinnaars bly
Beroemd om gedrag en eer …
Partytjies of tennis speel op die omliggende plase en op die dorp was 'n gereelde ding en my pa, Jan, was báie sosiaal. As vriende oorgekom het, het hy hulle met we'll sommer open 'n few bliks gesmeek om vir ete te bly, terwyl my ma, Juliana, een was vir warm borde, 'n bottermes en haar teeskinkbord se ore, tuite en lepels in 'n reguit lyn. Ons kinders het ook op 'n Saterdag by die Adelphi Cinema gaan fliek. Om 'n Coke-float by 'n tafeltjie te bestel, was soos Pierre gesê het dalk die hoogtepunt van die aand.
Wat my ouer en my jonger suster, Engela en Santi, ook al aangevoer het, ek hét altyd gewen! Of dit nou in Engela se woorde dambord, skaak, Monopoly, ludo, kanasta, rummy, redenasies en geveggies, tennis of gholf was. Ons hét ons onderonsies gehad, maar die opperste wraak was glo toe ek een aand gebid het: Dankie, liewe Jesus, vir 'n mooi sussie en 'n lelike sussie. Engela was die een vir onderskeidings en Santi het later met my maats uitgegaan.
'n Pligsbesef het ons van kleins af gehad, want my pa het ons onder meer oor 'n groot deel van die vakansie in sy winkel laat werk. Ek het eers gedink dit was onregverdig, dié werkery terwyl almal anders op hul dikwielfietse kan kerjakker, maar later het ek besef wat die waarde daarvan was teenoor die nonsens van die sogenaamde oorbruggingsjaar waarop skoliere en studente vandag aandring.
Ek het in standerd 6 (vandag graad 8) in die pakstoor begin, in standerd 7 in die mansafdeling van die algemene handelaar gewerk, daarna het die kruideniersware aan die beurt gekom en in die laaste twee skooljare het ek my deel in die boekhou-afdeling gedoen.
Dit is nie dat ons onbevoorreg grootgeword het nie. Inteendeel. My pa wou ons iets aan die verstand bring. Hy het immers as so te sê 'n weeskind by sy suster grootgeword en eers gaan werk om vir sy BCom te kon betaal. Later jare het ons by haar in Maitland gaan kuier, my pa altyd met 'n iets in die hand, want sy het maar baie swaar gekry.
Hy kon geweldig vinnig somme maak. Hy kon letterlik sy vingers oor ponde, sjielings en pennies laat gly en dan die bedrag neerskryf. Hy was 'n wiskunde- en boekhou-onderwyser voordat hy die winkel gekoop het. Dit is ook hy wat my toe al van aandele geleer het, want hy het elke middag ná werk na die aandeelpryse oor die radio geluister. As hy nie daar was nie, moes ek dit doen.
Oordadig het hy ons nie geprys nie, maar oor 'n swak punt het hy my en my susters ook nie oor die kole gehaal nie.
Ons en my oupa aan moederskant het op 'n dubbele erf gewoon, ons op die een en hy ná my ouma se dood op die ander. Ons het wortels, beet, kropslaai, skorsies en aartappels gekweek. Die lusern was vir die hanslammers en die koei, en ons het ook 'n hoenderhok en 'n windpomp gehad.
Toe my oupa begin vergeterig raak, moes ons kinders beurte maak om snags daar te gaan oorslaap. Ek het dikwels 'n dubbele skof gehad omdat my kleinsussie te bang was – ons het gedink die huis is maar lekker spokerig. En toe my oupa oorlede is, het oupa Karel, 'n man vir wie ons baie lief was en wat hom al die jare versorg het, sowaar een nag sy dreigement uitgevoer en oornag na die Groot Rivier verdwyn, waar hy gesê het sy mense vandaan gekom het. Santi het al die jare gesê hy het lekkerder as my ma brood gebak.
Dit klink dalk nou grootpraterig om so te sê van die winkel en die skool en dié dinge, maar onthou, dit was nie moeilik om op 'n klein dorpie op sport- en akademiese gebied uit te blink nie.
Op só 'n dorp was die kerk op Sondae en die winkel op weekdae die hart van die plek. My pa was die voorsitter van die nuwe kerk se boukommissie en van die skoolkomitee. Dit is dié dat hy dit nie oor sy hart kon kry om ons weg te stuur na fensie skole soos my ma nie, wat op haar dag twee keer op vreemde stasies moes oorklim onderweg na die Engelse kosskool op Grahamstad. Hy wou lojaal wees aan ons dorp.
Net so het hy op 'n Sondagaand sy bruin pak aangetrek en die diens in die destydse Sendingkerk gaan bywoon – die bruin mense was ook sy klante. My vriend Franklin Sonn, wie se mense ook van Carnarvon af gekom het, sê hy onthou nou nog daardie bruin pak. En ek en my sussies moes altyd saam as hy die bruin skool se prysuitdeling gaan bywoon het.
Kleintyd het ons maats nie die kleur- en klasverskille raakgesien nie. Miskien was die rugby- of krieketbal die ryk outjie s'n en daarmee basta. Hier teen die hoërskooltyd buite die fliek het jou maters van ouds buite gestaan en koggel as jy instap, maar selfs toe was 'n mens amper te dom om mooi die eintlike apartheidsdinamika te verstaan.
My ma het naaldwerkklas gegee en trourokke en hoede gemaak – destyds was dit mos nie sommer net vir gaan koop nie. Op menige Saterdagoggend was sy aan die stuur van kollektes en ander insamelings op die straathoeke van die dorp, soos vir die blindes. Sy was waardig, netjies en fluks, en nogal so 'n ietwat bo die gewone verhewe. Mense het haar raakgesien, want sy het styl gehad.
Waar my pa die humoris was, was sy vurig van humeur en dalk 'n iets naïef. Ons moes dikwels tot almal se vermaak vir haar 'n grap verduidelik.
Haar mense, die Van Wyks, het in die distrik gewoon. My twee ooms was boere sodat ek en my susters so byna met die een voet op die plaas en die ander op die dorp grootgeword het. Dit het daardie jare goed gegaan met die wolprys en die skaapboere was gesiene mense – my oupa was een van die stigterslede van Vleissentraal en my oom in die Wolraad.
My oom Dirk was my held. Ek het oral op die plaas en na naburige dorpe waar hy as rugbykeurder moes waarneem saam met hom rondgery. Hy het 'n geweldige veldkennis gehad, my 'n liefde vir die veld geleer en die kuns van skaaptel verstaan.
My ma was seker die enigste mens op Carnarvon wat kon Engels praat. Ons het dit agtergekom op grond van die Engelse opstel wat ek Maandagoggende by mnr. Hough moes indien. Dit was vir my verskriklik! Ek het dit elke naweek tot die Sondagaand uitgestel. Dan kom daai ding róói gemerk terug, al was ek nie heeltemal die swakste in die klas nie. 'n Mens kon darem die tenses uit jou kop leer.
Nee, Jannie, so kan dit nie aangaan nie, het my ma een Sondag gesê en my poging in haar afgeronde privateskool-Engels oorgeskryf. Toe roep mnr. Hough my die Maandag ná skool in om ernstig met my te praat: Jannie, ek kan nie gló dat jy in een week so agteruitgegaan het nie … My ma se Engels was nie die taalonderwyser se Ingels nie.
Later jare het my pa ook 'n motorhawe en 'n plaas gekoop.
Dit was vir my 'n voorreg om op so 'n dorp groot te word. Die dorp was goed vir ons. Maar my matriekjaar was ons almal se laaste op Carnarvon.
Terwyl ek weg is na die vlootgimnasium op Saldanha, het my pa as jare lange burgemeester die politiek sien wink. My ma was 'n Sap, hy 'n Nat. Hy het in die benoemingstryd vir Nasionale Party-LV in die Prieska-kiesafdeling gestaan, maar toe uitgeval teen die man wat reeds Lid van die Provinsiale Raad was. Hy was nie meer lus vir die winkel nie, en so is hy en my ma en my suster wat nog in die huis was, sak en pak Pretoria toe.
Ek het ook in my middeljare weggetrek na 'n nuwe woonplek, uit Johannesburg na Stellenbosch, en dít is die storie wat ek wil vertel.
By Coetzenburg loop 'n waterstroom – ek word 'n student
Miskien het ek begin 1996 gekies om van alle plekke na Stellenbosch te trek omdat my studentejare op dié dorp so gelukkig was.
Ek het in 1966 begin BCom studeer en in die Simonsberg-koshuis gewoon. Die lekkerste van alles was die vriende wat ek gemaak het. Party loop nou nog die pad saam met my – 'n hele klomp ook as kollegas.
Van die koshuislewe het ek ontsaglik baie gehou en voluit daarvoor gegaan. Ek is 'n sosiale mens, soos my pa was. In Johannesburg het ek later jare 'n bond vir oud-Simonsbergers begin. Dit is lekker om tradisie lewend te hou. Ons het met gholfdae via die oud-Matie-gholfklub geld ingesamel vir sportbeurse vir ouens soos Hennie Bekker en Robbie Blair.
My seun Piet is vandag op die Simonsberg-bond se bestuur, maar sy broer, Jan, wat meer na sy ma aard, het eindelik in sy finale jaar meer stilte vir sy studies verkies as die raserige koshuis.
Simonsberg weet dit dalk nie, maar ek het ook eenkeer sy eer gered deur te sorg dat ek by die atletiekbyeenkoms vir eerstejaars twee keer te vroeg wegspring en só gediskwalifiseer word. Ek was dalk die vinnigste ou in die koshuis, maar ek het mos op Carnarvon in die koerant gelees watter soort tye die ouens in die Kaap hardloop. Ek dink Gert Muller en Andy van der Watt, wat later albei Springbok-vleuels geword het, sou my seker met minstens agt tree geklop het, en daarvoor het ek darem nie kans gesien nie.
Later het ons studentepret 'n keer of wat daarop uitgeloop dat ons 'n polisiemannetjie 'n les moes leer, maar vandag se studente sal dit moeilik kleinkry. Daardie jare se stout sal vandag seker onskuldig of selfs kinderlik lyk.
Probeer ook vir 'n jongmens vertel dat jy tussen jou ouerhuis in Pretoria en Stellenbosch geryloop het om die treingeld wat jou pa vir jou gegee het, liewer in jou sak te kon steek. Ek het in die vloot leer ryloop, en dit is verstommend hoeveel geleenthede jy kon kry met jou gestreepte Matiebaadjie oor jou skouer gehaak en jou ander hand se duim uit na die grootpad.
En die kere dat ek wel die trein gehaal het, het ek verkies om van die stasie af voet te slaan koshuis toe. Jy kon 'n kruier kry om jou bagasie by Simonsberg af te lewer, maar 'n rand was 'n ránd! Maar nou is jou bagasie vir 'n hele kwartaal net 'n raps te veel vir een keer se loop. Ek het die twee koffers so honderd meter ver gedra en neergesit, omgedraai vir die koekblik en die wasgoedsak en so honderd meter verby die koffers gestap voor ek weer teruggedraai het vir die eerste klomp.
My kinders dink ek is mal as hulle dié storie hoor. Hulle het ook gedink ek is van lotjie getik toe ek wou aanvoer 'n kind het mos g'n 'n selfoon nodig nie en gevra het wat dit is met 'n alewige televisiekykery. 'n Huis het mos nie 'n televisiestel nodig nie. Dit ís mos lekkerder om 'n Sudoku in te vul as om Pasella te kyk.
Ek het my eksamens skaflik deurgekom, maar vir my was kuier lekkerder as cum. Ek was ook 'n ywerige rugbyspeler – ek het darem Maties se tweede span gehaal. Ook vir die koshuisspan was ek nie 'n te vrot vleuel nie, maar as die enigste eerstejaar in die span het die manne my by die braai by die jaareindgeselligheid deeglik my plek laat ken. Ek moes al die braaiwerk doen, en hulle het drinkgoed in my keel bly omkeer totdat ek later braaf genoeg was om die tokkelok op die huiskomitee voor sy kamerdeur te gaan koggel. Ai.
'n Ander keer toe ek dalk te veel moed aan die dag gelê het, was toe ek ná 'n huisdans in die stadsaal vir 'n rowwe ou met 'n leerbaadjie en lang hare – almal het hom as Zobo geken – gesê het hy moet op 'n ander plek met sy motorfiets gaan raas. Hy het altyd in die kuierplek Tollies kom skoorsoek met die studente en sommer jou drankie of jou sigaret afgevat. 'n Bier het 'n hele 11c gekos! Gelukkig het my pel Burton Fourie, 'n slot, die man op sy motorfiets kom terugdruk toe hy nader staan, of ek sou lekker op my herrie gekry het.
In ons finale jaar was ek en Rudolf Gouws, later jare Rand Aksepbank se hoofekonoom, sogenaamde demi's wat onder meer moes help vraestelle nasien. Ons was die twee dommes in die klas.
My vriend Niel Krige krap nou nog kop oor daardie onsimpatieke 74% wat ek destyds op sy eerstejaarsvraestel gekrap het toe hy kom sê het die ding is nie behoorlik gemerk nie: Maar waaroor kla jy, dis mos genoeg. En moenie windgat wees nie! Hy sê dit is vandag nog 'n les vir hom, maar hy het natuurlik eindelik sy graad met lof geslaag en later besturende direkteur van Momentum geword voordat hy as proffie aan die Universiteit van Stellenbosch se sakeskool aangestel is.
Vakansies het ek vir ekstra geld gewerk. Gelukkig het my pa my onderwysbeurs terugbetaal sodat ek nie hoef te gaan skoolhou het nie.
Terwyl ek my honneurs in ekonomie gedoen het, het ek 'n klompie BCom (Rek)-vakke bygeloop omdat ek toe eerder rekenmeester wou word. Ek kan ure sit en praat en redeneer oor enige onderwerp, hetsy die olieprys of inflasie of staatsbesteding, maar ekonomie was op die ou end vir my 'n te filosofiese vak en nie eksak genoeg nie.
Nes op skool het ek nooit 'n klas op universiteit misgeloop nie. Gelukkig was my kamermaat in my eerste jaar, Otto Jaekel, van die gedissiplineerdste mense wat ek ken.
My pelle sê ook ek het 'n gestel soos 'n yster, want ook in my werklewe van langer as 40 jaar het ek nie 'n enkele dag siekteverlof geneem nie. Ek het wel 'n paar keer om twaalfuur huis toe gegaan as ek grieperig gevoel het en op my oudag 'n nekoperasie gehad. Maar 'n laatnag-gefuif is nie 'n verskoning om tuis te bly nie.
So is daar die storie van die swart pak voordat ek by die swart toga sou uitkom. Prof. Kobus van Zyl Smit het vir ons rekeningkunde gegee en my gevra om op 'n Saterdagoggend namens hom toesig te hou by 'n buitemuurse klas. Al probleem was dat die vorige aand se partytjie op Malmesbury was; 'n meisie het my na 'n dans daar genooi. Toe is dit balke toe tot in die vroeë ure. Daar was nie tyd om eers my aandpak te gaan uittrek voordat ek, strikdas en al, moes gaan toesig hou nie.
Ek het die toets uitgedeel, voor in die klas gaan sit en dit het stil geraak. Na bewering het ek ingesluimer en met 'n harde slag van die stoel afgeval. Dit moet waar wees, want ek moes 'n bietjie afstof en opstaan, maar ek het nie weer aan die slaap geraak nie. Dié storie het ook by die prof uitgekom, en ai, hy was so 'n konserwatiewe man.
Maar hy het my en my vriend Kleintjie Bellingan nogtans gevra om ons klerkskap by Coopers Brothers (vandag PWC) te gaan doen omdat hy toe pas een van die vennote geword het. Dit was vir my 'n groot eer, want die prof was 'n agtermekaar ou wat GR én LLD agter sy naam kon skryf. Ek en hy het toe ook brugmaats by die Bellville-klub geword. Later jare kon ek kon darem op 'n manier daarvoor vergoed deur hom voor enigiemand anders te nader om 'n direkteur van PSG te word.
Coopers Brothers was 'n Engelse firma, en daar het dit aan die begin darem vir jou bloedsweet gegaan. Die eerste dag het ek vir die man wat die kleinkas hanteer, gevra: May I please have the small cash records? Ek onthou hy het net so na my geloer, want die small cash -kloutjie kon hy nie by die petty cash -oor bring nie.
Voordat ek in Johannesburg sou uitkom, was Kaapstad en al die plattelandse dorpe waar ons gaan oudits doen het dus vir vier jaar my tuiste.
Op 'n keer is ek en Kleintjie vir Okiep se dorpsrugbyspan gekies, maar toe is die oudit by die kopermyn verby en moes ons terug Kaap toe. Maar nie voordat ek en hy die aand in die fliek in die donker nie kon sien waar die twee mooi meisies gaan sit het nie. Een van ons pligte was om die kaartjieverkope van die mynklub se rolprentteater te balanseer, en toe maak ons 'n plan. Die fliek is gestop en die ligte aangesit sodat ons kon seker maak die kaartjieverkope en aantal fliekgangers klop . So kon ons uitvind waar die meisies sit en stil-stil in die donker gaan handjies vashou vir ingeval hulle alleen voel. Ek dink 'n ou kan ons toegewydheid seker kreatiewe rekeningkunde noem.
Kleintjie onthou ook die keer toe ons op 'n Vrydagmiddag as deel van die voorraadopname sulke wit jasse moes aantrek om te gaan hoenders tel by 'n braaikuikenonderneming in Kuilsrivier. Ek het glo kliphard vir die derduisende hoenders geskree asof hulle wafferse rekrute was: Hoenders, aandag! En nommer! En nadat hul vreeslike gekekkel bedaar het, het ek glo vir hom gesê: Ek dink daar is 35 000 troepe. Dit was ook die einde van ons tellery.