gasbeligting s.nw. [geen meervoud] (uit Engels, psigiatrie en psigoanalise, weinig gebruiklik) gaslighting: › ’n Baie vuil streep. En ’n bekende vorm van sielkundige manipulasie met ’n vreemde naam: Gasbeligting (gaslighting). Dit dateer uit ’n era voor elektriese ligte, toe die gebruik van gas nog algemeen was (Lydia van der Merwe, Sarie, 22 Oktober 2018 ). › Gasbeligting is ’n poging om ’n saadjie van twyfel by iemand (of ’n groep) te saai. Jy word gedwing om wat jy wéét waar is, selfs oor jouself, te bevraagteken. Later kan jy aan jou geheue, persepsie van die werklikheid en ja, selfs psigiese gesondheid twyfel. En waarskynlik alles glo wat die manipuleerder jou wysmaak, ongeag jou eie belewing van die situasie (Lydia van der Merwe, Sarie, 22 Oktober 2018 ). → gaslighting
Na die stelselmatige, kwaadwillige kognitiewe verstrooiing van die slagoffer deur haar eggenoot in die Amerikaanse rolprent met dié titel, 1944, gebaseer op 'n toneelstuk, Angel Street, deur Patrick Hamilton, 1938.
gatomswaai ww. swaai gatom | het gatomgeswaai | van mening/opinie verander: › Ek weet nie wat presies A. met sy aanmerking oor die kommissie van ondersoek na staatskaping bedoel nie, maar as hy suggereer regter Z. gaan kapituleer of gatomswaai, maak hy ’n helse groot fout (Max du Preez, Vrye Weekblad, 8 Mei 2020). | SINONIEM(E): 'n ander deuntjie sing | ENGELS: do an about-turn
gatsby s.nw. | gatsbies | (Suid-Afrika, kookkuns) lang broodrol met enige beskikbare vulsel, gew. slaptjips en polonie of hoender met 'n sous: › Toe Rashad Panday van Super Fisheries destyds net slaptjips, polonie en atjar in sy winkel oorgehad het en dit in ’n broodjie gesit het, was hy verstom toe sy werkers dit geniet. Hy het die gatsby aan sy klante bekend gestel en toe hy goeie terugvoer kry, het hy dit op sy spyskaart gesit. ’n Man met die naam Froggy het dit ’n “smash, oftewel ’n gatsby-smash genoem” en so het die naam ontstaan (Tazneem Wentzel aan Roshé Taka, Netwerk24, 12 April 2019). | ENGELS: gatsby
♦ 'n gatsby van … ’n mengelmoes van …: › [Hy is gebore] op die Kaapse Vlakte, waar jy ’n gatsby van tale hoor, Kaaps, Engels en Afrikaans op dieselfde French roll opgestapel met slaptjips daarby (Heindrich Wyngaard, Vrye Weekblad, 5 Desember 2019 ).
gedoente s.nw. | gedoentes | gedoentetjie | (informeel) woord in informele geselstaal soms gebruik om te verwys na iets wat nog nie ’n naam het nie, waarvan die spreker die naam nie ken nie, of waarvan hy/sy die naam vergeet het.
geënkripteer b.nw. | geënkripteerde | (rekenaar) wat geënkodeer is op ’n manier wat die gebruik van ’n geheime sleutel/kode vereis om die oorspronklike inhoud te kan ontsluit: › Losprysware enkripteer die slagoffer se inligting, wat hy dan nie kan gebruik nie. Die kuberkrakers dring aan op ’n losprys om die geënkripteerde inligting weer bruikbaar te maak (Johan Eybers, Rapport, 9 Februarie 2020). › As jy wil verhoed dat jou inkomende e-pos ondersoek word, is ’n geënkripteerde e-posdiens belangrik (Finweek, 10 Mei 2018). › Uitsaaiers stry oor of die dekodeerders geënkripteer behoort te wees of nie (Netwerk24, 16 September 2016). | ENGELS: encrypted
gefica b.nw. [predikatief] (informeel) › gefica wees aan die vereistes van die Wet op die Finansiële Intelligensiesentrum (FIS) voldoen deurdat jy jou identiteit en woonadres deur ’n aanspreeklike instelling laat identifiseer en verifieer het: › In ’n neutedop beteken dit dat jy, as die aansoeker, aan die potensiële diensverskaffer dokumente moet toon wat jou persoonlike inligting staaf. Dan is jy gefica en kan die finansiële ooreenkoms aangegaan word (Letitia Watson, Huisgenoot, 13 April 2018 ).
gekureer b.nw. | gekureerde | Ook gekurateer wat deur 'n kurator byeengebring en versorg is: › 'n professioneel gekurateerde uitstalling. | ENGELS: curated
gemeenskapstuin s.nw. | gemeenskapstuine | gemeenskapstuintjie | projek waar lede van ’n gemeenskap ’n tuin vir die kweek van groente en/of ander gewasse aanlê, dit bewerk, en die opbrengs vir tuisverbruik neem en/of dit verkoop: › Anneliese Burgess vertel die merkwaardige verhaal van ’n gemeenskapstuin op ’n boer se plaas in die Karoo wat tydens die inperking op die been gebring is (Vrye Weekblad, 28 Augustus 2020). › ’n Piepklein gemeenskap soos ons s’n sou dit net nie op die lange duur finansieel kon volhou om vir mense aan te hou kos skenk nie. Die idee van ’n gemeenskapstuin was al jare in die omloop, maar die nood van Covid-19 … het die ding uiteindelik laat gebeur (Kathryn Dwyer, Vrye Weekblad, 28 Augustus 2020). | SINONIEM(E): spenstuin | ENGELS: community garden
genderneutraliteit s.nw. [geen meervoud] toestand waarin of waarby geen onderskeid tussen genders getref word nie: › Die LGBTQ+-gemeenskap in Kanada vier ’n skuif deur die regering van die land om genderneutraliteit ’n opsie vir Kanadese paspoorthouers te maak. In plaas van hulself as streng manlik of vroulik te identifiseer, sal mense wat buite of iewers op die spektrum tussen hierdie twee kategorieë identifiseer, ’n derde opsie kry. Benewens die gebruik van die "M" vir manlike en "F" vir vroulik, sal hulle ook toegelaat word om ’n "X" te gebruik (afr.feminineclub.com, Junie 2019). | ENGELS: genderneutrality
2 iemand wat oënskynlik haarfyn met so ’n idee/beskouing van sy/haar aangewese geslagsrol ooreenstem. | ENGELS: gender stereotype
genomika s.nw. [geen meervoud] (biologie) interdissiplinêre vertakking van biologie wat fokus op die bestudering van die struktuur, funksie, evolusie, kartering en redigering van genome, waarby ’n genoom die volledige stel DNS van ’n sel of organisme is, insluitende al sy gene: › Genomika speel ’n belangrike rol by die verbetering van kuddes. › Met die tegniek van genomiese ontledings kan ’n wetenskaplike byvoorbeeld vasstel of die melkkoeie met die hoogste produksie ter wêreld ’n gemeenskaplike groep gene het. Die proses kan dan verder verfyn word deur byvoorbeeld ’n enkele geen met ’n bepaalde eienskap te soek, soos hoë bottervet (Charl van Rooyen, Landbouweekblad, 15 Mei 2020). | TEENOOR: genetika | ENGELS: genomics
geoligging s.nw. | geoliggings | werklike geografiese ligging, veral van ’n voorwerp soos ’n rekenaar of selfoon wat aan die internet verbind is, soos bepaal met die hulp van globale posisioneringstelsels wat die naas moontlike GPS-koördinate genereer van die plek waar die voorwerp hom bevind. | SINONIEM(E): geolokasie | geoposisie | ENGELS: geolocation
geoligging-funksie: › Die app se geoligging-funksie beteken jy hoef nie deur blaaie en blaaie se Google-inligting te sif om (byvoorbeeld) ’n veearts te kry tydens ’n noodgeval nie (Weg, 4 November 2016).
geoskattejag s.nw. | geoskattejagte | Spel waarin iemand ’n waterdigte pakkie met ’n voorwerp en ’n logboek daarin op ’n geheime plek versteek en dan die GPS-koördinate op ’n geoskattejagwebblad publiseer. Ander spelers, gewapen met ’n GPS-toestel, kan dan die “skat” gaan soek en terselfdertyd die natuur of ander besienswaardighede in die gebied verken. Iemand wat die pakkie vind, skryf sy/haar naam in die boek, ruil die prys vir iets anders en laat die nuwe skat op dieselfde plek: › Kom hierheen vir ’n geoskattejag, bergklim of fietsry (Weg, 18 Desember 2018). › Geoskattejag is in wese ’n skattejag vir grootmense (en kinders, mits grootmense hulle vervoer) (Finweek, 10 Oktober 2013 ). | SINONIEM(E): GPS-skattejag | ENGELS: geocaching
geostasionêre satelliet s.nw. | geostasionêre satelliete | satelliet in ’n vaste posisie in die ruimte geplaas, van waar dit, byvoorbeeld, die deel van ’n planeet waarvan dit die oppervlak kan waarneem, voortdurend monitor. | ENGELS: geostationary satellite
gesigsherkenningstegnologie s.nw. [gewoonlik enkelvoud] tegniek waarby ’n ingeboude sensor die gesig van ’n persoon as herkenningsmiddel gebruik om 'n apparaat te ontsluit, 'n deur te laat oopgaan, en so meer: › ’n Geslotebaan-kamerastelsel met gesigsherkenningstegnologie sal help met beveiliging [van die slimstad] (Rapport, 21 Februarie 2021). › Gesigsherkenning gaan ’n vinniger en makliker omgewing skep, want jy kan byvoorbeeld nou al by ’n Chinese lughawe aanteken deur net jou gesig te wys (Etienne van Heerden, Die biblioteek aan die einde van die wêreld, 2019). | ENGELS: facial recognition technology
gesigskild s.nw. | gesigskilde | apparaat met 'n skerm van metaal of plastiek wat die gesig van die draer teen gevare soos vlieënde voorwerpe, of chemiese of moontlik besmetlike druppels of spatsels in sy/haar omgewing beskerm: › Tuisgemaakte maskers [kan nie] as beskermingstoerusting beskou word nie en [moet] verkieslik saam met ’n gesigskild gebruik word wat die hele voorkant van die gesig tot onder die ken bedek (Anneliese Burgess, Vrye Weekblad, 27 Maart 2020). | ENGELS: face shield
gesigsuier s.nw. | gesigsuiers | (wetenskapsfiksie) (in verskeie rolprente) die tweede stadium (ná ontwikkeling uit die eier) in die lewensiklus van ’n parasitiese boaardse wese (“Alien”), ook bekend as ’n xenomorf, wat 'n gedaanteverwisseling ondergaan: › Gesigsuiers, sonder oë of mond, soek op agt vingeragtige pote na ’n gasheerliggaam wat hulle met ’n embrio kan besmet, waarna hulle sterf. | SINONIEM(E): embrioplanter | ENGELS: facehugger
1 die geskryfde Ook gebiografeerde persoon wat die onderwerp van ’n biografie is: › Dit is verstaanbaar dat ’n biograaf op dun ys skaats wanneer die geskryfde en die meeste van haar intieme vriende nog lewe (Daniel Hugo, Netwerk24, 17 Mei 2020). | ENGELS: biographee
2 die geskryfde werklike persoon wat in ’n literêre teks herkenbaar is: › Ek wil spesifiek praat oor die netelige posisie waarin ’n besondere soort leser, die sogenaamde geskryfde, hom bevind, en sy reg om appèl aan te teken teen die “vonnis” wat die literêre teks oor hom uitspreek. Hierdie “geskryfde” (’n term wat deur Phil du Plessis  gemunt is), is ’n persoon wat homself “herkenbaar terugvind” in ’n literêre teks. Ek praat nie nou van iemand wat homself as tipe herken nie; dit gaan hier oor iemand wat met vers en kapittel (en dokument) kan bewys dat hy/sy die skrywer se “model” is (Riana Scheepers, Lesing vir ALV-kongres, LitNet, 1994).
giya s.nw. | giyas | (Zoeloe) Zoeloe-oorlogsdans: › Elke nou en dan sal ’n impi (Zoeloe vir kryger) van die kringetjie wegbreek en ’n giya (oorlogsdans) uitvoer wat sy persoonlikheid weerspieël (Chris du Plessis, Vrye Weekblad, 19 Julie 2019). › Wanneer hulle gereed is vir hul mondigwording as amaBungu (jong krygers), moet hulle ’n giya voor die hele gemeenskap uitvoer. Die giya is ’n soort skaduboksgeveg teen ’n denkbeeldige teenstander (of jou alter ego) met die izoliHauw (skild) en isiquili (stokke) as jou wapens, en die uboko (vegstok) vir beskerming. Maar die geveg is ook ’n bevestiging van die jong kryger se status as ’n manlike lid van die gemeenskap. Tydens die giya sal die gemeenskap dié status uitdaag deur hom te tart en hom sy soms neerhalende byname toe te snou.
goue nulletjie s.nw. | goue nulletjies | (krieket) met die eerste bal van ’n kolfbeurt uit wees vir nul: › Rilee Rossouw kyk in afgryse toe hoe hy vir ’n tweede agtereenvolgende goue nulletjie uitgehaal word (Die Burger, 16 September 2014 ). | ENGELS: golden duck
› groen waterstof waterstof wat deur die elektrolise van water geproduseer word met elektrisiteit wat opgewek word deur ’n hernubare bron soos wind of sonkrag: › Groen waterstof word deur elektrolise vervaardig, aangedryf deur hernubare energie, om later in waterstof en suurstof te verdeel – ’n proses wat geen CO2 vervaardig nie. Dit beteken groen waterstof kan die sleutel wees tot die ontkoling van die wêreld teen ’n koers wat hernubare energie op sy eie nooit sal regkry nie (Lisa Steyn, Vrye Weekblad, 13 November 2020).
gwarragoed s.nw. [versamelnaam] (in die Noord-Kaap) binnegoed; ingewande: › Hierdie pakkie het ek vir my vriendin se honde gekoop net omdat ek van die woord daarop gehou het – ‘gwarragoed!’ Dit is glo bokbinnegoed wat sommige met speserye ’n smaaklikheid van maak. › Dit kom lê hier in my keel, skielik en uittartend soos sooibrand, hoewel dit meer voel soos ’n ongemaklike draai in my gwarragoed kort voor ek ’n toespraak by ’n plaaslike boerevereniging of ’n laerskool moet lewer (Ivor Price, Netwerk24, 4 Junie 2019). › As jy lus is vir ontspan en lag tot jou gwarragoed buitehang is dit die produksie wat jy nie moet misloop nie. (Danneline Ramsden, Facebook, 5 Maart 2018). | ENGELS: intestines | guts | innards