Cloete (1980a: 112): "'n Literatuurgeskiedenis is nie 'n kompilasie van so wat alle min of meer gangbare menings oor 'n werk of skrywer nie, selfs nie as dit mét bronerkenning gepaard gaan nie".
In haar bespreking van die teorieë van Vodicka maak Ena Jansen (1982: 17) 'n belangrike punt wanneer sy die (literêr) historikus se grootste probleem definieer as bewaring van die individualiteit van die historiese gebeurtenis, sonder om die historiese proses te "te degradeer tot 'n versameling van opeenvolgende, maar nie- verwante gebeurtenisse." Hierdie individuele gebeure of "feite" (in die denke van die historiese narrativiste) kan 'n verskeidenheid vorms aanneem: byvoorbeeld, historiese manifeste, die oprigting van "Kultuurkamers", Rederykersgenootskappe; nuwe tydskrifte of uitgewerye, die verskyning van bepaalde tekste en dergelike gebeurtenisse wat 'n bepaalde literêre veld diepgaande beïnvloed. Hieruit blyk ook duidelik dat sy dit eens is met die narrativiste wat geskiedenis sien as 'n storie met 'n interne logika en perspektief.
Moet 'n literatuurgeskiedenis nie eerder gaan oor die resepsie van tekste in 'n historiese konteks en probeer om die beginsels van literêre evolusie te verhelder nie? Baie kritici (soos Rodenko, 1992) het reeds in die Vyftigerjare van die 20e eeu gepleit vir 'n geskiedenis van die literêre kritiek en was daardeur eintlik 'n voorloper van die resepsie-estetika én Bourdieu se insigte veel later (Joostens, 2007).
Die literatuurgeskiedenis is nog steeds omstrede. Elke paradigmaverskuiwing in die literatuurstudie het 'n onmiddellike uitwerking op die literêre historiografie, aangesien 'n diachroniese studie “van alles wat met literatuur te maken heeft” (Van Gorp, 1985: 257) implikasies vir die begrip “letterkunde” het. Ton Anbeek (1990) beweer dat elke literatuurhistoriese werk eksperimenteel is, “een poging om een omslachtige massa van wetenswaardigheden over het verleden in een enkel verhaal te ordenen”, wat die stellings van die sogenaamde narrativiste soos Hayden White (1973) in die vroeë sewentigerjare eggo. Hulle het met nadruk die sogenaamde “objektiewe” geskiedskrywing ("wie es eigenlich gewesen", soos Leopold von Ranke dit gestel het) verwerp en die skryf van geskiedenis as hermeneutiese aktiwiteit verklaar. Die skryf van 'n geskiedenis is 'n narratiewe proses van ordening, seleksie en kombinasie; in wese 'n interpretasie van wat gesien is as "feite" en dan ook 'n weergawe in 'n bepaalde styl. Maar om te glo dat die betekenis van tekste by die waarnemer en nie (ook) in die teks lê nie, is 'n vorm van kapitulasie en 'n pleidooi vir absolute relatiwiteit wat die bestudering van tekste op 'n verantwoordelike en kontroleerbare wyse ondergrawe.
'n Narratief wat handel oor die verlede, weerspieël ook altyd (alhoewel in bedwang gehou deur objektiewe besonderhede), 'n subjektiewe perspektief en oordeel, omdat 'n weergawe van die Franse Rewolusie byvoorbeeld, onvermydelik die era en die houding van die verteller weerspieël. Verder is die historikus ook vasgevang in wat Foucault (1970; 1981: 47-78) 'n "diskursiewe formasie" noem, wat ook daarop dui dat 'n historiese rekonstruksie aan 'n historiese tydraam gekoppel is. Kortliks gestel, beweer Foucault (1970) dat die individu se denke nie totaal willekeurig is nie, maar bepaal word deur 'n bepaalde episteem ('n web van diskursiewe patrone en netwerke); "historische mogelijksheidsvoorwaarden", aldus Ankersmit (1990: 62). Ons kan dit gemaklikheidshalwe 'n wêreldbeskouing noem. Soos die wetenskaplike dikwels onbewus is van die paradigma waarbinne hy werk en die interpreteerder van die interpretatiewe gemeenskap (Fish, 1989: 471–502) waarbinne hy hermeneuties omgaan met tekste, so is die historikus dikwels onbewus van die aard van diskursiewe formasies wat sy denke en handelswyse rig. Maar die subjektiewe omstandighede van die verteller moet nooit domineer nie, omdat dit 'n intrinsiek ahistoriese weergawe van die verlede sal produseer. Anbeek (1996: 12) verwys ook Wellek en Warren (1976) se voorstel vir die skryf van 'n literatuurgeskiedenis. Hulle meen dat dit 'n goeie benadering vir die literatuurgeskiedskrywer is om te reflekteer oor 'n opeenvolging van "sisteme van vorme en norme" en sodoende opeenvolgende letterkundige "periodes" af te baken en te beskryf. Sodanige periodes vertoon egter nooit 'n wetmatigheid nie; die evolusie van letterkunde is agterna beskryfbaar, maar selde of ooit voorspelbaar.
Van Gorp (1985) se voorstelle vir die skryf van 'n literatuurgeskiedenis reik selfs verder en sou beskryf kon word as 'n benadering wat funksiegerig is en breedweg hoort by literatuursistemiese denke. Dit is verwant aan sosiologiese benaderings waarbinne die funksie van letterkundige tekste histories bekyk word. Ten spyte van die voorlopige aard van sodanige konstruksies (Van Gorp, 1985: 254), is dit duidelik dat die rol en funksie van (literêre) tekste (soos byvoorbeeld blyk uit besprekings in vaktydskrifte) 'n bydrae sou kon lewer om literêre periodes te onderskei.
Van Gorp beweer dat 'n literêr-sistemiese benadering 'n raamwerk bied vir die literatuurgeskiedenis. So ’n benadering maak dit moontlik om die verhoudings en vergelykings tussen die entiteite van die literatuurgeskiedenis te beskryf. Die voordeel is dat alles (ook oordele) op 'n sinvolle wyse binne 'n omvattende geheel geplaas word, en nie – soos meestal die geval is by talle beskrywings – bloot op die ongestruktureerde vlak van besonderhede en tekste nie. Die gevolg van Van Gorp se voorstel is duidelik te sien in byvoorbeeld Van den Akker en Dorleijn (1999) se siening van 'n literatuurgeskiedenis. Hulle werk bied eintlik ook riglyne vir die skryf van sodanige geskiedenis en is nuttig ook al val hul benadering eerder binne die bestek van Bourdieu se “veldteorie”, wat op sy beurt 'n variant is van Van Gorp se sisteemteorie, en al lyk dit in enge sin – veral vanweë die sterk sosiologiese inslag daarvan – eintlik na Van Gorp se funksie-gerigte model.
Die terugkerende kritiek op 'n geskiedenis deur slegs een skrywer, is dat die werk oppervlakkig is, subjektiewe oordele bevat en dikwels ander oordele letterlik oorneem. Van Vuuren (1994: 262) haal byvoorbeeld die kritiek van W.P. Gerritsen (Gerritsen 1975: 92) op Knuvelder aan, naamlik dat sy werk 'n herhaling van ander se insigte sou wees. T.T. Cloete (1980a) het dieselfde verwyte gerig teenoor Kannemeyer. Uit die hele polemiek (Van Coller, 2016b) is dit duidelik dat 'n literatuurgeskiedenis nooit volstrek oorspronklik kan wees nie, maar dat erkenning van insigte deur ander nougeset gegee behoort te word.
Wat vir Jansen (1981: 17) die kern van die argument is, is die "geldigheid, die noodsaaklikheid dat 'n literêre geskiedskrywer van ander kritici se werk gebruik maak." Jansen (bl.18) beweer voorts dat die kommunikasieteorie nuttig kan wees by die skryf van 'n literatuurgeskiedenis en wys in hierdie verband ook na Siegfried Schmidt (1991). Sendersgerigte literatuurgeskiedenisse is neo-positivisties en vertoon dikwels (by die Marxiste byvoorbeeld) deterministiese trekke: die geskiedenis van die letterkunde raak te maklik binne hierdie benadering 'n sosiale en politieke geskiedenis. Fokus op die boodskap alleen (die outonomistiese standpunt) maak volgens Jansen (1981: 20) literatuurgeskiedskrywing feitlik onmoontlik, omdat kontekstuele aspekte nooit aan die orde gestel word nie. Maar, vervolg sy, 'n "[a]nder primêr boodskap-gerigte benadering, dié van literêre evolusie op die model van die Russiese Formaliste as aflossing van sisteme is wel bruikbaar.” Laastens verwys sy na die resepsie-benaderings, veral die werkingsgeskiedenis, wat 'n brug probeer slaan tussen die historiese instelling van die Marxiste en die estetiese benaderingswyse van die Russiese Formaliste.
Hierdie genoemde drie benaderings vind volgens Jansen (1981: 20) op besondere wyse neerslag in die werk van die Tsjeggies Strukturalis, Felix Vodicka. Volgens haar verteenwoordig sy werk én uitgangspunte in sekere opsig die ideale benadering wat betref die skryf van 'n literatuurgeskiedenis. Sy "integrasie-metode" is na my gevoel inderdaad steeds bruikbaar vandag. Die teks is volgens hom 'n teken "waarvan die betekenis en estetiese waarde slegs beskryf kan word op die grondslag van die literêre konvensies van 'n bepaalde [historiese] tyd" (Jansen bl. 21), hoewel die konkretisering van die werk individueel geskied (in die individuele bewussyn) wat "slegs in potensialiteit in die kollektiewe bewussyn aanwesig is" (bl. 21). Hier speel die kritikus 'n belangrike rol wat sy individuele estetiese ervarings van kunswerke beskryf in terme van die heersende kollektiewe norme. Literêre kritiek is hiervolgens die literatuurhistorikus se produktiefste bron vir die rekonstruksie van die literêre norme van 'n bepaalde historiese tyd of konteks. Die literatuurhistorikus moet dus die teks as werk van 'n skrywer sien wat in 'n bepaalde verhouding staan tot tydgenootlike literêre strukture en wat ook 'n verhouding onderhou met buite-literêre tendense. Laastens moet die resepsiegeskiedenis ook betrek word, want lesers neem literêre werke waar "teen die agtergrond van bepaalde literêre gebruike (die literêre norme)" (bl. 22). (Kyk ook Evaluering (literêre) en Verandering (literêre).)
Wat Vodicka (1975) volgens Jansen sien as die taak van die literatuurhistorikus, kom eintlik neer op 'n morfologiese rekonstruksie2 van 'n vergange periode: die rekonstruksie van literêre norme en die literêre waardehiërargie daarvan, die resepsie van werke "toe en later" en laastens, die werking of reikwydte van werke. Ten slotte bevind Jansen dat in die lig van Vodicka se standpunt kritici 'n bemiddelingsrol speel en dat juis hulle uitsprake die produktiefste bron is vir die rekonstruksie van die literêre norm van 'n bepaalde tyd. Geen wonder dus nie dat, gesien die belang van kritici vir literatuurgeskiedskrywing, Kannemeyer by implikasie noodwendig op hulle aangewese was. Ter verdere verdediging voeg sy by dat die literatuurhistorikus nie "'n willekeurige takseerder of bemiddelaar" is nie, maar sy menings vorm "in 'n oorkoepelende konfrontasie met tekste én die kritiek daaroor". Dit het Kannemeyer volgens haar goed gedoen.
Wetenskap is selde ontdekking ex nihilo; eerder 'n proses van voortbou ("accretie" of aanslibbing is dalk 'n beter metafoor).3 Hoewel 'n volstrek oorspronklike weergawe van die (literatuur)geskiedenis nie die ideaal hoef te wees nie (en kwalik haalbaar is), is 'n volledige weerspieëling van die wetenskaplike resepsie belangrik as vorm van erkenning én onontbeerlik vir verdere selfstandige navorsing. Die gevaar verbonde aan 'n persoonlike, subjektiewe perspektief in Deel 1 word ten dele teengewerk deur die veelheid van perspektiewe in Deel 2.
'n Mens moet Olivier (1982) gelyk gee in sy besware teen hierdie standpunt van Cloete. Sou jy alleen die geskiedenis van letterkundige werke probeer beskryf, het jy onoorkomelike probleme met veral vroeëre eras waar daar geen onderskeid bestaan het tussen letterkunde en literatuur nie. Boonop is 'n morfologiese rekonstruksie van hierdie tydperke óók een waarin hulle opvatting van wat letterkunde sou wees, sentraal staan. Wat die Marxiste in bv. China as letterkunde beskou het in die vyftigerjare van die 20ste eeu, staan haaks op 'n Wes-Europese definisie van dieselfde tyd. Die literatuurhistorikus behoort dus histories-relativisties op te tree (kyk Fokkema & Ibsch, 1977: 6; Leemans & Johannes, 2013: 27). Voorts is 'n eie definisie van letterkunde wat in wese hermeneuties is, nie te rym nie met 'n resepsie-geskiedenis (wat in wese 'n veel meer wetenskaplike aanpak is, kyk: Fokkema & Ibsch, 1977: 136-164).4
hierdie tydperke of periodes afgebaken moet word op 'n pragmatiese wyse en morfologies gerekonstrueer moet word.
daar gefokus moet word op literatuur, omdat die reële gevaar bestaan dat so 'n historiese oorsig anders nie onderskeibaar is van algemene geskiedskrywing of kultuurgeskiedenis nie.
Die herskepping van die verlede kan goedskiks vergelyk word met die proses van literêre vertaling. Die literêre vertaler staan voor die dilemma om van 'n bronteks wat in 'n ander taal geskrywe is en veelal afspeel in 'n ander historiese tyd en in 'n ander kultuur, 'n begrypbare doelteks te maak deur dit om te sit, te “vertaal” sodat sy bedoelde lesers (van 'n ander land, kultuur en – waarskynlik – ander historiese tyd) dit kan begryp. Die vertaler het die keuse om nader te beweeg aan die bronteks en deur “vervreemding” outentisiteit te beklemtoon. Daar kan egter ook verkies word om nader te beweeg aan die doelteks deur sg. “domestikasie” en bv. ekwivalente te soek vir (in geval van bv. Die Bybel) diere, plante, geldeenhede, gebruike, en dergelike wat vir die doelleser begryplik sou wees. Die skrywer is voortdurend besig met strategiese keuses, en hy medieer voortdurend tussen bronteks en doelteks in pas met sy vertaalopvatting. Ook die historikus moet medieer tussen verlede en hede en diskursiewe keuses maak. Geen wonder nie dat die narrativiste (White, Ankersmit en Carr) hierdie proses gelyk stel met die keuses wat 'n romanskrywer moet maak nie en die objektiwiteit van historiese representasie bevraagteken het.
In hierdie verband is die opvattings van die Groningse historikus, Frank Ankersmit (2010) ook relevant. In 'n artikel rig hy 'n verwyt aan politieke filosowe wat hulle só bemoei met die teoretiese grondslae van hul vak en die probleme rakende representasie dat hulle hul plig versaak om maar enigsins te skryf oor die belangrikste politieke probleme in die moderne wêreld. Dit is volgens hom nie net 'n selfsugtige “opsluit in haar eigen kleine wereld” nie, maar 'n onverskilligheid ten aansien van die groot probleme van die eie tyd én spreek van onverskilligheid teenoor die groot publiek (Ankersmit, 2010: 272).
In die tweede plek leer die diensbaarheid van die waarheid aan die bereiking van ons bestemming in die verlede ons ook iets oor die aard van die historiese teks. Daar is baie verskillende paaie na die verlede, net soos daar verskillende paaie na enige bestemming is. Die interessante meningsverskille ontstaan dus eers as daar gepraat word oor die verskillende paaie na die verlede, wat van belang is en wat belangrik is as jy op 'n bepaalde plek in die verlede wil kom. Dit gaan dus nooit in die geskiedskrywing oor waarheid nie, maar oor wat belangrik is.
2. Die taalkundige term "morfeem" as die kleinste betekenisdraende taalsegment word hier literêr benut: dit impliseer 'n noulettende herkonstruksie van 'n literêre periode met aandag aan selfs skynbaar onbenullige literêr-historiese besonderhede soos tafelplasing en -etiket wat bv. by tafelspele belangrik is.