Covid-19, die onbekende stormBlommeverkoper Faldielah Gamieldien sê die varsblommemark in Kaapstad word swaar getref weens die koronavirus-uitbreking wat die Kaapstadse middestad in ‘n spookdorp verander het (Foto: Ian Landsberg/African News Agency/ANA) Hierdie rubriek het oorspronklik in Engels op Politicsweb verskyn en is op 22 Maart daar bygewerk. Dit word met vergunning in Afrikaans op Maroela Media gepubliseer. Die oorspronklike rubriek is geskryf voor pres. Cyril Ramaphosa aangekondig het dat algehele afsondering vanaf 26 Maart 2020 om 23:59 sal geld. Syfers en inligting mag plek-plek nie die nuutste wees nie, aangesien syfers daagliks verander. -Red Die moontlike koers wat die Covid-19-pandemie dié winter kan inslaan Deur James Myburgh Suid-Afrika is in die beginfase van ’n Covid-19-pandemie – die siekte wat deur die ernstige, akute respiratoriese sindroom (EARS), koronavirus 2 (EARS-CoV-2), veroorsaak is. Hierdie nuwe koronavirus, wat teen die einde van 2019 in Wuhan, China sy kop uitgesteek het, is nou verwant aan die EARS-CoV-1 – die siekte wat in 2002-’03 altesaam 8 098 gevalle tot gevolg gehad het en die lewe van 774 mense in China, Taiwan en Hongkong geëis het. As ’n nuwe en uiters aansteeklike virus, is die mens tans nie daarteen immuun nie en sal die vervaardiging van ’n veilige en doeltreffende entstof ongeveer 18 maande duur. Die eerste geval in Suid-Afrika wat deur die Nasionale Instituut vir Oordraagbare Siektes (Nios) opgeteken is, is dié van ’n 38-jarige man wat saam met sy vrou en nege ander mense na Italië gereis het. Sedertdien het die getalle vinnig gestyg soos wat reisigers wat van oorsee teruggekom het, getoets is. Teen Donderdag 18 Maart het Nios reeds 3 026 toetse uitgevoer waarvan 116 positief was – 102 van hierdie gevalle was mense wat in die buiteland was en 14 deur plaaslike oordrag (klik hier vir die jongste syfers). Baie van hierdie mense was, vermoedelik, in noue kontak met die terugkerende reisigers. Anban Pillay, direkteur-generaal van die departement van gesondheid, het aan die Daily Maverick vertel dat geen pasiënt wat positief getoets is, in ’n waak- of intensiewesorgeenheid geplaas moes word nie. Hierdie syfers gee jou ’n beeld van die pandemie wat tans in Europa woed, maar baie min wat werklik hier ter plaatse gebeur. Die groot vraag is in watter mate en tot watter graad dit tans onder die radar van Nios deur die gemeenskap versprei word. Toetsing is sover beperk tot diegene wat simptome het of dié wat tekens toon van “erge longontsteking van onbekende etiologie, oftewel oorsaak”. Dit is slegs laasgenoemde wat die pandemie in sy vroeë fase onder gemeenskappe kan opspoor en aangesien die oorgrote meerderheid mense – veral die jeug – slegs matige simptome soortgelyk aan griep ontwikkel, is hierdie aanwyser nie vinnig genoeg nie. Dit is, met ander woorde, moontlik dat die virus honderde mense en meer kan besmet voordat die eerste geval van ernstige longontsteking gerapporteer word. In Noord-Italië of in Washington in die VSA was dit eers toe ouer mense in groot getalle begin sterf het, dat daardie dele besef het dat daar ’n pandemie op hande is. Dit is hoogs waarskynlik dat mense wat reeds met EARS-CoV-2 besmet was, sedert Februarie uit Europa (indien nie vroeër uit China) Suid-Afrika binnegekom het en sodoende plaaslike oordrag in ’n paar verskillende gebiede tot gevolg gehad het. In Australië is meer as 80 000 mense reeds getoets en meer as 565 gevalle is sedert 19 Maart 2020 bevestig. Uit byna die helfte van hierdie gevalle (259) word daar gereken dat die virus uit die buiteland oorgedra is. Dus, die werklike teken om voor op te let, is nie die getal mense wat positief getoets is vir Covid-19 (en hul kontakpersone) wat uit die buiteland terugkeer nie, maar wel die eerste gevalle van akute longontsteking (deur SARS-CoV-2 veroorsaak) wat in ouetehuise of informele nedersettings soos Diepsloot en Khayelitsha voorkom. Die verspreiding en die ernstigheidsgraad van simptome is vermoedelik vertraag deur die warm weer in die Suidelike Halfrond. Ons moet in gedagte hou dat die griepseisoen verlede jaar teen die einde van April hier in Suid-Afrika begin het, dus sal die “verposing” – weens ons omgekeerde seisoenaliteit teenoor die Noordelike Halfrond – kortstondig wees. Om die moontlike rigting van verspreiding van die Covid-19-pandemie oor die volgende ses maande te verstaan, moet mens kyk hoe dit gemeenskappe elders geaffekteer het en dit dan met jou eie te vergelyk. I Anders as in Europa en die VSA, het China en Suid-Korea hul pandemie tans redelik onder beheer, deels as gevolg van aggressiewe toetsing en die opsporing van kontakte. Dit beteken dat hulle ’n redelike helder en omvattende prentjie het van wie deur die SARS-CoV-2 besmet is, onder andere ook dié wat slegs matige simptome toon. Soos uit tabel 1 en 2 afgelei kan word dat hoewel kinders en jongmense met die virus besmet kan wees of draers kan wees daarvan, is dit hoogs onwaarskynlik dat mense jonger as 30 jaar van dié gevreesde siekte sal sterf. En hoewel mense jonger as 50 jaar 58,6% van alle bevestigde gevalle in Suid-Korea uitmaak, is daar [teen 20 Maart 2020] slegs twee sterfgevalle aangemeld. Hoe ouer jy is, hoe hoër natuurlik die sterftesyfer met ’n drastiese toename vir dié bo sestig. Tabel 1: Bevestigde gevalle en sterftes in Suid-Korea tot en met 17 Maart 2020 Tabel 2: Bevestigde gevalle en sterftes in China tussen 1 Januarie en 11 Februarie 2020: Bron: Verity, et al. Uit bogenoemde tabel kan ons aflei dat beide lande die bronne en staatskapasiteit het om die pandemie te stuit voordat dit buite beheer raak, en om redelike sorg te bied aan dié wat swaarkry as gevolg van ernstige simptome. In Wuhan was 6% van alle bevestigde gevalle ernstig siek in die vorm van longontsteking. Hier bepaal ouderdom natuurlik watter tipe longontsteking (uit baie verskillende soorte) ter sprake is. Gegrond op dit wat China ervaar het, het analiste by die Imperial College in Londen beraam dat ’n kwart van dié wat bo 70 jaar is en die siekte in Groot-Brittanje en die VK opgedoen het, gehospitaliseer sal moet word. Tabel: Huidige beraming van die ernstigheid van gevalle. Die infeksiesterftekoers van Verity et al. is aangepas om voorsiening te maak vir ŉ nie-eenvormige aanvalskoers gegewe ŉ algehele infeksiesterftekoers van 0,9% (95% geloofwaardige interval 0,4-0,14). Verity et al. se skatting vir hospitalisasie is ook op ŉ soortgelyke manier aangepas en geskaleer om aan te pas by die verwagte syfers in die oudste ouderdomsgroep (80+ jaar) in ŉ VK/VSA-konteks. Indien die gesondheidsorg van ’n land oorweldig word en nie in staat is om behoorlike behandeling aan die meeste mense met akute longontsteking te bied nie, sal die oorlewingsyfer vinnig daal. II Een van die voordele wat Suid-Afrika het, vergelykend met Oos-Asië en Europese lande, is die jong ouderdom van die bevolking – 59% van die Suid-Afrikaanse bevolking is onder 30 jaar oud en 87,6% jonger as 50 jaar. Tabel 3: Ouderdomsprofiel van die Suid-Afrikaanse bevolking volgens getalle: Tabel 4: Ouderdomsprofiel van die Suid-Afrikaanse bevolking in verhouding: Bron: StatsSA, MYPE, 2019 Slegs 6% (3,5 miljoen) van die bevolking is ouer as 65 jaar vergeleke met Italië wat ’n soortgelyke bevolkingsyfer het en waar dié bo 65 jaar 23% (14 miljoen) van die totale bevolking uitmaak. Die volgende advies is deur die Harvard-Universiteit gepubliseer: “By ouer mense en veral ouer mense met chroniese mediese toestande soos kardiovaskulêre siekte, hoë bloeddruk, diabetes en longsiekte, is die risiko groter om ernstig siek te word van die Covid-19-virus of selfs te sterf, en behoort diesulkes om hierdie rede hulself dadelik onder streng sosiale distansiëring te plaas. Dit geld natuurlik ook vir mense wat immuungebrekkig is weens ’n siektetoestand of behandeling wat hul immuunreaksie verswak.” Wat die ergste is van hierdie onbekende, naderende Covid-19-pandemie in Suid-Afrika, is dat niemand weet hoe die siekte met die massiewe aantal tuberkulose- en MIV/Vigs-gevalle in die land gaan reageer nie. Ten opsigte hiervan het die Akademie vir Wetenskap van Suid-Afrika (ASSAf) onlangs opgemerk: “Dit is nie bekend of individue met menslike immuniteitsgebreksvirus (MIV) of onderliggende tuberkulose (TB) – albei baie algemeen in Suid-Afrika – ’n hoër risiko loop om ernstig siek te word nadat hulle met die Ears-CoV-2 besmet is nie. Gebaseer op feite, staan individue wat aan MIV ly, agt keer meer die kans om gehospitaliseer te word vir longontsteking as gevolg van ’n griepvirus en loop drie keer meer van diesulkes die risiko om te sterf.” Volgens die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) se skatting het die voorkoms (getal nuwe gevalle) van TB in Suid-Afrika in 2018 rondom 301 000 gestaan, met MIV-positief TB-voorkoms sowat 177 000. In 2016 het Statistieke Suid-Afrika (StatsSA) geskat dat TB (albei soorte) die hoofoorsaak was van sterftes onder Suid-Afrikaners. In dieselfde jaar is 29 399 van die 454 989 sterftes wat aangemeld is, toegeskryf aan hierdie siekte. Die WGO het egter die sterftesyfer van TB in 2018 op 63 000 geskat. Die Suid-Afrikaanse nasionale MIV–voorkoms, –gedrags en -kommunikasiepeiling van 2017 se raming was dat 7,9 miljoen Suid-Afrikaners daardie jaar aan MIV gely het. Uit hierdie getal het 4,4 miljoen mense antiretrovirale behandeling (ARB) ontvang terwyl 3,5 miljoen mense geen behandeling gekry het nie. Uit diegene met MIV het ’n geskatte 4,9 miljoen onderdrukte virussimptome gehad – ’n teken van effektiewe behandeling en/of immuniteit – terwyl 3 miljoen mense dit nie getoon het nie. MIV-gevalle in Suid-Afrika in 2017 volgens ouderdom en behandelingstatus: Om ’n voorbeeld te noem: Sou ’n mens begin met 100 onopgespoorde gevalle en die getal verdubbel elke drie dae (wat tans die toename in sommige Europese lande is), sal jy van 100 gevalle na 100 000 in slegs 30 dae beweeg. III Die waarskynlike situasie is nou dat die Ears-CoV-2 reeds hier is en stil-stil in baie verskillende gemeenskappe aan die versprei is. Die simptome wat tans voorkom, is matig tot afwesig, aangesien Nios nog nie by baie ernstige gevalle uitgekom het nie. Hoewel die warm weer ons ’n pouse met betrekking tot die virus se verspreiding en die ernstigheid daarvan toegelaat het, sal dit vinnig verander sodra die eerste kouefront oor die land trek. Alhoewel die staatsmaatreëls wat deur pres. Cyril Ramaphosa aangekondig is, Suid-Afrikaners ernstig bewus gemaak het van die werklike gevaar van hierdie virus, is dit onwaarskynlik dat hierdie pandemie nog baie lank in toom gehou kan word. Dit is waar dat Singapoer, Taiwan, Hongkong en Suid-Korea almal daarin geslaag het om die pandemie in hul onderskeie land hok te slaan. Hierdie is egter almal nasies met hoogs effektiewe state en gedissiplineerde gemeenskappe wat die eerste EARS-epidemie in 2002 en 2003 ervaar en waardevolle lesse daaruit geleer het. Hulle het sonder versuim en effektief teenoor hierdie nuwe, maar tog bekende, koronavirus gereageer. Hulle het sosiale distansiëring gekombineer met die dra van maskers in die openbaar, álmal met simptome wat positief getoets het, in kwarantyn geplaas en drastiese stappe gedoen om die opsporing van kontakte te bespoedig. Hierdie lande is ook almal eilandlande en in staat om toegang oor hul grense te beperk en so die herinvoer van die virus uit die buiteland tot die minimum te beperk. Europa, Brittanje en die VSA is nog ver agter en aan die struikel en weet steeds nie wat om regtig te doen nie. ‘n Kennisgewing vir die publiek oor die koronavirus in Hongkong: Suid-Afrika kort ongelukkig nog die maskers, toetse en die nodige staatskapasiteit en sal so voortgaan deur die verloop van die pandemie. Sou een streek in die land dalk die verspreiding van die virus tydelik kan keer, bestaan die moontlikheid dat dit heringevoer kan word vanaf ’n ander streek. Die lewens- en vervoeromstandighede van miljoene mense in Suid-Afrika is haglik – huise is oorvol en taxi’s oorlaai. Daarbenewens is daar ook sowat tien miljoen jongmense van in hul twintigs – ’n ouderdomsgroep wat hou van sosiale verkeer en onverantwoordelik optree. Tensy daar dalk nog ’n onbekende hindernis (tans afwesig in Europa en Asië) in die pad van die virus opduik, is dit hoogs waarskynlik dat dit baie vinnig deur die land sal versprei. En verby ’n sekere punt van toetsing sal kontakopsporing en sosiale afsondering nutteloos en oorbodig word. Die beste reaksie op die naderende Covid-19-storm hierdie winter, is nie om alles te probeer in ’n poging om dit te stop nie – wat waarskynlik onmoontlik sal wees – maar om (ook) te probeer en verseker dat daar so veel as moontlik mense onder die mees kwesbare in die gemeenskap op veiliger en “hoër grond” is. Dit sluit mediese werkers, ouer mense, diegene met ’n voorafbestaande mediese toestand asook mense met tuberkulose en mense met ’n immuniteitsgebrek in. Dokters en verpleegsters benodig behoorlike beskermende toerusting en streng maatreëls moet by ouetehuise ingestel word om die virus weg te hou. Ouer mense en dié wat aan voorafbestaande mediese toestande ly, moet hulself isoleer. Werkgewers behoort alles wat nodig is, doen om die kanse te verminder dat kwesbare werknemers – soos die wat vir TB behandel word (of met beskadigde longe weens TB) – hierdie winter aangesteek word. Indien dit nog nie te laat is nie, behoort die staat mense ernstig aanbeveel om vir MIV getoets te word of om ARB te ontvang. Dit blyk onwaarskynlik te wees dat die staat en private gesondheidsorginstellings – wat dalk mag saamsmelt om die krisis te beveg – in staat sal wees om die pandemie in toom te hou wanneer dit sy toppunt bereik. Alex van den Heever, Wits se gesondheidsekonoom, het in die Business Day gesê dat daar in 2017 ongeveer 4 960 intensiewesorgbeddens in die privaat sektor was waarvan 60% beskikbaar was en ongeveer 2 240 intensiewesorgbeddens in staatsinstellings, waarvan 20% beskikbaar was. Dit sou beteken dat ongeveer 4 000 sulke beddens tans beskikbaar is vir ernstige gevalle van Covid-19. Wanneer die eerste persoon gehospitaliseer moet word en met die veronderstelling dat die getal mense wat deur die virus getref word, elke twee tot drie dae verdubbel, sal al hierdie beddens teen die einde van die maand in gebruik wees. Dus kan niemand seker wees dat daar ’n intensiewesorgbed beskikbaar sal wees as hy/sy hierdie winter ernstig siek word nie. IV In sulke situasies is dit die moeite werd om die gelykenis van die sultan se perd te vertel… Twee veroordeelde gevangenes in boeie moes ná mekaar voor die sultan verskyn om hul vonnis aan te hoor. Die sultan het elkeen op sy beurt soos volg aangespreek: “Die doodsvonnis word jou opgelê en jou kop sal afgekap word. Tog is ek gewillig om jou genadig te wees as jy my gunstelingperd kan leer om te praat.” Die eerste gevangene het verontwaardig geantwoord: “Watter soort keuse is dit? Dit is tog onmoontlik!” “Nou ja, dan is dit so,” het die sultan geantwoord en die wagte het die man na buite gesleep om sy naderende teregstelling af te wag. Kort daarna sien hy die tweede gevangene uit die kamer loop – ’n vry man. Verward vra die eerste gevangene: “Wat het jy vir die sultan gesê?” En die tweede man antwoord: “Ek het gesê dat ek sekerlik sy perd kan leer om te praat, maar dat dit ’n uiters moeilike en tydrowende taak is en dat die leerdery ’n jaar sal neem. Hy sê toe ek is vrygeskeld, maar as ek in my taak faal, sal ek onthoof word.” Toe sê die eerste gevangene: “Maar dan is jy mos vir seker in jou peetjie! Geen mens het al so iets reggekry nie!” Waarop die tweede ou reageer: “Ja, dis waar. Maar daar kan baie in ’n jaar gebeur. Miskien sal ek rustig in my slaap doodgaan. Dalk sterf die sultan self. Of dalk – wie weet – is ek die eerste persoon wat dit regkry om ’n perd te leer praat!” Suid-Afrikaners, saam met ander oor die wêreld heen, bevind hulle tans in die posisie van die twee gevangenes… Ons kort entstof teen EARS-CoV-2 en behandeling vir Covid-19. Daar is nóg die een nóg die ander. Mense is nie immuun daarteen nie en na raming sal die helfte van die wêreldbevolking besmet word. Vir baie bo 60 jaar is dit ’n doodsvonnis, sou hulle aansteek. Die maatreëls wat getref moet word om die verspreiding tydelik te stuit, veroorsaak akute ekonomiese en sosiale angs en kommer. Daar is egter baie wat oor die volgende ses maande kan gebeur. Navorsers wêreldwyd sal behandelings ontwikkel en verfyn. Vooruitgang sal gemaak word ten opsigte van ’n entstof. ’n Begrip van die siekte, hoe dit oorgedra word, hoe dit versprei en hoe die verspreiding daarvan beperk kan word, sal vinnig ontwikkel. Indien die pandemie grootliks ongekontroleerd dié winter deur Suid-Afrika storm, sal die oorgrote meerderheid van jong en gesonde mense die virus opdoen, matige simptome ontwikkel en weer herstel. Hierdeur sal hulle ’n mate van immuniteit verkry wat in geheel ’n gesamentlike immuniteit aan die breër samelewing sal bied. En dít het die potensiaal om ’n volhoubare einde aan die pandemie in Suid-Afrika te bring. Die allerbelangrikste oor die volgende ses maande is om alles in jou vermoë te doen om jouself te beskerm indien jy ’n hoërisikogeval is, en om ander te beskerm en te ondersteun indien jy relatief gesond is.