“PRETORIA: ’n Opwindende toneel het verlede Woensdag ’n rukkie lank lewe in die ewig vervelige Kerkstraat-Wes geblaas. Die son was aan die sak. Die werkdag was verby en die president luiters op pad huis toe.”
Uit die weste kom ’n transportryer op sy ossewa aan. Hy klap sy sweep lustig, want hy weet hy is ’n hanetree van uitspan en aandete af.
Volgens die Advertiser-verslaggewer moes die transportryer ’n Republikein gewees het, want soos hy die saak sien, is die strate vir sowel owerste as onderdaan gebou. President Kruger, hoegenaamd nie ’n Republikein nie, het glo net mooi anders oor die saak gedink.
Die transportryer slaan die president se aantog onbeïndruk gade, sonder om sy hoed te lig of sy pyp uit sy mond te haal. Om die waarheid te sê, hy laat sy osse nie eens padgee vir die magtige man se rytuig nie.
Die touleier was, soos die koerant dit stel, ’n arme swarte in ’n kortbroek. Sy Edele het sy kierie in laasgenoemde se rigting geswaai, maar die afstand onderskat en gelukkig misgeslaan.
’n Skrikwekkende gesig moes dit gewees het: die waardige Paul Kruger op erg onwaardige wyse al kierieswaaiend en brullend soos ’n jong maanhaar.
By die sentrale was daar ’n skare mense wat die resies tussen president en transportryer angstig dopgehou het. Uit hul geledere het daar ’n oneerbiedige geroep opgeklink.
Maar daar kon geen regverdige uitslag wees nie, want ’n stewige slagter het die transportryer vasgevat. Sy Edele het kort daarna op die toneel aangekom, hygend soos ’n hert der jagt ontkomen, en onvergewensgesind teenoor die bose, onhoflike, oneerbiedige transportryer.
Tussen die Caledon- en Oranjerivier het die Du Plooys en Van Tonders gebly. My oupa was 'n Du Plooy en my ouma 'n Van Tonder. Vandat ek my verstand gekry het, het my oupa en ouma by ons gewoon. Dit was 'n voorreg. Só het ek hul broers en susters van wie byna almal nog geleef het, baie goed leer ken, skryf mnr. Peet Albertse.
Vanselfsprekend het die geselskap oor die ``ou dae'' gegaan meestal oor die vorige trefwoord"Boereoorlog" (soos hulle dit genoem het). Ek kon my daaraan verluister, selfs toe ek al 'n groot man was. Die Van Tonder - susters en -broers was baie geheg aan mekaar en ek het hulle dus gereeld gesien wanneer hulle (of ons) gaan kuier het.
Daar was 'n melkkan in die kombuis met 'n kraan aan. Die melkkan het op 'n tafeltjie gestaan. Die kraan is oopgedraai, die bekers met melk gevul en die kraan nie weer toegedraai nie sodat die 10 gelling kan se melk die vloer oorstroom het.
Dit is toe dat tant Fienie van die veld af kom en die perde met die stompsterte gewaar, ook die ses gewere wat buite teen die kombuis muur gelos is. Sy gryp een van die gewere, stoot 'n patroon in die loop, storm die kombuis binne en trek 'n skoot in die grasdak af.
Sy laai onmiddellik weer en rig die geweer op die Tommies wat verwilderd die huis uitvlug en op hul perde spring. Sy storm agterna, die geweer steeds op hulle gerig en vra: ``En die roers, is hulle nou myne?''
Die leier van die groep het vreeslik gesoebat dat sy die gewere aan hulle moet gee. Sy het dit uiteindelik aan hulle gegee maar eers nadat hulle die kombuisvloer voor die loop van die geweer skoongemaak en hul skottelgoed self gewas het.
Die Van Tonder - broers en -susters was besonder sterk en gesond en die meeste was diep in die 80 voordat hulle oorlede is. Wonderbaarlik as jy die geestelike en liggaamlike lyding wat hulle moes deurmaak, in ag neem.