Die doodsmaaltyd van
BO: Een van die soorte Anopheles-muskiete besig met ’n bloedige brassery op ’n menslike slagoffer. Let op die bloeddruppeltjie wat die dik gedrinkte insek hier ontlas. Muskiete van die genus Anopheles is draers van die gevreesde malaria, maar nie almal nie. Trouens, net meer as honderd van die sowat 460 erkende
Anopheles-spesies is malariadraers, dog dit is slegs sowat dertig tot veertig spesies wat gewoonlik die siekte in malariagebiede versprei. En tog bly slegs vigs vandag nog ’n groter mensemoordenaar in Afrika as malaria. Dit toon vir ons hoe dodelik daardie dertig, veertig Anopheles-soorte met hul malariaverspreiding is. In Suid-Afrika is die spesies Anopheles gambiae en Anopheles funestus die groot sondaars. Die muskiet op die foto is Anopheles stephensi, wat ook daarvoor bekend is dat dit malaria kan oordra, die hele pad van Egipte af tot in China.
Foto: U.S. Centers for Disease Control and Prevention
Kaapse superpil genees dalk malaria vinnig REGS: Prof. Kelly Chibale.
BYGEVOEG OP 7 SEPTEMBER 2012: “VERWEKKER van malaria, sing maar jou laaste aria,” het die ou digter oor die muskiet geskryf. Maar die einste malariamuskiet is, veral in Afrika, nog lank nie klaar met haar dodelike gesange (en bloedige feeste) nie. Tog lyk dit uiteindelik of sekere Suid-Afrikaanse wetenskaplikes op die drumpel staan van ’n opspraakwekkende deurbraak om die siekte hok te slaan.
Hulle het bes moontlik ’n middel gevind wat malaria met ’n enkele dosis kan genees, reken prof. Kelly Chibale en sy kollegas van die Wetenskapsdepartement van die Universiteit van Kaapstad. In toetse wat een en ’n halwe jaar lank geduur het, het hulle gevind dat die middel die weerstandige malariaparasiete oombliklik doodmaak.
Toetse sou nog tot die einde van 2013 voortduur om die doeltreffendheid daarvan bo alle twyfel te bepaal. As hierdie nuwe superpil aan die verwagting voldoen, sal miljoene lewens jaarliks wêreldwyd gered kan word, nie die minste nie in Afrika waar malariabesmetting besonder hewig is.
• Lees ook ander artikel oor muskiete. Klik hier
Hoofbron vir teks hieronder, met dank: Dr. Jan van Elfen: DOKTER IN DIE HUIS, volledig hersien deur dr. Don du Toit. (c) Tafelberg-Uitgewers 2001.
ISBN 0 624 039 633.
IE mens het dit baie eeue gelede al geken—die gevreesde koorssiekte wat hy malaria genoem het. Die naam beteken egter “slegte lug”, wat duidelik daarop dui dat die onkundige mense van die Oudheid nie werklik geweet het wat dit veroorsaak nie.
Die Griekse baasgeneesheer Hippokrates (ca. 460-ca. 377 v.C.) het weliswaar in die vyfde eeu v.C. besondere kenmerke van die siekte geïdentifiseer en selfs—korrek—gereken dat stilstaande water iets daarmee te doen moet hê. Maar daar is vermoed dat die ongesonde lug van moerasagtige gebiede vir malaria verantwoordelik is. Dat dit eintlik gewyt moet word aan muskiete wat in die einste kalm waters uitbroei, het niemand klaarblyklik kon raai nie.
Die duistere geheim sou baie lank bly bestaan. Dit was eers in 1880 dat die Franse dokter Charles Louis Alphonse Laveran (1845-1922) die malaria-parasiet in rooibloedselle van die mens ontdek het. En in 1898, nie veel meer as ’n skamele honderd jaar gelede nie, het die Britse geleerde sir Ronald Ross (1857-1932) uiteindelik bewys dat die Anopheles-muskiet as tussengasheer van die parasiet dien.
Anopheles-muskiete, die malaria-verwekkers, verskil in belangrike opsigte van ander soorte. Een verskil is die lengte van die voelers. By Anopheles is hulle lank, omtrent net so lank as die proboskis of steeksnuit. By Aedes- sowel as Culex-muskiete is die voelers kort.
Illustrasie: US Centers for Disease Control and Prevention
MALARIA word vandag beskryf as ’n parasitiese siekte wat deur ’n protosoön (eensellige diertjie) van die genus Plasmodium veroorsaak word. Dit word deur die byt van die wyfie van die Anopheles-muskiet van mens tot mens oorgedra, ’n genus van verskillende muskietspesies wat endemies in subtropiese en tropiese gebiede van die wêreld voorkom.
Ons stry vandag nog verbete teen hierdie siekte. Trouens, waar die muskiet vroeër in groot dele van die wêreld met groot welslae deur die insekdoder DDT uitgewis is, het die insek al hoe meer bestand teen hierdie gif begin raak.
Op die koop toe het die parasiet weer weerstandig begin word teen kinien, ’n middel wat uit die bas van die kinaboom verkry word en wat teen malaria ingespan word.
Teen die jongste eeuwisseling was die statistiek dus steeds skrikwekkend: wêreldwyd het meer as 500 miljoen mense jaarliks malaria opgedoen met meer as ’n miljoen sterftes per jaar—twee sterftes per minuut. Dit is verantwoordelik vir een uit elke tien sterfgevalle in ontwikkelende lande, waar die meeste gesinne nie die kennis, medisyne of muskietnette het om hulself te beskerm nie.
Dis des te meer onrusbarend dat byna alle mense wat van malaria omkom—meestal swanger vroue en baie jong kinders—mense van Afrika is. Slegs vigs is op ons vasteland ’n groter mensemoordenaar. Ekonome sê malaria kos Afrika nagenoeg R77 miljard (R77 duisend miljoen) per jaar.
In Suid-Afrika is die toename ewe sorgwekkend. Hier het die aangemelde gevalle van 364 (met 5 sterftes) in 1971 toegeneem tot 2345 gevalle en 9 sterftes in 1981, 4698 gevalle en 19 sterftes in 1991, 26 449 gevalle en 198 sterftes in 1998 en 50 292 gevalle en 386 sterftes in 1999.
Die siektes malaria, tuberkulose en vigs het die afgelope vyftig jaar of wat meer lewens geëis as al die oorloë in dié tydperk saam, maar tog is die geld om dié siektes te bestry gelyk aan slegs twee persent van die weermagbegrotings vir dieselfde tyd.
Die meeste Afrika-lande het doodeenvoudig nie genoeg malaria-medikasie nie en het ook nie die geld om vir selfs die basiese insekbestrydende programme teen die dodelike muskiete te betaal nie.
BO: Siklus van die malaria-parasiet.
Illustrasie: L.A. Department of Public Health, met dank
oorgeneem en deur ons verafikaans
Lewensiklus van die parasiet in die mens
WANNEER ’n besmette muskiet ’n menslike slagoffer se bloed suig, word die parasiet wat in die muskiet voorkom in die vorm van sogenaamde sporosoïete (geïnfesteerde selle) in die mens ingespuit.
Hierdie sporosoïete ontwikkel dan ses tot twaalf dae lank verder in die menslike lewer. Uiteindelik is daar in die lewer duisende jong plasmodia, oftewel merosoïete, wat dan die slagoffer se rooibloedselle binnedring.
Die plasmodium groei tot eritrositêre skisonte en verdeel vervolgens in 15-40 merosoïete wat in die bloedstroom vrygestel word wanneer die bloedsel oopbars. Hulle dring opnuut ander bloedselle binne, waarna die siklus herhaal word. Telkens wanneer ’n generasie van skisonte in die bloed vrykom, styg die gasheer se koors.
Daar is twee soorte Anopheles-muskiete wat malaria in Suid-Afrikaanse gebiede verwek, naamlik Anopheles gambiae en Anopheles funestus. Die gewone huismuskiet se wyfie (foto REGS) is ook ’n
bloedsuier, soos almal weet, maar sy veroorsaak nie malaria nie. Die huismuskiet se “geleerde” naam is Culex pipiens.
Voorts is daar vier vorms van malaria wat by die mens voorkom, te wete benigne tersiêre malaria, kwartane malaria, maligne subtersiêre malaria en
minder bekende malaria.
Benigne tersiêre malaria
word deur Plasmodium vivax
verwek en word deur koorsaanvalle met tussenposes van 24 uur gekenmerk.
Kwartane malaria word deur Plasmodium malariae veroorsaak en word gekenmerk deur koorsaanvalle met tussenposes van 72 uur.
Maligne subtersiêre malaria
se aanstigter is Plasmodium falaparum
en die kenmerk is afwisselende, aanhoudende of onreëlmatige koorsaanvalle.
Minder bekende malaria word deur Plasmodium ovale veroorsaak.
Mens het dalk malaria
van die gorillas gekry
DIS al erg genoeg dat die mens bes moontlik die vigsvirus MIV van die ape gekry het deur sjimpanseevleis te eet. Nou reken sekere geleerdes boonop dat ons straks malaria van die gorillas geërf het.
Beatrice Hahn en kollegas van die Universiteit van Alabama in Amerika het tot hierdie slotsom gekom nadat hulle byna 3000 monsters van die mis van wilde Afrika-ape ondersoek het. Die naaste verwante van die mees voorkomende malaria-parasiet by die mens, Plasmodium falciparum, is by lewende westelike gorillas gevind. Die bevinding is in September 2010 in die navorsingspublikasie Nature gepubliseer.
Volgens Hahn kon die oordrag van malaria van gorillas na die mens so onlangs as 5000 jaar gelede gebeur het, maar dit kon ook derduisende jare gelede gewees het.
Die uitwerking wat die gorillas se virus op hulle het, is steeds onbekend.
REGS: Die moontlike oorsprong van malaria by die mens, volgens nuwe navorsing. Hierdie westelike laagland-gorilla
(Gorilla gorilla gorilla) is in ’n dieretuin afgeneem. Dié soort is een van twee ondersoorte van die westelike gorillas wat in Wes-Afrika voorkom en is die volopste van die twee subspesies. Die ander westelike subspesie, die Cross-River-gorilla (Gorilla gorilla diehli), is uiters skaars en op die rand van uitwissing. Westelike gorillas is effens kleiner en daarby slanker as hul oostelike neef
(Gorilla beringei), wat ook weer sy eie subspesies het.
Foto: Fred Hsu
/ GNU Free Documentation License, waarkragtens hergebruik op sekere voorwaardes vergun word / Wikimedia Commons (rande deur ons weggesny)
IN die inkubasietydperk van ses tot twaalf dae kom die pasiënt niks agter nie. Maar sodra en elke keer wanneer duisende parasiete in die bloed vrygelaat word omdat rooibloedselle oopbars, word hy koorsig.
Benewens koue rillings, ’n hoë koors en sweterigheid het die pasiënt ’n verskriklike hoofpyn. Ernstige komplikasies kan ook voorkom, soos anemie, geelsug, miltvergroting, stuwing van bloedvate van die brein (serebrale malaria genoem), hematurie (bekend as bloedwaterkoors) en nierversaking. Iemand met serebrale malaria voel suf voordat hy sy bewussyn verloor, en hy kan sterf as hy nie gou mediese hulp kry nie.
DIAGNOSE word op die dokter se waarneming van die simptome en die uitslag van bloedsmere gegrond. Selfs as ’n eerste bloedtoets negatief is, sal die dokter nie sonder meer kan sê dat die pasiënt nie malaria het nie. Trouens, dokters moet twee keer per dag bloedsmere van ’n pasiënt neem totdat dit positief vir malaria word, ’n ander siekte gediagnoseer word of die pasiënt beter word.
Kenners sê baie pasiënte en selfs dokters besef nie hoe uiters belangrik dit is dat malaria vinnig gediagnoseer en behandel moet word nie. Komplikasies kan baie gou intree en die pasiënt kan sterf.
Voorts is dit gebiedend noodsaaklik dat mense wat grieperig voel nadat hulle ’n malariagebied besoek het, hul dokter sal inlig dat hulle in ’n só ’n gebied was.
Voorkoming ELKEEN wat ’n malariagebied besoek, moet antimalaria-pille sluk. Volg die aanwysings getrou en onthou: as jy ’n swanger vrou is, flikker die gevaarligte. Van die middels kan naamlik toksies vir jou en jou ongebore baba wees.
Onthou ook dat die voorkomende medikasie wat beskikbaar is, nie as ’n algehele waarborg beskou kan word dat jy nie malaria sal kry nie. Tog kan jy die risiko daarmee drasties verminder. Die beste middel (byvoorbeeld meflokien)
verleen sowat 90 persent beskerming, terwyl dit effens minder is by die antibiotikum doksisiklien.
Om slegs chlorokien
in Afrika-lande te gebruik, kan ’n mens duur te staan kom. Chlorokien-weerstandigheid in groot dele van byna alle Afrika-lande is reeds ’n yslike probleem.
In die malaria-gebied kan slaapnette en muskietverdrywers gebruik word, terwyl jy ook muskietspirale kan brand. Dra veral tussen sononder en sonop langmouhemde en lang broeke.
MALARIA is potensieel noodlottig omdat dodelike komplikasies kan intree binne 48 uur ná die verskyning van die eerste simptome. Elke geval moet dus met met die uiterste sorg gehanteer word.
Die behandeling hang af van waar die pasiënt malaria opgedoen het en hoe siek hy is. Kinien vorm steeds die grondslag van malaria-behandeling vir mense in KwaZulu-Natal en Mpumalanga, terwyl die antibiotikum sulfadoksien-pirametarmen ook gebruik word, maar slegs vir minder ernstige gevalle. Dit is omdat die malariaparasiet nou ook middel-weerstandigheid teen dié antibiotikum begin ontwikkel.
Dit is belangrik dat die pasiënt met ’n akute aanval in die hospitaal opgeneem word. Nog slegte nuus is dat die siekte nog lank in ’n mens se spoor kan bly trap soos ’n getroue hond. Jare ná ’n akute aanval kan insinkings steeds voorkom, waarvoor die dokter moontlik weer geraadpleeg sal moet word.
Verpestelike muskiet! Verfoeilike parasiet!