Prof. Hansie Wolmarans - Magtige Manne en Moedige Martha's
Magtige Manne en Moedige Martha's
Deur Prof. Hansie Wolmarans op 5 Januarie 2010
Kan mens uit die Bybel 'n resep aflei hoe man en vrou vir ewig en altyd gelukkig kan saamleef? Die tradisionele antwoord is, ja. In kwasi-wetenskaplike pop-teologie word die storie van Adam en Eva, asook Paulus se huistafels, as die ewige onveranderlike volmaakte patroon vir man-vrou verhoudings gebruik.
Die argument is eenvoudig: God het man en vrou geskape met 'n duidelik omlynde rol vir elkeen. Magtige manne, wees sterk leiers, bring die geld in, doen die tafelgebed, en regeer goed oor jou huis. Moedige Martha's, gehoorsaam jou man, kook die kos, gebruik jou gawes en talente in diens van jou man en kinders, en offer jouself op die huweliks-altaar. In hierdie trant word die ideale vrou soms beskryf as 'n bediende in die kombuis, 'n dame in die sitkamer en 'n slet in die bed!
Dit is totaal onvanpas om die Bybel só te gebruik. Jy kan dit net doen as jy selektief aanhaal en maak asof die Bybel direk op 'n moderne konteks van toepassing is.
Wanneer die Bybel oor man-vrou verhoudings praat, is dit teen die agtergrond van die patriargale samelewing. Dit beteken eenvoudig dat die man hoof (patriarg) van 'n huishouding was. In Bybelse tye het hy die reg van lewe en dood oor sy vrou(e), kinders en slawe gehad. Die vernaamste funksie van 'n vrou was om haar man van 'n manlike erfgenaam vir die familie eiendom te voorsien. Verder moes sy die huishouding organiseer en gasvryheid aan haar man se vriende betoon. Net mans kon wettig erf.
Een van die woorde wat in die Nuwe Testament gebruik word om na 'n vrou te verwys, is dat sy 'n "vat" of 'n "houer" is. In 1 Tessalonissense sê Paulus dat, om hoerery te vermy, elke man sy eie "vat" moet hê. Dit gaan terug op wat ek die blompot-teorie oor vroue noem. Aristoteles, het gesê 'n vrou is soos 'n stuk landbougrond waarin die manlike saad geplant word. Sy maak min of geen genetiese bydrae tot haar kinders nie. (Vandag weet ons dat haar bydrae presies 50% is).
Die blompot-siening van vroue het ook tot gevolg gehad dat huwelike deur pa's gereël is. Vroue het as ruilmiddel gefunksioneer en sy kon selfs verkoop word om haar pa of man se skuld te vereffen. Die tiende gebod vermeld vroue in dieselfde asem as 'n man se ander eiendom soos slawe, donkies en vee.
Oor die algemeen was mans redelik paranoïes dat iemand vreemde saad in sy blompot sou plant. Daarom is daar 'n uitgebreide sosiale kode vir vroue ontwikkel. Sy kon slegs in haar eie huis vry beweeg. As sy met 'n manlike persoon wat nie naaste familie was nie, moes praat, moes daar getuies wees om haar reputasie te beskerm. Verder vind ons vroue in die markplek en by putte waar sy kos en water moes bekom – gesluier natuurlik. Toe Jesus eenkeer teologie bespreek het met 'n vrou by 'n waterput, het hy en sy die sosiale kodes oortree. Die sluier wat vroue in die openbaar moes dra word in 1 Korintiërs 11 'n teken van gesag genoem – sy was die eiendom van haar pa of man.
Sou 'n man sterf sonder 'n manlike erfgenaam, was die weduwee verplig om by haar man se broer te slaap totdat 'n manlike baba gebore is. Hierdie kind sou dan die wettige erfgenaam word en verantwoordelik wees om sy ma op haar oudag te versorg.
Oor die algemeen is van vroue verwag om hulle mans te gehoorsaam en te respekteer. Die huistafels in Efesiërs 5, Kolossense 3, en 1 Petrus 2 skryf dit uitdruklik voor. In 1 Timoteüs 4 leer Paulus verder dat vroue nie uitspattig moet aantrek nie, en dat hulle hare nie gekrul mag word nie. Sy word nie toegelaat om in die gemeente onderrig te gee nie – vroue word te maklik deur valse leerstellings beïnvloed. Sy mag ook nie enige gesag oor mans uitoefen nie. Hoekom? Want Adam is eerste gemaak, en toe Eva. Dit was ook nie Adam wat deur die slang verlei is nie, maar sy vrou. Sy dra daarom 'n skuldelas saam met haar wat slegs deur swangerskap uitgekanselleer kan word. In 1 Korintiërs 7 verklaar Paulus dat die hoofdoel van 'n vrou se lewe is om haar man te plesier.
Ons vind in die verwysing na die skeppingsverhaal iets wat in talle ou mites voorkom: die omkering van die natuurlike geboorteproses. Die vrou kom nou uit die man voort! Paulus gebruik die skeppingsverhaal in 1 Kortintiërs 11 om te argumenteer dat vroue sluiers moet dra. Die man is eerste geskape en daarom weerspieël hy die beeld van God. Die vrou is egter uit die man geskape en daarom weerkaats haar gesig die man se glorie. Daarom moet sy gesluier wees.
Die tradisionele siening van die huwelik gee tot 'n man-vrou magstryd aanleiding. My oorlede ma het by meer as een geleentheid gesê, sy aanvaar my pa as die hoof, maar sy is die nek en sal die kop draai waarheen sy wil! By 'n huweliksbevestiging vra iemand my waar die gebruik om mekaar die regterhand te gee vandaan kom. Hy antwoord self: "Dit kom uit die bokskryt waar die boksers voor die geveg hande skud!"
Hiermee sê ek nie dat die tradisionele huwelik dood, verkeerd en begrawe is nie. Dit werk steeds vir baie mense. Die man is die jagter, en hy jaag die vrou tot sy hom vang! Daar is egter baie nadele. Dikwels funksioneer die vrou as 'n waardevolle besitting waarmee die man spog. Dubbele standaarde vier hoogty – waar dit oukei vir die man is om rond te slaap, en die vrou aanvaar dit solank dit net nie haar en haar kinders se sekuriteit bedreig nie. Seks funksioneer maklik as 'n ruilmiddel.
Dieselfde Paulus sê in Galasiërs 3:28 dat daar nie langer slaaf of vry, man of vrou is nie, maar dat almal een is in Christus Jesus. Dit word dikwels gelees as 'n beginsel van gelykheid. Nie so nie. Paulus het nooit geveg vir die afskaffing van slawerny of vir die bevryding van vroue nie. Hy bedoel ons is almal gelyk lede van die liggaam van Christus, maar elke ledemaat het verskillende funksies – dié van vroue om onderdanig te wees.
Vir my werk dit beter om oor man-vrou verhoudings te praat in die lig van Jesus se goue reël. Dit sê eenvoudig dat ons aan ander moet doen wat ons aan ons self gedoen wil hê. As mans wil erf, moet vroue ook dieselfde reg hê. As mans toegelaat word om hulle gawes en talente tot die beste van hulle vermoëns te ontwikkel, moet vroue dit ook kan doen.
Wat my betref is kerke oor die algemeen vér agter die grondwet van ons land. Die kerk behoort nie net regstellende aksie vir vroue te ondersteun nie, maar moet dit ook self entoesiasties praktiseer. Die kerk is steeds 'n mags-instansie waar mans in magspeletjies betrokke is. Selfs die gesangeboek word deur manlike taal oorheers.
As die tradisionele rolverdeling vir jou werk, goed – solank dit onderhandel is en vrywillig. Moet asseblief nie redeneer dat dit Godgegewe is nie. Dan gebruik jy God se naam ydellik om posisies van voorrang en mag te beding. In man-vrou verhoudings behoort albei partye toegelaat word om hulle potensiaal ten volle te verwesenlik. In haar gedig, I will not live an unlived life gee Davna Markova só uitrukking hieraan: