Tienerselfdood: Trauma, tekens en terapieFoto ter illustrasie. (Foto: Marie-Ève Beaulieu/Pexels) Gesinne en gemeenskappe is die afgelope tyd geruk deur die selfdood van tientalle tieners. Mees onlangs het die 13-jarige Kaylee-Shaye Coetzer, ’n gr. 7-leerder aan die Laerskool Lynnwood in Pretoria, haar eie lewe geneem. Maroela Media het met ’n paar kenners oor die kommerwekkende toename in tienerselfdood gesels. “Tienerselfdood is beslis aan die toeneem en kinders tussen 9 en 18 jaar is ’n hoërisikogroep. Omdat hulle alles in oortreffende trap beleef – emosies en invloed – glo hulle daar is geen oplossings vir probleme nie. Hulle sien selfdood as ’n permanente oplossing vir ’n tydelike probleem. Daarom moet alle dreigemente of ’n verandering in gedrag ernstig opgeneem word,” sê Heleen Coetzee, kliniese sielkundige en senior lektor verbonde aan die Noordwes-Universiteit (NWU) se Potchefstroom-kampus. “Selfdood bring soveel vrae en skuldgevoelens, en die samelewing is vinnig om vinger te wys: die ouers moes dít gedoen het, die skool moes dát raakgesien het,” sê prof. Elmari Deacon, kliniese sielkundige en adjunk-direkteur van die NWU se Skool vir Psigososiale Gesondheid. “ ’n Gebrek aan verstaan van die leefwêreld van adolessente asook die wortel van die probleem, diepliggende depressie, word misgekyk en nie aangepak nie. “Mense gebruik hul eie maatstawwe om selfdood te verstaan. Ons probeer sin maak vanuit ons persoonlike belewenis van hoe óns moeilike situasies aanpak en oorkom, terwyl die persoon wat depressief is, veral kinders, nie hierdie rasionele denkwyse (kan) volg nie. Depressie verander denkpatrone en bring die persoon by ’n onafwendbare kruispad waar hy of sy voel daar is geen ander uitweg nie,” sê Deacon. Coetzee stem saam en meen die kognitiewe ontwikkeling van kinders in die middelkinderjare en adolessensie is van só aard dat hulle dink hulle is invincible. “Hulle fantaseer dikwels oor hoe hulle selfdood pleeg, hoe almal by die begrafnis huil, hoe jammer hulle (die boelie, die kêrel, ouers wat baklei) is, en dan dink hulle dat hulle ná die begrafnis gaan terugkom. Dat alles beter gaan wees, dat almal vriendelik gaan wees.” “Ons verstaan nie die taal van kinders nie. Gedragsprobleme en gemoedskommeling word dikwels ‘gediagnoseer’ as aandagtekort / hiperaktiwiteitsversteuring (ATHV, oftewel ADHD in Engels), opposisie-uitdagende versteuring (ODD) of angs. Maar eintlik verkeer dié huilerige, geïrriteerde of opvlieënde ‘probleemkind’ in groot emosionele nood,” sê dr. Kim Laxton, psigiater by Akeso Crescent Clinic in Johannesburg. “Die slim, presterende, maar angstige en depressiewe tiener, word (verkeerdelik) gesien as leergierig, gefokus, in sy of haar eie wêreld. Hulle word deur die internet ingesluk, verloor hulself in die emosionele draaikolk van sosialemedia-identiteit. Familie- en gehaltetyd het verwater,” sê Laxton. Volgens Deacon het nie net ouerskap nie, maar ook die soort druk op kinders oor die afgelope dekades drasties verander omdat hulle aan soveel meer blootgestel word. “Boeliegedrag is ’n kommerwekkende probleem asook die toenemende druk om te presteer (dikwels vir aanvaarding deur maats én ouers). “Natuurlik het Covid-19 bykomende uitdagings gebring – finansiële druk op ouers, isolasie (adolessente hou nie van alleen wees nie), onsekerheid en meer druk by die skool (hulle moet alleen die akademiese mas opkom, maskers dra, het dalk ’n geliefde of kennis verloor), en het as gevolg van die inperking meer tyd op sosiale media deurgebring. Covid-19 is soos ’n vergrootglas wat die krake in ons fondasies kom blootlê het,” sê Deacon. Laxton glo dat gesinne en die gemeenskap steeds gebonde is aan die stigma van geestesgesondheid. “Kinders en adolessente wat geestelike (en fisieke) nood ervaar, gaan steeds té dikwels ongesiens verby. Depressie is ernstig en neem toe. Wat egter vir die een geld, geld nie noodwendig vir die volgende persoon nie. Elke kind se gedrag moet daarom vanuit sy ontwikkelingsouderdom verstaan en hanteer word.” Dit is nooit te vroeg om hulp in te roep nie, sê Coetzee. “Alle mense het af dae en goeie dae. Ons is nooit in die ‘middel’ nie, want ons is nie robotte nie. Maar kinders (veral met sosiale media waar onmiddellike bevrediging hoogty vier) beleef iets wat eintlik net ’n af dag is, as ondraaglik. Hulle beskik nie oor die vaardighede (coping skills) om uitdagings die hoof te bied nie. Die gevolg is dikwels substansmisbruik en eindelik selfdoodgedagtes.” Die kenners is dit eens dat ons meer oor geestesgesondheid moet praat én doen – in die media, by die skool, in ons huise. Want dis allermins ’n siekte. Dis ’n slikdam wat dreig om ’n hele generasie jongmense te verswelg. Jou kind –