Waarom word geplunder? | Netwerk24
Deur Pieter Labuschagne 01 Oktober 2020 05:02
Suid-Afrikaners wys in 'n betoging van die Move One Million-beweging op 5 September in Kaapstad hoe keelvol hulle vir korrupsie is.Foto: getty images
In Suid-Afrika is die morele verval byna grafies sigbaar in die korrupsie wat dié land deurtrek.
Die laaste trap na die kelderverdieping en donker dieptes van korrupte en morele verval was die diefstal van die geld wat vir die slagoffers van die Covid-19-pandemie geoormerk is.
Die kernvraag wat te midde van dié katalogus van voortslepende korrupsie gevra moet word, is: Hoekom? Hoe kan dié blatante immoraliteit gekonseptualiseer en verklaar word deur diegene wat voorheen 'n hoogs morele stryd teen 'n immorele apartheidsregime gevoer het?
Hoe kan 'n mens dié skynheiligheid verklaar? Die antwoord lê in die gebrekkige aard van die mens, wat dikwels wesenlik en inherent daarop ingestel is om sy eie behoeftes te bevredig – al is dit ten koste van ander.
Die Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) het die mens se behoefte om sy eie begeertes te bevredig en sy eie geluk na te jaag as 'n bron van potensiële konflik binne die samelewing gesien.
Beperkte bronne beteken kompetisie, en in 'n ongereguleerde samelewing kan die soeke na meer middele of die beskerming van jou eie bronne tot geweld lei.
Hobbes het sterk standpunt ingeneem ten gunste van die skep van 'n sterk en magtige staat wat kan verseker dat kollektiewe vrede en voorspoed geskep word.
Die regeerders sluit 'n sosiale kontrak met die samelewing om die chaos wat in 'n ongereguleerde staat kan ontstaan, te verhoed.
In die proses gee individue wel sekere vryhede prys, maar hulle verseker só dat die beskikbaarheid en toegang tot skaars hulpbronne regverdig en gekontroleerd onder die morele en regulerende toesig van die staat plaasvind.
Die staat vorm dus 'n keerwal teen die chaos wat kan ontstaan wanneer mense onbeheers rykdom en hul eie behoeftes najaag.
Die Romeinse satirikus Juvenalis het egter in sy Satires geskryf quis custodiet ipsos custodes – wie waak oor die wagte? Juvenalis het dit binne huweliksverband gevra, maar dit het spoedig binne die staatkunde inslag gevind. Die filosoof Plato het in sy Sokratiese-dialoog Republiek dié vraag stewig ingeburger.
Indien die staat as die "wagter op die muur" aangestel word om te waak teen enige vergrype binne die samelewing en tussen individue, wie waak dan oor die regering?
Wie of wat verhoed dat die staat met sy gesentraliseerde monopolie van magtige besluitnemers nie self sy eie behoeftes en begeertes op 'n onregverdige wyse wil najaag nie?
Dié bevrediging vind gewoonlik onregmatig plaas tot die nadeel van juis die mense wat hulle veronderstel is om te beskerm.
Die uitvoerende instelling (ministers en uitvoerende amptenare) word in die kern van die stelsel gekontroleer deur die toesigrol wat die parlement (die wetgewende gesag) moet vervul.
Die toesigrol van die parlement behels nie net dinamiese debatvoering binne die instelling nie, maar ook die funksionering van spesifieke parlementêre toesigkomitees oor finansies, staatsbesteding, polisie en so meer om die uitvoerende gesag verantwoordbaar te hou.
Die oorspronklike keerwal is egter nie net konstitusioneel nie, maar moreel. Dit is die dieperliggende morele besef dat korrupsie verkeerd is.
Wat het skeefgeloop in SA?
Die grootskaalse korrupsie en wanbestuur in Suid-Afrika het die belofte aan 'n beter toekoms vir almal vernietig.
Indien die situasie histories beskou word, het Suid-Afrika, net soos Zimbabwe, 'n geregverdige internasionale stryd teen 'n onregverdige witminderheidsregering gevoer.
Dié stryd in albei lande het tot regimeverandering gelei, maar die gesigte van die regime net in 'n bisarre politieke vorm van musical chairs verander.
Is dit moontlik dat die swart elite in die bevrydingstryd net wou hê wat die wit elite gehad het?
Die bevrydende politieke elite is in die bevrydingstryd deur die internasionale gemeenskap op 'n morele podium geplaas sonder dat hulle ooit werklik krities geëvalueer is.
Sommige lede van dié elite het hulle in die kampe in Angola aan ernstige vergrype skuldig gemaak, waarvoor hulle nooit verantwoordelikheid geneem het nie.
Dit geld ook vir die gewapende stryd binne Suid-Afrika met die plant van bomme teen burgerlikes en die halssnoermoorde met buitebande. Die morele bankrotskap is bedek en gelegitimeer, en ná 1994 is die immoraliteit bloot in die styl van regering oorgedra, wat as korrupsie gemanifesteer het.
Die apartheidsregime het soos meeste koloniale regerings uit 'n sentralistiese kompakte elite bestaan, waarbinne die bevryders soomloos kon inpas.
Ministers en ampsdraers in die staatsdiens behoort op grond van bevoegdheid en moraliteit opwaarts bevorder te word. Die nuwe politieke elite het op grond van sy status in die bevrydingstryd senior posisies verkry sonder bewyse van hul morele ingesteldheid.
Daar is beperkte geleentheid of poste in die privaat sektor vir individue om hul materiële behoeftes te bevredig. Die poste in die openbare sektor het onmiddellike geleentheid vir selfverryking gebied.
Die beheer oor materiële hulpbronne was vir baie kaders die "beloning" vir hul deelname aan die bevrydingstryd – die sogenaamde ­spoils of victory.
Soos die des­tydse ANC-woordvoerder Smuts Ngonyama in 2006 opgemerk het: "Ons het nie aan die bevrydingstryd deelgeneem om arm te wees nie!"
Die verkryging van welvaart soos groot huise en luukses hou die armes op 'n afstand en verhard enige empatie met hul swaarkry.
Die opposisie wat nie regstreeks in die bevrydingstryd betrokke was nie, word gedelegitimeer en hul weerstand teen korrupsie word geïgnoreer.
Die korrupte elite voel onaantasbaar in die klimaat waarin verantwoordbaarheid bloot 'n illusie is.
So lank as wat die regerende elite daarmee wegkom om die land se hulpbronne op te vreet, gaan die situasie nie omgekeer word nie. Die tyd is ryp dat hulle tot verantwoording geroep word.