Gustav Venter: Die Afrikaanse Rolprent – op soek na drama – praag.co.za
'n Oomblik van stilte vir die skrywer, die draaiboekskrywer, die draaiboekskrywer van die Afrikaanse rolprent. As jy nog nooit 'n draaiboek geskryf het nie, liewe leser, liewe fliekkyker, wees nie te skel in jou oordeel nie. Is dit dan so vrekkens moeilik om 'n draaiboek te skryf? Nee. Geensins nie. Skakel jou rekenaar aan, laai jou woordverwerker, hou koffie byderhand, begin skryf en hou aan skryf totdat die draaiboek klaar is. Eenvoudig. Eenvoudig ja om 'n draaiboek te skryf; baie ingewikkeld om 'n draaiboek te skryf wat 'n fliek sal laat slaag.
In so 'n draaiboek moet soveel weerbarstige elemente versoen word: Karakter teenoor storieontwikkeling; atmosfeer teenoor tempo; oordrag van inligting teenoor bondigheid. Die draaiboekskrywer moet 'n deeglike begrip hê van struktuur, wendinge, ontwikkeling, spanning en gevoel, en dit alles nog voordat hy die eerste woord dialoog geskryf het.
Die Afrikaanse draaiboekskrywer moet dit boonop in die skaduwee van 'n baie groot boom, Hollywood, skryf. 'n Romanskrywer leer skryf deur romans te lees. 'n Rolprentskrywer leer deur rolprente te kyk. Hollywood – 'n sambreelbegrip vir die ganse oorsese filmbedryf – is 'n magtige bedryf om teen mee te ding, 'n verleidelike leviatan. Die dilemma is dat die Afrikaanse draaiboekskrywer moet meeding met die bron waaruit hy put en dit veroorsaak 'n baie ongemaklike tweestryd.
Hierdie worstelinge ken ek goed. Ek is die skrywer, medeskrywer of konsultant vir 'n aantal draaiboeke. In Januarie het ek en my vrou, met die hulp van 'n span werklik bedrewe mense, 'n ou-ou ambisie verwesenlik deur 'n rolprent te vervaardig. Nou, in die nadraai daarvan, het ek myself te water gelaat om die Afrikaanse rolprentbedryf te verken en te ontleed. En hoe staan sake? In ons bedryf? Die waarheid is dat dit maar droewig is en die droewige waarheid is dat ons rolprentvaardigers vergeet het hoe om 'n storie te vertel.
Ek het nou 'n stuk of twintig flieks ontleed en ek doen aan die hand dat ons weer gaan besin oor die aard en doel van drama. Ons weet eintlik almal wat dit is, of kan dit ten minste herken as ons daarin vasloop. Ons oervoorouers het stories om kampvure vertel, en dit was drama. Intussen het drama verskuif na die arena, die dorpsplein, die teaterverhoog, die radio, die silwerdoek, die televisieskerm en nou die rekenaarmonitor en die selfoonaangesig. Drama is orals om ons, maar almal is dit nie eens wat die doel daarvan is nie. Sommige ontleders voer aan dat dit 'n manier was om die mens van sy bewussyn te verlos – 'n begrip wat ons deesdae ken as ontsnapping. Ander het drama gesien as 'n manier om kennis uit ervaring oor te dra. Miskien is dit 'n soort sielkundige laboratorium om groter temas te ondersoek.
Maar indien ons nie weet wat die doel van drama is nie, moet daar darem nie by ons twyfel wees oor wat dit is en hoe dit werk nie. Die wysgeer Aristoteles het reeds 23 eeue gelede of so reëls vir drama geformuleer. Hy het drama as 'n reis gesien waarin die held van A na B gaan, in die proses verander word in die minste stappe moontlik, alles binne die strek van 48 uur aan die einde waarvan ons vrees en meegevoel beleef en daar 'n ommeswaai en herkenning is.
Natuurlik is reëls daar om gebreek te word; soms is dit al hoe ons vorder, maar 'n mens moet jou eers van die reëls vergewis voor jy hulle kan verontagsaam. Natuurlik is Aristoteles se reëls nie 'n soort natuurwet nie, maar ek verseker jou, as die draaiboekskrywer onderdanig aan hulle bly, sal hy 'n suksesvolle rolprent skryf.
Dis my diagnose dat te veel Afrikaanse draaiboekskrywers beroemde Amerikaanse – en enkele Britse – rolprente wil naboots sonder enige begrip van die steierwerk van dramareëls waarom dit gebou is.
Ek noem net een voorbeeld: Die meeste Afrikaanse draaiboekskrywers ignoreer die onmisbare element van 'n doelstelling. Vir ons held om van een punt na 'n ander in die verhaal te beweeg, moet hy 'n doelstelling hê en ons, die kykers, moet presies weet wat dit is, anders gaan ons hom nie volg nie. Dit het my verstom in hoeveel Afrikaanse draaiboeke hierdie reël bloot weggelaat word. Die eerste vraag wat van 'n draaiboek gevra moet word is: Waaroor gaan dit?
As die draaiboekskrywer dit beskryf aan die hand van milieu, kan jy maar weet dit is 'n draaiboek wat soos 'n brommer in 'n bottel herwaarts en derwaarts gaan gons en nêrens uitkom nie. Die rolprent moenie bloot gaan oor 'n meisie wat in 'n koshuis is nie of 'n gesin in Waterkloof nie of 'n troue of 'n seun op 'n plaas nie.
Drama, volgens Aaron Sorkin, bestaan bloot uit doelstelling en struikelblok. Die storie begin eers wanneer die held sê hy wil die lughawe verlaat om in New York te wees, maar die lughawebestuurder versper sy weg (The Terminal,) of die twee rampokkers wil emigreer, maar hulle word gejag deur 'n spesiale taakmag (Butch Cassidy and the Sundance Kid,) of Moses wil sy volk red, maar Farao wil hulle nie laat gaan nie (The Ten Commandments,) of Michael Corleone wil sy familie bewaar teen die aanslag van ander Mafiabendes, maar hy word deur verraad bedreig (The Godfather.)
As ons as draaiboekskrywers dit nie verstaan nie, is dit omdat ons dit vergeet het, want Afrikaanse rolprentmakers het dié reël stiptelik en met groot sukses nagekom. Jamie Uys het dit reeds in 1951 gedoen met Daar doer in die bosveld. Die fliek kry dit reg om in 61 minute meer te beskryf van verliefdheid as wat stringe ander rolprente in twee ure doen. Die hoofrede is dat die kyker presies weet wat die hoofkarakter se doelstelling is: Hy wil sy onbeholpenheid teenoor vrouens te bowe kom deur die nuwe skooljuffrou by die stasie te gaan haal en tuis te besorg. Dis die doelstelling, ja, maar wat is die struikelblokke? Sy bogenoemde verbouereerdheid, beslis, en dan die afgeleefde, onhebbelike voertuig waarmee hy ry en waarop hy staatmaak.
Gaan kyk dit gerus op Youtube. Dis 'n reis waarop jy tot by die laaste halte sal bly. En ja, ons held is verander. Daar was 'n ommeswaai. Dit is geslaagde drama.*
Wat meer is as wat ons van omtrent enige hedendaagse Afrikaanse fliek kan sê. Maar solank ons weet wat haper, kan ons verbeter.
* Boonop bly Daar doer in die Bosveld regtig snaaks. Dit het my hardop laat lag toe ek dit nou weer gekyk het, wat meer is as wat ek van enige eietydse Afrikaanse fliek kan sê.
Gustav Venter se rolprent Dies irae – dag van wraak word op 25 April bekendgestel.
Skrywer Gustav VenterGepubliseer op 14 April 2019 Kategorieë Gustav Venter, RubriekeSleutelwoord afrikaans, Daar doer in die bosveld, rolprente
Vorige Vorige artikel: Suidpunt: Hou subkulture enige gevaar vir die Afrikanerkultuur in?
Volgende Volgende artikel: Leon Lemmer: Michael Arnheim se ontleding van die Suid-Afrikaanse situasie