Londen (Engels: London [ˈlʌndən] ) is die hoofstad en grootste stad van Engeland en die Verenigde Koninkryk. Die stad, wat aan die Teemsrivier in die suidooste van Engeland geleë is, is in 50 n.C. deur die Romeine as Londinium gestig en het in die 19de eeu tot die grootste metropool ter wêreld gegroei. As hoofstad van die Britse Ryk het Londen tot enkele dekades gelede 'n beduidende rol as middelpunt van 'n wêreldryk gespeel waaroor "die son nooit ondergaan nie" en fungeer tans nog steeds as die hoofstad van die Britse Statebond (Engels: Commonwealth).
Die grootste gedeelte van Londen is dus noord van die rivier geleë. Tot in 1739 was die Londen-brug die enigste brugverbinding oor die Teems. Eers toe in die 18de eeu meer brûe gebou is en vanaf die 19de eeu ook spoorlyne ontstaan het, het Londen begin om in alle rigtings uit te brei. Hierdie proses is deur die plaaslike landskapsvorm bevorder – die stadsgebied bestaan hoofsaaklik uit vlaktes of effens golwende terrein.
-21,1 -9 -8 -2 -1 5 7 6 3 -4 -5 -21,1
Vroeë geskiedenis en antieke tydperk
Twee onlangse argeologiese ontdekkings dui daarop dat die geskiedenis van Londen verder terug strek as aanvanklik aangeneem. So is in 1999 oorblyfsels van 'n brug uit die Bronstydperk noord van Vauxhall-brug opgegrawe. Hierdie brug het òf die Teemsrivier oorspan òf tot 'n (verlore) riviereiland gelei. Dendrologiese ondersoeke het die brughout op 1500 v.C. gedateer.
Die Angel-Saksiese tydperk
Die Normandiese en Middeleeuse tydperk
Die Groot Brand van 1666
Die Georgiaanse tydperk
Die Westminster-abdy in 1749 – skildery deur Canaletto
Ekonomiese spilpunt van die Verenigde Koninkryk
Londen as Wêreldstad
Londen kan al meer as twee en 'n half eeue lank aanspraak op die status van wêreldstad maak nadat Groot-Brittanje vanaf die laat 18de eeu tot 'n politieke en ekonomiese grootmoondheid ontwikkel het. Groot dele van die wêreld is as deel van die Britse Ryk vanuit Londen oorheers en geadministreer. Maar selfs ná die val van die Britse Ryk in die dekades ná die Tweede Wêreldoorlog het die Britse metropool daarin geslaag om sy status as globale stad te handhaaf en is sy rol as episentrum van die wêreldekonomie deur die proses van globalisering nog verstewig.
Alhoewel die Verenigde Koninkryk nie self lid is van die sogenaamde Europese Eurosone nie, hanteer Londen se banke meer transaksies in Euro as enige stad op die Europese vasteland. Naas finansies het ook ander bedrywe in die tersiêre sektor in hierdie tydperk sterk groei getoon, terwyl nywerhede minder belangrik geword het. 'n Aantal verlate nywerheidsterreine, sogenaamde brownfields, getuig nog van hierdie proses van deïndustrialisering.
Trekpleister vir toeriste en beleggings
Die Londense ekonomie en kultuurbedryf ná die Brexit-referendum
Behalwe sy rol as Europa se finansiële spilpunt, handhaaf Londen hegte ekonomiese en kulturele bande met die Europese vasteland. Meer as 'n vyfde van Europa se grootste ondernemings het hul hoofkwartier in die Britse hoofstad, terwyl ook byna 'n miljoen burgers van EU-lidstate hulle hier gevestig het. Londen se ontwikkeling tot 'n ekonomiese spilpunt vir Europa het gepaard gegaan met sy reputasie as kulturele sentrum. Volgens Paul Owens, direkteur van die World Cities Cultural Forum (wat gegewens oor meer as dertig metropole op ses vastelande verskaf), is die stad se breë kulturele aanbod ongeëwenaar – nie net vanweë sy omvang nie, maar ook danksy sy verskeidenheid en dinamisme – dit kombineer eersterangse museums, kunsgalerye en ander instellings met 'n media- en vermaakbedryf wat op die wêreldmark gerig is, en 'n groot breinpoel van kreatiewe entrepreneurs en kunstenaars asook 'n florerende naglewe.
Met 'n mannekragbasis van 'n halfmiljoen, 'n jaarlikse omset van £34 miljard en 'n groeikoers wat twee keer so groot is as dié van die ekonomie as geheel is die kreatiewe bedryf 'n belangrike rolspeler in die hoofstadekonomie. Nogtans is dit aangewese op diversiteit en buitelandse werknemers. Dieselfde geld vir Londen se onderwyssektor wat van die stad die onbestrede Europese spilpunt vir navorsing en akademiese opleiding maak. Londen se veertig universiteite en ander akademiese instellings met altesaam 400 000 studente (waarvan sowat 'n kwart uit die buiteland) dra met 'n jaarlikse omset van £7 miljard by tot die nasionale ekonomie.
London Underground – die moltreinnetwerk
Die geskiedenis van Londen se moltreinnetwerk dateer terug tot 1863 toe die eerste ondergrondse spoorlyn ter wêreld, die Metropolitan Railway, met ses stasies tussen Paddington en Farringdon geopen is. Die netwerk het intussen gegroei tot elf lyne met altesaam 270 stasies wat Sentraal-Londen, die voorstede en selfs gebiede buite Groter Londen bedien.
Toe Londen se openbare vervoerstelsel in 1933 onder die beheer van die London Passenger Transport Board (LPTB) gekom het, het die plaaslike busnetwerk Groter Londen en groot dele van aangrensende graafskappe gedek. Dié netwerk is deur 'n uitgebreide trem- en trolliebusstelsel aangevul. In 1952 is alle tremdienste gestaak, en 'n dekade later het ook Londen se trolliebusse verdwyn. Hulle is deur busroetes vervang.
In dieselfde jaar het London Transport die dogtermaatskappy London Buses Limited (LBL) gestig om sy busdienste te bestuur. Londen se busnetwerk is een van die grootstes en mees toeganklikes ter wêreld. Tans bedien 'n vloot van 8 600 busse sowat 700 roetes met 19 500 bushaltes. Londen se busse vervoer daagliks sowat 6,5 miljoen passasiers – meer as in die hele res van Engeland.
Behalwe vir Heathrow en London City Airport is alle lughawens buite Groter Londen geleë. Heathrow is tans die wêreld se besigste lughawe waar die bestaande kapasiteit al jare lank oorbelas word, terwyl die meeste internasionale roetes vanaf Gatwick bedien word. Stansted is 48 km noordoos van Londen. Die Not For Tourists Guide to London 2015 is allesbehalwe gaande oor Luton-lughawe: "...calling Luton Airport an 'Airport' is pushing it: the reality is it's one huge shit pit that airplanes depart and arrive from occasionally."
Min strukture dateer uit die tyd voor die Groot Brandramp van September 1666, waaronder die oorblyfsels van die 2de eeuse Romeinse stadsmuur, die Londense Tower, die Westminster-abdy, die Groot Saal van Hampton Court (1536) en die argitek Inigo Jones se meesterwerk, Banqueting House in Whitehall.
Kenmerkend vir hierdie stylperiode is die Georgiaanse terrashuise waarmee Robert Adam (1728–1792) bekendheid verwerf het. Sy ontwerpe deel elegante fasades as hul unieke stylelement. Die Regency-argitek John Nash (1752–1835) het dié elemente in die laat Georgiaanse tydperk ingespan om 'n elegante voorkoms aan die stadsbeeld van die middestad te gee. Sy mees ambisieuse plan het voorsiening gemaak vir 'n Royal Mile ("Koninklike Myl") wat vanuit die prins-regent se woning in Carlton-huis tot Regent's Park sou strek. Carlton House Terrace (1827–1832) en Park Crescent (1812–1822) in Regent Street gee steds 'n indruk van sy visie wat later, in die 1820's en 1830's, deur Thomas Cubitt se terrashuise en halfmaanvormige strukture in Belgravia en Chelsea voortgesit is.
Ander bekende voorbeelde van moderne argitektuur in Londen sluit City Hall in Southwark, die Britse Biblioteek (British Library) in Somers Town/Kings Cross en die O2 Arena aan die Teemsoewer oos van Canary Wharf in.
Londen is die eerste stad wat reeds drie keer Olimpiese Somerspele aangebied het: 1908, 1948 en 2012. Daarbenewens het Londen ook twee keer as gasheer van die Statebondspele opgetree: 1911 (destyds Inter-Ryk Kampioenskappe genoem) en 1934.
Binnekant van die Twickenham-stadion, die wêreld se grootste rugbystadion
Die Lord's Krieketgronde word die tuiste van krieket genoem
Binnekant van die Wembley-stadion, die VK se grootste stadion
Centre Court by Wimbledon. Die Wimbledon-kampioenskap is die oudste tennistoernooi in die wêreld
Londen beskik oor twee krieketvelde: Lord's (tuisveld van Middlesex C.C.C.) en The Oval (tuisveld van Surrey C.C.C.). Beide stadions is in die 19de eeu opgerig. Lord's het vier eindstryde van die Krieketwêreldbeker-toernooi aangebied (1975, 1979, 1983 en 1999). Die eindstryd van die Krieketwêreldbeker in 2019 sal hier ook beslis word.
Bekende Londense rugbyspanne sluit Harlequins en Saracens in. Internasionale wedstryde word in die Twickenham-stadion gespeel. Die eindstryd van die Rugbywêreldbeker 2015 tussen die All Blacks van Nieu-Seeland en die Wallabies van Australië is hier op 31 Oktober beslis wat deur die verdedigende kampioen Nieu-Seeland met 34–17 gewen is. Ander wedstryde soos die bronseindstryd tussen die Suid-Afrika en Argentinië wat deur die Springbokke met 24–13 gewen is, is daarbenewens in die Olimpiese Stadion en die Wembley-stadion gehou.
Van die Engelse Premier League se suksesvolste sokkerspanne is in Londen gebaseer. Ses van die 20 spanne wat in die 2014–2015 seisoen in die Premier League gespeel het kom van Londen. Hierdie spanne is: Arsenal, Chelsea, Tottenham Hotspur, West Ham, Queens Park Rangers en Crystal Palace. Tweedeliga spanne Charlton Athletic en Fulham is ook van Londen. Die mees bekende sokkerstadion is die Wembley-stadion, waar die eindstryd van die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966 tussen Engeland en Wes-Duitsland gespeel is wat deur die gasheer gewen is.
Tussen einde Junie en die begin van Julie word vir twee weke in Londen die oudste belangrike en mees prestigeryke kampioenskap in tennis aangebied: Die Wimbledon-kampioenskap. Dit vorm saam met die Australiese Ope, Franse Ope en VSA Ope die vier "Grand Slam"-toernooie van elke jaar.
↑ (en) "London, United Kingdom Forecast : Weather Underground (weather and elevation at Bloomsbury)" (aanlyn). Besoek op 22 Augustus 2014.
↑ (en) "Population Growth in London, 1939–2015". London Datastore. Greater London Authority. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op Feb 2015. Verkry op 6 September 2015.
↑ (en) "Weerinligting vir Londen". Wêreldmeteorologiese Organisasie.
↑ (en) "Table QS213EW 2011 Census: Country of birth (expanded), regions in England and Wales". Office for National Statistics. 26 Maart 2013. Verkry op 4 September 2015.
↑ (de) GTAI Germany Trade and Invest: Britische Baubranche blickt optimistisch in die Zukunft, 20 Augustus 2014
↑ (en) Campbell (2017)
↑ (en) www.tfl.gov.uk – Year of the Bus. Besoek op 26 Julie 2015
↑ (en) "Lord's". Cricinfo. Verkry op 22 Augustus 2009.
(en) Toerismeïnligting oor Londen op Wikivoyage
(en) www.history.co.uk – History of London
(en) City of London – Explore Our History
(en) britannia.com – History of London
Amsterdam | Andorra la Vella | Athene | Bakoe | Belgrado | Berlyn | Bern | Boedapest | Boekarest | Bratislava | Brussel | Chişinău | Dublin | Helsinki | Jerewan | Kiëf | Kopenhagen | Lissabon | Ljubljana | Londen | Luxemburg | Madrid | Minsk | Monaco | Moskou | Nicosia | Oslo | Parys | Podgorica | Praag | Reykjavik | Riga | Rome | San Marino | Sarajevo | Skopje | Sofia | Stockholm | Tallinn | Tbilisi | Tirana | Vaduz | Valletta | Vatikaanstad | Vilnius | Warskou | Wene | Zagreb