Die mag van vernedering en die krag van vryheidDr. Danie Langner en prof. Jaap Steyn tydens die bekendstelling van Steyn se boek ‘Afrikanerjoernaal’. Foto: Verskaf. Toespraak by NALN, 25 Februarie 2017, met die bekendstelling van prof. Jaap Steyn se publikasie, Afrikanerjoernaal – ŉ Vervolgverhaal in 365 episodes. NP van Wyk Louw skryf in Liberale Nasionalisme die woordjie krisis word dikwels oppervlakkig gebruik om “ŉ moeilike of selfs gevaarlike tydstip” aan te dui. ŉ Krisis is vir Van Wyk Louw nie ŉ laagtepunt nie, maar ŉ “hoogtepunt” wat verband hou met die idee van ŉ skeidingsoomblik en ŉ beslissingspunt. “Nie ŉ hoë punt van ontsteltenis of inspanning nie, maar ŉ hoogtepunt van waar die uitslag in een van twee teenoorgestelde rigtings in onherstelbare finaliteit kan afloop.” Die omvang van die historiese geheueverlies onder Afrikaners het die toekoms van Afrikaans en Afrikanerkultuur by so ŉ beslissingspunt gebring. Die Nederlandse teoloog, Herman Bavinck, het in die dertigerjare opgemerk Afrikaners se geskiedenis vir hulle reëel in tye van krisis. Hulle put krag daaruit vir die stryd en hoop vir die toekoms. ŉ Lewende historiese bewussyn stel ŉ kultuurgemeenskap in staat om die kulturele kapitaal van die verlede op sy wyse te ontsluit sodat hulle, selfs te midde van ŉ veelvoud krisisse, steeds positief, skeppend en opbouend kan leef en werk. Is dit vandag nog so? Die omvang van ons historiese geheueverlies herinner eerder aan JD Kestell se waarneming oor die gevolge van Britse imperialisme as aan Bavick se opmerking. Kestell skryf in 1926 Afrikanerkinders het die name en datums van al die Britse konings en koninginne op die punte van hul vingers geken, maar geen benul gehad wie Pieter Retief, Gert Maritz of Andries Pretorius is nie. Waaraan is die historiese geheueverlies te wyte? Enersyds aan die ANC se propagandamasjien, wat verstommend suksesvol daarin geslaag het om Afrikaners se historiese bewussyn te reduseer tot apartheid en Suid-Afrikaanse geskiedenis te herinterpreteer vanuit slawerny en kolonialisme. Hermann Giliomee skryf in sy outobiografie dat die ANC met hulle “Jakobynse benadering” nie net een dominante taal en een kultuur op gemeenskappe afdwing nie, maar veral “een interpretasie van die geskiedenis op skoolleerplanne afdruk”. Die Jakobynse benadering staan lynreg teenoor die gemeenskapsbenadering wat ŉ verskeidenheid van tale, kulture en historiese interpretasies as ŉ nasionale bate beskou. Andersyds het ons ook skuld aan die historiese geheueverlies. Geskiedenis word dikwels op so droë en feitelike wyse aangebied, sonder dat ons kinders begelei word om die krag van die storie agter die storie te ontdek en verbande tussen gister en vandag te lê. Geen wonder baie kinders dink geskiedenis is ŉ dooie en nuttelose vak nie. Van Wyk Louw vra wat moet ŉ kultuurmens in ŉ krisis doen? Sy antwoord is eenvoudig: “Hy moet kultuurmens bly. Hy moet sy soort werk met nog groter toewyding en nog groter hartstog doen.” In ŉ krisis, skryf Van Wyk Louw, het die kultuurmens ŉ “vreemde taak”. “Hy moet in die krisis wees, maar nie van die krisis nie. Hy is nie die man wat blind saamspoel met die stroom van gebeurtenisse nie, maar effens afsydig die stroom bestudeer en peil en miskien help beheer. Wat vir die onnadenkende mens die volle lewe is, verward, donker, gespanne, is dit vir die kultuurmens die grondstowwe waarmee hy moet werk om in die verwarring orde te bring en in daardie donkerte lig te laat straal.” Met die publikasie van Afrikanerjoernaal bied Jaap Steyn ŉ beslissende antwoord op historiese geheueverlies. Hy orden nie net meer as drie eeue se geskiedenis tot maklik leesbare eenhede nie, maar bestudeer en peil ook die dieptes van die historiese strome op ŉ rigtinggewende wyse. Die publikasie is voorwaar ŉ lig wat skyn in die donker. As kultuurmens vryf prof. Steyn nie op ŉ nasionalistiese wyse Afrikanergeskiedenis blink en plaas dit op ŉ volksromantiese troontjie nie. Hy verstaan ook nie die geskiedenis as ŉ klassestryd tussen ryk en arm, waar rykes arm slagoffers se geleenthede en grond steel nie. Nog minder trap hy in die slaggat van soveel linkse historici en joernaliste wat Suid-Afrikaanse geskiedenis vervlak tot rassekonflik waarin witmense met ŉ rassemeerderwaardigheid swartmense wil onderdruk en oorheers. Steyn beskou, soos Giliomee, geskiedenis as “die stryd tussen gemeenskappe, elkeen met ŉ eie geskiedenis en waardestelsel, wat nie soseer ander gemeenskappe wou oorheers nie maar ŉ belangrike mate van selfbeskikking oor wesenlike sake, soos onderwys, wil hê.” Geskiedenis is die verhaal van diverse kultuurgemeenskappe wat deur die eeue na lewensruimte vir hulle en hul kinders soek. Met die sleutel tot geskiedskrywing in die hand, wys Giliomee op die impak van “nasionale” of “kulturele vernedering”. Christoffel Brand, ŉ Kaapse Afrikaner, vertel hoe die Britse veroweraars na 1806 alles moontlik gedoen het om hul kulturele meerderwaardigheid te beklemtoon, deur die Hollanders goed te laat verstaan hulle is maar net “the Dutch”. Giliomee verwys ook na Olive Schreiner se kommentaar op die Groot Trek: “Wat die koloniste se harte die meeste verbitter het, was die koue onverskilligheid waarmee hulle behandel is en die bewustheid dat hulle as ŉ onderworpe en minderwaardige ras beskou is. Die verbittering het so intens geraak dat groot getalle individue omstreeks 1836 besluit het om die kolonie vir altyd te verlaat.” Steyn behandel die ontsaglike vernedering van die Anglo-Boereoorlog, Milnerisme en die armblanke vraagstuk. In die FAK se bekroonde film, Doodkry is min, wys Jamie Uys die toneel van ŉ seuntjie wat as straf met donkie-ore in die hoek van die klas moet staan. Die rede? Hy het Afrikaans gepraat. Ook Uys vertolk Afrikaners se uitdaging as vernedering, verarming en verengelsing. Kulturele vernedering lei maklik by diegene aan die ontvangkant daarvan tot ŉ kollektiewe patologie van minderwaardigheid. Vernedering kan selfs lei tot hensoppers, hanskakies en volstruispolitiek, maar dit lei nooit tot kulturele selfmoord nie. Die geskiedenis wys in bykans alle gevalle kulturele vernedering het eerder gelei tot ŉ nuwe en hegter saambind van kultuurgemeenskappe, tot versterking van die bestaande en die skep van nuwe gemeenskapsinstellings, tot ŉ nuwe vryheidstryd. Geskiedenis word geskryf deur die dinamiese spanning tussen die mag van vernedering en die krag van vryheid. Vryheid is ŉ kultuurgemeenskap se antwoord op vernedering. Die stelling sou selfs gewaag kon word dat ŉ vryheidstryd sonder vernedering onmoontlik is. Juis daarom moet ons ag slaan op die waarskuwing van Van Wyk Louw dat die historikus nie in ŉ krisis net sal fokus op dít wat “troos of aanmoedig” nie, maar ook sal praat oor die “tragiese en tekortkominge” van ŉ volk. Dit is ŉ historiese tragedie dat Afrikaners nie net verneder is nie, maar ook mede-landgenote deur middel van apartheid verneder het. Dit het aanleiding gegee tot ŉ vryheidstryd, ŉ struggle, waarvoor taal en kultuur vandag ŉ baie duur prys betaal. Afrikaners mag nie blind wees vir die vernedering van miljoene mede-landgenote wat ŉ sukkelbestaan in armoede voer nie. As kultuurmense moet ons ook die omvang en diepte van hierdie krisis peil en oor hierdie vraagstuk, dalk die grootste van ons land, leiding gee. Laat ons nie doekies omdraai nie. Afrikaners en Afrikaans staan vandag in vele opsigte weereens aan die ontvangkant van kulturele vernedering. Op die beslissingspunt mag kultuurmense nie net tevrede wees om eenkant te staan nie. NJ van der Merwe beskryf Afrikaners se kultuurtaak “as die stryd van individu en gemeenskap om hulself te wees, vir hulself te dink en eie selfstandigheid te handhaaf.” Kultuurmense se taak is om die vlammetjie van kulturele vryheid om onsself te mag wees, ons taal te mag praat, ons mense se geskiedenis te mag vertel, te laat brand. Selfs al flikker die vlammetjie soms gevaarlik naby aan uitdoof. Op die beslissingspunt kan ons nie die verantwoordelikheid van ons kultuurtaak delegeer aan die staat nie. Asof die staat besorg is oor ons taal en kultuur. Die verantwoordelikheid dwing kultuurmense om nuut te dink en anders te doen. Danie Goosen beskryf dit as “ŉ beweging weg van staatsafhanklikheid na gemeenskapselfstandigheid; weg van die sindroom van wag op die staat se inisiatief na deelname aan eie gemeenskapsinstellings; weg van die teleurstellings in die staat na ŉ benadering wat self skep, self handel en self die toekoms oopmaak. Dit is ŉ kultuurstrategie wat gekenmerk word deur nuwe kulturele woordeskat, kulturele vlugvoetigheid en die wegbeitel van uitgediende benaderinge.” Kulturele vryheid is ŉ grondwetlike reg en word ook as ŉ groepreg erken deur die Verenigde Nasies. Op die beslissingspunt mag Afrikaners nie kulturele vryheid vir onsself toeëien asof dit net ons reg is nie. Laat ons opstaan vir die reg tot kulturele vryheid van alle landsburgers. Tydens ŉ beraad vir hoërskoolleerders in 2000 beklemtoon Tom Dreyer, voormalige Hoofleier van Die Voortrekkers: “Ons moet almal dieselfde ideaal hê, naamlik dat Suider-Afrika ŉ veilige en voorspoedige woonplek vir almal sal wees. Kulturele vryheid is veel belangriker as wat die meeste mense besef. Ongelukkig voel jy eers die gemis as jy dit verloor het. Kulturele vryheid beteken dat Afrikaners hul taal en kultuur ongehinderd kan uitleef en dieselfde vryheid ook aan die ander burgers van die land gun, want ons bou aan die ideaal van ŉ land waar elke kultuurgroep se kinders en kleinkinders vry, veilig en voorspoedig kan woon.” Om aan die ontvangkant van kulturele vernedering te staan is sleg, maar nie net negatief nie. Die geskiedenis wys vernedering verskaf elke keer nuwe vryheidshorisonne vir gemeenskappe. Afrikaners is nie slagoffers nie, maar bouers. Hoe groter die vernedering, hoe harder bou ons. Bouers wat met elke Afrikaanse boek, film, lied, koerant, organisasie, skool en daad nuwe geskiedenis skryf. NP van Wyk Louw sê met reg: “Moenie die kritiekheid van ŉ krisis oorskat nie, probeer eerder die woord ‘daad’ se diep betekenis verstaan.”