As mens die ontwikkeling van die vroeë Christelike belydenisse nagaan, is dit opvallend dat 'die kerk' aanvanklik min aandag ontvang het. Dit is vanselfsprekend: 'n Mens glo in God, maar nie in 'n kerk nie. Die kerk is immers nie God of goddelik nie. Dit is verder opvallend dat verskillende belydenisse deur uiteenlopende prosesse tot stand gekom het (Cullman 1943:30).
Die vroeë teoloë se funksie was nie om met nuwe en kreatiewe idees vorendag te kom nie of as eksegete van kanonieke boeke op te tree nie. Hulle funksie was om die Christelike geloof en belydenis, soos dit van Christus en die apostels gekom het, te verkondig, te verdedig en na 'n volgende geslag leerlinge oor te dra. Teen dié agtergrond moet 'n mens ook die Belydenis van Nicea verstaan waar dit 'n 'άποστολικήν έκκλησίαν' bely, wat in Afrikaans korrek vertaal word as 'gegrond op die leer van die apostels'.
Hierdie bydrae fokus slegs op die artikels wat oor die kerk handel in die Geloofsbelydenis van Nicea en veral die Apostoliese Geloofsbelydenis. Die Belydenis genoem na Atanasius wat deur die Rooms-Katolieke, Lutherse en Calvinistiese kerke as derde 'ekumeniese' belydenis erken word bevat nie 'n artikel oor die kerk nie. Die belydenis het ook eers laat, aan die einde van die vyfde eeu, in Gallië ontstaan. Daar word aandag gegee aan die ontwikkeling van die belydenis, resepsie tydens die Kerkhervorming en die vertaling daarvan in Afrikaans. Ten slotte word 'n kort verklaring van die Apostolicum se belydenis oor die kerk (sanctam Ecclesiam catholicam) gegee.
Ook 'n brief wat Eusebius van Caesarea na die Konsilie van Nicea aan sy gemeentes geskryf het (vgl. Schaff & Wace 1999c:74-76) waarin die teks van die Niceense belydenis voorkom, het geen verwysing na die kerk nie. Die kerk het by Nicea net in die praktiese reëlings en die Canones aan die orde gekom.
Die geskiedenis van die Apostolicum is meer kompleks as die van die Niceense belydenis, omdat dit nooit formeel deur een van die ekumeniese konsilies as belydenis goedgekeur is nie en dus 'n meer 'informele' groeiproses deurgegaan het. Baie Christene dink aan die Apostolicum as 'n vaste formule wat die wesenlike sake van die Christelike geloof bondig saamvat en deur die kerk amptelik goedgekeur is. Dit was ook vir baie eeue die algemene opvatting dat die belydenis uit die tyd van die apostels dateer (Kelly 1972:9), of dat die apostels dit self opgestel het.
Pelikan (1971:150-151) is van mening dat die teks van die Apostolicum eers aan die einde van die vierde eeu sy meer bekende vorm begin aanneem het en dat die artikel oor die 'neerdaal na die hel' die laaste is wat daarin opgeneem is. Indien dit die geval is, moes die artikels oor die kerk voor die einde van die vierde eeu bygekom het, wat ooreenstem met die tyd wat die Konsilie van Konstantinopel die Niceense belydenis voltooi het en die artikels oor die kerk bygevoeg het.
In dieselfde tyd het Augustinus 'n uiteensetting van die Apostolicum opgestel (kyk Schaff & Wace 1999a:317-333). Sy De fide et symbolo (393 n.C.) is 'n lesing wat hy voor al die biskoppe van die kerk in Noord-Afrika in Hippo-Regius gelewer het. Sy behandeling van die verskillende artikels van die Apostolicum stem grootliks ooreen met dit wat ons vandag as die Apostolicum ken. In die geval van die kerk vind ons 'n baie kort formulering, te wete sanctam Ecclesiam (ek glo 'n heilige kerk).
Ratzinger (2005:75) verbind die Apostolicum aan Matteus 28:19 en volgende waar die opdrag gegee word dat die dissipels die mense in die Naam van die Vader, die Seun en die Heilige Gees moet doop. Hierdie Trinitariese doopformule en die praktyk om bekeerlinge uit die heidendom te katkiseer en dan te doop, het gelei tot die onwikkeling van die Apostolicum as kategismus vir die wat begerig was om gedoop te word. Tydens die doopgeleentheid is aan die dopeling die vrae gevra: Glo jy aan God die Vader, die Heerser oor alles? Glo jy aan Jesus Christus, die Seun van God? Glo jy aan die Heilige Gees? Die dopeling moes op elke vraag antwoord: Credo ... Ek glo. Die saak is meer kompleks as 'n reglynige verbintenis tussen Matteus 28 en die Apostolicum, maar Matteus 28 weerspieël tog iets van die vroeë Christelike dooppraktyke en die bestaan van 'n Trinitariese doopformule (kyk Vinzent 2006:98-193 vir 'n uitgebreide literatuurstudie oor die verband tussen die doopformule en die Apostolicum).
Aangesien die Niceense belydenis die enigste is wat deur die vroeë ekumeniese sinodes goedgekeur is, aanvaar die Oos-Ortodokse Kerk slegs die Belydenis van Nicea as ekumeniese belydenis en geniet die Apostolicum geen erkenning nie. In die westelike kerk, beide Rooms-Katoliek en Protestant, geniet die Apostolicum groot aansien ten spyte daarvan dat dit tegnies nie 'n 'ekumeniese' belydenis is nie.
Derdens het die kanon reeds sy finale vorm teen 350 n.C. begin aanneem (kyk Pelikan 2005) hoewel dit nog nie formeel vasgestel is nie. In die Nuwe Testament neem die kerk 'n besonder belangrike plek in. Die Nuwe Testament bevat meer as tagtig metafore (kyk Minnear 1960) wat na die kerk verwys. Die omvattende wyse waarop die kerk aan die orde kom in die Nuwe Testament het vanselfsprekend daartoe gelei dat van die vroeë kerklike skrywers meer sistematies aan die kerk aandag gegee het. Dit word byvoorbeeld duidelik in die groei en ontwikkeling van Augustinus se ekklesiologie, veral in die wyse hoe hy toenemend van Bybelse metafore gebruik maak (kyk Vuntarde & Van Oort 2013).
Vierdens: Aan die begin van die Christelike era was die kerk nie 'n teoretiese aangeleentheid of objek van teologiese besinning nie. Die kerk was 'n eksistensiële ruimte waar Christene met mekaar hulle geloof in Jesus Christus gedeel het. Met die groeiende temporele afstand tussen Christus en die kerk; die ontwikkeling van die amp; die vergaderings van die ampte en die primaat van die biskop van Rome; verskille oor leer en die ontstaan van sektes asook die institusionalisering van die kerk in verhouding met die keiser en owerhede, het teologiese refleksie oor 'die kerk' en die opname daarvan in die belydenis noodsaaklik geword. Aan die einde van die vierde eeu was dit belangrik om die historiese verband met Christus, die apostels en die eerste gemeentes aan te toon en die eenheid en katolisiteit van die kerk te bely.
In reformatoriese teologie het die kerk altyd 'n sentrale plek ingeneem. Dit is vanselfsprekend, aangesien dit juis om die hervorming van 'die kerk' gegaan het. Vervolgens word na enkele tekste uit die tyd verwys om die resepsie van die belydenis te illustreer, met besondere verwysing na die artikel oor die kerk.
Anders as die NGB gebruik die Heidelbergse Kategismus die Apostolicum as basis (vraag 26 tot 58). Die kategismus behandel die leer oor die kerk in Vraag 54 en beskryf die kerk as 'n daad van God (vgl. teks in Oberholzer 1986):
Die Seun van God kies uit die hele menslike geslag vir Hom 'n gemeente tot die ewige lewe uit. Die kerk word deur sy Gees en Woord, in die eenheid van die ware geloof, van die begin van die wêreld af tot die einde toe vergader, beskerm en onderhou. (bl. 79)
Ons weet dat die opstellers van die kategismus, in opdrag van Frederik III doelbewus formulerings gebruik het wat aanvaarbaar sou wees vir verskillende groepe, veral die Calviniste en Lutherane in die Paltz (kyk Dreyer 2014b). Die gebrek aan kerklike eenheid en die politieke onstabiliteit wat dit geskep het was 'n belangrike rede vir die opstel van die kategismus. Die gebruik van 'n spesifieke woord soos 'Christelik' in die teks van die kategismus is 'n aanduiding hoeveel sensitiwiteit daar was by Ursinus en die ander opstellers van die kategismus vir spesifieke voorkeure en formulerings.
Uit die kort oorsig blyk dit dat die reformatoriese kategismusse telkens die Apostolicum as basis gebruik het, terwyl die meer formele belydenisskrifte (Confessio Augustana en die Nederlandse Geloofsbelydenis) die Niceense belydenis gebruik het. Dit dui daarop dat die reformatoriese vadere 'n sensitiwiteit gehad het vir die herkoms, bedoeling en aard van die belydenisse.
Die gebruik van die attribuut 'Christelik' is in die amptelike Afrikaanse vertaling van die Kategismus en die Apostolicum (waarna reeds verwys is) voortgesit. Die frase 'Ek glo aan 'n ... ' is ook bygevoeg, anders as die oorspronklike Latynse teks. Schaff (   1919a:35) haal Rufinus6 aan wat verduidelik dat die 'credo in voor die 'sanctam Ecclesiam catholicam weggelaat is, juis omdat 'n mens nie op dieselfde wyse aan die kerk glo as in God nie. Die byvoeging in die Afrikaanse teks met die voorsetsel 'aan' ondervang die probleem taalkundig. Ek is van mening dat die attribuut 'Christelik' foutiewelik deel geword het van die Apostolicum soos dit in Afrikaanse kerke gebruik word, onder invloed van Luther en die Heidelbergse Kategismus wat dit binne 'n bepaalde konteks en om baie spesifieke redes so geformuleer het. Daar behoort volstaan te word met die vertaling 'Ek glo aan 'n heilige, algemene kerk'.
Tweedens: Die uitdrukking sanctam Ecclesiam catholicam kan nie alles wat in die Skrif oor die kerk gesê word, verwoord nie. Daar is reeds verwys na die omvangryke wyse waarop die Nuwe Testament oor die kerk praat. Daar word dus nie hier gehandel oor metafore soos die kerk as die volk van God, die huisgesin van die Vader, die liggaam van Christus, die tempel van die Heilige Gees en baie ander nie. In die verband kan die werk van Minnear (1960) geraadpleeg word.