Willie van der Merwe se debuutbundel handel oor religieuse ontnugtering, geklee in vele vorme, en is ’n verkenning van die eksistensiele vakuum soos selde tevore in Afrikaans. Die titel sinspeel op die eenvoudige kwaliteite van die alledaagse mens aan die een kant, maar aan die ander kant op die fisiese en geestelike dood wat as goue draad deur die bundel loop. Die dualisme tussen skoonheid en weerloosheid word van meet af aan ondersoek en die gebroke werklikheid van die digter se ervaringswêreld word treffend verbeeld. Dit is ’n donker bundel vol swart humor, wat die weersin van erotiek en oorlog op skrydende en dikwels ironiese wyse verwoord. Dit eindig egter met ’n evangeliese optimisme: met van die mooiste liefdesgedigte wat nog in Afrikaans verskyn het.
Asof geen berge ooit hier gewoon het nie is ’n opwindende en verweefde debuut uit ’n jong digter se pen. Met ’n eietydse en aktuele aanslag skryf Odendaal oor die politiek van verskil in ’n multikulturele samelewing, die natuur en ons ekologiese voetspoor, verganklikheid, menswees, die liefde, asook die onlangse studentepolitiek. Ten einde vra hy: Re mang? Wie is ons? En wie is hulle?
LE: Pieter, van harte geluk met ŉ besonder indrukwekkende debuut. Voor ons oor die gedigte self begin gesels, wil ek jou egter eers oor jou jarelange betrokkenheid by die bevordering van die digkuns uitvra. Kom ons begin dus sommer by jou jeugjare. Waar het jy grootgeword en vanwaar die passie vir die digkuns?
PO: Ek het in Bloemfontein grootgeword, van kleins af musiek gemaak en af en toe ’n song geskryf. Dit was een van my Afrikaanse onderwysers op hoërskool, juffrou Raadt, wat my die eerste keer aangespoor het om gedigte te skryf. My oom, Bernard Odendaal, het na van my vroeë verse gekyk en my oortuig dat dit iets was om na te streef. Maar my passie is ordentlik gestook deur die InZync events wat ons maandeliks in Kayamandi vir ’n paar jaar gereël het. Daar het ek die meeste oor die belang van die poëtiese woord geleer – waarvoor ’n mens haar kan aanwend, die magiese effek wat sy op digter en gehoor kan hê, die saamwees wat sy kweek.
PO: SLiP het my blootgestel aan die grotere Suid-Afrikaanse letterkundige wêreld en my oë oopgemaak vir die moontlikhede van aanlyn literêre platforms. InZync was my eintlike leerskool – daardeur het ek ’n gemeenskap van veeltalige digters leer ken saam met wie ek vandag nog ’n pad stap. Ek dink eintlik die term “podiumpoësie” is problematies, so ook die term “performance poetry”. Hierdie etikette word gebruik om die ou, diep kloof in Suid-Afrika tussen die geskrewe en gesproke woord, tussen die orale en gedrukte tradisies, te perpetueer. Op die ou end van die dag wil ons almal tog die woord laat sing.
PO: Ek dink die onmiskenbare teenwoordigheid van ’n gehoor het definitief ’n invloed op my ontwikkeling as digter gehad. Hulle herinner jou dat jy nooit besig is om in ’n vakuum te skep nie, en kan ook soms genadeloos wees – dis die vinnigste manier om feedback te kry oor of ’n gedig werk of nie, en dra ook by tot die demokratisering van poetry – dit maak poetry meer toeganklik, en bring ons terug wortels toe. Kontemporêre voordrag kan ook as ’n voortsetting van ’n Suid-Afrikaanse tradisie gesien word wat haar oorsprong in die prysliedere van iimbongi het en later aangewend is tydens die struggle om mense te mobiliseer. Hierdie tradisies wys ons dat poetry nie niks laat gebeur soos Yeats dit sou wou hê nie. Poetry raak mense, dit transformeer ons en daardeur ook die wêreld.
PO: Ek het die voorreg gehad om hom twee maal te ontmoet en ’n paar dae saam met hom en ’n groep digters in Grahamstad in 2016 deur te bring. Sy insigte en advies oor die dinge wat mens met poetry kan doen, sowel as sy ruime hart en deurdringende oë, het ’n diep indruk op my gelaat. Maar ek het eers besef hoe belangrik sy stem vir my was die dag toe hy ons verlaat het.
PO: Ek dink tog dat ’n bemoeienis met die sosio-politieke werklikheid, en hoe dit ons konsepsie van wie ons is bepaal, die twee afdelings bind. Miskien is daar wel ’n onbewuste progressie in die manier waarop die gedigte die vraag Re Mang? benader. Die gedigte in die laaste afdeling is in die algemeen meer onlangs geskryf.
PO: Ek het eintlik nog nooit aan die vers as ’n ars poëtika gedink nie, maar nou dat jy dit noem mag dit wél die geval wees. Die gedig praat oor die geweld wat ons veral by ons vaders oorgeërf het, hoe ons dieselfde geweld onnadenkend pleeg, en die belang van die poësie om hierdie trauma te help verwerk.
PO: Ek is geen spokesperson vir my generasie nie, maar ons jongeres het in ’n ander Suid-Afrika grootgeword. Die gaping tussen ons ouers se verstaan van die wêreld en ons s’n lei soms tot ’n soort skisofrenie, veral as jou pa nie verstaan hoekom jy saam toyi-toyi nie. Maar ons is besig om ons eie pad te vind, om ’n nuwe weg te baan, want ons moet leer om anders saam in hierdie land te wees. Alhoewel daar Afrikaanse digters was wat saam die res van die land teen apartheid geskryf het, is daar ook poets wat gehelp het om die status quo te handhaaf deur eksklusief apolitiese verse te skryf and daardeur argumente teen “betrokke kuns” te onderskryf. Ons kan nie bekostig om onbetrokke te wees nie. As ons saam wil vorentoe, moet ons die onnoembaarhede van die verlede op die naam noem.
LE: Nogmaals baie dankie vir hierdie gesprek, Pieter. Ek wens jou alle voorspoed toe in die verdere ontwikkeling van jou digterskap; mag hierdie bundel vir jou alles wees waarop jy hoop en wat ek glo dit sal wees.
Die verdere verloop hiervan was dat Adam Small tydens die dankwoord met die ontvangs van die Hertzogprys vir Drama pertinent na Pieter Odendaal en sy gedig, “Die eerste steen“, verwys het: “In dieselfde asem sê ek graag aan die jong digter Pieter Odendaal, na aanleiding van sy roerende reëls waarin hy my vra om te aanvaar dat sy pa wat indertyd in die sogenaamde grensoorlog betrokke was, ‘n goeie man is. Pieter Odendaal, glo my, ek het begrip daarvoor dat goeie mense ingesuig is deur die siekte van apartheid. Ek verstaan.”
Maar dat jy sal weet wanneer jy met ‘n goeie gedig te make het, is gewis. Soos die ou oom aan sy vrou gesê het toe hy per ongeluk ‘n meisie se broekie gesien en sy hom daaroor geroskam het: “Ou vrou, daai ding hy’s soes die bliksemstraal; jy kyk nie vir hom nie, maar jy wíét van hom …”
Vir jou leesplesier volg Pieter Odendaal se gedig. En gaan lees sommer die digstring daaroor indien jy dit gemis het toe dit verlede jaar Oktober op Versindaba verskyn het.
Die titel van die produksie is Transkripsie en het ‘n tweeledige betekenis: In die eerste plek verwys die titel na die biochemiese proses waarvolgens die inligting wat in DNA gestoor is, gekopieer word en uiteindelik deur ribosome in elke lewende sel gebruik word om proteïene te vervaardig. Transkripsie is dus die eerste stap in die bouproses wat verantwoordelik is vir die oprigting van die lewende geboue wat ons plante en diere noem. En met die dat ek ‘n klap van die natuurwetenskappe weg het, het ek gedink dat die titel ‘n gepaste beskrywing van die skeppingsproses is. Op dieselfde manier wat DNA getranskribeer word om uiteindelik organismes aan die lewe te hou, transkribeer ons ons ervarings om geboorte aan gedigte te gee.
Dit het redelik lank gevat om die ding klaar te kry, maar die sperdatum het gehelp. Ek skryf baie stop-en-start, baie fragmentaries. Daar is agt drafts op my rekenaar gestoor. Die groot werk begin as ek die stukkies aan mekaar probeer stik.
Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ‘n vers werk?
Wel, die gedig is nie gepubliseer nie, maar is by Versindaba opgevoer as deel van die huldeblyk aan Small, soos ek hierbo gesê het. Ek is nog nie seker of die gedig regtig goed op papier werk nie.
Oor hoe moeilik dit vir my is om vir en oor Adam Small te skryf en hoe moeilik dit vir my is om te skryf oor ‘n geskiedenis wat ek nie self deurleef het nie. Ag, en oor wat klippe alles kan doen om mense van mekaar te skei.
Dis die eerste opdragvers wat ek geskryf het en verskil ook in die sin dat dit die eerste gedig is waarvoor ek so baie vooraf leeswerk gedoen het.
Ja. Ek het baie positiewe terugvoer en insiggewende kommentaar gekry. En die ou in die spieël het ook die vers gelike.