WOORDE WAT WEEG: July 2014
Heilna du Plooy - Die stilte opgeskort. Protea, 2014. ISBN:978-1-4853- (gedrukte boek) 978-1-4853- (e-boek)
Dit is die derde digbundel van die akademikus Heilna du Plooy, 'n kenner van die digkuns van TT Cloete en 'n vooraanstaande narratoloog. Wanneer 'n akademikus dig, word die akademiese en kritiese werk onvermydelik deel van die leser se leestrategie, al is dit dan onbewustelik. Du Plooy gee immers blyke van hoe fyn sy lees en in haar lesings van die invloed van Dante en die ikonisiteit van gedigte in Cloete se oeuvre, word die leser deurgaans bewus gemaak van haar fyn sintuig vir die ewewig, die balans tussen vorm en inhoud, of die sogenaamde tegelykertydsaspek van die digkuns.
Daar is dan ook 'n ars poëtiese vers wat heet "Ewewig":
In hierdie bundel word daar 'n vrou of "sy" aangetref. Die digter distansieer haarself van die belydende ek en hiermee aktiveer sy ook Eybers se gedagte van "die vrou wat stil geword het". Tog word die stilte op verskillende maniere opgehef of opgeskort. Gedigte aktiveer magswanbalanse in ons samelewing en die beeld- of ekfrastiese gedig "Die jag" wat in gesprek tree met Maureen Quin se beeldreeks. Die afdrukke van die beelde maak van hierdie gedigte 'n opwindende gesprek.
Die digter neem ook reis in oënskou, maar duidelik het die reis hier 'n sterk metafsiese inslag:
Om lig te reis
Van ’n reis het sy telkens ’n klip saamgebring,
van die kus van Amerika of van Vesuvius: In ’n klip
sit onthou van gans alles vooraf, maar ook
die gang van haar voete gister en nou oor die aarde.
Tussendeur die bitter klippe, mensgemaak, stapels
rampe, galverhale, te veel om te onthou, aanhoudend
opgedis. En sy begryp sy moenie meer gewig
versamel nie. Sy gooi die klippe uit en kies vir lug.
Dan word haar oë wind, en sy word lig.
Haar nek rank op, haar hande word slap blare.
Sy drink van die son en sluk aan die gloed:
al haar nuwe leegtes word warm en vol.
Soos vergete bloekoms langs ’n vergeleë pad
bondels sonlig stiekem in hulle arms rondrol.
In die gedig "Die pornografie van oordaad" (54) word skerp kommentaar gelewer op die politieke en sosiale geweld in ons land, die verloedering van standaarde en die soeke na dít wat steeds waarde het:
Uiteindelik wens ek vir my en my huis
dat ons spoelklippe sal pak
langs mekaar tot ’n kring, uit die aarde self, hier
en vir hier, tot ’n gebedestring (...)
Daar word eweneens gekyk na die verhouding met taal - soos in "Leidse dagboek", 16 - met sy toespelings op Eybers en Van Wyk Louw:
Nog in die vreemde winter vasgevang
kon hulle in die vroeë lente nie
soos die knoppe swel en pols nie.
Daar was al bloeisels, maar die nagelate
koue het nog diep gevloei soos somber
gragte in ’n Nederlandse stad.
Daar sou nog swart ryp kom
en wind, wit stof en rooi
in storms uit die weste.
Die ou bekende koestering,
die saamsmelt in deurgloeide somers,
sou nog tyd verg. En smeking. En wag.
Daar is eweneens gedigte oor die landskap wat sowel 'n binne- as buitereis aktiveer.
Vandag se weemoed gaan oor ou geboue
wat van geweld getuig en kon weerstaan.
Oor die luglyn van ’n stad soos Budapest
wat van ’n té lang herkoms bly vertel.
Oor skilderye en klein beeldjies
in galerye en kasteeltjies
wat wonderbaarlik! – wonderbaarlik
ongeskonde deur die eeue kom.
Ontroer oor klip en stene
wat kon uithou onder menslike gewig,
hang ek vandag – een dag
‘n duisend jaar, ’n duisend jaar een dag –
in die breukdeel van die oomblik
vóór die steengelaat van tyd
weer óópkraak en breek
in nog 'n gilgesig.
Hierdie afdeling staan in "Stadgesigte" (23) word die betekenis van stede beskryf: stede in verskillende vorme wat deur geweld en hongersnood bedreig word, maar dan 'n stad soos Budapest wat nietemin "ongeskonde deur die eeue kom". Hierdie vers - geskryf in weemoed - aktiveer iets van die digterlike aanslag: die leser bespeur 'n melancholiese aanslag van mens wat bewus bly van die geweld in verskillende vorme wat die menslike bestaan bedreig.
"In die streke van die wind" (74) word Elize Botha, die literator, se invloed op die digter se lewe gekarteer. 'n Vriendskap oor boeke en 'n wedersydse begrip word helder verwoord:
In die streke van die wind
Ons sewentig of tagtig is bloot ’n fragment,
’n partikeltjie tyd en ’n spikkeltjie plek
in ’n omvang wat ons nooit kan ken nie.
“Ek dink so baie oor die wind,”
sê jy dikwels in die laaste gesprekke,
soos altyd oor idees, oor stories en oor boeke.
Oor die uiteindelike hiërargieë en die groot
patrone. Nogtans het ons net vermoedens;
die oorkoepelende ordeninge bly onbegryplik.
“Dit is belangrik om wind te verstaan,
te probeer verstaan. Waar lug is, is wind.
Waar lug roer, roer wind.”
Ons praat oor dit wat agter woorde lê,
oor die belang van vaagheid, oor die ryklike
dink wat glip en gly, syig soos asem.
In ’n vriendskap sonder eise, onafhanklik
én verbonde kón ons praat selfs oor onsienlike wind:
ons was mekaar hartgrondig goed gesind.
As ons ’n sentrum of ’n enkelheid
nie kan bedink, omvat of voorstel nie,
is daar onteenseglik nog die oral en die alles:
Deurentyd in voel en weet is daar invulling
en aanwesigheid, soos lug, soos wind
vly iets voortdurend teen ons aan.
Die metgesel, konkreet en wit en asemloos
– “human kind cannot bear very much reality” −
hou jy weg, van hom weerhou jy die bewussyn.
Lewe en begeerte is beweging en net dit wat leef,
kan sterf − “the bitter apple, and the bite in the apple” −
en waar jy was, sal lug en wind en oopte wees.
Nogtans, nogtans, nogtans:
Die groot duif tref die motor voluit, slaan gat
oor kop, sy vlerke uitgesprei en spat dan op,
sy vere verstrooi in die vlugstroom agter die kar.
Op die voorruit lê sy vorm, onderstebo
in fyn poeier geëts, ’n geboë hoof
en vlerke wat afwaarts bly duik.
Wat asem was, kan ook lug wees.
As jy lug is, kan jy ook wind wees:
stormwind, dwarrelwind, aandwind.
Daar is drie dinge wat ek nie kan verduur nie,
nee, vier wat ek met ontroering onthou,
jou stem, jou oë, jou stem en jy,
met wie ek steeds in gesprek wil tree.
Hierdie gesprek word tans na 'n ander dimensie verplaas: die digter is besig met 'n biografie oor die mens se "lewe in woorde". Ook Elize Botha se altstem word deur hierdie gedig opgeroep en so word die stilte nogmaals opgeskort ...
In 'n aangrypende lykdig oor die vader ("Vierluik") wat indertyd baie kommentare op Versindaba ontlok het, word die ewewig-dimensie aan bod gebring. Om die vader se doodsworsteling te begryp, word die verhouding met die brose moeder ook aangespreek:
In ’n stewige ou gebou
- die kamer liggroen
onder ’n hoë plafon
en almal om sy bed –
het hy gesterf.
Dit was ’n grootse worsteling
asof die dood iets was
wat hy moes verwerf.
Aanvanklik net ’n kleinerige aar:
nogtans genoeg om haar
half agter te laat.
Sonder een arm en een been
het sy bladsye halfvol geskryf: ’n lewe net van die middel af éénkant toe.
Eers toe die groot aar bars
was sy weer volledig
in haarself verenig.
Op die oomblik van sy val
was hy alleen:
sy brein onmiddellik
’n donker sampioen.
Drie dae lank gelê
met ’n al hoe gladder gesig
soos foto’s uit sy jeug.
Toe was dit of die wind
’n deur sag toegestoot het;
ferm en finaal,
en ons allenig daar.
Sy is nou al wat ons nog ma kan noem.
Tussen geliefdes sit sy al hoe stiller
asof sy reeds weet van vertrek.
Die dae raak toenemend ligloos
oor die borduurwerk en die porselein;
en sy wat al hoe meer deurskyn.
Wat 'n mens veral bybly van hierdie derde bundel is die delikate aanslag van die beste verse, gedigte wat in hul ewewig tref.
By 'n verdere lees van hierdie bundel, tref die verskillende wyses waarop stilte na vore kom. Is stilte, wonder hierdie leser, 'n eg-vroulike tema? 'n Mens dink hier onder andere aan Sylvia Plath se beroemde reël uit the "Munich Mannequins":
Hierdie kwessie van stilte vind ons by Elisabeth Eybers, Petra Müller en Miriam van hee, om drie vrouedigters uit te sonder.
Die digkuns gee aan die vrou 'n stem en verlos haar van die fallokratiese orde waar haar tong dikwels uitgesny word of waar sy gewoon nie 'n stem het nie.
"In die leegtes setel verweer" (9) konstateer Du Plooy en hierdie bundel gee stem aan die dwingende stiltes van vrouwees. Hier is dan dikwels 'n misterie rondom die ervaring van die gedig se ontstaan. Die hele bundel lewer verslag van hierdie balans.
Dog daar is soms ook woede, 'n skreeu teen die ontkenning die negering van die vrou se posisie, soos verbeeld in "Vervreemding" (12).
Die verwysings na die Koragiete uit die Bybel gee 'n besonder komplekse toespeling op die rol van die vrou. Vrouwees word geassosieer met stilte in hierdie bundel en die manlike orde met oorlog (en dus skreeu) soos uitgewerk in "Die jag" (35).
In die digter se woorde:
Ons is die tyd,
die wonde van die ewigheid.
Ten slotte op bladsy 69:
Tussen elke vier mure
is haar rol vooraf bepaal.
Selfs tussen allernaastes
is die sitkamer – beskaafde
jas – ’n hoflike vertrek.
In die eetkamer is sy
by die tafel gasvrou en ma
wat – met die nodige weerstand –
opskep en aanbied, opreg
na elkeen se welstand vra.
Die woonkamer en kombuis
is elkeen ’n gesellige plek,
van – gewraakte voorskoot –
vrolik bak en brou, die nes
van omkrap, koerantlees
en les bes, van tee en beskuit.
Gangaf die kinders se kamers
vir help en gesels, raas – kners –
en preek. Hier maak sy ook elke
aand elke rug liefdevol toe.
Dan is daar die kamer van boeke,
diggepak, opgestapel; veelhanteerde
en altyd nuwe vergesigte uit rakke
vol poorte na nuwe domeine.
Maar in die groot slaapkamer stroop
sy af, al die maskers, vertolkings,
lae en lae klere en gewade.
Daar bly sý oor, in haar eie vel
voor haar geliefde bloot en broos
voor haar – absolute – self.
Sy staan voor die venster. Binne die ruit
bly worstel ’n klein vaal mot wanhopig
gevang in die kantgordyn. Sy duik
deur die glas na ’n streek sonder lyne.
Saam met bont vlinders wil sy
roekeloos stoei tussen rose:
op ’n teug wind, in ’n flits son
uiteindelik lustig omkom.
(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunnning van Fine Music Radio.)
Die stilte opgeskort,
Heilna du Plooy,
Karina M. Szczurek - Invisible others. Protea, 2014. ISBN 978 1 4853 0017 5.
Op die voorblad word hierdie roman begelei met die woorde: "Don't we all carry scars which remain invisible to others?" Hierdie roman ondersoek die impak van die Ander in die gedaante van die liefde en skryfwerk op die menslike bestaan. Die storie speel af in Parys, die primordiale stad van Lig, maar ook die stad van romantiese liefde, begoëling - besonder goed opgesom in die rolprent Paris, je t'aime, waarin verskillende filmmakers in klein vinjette die stad interpreteer vir die kyker. Op die binneflap word die roman onder meer aangeprys deur Emma van der Vliet, wat self 'n roman oor hierdie stad geskryf het.
Die roman sit vol netwerke: die skrywer is immers die eggenote van die skrywer André P. Brink, wat self hierdie stad in sowel fiksie ('n mens dink aan Die ambassadeur) as reisverhale onder die loep geneem het.
Die vrou aan die woord is intelligent, 'n skrywer op vlug, en die roman is self-bewus. Daar is verwysings na die gewete van skrywers - soos verwoord deur J.M. Coetzee en Nadine Gordimer - en die ingeboude eensaamheid of isolasie, wat die skryproses inhou.
In dié roman word Triangle, 'n roman deur die skrywende karakter, Cara, 'n vooruitwysing na haar liefdesverhouding wat in 'n werklike tragedie eindig. Cara se roman het tot gevolg dat haar minnaar, die kunstenaar Lucas Stutterheim, se vrou selfdood pleeg.
Ongenuanseerde reaksies het tot gevolg dat sy die skuld dra vir die vrou se dood en dit lei dan tot haar ballingskap in Parys, waar sy 'n Poolse navorser, Konrad ontmoet en weer herontmoet met Lucas, die kunstenaar.
Driehoeksverhoudings (triangles) is 'n belangrike kode in hierdie roman: die rol van die skrywer, teks, leser word geproblematiseer: ons kom immers as lesers ook met ons verwondings na 'n teks wat deur 'n teks oopgemaak word. Hierdie roman lewer kommentaar op liefdesverhoudings as 'n tekstuele ervaring: Žižek wat aan die begin van The pervert's guide to the cinema beweer dat begeerte iets is wat ons uit films leer ...
Konrad is 'n rustige geliefde, terwyl Lucas 'n meer aggressiewe kunstenaar is - en sy dra immers die letsels van die verhouding met hom. In hoofstuk sewentien masturbeer Cara ook voor 'n skildery van die kunstenaar, 'n portret van háár. Sy bely dit dan ook aan die kunstenaar wat dit as 'n enorme kompliment ervaar (125).
Hierdie kunswerk het sy egter verwoes toe sy gehoor het van Dagmar se selfdood, tot stomme verbasing van die kunstenaar. Hierdie is 'n belangrike vinjet vir die begryp van Cara se ervaring van intimiteit én kuns. Sy het ook swanger geraak, maar Lucas was onbewus hiervan. Sy het net 'n sonarfoto om dit te bewys.
Die roman beweeg tussen hede en verlede en die verhouding met die twee mans word afwisselend vertel. Die outeur gebruik onder andere Louis Malle se skitterende rolprent Damage (1992) as 'n interteks om die destruksie van die liefde weer te gee. Verwonde of beskadigde mense is gevaarlik - is die refrein van die film - want hulle oorleef ten spyte van die destruksie wat hulle saai. Jeremy Irons (die kabinetminister, Stephen Fleming) se lewe word verwoes deur die verleidster, Juliette Binoche (Anna) en die tragiese gevolge van hul verhouding is sy seun se dood. Soos in die roman is daar eweneens 'n media-reaksie wat striem en oordeel.
Soms lewer die implisiete outeur te veel kommentaar soos o.a. oor die tyd wat slawe in Suid-Afrika vrygelaat is of oor die figuur Mickiewicz. Ons lees ook oor wat die begrip Franschhoek beteken, usw. Dit het waarskynlik te make met die teikenleser, te wete 'n internasionale leser wat nie so bekend is met die verwysings. 'n Addendum of voetnoot sou waarskynlik 'n beter oplossing gewees het vir die soms steurende tersydes wat die verhaalgang belemmer het vir hierdie leser.
Die roman is sowel moderne liefdesverhaal as 'n analise van die impak van kuns en letterkunde op ons lewens. Beslis onthoubaar is die man wat 'n boekwinkel besoek en telkens wil kyk of vertalings korrek is en dan beweer dit is nie. Wat is sy funksie? Wat probeer hy oordra? Probeer hy sy vrou as vertaler eer? Binne die roman signifieer dit iets van die onvertaalbaarheid van ons binnespraak.
Op 'n besondere wyse word vroulike intimiteit en seksualiteit beskryf teen die fallokratiese gesag soos Hélène Cixous dit noem. Die vroue gee die leiding in die tango-toneel.
Jammer genoeg is daar sekere geykte uitdrukkings (soos "hungry lips") of te soet beskrywings van sekstonele. Maar soos Konrad dink op bladsy 203 oor Freud, wil hierdie roman ook diep insink.
Die roman is 'n metateks en die leser besef teen die slot hoe beleefde en vertelde passasies inmekaar speel: die teks eindig in Berlyn.
Nadine Gordimer © Dedica Festival
In 2003 het ek Nadine Gordimer se bundel kortverhale Loot (2003) geresenseer. Vir my is daar 'n paar belangrike punte oor hierdie skrywer se werk te make.
Sy gebruik die politieke "backdrop" van Suid-Afrika - soos in The conservationist en July's people - om die impak van die politieke onregverdigheid op mense se lewenskeuses te maak. Gordimer is in die verlede gestriem oor haar steoretipiese uitbeelding van byvoorbeeld Afrikaanse mense - vergetend dat sy hierdie sieninge in die mond van 'n karakter lê om 'n sekere boodskap oor te dra. Sy het immers by geleentheid vertel van die invloed wat Uys Krige op haar gehad het.
Sy is ook die verwyt gemaak dat sy té "lokaal" skryf, maar die bundel Loot bewys die teendeel. In 'n verhaal "Karma" word die impak van dade ondersoek en die betekenis van karma diepgrondig ondersoek.
Sy was ook 'n uigesproke ateïs, maar soos Julia Kristeva, wat die vorige pous van raad bedien het, het dit nie haar sosiale betrokkenheid verminder nie. Inteendeel. Sy het haar dikwels uitgespreek teen sensuur, teen die apartheidsbeleid, teen geweld en teen die Israel-Palestynse konflik.
Sy was ook in 'n onverkwiklike relletjie betrokke met die biograaf Ronald Suresh Roberts oor sy biografie No cold kitchen (2006) oor sekere interpretasies van haar lewe waarmee sy nie vrede had nie. Onder andere het hy haar as wit en bevoorreg voorgestel en intimiteite uitgelap. Hy het onder meer beweer dat 'n artikel oor haar lewe wat in 1954 in die New Yorker verskyn het nie volledig waar was nie. Kennelik het hy die gefiksionaliseerde aspek van die herinneringstog misgekyk.
In 2006 is sy in haar huis aangeval en haar trouring is gesteel deur die inbrekers.
Ek het haar eenkeer ontmoet en besonder elegant en literêr ingelig gevind. Sy was intiem bevriend met die New Yorkse intellektueel en skrywer, Susan Sontag en het haar roman The volcano lover (1992) geloof as briljant.
Sy het indertyd die korrespondensie tussen haar en Sontag oor skryfwerk en die verlies van ‘n geliefde gepubliseer in ‘n Sondagkoerant.
Sy was 'n Nobelpryswenner (1991). Die gehoor het by die geleentheid - twee jaar terug - haar kritiek op JM Coetzee se Disgrace as ongehoord beskou.
Sy het egter belangrike punte gemaak oor hoé ons hier te lande kritiek behoort te lewer en die rol van die verantwoordelike skrywer het sy met erns bejeën.
Nelson Mandela ontvang die Amnesty International Ambassador of Conscience toekenning van Nobelpryswenner Nadine Gordimer in 2006. © Jon Hrusa
Nadine Gordimer ontvang die Golden Plate toekenning van Aartsbiskop Desmond Tutu
Sarah Lotz - The Three. Hodder & Stoughton / Jonathan Ball, 2014. ISBN 978 1 444 77037 7.
Dit gebeur nie sommer aldag dat Stephen King ‘n mens se boek aanprys nie. Van The Three, deur Sarah Lotz, skryf hy dat hy die boek “entertaining” gevind het en dat ‘n mens sal sukkel om dit neer te sit. Hierdie leser is ‘n Stephen King-bewonderaar. Dink maar ook net hoe sy romans al verfilm is – Misery (1990) en The shining (1980), om twee uit te sonder. Met The shining was hy natuurlik in die hande van die briljante Stanley Kubrick.
Sarah Lotz se The three werk met die gegewe van die “unheimliche”. Ons het onlangs beleef hoe ‘n Maleisiese vliegtuig verdwyn het. 9/11 is steeds vars in die geheue. In hierdie roman word vier vliegtuigongelukke, wat terselfdertyd plaasvind, ondersoek. Is dit ‘n teken van die apokalips? ‘n Religieuse fanatikus meen dit is die geval en juis omdat daar driekeer ‘n kind gevind word as die oorlewende, word die vermoede bevestig dat dit dalk die geval mag wees. Kyk maar net televisie en daar is steeds programme wat nuwe teorieë aanbied oor die noodlottige dag van 9/11. JFK en Lady Di word steeds onder samesweringsvergrootglase geplaas deur die media.
Ondertussen slaan die pers toe op die drie oorlewende kinders wat gedwing word om skuiling te soek in hierdie roman.
Die roman begin met die beskrywing van 'n vlug wat gaan neerstort. Ons beleef alles vanuit Pam se perspektief. Hierna begin Black Thursday: - From Crash to Conspiracy (Inside the phenomenon of The Three) saamgestel deur Elspeth Martins, uitgegee deur James & White Publishers waarin verskillende ooggetuie verslae vir die leser weergegee word. Die eerste gedeelte heet Crash met onder andere 'n vertelling van Yomijuri Miyajima, 'n geoloog en selfdood-begeleier, en die berugte selfmoordwoud Aokigahara. In hierdie afdeling word die bo-natuurlike element van die roman gevestig met die verwysing na jaloerse geeste wat die lewendes (en oorlewendes) hul lewens beny.
Mense vertrek na hierdie woud - met selfdood-handleidings - om aan alles 'n einde te maak. Hierteenoor word 'n vertelling in Khayelitsha weer vanuit ‘n ander perspektief weergegee. Die leser beleef rasse-ongelykheid en kan die spanninge van 'n gemeenskap sien. En hoe die pers gewetenloos toeslaan.
Die Boek Openbaring is 'n belangrike leidraad vir die begryp van die roman, nes mense se obsessies met samesweringsteorieë. Die impak van internet-gesprekke word deel van die verhaallyn.
Ons word binne die ervaringswêreld van Pam geplaas en haar angs rondom ‘n naderende vliegramp. Sy gaan haar dogter in Japan besoek. Op dieselfde dag, 12 Januarie 2012, stort vier verskillende vliegtuie neer: in Suid-Afrika, Japan, Florida en in die see. Drie kinders oorleef en hulle word dan getipeer as “The three” – hierdie gegewe herinner aan Bernardo Bertolucci se film, The little Buddha (1993) en verskillende kinders wat inkarnasies is van die Boeddha-figuur. Rondom die boodskap wat Pamela gelaat het op haar selfoon, word daar interpretasies gemaak van die ramp “Black Thursday”. Is hierdie kinders inderdaad dalk vooruitwysings van die apokalips? Sou ‘n mens die rol van die verskillende perde uit Openbaring aan hulle kan toedig?
The three kan tipeer word as wetenskapfiksie, spanningsverhaal, apokaliptiese verhaal - en 'n slim roman-binne-'n-roman. Die “outeur” is Elspeth Martins wat uiteindelik kommentaar lewer in die slot in ‘n wêreld waarin verskillende denkrigtings tegelykertyd bestaan en niemand meer kan aanspraak maak op die Waarheid nie. Juis die gekose vertelstrategie, naamlik ‘n non-fiksionele teks getiteld Black Thursday: Crash en dan afwisselend Conspiracy en Survivors. Ten slotte: Endgames. Hierdie hoofstukafdelings dui op wisselende perspektiewe wat die soeke na waarheid deurentyd ondermyn en bevraagteken.
Navorsers in vertelstrategieë sal ook oplet hoe sy die spel tussen fiksie en werklikheid volhou. Ons kry ‘n nawoord tot die eerste edisie te lese (413) en ‘n ontknoping van die gegewe. Is dit toevallig dat die selfdood-mentor ook vir Hiro gered het tydens die vliegramp?
Die invloed van avatare op menslike identiteit word eweneens in hierdie roman ondersoek. Daar is blyke van deeglike kennis van o.a. die Joodse - en Xhosa-kulture.
Vir my is die sterkte gedeelte die ervaring van Pam en haar spanning rondom haar naderende dood, die indrukke van Yomijuri Miyajima, die sogenaamde selfdood-mentor in Japan se Aokigahara-woud en die gesprekke tussen Ryo en Chiyoko. Uit die nawoord is dit duidelik dat hier geweldig baie navorsing gedoen is en sy bedank ook (o.a.) vir Lauren Beukes as leser en haar “porn elf”, Paige Nick, redakteur Helen Moffett. Met laasgenoemde twee skryf sy A girl walks into a bar, wat opslae maak oor die uitdagende gender-kwessies wat dit aanspreek.
Liefhebbers van scifi sal die kil afstandelikheid, selfs sinisme van die vertellende instansie raaklees. En scifi geskryf deur vroue, soos Ursula K. le Guin, bring altyd genderperspektiewe te berde.
Die roman is vlot geskryf en veral jong lesers sal hierdie populêre, dog goedgeskrewe roman baie geniet. En ‘n mens sou beslis ‘n film kon maak van hierdie boeiende gegewe!
1988 verskyn daar 'n digbundel van Betsie van Niekerk wat Ronkedoor het. Dit is indertyd deur Tafelberg uitgewers
gepubliseer. So is die bundel indertyd bemark:
Besonderse digdebuut geïnspireer deur Afrika. Die ronkedoor is die groot
olifant - ’n stem uit die hart van Afrika waar die digteres se pa, ’n
dierkundige, jare lank navorsing oor die tsetsevlieg gedoen het voor hy in 1982
aan malaria dood is.
bloginskrywing op Mooie woorden word “ronkedoor” as volg gedefinieer:
ronkedoor is een op zichzelf levende, uit de kudde verstoten olifant.
woord komt van het Portugese woord roncador
wat druktemaker betekent.
man of vrouw ronkedoor noemen lijkt me een mooi alternatief voor het woord
eenzaat en/of verstoteling.
ieder geval een mooi ronkend woord.
hierdie gegewe van die "verstote olifant" maak Johann de Lange 'n
gedig oor eensaamheid en isolasie, maar terselfdertyd word dit 'n ars poetica.
'n Mens hoor ook Elisabeth Eybers se beroemde gedig hier saampraat en Antjie
Krog se antwoord op "Digteres as huisvrou" wat heet "weer
Eybers-vers is as volg vertaal, wat eweneens 'n interessante gesprek open:
Elisabeth Eybers Always
a broom leaned against a wall,
never on time, if they come at all.
without dates through which she moves
and stubborn, slightly confused.
hung dejectedly over a chair,
that come from who-knows-where.
letters unanswered, piled together,
and pills stuffed deep in a drawer.
to be part of your heart’s great whole
devoted to the limits of her own small skull.
orderly biped, take heed,
her alone—let her read.
ordende teëvoeter word nou "orderly biped"...
Altyd 'n Mr Delivery-boks teen die muur, nooit 'n optelslet op die onvanpaste uur. Agenda/memoranda-dae waardeer sy gatvol, moerig van vergadering na vergadering tol. Wasgoed wat deur haar Bosch-masjien swaai, sewe stelle klere plus gymbroeke aan die draai. Eksamenskrifte, e-posse, verslae op haar lessenaar ('n Toring van Babel), neffens kritieke wat stof vergaar. Tussendeur skryf sy gedigte stiekem wyl sy verwoed werk, haastig beweeg van spertyd tot dit wat haar binneste versterk. O muses, wees haar genadig: laat haar maar parodies dig! (Joan Hambidge, “Digteres as huisvrou”. Litnet. Besoek 5 Junie 2014)
gedig van De Lange gee ars poëties lewe aan die vergete Van Niekerk wat na haar
debuut "verdwyn" het en aktiveer met hierdie distigon ook Eybers,
Krog en al die ander nakomelinge. Dit is 'n besonder slim gedig waarin die
digter sy leefruimte-as-verstoteling tot gedig verhef. Jacques Lacan se
"aleteia" of "unveiling" vind hier plaas met die spel
tussen orde en chaos. Die chaotiese bestaan word deeglik beskryf in die eerste
en tweede strofes:
ons ook J.C. Bloem se uitspraak oor poësie en jenever? En soekend na die
korrekte aanhaling kom ek af op 'n lesing van Jacques van der Elst oor N.P. van
Wyk Louw wat hierdie twee gedigte aanhaal:
Twee gediggies in
die manuskripboek van Klipwerk (Die Burger,
7 Junie 1986) spreek van hierdie verlange in Nederland. Die een is getitel
"Stillewe" en lui so:
Hy lê daar op
die kasrak die geel lemoen
En in "Ná ek
die koerant gelees het" skryf hy:
Die glas is
deurskyn in my hand
der Elst se lesing (200- NP van Wyk Louw-lesing) sien ek toevallig op die
internet en heet "N.P. van Wyk Louw en sy Nederlandse bande". Hierdie
lesing handel oor invloede in die letterkunde! (Jacques van der Elst. 2000. "N.P.van Wyk Louw en sy Nederlandse Bande", N.P. van Wyk Louw-gedenklesing. Universiteit van Johannesburg. Besoek 5 Junie 2014)
offerrook dui op die braaivleisvure, maar dalk ook op ander offers of
opofferinge wat gemaak moet word wanneer 'n mens nie alleen is nie, maar jou
lewe met ander deel?
wending van die vers lui soos volg:
Die digter as ronkedoor,
Danie Marais - Solank verlange die sweep swaai (2014)
Danie Marais: Solank
verlange die sweep swaai. Tafelberg, 2014. ISBN 978 0 624 06842 6 Resensent: Joan
Danie Marais debuteer in 2006 met die bundel In die buitenste ruimte. Hierna volg Al is die maan 'n misverstand (2009).
Sopas verskyn sy derde bundel: Solank
verlange die sweep swaai. Die
bandontwerp van Anton Kannemeyer is treffend en dit dui reeds 'n
krities-satiriese aanslag aan. Transgressie en die oopmaak van taboe-onderwerpe
is bekend aan Kannemeyer se strippe-kuns.
Hierdie digter se verse kan aan drie belangrike
eienskappe herken word: die sogenaamde praatvers (parlando), die sterk
outobiografiese element en 'n besinning oor die digkuns se aard en plek in 'n
Die sterk praatelement of voordragverse spreek veral
jong lesers aan. Die digter is ook rubriekskrywer, onder andere oor moderne
musiek, en vele van sy verse tree in gesprek met figure soos Bruce Springsteen,
by implikasie met Leonard Cohen – wat sy loopbaan as digter begin het – en
Johnny Cash, om enkele name uit te sonder. Daar is 'n gedig vir Emmylou Harris
("Fok jou, Emmylou Harris", 87) en woede (en depressie) is
onderliggend aan vele van die verse. In 'n gedig aan sy kind is Bruce
Springsteen die gespreksgenoot: "Bloedneus praat met Bruce Springsteen
praat met my dogter" (83).
Soos Hunter Kennedy van Fokofpolisiekar se verse, daag
hierdie gedigte die grense uit van die konvensionele gedig en liriek. Die
invloed van Charles Bukowski is aanwesig nes die gesprek met 'n ander verlore
romantikus, Raymond Carver. 'n Mens sou
ook die invloed van Tony Hoagland kon naspeur.
In "Wit mens se sad" , 70 - begelei met 'n
motto uit Ronelda Kamfer - kom hy in opstand teen sy wit, bevoorregte jeug en
die geweld wat daarin opgesluit is. Die sterk outobiografiese element - wat
reeds van sy debuut af aanwesig is - word weer aan bod gebring met verse oor 'n
pynlike egskeiding, die belewenis van vaderskap, liefdesverrraad, die siekte
van 'n ouer, die selfdood van 'n neef en ander familiesages. Daar is verse wat
'n mens as ars poëties kan tipeer, soos "Die dronkverdrietige hofnar dreig
melodramaties om die tuig neer te lê" (91), "Nie 'n vrye vers
nie" (47), "1 2 3 blok myself!" (34), "Digter, basterwit" (24), "Wat swak
gedigte weet" (16) met 'n aanhaling uit Auden wat moet lees:
Die sjarme van hierdie bundel is geleë in die
gemaklike, loslit-aanslag. Alles word letterlik gedig. Maar dit is dan ook die
gevaar van die praatvers as sub-genre: die gedig is dikwels (vir my smaak) te
lank en kan op enige plek afgesluit word. Maar dis nie hoe hierdie verse
beoordeel wil word nie: dit wil as ongebreidelde vers aangebied word. Vele
gedigte neem sterk standpunt in téén die konvensionele digkuns en die digkuns
as 'n elitistiese bedryf. In "Die dronkverdrietige hofnar dreig melodramaties
om die tuig neer te lê" (91) tree hy sy tydgenote aan, maar draai die mes
ook ten slotte in op homself:
'n versukkelde weergawe van Rome vol franchises
Daar word verwys na 'n "on-gedig" (86) en
Neruda se liefdesgedigte bring kennelik nie meer vreugde nie: "Vergeet
Neruda" (80). In "Nie 'n vrye vers nie" (47) word die woede
verwoord wat afloop in sy ontnugterde slot:
'n laeklas soort van sonnet met
'n voorspelbaar verpletterende slotkoeplet.
Die sterk outobiografiese aanslag maak van die leser
voyeur in die intieme arena van die liefde, afgelope verhouding, familiedramas
en 'n nuwe liefde. Die gebruik van boksmetafore dui op 'n spreker wat hom
oorrompel voel in die "ondermaanse ellende" (90).
III Uiteindelik sal die leser ook hierdie bundel aan die
volgende digterlike uitspraak meet:
want dis 'n moorddadig geykte uitdrukking
agter die stuur van dié twaalfton-cliché. (17)
'n Handvol verse is werklik uitstekend: daar waar die
(outydse) vorm en inhoud een word ...
In die "literêre bestaansboerderytjie" is die
korter verse onthoubaar in hul "less is more"-aanslag, soos
byvoorbeeld "Zombie" (68) en "Nuwe oë" (15). Hierdie bundel verwoord ook die gevoel van 'n jonger
generasie: hul sinisme, uitsigloosheid, gevoelens oor politieke
onregverdigheid. Gelukkig is die digkuns 'n plek waar die digter hom kan
uitwoed oor al die ongeregtighede en persoonlike ellendes wat hom getref het:
kop in een mus met die digkuns die hart
se rooi gemors