Johan Anthoniszoon (Jan) Van Riebeeck – Die Brandwag
Posted on April 17, 2021 May 11, 2021 .by Piet Retief.
Gebore : April 21, 1619
Sterf : January 18, 1677
Johan Anthoniszoon (Jan) van Riebeeck was die stigter van die eerste kolonie in Suid-Afrika in opdrag van die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie (VOC). Sy stigting by die Kaap die Goeie Hoop het later gegroei tot die Kaapkolonie wat ons vandag ken, die Unie van Suid-Afrika en uiteindelik die Republiek van Suid-Afrika.
Jan Van Riebeeck is op 21 April 1619 gebore as Johan Anthoniszoon Van Riebeeck in Culemborg Nederland gebore. Sy ouers was Anthony Jansz Van Riebeeck en Elisabeth Govertsdr Van Gaesbeeck. Van Riebeeck se vader was 'n chirurg.
Hy het grootgeword in Schiedam, waar hy trou op 28 Maart 1649 met Maria de la Quellerie, wat van Franse Hugenoot afkoms was. Hy was 30 jaar oud tydens die huwelik en sy was 19. Die egpaar het agt seuns gehad, waarvan een, Abraham van Riebeeck, 'n goewerneur-generaal van Nederlands-Indië geword het.
Van Riebeeck vul al vanaf 1639 'n aantal poste by die VOC. Hy het eerste vertoef in Batavia as doktersassistent nadat hy die vaardigheid by sy vader geleer het. Na die pos het hy ook Japan besoek. Sy belangrikste pos was as hoof van die handelspos in Tonkin, Viëtnam vanaf 1645. Hy word teruggeroep na Nederland nadat dit aan die lig kom dat hy skuldig was aan privaathandel.
Eerste Besoek aan Suid-Afrika
Tydens sy vaart terug, stop sy skeep "De Coninck van Polen" in 'n area wat vandag bekend staan as Tafelbaai. Die skip was deel van die retoervloot onder vlootvoog Wollebrand Geleynsz de Jong wat van 8 Maart tot 3 April aldaar vertoef het om die bemanning van die Nieuwe Haerlem af te haal.
Tydens die besoek, het Van Riebeeck besef dat die gebied vars produkte aan verbygaande skepe kon voorsien. Van Riebeeck het geweet dat wyn, veral jong rooiwyn, wat soms op skepe vervoer word, skeurbuik kan voorkom. Die Kaap van Goeie Hoop is 'n goeie streek vir wyn. Sy waarnemings was nie uniek nie. Verskeie offisiere van die skeepsraad het aanbeveel dat die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie 'n wegstasie sou oprig vir die moeilike reis van Europa na die Oos-Indië om skepe toe te laat om vars water en vars voedsel aan te neem, asook om die siekes af te laai en om skepe te herstel. Sterftesyfers weens skeurbuik was soms so hoog as 40 persent van die bemanning op lang vaarte. Die oorsake en genesing van skeurbuik sou vir 'n volgende' honderd jaar nie goed begryp word nie. Dit was bekend in die middel van die sewentiende eeu dat skeurbuiklyers gewoonlik vinnig op land herstel het.
Opdrag van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie
Nadat die Britte besluit het om nie 'n kolonie aan die Kaap die Goeie Hoop te vestig nie, het die Nederlanders die strategiese en ekonomiese belang van die Kaap besef.
Na hul terugkeer na Holland het 'n deel van die skipbreukelinge van die Nieuwe Haerlem, die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie probeer oorreed om 'n handelsentrum aan die Kaap te open. In 1652 stig die VOC 'n Nederlandse ekspedisie van 90 Calvinistiese setlaars onder bevel van Jan Van Riebeeck om die eerste permanente nedersetting naby die Kaap die Goeie Hoop te stig.
Van Riebeeck is opdrag gegee om 'n sterk basis te vestig om die skepe van die maatskappy vars kruideniersware, hoofsaaklik vleis en groente, van die lang reis van Europa na Asië te voorsien. Die VOC wou geen verowering of administrasie van 'n gebied in suidelike Afrika hê nie. Hulle belang was om die verskaffing van lewensnoodsaaklike voorrade aan hul skeepsvlote op pad van en na Nederlands-Indië te verseker. Van Riebeeck se spesifieke opdragte was nie om die Kaap te koloniseer nie, maar om 'n fort te bou, 'n vlagpaal op te rig vir sein aan verbygaande skepe en om loodsbote te bou om verbygaande skepe veilig in die baai te begelei.
In 1651 word hy uitgestuur om 'n verversingstasie in te rig by die Kaap die Goeie Hoop aan die suidpunt van Afrika. Op 24 Desember 1651 het Van Riebeeck met sy vlagskip, die Drommedaris, en nog twee ander skepe, die Reiger en die Goede Hoop, uit die hawe van Texel vertrek. Hy is vergesel deur 82 mans en 8 vroue, waaronder ook sy vrou Maria wat hy twee jaar tevore mee getrou het.
Sy kommissie het vyf skepe ingesluit. Die skepe Walvisch en die Oliphant het laat aangekom nadat hulle 130 begrafnisse ter die see gehad het. Aan boord van die Dromedaris het Van Riebeeck vergaderings met sy amptenare gehou – notules van die vergaderings van die Raad van Beleid, gedateer vanaf Desember 1651, is noukeurig geargiveer. Die vergaderingnotule, gedateer Desember 1651, is na bewering die begin van geskrewe openbare verslae in Suid-Afrika, aangesien die inheemse bevolking geen geskrewe kultuur gehad het nie.
Land is op 5 April 1652 gesien vir die eerste keer en die skepe het die volgende dag die land bereik. Op Saterdag 6 April 1652 land Van Riebeeck in Tafelbaai, plant die vlag van die VOC en kies die plek waar die Fort de Goede Hoop opgerig moet word, die eerste Nederlandse nedersetting aan die Kaap. Hy land met drie skepe Drommedaris, Reijger en Goede Hoop in die toekomstige Kaapstad na 'n vaart van drie maande, en kampeer naby die waterrand onder Tafelberg en vestig die terrein as 'n verversingstasie vir die VOC-handelsroete tussen die Nederland en die Ooste.
Van Riebeeck se eerste taak was om die "Fort de Goede Hoop" op te rig vir die setlaars se eie beskerming. Van Riebeeck en sy 90 koloniste lê ook tuine aan om vrugte en groente te verbou om die VOC-skepe wat by die kolonie besoek sou doen, mee te kan voorsien. Vars vleis word verkry deur middel van ruilhandel met die plaaslike Khoikhoi-stamme, wat deur die Nederlanders Hottentotten genoem word.
Die klimaat in die nuwe land was egter heeltemal anders as Nederland en hulle eerste winter was nat en gevul met swaarkry omdat hulle in houthutte gewoon het. Hul tuine is verder deur die swaar reën weggespoel het. As gevolg hiervan het hul kosvoorraad afgeneem en aan die einde van die winter is ongeveer 19 mans dood. Hierdie nuwe setlaars was 'n bonte verskeidenheid van gewone mans wat van regoor Europa gekom het, en hulle moes van vooraf begin in 'n wilde land, omring deur berge. Rantsoene was baie min en die moraal was laag, deels vanweë die grusame strawwe wat werknemers opgelê het in terme van die tugregime van die maatskappy. Die setlaars het twee maande voordat die winter ingetrek het, geland en woonhuise van houthutte gebou.
In Maart 1653 kon hy reeds aan die retoer-vloot vars produkte verskaf – ten spyte van talle terugslae. Hy het die Jan Van Riebeeck-dagboek gehou, waar hy die daaglikse inskrywing van die aktiwiteite aan die Kaap gehou het. Die inligting in die dagboek sal ook gebruik word vir toekomstige ondersoeke. Vir verdediging het Jan Van Riebeeck 'n Helge gebou om die nedersetting te omring. Hy het ook 'n groep mans gestuur om die res van die nuwe land gaan ondersoek het. Teen daardie tyd was hy nog die leier van die Nederlandse nedersetting, totdat hy in 1662 vertrek.
Van Riebeeck was die regte persoon vir die groot, moeilike taak om halfwegstasie aan die Kaap de Goede Hoop te vestig. Hy was 'n rustelose, energieke mens met groot werkvermoë. Sy opdragte het hy so stiptelik moonltik uitgevoer en alle take met optimisme aangepak.
Groei van die Kolonie
Van Riebeeck kon een groot vraagstuk egter nie oplos nie: die verversingspos kon nie genoeg graan produseer om selfs in eie behoefte te voorsien nie, en die VOC moes dit in die beginjare steeds onderhou. Van die begin af was die eerste handel met die Hottentotte inwoners van die streek, maar die verhouding met hierdie stamme was dikwels problematies. Hoe dit ook al sy, pogings om die kus anderkant die fort te verken, was dikwels gevaarlik vanweë die roofsugtige aard van beide leeus en die vyandige stamme in die omgewing.
Die werk aan die fort was traag weens oesmislukkings en wanordelikheid. Dit was juis die graantekort wat die kommandeur een van sy groot dienste aan Suid-Afrika laat bewys het. Van Riebeeck het in 1655 berig dat sy missie sou misluk, tensy vryburgers wat hul eie plase bewerk, ingestel word. Op sy aandrang is vryburgers in 1657 ingestel. Hulle was mense wat nie in diens van die VOC was nie, maar privaat geboer het. Gevolglik het voormalige bediendes in 1657 'vryheidsbriewe' gekry wat die belange van die maatskappy beskerm. Die ontwikkeling van 'n gemeenskap van vryburgers was die hoofgeheim van die sukses van die nedersetting.
Daardeur het die Kaap se karakater verander van 'n verversingspos na 'n kolonie en is die grondslag gelê vir die ontwikkeling van 'n nasie. Hulle is in drie jaar soveel grond gegee as wat hulle kon bewerk, maar is verbied om met iemand anders as die VOC handel te dryf. Met die toename van die aantal privaat plase, het die stasie in 1659 genoeg geproduseer om enige skip wat verbygaan, te voorsien.
Van Riebeeck het die beweging van blanke setlaars anderkant die Kaapse Skiereiland te beperk, maar wit oortredings op die land van die Khoikhoi-volk het gelei tot oorlog in 1659–60 en dit was die eerste van vele. Die grond waarop Nederlanders geboer het, is gebruik deur die Khoikhoi en die San, wat 'n semi-nomadiese bestaan gevoer het wat jag en versameling ingesluit het. Aangesien hulle nie 'n geskrewe kultuur gehad het nie, het hulle nie titelaktes vir hul grond gehad nie, en ook nie die burokratiese raamwerk waarbinne hulle onderhandel kon word oor die verkoop of huur van grond met vreemdelingevnie. Die Hollanders het gekom uit 'n kultuur wat met behulp van geskrewe rekords 'n burokratiese stelsel bestuur het. Vandaar dat Van Riebeeck met 'n burokratiese stelsel en 'n geskrewe mandaat 'n verversingstasie te stig. Dit was nie moontlik gom die grondbesit op ander maniere as die Nederlands / Europese manier te bsestuur nie. Hy het die Khoisan-regte en die eiendomsreg op die land ontken en beweer dat daar geen skriftelike bewyse van die ware eienaarskap van die grond was nie.
In die eerste jaar was die inboorlinge die hardnekkigste probleem van die kolonie en hulle het gereeld vee gesteel. Om die probleem op te los, is daar besluit om 'n sterk heining rondom die plase te bou om die vee te beskerm. In 1659 het Van Riebeeck die slawe opdrag gegee om 'n houtheining met wagtorings te bou, vanaf die monding van die Soutrivier, deur Rondebosch tot in Kirstenbosch, en die dieper dele van die Liesbeeckrivier as deel van die versperring te gebruik. Om die versperring vinnig af te handel, is 'n heining van inheemse wilde amandelbome (Brabejum stellatifolium) en netelige struike langs die gedeelte tussen die rivier en Kirstenbosch geplant. Hierdie verdediging is uitgebrei vanaf Blaauwberg oor die baai na Soutrivier en dan deur Groote Schuur tot by die heuwel Wynberg. Daar is ook drie waghuise gebou. Die hele nedersetting is dus beskerm teen Hottentot-indringing. Saldanhabaai, Dasseneiland en Robbeneiland is ontwikkel as buiteposte vir handel en aandele. Pogings om die heining te beskerm, het begin sodra dit geplant is. Daar is vandag nog net twee gedeeltes van van Riebeeck se heining, die afdeling by Kirstenbosch en die ander in Bishops Court.
Van Riebeeck het geen amandel-en-doring-heining laat plant het nie. Hy het die amandelsade laat plant, maar die poging om die plantjies in die somer water te gee en hulle in stand te hou, is kort na sy vertrek in 1662 laat vaar as moeitevol, duur en onnodig. Die beplande laning, 'n plaasgrensafbakening, het nooit volwassenheid bereik nie.
Die stasie het ook 'n chroniese arbeidstekort begin ervaar en Die Khoikhoi was nie van plan om vir die setlaars te werk nie, maar die Kaap was nog nie 'n kolonie nie en die bevelvoerder kon nie die plaaslike bevolking slaaf maak nie. Die Khoikhoi, wat reeds deur die Nederlanders as vuil wildes verag is, het die kompliment teruggegee en dikwels geweier om met die wit man te handel wat hulle nie kon verstaan nie. Dit het beteken dat die maatskappy se voorraad verminder het, en dat daar nie vars vleis en melk beskikbaar was nie. Die Nederlanders het geen kennis gehad van die eetbare plante en wortels wat rondom die Kaap uitgespruit het nie, en die Khoikhoi was nie haastig om hul kundigheid te deel nie. Van Riebeeck begin toe om binne enkele weke na sy landing slawe na die Kaap te stuur, maar sy gedurige versoeke val op die dowe ore van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie. In 1675 is uitentlik gehoor gegee aan van Riebeeck se versoe en slawe vanaf Batavia (nou Noord-Jakarta) en Madagaskar ingevoer.
Gevolglik het die Khoikhoi in 1659 die eerste van 'n reeks onsuksesvolle gewapende opstande teen die Nederlandse inval en bewilliging van hul land begin – hul weerstand sou minstens 150 jaar voortduur. Namate die Nederlanders al hoe verder in die binneland geboer het, het die Khoi-mense die Nederlandse setlaars al hoe meer as stropers beskou op grond wat hulle vir geslagte reeds lank gevestig en geboer het. Na jare van toenemende eise, in 1659, het die Khoi-mense heftig gereageer, maar teen daardie tyd het die nedersetting sterk geword en die uitbreek maklik afgeweer en die Khoi verder die binneland in gedwing. Toe van Riebeeck die Kaap in 1662 verlaat, het die nedersetting daar meer as 100 koloniste gehad. Gedurende hierdie tyd het die nedersetting gegroei van 82 mans en 8 vroue tot 134 amptenare, 35 vrye burgers, 15 vroue, 22 kinders en 180 slawe. In reaksie op die groeiende skermutselinge met die plaaslike bevolking het Van Riebeeck in 1660 'n wilde amandelheining geplant om sy nedersetting te beskerm. Teen die einde van dieselfde jaar het Van Riebeeck, onder druk van die Vryburgers, die eerste van baie soekpartye gestuur om die binneland te verken.
Van Riebeeck het 'n ontmoeting aangeteken waar hulle hom oor grondregte gekonfronteer het en hom gevra het: "Wie moet eerder in geregtigheid padgee, die regmatige eienaar of die buitelandse indringer?" In antwoord op hierdie eis om terug te trek, het van Riebeeck gesê dat die gebied in die geveg gewen is en nou aan die VOC behoort. Die Khoikhoi het toe ten minste die reg gevra om 'veldkos' (boskos), spesifiek wilde amandels (Brabejum stellatifolium), uit hul tradisionele lande te versamel. Van Riebeeck het ook hierdie versoek van die hand gewys. Hy het dieselfde wilde amandelplante nodig gehad om sy versperringsheining te vorm om die imboorlinge uit te hou.
Om sy probleme te vererger, moes Jan van Riebeeck noodgedwonge vertrou op die dienste van sluwe tolke, soos die ondubbelsinnige Herrie, om met die nors Khoikhoi te onderhandel. Verder het die plaaslike verset teen die Nederlanders geleidelik begin toeneem namate die Europeërs in die naam van die VOC al hoe meer voorvaderlike grond ingeneem het. Nogtans was die rykdom en vasberadenheid van Europa aan die kant van die setlaars, en ondanks al die weerstand daarteen, het Van Riebeeck en sy opvolgers volhard. Stadig het 'n klein dorpie rondom die Fort op Tafelbaai begin groei.
Uiteindelik moes die setlaars gereeld na Robbeneiland reis, waar hulle eiers en pikkewynvleis versamel het, wat deel van hul gewone dieet geword het. Al met al was dit 'n redelik ellendige bestaan vir die Nederlanders, so ver verwyderd van die gemak en gemak van hul moederland. En gedurende die eerste 9 jaar van sy bestaan was die klein nedersetting wat verantwoordelik was vir die verskaffing van vars voedsel aan die skepe in die baai, dikwels te swak om homself te voed.
Ondanks die suksesvolle verbouing van 'n klein Kompanjiestuin langs die Fort, het honger die Europese buitepos gereeld gelei onder honger kry. Selfs die aankoms van mieliesade in 1655 en perde in 1660 het nie veel daartoe bygedra om die druk te verlig nie. Die aankoms van suikerriet in 1672 het wel 'n verskil gemaak, maar net omdat dit die boere in staat gestel het om hul eie brandewyn te distilleer.
Soos prof. Ch. R. Boxer skryf in sy boek 'The Dutch seaborne Empire', 'die Kaap het ontwikkel tot 'n kolonie wat iets unieks was, behalwe vir die kortstondige Nieu-Nederland, in besit van die Nederlandse Oos- en Wes-Indiese Kompanjies. Dit het 'n gesonde, subtropiese en deels vrugbare binneland gehad, wat feitlik onbewoon was. Wit kolonisasie was hier net so uitvoerbaar as in Nieu-Nederland, met die bykomende voordeel dat daar geen mededingende Europese nasie naby was nie."
Tydlyn van Gebeure in die Kolonie
Op 6 April 1652 land van Riebeeck in Tafelbaai.
Op 3 Junie 1652 was die eerste kind van die kolonie gebore.
Op 17 Desember 1652 ontdek Van Riebeeck die komeetC/1652 Y1, die eerste komeet wat in Suid-Afrika ontdek is.
In 1655 word die eerste kusvaartuig van Kaapse hout gelos.
In 1657 vestig twee groepe boere ongeveer drie kilometer van die kasteel by Groenevelt (of Nederlandse Tuin) en Rondebosch.
In 1658 bestaan die bevolking van die hele Kaapkolonie uit 162 persone, insluitende slawe. Van Ribeeck het ook 'n monumentale tradisie begin deur 'n plaaslike vertaler met die naam Autshumato na Robbeneiland te verban weens die misdade teen die 'Dutch-East India Company'. Hierdie eiland het deur die jare heen baie politieke gevangenes huisves, waaronder Nelson Mandela.
In 1659 word wyn vir die eerste keer uit Kaapse druiwe gepars. Van Riebeeck het wingerdsteggies uit Europa ingevoer. Hy was die oorspronklike invoerder van Europese wynsteggies na Afrika.
In 1660 kom 'n Nederlandse skip met 150 slawe van Angola na die Kaap aan. Later dieselfde jaar arriveer 'n ander skip met nog slawe. Die aantal slawe in die nedersetting het dus gestyg tot 187. 'n Skool is geopen om die kinders van die blanke setlaars Nederlands en godsdiens te leer en ook aan die Mulattos en Hottentotte.
'N Vierkantige houtfort met vier bastions is vinnig op die linkeroewer van die Soutrivier gebou, waar nou die Sentrale Poskantoor is. Hulle is "Kyckuit" en "Duinhoop" genoem.
Enkele maande na hul aankoms in die Kaap het die Nederlandse Republiek en Engeland egter in 'n vlootoorlog betrokke geraak (10 Julie 1652 tot 5 April 1654). Dit het beteken dat die voltooiing van die fort dringend geword het. Fort die Goede Hoop – 'n fort met vier hoeke van modder, klei en hout – is gebou in die middel van die huidige Adderleystraat.
In 1666 is die eerste klip op 2 Januarie gelê en die oorspronklike fort is vervang deur 'n nuwe klipfort met die naam van die "Kasteel de Goede Hoop", 'n massiewe vyfhoekige vesting met 'n grag en bastions op elke hoek. Die bastions het die naam gekry: "Nassau", "Leerdam", "Oranje", "Catzenellenbogen" en "Buuren". Die bouwerk is begin nadat Van Riebeeck die Kaap verlaat het en 13 jaar later voltooi is.
Tydperk na Suid-Afrika
Toe Jan van Riebeeck sy kantoor in Mei 1662 neerlê, was daar 39 vrye boere, van wie 15 getroud was. Vrye arbeiders op die plase was 54 in getal. Behalwe die bediendes en die amptenare van die VOC, was daar ongeveer 130 mense.
Na die vertrek van Jan van Riebeeck begin 'n periode van verwarring in die kolonie: gedurende die eerste tien jaar is vier goewerneurs aangestel en daarna begin die oorlog met Frankryk.
Van Riebeeck was die leier van die kolonie vir 10 jaar tot 7 Mei 1662, toe hy na sy nuwe amp in Batavia vertrek. Hy is deur Zacharias Wagenaer opgevolg as kommandeur van Kaap die Goeie Hoop.
In 1665 word hy sekretaris van die Raad van Indië en dien daar van 1665 tot 1677. Hy keer nooit weer terug om in Nederland te gaan woon nie.
Sy Daghregister (Tydskrif) is verwerk en in Nederlands en Engels gepubliseer (3 deel, 1952–58)
Sy vrou, Maria, is op 2 November 1664 op 35-jarige ouderdom in Malakka, nou deel van Maleisië, oorlede, onderweg na van Riebeeck se nuwe opdrag. Op 10 Maart 1667 is hy weer met Maria Scipio getroud. Hulle het tot sy dood getroud gebly. Van Riebeeck is in 1677 in Batavia (tans Jakarta) op die eiland Java oorlede.
Jan van Riebeeck word deur baie van die Afrikanerbevolking in Suid-Afrika as die grondlegger van hul land beskou. Sy beeld het jare lank op seëls en geldeenhede verskyn en 6 April was vroeër bekend as Van Riebeeck Dag. Die nalatenskap van van Riebeeck kan vandag nog gesien word.
Sy tydskrif, getiteld 'Precis of the Archives of the Cape of Good Hope', is in beide Engels en Nederlands gepubliseer. Die tydskrif, algemeen bekend as 'Riebeeck's journal', was 'n daaglikse rekord van drie volumes van die Suid-Afrikaanse handelsstasie van die 'Dutch-East India Company'. Die tydskrif dokumenteer die tydperk 1652–1655.