Epifaniefeesdiens - Missio
So bekend en gewild as Kersfees by meeste van ons is, so onbekend en vreemd is Epifanie. 'n Kort aanhaling noem die onbekende tradisies, maar help ook om die bedoeling van die fees te verhelder: "Augustine called Epiphany 'a feast worthy of most devout celebration.' This festival completes the season of Christmas by inviting us to discern the identity of the Christ child. Three traditions—baking a Kings' Cake, marking a door lintel with the Magi's blessing, and elaborating worship with lighted candles—help us interpret the Christmas season appropriately." Ons kan die woorde uit die aanhaling ̶ "inviting us to discern the identity of the Christ child" – steeds as riglyn gebruik om die fees en seisoen van Epifanie te benader.
Die afsonderlike tradisies wat Augustinus in hierdie aanhaling noem, hoef nie voorskriftelik geag te word nie, maar dien as illustrasie van die benadering wat die vroeë kerk gevolg het. Die praktyke is vir ons vreemd, dog interessant: die "king's cake" is byvoorbeeld 'n groot koek waarin 'n baba-pop versteek is. Dit wil illustreer hoe mens God ontdek wanneer mens Hom in die kind Jesus begin raaksien.
Die Adventskrans bly steeds in die liturgiese ruimte. Al die kerse brand.
Wit word volop gebruik. Dit word afgewissel met goud hier en daar.
Daar word vooraf gereël wie die verskillende liturgiese handelinge sal lei of uitvoer.
In die beplanning van die liturgie, word kontinuïteit met Kersfees behou en uitgebou deur die struktuur en sekere elemente van die erediens te herhaal. Die onderstaande voorstel behou die hooflyne van die Kersdiens en herhaal ook sekere liedere.
Vandag is Epifaniefees. Epifanie beteken "verskyning". Ons verkondig en vier vandag God se verskyning, teenwoordigheid en bekendwording in die wêreld.
Adventkrans en Geloofsbelydenis
Terwyl die eerste kers aangesteek word:
Liturg: "Hier is my Dienaar wat Ek aangestel het, my Geliefde oor wie Ek My verheug; Ek sal my Gees op Hom laat kom, en Hy sal die wil van God aan die nasies bekend maak. .. op Hom sal die nasies hulle hoop vestig." (Matteus 12:18 en 21)
Gemeente: Jesus is ons hoop.
Terwyl die tweede kers aangesteek word:
Liturg: "Eer aan God in die hoogste hemel, en vrede op aarde vir die mense in wie Hy 'n welbehae het!" (Lukas 2:14)
Gemeente: Jesus is ons vrede.
Terwyl die derde kers aangesteek word:
Liturg: 'n Takkie sal uitspruit uit die stomp van Isai, 'n loot uit sy wortels sal vrugte dra. Die Gees van die Here sal op hom rus: die Gees wat wysheid en insig gee, die Gees wat raad en sterkte gee, die Gees wat kennis verleen en eerbied vir die Here. Die takkie sal vreugde vind in die diens van die Here. (Jesaja 11:1-3a)
Gemeente: Jesus is ons vreugde.
Terwyl die vierde kers aangesteek word:
Liturg: Berge kan padgee, heuwels kan wankel, maar my liefde vir jou sal nooit verdwyn nie, my vredeverbond met jou sal nooit wankel nie, sê die Here, wat jou liefhet. (Jesaja 54:10)
Gemeente: Jesus gee ons liefde.
Terwyl die middelste kers aangesteek word:
Liturg: Vir ons is 'n Seun gebore, aan ons is 'n Seun gegee; Hy sal heers, en Hy sal genoem word: Wonderbare Raadsman, Magtige God, Ewige Vader, Vredevors. (Jesaja 9:5)
Gemeente: Jesus is ons Heer.
Lied 376 "Wyses het u ster gesien" of
Vonkk 23 "Jesus, U is die lig in ons lewe" of
Kom, Jerusalem, laat skyn jou lig! Vir jou het die lig gekom, die magtige teenwoordigheid van die Here het vir jou lig gebring. 2Daar is donkerte oor die aarde, duisternis oor die nasies, maar oor jou gee die Here lig, oor jou verskyn sy magtige teenwoordigheid. 3Nasies kom na jou lig toe en konings na die glans van die nuwe dag wat vir jou aangebreek het. (Jesaja 60:1-3)
Liewe gemeente, genade en vrede van God die Vader wat op die eerste dag gesê het: "Laat daar lig wees." Genade en vrede van Jesus die Seun wat as Lig mens op aarde geword het. En genade en vrede van die Heilige Gees wat ook ins hart en verstand verlig. Amen. (Cas Wepener, Soos 'n blom na die son draai, BybelMedia 2011)
(sing minstens twee – hierdie is 'n feesdiens!)
Lied 350 "In die stad van koning Dawid"
Flam 391 "Jesus, Helder Lig"
Melodie: STERNLEIN – Duitse volksmelodie 1818
RUBRIEK: Kinderlied – Advent / Kersfees en Epifanie / Kindwees
F391. "Jesus, Helder Lig"
Oorspronklike titel: Jezus, stralend licht
Teks en musiek: Simon Huishoff
Afrikaanse teks: 2007 Faani Engelbrecht
Kopiereg: © Simon Huishoff (Flam gebruik die lied met sy toestemming)
Jesus, helder lig
ek staan voor u aangesig.
Hier is ek, sterke Heer,
ek verlang na U.
ek kniel voor u heiligheid.
U alleen, Seun van God,
Ek wil graag by U wees, my Heer,
want U is alles vir my.
U is my God, my hoop en my krag.
U gee my rus en lig in my nag.
Flam 69. "Was My Skoon"
Skriflesing: Matteus 2:1-12 (Jy kan kinders kry om aan te trek soos wyse manne – en een soos 'n ster – en die teks uit te beeld terwyl jy dit lees).
VONKK 176 vers 3 "Let Op, Kinders, Dis Weer Kersfees!"
Fokus op een van twee storielyne in die teks en vertel dit dramaties vir die kinders (Carolyn Brown, Forbid them not, Jaar C):
1. Vertel die verhaal van die wyse manne uit die perspektief van God wat baie moeite gedoen het om Jesus se geboorte vir ander mense in ander lande te bring. As Jesus se volgelinge word ons dus ook daarvoor geroep. Die waardering vir ander kulture kan ook bygetrek word.
2. Vertel die verhaal uit die perspektief van die konsternasie wat in die paleis geheers het, en fokus op God wat Herodes se planne fnuik deur die wyse manne met 'n ander pad terug te stuur. God sorg vir die magteloses. Ons kan dit vier.
Of vertel die legende van die vierde wyse man:
Grafika: Jewels, eiendom van Cayusa, foto geneem op 30 Januarie 2007 in Delight, Maryland, US, met 'n Canon EOS Digital Rebel Xti.
Kopiereg deur Creative Commons laat plasing toe.
A prison cell, in which one waits, hopes, does various unessential things, and
is completely dependent on the fact that the door of freedom has to be opened
from the outside is not a bad picture of Advent.
Ons teksgedeelte help ons hiermee. Ons word voorgestel aan die Christuskind. Ons kyk na Jesus deur die oë van ander mense. Herodes, die sterrekykers, priesterhoofde en skrifgeleerdes, speel almal 'n rol. Hierdie mense is Jesus se tydgenote. Hulle reaksies op Jesus help ons om onsself reg te oriënteer voor God en in God se wêreld. Wie God in aksie sien, moet reg sien sodat jy reg kan reageer.
Opvallend hoe belangrik die woord kyk of sien in ons teksgedeelte, trouens in die hele eerste deel van die Matteus-evangelie is. Die Griekse woord idou, kyk ("behold") kom nege keer in Matteus 1:1-4:16 voor. As werkwoord, eidoo, kom die woord nog 'n bykomende vyf keer voor.
Inderdaad: ons word geroep om na Jesus te kyk, en te onderskei wie Hy is. Wat sien ons? Eintlik: Wie sien ons? Hoe reageer ons daarop? Eintlik: Hoe reageer ons op wie Jesus is?
Die koningskap van Jesus is die sentrale fokus van hierdie gedeelte. Sy koningskap word deur herhaling beklemtoon: Hy is in Bethlehem, die koningstad, gebore (1). Dit is dié Betlehem waar Dawid vandaan gekom het en wat in die profesie oor die opvolger van Dawid genoem word (1, 6). Vier keer word na Betlehem verwys (1, 5, 6, 8). Betlehem beteken letterlik huis van brood. Hier het Dawid se familie gebly. Lukas noem Betlehem "die stad van Dawid" (Luk 2:4).
Die sterrekykers se vraag in vers 2 onderstreep Jesus se koningskap: "Waar is Hy wat as koning van die Jode gebore is? Ons het sy ster sien opkom en ons het gekom om aan Hom hulde te bewys." Die klimaks van die verhaal is wanneer die sterrekykers voor Jesus buig en geskenke bring (11).
In Woord en Fees (publikasie van Bybel-Media) se toeligting van ons teks word 'n paar aanhalings uit verskeie bronne gegee om die punt verder te onderstreep:
"Jesus as die Koning van die Jode wat 'n keuse of beslissing vereis."
"Matteus wil aantoon dat Jesus Heer oor alle mense is, en dat dit gepas is dat selfs as kind mense van 'n ander nie-Joodse land sou kom om aan Hom hulde te bewys."
"Hierdie spesifieke Jesus het hierdie spesifieke effek op mense: Hy is 'n Koning, al lyk Hy nie so nie."
"The aim of the evangelist . . . was to show that the child, who was born of the lineage of David to fulfil the ideal of kingship associated with the name of Israel's greatest king, was acknowledged even in His infancy, and by representatives of the non-Jewish world, to be, par excellence, the King of the Jews."
'n Publieke koning
Jesus se geboorte was 'n publieke gebeurtenis, 'n konkrete gebeurtenis in die egte geskiedenis, waarvan ons ook deel is. So sê Matteus: "Jesus is in Bethlehem in Judea gebore tydens die regering van koning Herodes."
Daarom is Jesus se koningskap 'n publieke koningskap. Dit omvat alles. Dit is 'n koningskap oor God se ganse wêreld. Niks is daarvan uitgesluit nie.
Jesus se koningskap is belangrike nuus vir alle mense. Almal wat oë het om te sien, moet leer om Jesus raak te sien.
Ons moet mekaar oor en oor hieraan herinner. Die rede is die moderne Westerse neiging om godsdiens te privatiseer tot 'n geestelike waarheid of twee in my individuele verhouding met God. Dan het Jesus iets vir my hart en my geestelike lewe te sê, maar niks vir my wêreld nie. Jesus word my individuele ervaring, en reflekteer waardes wat vir my persoonlik sin maak.
As Jesus slegs die Jesus van my hart is, is Jesus ook nie vir die hele wêreld belangrik nie.
Reaksies op Jesus se koningskap
Teen hierdie agtergrond kan ons gaan kyk na die verskillende mense in hierdie gedeelte se reaksies op Jesus se koningskap.
Matteus vertel dat die sterrekykers onverwags uit die ooste in Jerusalem aankom. Dit was 'n groot verrassing. Hulle het sommer net verskyn. Die verskyning ontstel Jerusalem, want hierdie manne vra allerhande vrae!
Die sterrekykers verskyn in Jerusalem, want 'n ster het verskyn. Hulle het die verskyning van die ster vanuit hulle tuisdorp waargeneem. Dit motiveer hulle om na Jerusalem te reis.
Matteus vertel hierdie verrassende verhaal om vir sy lesers en hoorders meer van die eintlike verskyning te vertel. Die eintlike verskyning waaroor dit hier gaan, die hart van Epifanie, is die verskyning van Jesus. Reeds in die voorafgaande verse (1:18-25) het Matteus van die geboorte van Jesus vertel. Die gedeelte sluit af met die mededeling dat Josef wel met Maria getrou het, dat sy geboorte geskenk het aan 'n Seun, en dat Josef Hom Jesus genoem het.
Wie is hierdie Kind, Jesus? Waarom is sy geboorte of verskyning so belangrik? Dit is die vrae wat Matteus met die verhaal van die sterrekykers wil beantwoord.
Die sterrekykers se reaksie is belangrik. Hulle het Jesus se ster gesien, en gekom om hulde te bewys. Sonder om die talle vra oor wie die sterrekykers was en waarom die ster hulle gemotiveer het, vertel Matteus dat selfs mense wat nie Jode was nie, kom om hulde aan die koning van die Jode te bewys. Die koning Jesus, as kindjie, word reeds deur die nasies as koning herken, erken en gehuldig.
Die sterrekykers vertoon die regte ingesteldheid teenoor koning Jesus. Hulde, eer en geskenke. Hulle was baie bly om Jesus te ontmoet, en hulle kniel voor Hom.
Aangesien die geboorte van die koning goeie nuus vir die heidense sterrekykers was, is hulle aanbidding 'n voorspel van die Here se uitreik na alle nasies. Jesus se geboorte is goeie nuus vir almal, en roep almal op om hom aanbiddend as koning te ontvang, en te huldig.
Koning vir alle nasies
Jesus is die koning van al die nasies. Die sterrekykers kom uit 'n ver land en vertrek weer terug daarheen na hulle Jesus aanbid het. Dis duidelik dat die verskyning van Jesus vir almal op aarde betekenis het. Wanneer Matteus sy evangelie afsluit met Jesus se opdrag om na al die nasies te gaan, word dit finaal bevestig dat Jesus koning van alle mense is.
Daarom is baie kerke lief om Efesiërs 3:1-12 met Epifaniefees te lees. Hier verduidelik Paulus dat die evangelie van God se genade aan hom openbaar is. Dit is die evangelie wat beteken dat Jesus die skeidsmuur tussen Jode en nie-Jode afgebreek het. Nou versamel God mense uit al die nasies as sy huisgesin.
Herodes en die hele Jerusalem is ontsteld wanneer hulle by die sterrekykers hoor die koning van die Jode is gebore. Hy is natuurlik ontsteld, want sy eie posisie as heerser word bedreig. Darem maak hy vinnig planne om die pasgebore koning uit te sorteer.
Matteus se lesers en hoorders weet dat Herodes eintlik meer van 'n despoot as 'n koning was. Hy was wreed. Hy was slinks. Hy het net in sy eie posisie as koning belang gestel. Enigiets wat sy posisie sou bedreig, het hy met mag en geweld uit die weg geruim.
Herodes weet Jesus is nie maar net die koning van mense se harte nie. Hy weet Jesus is nie net 'n geestelike leier wat niks met politiek en politieke maghebbers te doen sal hê nie. Daar is onmiddellik konflik in die lug. Jesus moet hanteer word. Dit beteken: Jesus moet verwyder word.
Hiermee word ons reeds voorberei op die latere konflik tussen Jesus en die leiers van Israel. Konflik speel 'n prominente rol regdeur die evangelie. Met die besoek van die sterrekykers uit die ooste kom die spanning na vore (vgl 2:3). Die beroering in Jerusalem wys vooruit op die beroering wat rondom Jesus sou ontstaan en wat tot sy kruisiging sou lei.
Jesus versus Herodes
Jesus is die Koning van geregtigheid en van vrede. Jesus, is die ware koning. Hy sal sy volk soos 'n herder lei, haal Matteus die profesie aan. Eintlik het die profeet dit nie presies so gesê nie, maar Matteus interpreteer die profesie en beklemtoon wat sy lesers en hoorders moet weet.
Jesus is die ware koning. Daarom is baie kerke lief om Psalm 72 met Epifaniefees te lees. Nie maar net omdat die verhaal van die sterrekykers so baie lyk na die vervulling van vers 11 en 15 nie, maar omdat dit in hierdie psalm handel oor 'n koning wat met geregtigheid regeer en ware vrede vestig. Dis presies wat Jesus as koning doen.
Wie is Jesus werklik? Hy is die Messias wat van God kom deur wie God se beloofde koningskap 'n werklikheid word. God se koningskap bevry van tirannie en magsmisbruik. Mens buig óf voor hierdie koningskap, en eien dit toe, of jy weerstaan dit en veg daarteen.
Herodes is geslepe. Sy jakkalsstreke word egter gefnuik deur God wat in 'n droom met die sterrekykers praat. Sy gruwelike moord op die jong seuntjies, waarvan die volgende paragraaf vertel, misluk. Josef vlug met Jesus na Egipte. Uiteindelik kom Herodes se verset tot niks.
Herodes teken mense wat hulle ten alle koste ter wille van eie mag en voordeel teen Jesus verset. Dit is 'n keuse wat op niks en niksheid uitloop.
Priesterhoofde en skrifgeleerdes
Die priesterhoofde en skrifgeleerdes word vir die eerste keer in vers 4 van die evangelie genoem. Hierdie leiers van die volk maak hier in die verhaal 'n kort verskyning. Later speel hulle 'n belangrike en bepalende rol in die ontvouing van die verhaal. Die leiers wys hier reeds sommige van hulle karaktereienskappe wat later duidelik word.
Hulle belangrikste eienskap is hulle ken die Skrifte. Die Skrifte bepaal egter glad nie hulle gedrag nie. Sou die Skrif 'n werklike impak op hulle maak, sou hulle self na Betlehem gaan. Hulle sou dan self geskenke aan die nuutgebore koning gee, voor Hom kniel en Hom aanbid. Dit doen hulle nie.
Die rede hiervoor is dat hulle gesag ten nouste met Herodes se gesag verweef is. Herodes regeer namens die Romeinse oorheersers van die land. Die Romeine verleen ook plaaslike godsdienstige bevoegdheid aan die godsdienstige leiers. Hulle is dus maar te gewillig om Herodes se vrae te beantwoord, maar hulle gaan geensins teen Herodes kies nie. Hulle gesag is ten nouste met sy gesag verweef. Hy is die koning wat hulle verkies, nie die beloofde koning wat van God kom nie.
Vandaar hulle apatie teenoor Jesus, die koning.
Wat van die sterrekykers word, weet ons nie. Ons ken egter die uiteinde van Herodes se verset teen Jesus. Ons ken die afloop van die skrifgeleerdes en die priesterhoofde se verset teen Jesus. Ons weet wat gebeur het met die Romeinse Ryk wat deur Pontius Pilatus met die Koning van die Jode wou afreken.
Deur Jesus se gehoorsaamheid aan die Vader, word God se koningskap 'n werklikheid. God se koningskap word beliggaam in die geloofsgemeenskap wat na Jesus se dood, opstanding en hemelvaart deur die krag van die Gees tot stand kom. Hierdie gelowiges neem die evangelie na die uithoeke van die bekende wêreld. Mense kom tot geloof, volg en erken Jesus as Here.
Die weerstand teen Jesus se koningskap word ook gefokus op sy volgelinge. Vir eeue word hulle vervolg en vernietig. Tog loop die Romeinse Ryk hom te pletter teen die kruis en die leë graf. Teen die derde eeu n.C. is die Romeinse Ryk gekersten.
Ook die priesterhoofde en skrifgeleerdes se apatie teenoor Jesus kon hulle duur te staan. Teen 70 n.C. word die tempel verwoes en kom die priesterhoofde se magspeletjies vir altyd tot 'n einde.
Die verhaal van die verskyning van Jesus is 'n wonderlike verhaal! Dis die verhaal van God se genade wat in ons stukkende wêreld deurbreek. En watter mooier beeld is daar as om te sê dis God se lig wat in ons donker wêreld inkom? Daarom is baie kerke lief om Jesaja 60:1-6 met Epifaniefees te lees. Hier beskryf die profeet hoe wonderlik dit sal wees wanneer God se lig in ons donker wêreld in-skyn. Die wonder van hierdie lig is dat Jerusalem soos 'n ligbaken en sy volk soos ligdraers word. Die lig wat met Jesus se geboorte in ons donker wêreld verskyn het, skyn steeds in en deur sy kerk in die wêreld.
Epifanie is dus 'n fees van blydskap dat ons nie meer in duisternis hoef te lewe nie, en dit is ook 'n fees wat ons oproep om draers van hierdie lig te wees. Dit is die regte reaksie op Jesus, die koning, soos ons Hom in hierdie gedeelte ontmoet.
Die verhaal wat Matteus vertel, is uiteindelik daarop gerig om sy lesers en hoorders te oortuig om ware dissipels van Jesus te wees en ook ander mense dissipels van Jesus te maak. Laat ons dan getroue dissipels van Jesus, die Koning, wees!
Op hierdie manier deel ons in die vryheid wat koning Jesus ons gebring het.
Gee geleentheid vir stil gebed, waartydens lidmate hul "duisternis" – bekommernis, vrese, ens – aan die Here kan opdra.
Laat lidmate, wanneer hulle gereed is, kersies (tea lights kan werk) by die Adventkrans se middelste kers kom aansteek en iewers in die liturgiese ruimte plaas (dalk by die doopvont). Hiermee getuig ons dat Jesus ook in ons lewens verskyn het, dat God se genade ook ons stukkende realiteit deurbreek het, dat die lig wat met Jesus se geboorte in ons donker wêreld verskyn het, steeds in en deur ons skyn.
Terwyl dit gedoen word, kan gepaste musiek saggies gespeel word.
Wanneer almal klaar is, sing die gemeente sonder aankondiging:
Lied 488 "Helder skyn u lig vir die nasies" verse 1, 3, 4 en 5 9 ('n baie opgewekte opsie!) of
Flam 69 "Was My Skoon"
Deel bordkryt uit en verduidelik dat sommige denominasies op Epifanie 'n tradisie het wat bekend staan as die "Chalking of the door". Op dié dag bid families dat die Here hulle in die komende jaar sal seën. Dan vat hulle bordkryt en skryf bokant hulle voordeur: 20 + C + M + B + 12 (elke lid van die familie kan een van die letters/syfers/+ skryf). Dit simboliseer 'n gebed wat sê:
B and Balthasar het die ster gevolg van God se Seun wat mens geword het
12 en 12 jaar terug.
++ Mag God ons seën
++ en heel jaar by ons bly. Amen.
Lied 330 "Die volk wat in die donker wandel" of
Voorganger : Mag die God van die engele wat Jesus se geboorte aangekondig het, vreugde in ons harte bring op hierdie dag en vir altyd.
V: Mag die God van liefde wat sy enigste Seun vir ons gegee het, ons lewens met vrede vul.
V: Mag Immanuel, God met ons, met ons wees in alles wat ons doen, totdat ons eendag aan sy tafel gaan aansit.