KARAN VEER | Panjab University
University Institute of Engineering and Technology Sector 25 ‘Einde van haatspraak’ | Netwerk24
Deur Jeanne-Marié Versluis 01 Desember 2019 00:03
Die appèlhof het Vrydag die omstrede definisie van haatspraak ongrondwetlik verklaar deur te bevind ’n aanmerking is net haatspraak as dit skade veroorsaak én geweld aanstig.
Die oudambassadeur en joernalis Jon Qwelane se rubriek in Sunday Sun.
Daarmee, sê regskenners, het die volbank korte mette gemaak van die haatspraak-“spiraal” waarin Suid-Afrika homself bevind het. Die afgelope jare is enigiets van die ou Suid-Afrikaanse vlag en belediging van gay mense tot die gebruik van die k-woord tussen twee swart mense al tot haatspraak verklaar.
Die saak kan verreikende gevolge inhou vir hangende hoëprofielsake. Dit sluit in die Menseregtekommissie (MRK) se saak oor die Springbokslot Eben Etzebeth se beweerde gebruik van die woord “h**not” en Solidariteit wat leiers van Black First Land First (BLF) aanspreeklik wil hou vir “haatspraak” omdat hulle die dood van wit leerlinge in die brugtragedie by die Hoërskool Driehoek verwelkom het.
Die BLF-leiers voer juis aan hul aanmerkings kan nie haatspraak wees net omdat dit aanstoot gee nie.
Voor Vrydag se appèlhofuitspraak het die Wet op die Bevordering van Gelykheid en Voorkoming van Onbillike Diskriminasie (Pepuda) bepaal dat iets wat “kwetsend” is teenoor ’n spesifieke groep mense ook haat­spraak is.
Die appèlhof het die parlement 18 maande gegee om Pepuda te wysig deur die definisie van haatspraak aansienlik nouer te maak. As hulle dit nié doen nie, is die appèlhof se nuwe, enger definisie outomaties van krag.
Vir oortreders wat werklik ernstige skendings van waardigheid gepleeg het, deur ander byvoorbeeld die k-woord toe te snou, sal dié uitspraak nie veel van ’n praktiese uitwerking hê nie.
Prof. Anton Kok
Die uitspraak moet nog deur die konstitusionele hof bekragtig word.
In die saak het die regters bevind die oudambassadeur en joernalis Jon Qwelane het nié in 2008 haatspraak gepleeg toe hy in ’n rubriek vir die Sunday Sun geskryf het dis “nie oukei” om gay te wees nie. As mense van dieselfde geslag kan trou, hoe lank voor “sekere idiote eis om met ’n dier te trou?” het hy gevra.
Qwelane is verguis en die MRK het hom gelykheidshof toe geneem.
Die appèlhof het nou uitgewys dat Pepuda die definisie van haatspraak in die Grondwet ongeregverdig uitgebrei het op drie maniere:
* Deur iets wat “kwetsend” is ook as haatspraak te klassifiseer. Dit was nog nooit deel van die suiwer haat­spraakdefinisie van die Grondwet nie, maar is nou al in verskeie sake voor gelykheidshowe gebruik as rede om te bevind iets is haatspraak.
* Deur te sê iets is haatspraak as dit óf kwetsend is óf skade veroorsaak of aanhits óf haat verkondig of aanvuur. Die hof sê nou die stelling moet skade veroorsaak of aanhits én haat aanvuur om haatspraak te wees.
* Die Grondwet verwys na haat­spraak op grond van ras, etnisiteit, geslag, seksuele oriëntasie en godsdiens. Pepuda se definisies het dit uitgebrei na taal, oortuigings, gestremdheid, swangerskap, kleur, kultuur en sommer enigiets anders wat menslike waardigheid skend of “sistemiese benadeling” laat voortduur.
Andrew Boerner, regskenner van spraakvryheid en Qwelane se prokureur, het gesê die uitspraak help die land om vooruitgang te maak. “Die hele ding oor vryheid van spraak is dat ons idees moet kommunikeer. Vryheid van spraak is ’n hoeksteen van ons demokrasie. En in só ’n jong demokrasie gaan ons wel op mekaar se tone trap.”
’n Advokaat wat gereeld met dié sake werk maar om professionele redes nie geïdentifiseer wil word nie, het aan Rapport gesê as die nuwe wetgewing in werking tree, “sal haatspraak ’n baie rare verskynsel wees”.
Prof. André Duvenhage, ’n politieke ontleder aan die Noordwes-Universiteit, sê die appèlhofuitspraak is ’n deurbraak vir spraakvryheid en dit ruim onsekerheid uit die weg.
Dit gaan voortaan “moeiliker” wees om te bewys iemand het haatspraak gepleeg. “As dit bekragtig word, behoort dit in die guns te swaai van mense soos Eben Etzebeth.” Hy sê as Etzebeth wel die h-woord gebruik het, is dit hoogstens ’n belediging.
“Om elke belediging in die howe te gaan bereg, gaan nie prakties moontlik wees nie. Dis nie juridies bestuurbaar nie. Daardeur sê ek nie dat ek ’n belediging goedpraat nie.” Duvenhage sê die appèlhofuitspraak keer ’n oorregulering van die samelewing.
Kallie Kriel, uitvoerende hoof van AfriForum, wat tans appelleer teen die gelykheidshof se besluit dat die onnodige vertoning van die ou Suid-Afrikaanse vlag haat­spraak is, sê die uitspraak is ’n enorme vooruitgang vir spraakvryheid. “Maar dit beteken nie jy moet die ou vlag in Soweto gaan rondswaai of jou varktjop by ’n Moslem gaan braai nie. Dit gee aanstoot en dis slegte maniere. Jy moet steeds respek vir ander mense hê.”
Mense wat sterk glo in vryheid van spraak, moet egter vir ander kan sê: “Ek verskil van jou, maar ek sal veg vir jóú vryheid van spraak.”
Kriel sê die uitspraak kan ’n groot invloed op hul hangende saak oor die ou vlag hê. AfriForum het die appèlhof gevra vir toestemming om te appelleer. “As jy die vlag swaai én jy sê kom ons maak oorlog teen swartes, dan is dit haatspraak. As jy net die vlag swaai, is dit nie haatspraak nie.
“Die uitspraak bring mee dat wetgewing nie meer misbruik kan word om vryheid van spraak te kniehalter nie, want dan is ons in ’n belaglike spiraal. In só ’n spiraal kan enigiemand besluit wat haatspraak is en wat nie.”
Rupert Candy, prokureur van die Nelson Mandela-stigting wat die saak oor die ou vlag gevoer het, het gesê die Qwelane-bevel is nie van krag tot die konstitusionele hof dit bekragtig het nie.
“Totdat dit bekragtig word, het dit geen invloed op enige haatspraak-saak nie, die saak oor die ou vlag inkluis. Die (appèlhof) se verklaring sal geen terugwerkende uitwerking hê nie. Dit sal dus nie op vorige sake ’n invloed hê nie.”
Candy sê hul regsfirma sal die stigting aanraai om tussenbeide te tree in die Qwelane-saak wanneer dit na die konstitusionele hof gaan, “want haatspraak-wette is nodig in Suid-Afrika om kwesbare groepe te beskerm, soos swart lesbiërs in townships”.
Prof. Anton Kok van die Universiteit van Pretoria, spesialis in wetgewing oor gelykheid en menseregte, sê vir oortreders wat werklik ernstige skendings van waardigheid gepleeg het, deur ander byvoorbeeld die k-woord toe te snou, sal dié uitspraak nie veel van ’n praktiese uitwerking hê nie.
Hulle sal steeds vir crimen injuria gestraf of in ’n siviele eis gedagvaar kan word.
Hy sê as die konstitusionele hof die appèlhof se bevel bekragtig, sal die hof waarskynlik ’n reëling maak oor alle haatspraak-sake wat hangend is.
Hy sê die vraag ontstaan dan of ’n onreg gepleeg is teenoor dié wat onder die vorige definisie deur die gelykheidshowe beveel is om skadevergoeding te betaal.
So onlangs as Augustus het die hof bevind die sakeman Peter-Paul Ngwenya het “haatspraak” gepleeg deur vir Fani Titi, mede-uitvoerende hoof van Investec, ’n “QwaQwa­k****r” en “Bantustan boss” te noem.
Ngwenya is skuldig bevind aan die strafregtelike oortreding van crimen injuria wat nie geraak word deur die nuwe verwikkeling nie, maar die landdros het steeds bevind dit was “haatspraak” – selfs al is albei partye swart.
Rapport het vroeër berig die Menseregtekommissie is steeds van mening dat die blote gebruik van die k-woord haatspraak is. Dit is een van die redes waarom hulle besluit het om Eben Etzebeth voor die gelykheidshof te daag om die h-woord met die k-woord gelyk te stel.
* Lees ook: Rapport sê.
Meer oor: Jon Qwelane | Haatspraak