PressReader - Huisgenoot: 2017-09-21 - Ná be­roer­te op 34 help sy na­vor­sers
Ná be­roer­te op 34 help sy na­vor­sers
Na­dat Lot­je Sod­der­land op 34 ’n be­roer­te ge­had het, kon sy nie praat of lees nie. Mettertyd het sy haar brein ge­re­ha­bi­li­teer, ’n nu­we le­we op­ge­bou en aan­vaar wat ge­beur het. Sy help we­ten­skap­li­kes ook gro­ter in­sig kry in hoe die ver­stand werk
Huisgenoot - 2017-09-21 - Inhoud - Deur SALLY WIL­LI­AMS
DIS uit die staan­spoor dui­de­lik dis geen ge­wo­ne vi­de­o­sel­f­ie dié nie. Die jong vrou wat na die ka­me­ra staar, lyk kwes­baar en bang. Jy kan nie haar kop sien nie, net haar ge­sig wat uit­loer on­der ’n kap­pie waar­mee sy haar deels ge­skeer­de kop­vel en ’n bloe­di­ge lit­te­ken weg­steek; ’n aak­li­ge her­in­ne­ring aan die nood­brein­o­pe­ra­sie wat sy pas on­der­gaan het. “Ou­kei, ek leef,” sê sy hor­tend. “Ek is nie dood nie. Dis ’n be­gin.”
Ná ’n le­wens­be­drei­gen­de be­roer­te op 34 het Lot­je Sod­der­land in ’n Lon­den­se hos­pi­taal wak­ker ge­word en ge­voel of sy op ’n an­der pla­neet ge­land het. Net ’n paar dae te­vo­re was sy nog ver­vaar­di­ger by ’n re­kla­me­a­gent­skap, le­wens­lus­tig en e­ner­giek, al­tyd be­dry­wig en sa­lig on­be­wus daar­van dat sy met ’n ab­nor­ma­le ver­bin­ding van bloed­va­te in haar brein ge­bo­re is. Een aand in No­vem­ber 2011 het dit on­ver­klaar­baar ge­skeur.
Dok­ters het haar le­we ge­red deur haar twee dae lank in ’n me­dies ge­ïn­du­seer­de ko­ma te hou en te o­pe­reer aan haar pa­ri­ë­ta­le en tem­po­ra­le lob­be, die de­le van die brein wat taal en per­sep­sie be­vat. Maar hul­le kon niks doen om die ska­de te her­stel wat deur die bloe­ding ver­oor­saak is nie. Sy het wak­ker ge­word in ’n wê­reld wat sy nie her­ken nie.
“Kleu­re was so­veel hel­der­der en klan­ke har­der,” ver­tel sy. “Aan­vank­lik kon ek nie praat of lees nie en my ge­dag­tes was nie li­ne­êr of lo­gies nie. Ek het ge­weet wie ek is en het my ma en broer her­ken, maar niks an­ders ge­weet nie.”
Al kon sy nie lo­gies dink of meer as ’n paar woor­de op ’n slag sê nie, het sy op ’n ma­nier uit­ge­pluis hoe om die vi­de­o­funk­sie op haar iP­ho­ne te ge­bruik. Hier­die vi­deo’s, waar­van som­mi­ge ver­film is net ’n paar dae na­dat sy uit die ko­ma ont­waak het, sou die grond­slag vorm van My Beau­ti­ful Bro­ken Brain, ’n be­kroon­de f­liek wat op die in­ter­net­stroom­diens Netflix be­skik­baar is.
Sophie Ro­bin­son is die me­de­re­gis­seur en Da­vid Lynch ’n uit­voe­ren­de ver­vaar­di­ger van dié f­liek oor die hoog­te- en laag­te­pun­te van Lot­je se pad na her­stel. Dit is oor ’n tyd­perk van ’n jaar ver­film.
’n Mens sien haar met die al­fa­bet sukkel, leer om haar skoot­re­ke­naar te ge­bruik (haar lig­gaam het ont­hou hoe om te tik, maar sy kon nie lees wat sy skryf nie) en pro­beer sin maak uit die spook­ag­ti­ge spo­re van haar vo­ri­ge le­we.
Jy sien ook hoe sy ses maan­de ná die be­roer­te vry­wil­lig aan ’n eks­pe­ri­ment deel­neem. Ie­mand min­der a­von­tuur­lus­tig sou moont­lik nie so op­ge­won­de ge­wees het oor die daag­lik­se be­han­de­ling met e­lek­tro­des vir 20 mi­nu­te op ’n slag nie. Dit is ge­doen in die hoop om haar kog­ni­tie­we funk­sie te her­win, en
‘Ek kon nie praat of lees nie en my ge­dag­tes was nie li­ne­êr of lo­gies nie’
ver­al om weer te kan lees.
Toe loop din­ge skeef. Teen die ein­de van die maand se be­han­de­ling (al is daar geen be­wys dat dit ver­band hou nie), het sy ’n mas­sie­we toe­val ge­had. Baie van die vor­de­ring wat sy toe al ge­maak het, was daar­mee heen.
“Weet die we­ten­skap werk­lik wat aan­gaan?” vra sy.
Lot­je ver­ken dit en an­der vrae in Ma­ke Me a Bet­ter Brain, ’n do­ku­men­tê­re pro­gram wat nou ge­maak word. Dit le­wer ver­slag oor die voor­punt van vor­de­ring in die neu­ro­we­ten­skap: We­ten­skap­li­kes wat die “stuk­ken­de” brein van men­se met trau­ma­tie­se brein­be­se­rings en par­kin­sons her­stel. Dit be­kyk ont­wik­ke­lings in “neu­ro-ver­be­te­ring” – me­die­se teg­nie­ke wat in­ge­span word om ge­son­de in­di­vi­due se brein te ver­be­ter. Dit stel die vraag: As ons die vol­maak­te lip­pe of bors­te kan hê, hoe­kom nie ook die vol­maak­te brein nie?
DIT tref my hoe goed Lot­je lyk toe ek haar by haar huis in Lon­den ont­moet. Dit is moei­lik om te glo dis die­self­de vrou wat ’n kort ruk­kie te­vo­re nog erg ge­strem was. “Dis al­les ver­bor­ge,” sê sy. “Hier­bin­ne is al­les nog­al in ’n war­boel.”
Sy ver­tel sy is blind in die pe­ri­fe­rie van haar reg­ter­oog en sal nooit weer kan be­stuur nie. Sy kan tik, maar steeds nie lees nie. Sy her­ken druk­werk van ver­skil­len­de groot­tes en ti­pes, maar kan niks daar­van uit­maak nie. Om te lees en skryf loop nie hand aan hand nie. Lees is af­hank­lik van ’n aan­tal pro­ses­se in die brein se woord- her­ken­ning­stel­sels,wat on­klaar kan raak.
“Ek ge­bruik ge­du­rig teg­no­lo­gie om my te help kom­mu­ni­keer,” sê Lot­je. “Ek ge­bruik by­voor­beeld Si­ri (’n Ap­ple-funk­sie) om ’n e-pos of teks­bood­skap te ont­sy­fer en dit in klank te om­skep.”
Die jong vrou het trou­ens ’n ra­di­ka­le ver­skui­wing van ’n vi­su­e­le tot ’n meer ou­di­tie­we per­sep­sie on­der­gaan. Van lees na luis­ter. Sy volg die nuus deur ra­dio te luis­ter en het vir ple­sier fo­to­gra­fie­boe­ke aan­ge­skaf. Vo­lu­mes deur Bank­sy en Hel­mut Ne­w­ton pryk on­der meer op haar rak. Sy het ont­slae ge­raak van die mees­te van haar ou boe­ke, want dit maak haar hart­seer om dit te sien, maar sy het nog ’n paar in die sol­der.
Lot­je be­na­druk sy moet dees­dae ver­sig­tig wees om­dat sy mak­lik “oor­wel­dig” kan voel. Sy kan by­voor­beeld nie saans ’n f­liek kyk nie. “Dis fi­siek,” sê sy. “Jy voel siek en dui­se­lig. My kog­ni­tie­we re­ak­sies en pro­ses­se en my sen­so­rie­se re­ak­sies en pro­ses­se – vi­sie, klank, die hoe­veel­heid in­lig­ting wat ek in­neem – is ui­ters oor­sen­si­tief. Al­les is hel­der­der en har­der. Dit is daar­om baie mak­lik om oor­wel­dig te voel, en dan,” sê sy en klap haar vin­gers, “is dit klaar­praat. Ek kan nie slaap nie, en wan­neer ek nie kan slaap nie, is ek die vol­gen­de dag nut­te­loos.”
Sy be­skryf haar roe­ti­ne: 40 mi­nu­te van me­di­ta­sie in die og­gen­de, hoog­tens ’n uur per dag op haar skoot­re­ke­naar en foon en agt uur slaap snags. Haar tuis­te weer­spie­ël hoe be­lang­rik stil­te in haar le­we is. Dit is ge­leë in ’n een­rig­ting­straat, wat sy vir die rus­tig­heid ge­kies het. Die mu­re is ’n stre­len­de ska­ke­ring van grys ge­verf en daar is mi­ni­ma­le meu­bels: ’n ta­fel, twee stoe­le, ’n rus­bank.
Dit is ’n groot ver­an­de­ring, sê sy, want sy was al­tyd “hi­per­ak­tief ” en het op drie uur slaap snags ge­dy. “Nou is dit ui­ters uit­put­tend; daar­om moet ek dié kloos­ter­be­staan lei.”
On­danks die ska­de van die be­roer­te kom sy steeds wel­spre­kend voor.
“Dis om­dat ek reu­se­vor­de­ring ge­maak het en om­dat ek oor my brein praat, iets waar­aan ek nou al ge­woond is. As jy my sou vra om oor die oor­log in Si­rië of so iets te praat, sou ek glad nie so wel­spre­kend wees nie.
“Dit is bloot dat die brein my spe­si­a­li­s­on­der­werp is.” (Blaai om)
Ma­ke Me a Bet­ter Brain fo­kus op hoe min kun­di­ges werk­lik oor die or­gaan weet. “Hoe meer ons ver­staan hoe die brein werk wat die din­ge be­tref wat ons kan aan­raak en voel, die ma­te­ri­ë­le din­ge, hoe ver­der be­weeg ons daar­van om die ver­stand, die in­di­vi­du daar­bin­ne, te ver­staan,” sê Lot­je. Emosies, ge­dag­tes, dro­me, na­den­ke; die kern van wat ons mens maak. “Of dis in elk ge­val my er­va­ring.”
Sy spreek ook kom­mer uit oor die e­tie­se as­pek van neu­ro­we­ten­skap; dit spruit uit haar er­va­ring na­dat sy aan ’n eks­pe­ri­ment deel­ge­neem het. “Dit maak nie sin om ’n brein wat pas her­stel het met e­lek­tro­des te sti­mu­leer nie. Jy sou nie ’n kind leer lees deur sy brein te be­stook nie; die de­li­ka­te or­gaan wat ons glad nie ver­staan nie. Dit is ris­kant.”
Ter­wyl sy aan die do­ku­men­têr ge­werk het, was sy ge­tuie van par­ty van die won­ders van neu­ro­we­ten­skap, soos vor­de­ring wat ge­maak is om alz­hei­mers­ly­ers hul ge­heue te help her­win, en ook van om­stre­de be­han­de­lings, soos die ge­bruik van trans­kra­ni­a­le mag­ne­tie­se sti­mu­la­sie, of­te­wel TMS, om ou­tis­me te “ge­nees”.
Som­mi­ge s­tu­dies dui daar­op dat TMS, ’n nie-in­drin­gen­de pro­se­du­re waar e­lek­tro­mag­ne­tie­se vel­de ge­bruik word om se­nu­sel­le in die brein te sti­mu­leer, simp­to­me van ou­tis­me soos prik­kel­baar­heid en her­ha­len­de ge­drag kan help ver­lig en so­si­a­le vaar­dig­he­de ver­be­ter.
John El­der Ro­bi­son, met wie in die do­ku­men­têr ’n on­der­houd ge­voer word, het sy “e­mo­si­o­ne­le ont­wa­king” dank­sy TMS be­skryf in on­lang­se me­moi­res, S­wit­ched On. Al kan jy ná die be­han­de­ling an­der men­se se emosies mak­li­ker lees, het hy ’n “be­sker­men­de la­gie” ver­loor, ver­tel hy.
Hy was “oor­wel­dig deur e­mo­sie” en sy hu­we­lik het op die rot­see be­land be­land. “Ek het ge­dink dis tra­gies dat hy die ge­voel ge­kry het daar is fout met hom,” sê Lot­je. “El­ke mens­li­ke brein is u­niek, en an­der het hom laat voel hy kom iets kort.”
In die lig van hoe sy in haar daag­lik­se le­we in­ge­perk word, is dit on­ge­loof­lik dat sy reg­ge­kry het om die do­ku­men­têr te maak. Dit was haar i­dee, sy is die aan­bie­der en moes wyd reis, na on­der meer Bos­ton, P­hi­la­del­phia, At­lan­ta, Min­ne­a­po­lis en Se­att­le.
“Dit was werk­lik op­win­dend om hier­die reis te on­der­neem, want ek is dol oor a­von­tu­re. Dis iets wat ek voor­heen ge­had het en steeds het.”
Maar daar was na­tuur­lik uit­da­gings. “Dis baie uit­put­tend om te praat. Men­se met ’n nor­ma­le brein is nie be­wus van wat in die brein aan­gaan wan­neer ons kom­mu­ni­keer nie. Dit is so in­ge­wik­keld; daar­om was ek el­ke aand met ete dood­stil. Geen pret hoe­ge­naamd nie. Ek het so­si­aal ’n bie­tjie nut­te­loos ge­voel.”
Sy het ook am­per flou ge­word ty­dens die ver­fil­ming van ’n o­pe­ra­sie op Dei­r­d­re Wild, ’n vrou met par­kin­sons. “Dit was eint­lik vreemd, want al ek het self ’n brein­o­pe­ra­sie on­der­gaan, het ek nooit werk­lik ge­dink aan wat daar­ty­dens ge­beur nie, tot ek in die te­a­ter was en ge­kyk het hoe Dei­r­d­re ge­o­pe­reer word.”
Lot­je was skie­lik met af­gry­se ver­vul: die ge­boor aan die ske­del, die ge­ram­mel, ge­gons en ge­sis van al die ma­sji­ne­rie en teg­no­lo­gie, Dei­r­d­re wat op haar maag lê, haar kwes­baar­hei d . “Ek was pa­nie­ke­rig, vrees­be­van­ge en het ge­dink: ‘Ek kan nie glo dit was ek nie.’ Een van die vroue wat ’n ma­sjien be­heer het, kon sien ek is wan­kel­rig en het my ’n stoel ge­gee om op te sit.”
Sy het ge­sien hoe word Dei­r­d­re se ha­re ná die o­pe­ra­sie ge­bor­sel, ’n po­ging om die pa­si­ënt goed te laat lyk vir fa­mi­lie en vrien­de wat haar be­soek, en het met ’n skie­li­ke dui­de­lik­heid haar­self ge­sien.
“Vol­gens my ma en broer was my ha­re ‘deur­me­kaar’ toe hul­le kom kui­er. Maar ek was be­wus­te­loos. Dis al­les vreemd.”
LOT­JE is in 1977 in Pa­rys ge­bo­re. Haar ma was ’n Ne­der­land­se mo­del en haar pa, “’n mal Frans­man”, was ’ n mu­siek­ver­vaar­di­ger.
Toe sy vier was, het sy saam met haar ma en ou­er broer, Jan, En­ge­land toe ge­trek. Haar pa was meest­al af­we­sig en sy het vir die groot­ste deel van haar kin­der­ja­re rond­ge­trek. “My ma was a­von­tuur­lus­tig en het ge­hou van ver­huis. Dit het my aan­pas­baar ge­maak.”
Na­dat sy aan die U­ni­ver­si­teit van Man­ches­ter so­si­o­lo­gie stu­deer het, het Lot­je Am­ster­dam toe ge­trek en ’ n do­ku­men­tê­re­rol­prent­ma­ker ge­word. Daar het sy vir die pro­duk­sie­maat­skap­py Su­bma­ri­ne ge­werk. In Ju­nie 2011 het ’n Lon­den­se re­kla­me­a­gent­skap, Mot­her, haar werk aan­ge­bied.
“Ek was ge­reed om Lon­den toe te trek. Ek het met my ja­re lan­ge kê­rel uit­ge­maak en al was ek mal oor my le­we in Am­ster­dam, was dit be­per­kend. Ek was loop­baan­ge­rig en wou meer doen.”
Die le­we in Lon­den was ’n war­rel­wind van be­dry­wig­he­de. “Ek het soos ’n be­se­te­ne ge­werk, ge­reis, en dit reg­ge­kry om on­moont­li­ke uit­da­gings die hoof te bied. Ek was mal daar­oor. Of dalk het ek dit net ge­niet om nie oor din­ge te dink nie, dat my aan­dag van my­self af­ge­lei is.”
Sy het ’n heg­te vrien­de­kring ge­had. “Wan­neer ons nie saam­ge­werk het nie, het ons saans saam ge­ëet.”
Ses maan­de na­dat sy by haar nu­we werk be­gin het, het sy een aand in­een­ge­stort. Dit was ’n Son­dag. Na­dat sy die aand saam met vrien­de deur­ge­bring het, is sy te­rug na haar woon­stel in S­ho­re- ditch, waar sy al­leen ge­woon het.
Sy ont­hou sy het in die nag met ’n fol­te­ren­de hoof­pyn wak­ker ge­word. “My brein het toe reeds be­gin bloei. Ek het na my foon ge­kyk, maar niks het sin ge­maak nie. Ek het ge­weet iets erns­tigs is aan die ge­beur.”
Lot­je het kort-kort haar be­wus­syn ver­loor. Sy was vrees­be­van­ge, maar het op ’n ma­nier dit reg­ge­kry om aan te trek, haar hand­sak te vat, met vier stel­le trap­pies af te loop en die voor­deur oop te maak. Sy het oor die straat ge­stap tot by ’n ho­tel.
“Ek ont­hou ek het die ont­vangs­da­me om hulp pro­beer vra, maar sy het my net vreemd aan­ge­kyk,” sê Lot­je en voeg by dis nie ver­ba­send nie. “Daar is baie mal men­se in daar­die ge­bied.”
Ein­de­lik is sy be­wus­te­loos in ’n toi­let in die ho­tel ge­vind en om 13:00 in die hos­pi­taal op­ge­neem.
Ek vra haar of sy wens sy is vroe­ër daar aan­ge­tref.
“Dan sou die ska­de van­self­spre­kend baie min­der ge­wees het,” sê sy.
Lot­je is merk­waar­dig ge­noeg nie juis bit­ter hier­oor nie. Maar haar Zen-be­na­de­ring is aan ’n lang re­ha­bi­li­ta­sie­pro­ses te dan­ke.
“Die eer­ste paar jaar was ui­ters pyn­lik en frus­tre­rend, en eers toe ek met die aan­vaar­dings­pro­ses be­gin, wat ook ’n lang pro­ses is, het ek hier­die nu­we brein be­gin waar­deer.
“Om ’n een­vou­di­ge le­we met fo­kus en waar­de te lei, is werk­lik iets moois.”
Sy sê die ar­te­ri­o­ve­neu­se mal­for­ma­sie (AVM), die ab­nor­ma­le ver­bin­ding van bloed­va­te in haar brein, sou net per toe­val op­ge­spoor kon word.
“As ek in ’n mo­tor­on­ge­luk was en hul­le moes ’n MRB-skan­de­ring doen, sou dit op­ge­spoor ge­wees het. Dan sou ek die op­sie van ’n voor­ko­men­de o­pe­ra­sie ge­had het, maar dit het nie ge­beur nie.”
AVM’s is ge­woon­lik aan­ge­bo­re, maar meest­al nie oor­erf­lik nie.
Sê nou haar le­we was nie so ge­jaagd nie? (Ken­ners sê die bloe­ding kon e­ni­ge tyd, of dalk glad nie, ge­beur het.) Sê nou sy het saam­ge­woon met ie­mand wat gou­er hulp kon ont­bied? Wat as sy nie aan die eks­pe­ri­ment deel­ge­neem het nie? (Sy ge­bruik nou an­ti-kon­vul­sie­mid­dels en die ge­dag­te aan nog ’n toe­val laat haar kwaai pa­niek­aan­val­le kry.)
Lot­je wei­er om die sê-nou- maar­spe­le­tjie te speel.
“Ter­wyl ek in die hos­pi­taal was, was daar men­se wat die ver­moë om te loop, te kom­mu­ni­keer, te praat, hul­self, heel­te­mal ver­loor het. Ek het be­sef hoe ge­luk­kig ek is.”
Haar ma en broer, wat na­by woon, is haar groot steun­pi­la­re. Sy is ook “baie ge­luk­kig” in ’n nu­we ver­hou­ding met ie­mand wat haar nie te­vo­re ge­ken het nie. “Dis ui­ters be­vry­dend, want daar is geen ver­wag­tings van die ou ek nie,” sê sy. “Al die men­se in my le­we het lank dié ‘nu­we’ mens ge­sien. Dit het nog meer stres ver­oor­saak om vir hul­le daar­die ou mens te pro­beer wees.”
T­reur sy oor haar vo­ri­ge le­we? “Ek t­reur oor van my ver­mo­ëns, my werk en leef­styl, maar dis al­les ek­ster­ne goed. Die kern van wie ek was, is die­self­de.” © SALLY WIL­LI­AMS/TE­LE­GRAPH ME­DIA GROUP LI­MI­TED 2017
‘Om ’n een­vou­di­ge le­we met fo­kus en waar­de te lei, is werk­lik iets moois’
LINKS: Lot­je Sod­der­land on­der­gaan neu­ro­lo­gie­se toet­se na­dat sy ’n be­roer­te ge­had het. ON­DER: Tuis in Lon­den. Al het haar le­we ver­an­der, hoop sy haar toe­stand kan we­ten­skap­li­kes help om die ge­hei­me van die brein te ont­sluit.
BO: Lot­je er­vaar kleur en klank nou baie in­tens. REGS: Sy moes van voor af leer skryf. REGS BO: Sy het saam met die A­me­ri­kaan­se rol­prent­le­gen­de Da­vid Lynch ge­werk om ’n do­ku­men­ter oor haar er­va­rings te skep.
BO: In 2011 kui­er Lot­je saam met vrien­de in Lon­den. Dit was net ne­ge maan­de voor haar be­roer­te. HEEL REGS: Saam met haar ou­boet, Jan, en haar broers­kind, Matil­da.