Gemeet aan die romanvorm, wat volgens die Grimms ‘n sogenaamde skaduvorm vir die sprokie is, is dit duidelik dat die twee genres struktureel diepgaande van mekaar verskil. Die roman poog, volgens ‘n literêre teorie van die vroeë twintigste eeu, om die wêreld op kunsmatige wyse tot ‘n kunswerk om te orden. Dit beeld ‘n deel van die wêreld of die “rasionele werklikheid” uit deur van wetmatighede gebruik te maak wat algemeen in die wêreld, of wat ons as die “werklikheid” aanvaar, geld. In teenstelling daarmee beeld die sprokie ‘n werklikheid uit wat nie eie is aan die natuurlike wêreld nie. Dit skep ‘n nuwe wêreld met sy eie wetmatighede wat slegs in die sprokie geld – dit beeld dus ‘n sprokies-werklikheid uit, terwyl die roman die lewe, die wêreld en die werklikheid so lewensgetrou moontlik probeer weergee. Die sprokie is van so ‘n aard dat die werklikheid kan deel word van die sprokie, maar die sprokie kan nooit deel word van die werklikheid nie. (Vandag weet ons natuurlik dat begrippe soos “wêreld”, “werklikheid” en “lewe” relatief is en nie ‘n enkele, agterhaalbare gegewe verteenwoordig nie. Ook poog postmodernistiese romans nie meer om “die werklikheid” uit te beeld nie.)
Omdat die sprokie dus nie skeppend ten opsigte van die werklikheid/wêreld optree nie (nie die werklikheid tot kuns omvorm nie), is dit nie ‘n kunsvorm nie, maar ‘n primitiewe vorm. Die verskil lê in die ontstaanswyse van die twee vorme: die kunsvorm beeld ‘n deel van die lewe uit – dit word “gemaak”; by die primitiewe vorm word die wêreld ingetrek in ‘n sisteem wat slegs sy eie wetmatighede gehoorsaam en die wêreld moet by hierdie wetmatighede inval – hier praat Jolles van “ontstaan”. Waar die kunsvorm poog om uniek te wees, is dit ‘n kenmerk van die primitiewe vorm om die algemene uit te beeld, om telkens weer dieselfde vorm en dieselfde wetmatighede te benut.
Kyk ons na die sprokie van die gestewelde kat, lyk die aanvanklike opset vir ons onregverdig: die jongste seun word as’t ware deur sy pa onterf, terwyl die twee ouer broers waardevolle items erf. Hierdie gegewe gaan teen die grein van die leser se sin vir regverdigheid en ons wil hê dat dié toestand so gou moontlik opgehef word. In die loop van die verhaal gebeur presies die verwagte: die leser se sin vir regverdigheid word bevredig deurdat die jongste seun baie meer rykdom as sy broers bekom. Die bevrediging is daarin geleë dat die verwagting van die leser in vervulling gaan, dat die einde in ooreenstemming is met die mens se aangebore sin vir regverdigheid.
Wanneer ons die wêreld van die sprokie betree, verlaat ons die “onregverdige wêreld”, meestal deur bemiddeling van die wonderbare. Sodoende ontstaan die paradoks wat een van die basiese bestanddele van die sprokie is: die wonderbare is in die sprokie nie wonderbaar nie, maar vanselfsprekend. Dit is die enigste wyse waarop die wêreld en sy onregverdigheid besweer en opgehef kan word.
Sjoe, Evette, jy vra indringend! Ek dink Die Klein Prinsie en Winnie the Pooh is nie regte sprokies nie, dis kunssprokies. Regte sprokies het dieselfde waarhede dwaroor die wêreld. Dit beteken dat jy byvoorbeeld ‘n Rooikappie-tipe verhaal by die Indiane in Noord-Amerika sou gekry het, in Rusland, in Afrika en China … Ek praat in die verlede tyd omdat ek glad nie seker is dat sprokies nog in die volksmond bestaan nie. Antjie Somers sou dalk geklassifiseer kon word as ‘n sprokie – jy is heeltemal reg daaroor. Maar die grap (soos Adoons-hulle) is ook ‘n primitiewe vorm wat in die volksmond ontstaan en volgens ander wetmatighede funksioneer as die sprokie. Ek dink ook nie dat ironie ‘n plek in die sprokie het nie – dit is eerder deel van die grap. Dalk moet ek anderdag ‘n bietjie skryf oor die grap. Dankie vir jou kommentaar. Dis baie relevant en laat mens beslis nogal dink!