Dirkie Uys – Afrikanergeskiedenis
Die heldedaad van jong Dirkie Uys, 'n seun van net veertien jaar, is een van die mooistes en beroemdstes in ons geskiedenis. Hy was die seun van een van die Voortrekkerleiers, kommandant Piet Uys.
Ná die Zoeloes se aanval op die Voortrekkerlaers by Bloukrans en Moordspruit, het die klompie wat oorleef het, besluit om die wrede koning Dingane te gaan straf vir die onmenslike dinge wat hy laat doen het. Twee kommando's het opgetrek, een onder Potgieter en die ander onder Uys. Hulle sou die Zoeloes gaan aanval en ook die vee gaan haal wat van die Voortrekkers afgeneem is. Op 5 Maart 1838 het hulle toe met 347 manskappe uitgetrek. Onder hulle was kommandant Uys se seun, Dirkie.
Hulle het drie dae lank gery op pad na Dingane se stat en nêrens het die Zoeloes hulle gehinder nie. Waarskynlik het Zoeloespioene die Voortrekkers gesien aankom en dit aan Dingane gaan vertel. Hy het toe dadelik weer sy Wit Skilde (die ouer Zoeloes) en die Swart Skilde (die jong Zoeloes) bevel gegee om die Voortrekkers te gaan voorlê. Op die derde dag vandat die kommando weggetrek het, kry hulle die vyand in sig en toe het 'n geveg uitgebreek.
Die Zoeloes het die kommando aan weerskante aangeval. Ná 'n rukkie besluit Uys dat sy kommando die Wit Skilde se regiment moet aanval. Voor hulle was 'n kloof tussen twee koppe en hulle jaag daarheen om die Zoeloes van anderkant die koppe aan te val en op loop te jaag. Die bevel word gegee en Uys met 'n klompie van sy manne jaag deur die nou kloof. Hulle het nie geweet dat die Zoeloes hulle daar inwag nie.
Bo-op die hoogtes om die kloof en agter die koppe het duisende Zoeloes agter rotse, bosse en in slote geskuil, sonder dat die burgers hulle kon sien. Net toe die Voortrekkers in die nou kloof kom, spring daar van alle kante honderde Zoeloes op en omsingel die klein bende. Dit wemel en krioel van Zoeloes wat van alle kante met assegaaie steek. Hulle was in 'n dodelike hinderlaag gelok en daar was min kans om lewendig uit te kom. Die Voortrekkers skiet so goed as hulle kan, maar die assegaaie reën op hulle neer. Hulle moet 'n plan maak om uit te kom en veg dapper.
'n Zoeloe spring agter die hoë gras naby Piet Uys uit en gooi 'n assegaai na hom. Die assegaai tref Uys in die sy, maar hy ruk dit uit en jaag aan. Daar sien hy een van sy vriende se perd het flou geword en die man kan nie verder jaag nie. Piet Uys is swaar gewond en die bloed stroom uit die wond, maar hy gaan nie sy makker in die steek laat nie. Hy hou stil en tel die man op sy perd en probeer om by die ander burgers te kom, want hy sien die Zoeloes probeer hom voorkeer en van die ander Voortrekkers afsny. Dit geluk hom om die man deur te bring, maar hy self was toe al so swak van bloedverlies, dat twee burgers aan weerskante van hom moes ry om hom op die perd te hou. Die Zoeloes storm weer op hulle af en Piet Uys sien dat hy die lewe van die ander mans in gevaar stel. Hy kan tog nie veel verder gaan nie, want hy is te swak en as die twee ander by hom moes bly, sou hulle ook deur die Zoeloes vermoor word.
Hy vra hulle toe om hom maar liewers te laat staan en uit te jaag. Die twee wil hom nie daar aan die genade van die vyand oorlaat nie, maar Piet Uys sê vir hulle: "Hier moet ek nou sterf. Julle kan my nie verder kry nie en dis nutteloos om dit te probeer. Red julleself, kêrels, maar veg enduit soos manne en hou God voor oë."
Hulle doen dit toe, want hulle sien dit sal niks help om by Uys agter te bly nie. Hy neem sy geweer en so swak as wat hy is, doen hy nog sy uiterste bes om te skiet en homself te verdedig. Dit was ook nie lank nie of hy word deur 'n klomp Zoeloes met assegaaie omsingel – alleen daar om sy dood te ontmoet.
Maar hy sou nie lank alleen bly nie en hy het nie alleen gesterf nie.
Wie kom daar aangejaag om te help? Een ruiter spring van sy maats af weg en laat sy perd terugjaag dat die stof so staan, reguit na waar Piet Uys deur die Zoeloes omring is. Dit is Dirkie Uys wat gaan om sy pa te help.
Die dapper seun het met die vlug omgekyk en tot sy ontsteltenis gesien dat sy pa deur die Zoeloes omsingel is. Vir geen oomblik het hy geweifel nie. Sy plek is daar by sy pa om hom te help, al kos dit ook sy eie dood. Die ander burgers jaag en spook om weg te kom van die vyand, maar hy ruk sy perd om en daar gaan hy om sy pa by te staan. Reguit jaag hy tussen die Zoeloes in.
Hy sien sy pa op die grond lê en hoe hy met assegaaie gesteek word. Hy sien hoe sy pa sy kop opbeur om vir die laaste maal te sien of daar enige kans is om los te kom. Dirkie jaag deur die spul Zoeloes tot by sy pa. Hy gryp sy geweer en begin skiet in 'n wanhopige poging om sy pa te red van die vreeslike dood wat dreig. Dirkie het geen gedagte aan homself of sy eie veiligheid nie. Hy wil net sy pa red vir wie hy so lief is en met wie hy soveel gevare saam getrotseer het. Hy het gehoor hoe die Zoeloes skree en gil van woeste blydskap oor die Voortrekkerskommandant wat hulle in die hande het en dit was vir sy dapper kinderhart te veel.
Dirkie het tot die laaste oomblik dapper en hard geveg. Daar langs sy pa se lyk staan hy en skiet nog drie Zoeloes dood, maar die ander was te veel vir hom. Hulle val op hom en ruk die geweer uit sy hande. Hy slaan met die vuis, maar hulle druk hom neer en 'n menigte assegaaie steek hom totdat hy dood langs sy pa lê.
Nog iets moet vertel word. Dirkie het 'n broer Piet gehad. Op 28 Maart 1879, 31 jaar later, het 'n soortgelyke gebeurtenis hom by die Slag van Hlobane in Natal afgespeel ook in 'n geveg teen Zoeloes. Hierdie Piet Uys het ook 'n seun Dirkie gehad. Op daardie dag was hierdie tweede Dirkie ook saam met sy pa in die geveg, maar hierdie keer was dit die seun wat agtergebly het. Toe sy pa dit bemerk, het hy teruggejaag om sy seun te probeer red, net soos sy broer Dirkie jare gelede probeer het om hulle pa te red. Ook hierdie keer is pa en seun saam gedood.