Die onsigbare net oor Suid-AfrikaPres. Cyril Ramaphosa tydens die verkiesingsveldtog in Kaapstad. Foto: Henk Kruger/ANA Deur Connie Mulder Elke vyf jaar word daar in Suid-Afrika gestem. Daar word gestem om te besluit watter rigting Suid-Afrika se regering moet inslaan. So ook word diegene wat swak regeer, deur die verkiesing gestraf en word nuwe regeerders elke nou en dan verkies. Dié verkiesing het in Desember 2017 tydens die ANC se Nasrec-konferensie plaasgevind. Suid-Afrika se beleid is, realisties gesproke, by die ANC se konferensie bepaal. Die onlangse verkiesing is eerder ŉ simptoom van ons demografiese demokrasie – met die resultate wat soos ŉ sensus eerder as ŉ verkiesingsuitslag lees. Die feitlik uitsluitlik swart partye, soos die ANC, EFF en IVP het saam weer eens sowat 74% van die steun op hulle verenig – dit teenoor ŉ totale swart bevolking (bo 18) van sowat 77%. In ŉ homogene demokrasie is dit ondenkbaar dat ŉ regerende party wat twee maande voor die verkiesing gesukkel het om die land van krag te voorsien, feitlik strafloos daarvan afkom. In Suid-Afrika was dit te verwagte. Hierdie verkiesingsuitslae toon net weer dat beleid ŉ besonderse klein rol speel in hoe Suid-Afrikaanse kiesers stem. Dit is veel eerder identiteit, lojaliteit en persoonlikheid wat bepaal wie die staat se septer gaan swaai. Suid-Afrika se grootste beleidsuitdaging die afgelope twee jaar is onteiening sonder vergoeding. Indien die land ŉ rigting inslaan waar die regering as’t ware eiendom afneem sonder om daarvoor te betaal, is die gevolge ondenkbaar verreikend. ŉ Mens sou dus verwag dat dit ŉ beleidsrigting is wat in die verkiesing gestraf of beloon sou word. Uiteindelik sien ons dat alhoewel drie uit vier geskrewe voorleggings negatief was oor onteiening sonder vergoeding, sewe uit tien setels in die parlement aan partye gegaan het wat onteiening sonder vergoeding steun. Alhoewel slegs 6% van Suid-Afrikaanse burgers volgens die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge (SAIRV) meen grondhervorming moet ŉ regeringsprioriteit wees, steun 69,75% van die partye in die parlement ŉ grondwetwysiging ten opsigte van onteiening sonder vergoeding. Amper nege uit tien Suid-Afrikaanse burgers is gekant teen rasgebaseerde regstellende aksie volgens die SAIRV se 2018-peiling. Amper 90% van die Suid-Afrikaanse parlement se setels is ten gunste daarvan. ŉ Mens sou ŉ effense oorvleueling met beleid verwag as dit deurslaggewend in verkiesings was, maar so ŉ lynregte teenstelling beteken net een ding – Suid-Afrikaanse kiesers stem vir mense met wie hulle nie saamstem nie. Die vraag is dan tereg: Wat motiveer mense om vir ŉ party te stem? Hierdie verkiesing toon dat identiteit ŉ belangrike rol speel, selfs in partye waar dit nie verwag word nie. Alhoewel Suid-Afrika volgens die regering in vier rasse verdeel is, is die werklike Suid-Afrika eerder ŉ land van elf of meer kulture. Hierdie onsigbare net oor Suid-Afrika help verduidelik waarom sekere partye op sekere plekke goed vaar. Die Inkatha-Vryheidsparty (IVP) is die toonbeeld van ŉ identiteitsparty. Meer as 90% van die party se steun kom uit KwaZulu-Natal. Dit is vir alle praktiese doeleindes ŉ Zoeloe-party. Oral waar die IVP goed gevaar het, beskik die streek oor ŉ oorverteenwoordiging van Zoeloe-sprekers. So ook is die Vryheidsfront ŉ groot party in gebiede waar Afrikaners en Afrikaanse mense woon, maar is totaal afwesig in Natal se landelike dele. Dit dui op ŉ party wat ondersteun word omdat mense met die identiteit van die party vereenselwig eerder as met ander faktore. Verrassend genoeg, is selfs die EFF nie onaangeraak deur die onsigbare net van kulturele identiteit wat oor Suid-Afrika gespan is nie. In 60 uit die 77 munisipaliteite waar die EFF beter as hul landwye gemiddeld gevaar het, is daar ŉ oorverteenwoordiging van Sesotho-, Setswana- of Pedi-sprekendes. Dit beteken dat 78% van die munisipaliteite waar die EFF goed gevaar het, realisties ŉ Sotho-taalstreek is. Julius Malema, die EFF-leier en verpersoonliking van die party, is van Limpopo afkomstig – en trots op sy Pedi-agtergrond. Wat vir die ANC besonder kommerwekkend moet wees, is dat die EFF begin het om deurbrake te maak in streke wat tradisioneel Nguni was (die Oos-Kaap en Natal). Dit dui daarop dat die EFF dalk die meeste gebaat het by die ANC se onverpoosde pogings om ŉ rasse-identiteit in Suid-Afrika te vestig. In ŉ normale demokrasie is daar mense wat uiters lojaal aan ŉ party bly, maar daar is ook ŉ redelike groot deel wat tussen partye wissel. Dit is hierdie vloeibaarheid wat regerings aanspreeklik hou. In die VSA wissel die regerende party redelik gereeld. Suid-Afrika het nou die ANC vir die sesde verkiesing agtereenvolgens teruggestuur parlement toe met meer as 55% se steun. Dit impliseer dat bykans ses uit tien mense vir die ANC gestem het. Hierdie verskynsel dui op ŉ uiters lojale en onwrikbare kieserskorps met min of geen vloeibaarheid nie – en dit ten spyte van beurtkrag, staatskaping en Nkandla. Inteendeel, ŉ ANC-kieser wat kwaad is vir die ANC, bly eerder weg van die stembus af as wat hy vir ŉ ander party stem. Dit is trouens ook waar die ANC die meeste slae gekry het. Die stempersentasie van ANC-stemdistrikte in metro’s soos Johannesburg, Pretoria, Ekurhuleni en Kaapstad is telkens onder dié van die groter metro. Hierdie tendens is meer prominent op die platteland waar sterk ANC-vestings soos die Oos-Kaap deur stempersentasies in die lae 60’s getref is. Suid-Afrikaanse partye word verpersoonlik deur ŉ leier. Die idee van kollektiewe leierskap is nie goed gevestig in Suid-Afrika nie, met ŉ leier wat jou in ŉ verkiesing kan maak of breek. In hierdie verkiesing het Cyril Ramaphosa die ANC gered. Waar dit die beste neerslag gevind het, kan gesien word aan die feit dat die ANC nasionaal 645 000 meer stemme as provinsiaal gekry het. Die stemme is afkomstig van kiesers wat graag vir Cyril as president wil hê, maar nie noodwendig vir Ace as premier wil hê nie. Die Suid-Afrikaanse politiek het ŉ lang geskiedenis oor alle kultuurgroepe heen waar partye om groot persoonlikhede wentel: PW Botha, HF Verwoerd, Nelson Mandela, Mangosuthu Buthelezi, Jacob Zuma, Patricia de Lille en dan nou Cyril Ramaphosa. Al vier hierdie faktore, naamlik beleid, identiteit, persoonlikheid, en lojaliteit, speel saam ten einde vir ons ŉ verkiesingsuitslag te gee wat grotendeels te wagte was as jy al die faktore in ag neem. Verskeie kommentators wat onkant betrap is met die DA se krimping en die VF+, IVP en EFF se groei, het teorieë gewaag. Daarom is dit belangrik om eers te kyk na wat nié gebeur het nie. Die Demokratiese Alliansie het die rassenasionaliste afgeskud, maar darem onder die swart bevolking gegroei Die DA het amper 460 000 stemme verloor. In ŉ land waar die regering letterlik nie die krag kan aanhou nie, waar nege uit 10 munisipaliteite korrup is, het die amptelike opposisie gekrimp. Alhoewel daar groot gewag gemaak word van die DA wat kwansuis gegroei het onder die swart bevolking, soos wat hy minderheidsteun afskud, vertel die syfers ŉ ander storie. In Johannesburg, Pretoria, Ekurhuleni en Kaapstad het die DA 8% of minder van die steun gekry in wyke wat die ANC gewen het. Wanneer daar meer spesifiek na Soweto, Mamelodi, Nyanga en Langa gekyk word, is die DA-steun konstant naby aan 5%. In Nyanga en Langa in Kaapstad waar die DA al 15 jaar lank regeer, is dit nader aan 3%. Hierdie dui nie op ŉ deurbraak na die swart bevolking nie. Ook het die DA nie swakker gedoen weens lae stempersentasies nie. In Johannesburg, Pretoria, Ekurhuleni en Kaapstad is die wyke wat die DA gewen het se stempersentasie telkens hoër as die metro se gemiddeld, sommige plekke tot 10% hoër. Die DA se tradisionele minderheidskiesers het dus opgedaag om te gaan stem, maar net vir ander partye gestem. Hierdie steun is nie ondervang met groei onder swart kiesers nie. Ten minste het die middel gehou, meeste Suid-Afrikaners het nie na die rand toe beweeg nie Hierdie is sekerlik fundamenteel waar. Die DA en ANC word saam deur agt uit 10 kiesers ondersteun. Tog maak die ANC ses van daardie agt kiesers uit, en het die ANC die afgelope 25 jaar ses van daardie 10 kiesers uitgemaak. Die middel wat hou, is dus net die ANC wat meer as 50% steun kry. Suid-Afrika is ŉ sosiaal-konserwatiewe land, soos wat die SAIRV se peiling jaarliks, asook die World Values Survey toon. Tog is die twee grootste partye beide liberaal, of dan aan die linkerkant van die spektrum. Dit impliseer dat die middel wat hou, nie op waardes of beleid gebaseer is nie, maar eerder net die demografiese werklikheid van Suid-Afrika weerspieël. Proponente van dié siening voer aan dat die populiste ten minste nie die regering oorgeneem het nie. Dit is effe kortsigtig, want die wapenskandaal, die VIGS-pandemie, beurtkrag, die Marikana-slagting, Life Esidimeni, die Nkandla-skandaal, staatskaping, onteiening sonder vergoeding, en nog beurtkrag het alles gebeur met die “middel” wat gehou het. Die “middel” wat hou, bied min of geen verskansing teen radikale politieke beleid of korrupsie nie. Vervolgens is die vraag dan: Wat het ná afloop van die verkiesing gebeur? Streekspartye maar nie streekspolitici nie Meeste partye het sterk steun in sekere streke en bitter min steun in ander streke. Hierdie dui daarop dat Suid-Afrika se verkiesingsuitslag in verskeie gebiede veel eerder soos dié van ŉ federasie lees. Tog het ons nog verskeie politici wat veel eerder nasionaal ŉ rol wil speel as slegs streekgebonde wees. Die GOOD-party van Patricia de Lille, byvoorbeeld, het 77% van sy steun uit die Wes-Kaap, Oos-Kaap en Noord-Kaap in tradisioneel bruin gebiede gekry. Dit beteken dat drie uit vier GOOD-kiesers realisties in die ou Kaapprovinsie woon. Tog het GOOD landwyd gestaan, met feitlik geen steun in Noordwes, Mpumalanga, Limpopo en die Vrystaat nie. As GOOD nie in die provinsies gestaan het nie, sou dit basies geen impak op hul uitslag gehad het nie. Die IVP is die toonbeeld van ŉ streeksparty met ŉ leier wat graag ŉ nasionale rolspeler wil wees. Die IVP kon nie in ses van die nege provinsies staan nie, en sou eintlik geen verlies aan steun ervaar het nie. Identiteitspolitiek Die drie bestaande partye wat gegroei het (EFF, VF+, IVP), is almal op identiteit eerder as beleid geskoei. In Suid-Afrika is groepsidentiteit, hetsy kultureel of rasgebonde, steeds iets wat uiters belangrik is. Die feit dat kiesers hulself vereenselwig met partye wat hul groepsidentiteite versinnebeeld, dui daarop dat Suid-Afrika aan die federeer is op grond van identiteit. In ŉ land so divers soos Suid-Afrika, is dit nie ŉ slegte ding dat groepe op politieke vlak verteenwoordig word nie. Daar bestaan weinig ander forums waar Suid-Afrikaanse burgers die vraagstuk oor groepsdinamika, veral op kultuurvlak kan hanteer. Dit beteken ook dat Suid-Afrika se verkiesings nog vir die afsienbare toekoms meer soos sensusresultate gaan lees. Tog met die groei van die VF+ en die IVP kan dit ook soos ’n taal- of kultuurresultate lees, eerder as ŉ eenvoudige rassesensus. Uiteindelik is dit ŉ ding wat vir Suid-Afrikaanse burgers hoop moet skep. Indien die politiek op slegs vier rasse geskoei gaan word, gaan dit weens die ongelyke magsbalans haas onmoontlik vir die meerderheid en minderhede wees om mekaar te vind. Geen party wat enigiets wil doen vir minderhede sal ooit kan regeer nie. As ŉ land waar ons mekaar op kultuurvlak vind, kan ons ŉ ware gemeenskap van gemeenskappe word wat polities en op ander terreine saamwerk ten einde hierdie mooi land vir almal van ons te laat groei.