BELANGRIK VIR OPVOERDERS EN LEERDERS: 'n Baie nuttige en omvattende Afrikaanse publikasie van 26 bladsye oor vigsopvoeding is ook deur die Departement van Onderwys uitgereik en was as pdf-item vrylik op die web te kry by:
http://education.pwv.gov.za/content/documents/71.pdf . Die skakel werk nie meer nie, maar as bykomende leerhulp is dit ook op hierdie CD-Rom geplaas en kan dit in 'n aparte venster oopgemaak word deur eenvoudig hier te klik. Let wel: Adobe Reader (vir die oopmaak van pdf-items) moet in jou rekenaar gelaai wees.
— die verskriklike feite
REGS: 'n Raadgeefster werk met vigskinders in Soweto. Hulle lyk gelukkig omdat die nodige liefdevolle versorging steeds bestaan. Maar, vra talle bekommerde waarnemers, wat sal gebeur as sake in die toekoms sou hand-uit ruk?
Foto met vergunning van USAID (geretoesjeer)
UID-AFRIKA kan hom klaarmaak vir 'n ontsettende ramp. Só reken talle bekommerdes. Gruwelik soos dit klink, sê hulle, kan dit dalk selfs beteken dat party mense naderhand langs die strate sal doodlê omdat die gesondheidsdienste nie naastenby al die siekes sal kan hanteer nie.
Hulle meen ook die ekonomie gaan verkrummel. Dit sou wees omdat 'n belangrike deel van die werkerskorps so verswak sal wees dat hulle nie hul werke behoorlik sal kan doen nie. En dan gaan daar boonop derduisende weeskinders wees wat versorg sal moet word met geld wat nie bestaan nie...
Blote onheilsprofesieë? Selfs talle kenners dink nie so nie. Suid-Afrika het immers lankal van die meeste MIV/vigslyers ter wêreld. Nee, dis bepaald nie bangpratery wanneer gesondheidsmense sê dat ons ons moet gereed maak vir 'n moontlike verlammende krisis nie.
Opdatering, Mei 2013
Een uit elke tien Suid-Afrikaners het MIV/vigs
DIE beskikbaarstelling van artiretrovirale middels sedert 2008 help op 'n ingrypende wyse om vigssterftes in Suid-Afrika te verminder. Nogtans kondig Statistiek Suid-Afrika in Mei 2013 aan dat daar reeds 5,26 miljoen mense met MIV/vigs in die land is—tien persent van die bevolking. Wat meer sê, die syfer styg steeds.
Onder kinders het die getal gevalle weliswaar van 13,6 persent tot 8,5 persent gedaal, maar onder vroue staan dit op 17,4 persent.
Die raming was dat 201 000 mense in 2013 aan MIV/vigs sou sterf.
Syfers bly nietemin verwarrend, te meer as 'n mens daarop let dat die Amerikaanse hulporganisasie UNAIDS in 2007 reeds geraam het dat 5,7 Suid-Afrikaners MIV/vigs sou hê.
Daarby is dit moeilik, indien nie onmoontlik nie, om presiese sterftesyfers te verkry, omdat duisende doodsertifikate nie aandui waaraan die gestorwene dood is nie, of baie vigsterftes nie as sodanig aangedui word nie.
Hulp in die bekamping van vigs deur die Amerikaners kan blykbaar ook nie onbepaald voortduur nie. In Maart 2013 het die VSA aangekondig dat hul hulppakket aan Suid-Afrika teen 2017 met die helfte verminder sal word. Dit alleen is 'n baie donker vooruitsig.
BO: Skandeer-elektronmikrograaf van MIV wat in gekweekte limfosiete ontluik. ('n Limfosiet is 'n soort wit bloedliggaampie met 'n digte kern wat in groot getalle in limfweefsel voorkom.) Veelvuldige ronde bolletjies op die seloppervlak dui die versamelplekke en ontluiking van virions aan. 'n Virion is 'n enkele volledige en aansteeklike virusdeeltjie. Hierdie beeld (oorspronklik in swart-wit) is digitaal verkleur om sekere belangrike kenmerke te benadruk.
Krediet: U.S. Centers for Disease Control and Prevention / C. Goldsmith, P. Feorino, E. L. Palmer, W. R. McManus
Die MI-virus en vigs—wat is dit?
Alle lewende selle bevat die genetiese materiaal DNS. Die selle van bakterieë het miskien slegs een string DNS, maar só 'n string bevat al die inligting wat die sel nodig het om 'n presiese weergawe van homself te maak. Die selle van soogdiere bevat 'n menigte DNS-stringe wat in chromosome saamgegroepeer is. Kortom, die struktuur van 'n DNS-molekule of kombinasie van DNS-molekules bepaal die vorm en funksie van die nakomelinge. Sekere virusse, wat retrovirusse genoem word, bevat slegs RNS pleks van DNS, maar soos gesê word virusse op sigself in die reël nie as ware lewende organismes beskou nie.
Retrovirusse is virusse wat gekenmerk word deur 'n unieke manier van vermenigvuldiging binne die selle van hul gashere. Soos sekere ander virusgroepe bevat retrovirusse 'n kern van die nukleïnsuur RNS pleks van die gewone DNS. Anders as ander RNS-virusse vermenigvuldig retrovirusse as DNS- pleks van RNS-genome binne-in hul gashere deur middel van 'n ensiem wat hulle dra, genaamd omgekeerde transkriptase. Die retrovirusse veroorsaak verskillende besmettings in voëls en soogdiere, ook die mens. Sekere soorte veroorsaak ook kankers in diere en moontlik ook in mense. Die Menslike Immuniteitsgebreksvirus (MI-virus), wat vigs veroorsaak, is ook 'n retrovirus.
(Retro beteken terugwaarts—vergelyk die omgekeerde transkriptase, waarna hierbo verwys is. Teenretrovirale middels, waaroor daar deesdae so baie gepraat word, is dus middels vir die behandeling van infekterings met retrovirusse.)
Allerhande sogenaamde teenretrovirale middels is reeds vir die behandeling van MIV-infektering goedgekeur. Die hoë koste van verskillende middels wat in kombinasie gebruik word, plaas 'n groot las op die gesondheidsdienste—selfs in ontwikkelde lande soos Brittanje—wat nog te sê in die ontwikkelende wêreld waar verreweg die meeste MIV-infekterings voorkom. Minder as vier persent van die mense in lae- en middelinkomstelande wat teenretrovirale behandeling nodig gehad het, het teen die einde van 2001 sulke middels ontvang. Die stryd in Suid-Afrika vir die broodnodige vrylike verskaffing van sulke teenretrovirale middels was lank 'n groot twispunt, maar die regering het uiteindelik ingestem om met 'n duur program te begin (kyk onderaan die volgende afdeling).
Waar vigs ontstaan het en hoe dit versprei het
DIE tydlyn hieronder bied 'n oorsig van die ontwikkeling van die MIV/vigsepidemie. Omdat ons hoofbron Amerikaans is, word groot nadruk op Amerikaanse verwikkellinge gelê. Hoewel dit dus nie heeltemal 'n weerspieëling van die wêreldwye prentjie is nie—oor die geweldige toename in Afrika suid van die Sahara is die statistieke byvoorbeeld nie naastenby so volledig nie—bevat die tydlyn tog die hooftrekke van die geweldige eskalasie, en stappe om dit te probeer bekamp, sedert die uitbreek van vigs.
1978 Homoseksuele mans in Amerika en Swede—en heteroseksuele in Tanzanië and Haiti—begin tekens toon van wat later vigs genoem sal word.
1987 Die eerste middel vir die behandeling van MIV-besmetting, AZT (zidovudine, Retrovir®)—Glaxo Wellcome—word in Amerika goedgekeur. Die voorgestelde dosis is een 100mg-kapsule elke vier uur, bedags en snags. Amerika sluit sy deure vir MIV-positiewe immigrante en reisigers. Altesaam 71,176 vigsgevalle in Amerika gediagnoseer; 41,027 mense is dood, onder wie die vermaaklikheidster Liberace.
1992 Nuwe behandelingsmiddels word steeds ontwikkel en vir gebruik goedgekeur. Altesaam 335 211 vigsgevalle in Amerika gediagnoseer;
198 322 is dood.
1996 Nevirapine (Viramune®—Roxane Laboratories) word in Amerika vir gebruik goedgekeur. Altesaam 548,102 vigsgevalle in Amerika gediagnoseer; 343,000 is dood.
1997 Die eerste moontlike geval van vigsvirus-oordrag deur soenery word aangekondig. Die jaarlikse vigssterftes wêreldwyd word op sowat 6,400,000 bereken. Die benaderde getal MIV-positiewe mense wêreldwyd word op 22,000,000 gestel. Op 18 Mei 1997 daag oud-president Bill Clinton van die VSA wetenskaplikes uit om die ontwikkeling van 'n entstof teen MI-virusbesmetting "die 21ste eeu se groot triomf" te maak. (Vigsentstof-bewuswordingsdag word steeds jaarliks op 18 Mei gevier.)
2001 Die Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad publiseer 'n verslag oor die invloed van vigs op die land. Daarbenewens val die soeklig al hoe sterker op die hoogs kommerwekkende toestand in Afrika suid van die Sahara. Dit blyk dat Suid-Afrika van die meeste MI-virus- en vigslyers ter wêreld het. Die verslag raam dat tussen vyf en sewe miljoen van ons mense teen 2010 van die siekte kan sterf en sê dat dit verantwoordelik is vir veertig persent van die volwasse sterftes. Elders, in Asië, hou China in 2001 op om te ontken dat daar 'n vigsepidemie bestaan.
2004 Transnet sluit hom ook aan by navorsing oor en ontwikkeling van 'n MIV/vigs-entstof in Suid-Afrika met 'n borgskap aan SAAVI. Die vigsgevaar word nou ook van owerheidsweë terdeë besef. Waar pres. Thabo Mbeki eenmaal selfs die verband tussen die MI-virus en vigs bevraagteken en behandeling met teenretrovirale middels as "gevaarlik" afgemaak het, kom die regering op dreef met 'n landwye teenretrovirale behandelingsprogram. Gauteng word in April 2004 die eerste Suid-Afrikaanse provinsie wat middels ingevolge die regeringsprogram beskikbaar begin stel. Die Wes-Kaap het vroeër in die jaar met sy eie program begin.
2006 UNAIDS, die Verenigde Nasies se program rakende MIV/vigs, reik 'n verslag oor die stand van MIV/vigs wêreldwyd uit. Die prentjie vir Suid-Afrika lyk somberder as somber. Die getal Suid-Afrikaners wat aan die einde van 2005 geïnfekteer was, word op 5 500 000 geraam. Reeds 320 000 het as gevolg van vigs gesterf, 240 000 kinders tot 14 jaar lewe met MIV en
1 200 000 kinders tot 17 jaar is weens vigs wees gelaat. (Dit plaas 'n ekstra las op reeds erg verarmde gemeenskappe om hulle te versorg.)
2007-2008 Elke dag eis vigs plaaslik byna duisend lewens. Hoeveel MIV/vigs-lyers daar vandag in Suid-Afrika is? Aan die einde van 2007 was daar reeds 'n geraamde 5,7 miljoen, hoewel daar in 2008 tekens van 'n moontlike stabilisering en selfs 'n geringe daling in die voorkoms was. Daar is egter opsienbarende verslae van soveel vigs-sterftes in sekere dele van ons land dat die begraafplase skaars meer plek het om die dooies te begrawe. In nog 'n opname word bereken dat Suid-Afrikaners meer tyd aan begrafnisse bestee as met die doen van inkopies, by vleisbraaie of by haarkappers. Genadiglik sorg behandeling met teenretrovirale middels daarvoor dat MIV-positiewe mense betreklik gesond bly en taamlik normale lewens kan lei. Ongelukkig het nog lank nie alle MIV-lyers toegang tot die behandeling nie—hoewel gesondheidswerkers en veral die owerheid meer doelgerig spook om die probleem aan te spreek en die publiek oor voorkoming in te lig.
• UNAIDS, die Verenigde Nasies se program rakende MIV/vigs, reik in Julie 2008 weer 'n verslag uit en verklaar dat 'n geraamde 33 miljoen mense oor die wêreld heen nou met MIV lewe en dat 'n twee miljoen in 2007 aan vigs dood is. Volgens die verslag bly vigs steeds die vernaamste doodsoorsaak in Afrika, met 67 persent van die MIV-geïnfekteerdes wat daaraan sterf. Ses uit tien geïnfekteerdes in Afrika is vroue.
BO: 'n Plakkaat vir vigsbewusmaking in Afrika, uitgereik deur die Amerikaanse Rooi Kruis (vertaal).
Krediet / Credit: U.S. Red Cross (translated by us into Afrikaans)
• Seksuele oordrag: Manlike homoseksuele of biseksuele gedrag het aanvanklik die meeste gevalle veroorsaak, maar seksuele oordrag van man tot vrou of vrou tot man neem hand oor hand toe, veral in streke soos Afrika suid van die Sahara—en natuurlik ook Suid-Afrika.
• Oortappings van besmette bloed of bloedprodukte: Voordat die vigsgevaar besef is, het veral hemofilielyers (die sogenaamde "bloeiers") op hierdie manier besmet geraak. Voorkomende maatreëls wat daarna getref is en wat steeds geld, het hierdie gevaar so te sê uitgeskakel.
• Oordag onder dwelmslawe wat inspuitnaalde deel: Voorligting het veroorsaak dat ál minder dwelmgebruikers met die MI-virus besmet raak.
• Oordrag van ma's aan babas: Babas van ma's wat met die MI-virus geïnfekteer is, loop gevaar om tydens geboorte of deur borsvoeding besmet te raak. Die meeste van die kinders wat die virus opdoen, kry dit op hierdie manier (lees heel onderaan meer hieroor).
• Ander/onbekend: Hierdie groep bestaan uit mense wat vigs opgedoen het deur ander maniere (bv. 'n besering per ongeluk deur 'n besmette naald of borsvoeding by vigs-ma's).
BO: In Afrika suid van die Sahara het vigs reeds soos 'n verwoestende veldbrand versprei... en plek-plek gryp ontwikkelde lande soos Amerika in om hulp te probeer verleen teen 'n blykbaar onstuitbare oormag. Hier is twee vroue en 'n kind in 'n naaldwerksentrum vir slagoffers van die siekte in Burundi.
Foto: Barbara Sunstrum / US Department of State
• Aanraking: Die Ml-virus kan nie deur aanraking soos handskud oorgedra word nie.
• "Droë soen": 'n Soen sonder die uitruil van speeksel hou geen risiko van virusoordrag in nie.
• Omhelsing: Daar is geen risiko om die virus deur omhelsing of vertroeteling oor te dra nie.
• Deel van eetgerei: Die virus kan nie oorgedra word deur 'n glas of eetgerei te deel nie.
• Bloedskenking: Slegs steriele naalde word in Suid-Afrika vir bloedskenking gebruik.
• Ander kontak: Die virus kan nie deur toiletsitplekke of ander voorwerpe opgedoen word nie.
BO: 'n Foto wat veel meer sê as duisend woorde. Die gesiggie van 'n vigsbaba in 'n Durbanse hospitaal.
Foto met vergunning van USAID
Kinders, MIV en vigs: die slagting van die onskuldiges
MIV-besmetting vind plaas as gevolg van die regstreekse kontak tussen 'n slymvlies of die bloedstroom en 'n liggaamsvloeistof wat die virus bevat, soos bloed, sperma, vaginale vloeistof, preseminale vloeistof en moedersmelk. Die oordrag daarvan na weerlose kinders is een van die skrynendste en hartseerste aspekte van die pandemie.
Honderdduisende kinders regoor die wêreld word jaarliks met die MI-virus geïnfekteer en sterf van vigs indien hulle nie behandel word nie. Miljoene ander kinders wat nie besmet is nie, word onregstreeks geraak weens die sterftes en lyding wat vigs in hul gemeenskappe veroorsaak.
Aan die einde van 2007 is reeds bereken dat nie minder nie twee miljoen kinders op aarde MIV-positief was en dat sowat 31 kinders elke uur weens vigs gesterf het. Nege uit tien van dié wat met MIV gelewe het, was van Afrika suid van die Sahara.
Nagenoeg negentig persent van alle geïnfekteerde kinders het die infeksie van hul ma's ontvang—tydens die swangerskap, geboorte of borsvoeding.
Navorsing toon dat een uit elke drie MIV-positiewe babas in Afrika voor hul eerste verjaardag sterf, meer as die helfte voor hul tweede verjaardag en dat die meeste na hul graffies gedra word voordat hulle vyf is. Dit is 'n ernstige aanklag teen die meer vermoënde mense van die wêreld dat moeder-tot-kind-oordrag betreklik selde in ontwikkelde lande voorkom wat die nodige maatreëls en geriewe het wat hierdie soort oordrag kan keer.
Seksuele MIV-oordrag kom nie dikwels by baie jong kinders voor nie, maar in sekere lande raak kinders vroeg reeds seksueel aktief. In 'n opname in Afrika suid van die Sahara het sestien persent van die meisies tussen vyftien en negentien jaar en twaalf persent van die seuns wat ondervra is, erken dat hulle seks gehad het voordat hulle vyftien jaar oud was.
Partykeer raak kinders geïnfekteer as gevolg van seksuele molestering en verkragting. Só het die uiters ontstellende mite ook in sekere dele van Afrika posgevat dat MIV-besmetting genees kan word deur omgang met 'n maagd—wat al tot die verkragting van selfs babatjies gelei het.
Kinders wat hul ouers weens vigs verloor het, het baie liefde, steun en versorging van buitestanders nodig as daar nie familielede is wat dit vir hulle kan gee nie. Daar is verskillende organisasies wat sulke vigs-wesies versorg, maar die behoefte bly groot aan genoeg geldelike en ander materiële steun deur die owerhede en 'n meelewende publiek. •
'N BEVINDING deur navorsers dat die voorsaat van die vigsvirus minstens
32 000 tot 75 000 jaar oud is, en bes moontlik baie ouer, is in September 2010 bekend gemaak. Daar is voorheen gedink dat daardie virus slegs 'n paar honderd jaar oud is.
Die virus AIV (aap-immuniteitsgebrek-virus) sou deur ape na die mens oorgedra gewees het (as gevolg van die eet van sjimpanseevleis) en in die mens tot sy huidige vorm as MIV gemuteer het. Ape vrek egter nie as gevolg van AIV-besmetting nie. Die geleerdes reken dat, omdat die ape soveel duisende jare nodig gehad het om 'n immuniteit teen hul virus te ontwikkel, dieselfde dalk vir die mens ten opsigte van MIV kan geld.
Amerikaanse navorsers van die Universiteit van Arizona en die Tulane-universiteit in New Orleans grond hul gevolgtrekking op die genetiese ontleding van ape op die eiland Bioko, 32 km van die weskus van Afrika in die Golf van Guinee. Wetenskaplikes veronderstel dat die eiland van die vasteland van Afrika geskei het ná die laaste Ystyd meer as 10 000 jaar gelede.
LINKS: Die dril (Mandrillus leucophaeus), 'n bobbejaanagtige aap, is die grootste van die ape wat op die eiland Bioko voorkom (ofskoon hierdie een in 'n Amerikaanse dieretuin afgeneem is). Daar is twee dril-subspesies, dié van die vasteland en dié van die eiland, maar hulle lyk baie dieselfde. Bioloë beskou Bioko as 'n lewende laboratorium vir studies van hoe plante en diere in isolasie ontwikkel. Daar is sewe aapspesies op die eiland Bioko, wat die drille insluit. Die binneland van die eiland in ongerep en pragtig—met 'n bos- en grasveld en reënwoud wat nog nog baie is soos dit was toe die eerste Portugese ontdekkingsreisigers in die vyftiende eeu hier aangedoen het.
Foto deur Grendelkhan,
wat 'n groter weergawe op hierdie bladsy by flickr op wêreldwye web geplaas en gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution-ShareAlike 2.0 Generic -lisensie. Daarkragtens word hergebruik op sekere voorwaardes vergun.
Let wel: Hierdie inligting het ten doel om die verhouding tussen jou en jou dokter te ondersteun, nie om dit te vervang nie.