Zumafikasie spruit uit president se grondwetlike magskonsentrasiePres. Jacob Zuma tydens ‘n geleentheid in Nelspruit in 2016. Foto: Jonisayi Maromo/ANA Die nuus word deesdae oorheers deur oproepe regoor die politieke spektrum om van pres. Jacob Zuma ontslae te raak. Die rede hiervoor is baie eenvoudig: Jacob Zuma het ons land manalleen tot op die rand van die afgrond gesleep. Maar dit is opmerklik dat die skare van kritici wat op sy bedanking aandring, nie ŉ woord rep oor die rede hoekom een mens soveel mag het dat hy ŉ moderne staat kan kaap en verwoes nie. Die basis van mnr. Zuma se bykans onbeperkte magsposisie is sy uitgebreide magte ingevolge die Grondwet. Die belangrikste faktor wat sy onbeheerste “Zumafikasie” moontlik maak, is sy omvattende magte om sleutelaanstellings te doen. Zuma se strategie van Zumafikasie behels dat hy die land se sleutelinstellings gekaap het deur lojale politieke kaders en persoonlike vriende as hoofde van dié instellings te “ontplooi”. Hy beheer die land grootliks deur hierdie netwerk van persoonlike aanstellings, in plaas van deur die amptelike instellings. Hierdie stelselprobleem is al in 2014 vierkantig op die tafel geplaas deur die afgetrede adjunkhoofregter van die konstitusionele hof, Dikgang Moseneke. Hy het beklemtoon dat die Grondwet en ander wetgewing ’n merkwaardige hoeveelheid aanstellingsmagte aan die president verleen. In enkele gevalle is die parlement en ander staatsinstellings medeverantwoordelik, maar in die meeste gevalle berus die mag uitsluitlik by die president. Dit spruit uit die grondwetlike onderhandelingsproses, wat omvattende aanstellingsmagte vir die president ingestel het. Hierdie magte strek van die aanstelling van ministers, tot die regters op advies van die regterlike dienskommissie, die hoofde van talle openbare sleutelinstellings soos die nasionale direkteur van openbare vervolging, die openbare beskermer, die ouditeur-generaal, lede van die Menseregtekommissie, die Onafhanklike Verkiesingskommissie, asook die ander artikel 9-grondwetlike instellings wat die demokrasie moet bevorder, die kommissarisse van die Staatsdienskommissie wat staatsamptenare aanstel; hoofde en bevelvoerders van die weermag; die polisiehoof; die hoof van die Intelligensiediens; die hoofde van die reserwebank, die belastingdiens en die onafhanklike kommunikasie-owerheid. Daarby het die president ŉ bepalende sê in die aanstelling van die hoofde van die land se 715 openbare ondernemings soos Eskom, die SAL, die SAUK, Transnet en Denel. As ANC-leier beheer Zuma ook die ANC se nasionale kaderontplooiingskomitee, wat ANC-lojaliste landswyd aanstel. Zumafikasie is ’n onbedoelde maar grootliks voorsienbare gevolg van die omvattende magte wat die Grondwet aan die president verleen. Gesien in die lig van die ANC se dekades lange uitgesproke voorkeur vir ’n totalitêre regeringsvorm en die risiko dat so ’n magsposisie misbruik kon word, moes soveel magte nooit aan ’n president toegeken gewees het nie. Daarom kan al die skuld vir die treurige stand van sake nie net op ’n onbevoegde en korrupte president en sy gedweë party geplaas word nie. Dit is uiters noodsaaklik dat die stelselfout wat ’n Zuma moontlik maak, dringend hersien moet word om te verhoed dat hierdie of ’n volgende “Zuma” die land finaal oor die afgrond stoot. Die magtige presidensiële stelsel bedreig nie net die grondwetlike demokrasie nie, maar die land se toekoms.