Dikotsi, dikgobalo le bolwetši di ka senya maphelo le dikgwebo. Ditharollo gantši di bonolo e bile di tšhipile le batho ba bakaone go dira dipolase gore di bolokege ke balemi le bašomi ba bona ba dipolaseng. Maphelo le polokego ke senyakwa sa motheo sa kgwebo ya bolemi ya go se fele/sa ruri . Maitapišo a mmušo fela a ka dire lefapha la bolemi gore le bolokege le be leo le phedilego, eupša ke ya mang le mang ka go tša temo le molokoloko wa tša dijo ka bophara go bapala karolo ya bona.
Ngwaga ka ngwaga batho ba a hlokofala ka lebaka la ditiro tša mošomo tša temo le kagodikgwa.
Ba bantši ba gobetše wa go šiiša le go lwala mo mafelong a bona a mošomo.
_ Ditshenyegelo tša taolo - go nyakišiša kotsi , ditokišo, bj.bj.
_ Ditshenyegelo tša diinšorense, ditshenyegelo tša semolao le phatlalatšo ye ntši setšhabeng.
Ditshenyegelo tše ka moka di ka širogwa, seo sa oketša poelo mo mafelelong. Pamfolete ye ka gona e ikemišetša go fa tshedimošo yeo e tla go thuša bengmošomo le bašomi ka mo go temo le kagodikgwa go tšwetšapele maphelo le polokego le dikotsi tša maphelo tšeo di tswalanago le mošomo ka mo go lefapha la bona. Pamfolete ye ga e akaretše dinyakwa tša molao ka mo go intasteri ye. Tshedimošo yeo e ka hwetšwa go tšwa go websaete ya Kgoro ya Bašomi: www.labour.gov.za.
Go laola maphelo le polokego ya bašomi go swana le go laola ditsela tša go netefatša gore dibjalo le diphoofolo di dula di phedile gabotse, di tšweletša ka mo go kgotsofatšago le go kgontšha go ba kgwebong. Bašomi go hloka gore ba dule ba phetše gabotse le go šoma gabotse le gore ba phele ba le mošomong.
ka maikemišetšo a go ya go maemo a kaone mo lefelong la mošomo. E swanetše go ngwalwa, go rulaganywa gabotse le go ithekga ka boikgafo bja maemo a magolwane a bolaodi.
_ Go hlagiša maikemišetšo a gago ka kakaretšo ka ga maphelo le polokego ya bašomi ba gago.
_ Go sekasekwa ka morago ga lebaka e be e boeletšwe ge e le gore mokgatlo wa gago o wa fetoga goba dikotsi tše dimpsha di a tšwelelela.
Go lekodišiša dikotsi le go sekaseka dikotsi tšeo di di hlolago go bohlokwa. Ka ntle le ge o tseba dikotsi tšeo di lego gona mo meagong ya gago, le maemo a kotsi yeo e di tlišago, o ka se tsebe gore di nyaka go laolwa goba o ka dira bjalo bjang.
Tshekatsheko ya dikotsi ke go lebelela ka tsitsinkelo gore ke eng seo mo kgwebong ya gago se ka hlagišago kotsi go batho, gore o kgone go ka kala gore o tšere ditlhokomelo tše di lekaneng goba o swanetše go dira go fetiša. Ge o šetše o tšere sephetho sa maemo a kotsi , o tla swanela ke go bea tšhomišong magato ao a lebanego a thibelo le a tšhireletšo.
Lebelela go dikologa lefelo la mošomo o bogele gore bašomi ba šoma bjang.
Gape fetleka le direkoto tša ditiragalo tše di fetileng, dikotsi goba mathata a tša maphelo. Maikemišetšo ke go lemoga kgonagalo ye kgolo ya dikotsi tše yeo e ka tlišago dikgobalo tša go šiiša goba tša ama batho ba bantši.
Tseba batho bao ka gobatšwago le gore ke bakae . Ge o lebelediša gora bjang , o seke wa lebala dilo tša go swana le mošomo wa go lokiša , le gore dikotsi tše dimpsha di ka tšwelela.
Sekaseka gore dikotsi di laolwa gabotse bjang go tšwa go kotsi ye nngwe le ye nngwe ye e hlalošago kgopolo.
Ditaolo di ka no ba tše di lekaneng ka ntle le bosodi goba go ka no ba le sebaka sa go ka lokiša dilo. Bašomi gantši ba na le dikgopolo/dikakanyo tša mohola , tšeo di ithekgilego ka mošomo wo ba o dirago wa tšatši ka tšatši o swanetše go ba tsenya ka gare ge o dira diphetho ka ga ditaolo tša gago.
K morago ga ge o tšere sephetho sa gore go nyakega gore go dirwe eng , o nyaka gore o loge maano a gore e dirwe bjang le gona gore e ka dirwa neng. Go ngwala dikhwetšo tša gago go tla go thuša go dira se.
O tla nyaka gore o sekaseke tekolo ya gago ge ele gore go ile gwa ba le diphetogo tše bohlokwa tša ka mokgwa wo o šomago ka gona goba ge o ena le lebaka la go dira gore o nagane gore ga e sa na le mohola.
_ Go šomela go boso bjo ba sa lokang, lešata goba thothomelo.
tlhakatlhakano ya mešifa le marapo. Tše ke bohloko le dihlabi ka gare ga menwana ya maoto, manokollo goba mokokotlo tšeo e lego gore di kabe di hlotše ke go thinyega goba go lapa.
Go nyakega gore o dire eng?
_ Go sepetša dimela goba dimpšanyana ka matsogo sebaka se se telele go swanetše go širogwa/thibelwa ka mo go ka kgonegago go šireletša maphelo a bašomi.
Dikotsi tše dintši tša go šiiša mo dipolaseng di hlola ke metšhene. Tše dingwe di hlolega ka lebaka la gore motšhene o šomišwe go dira mošomo woo o sego wa o swanela; tše dingwe ka lebaka la gore dišireletši ga se tša fiwa goba di tlogetšwe fela. Go swanetše go ba bewa tsela yeo ka yona go tla go lebelelwa gore didirišwa tša mošomo , go akaretša metšhene, di bolokegile go ka šomišwa. Ge setlabele se šomišwa mo go maemo ao a sa kgotsofatšego, se nyaka gore se lekolwe nako le nako go bona theogo ya maemo a sona ao e lego gore a ka tliša kotsi, le maemo ao a hlagilego ao a sego a tlwaelega ao a ka dirago gore setlabele se seke sa bolokega.
Go nyakega gore o dire eng?
_ Dithulusi tšeo di šomišwa go bjala mehlare di swanetše go direlwa mošomo /lebaka leo.
_ Hlogo ya thulusi ya go ripa le go pharola e swanetše go swarišwa ka totego go mokgoko ka setlabele seo se kgontšhago, mohlala, phatša, ribete goba poutu.
Ge o reka goba o hiriša motšhene molao o nyaka gore morekiši a fane ka dišireletši tšeo di nyakegago.
_ Bašomi ba hlahlilwe go šoma ka polokego le gona ba fiwa le go šomiša diaparo tšeo di swanetšego tša tšhireletšo.
Ditiragalo tše dintši ka metšhene di direga nakong ya ditiro tša go lokiša goba go thibolla.
_ Metšhene goba dikarolwana tšeo di hlatlošitšwego ka diela di thibelwa go ka theoga ka go šomiša dithulusi tša semotšhene bjalo ka diemiši goba dijeke ge batho ba šoma ka fase ga tšona.
_ Ba apara dikobo tša tšhireletšo le ditlabelo tšeo di swanetšego.
_ Leka go tloša ditšhila goba go hlwekiša motšhene ka ntle le ge sefitiša maatla se ntšhitšwe le go na motšhene o eme.
_ Hlokomološa batho bao ba šomišago metšhene.
Ye nngwe ya go hlola kgobalo ka mo go temo ke go pitikološa ditrekere. Dikgobalo tše šoro le go na tšeo di ka hlolago lehu di tlwaelegile, ditiragalo di ama baotledi, bašomi ba bangwe le basepela-ka- dinao. Ditiragalo tše dingwe di direga mola batho ba šia sefatanaga ka ntle le go dira bonnete bja gore se ka šuthe goba go hlola kgobalo.
_ Dinotlelo di bewa mo di lotegilego ge dinamelwa di sa šomišwe.
Loga maano le go beakanya gabotse lifiti, o šomiša ditlabele tšeo di swanetšego le batho ba nago le bokgoni go ka fokotša dikotsi.
_ Merwalo ya go šoma yeo e bolokegilego e swailwe mo go setlabelo sa go kuka.
_ Ge o otlela , dilaiši tša ka pele di mo seemong seo se hlatlošitšwego ge di se na selo le go išwa fase ge di tletše, ka ntle le ge se se ka hlagiša kotsi, mohl. mo ditseleng tša bohle.
_ Moo lešata le fihlago 90 dB goba ka godimo, swaya mafelo a bjalo ka "dizoune tša tšhireletšo ya ditsebe" ka maswao go bontšha gore tšhireletšo ya ditsebe e swanetše go aparwa le go dira bonnete bja gore motho o mongwe le o mongwe yo a tsenago dizoune tše o apara tšhireletšo ya ditsebe.
Poeletšo goba telefatšo ya tšhomišo ya dithulusi tša go thothomela bjalo ka disaga tša ditšhaene, diripi tša diporaše goba dikeraenara di ka baka sindromo ya thothomelo ya seatla le letsogo go akaretša thothomelo ya monwana o mošweu, mogalatšhika, digoba goba tshenyo ya lelokollo. Maswao a temošo go akaretša go kwa o ka re o wa hlabiwa mo le tlalong goba go hwa bogatšu mo menwaneng ya matsogo, menwana ya matsogo yeo e fetogago e mešweu mo go tonyago goba go maemo ao a nago le monola, gwa latela ke go opaopa le go hubala.
Go otlela ditrekere goba metšhene ye mengwe ya go itshepetša (other self-propelled machinery) e ka hlolela mmele thothomelo goba go šikinyega mo go tswalanago/tswalanywago le sehlabi sa mokokotlo seo se sa folego (chronic backache) goba sehlabi mo lethekeng le matolong. Maswao a temošo a akaretša dihlabi le kgwagalalo mo mokokotlong, letekeng goba matolo ka morago ga go šoma ka trekere.
O ka dira eng?
_ Hlokomela ditlabelo gabotse, mohl.
_ Diriša ka botlalo boemo bja setulo trekere le pušetšomadulong ya tsela ya go fokotša thothomelo ya senamelwa.
_ Go sepela ka lebelo la maleba ditseleng tša go hloka sekontiri , go široga meletšana, bj.bj.
_ Ruthetša diatla pele o ka šoma o be o di tlogele di le borutho.
Go šomela mo bosong , kudu mo letšatšing goba mo go tonyago kudu go ka ba kotsi.
_ Hlokomela dirunya, ditlhokofele goba phetogo ya mmala letlalong.
_ Dikobo tša go šoma di swanetše go dirwa go tšwa go mašela ao a dirago gore mmele wa bašomi o dule o omile le go ba go thempereitšha yeo e lokilego.
goba dikotsi tša dilo tšeo di phela, bjalo ka dimela tša mpholo, diphoofolo le phetetšo.
Go kgomana le diphoofolo go ka hlola malwetši ao a fetetšwago ke diphoofolo bathong. Diphedinyana bjalo ka pakteria, divirase, diphelakadingwe le mouta di ka hlola bolwetši ka go fetetša mmele ge di hemelwa ka gare, metšwa, goba ge di tsenelela mo letlalong. Dika ke tša go swana le go tloga go mathata a letlalo go ya mathomong a maemo a "seka mokhohlwane" ao a ka hlolago bolwetši bjo bo telele ka ntle le ge di ka alafiwa.
O ka dira eng go fokotša kotsi?
_ Fokotša kotsi ya phetelo ka go swara diruiwa di hlwekile.
_ Bona gore go na le paballommele ya batho ye botse/kaone.
_ Khupetša dinthotshego le mengapo ka moka ka mebofo ya go se tsene meetse.
Go šoma ka dikhemikhale tše kotsi goba dilo tše dingwe, mohl. sebolayadilomi.
dihlare tša diphoofolo (go akaretša ditipa tša dinku), lerole, hlahlamuši goba dimateriale tša go swane le seela sa motswako wa meetse, seretse sa ka gare ga tsela ya kelatšhila goba menontšha ; go goga moya wa hlahlamuši go tšwa go diplastiki tšeo di swago, goba lerole leo le hlolago ke go sepetšwa dithoro, menontšha, lehlaka, furu; go dira seela sa motswako wa meetse, mmutedi bj.bj.
goba go gašwa ka sebolayadilomi goba tipa ya dinku, go ka hlola bolwetši.
Dika tše e ka ba tša nakwana ka nako ya mošomo, goba di ka befela go tšwela pele tša ba tša tšea lebaka le letelele go fihlela di dulela ruri ka nako ka tšohle.
e dira gore o šišimologe. Ge o kgoga, le go na o ipea kgauswi le dilo tše le go na go na le kgonagalo ye ntši ya gore o ka tlelwa ke mathata ao a hlonamego a mafahla.
Go bohlokwa go itšhireletša le bašomi ba gago.
_ Fetogela go dimateriale tše di na go le lerole le le nnyane, mohl. diripana tše nnyane/seripana se se nnyane sa nkgokolwana sa materiale wo o pitleleditšwego/gateletšwego.
_ Hlwekiša ditšhologi o šomiša sehlwekiši sa go hloka moya sebakeng sa go swiela- somiša sefo yeo e nago le bokgoni bja godimo.
_ Ka go šomiša tsenyomoya ya eksoso ya felo fao, mohl.
_ Go apara setlabele sa tšhireletšo seo se kgontšhago go hema. Dira bonnete bja gore o šomiša sešireletša sefahlego sa maleba goba sešireletša go hema lerole , moyameetse goba diaerosolo.
Dišireletša sefahlego le dikgontšha go hema di swanetše gore ka nako tšohle di bolokwe ka go lefelo leo le hlwekilego e bile le omile - o seke wa di fega go tšwa go haka goba dipikiri go mafelo ao a tšhilafetšego e bile a ena le marole.
_ Hlapa kgapšhagano go sefahlego le go diaparo ka pela, le go hlapa pele o ka ja , le go nwa goba go kgoga.
_ Latela ditsela dife goba dife tša tšhoganetšo tšeo di digetšego ke motšweletši , mohl.
_ Bega ka moka melato yeo e gononwego ya mpholo gore e kgone go nyakišišwa ka botlalo.
_ Dimela tšeo di tšhetšwego ka dikhemikhale tše kotsi di swanetše go swarwa ka tlhokomelo go fokotša go itšhilafatša.
_ Mekotlana ya bjalo goba diteigi goba ditšhelo tše dingwe go sepediša dimela tšeo di tšhetšwego ka dikhemikhale mo go lefelo la bošomelo di swanetše go hlwekišwa ka go kgotholwa le go hlatswa tšatši ka tšatši/ka mehla.
Dikgobalo tše dintši mo go temo le kagodikgwa di hlola ke go thelela , kgopa/thetšwa le go wa.
le gore go na le sekgoba se se lekaneng go boloka dithulusi le dimateriale. Bea meago ya gago e le seemong seo se lokišitšwego gabotse, dira bonnete bja gore mabato ga a tlale dilo go fetiša tekanyo, kudukudu ka mo go felwago dijo goba meago ya kgale.
Fokotša kotsi ya go wa, go kgopša le go thelela.
_ Thempereitšha le tsenyomoya yeo e lekanego go akaretša le moya wo o hlwekilego/hlabošago ka gare ga mafelo a bošomelo ao a lego ka gare.
_ Maswao a polokego moo kotsi e lego ye ntši go maphelo le polokego e šala ka morago ga ge o tšere magato a mangwe a taolo ao a bonwego ke molekodi wa dikotsi wa gago.
_ Ka ge go tlwaelegile gore bašomi ba kagodikgwa le ba temo ba šoma ka dihlophana tše nnyane mo mafelong ao a kgaoganego, mošomi wo mongwe le wo mongwe o swanetše go hlahliwa ka tša motheo wa thušo ya potlako . Tlhahlo ye e swanetše go akaretša kalafo ya dintho tšeo di bulegilego le tsošološo.
_ Senamelwa goba mokgwa wa poledišano o swanetše go ba gona mo lefelong la bošomelo go ikgokaganya le ba ditirelo tša tlhakodišo ge go e na le tšhoganetšo.
Go na le kotsi ya malwetši go tšwa go dilo tše kotsi le go tšwa go mmutedi goba ditšweletšwa tše dingwe tša diphoofolo tšeo di rwelego diphedinyana tše di lego kotsi.
_ Phepo ya meetse a go nwa ao a hlwekilego (ao swailwego go a kgetholla go tšwa go phepo efe goba efe ya meetse ao a sa nwiwego/nwegego).
Malwetši a mangwe ao a bakwago ke mošomo a swanetše go begwa go Kgoro ya Bašomi.
_ Metšhene - maswao le dika tša bolwetši bja thothomelo ya letsogo le seatla go tšwa go disaga tŠa ditšhaene, diripaporaše goba disaga tša letsogo tša go dikologa.