OpenStax-CNX module: m Die rol van water. Siyavula Uploaders - PDF
Download "OpenStax-CNX module: m Die rol van water. Siyavula Uploaders"
1 OpenStax-CNX module: m Die rol van water Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons Attribution License NATUURWETENSKAPPE 2 Graad 8 3 OMGEWING EN INTERAKSIES 4 Module 38 5 DIE ROL VAN WATER IN DIE NATUUR EN AS HULPBRON 5.1 AKTIWITEIT 1: 5.2 Om die waarde van water en die watersiklus te kan verduidelik 5.3 [LU 1.3; 2.3; 2.4] Ons planeet vertoon blou vanuit die buitenste ruim as gevolg van die water teenwoordig. Water is onontbeerlik vir lewe op ons planeet. Sonder water sal ekologiese oorlewing nie moontlik wees nie. Ons planeet is net soos 'n ruimteskip toegerus met 'n sekere kwota water. Dit word nie vanuit die buitenste ruim aangevul nie en moet dus SIRKULEER. So is die WATERSIKLUS 'n uiters belangrike aspek van die natuur. Dit is ook besonder eektief indien die mens dit nie versteur nie. 5.4 Die Watersiklus Teken 'n voorstelling van die watersiklus soos wat jy dit verstaan. Gebruik verduidelikende byskrifte. Gebruik die voorstelling hiernaas bladsy as riglyn. Die volgende tabel verduidelik die hoofstappe in die siklus: Version 1.1: Mar 24, :01 pm
2 OpenStax-CNX module: m TERM Wolkvorming Verdamping Presipitasie/ Neerslag Kondensasie Straling Transpirasie Inltrasie Aoop BESKRYWING Saampak van waterdruppels in die atmosfeer Water na waterdamp Water val na die aarde in die vorm van reën, sneeu, hael, kapok Waterdamp na waterdruppels Verhitting deur die son Plante se blaaroppervlaktes verloor waterdamp deur huidmondjies Water sak in die grond in Water loop teen grondoppervlaktes na riviere, damme en mere Table 1 Assessering van WATERSIKLUSSKETS Kon jy basiese komponente en denisies GRAFIES voorstel? [2.3] 5.5 El Niño, droogtes en vloede Suid-Afrika is 'n waterarm land as jy sy reënvalsyfers met dié van ander lande vergelyk. Slegs van die groter riviere is standhoudend. Verder word ons klimaat en reënvalpatrone deur verskynsels soos El Niño beïnvloed. Dit is 'n wêreldwye weerverskynsel en voorsorgsmaatreëls moet getref word om dit die hoof te kan bied. 1. Vind meer uit oor El Niño en rapporteer terug aan klas. Som jou notas kortliks op. 2. Vind artikels oor droogtes en oorstromings in Suid-Afrika en bring dit klas toe.ruil julle informasie en artikels met mekaar uit.maak notas oor die onderwerp. [LU 1.3] [LU 2.3] AKTIWITEIT 2: Om die waarde van water en die gebruik daarvan in en om die huis te ondersoek [LU 2.3; 3.2] 5.6 Waterverbruik by die huis Vra jou ouers of voog vir hul munisipale rekeninge: skryf julle huishouding (drie somermaande en drie wintermaande) se waterverbruik vir die ses maande neer. Somermaande: Wintermaande: Dink jy julle waterverbruik is buitensporig? Waterbesparing by die huis Hoe kan jou gesin bydra tot waterbesparing? Wat kan JY doen? Maak 'n lys van die beste voorstelle: Assessering van KLASBESPREKING Kon jy werkbare voorstelle tot WATERBESPARING maak? [3.2]
3 OpenStax-CNX module: m AKTIWITEIT 3: 5.8 Om die aanpassings van plante en diere t.o.v. watertekort te ondersoek 5.9 [LU 1.3; 2.3] 5.10 Plante: In 'n vorige module is verwys na plante wat volgens waterbehoeftes in drie groepe geklassiseer kan word. Noem die drie groepe met 'n voorbeeld van elk. Veral wat watertekorte betref, is daar 'n wye reeks aanpassings en oorlewingstrategieë. Xeroete blare is gemodiseer tot dorings in gevalle soos die kaktusplantgroepe. Ander stoor weer deur proteïenbindings baie water in hul vlesige blare, soos die aalwyn waaroor jy 'n projek moes doen. Meestal is xeroete se blare dik en vlesig en onaangenaam of bitter vir diere sodat dit nie deur hulle opgevreet word en so die plant van sy waardevolle vog ontneem nie. Plante wat vir oorlewing in droë toestande aangepas is, se blare is dikwels sittend (geen blaarsteel) en op so 'n manier gerangskik dat water wat op die blaar versamel (bv. dou) teen die stam aoop sodat die wortels dit kan opneem. Ander se blare rol op as dit droog is, sodat verdamping beperk word. Kyk bv. na mielieblare as dit vir 'n lang tyd nie gereën het nie. Figure 1 Ontwerp jou eie xeroet Maak 'n skets om die aanpassings te toon indien jy die ontwerp sou doen. Assessering van ONTWERP Kon jy 'n sinvolle ONTWERP met logiese aanpassings TEKEN? [LU 1.3] 5.11 Diere: By diere, anders as by plante, vind ons beide struktuurmodikasies, asook gedragsaanpassings om watertekorte die hoof te kan bied. Die meeste aanpassings is daarop gerig om waterverlies te beperk sodat die dier minder water hoef in te neem. In sommige gevalle het die dier 'n meganisme ontwikkel om water te kan stoor. Voorbeelde van struktuuraanpassings Huidbedekking
4 OpenStax-CNX module: m Insekte en spinnekoppe het 'n plastiek- of leeragtige huidbedekking (uitwendige skelet) wat geen water deurlaat nie. Dit beperk hulle behoefte aan water in so 'n mate dat die vog wat hulle saam met hul voedsel inneem, voldoende is. Die vel van reptiele is ook aangepas om waterverlies tot die minimum te beperk. By ander diere waar die vel weens ander redes vogtig moet wees, is daar meganismes om onnodige waterverlies te voorkom. By paddas kan daar byvoorbeeld slym afgeskei word. By voëls is daar 'n oliekliertjie op die punt van die stert wat olie afskei wat oor die hele liggaam versprei en die vere redelik waterdig maak (jy het miskien al gesien dat jou ma die kliertjie by 'n hoender uitsny voordat sy dit in die oond sit). By soogdiere kan die vel aangepas wees om waterverlies tot die minimum te beperk. Honde sweet byvoorbeeld deur hulle tong en baie min deur hulle vel. Dit is hoekom hulle hyg as hulle warm kry. Inwendige aanpassings Diere se spysverteringstelsels en uitskeidingstelsels is ook aangepas om waterverlies te kan reguleer. In die dikderm word byvoorbeeld baie van die water wat nog in die voedselreste teenwoordig is deur die liggaam opgeneem voordat ontlasting plaasvind. Die niere, op hulle beurt, bepaal hoeveel water na die blaas deurgelaat word om uitgeskei te word. Die kameel is spesiaal aangepas om vir lang tye te kan oorleef sonder om water te moet inneem, deurdat water in die vorm van 'n chemiese verbinding in die boggel gestoor word en vrygestel kan word wanneer nodig. Voorbeelde van gedragspatrone Verdamping van water is 'n algemene afkoelingsmeganisme by diere. Dit is vir die mens byvoorbeeld belangrik om te kan sweet sodat die verdamping van die sweet kan voorkom dat die liggaamstemperatuur te veel styg, hetsy omdat dit baie warm is of weens strawwe oefening. Diere openbaar dus dikwels gedragspatrone waardeur die liggaam koel gehou word sodat afkoeling deur ander meganismes, soos bv. sweet, nie nodig is nie. Hulle kan byvoorbeeld skaduwee opsoek, tonnels grawe, onder die sand lê, bedags onaktief wees of selfs migreer of in 'n somerslaap gaan Opdrag: 5.13 doen naleeswerk en beskryf nog VYF maniere waarop plante waterverlies voorkom en VYF wyses waarop diere waterverlies voorkom. 6 Assessering LU 1 Wetenskaplike Ondersoek Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. Dit is bewys as die leerder: 1.1 ondersoeke kan beplan; 1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. LU 2 Wetenskaplike Kennis Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. Dit is bewys as die leerder: 2.1 sinvolle inligting kan onthou;
5 OpenStax-CNX module: m inligting in kategorieë kan plaas; 2.3 inligting kan interpreteer; 2.4 kennis kan toepas. LU 3 Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. Dit is bewys as die leerder: 3.1 wetenskap as `n menslike aktiwiteit kan verstaan; 3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 7 Memorandum 7.1 Aktiwiteit 1: 7.2 Waarde van water en die watersiklus Eie voorstelling van watersiklus: Maak seker dat die leerder al die terme in die tabel in sy skets gebruik het. El Nino, droogtes en vloede 1. Help die klas om uit almal se terugvoer/voordragte die beste inligting te selekteer en neer te skryf 2. Soos by 1. Waterbesparing by die huis Hoe kan jou gesin bydra tot waterbesparing? Maak 'n lys van die beste voorstelle: Laat klas saam besluit oor die beste voostelle. Prys die leerder wie se lys die nouste met die klas se lys ooreenstem. 7.3 Aktiwiteit 3: 7.4 Aanpassings van plante en diere by toestande van watertekort Drie groepe met voorbeelde: mesoete (enige voorbeeld), xeroete (bv. die aalwyn, ander vetplante, turksvy ens.), hidroete (waterlelie, ens.) Ontwerp: Let op vlesige blare, dikwels klein, dat hulle sittend is en so gerangskik dat hulle water na die stam toe gelei. Blare kan ook baie klein en doringagtig wees. Kan 'n waslagie hê. Vlak wortels, baie vertak. Opdrag: Voorbeelde (aanvaar enige ander wat sin maak): Plante Harige blare Min openinge (huidmondjies) Openinge slegs aan onderkant van blaar Vlesige stam en wortels Groot ondergrondse dele waarin water gestoor kan word Diere
6 OpenStax-CNX module: m Klein liggaamsoppervlak Min of geen urienuitskeiding Droë ontlasting Min bloedvate naby vel in groot gedeelte van die liggaam (omdat die liggaam as gevolg daarvan nie baie kan afkoel nie, word ander meganismes ontwikkel om bepaalde dele soos die brein koel te hou; bv. die gemsbok sirkuleer bloed wat na die brein toe gaan deur die neusvleuels, sodat dit kan afkoel) Eet kos met hoë voginhoud Maak die leerders vertroud met die volgende begrippe: Hyging: vinnige asemhaling met groot vogverlies vanaf slymvliese van die keel en mond soos by honde en voëlsoorte Estivering: somerslaap Enkele sentimeters onder die grond is dit koeler daarom tonnels Migrasie: veral voëls en sekere boksoorte trek na beter voedselbronne self seisoenaal soos swaeltjies Rete mirabilis: wondernetwerk bloedvate in gemsbok se neusvleuels vir afkoeling Diere se oorlewingstrategieë Gemsbok: koelteboom, en hou brein koel deur bloed in neus Meerkatte: gaan onder grond Kan beweeg na waar daar water is, vel sweet nie verloor nie water nie maar kan afkoel deur te vlieg Sweet slegs deur tong