Daar word al geruime tyd bespiegel oor 'n moontlike verband tussen die Voortrekkermonument en Vrymesselary. Die oortuigdes meen tot dit moet gesloop word. Alet Rademeyer berig.
Sy wys op Vrymesselaar-simbole en -elemente in die ontwerp en op die reliëfpanele, byvoorbeeld die sonstraal, die altaar, die vloerpatroon, die obsessiewe verheerliking van vroue, die moeder-en-kind-uitbeelding, die goewerneur se handsimbool en Piet Retief se waterfles waarop die kompas, tekendriehoek, twee pilare van Boas en Jakin, die alsiende oog van Osiris, die son, die maan, die geruite vloer, ’n hamer en ’n driehoek met ’n straalson daaragter – Vrymesselary se hoofsimbole – uitgekerf is.
Dr. Alta Steenkamp, senior lektor van die skool vir argitektuur aan die Universiteit van Kaapstad, stem egter glad nie saam dat die monument ’n “Vrymesselaars-tempel” is nie.
Moerdyk is in 1936 as boumeester aangestel en dit blyk dat die komitee voordat hy die monument geteken het, klaar ’n idee gehad het hóé (soos die Leipzig-monument) dit moet lyk.
Moerdyk self het in Die Vaderland van 1936 in ’n verduideliking oor hoe die monument moet lyk, gesê dis ’n moeilike vraag aangesien die Voortrekkers geen argitektoniese erfenis nagelaat het nie. Hy het gesê ’n mens moet eerder ’n verwysing in die Bybel vind, want dit is wat die Voortrekkers sou doen.
Soos Abraham sy mense na ’n beloofde land gelei het, het hy verduidelik, só het die Voortrekkers barbare en ’n barbaarse natuur oorkom om ’n wit samelewing in Afrika se donker binneland te vestig.
En soos Abraham gedoen het, moet daar ’n altaar gebou word om die Voortrekkers se opofferinge te huldig.
Dieselfde geld die ruimtelike orde se simboliek. Die Vrymesselaars- ruimtelike orde, soos in die Leipzig-monument, is ook teenwoordig in die Voortrekkermonument. Iemand wat ’n Vrymesselaar is, kan dit dus op ’n baie spesifieke manier lees.
Steenkamp wys daarop dat Vrymesselary, soos argitektuur, fundamenteel ruimtelik is. Van die punt van die tempel word “buite” herlei tot “onder” – die materiële wêreld wat gelei word deur menslike passie en lotsbestemming. Ruimtelik verwys dit na dit wat “onder” die band sit, daardie deel van ons bestaan wat gelei word deur die dood se onvermydelikheid en spirituele leegheid se donker kant.
“Binne” en “bo” word herlei tot die soeke na God se ideale, oorheers deur lig en die bevryding van die gees.
Steenkamp meen om te sê die Voortrekkermonument se Vrymesselaars-eienskappe is grotendeels die gevolg van die ontwerp se onoorspronklikheid is nie om kleinerend te wees nie, maar dra eerder by tot ’n aspek van sy geskiedenis wat nog nie ondersoek is nie.
“Die Voortrekkermonument het ’n baie ryk geskiedenis wat nog geskryf en nagevors moet word. Ons kan nie toelaat dat dit as ’n heilige koei gesien word nie,” het Steenkamp gesê.