AARMEE hou jy jou besig, jou bevrore walvis, jou gerookte, gedroogde, ingelegde stukkie siel?" het ’n jong Albert Einstein in 1905 skertsend aan ’n vriend van hom geskryf. Wat die vriend aan die doen was, is nie juis ter sake nie. Wat van wesenlike belang vir die moderne wetenskap geblyk het, was die monumentale projek waarmee Einstein self in daardie jaar doenig was.
Einstein was ’n verpersoonliking van suiwer intellek, die verbete kampvegter vir menseregte, die peuterende professor met die Duitse aksent, ’n komiese cliché in duisend rolprente—geen wonder hy word as een van die heel groot geeste van die twintigste eeu beskou nie. Trouens, die gevierde tydskrif Time het hom met die eeuwisseling selfs tot dié Persoon van die Eeu benoem.
Want Einstein het nie maar net die wêreld aanvaar soos hy is nie, hy het dieper gedink oor die sin van alle dinge. As die groot genie onder die geniale denkers van sy tyd het hy—bloot deur daaraan te dink—ontdek dat ons wonderbaarlike geskape heelal glad nie is soos dit lyk nie.
Einstein was ’n baanbreker op sy eie terrein wat die filosofie en wetenskap op ’n verstommend wonderbaarlike manier met mekaar probeer versoen het. Maar boonop was hy iemand wat die sinloosheid van geweld besef het. Dit iets wat ons vandag nog tot diepe nadenke kan stem in ons gewelddadige land met sy baie hoë misdaadsyfer....
Die Duitser van Joodse afkoms wat na Amerika uitgewyk en Newton se teorie van swaartekrag op sy kop omgekeer het, is op verskeie manier vir sy bydraes tot die wetenskap vereer. ’n Eenheid in die fotochemie, die einstein, is na hom genoem, asook die chemiese element einsteinium en die asteroïde 2001 Einstein.
En tog het alles vir hom so nederig begin. Hy was die seun van ’n taamlik onsuksesvolle sakeman wat van Ulm na München verhuis het, waar die jong Albert aanvanklik een van die swakste leerlinge in die klas was. Toe die gesin daarna weer na Milaan in Italië versit, was pappa Einstein reeds so diep in die geldelike verknorsing dat hy nie meer kon betaal om sy seun op skool te hou nie.
In Zürich het Albert onder leiding van die geniale wiskundige Minkofski tot ’n briljante student in die wiskunde ontwikkel. In 1900 het hy sy graad met die hoogste onderskeiding behaal en daarna gaan onderwys gee. Twee jaar later het hy egter die onderwys laat vaar en ’n pos in die Switserse patentekantoor in Bern aanvaar.
IN 1921 het Einstein Amerika vir die eerste keer besoek. Sy besoek daar het met groot feestelikhede gepaard gegaan, wat veral verbasend was as ’n mens in gedagte hou dat hy van ’n land gekom het wat kort tevore in die Eerste Wêreldoorlog nog teen Amerika geveg het en dat waarskynlik slegs een mens in ’n duisend van dié wat hom toegejuig het, enigsins iets van sy werk kon verstaan.
In die loop van sy verblyf in Amerika het Einstein by die politiek betrokke geraak. Hierdie groot geleerde, wat ’n pasifis in murg en been was, was uiters bekommerd dat sy wiskundige teorieë die wetenskaplikes in Duitsland in staat sou stel om ’n atoombom te vervaardig en sodoende die Nasionaal-Sosialiste die regeerders van die wêreld te maak. Dit was hierdie gevaar wat hom op 2 Augustus 1939 sy beroemde brief aan Amerika se pres. Roosevelt laat skryf het waarin hy die moontlikheid van die vervaardiging van ’n atoombom uiteengesit het.
Ná die oorlog het Einstein Brittanje en Amerika aangemoedig om hul atoomgeheime met Rusland te deel, met die gevolg dat hy deur baie mense as ’n instrument van die Kommunisme beskou is. Sy laaste jare het hy in ’n eenvoudige huis in Princeton deurgebring. Hy is op 18 April 1955 oorlede.
· • Toe aan hom gevra is om in ’n paar woorde die wese van sy relatiwiteitsteorie uiteen te sit sodat almal dit kan verstaan, het Einstein só geantwoord:
· • Daar bestaan ’n hartstog om dinge te verstaan, net soos daar ’n hartstog vir musiek bestaan. Hierdie hartstog kom meer algemeen by kinders voor, en die mens verloor dit gewoonlik namate hy ouer word. Sonder hierdie hartstog kan daar geen wiskunde of wetenskap wees nie. Die hartstog in my het nooit sy vonkeling verloor nie.
· • Besorgdheid vir die mens en sy lot behoort altyd die belangrikste oorweging by alle tegniese prestasies te wees. Moet dit nooit vergeet te midde van al jou diagramme en vergelykings nie.
· • Na sy vrou Mileva, gebore Maric, ’n Serwiese klasmaat met wie hy op 6 Januarie 1903 getrou het, het Einstein liefderyk verwys as “ ’n skepsel wat my gelyke is en wat so sterk en onafhanklik as ek is”.