Andrew van der Vlies, oudstudent van die Rhodes Universiteit en tans verbonde aan die Universiteit van Londen, neem as samesteller die voortou met sy uitstekende inleiding. Deur te verwys na die klein John in Boyhood se fas-sinasie met die boekpers wat hy op sy groot-tante Annie se solder vind en die feit dat haar oupagrootjie daarop talle eksemplare gedruk het van 'n boek getitel Deur 'n gevaarlike krank-heid tot ewige genesing, staan die materialiteit van die proses waardeur boeke tot stand kom, op die voorgrond, is jy nuuskierig en verlei. Tegelykertyd besef jy deur Van der Vlies se close reading van temas uit J. M. Coetzee se oeuvre dat skryf, publiseer én lees in Suid-Afrika altyd in 'n diskoers van mag en outo-riteit plaasvind en dús gevaarlik kan wees. Daar is trouens 'n hele afdeling gewy aan Coet-zee se boeke waarin veral die verskille tussen local en global uitgawes en interpretasies van sy boeke sentraal staan in artikels deur Van der Vlies, Jarad Zimbler en Patrick Denman Flanery.
Die Suid-Afrikaanse boekewêreld word verryk deur hierdie stimulerende boek. Gelukkig is dit met sy 476 bladsye nie te swaar om ook in die bed te lees nie.
Die gehalte van die stukke is baie ongelyk, met 'n groot hoeveelheid terloopse inligting, anekdotes, afdwalings en gemeenplasighede. Baie van die bydraes maak die indruk van aantekeninge op pad na wat 'n samehangen-de betoog sou kon geword het, en hier en daar wil 'n mens vra: is dit werklik bundeling waardig? Terwyl geen leser onbeïndruk sal wees met Aucamp se formidabele ingeligtheid nie, kruip die stem van die pedagoog dikwels in en voel 'n mens jou by tye erg betuttel. Die vreeslike term "sensitiwiteitsopleiding" kon maar gebly het.
Daar is tye wanneer Aucamp se nonchalance inderdaad hinderlik is. In "Mad about the boy", byvoorbeeld, opper hy ten slotte 'n "ernstige kwelvraag" oor die uitbuiting en verontregting wat gepaard kan gaan met die gebruik van die erotiese jongensbeeld. Oor die kompleksiteite en subtiliteite van hierdie soort relasies is daar baie geskryf-en nie net deur Anaïs Nin nie. Waar 'n mens met reg 'n meer uitvoerige bespreking van hierdie onderwerp kan verwag, bly Aucamp se uitspraak oor "vuige oorheersingstrategieë" halfgebak en moralisties.
Dit lyk asof Aucamp baie min kennis ge-neem het van meer kontemporêre teorieë oor die liggaam, seksualiteit en gender. Om in 2011 nog in 'n boek van 'n geleerde en self-verklaarde kenner van die erotiek te lees dat "queer" maar net 'n sinoniem van "gay" is en nie 'n herkonsepsualisering van seksuele en genderidentiteit nie, is verbasend; net so ver-basend as die feit dat Aucamp geen blyke gee van 'n kennisname met die werk van Judith Butler nie.
Nog heelwat ander besware sou geopper kon word-maar ek vermoed hulle sou neer-kom op 'n miskenning van Aucamp se me-riete. Hy is in hierdie bundel in die eerste plek nie as wetenskaplike kenner werksaam nie, maar as 'n onvermoeid nuuskierige argivaris en 'n besonder mededeelsame, sy dit ietwat ongedissiplineerde, raconteur. Die vrymoe-digheid waarmee hy deesdae oor die seksuele skryf, is verfrissend en bevrydend. En hoeveel 'n mens jou soms ook kan erger aan Aucamp se gewoonte om saam met elke stukkie inligting ook 'n opinie oor te dra, is die hoe-veelheid dokumentasie wat in Lendetaal ver-rig word, besonder indrukwekkend.
Die briewe van 'n kunstenaar ontbloot iets nuuts, onbekends en iets persoonliks van die skrywer. Die leser staan en loer oor die skry-wer se skouer, of hy is iemand wat by 'n ven-ster inkyk, aldus J. C. Kannemeyer (19). Die leser leer dus die skrywer ken.
Volgens Liz Stanley (71), kenner op die gebied van biografieskrywing, is briewe nie bloot 'n skrywer se oorvertelling van sy lewe nie, maar 'n bewys van hoe hy met die ver-anderinge in sy lewe omgaan en daardeur betekenis uit sy bestaan put. In die Louwbroers se briefwisseling tydens die jare dertig van die vorige eeu sien ons die invloed van die grootste politieke en sosiale verskynsel van hulle tyd, naamlik die nazisme. Uys Krige se staaltjies uit Frankryk en Spanje is 'n weerspieëling van die kunstenaarslewe in daardie gebied en era. Peter Blum se briewe getuig weer van 'n skrywer se angs weens die feit dat hy nie 'n literêre tuiste kon vind nie.
Hoewel Aucamp se briewe verskeie brand-punte in Suid-Afrika aanraak (onder meer moedertaalonderrig, die toestand van sy ge-liefde Kaapstad en die toekoms van kuns), getuig sy geskrifte uiteindelik van een ding: sy kunstenaarskap. Dit kom na vore in sy uit-latings oor seksualiteit, die uitdrukking van sy sosiale gewete, sy besinnings oor die kuns en sy stryd met sy eie verganklikheid.
Die keuse om briewe oor so 'n breë tyd-perk te plaas (1958-2011, met bittermin ge-skrifte wat dateer uit die 1960's en 1970's), lei daartoe dat 'n mens nie 'n sentrale tema in die bundel raaklees nie. Aucamp se politieke in-gesteldheid, sy avonture in Kaapstad of sy liefdeslewe word nie so volledig geteken dat hulle sentrale temas word nie.
Die epistoliese goue draad is Aucamp en kuns. Die briewe wys: kuns is sy lewe. In 'n brief aan M. C. Botha op 15 Maart 1999, waarin hy hom waarsku teen gelatenheid, skryf Au-camp: "[...] dis die maak van dinge of hulle nou gepubliseer word of nie, wat kontoer gee aan ons bestaan."
In 'n brief aan Johann De Lange op 4 Oktober 1989 verduidelik Aucamp sy benade-ring tot die genre van gay lektuur: "Verhulling is nie outomaties gelyk aan oneerlikheid nie. Dis op sigself 'n tegniek; 'n legitieme literêre tegniek. Ek raak in elk geval ongemaklik wan-neer skrywers eksplisiete moraliste en politici word [...]".
Voetnote om van hierdie uitlatings in per-spektief te stel, sou hier welkom gewees het (veral die "vervolgingsveldtog" deur Koos Prinsloo op Aucamp waarna in 'n latere brief verwys word). So ook sou agtergrond oor gebeure soos die moord op Richard Rive, waarna in 'n brief aan Ian Ferguson op 5 Junie 1989 verwys word, dalk in 'n voetnoot weer-gegee kon word.
In die voorwoord tot die bundel vermeld Petrovna Metelerkamp dat sy nie die briewe op 'n akademiese wyse geredigeer het nie, om sodoende die leesstof vloeiend en lesers-vriendelik aan te bied. Die gevaar wat 'n mens egter loop wanneer jy die akademiese teg-nieke soos kontekstualisering en aanduidings oor die ontwikkeling van 'n teks wil vermy, is dat daar verwarring kan plaasvind. In ver-skeie briewe word die ontvanger inkonse-kwent voorgestel-oor party word daar lig gewerp in voetnote, terwyl daar oor ander ontvangers geswyg word. Hierdie verswy-gings is veral steurend wanneer 'n mens nie die konteks verstaan waarin die ontvanger aan Aucamp skryf (of gebeurtenisse waaroor ge-skryf is) verduidelik word nie. Daar is reeds 701 voetnote in die teks. Seer sekerlik sou 'n bykomende honderd meer waarde tot die teks kon voeg as wat dit die leeservaring sou steur.
Die leser sal lank moet lees om 'n brief op te spoor wat nie handel oor die kuns nie. As 'n student skryf Aucamp in 1959 aan sy ouers oor die kerksang op Amaliënstein. In sy mid-deljare laat hy hom uit oor sy talent wat hy skaaf ("Uit verlies het ek my energie en stories gehaal, nie uit liefde nie"-aan Marius Bakkes, 28 April 1992). Laastens is daar die meester wat besin oor die stand van die letterkunde in 2011 (sien briewe aan Die Burger oor Media24 se besluit om die drie boekeradakteurs van sy Afrikaanse dagblaaie met een nasionale re-dakteur te vervang).
Selfs wanneer die bejaarde skrywer met die agteruitgang van sy liggaam worstel, word daar gekeer na kuns as behandeling. Hy verwys na bekendes voor hom (Milton, Daudet, Sontag en Sagan) wat hul siektes kreatief benader het en hoe hy nou selektief moet wees in terme van wat hy lees en luister sodat die stres - en daarmee die pyn - kan wegbly.
In 'n brief aan Amanda Botha op 25 Maart 2010 bevestig Aucamp die beperking wat hy aan die blootstelling van sy persoonlike lewe wil stel: "Ek beskou Oor en Weer as 'n versny-ding van 'n outo- sowel as biografie, wat verdere ondernemings in dié rigting uitskakel. Alles wat gesê moet word, ís gesê."
En in sy briewe sê Aucamp dit so fyn. Sy humorsin, skerpsinnigheid en passie skyn deurentyd deur. Die lees van hierdie briewe-bundel-sowaar 'n kwaliteitwerk kompleet met 13 fotoblaaie-laat die leser met 'n nuwe waardering vir Aucamp; dus wil ek met respek sê dat ek hoop hierdie uitlating aan Botha word nie verwesenlik nie.
Hierdie geworpenheid is 'n diep eksisten-siële konsep wat uiting gee aan die menslike ervaring van 'n historiese konteks, maar ook aan die moderne tendens om self die lewe betekenis te gee met wat 'n mens vind in jou situasie op 'n aarde waar daar miljoene situ-asies bestaan.
Die lewensverhaal van Lothar Neethling (oorspronklik Tietz) herinner nogal aan die idee van geworpenheid: As Duitse weeskind uit Oos-Pruise verloor hy die meeste van sy gesin in die Tweede Wêreldoorlog. In 1948 verlaat hy Duitsland as dertienjarige vir 'n nuwe herkoms in Suid-Afrika. Hy verskuif dus van die situasie en historiese konteks van Nazisme in die verlede na 'n toekoms van apartheid, wat voor die deur was met sy aan-koms in Pretoria.
In Pretoria vind Lothar 'n nuwe familie, onder andere sy aangenome suster Annette, die skrywer van die biografie. Hy maak vinnig opgang as 'n jong man met baie belofte in 'n keur van die bekendste Afrikanerinstansies: Hy gaan skool op Affies en studeer dan aan die Universiteit van Pretoria. Hy behaal twee doktorsgrade in chemie, eers by die Universi-teit van Kalifornië en later by UP. 'n Innemen-de voorbeeld van sy wilskrag en determinasie vind plaas ná die einde van sy studentejare wanneer hy een somervakansie van die Suid-Kaap na die Bosveld ryloop om sy toekoms-tige vrou Juliette te oorreed van sy liefde vir haar (39-40).
Die groot wending in Lothar se lewe vind plaas in 1971 wanneer hy die akademie agter-laat en aansluit by die polisie as hoof van die forensiese laboratorium. Die skuif is die gevolg van sy begeerte om die wetenskap te beoefen tot voordeel van die gemeenskap, wat hy nie vind in die akademie nie (56). Die laboratorium groei met rasse skrede onder sy leiding, en 'n vriend meen dat Lothar "forensiese polisiëring [in Suid-Afrika] van die ossewatyd na die ruimte-eeu gebring" (93) het. Lothar maak opgang in die polisie en vorder deur drie range in nege jaar. Teen die begin van die 1980's bereik hy die toppunt van sy loopbaan op die jong ouderdom van 45.
Die laaste dekade van apartheid lei 'n moeilike tyd van Lothar se lewe in, wat se-kerlik die geval was vir die meeste mense wat in die verskillende staatsinstansies gewerk het. Die stryd van die regering teen die ANC word op die spits gedryf en die forensiese laboratorium van die polisie word uiteraard betrek in die ondersoek van terreuraanvalle. In die midde van hierdie historiese knelpunt word Lothar hoofadjunkkommisaris in die polisie in die rang van luitenant-generaal in 1985, asook die hoof van die kriminalistiektak van die polisie. Die nuwe forensiese laborato-riumgebou wat in 1988 geopen word, dra sy naam.
Hierdie prestasies maak van Lothar 'n pu-blieke figuur en daarmee saam kom die druk en aandag wat so 'n posisie dra. Net 'n paar maande voor Mandela se vrylating gebeur die welbekende aantygings teen hom aan-gaande die skep van giftige middels wat die veiligheidspolisie gebruik het om mense mee te verdoof en te vermoor. Die bron hiervan is Dirk Coetzee, die berugte bevelvoerder van Vlakplaas en dit verskyn in 'n berig in die Vrye Weekblad.
Jordaan se biografie is in wese die verhaal van 'n Duitse immigrant wat homself ge-worpe gevind het in die drama van apartheid. Lothar word mettertyd deel van die Afrikaner-samelewing. Hy speel selfs rugby vir Tuks se eerste span (36-38)! 'n Mens wonder wie sou Lothar geword het en wat sou hy gedoen het as hy in Duitsland gebly het. Sou hy ook fo-rensiese deskundige geword het? Watter tipe familieman en publieke figuur sou hy gewees het? Die Duitse en Afrikaanse wêrelde is eenders maar die polities korrekte milieu van Wes-Duitsland was radikaal anders as die drukkoker van apartheid Suid-Afrika (Oos-Duitsland was wel 'n ander storie). Baie mense het hulself bloot geworpe gevind in hierdie situasie en gebou aan 'n lewe.
Hy het swaar gedra aan sy lojaliteit teen-oor die polisie, in so 'n mate dat hy volgens 'n vertroueling nie net vir sy eie reputasie geveg het nie maar ook dié van die polisiemag en die regering (102).
Die lewensverhaal oor Neethling lees ge-maklik met die nodige sensitiwiteit aangesien sy aangenome suster die skrywer is. Sy tree in verskeie plekke in die bresse vir haar broer, onder andere oor sy status as sogenaamde Nazi-wesie (134) en ook oor die berugte aan-tygings. Sy erken ook wel dat sy nie noodwen-dig objektief is in haar weergawe van sy lewe nie (153). Desondanks is die belangrike pres-tasie van die boek dat 'n bekende en omstre-de figuur uit die apartheidsjare se lewe ook nou vervat is in 'n biografie.
Ten spyte van 'n relatiewe klein oeuvre het Jan van Tonder met Roepman (2004) sy wel-verdiende stempel op die Afrikaanse prosa afgedruk: die roman was wyd geloof deur resensente en is ook in 2011 na 'n suksesvolle rolprent verwerk. Na 'n stilte van byna nege jaar keer Van Tonder terug tot die Afrikaanse prosa met die verskyning van Is weer Sagie (2013), 'n opvolgroman van Is Sagie (1987).
Is Sagie handel oor die 27-jarige Sagrys van Greunen (Sagie) wat minder begunstig na die verstand is. Sagie boer saam met sy pa Barend op die plaas Greundal in die Dwarsrivier-val-lei in die Klein-Karoo. Sy hele lewe lank lag meisies vir hom, maar dit verander wanneer hy die 22-jarige Ansie de Wet van die buur-plaas Kopland ontmoet. Ansie, anders as al die ander inwoners van Dwarsrivier, kyk ver-by Sagie se tekortkominge, wat lei tot 'n hegte vriendskapsband wat tot 'n liefdesverhouding ontwikkel. Sagie bely sy liefde teenoor Ansie met die belofte dat hy vir haar 'n huis gaan bou op Greundal. Ansie se pa is gekant teen dié verhouding en besluit om haar uit Dwars-rivier weg te neem. Ten spyte hiervan besluit Sagie tydens die slot van die roman om voort te gaan met die bou van Ansie se huis, en skep Van Tonder, soos tereg opgemerk deur P. G. du Plessis, "een van die mooiste oomblikke in die Afrikaanse prosa".
Van Coller (2006) noem dat daar 'n handvol tekste in Afrikaans is wat as opvolgwerke be-stempel kan word deurdat hulle nie net aan-sluit by 'n vorige teks nie, maar inderwaar-heid 'n bekende storie verder vertel. Hy ver-duidelik dat hierdie tekste aanleun teen die vorige teks in die sin dat kennis van die voor-afgaande teks by die leser veronderstel word ten spyte van opsommende terugverwy-sings. Hy maak verder die stelling dat op-volgwerk altyd 'n risiko is, juis omdat daar bepaalde verwagtings ontstaan en vergely-kings ook noodwendig aan die orde is.
Die opsommende terugverwysings in Is weer Sagie word egter so aangewend dat dit nie hinderlik vir die leser is wat nie Is Sagie gelees het nie. Is weer Sagie kan as selfstandige teks staan.
Is weer Sagie is 'n goeie en lesenswaardige roman en 'n uitstekende bydrae tot Van Ton-der se klein oeuvre wat sy talent as storiever-teller bevestig. Die hoopvolle einde van die roman laat mens besef dat dit soms nodig is om jou oorspronklike drome vir tweede-handse drome in te ruil, want al kry jy nie altyd presies wat jy wou gehad het nie, vind jy dikwels wel dit wat jy nodig het.
Die roman word vanuit 'n agternapers-pektief aangebied met die protagonis, Salomé de Waal, wat haar lewensverhaal aan haar kleindogter vertel. Salomé se verhaal speel af in die vroeë maande van 1901. Behalwe vir die oorlog waarin sy haarself bevind, is Salomé se lewe gekompliseerd. Met 'n sieklike moe-der, 'n man wat as joiner deur die Afrikanerge-meenskap verwerp is en die dood van haar seuntjie, moet Salomé talle uitdagings in die gesig staar. Salomé word 'n simbool van die sterk karakter en deursettingsvermoë wat soveel Afrikanervroue tydens die oorlog aan die dag gelê het. As hulpverpleegster in die Irene konsentrasiekamp word sy eerstehands blootgestel aan die droewige omstandighede wat tydens die oorlog in die Britse konsentra-siekampsisteem aan die orde van die dag was.
Talle onderwerpe word in die roman aan-geroer. Grobler slaag daarin om die gebeure tydens die Suid-Afrikaanse oorlog lewens-getrou uit te beeld en die juiste historiese gegewens word telkens op 'n geslaagde wyse met die narratief geïntegreer. Grobler fokus nie slegs op die veldslae nie, maar betrek ook die menslike element by die narratief. Die leser word gevolglik in staat gestel om die oorlog en die uitwerking wat dit op die lewens van beide Boer en Brit, maar ook op swart Suid-Afrikaners, gehad het vanuit 'n literêre perspektief te beleef.
Die rol wat swart Suid-Afrikaners in die oorlog gespeel het, word ook in die roman belig. Hierdie aspek is juis van belang aangesien die rol wat swart Suid-Afrikaners in die oorlog gespeel het eers in die negen-tigerjare van die vorige eeu erkenning verkry het. Die Boerekryger, Hans, is besonder uitgesproke en waarderend teenoor die rol wat swart Suid-Afrikaners, wat saam met die Boere geveg het, gespeel het:
Masuku is geen barbaar nie. Hy is 'n goeie, betroubare en hardwerkende mens. Boonop veg hy saam met ons en speel 'n groot rol. Hy verdien ons dank en menswaardige be-handeling. (170)
Die narratief bied dus 'n gebalanseerde en objektiewe siening vanuit beide Boer en Brit se perspektief aan. Grobler slaag daarin om die onderskeie partye se gevoelens teenoor mekaar te verwoord sonder om op 'n subjek-tiewe wyse daarmee om te gaan. Die leser word dus nie bloot aan anti-Britse sentiment blootgestel nie, maar kan die narratief self volgens sy of haar eie verwysingsraamwerk interpreteer en beide partye se leed en verlies wat hul tydens die oorlog ervaar het, mee-maak.
Die roman bevat heelwat spanning en is besonders boeiend alhoewel die handelingsverloop effens uitgerek is. Salomé se betrokkenheid by die Boere se spioenasienetwerk sorg vir talle spannende oomblikke in die roman terwyl die liefdesdriekhoek tussen Salomé, die Boerekryger Hans en die Britse majoor Bruce Symington vir 'n aantal dra-matiese tonele sorg. Die liefdesdriehoek word boonop verder gekompliseer aangesien Salomé 'n getroude vrou is wat binne die streng partriargale bestel in 'n besonderse penarie verkeer. Uiteindelik sal Salomé se liefde vir drie mans tot die uiterste beproef word met katastrofiese gevolge. Die slot is onvoorspelbaar en sorg vir 'n onverwagste verrassing wat menige leser sal skok.
Ten spyte van die boeiende verhaallyn, word die narratief soms deur soetsappige beskrywings en taalgebruik versuur. Die narratief is oor die algemeen van hoogstaande literêre gehalte, maar ongelukkig doen die deurlopende soetsappige liefdestonele afbreuk aan die roman en neig dit gevolglik meer na die narratief van 'n hygroman:
"Bruce, ek het jou nodig. Die hemel weet, vanaand het ek jou nodig," fluister sy terwyl sy haar vingers tussen sy hempsknope in-woel. Sy voel sy vinnige hartklop onder haar hand. "Het jy my ook nodig? Ek hoop jy het, want as dit nie so is nie ..." (324)
Ten spyte van die oordrewe soetsappigheid van die liefdestonele tussen Salomé, Hans en majoor Symington, is die roman 'n besonders geslaagde roman wat die leser van begin tot einde vasgenael hou. Die karakters se taalgebruik is besonder effektief aangesien dit die register van die geskiedkundige periode waar-tydens die roman afspeel, effektief weerspieël. Die roman is taalkundig fyn afgerond en keurig versorg. Die karakterisering is ge-loofwaardig en die roman kan gevolglik goed kers vashou by dié van gevestigde skrywers. Grobler se geskiedkundige agtergrond het 'n waardevolle bydrae tot die geslaagdheid van die roman gelewer. Hierdie roman is 'n prysenswaardige bydrae tot sowel die Afrikaanse letterkunde as die Suid-Afrikaanse geskiedskrywing.
Die skrywer verduidelik in die "Nawoord" dat Rooi Jan Alleman "in die eerste plek fiksie, eerder as 'n biografie van Bram Fischer is". Die historiese persoon Bram Fischer was tydens die helfte van die vorige eeu 'n toon-aangewende lid van die Kommunistiese Party. Tog verduidelik die skrywer dat dit nie sy doel was "om 'n roman oor Bram Fischer se lewe te skryf presies soos hy was nie; eerder om sy en sy kamerade se gees en geloof [in hul ideale, JC] te voorskyn te bring".
Die boektitel is aan Fischer se selnaam in die ondergrondse strukture van die Kommu-nistiese Party ontleen. Die skrywer sluit aan die einde van sy boek inligting in wat vir 'n leser wat in die historiese grondstof belang-stel, as die beginpunt van 'n ondersoek kan dien. Dit sluit die belangrikste bronne in wat die skrywer geraadpleeg het, 'n lys intertekste waaruit daar, soms in gewysigde vorm, aan-gehaal is, asook 'n naamlys van historiese karakters wat in die verhaal optree.
Rooi Jan Alleman bied ook 'n ryk leeserva-ring aan persone wat genot uit die naïewe lees van 'n boek put. Dié leeservaring is die gevolg van oortuigende karakterisering in 'n teks wat dig geskryf en ryk is aan narratolo-giese elemente. Minstens drie verhaallyne loop vanaf die hoofstuk getiteld "Glip, gly- en weg" in die slot saam.
Die tweede verhaallyn word deur 'n aantal verspreide hoofstukke verteenwoordig. Hulle dra dieselfde opskrif, naamlik "Douglas Black". Hierdie hoofstukke beskryf Bram se ervarings nadat hy ondergronds gegaan het voordat hy gearresteer en verhoor is. Hulle pas by die werklike, historiese kronologie in en vul die hoofhandeling eerder aan as dat hulle 'n nuwe wending in die narratief aandui.
'n Derde verhaallyn sluit by die hoof-karakter se belewing van 'n alternatiewe werklikheid aan. Hierdie belewing, of droom, is nog 'n belangrike motief in die verhaal. Dit neem verskillende vorme, maar is dikwels, naas die teenwoordigheid van Oom Paul, Bie-bouw, Jopie Fourie en historiese figure, gevul met Bram se angsaanjaende belewenis van verminkte mense en ander skrikbeelde. Die intensiteit van hierdie belewenis neem met die verloop van die verhaal toe en bereik 'n hoogtepunt tydens sy aanhouding en een-same opsluiting. Bram vlug, sonder keuse, na 'n wêreld waar sy tronkwerklikheid en alter-natiewe nagmerriewerklikheid een word.
Die laaste twee hoofstukke is die sterkste hoofstukke in die boek. Die rede lê in die skry-wer se verklaring dat hy daarin eerder met Bram Fischer "as simbool" gewerk het. 'n Verdere verklaring is dat Molly na haar dood volledig deel van sy alternatiewe werklikheid word. Bram voel dat hy vir haar dood tydens 'n fratsmotorongeluk verantwoordelik was, en hierdie herinnering teister hom.
Die beskrywing van die aard van Bram en Mollie se huwelik is ongewoon. Dit is uit verskeie voorvalle in die verhaal duidelik dat Bram deurentyd getrou aan en verlief op haar gebly het. Die verhaal suggereer terselfdertyd dat sy en Bettie (du Toit) 'n lesbiese verhou-ding kon gehad het, maar suggereer ook dat Bram se vermoede van 'n verhouding deel van sy alternatiewe werklikheid kon wees. Oom Paul beskuldig hom teen die einde selfs van 'n vrugbare verbeelding.
Rooi Jan Alleman ís 'n boek wat, soos die skrywer hom voorgeneem het, die historiese Fischer en sy kamerade se gees en geloof beklemtoon. Loots skep egter ook 'n geloof-waardige verhaal van die mens agter die naam, Bram Fischer.
Cas Vos se sewende digbundel, Duisend dae op jou spoor, bevat elemente van al daardie dinge wat reeds kenmerkend geword het van sy poësie: die geding met, en die oorgawe aan God en die goddelike, die verkenning van die klein aardse dinge (ook binne verband met die eerste), die seerheid van die dood, om-gang met musiek en ander skrywers, veral ook die klassieke. En die liefde binne en rondom alles.
Die bundel bestaan uit 58 gedigte, waarvan een, "Tristan en Isolde", oor 15 bladsye loop en 'n afdeling op sy eie uitmaak. Die res van die gedigte word verdeel in ses tematiese afdelings, van wisselende omvang, terwyl die gedigte self ook strek vanaf kwatryne tot die langerige vertalings van dele uit Homeros se Die Odusseia.
Die titel moet nie verstaan word as 'n letterlike tydsduur nie, hoewel presiese tyds-duur in meer as een gedig in die bundel voorop kom staan; "op jou spoor", weer, kan dui op die aktiewe en die passiewe agtervolgings-invalshoek sowel as in die betekenis van "in die spoor trap van iemand." Die titel word in verskeie gedaantes in die loop van die bundel teruggevind en dien daarom as 'n bindmotief.
Met so 'n uiteensetting weet die leser dus reeds dat daar baie moontlikhede in die bundel opgesluit lê.
Op die eerste vlak is die drie gedigte hierdie reaksie op 'n inbraak, waartydens die spreker se skootrekenaar gesteel word. Reeds in die openingsgedig, heel gepas "Inval" (13), kom van die problematiese dinge in die bundel na vore.
Maar terselfdertyd is daar die knap saam-bring van dinge wanneer die digter skryf: "Agter die slapende skerm dryf / gedigte in 'n virtuele ruimte. [...] Sonnette, elegieë, lief-desverse, odes / soek wanhopig na ontsnap-kodes, / in sý hand is dood hulle voorland."
Die sonnette en elegieë kom in die tweede gedig weer terug, wanneer die spreker ook die rower waarsku oor die musiek wat in die rekenaar versteek is, naas die gedigte. Hierdie gedig is in sekere opsig ook 'n programvers, want baie van die motiewe, verwysings en temas wat in die bundel gaan opduik, word hier heel subtiel ingevoer.
Die tweede afdeling, "Woordvlug", bevat 5 gedigte rondom die skryfproses, maar met die voorbehoud dat die eerste kwatryn die ontmagtiging van die Woord vooropstel. Op dieselfde wyse sal die poging om iets in woorde vas te vang [dus: ver-taal], verraad wees. Die gedigte lewer weinig nuuts op, hoewel die "Protes" rondom sensuur die idiomatiese knap uitbuit: "die sondebok/ word hok en haar geslaan." (25) "Verraad" (24) is 'n slordige gedig, maar bevat die pragtige slotkoeplet: "Die digter stuur die gedig / na die hart se uithoeke terug."
So byvoorbeeld maak die "Nag van die liefdesgloed" (34) (waarin die bundeltitel terugkeer) net nie suksesvol die oorgang tussen mistieke, musiese en liefdesvers nie. En dit terwyl al die moontlikhede aanwesig is.
"Aan die onsterflike geliefde" (tipografies verkeerd aangedui) is die verwerking in vyf los gedigte van 'n brief van Beethoven aan 'n onbekende. Die digter lig die omstandighede toe in aantekeninge agter in die bundel en probeer daarmee die gedigte inperk.
Hier is gedigte oor Van Gogh en sy skil-derye en besinnings oor die werking van God. Laasgenoemde word onder meer soos volg saamgevat in die slotkoeplet van 'n gedig ("'n Naglied", 50) oor die verraad van Judas: "God laat sy duister wil deur hom geskied / om vryspraak aan 'n nageslag te bied."
Die predikantdigter in Cas Vos tree ook na vore in 'n gedig soos "Die werk van u hande", wat ongelukkig bederf word deur 'n tweede strofe wat te lank en eksplisiet is. Die gedig sou veel sterker gewees het met net hierdie mooi eerste strofe [ten spyte van die "lyk na"...)
Hoe lieflik is die werk van u hande, die son se kop met lig gekroon, die maan vaar soos 'n skip hemellangs, sterre gooi flikkers vir al die geliefdes, golwe lyk na gehekelde kant op die sand. Die aarde en die volheid daarvan is Syne
"Pyn" (57), byvoorbeeld, waarin die digter vra "Hoe skryf ek 'n gedig oor pyn" het 'n tweede strofe waarin die dokter soek na "pynflitse, / kyk of daar in 'n hartkamer / krake teen die mure kronkel." En: "Dalk sypel kool-suurgasryke bloed/ deur vate suutjies na niemandsland."
Die gedeelte van Die Odusseia wat die digter hier gebruik, sluit verder goed aan by die voorlaaste afdeling van die bundel, "Tristan en Isolde". Die wilde en woeste mag van die see speel ook hier 'n belangrike rol in die verhaal se verloop.
In sy "Sleutels" vertel die digter iets oor die agtergrond van hierdie ou, ou liedjie van haat en lus en liefde, wat operaliefhebbers ken deur die gelyknamige opera van Wagner. Die storie van die tragiese liefde van Tristan en Isolde is trouens net so 'n belangrike deel van ons lite-rêre erfenis as Homeros se werk, hoewel die oorlewering daarvan nie so vasstaan soos by die Grieks nie.
Vos kies die "maklike" opsie: hy vertaal in Afrikaans deur basies die "inhoud" van die verhaal weer te gee in 'n vrye vers en ontkom so aan die streng eise wat die rym aan hom sou stel. Daardeur gaan geweldig baie dinge verlore en daar is weinig kompensasie deur nuwe digterlike procédés in die teks wat ons hier teëkom.
In die oorvertelling probeer die digter ook die skyn van die oorspronklike behou deur 'n soort Afrikaans te gebruik wat daarby moet aansluit. Myns insiens werk dit egter nie, soos dadelik sal blyk uit die volgende gedeeltes (81) uit die opening:
Tuiskoms word egter ook in hierdie af-deling metafisies gelaai. "Vere waai vlugtig in die wind/ voor ek my sonpad kan vind", lees ons in "Vere in die wind" (102); in "'n Engel in die vuur" (seker een van die swakste gedigte in die bundel en waar 'n verwoestende veld-brand in Christchurch in 2013 verwarrend saamloop met 'n brandtragedie daar in 1947) ruis die vlerke van 'n huilende engel tussen die liggame van mense wat doodgebrand het.
Die distigon-vers "'n Brief aan my Engel" betrek direk die titel van die bundel, maar konsentreer op die dieper wending waarin die muse en die onsterflike, onbekende be-minde plek maak vir die goddelike begeleier. In die laaste strofe word dit dan duidelik dat die digproses self in die teken van hierdie beskerming staan.
Binne Christelike verband lees ons die laaste gedig, "Tuis van 'n ver land" teen die bekende agtergrond van die gelykenis van die verlore seun, wat in die gedig aan die woord is. Die vers groei vanuit 'n Bybelse milieu na eietydse Ecstasy, Skype, Google en YouTube waarmee die tydlose aard van die gelykenis opnuut in-geklee word.
Duisend dae op jou spoor is 'n goed gekom-poneerde bundel wat deur kruisverwysings en herhalings 'n duidelike eenheid vorm. Deur die vertalings uit Homeros en die Tristan-teks(te) verruim Cas Vos die Afrikaanse poësiewêreld en bevestig hy hoe letterkundes by mekaar aansluit in 'n spoor wat oor duisende jare loop.
Aan die ander kant is daar egter te min gedigte wat as poësie bly staan: ongemotiveerde rymsegmente (dis nie die verskynsel nie, maar die wyse waarop), formulerings wat te bekend is, stellings eerder as ver-beelding, en te veel ritmiese storings binne die praat- of vrye vers waarvoor die digter kies.
Dalk moet die digter met meer huiwering omgaan met sy gedigte: sewe bundels in veertien jaar is besonder produktief, maar kan ook in die teken staan daarvan dat dinge net te maklik kom.
En terwyl ek geweldig dankbaar is dat Tienie du Plessis se Hond weer begin blaf op die Afrikaanse uitgewerswerf, is die vraag of hierdie bundel by 'n ander gevestigde uitgewer kans sou gestaan het. Altans so, sonder deeglike redigering.
Daar is te veel dinge in Duisend dae op jou spoor wat afbreuk doen aan 'n goed geves-tigde oeuvre, te min dinge wat 'n mens by die lees tot stilstand ruk. Maar vir iets soos die volgende kan jy tog baie vergewe:
Daar is tans ook gereeld berigte van oumas wat getrou vir hulle kleinkinders sorg, net soos dit in die verhale gebeur: "Getrou het die Gogo die lekkerste kos vir hulle gaargemaak. Sy het gesorg dat hulle (verlate kindertjies), altyd warm aangetrek en gelukkig is" (34); "Man gaan dood en die vrou belowe dat sy die kinders met waardighede sal grootmaak en met haar eie lewe hulle sal beskerm" (38); "Die seuntjie niemand het geweet waar sy mama en baba was nie. Gogo het haar eie tieties vir hom gegee en hy het gesuig totdat melk uitgekom het" (190). Toe hy groot was, was hy nie gehoorsaam nie.
Die menslike en niemenslike karakters word op veskillende maniere geskets, soms ook by herhaling, byvoorbeeld: die klein gediertetjies en "Chakijana", 'n soort geel muishondjie met klein, sluwe oë. Dan is daar ook Mzimu/IzimuZimuzimuAmazimu, die gevreesde mensvreter wat soos 'n bobbejaan lyk met, lang toutjieshare waarin die luise krioel, sy asem stink soos vrot vleis en sy tande is geel en skerp. Sy hand is groot en grof. Sy naels lank en krom en vol swart bloed. Hy bly in 'n grot binne die groot donker rots. Verder is daar ook sprake van Kanjololo, Groot Sangoma, Bobaas veewagter, wapendraer vir die grotes - benamings wat na dieselfde figuur verwys.
Daar gebeur ook onmoontlikhede in die verhaal soos byvoorbeeld: "Zimuzimu moet die groot vuur maak en die yster daarin rooiwam maak. Druk dit diep in sy keel en draai en draai dit. Die stem sal soet wees" (43). Die rooiwarm yster sal die teenoorgestelde van die bogenoemde bewerkstelling, naamlik 'n mens doodbrand.
Die herhaling van Gogo se spoegaksie en die betekenis daarvan dui die sterk teenwoordigheid van mites in die gemeenskap aan soos byvoorbeeld: "Gogo spoeg in die vuur, krap die koue assies aan die kant uit en vryf dit oor die kort kroonhaartjies van die drie vet klein dogtertjies wat by haar voet sit" (55). Waarom? Dit moet keer dat die gees van drome en van jaloesie nie gedurende die nag in hul koppe kan inklim nie.
Verder lees 'n mens: "Gogo spoeg in die vuur as en die kroonhaartjies word hard getrek terwyl sy die as op die sagte plekkie op hulle koppe invryf" (64). Waarom? Die glib-berige en skelm gees van Chakijana sal hulle nie vat nie. Hulle sal lekker slaap en nie droom nie.
En dan: "Gogo spoeg vanaand twee dik bolle skuim die vuur in. Hulle hardloop weg" (77). Gogo spoeg 'n silwer boog in die vuur. Sy neem as en laat die kinders in 'n ry voor haar verbyloop. Sy gryp elkeen ." (113). Waarom? Sodat die skelm Geelmuishond se streke nie tot hul gedagtes mag toegang kry nie. Gogo wat spoeg in die vuur word verder ook op bladsye 133, 156 en 178 herhaal. Verskillende redes word ook aan die einde verskaf. Die eindpunt is die bevestiging van bangmaakstories en die spoegaksies bied 'n beswering van die probleem.
Die beste verhaal is myns insiens "Varkie en die eende" waarin 'n rede gegee word hoekom die vark se snoet so plat en rond is: "Die varkie het 'n plat ronde snoet waarmee hy skoffel en die grond omkeer en soek en soek na sy meisie wat hy eens gehad het" (166). Die eindparagraaf van die boek ("Solank as wat daar kinders om die vuur sit en ek kan vertel, sal my stories nooit klaar raak nie", 198) bied aan die leser insig in die wonderwerk van hoe stories tot stand kom.
Minnie Postma se heelwat ouer oorvertellings in die boek As die maan oor die lug loop (1986) van Sotho-verhale bestaan ook uit die ouma wat stories aan haar kleinkinders vertel. Sy teken presies op wat sy by haar vertellers hoor en dit gee aan haar oorvetellings die waarmerk van egte volksheid. Oral word die diere vermenslik. Hulle loop op hul agterpote rond en doen alles wat mense doen. Daar is raakpunte tussen Om die Nguni-vure en As die maan oor die lug loop waar Ledimo die groot mensvreter die mense teister. Die Kgodumodumo, die gevaarlike dier, het mense en die diere ingesluk net soos Amazimu, die gevreesde mensvreter.
Om die Nguni-vure bied 'n interessante leeservaring, maar moet liefs nie saans vir kinders voorgelees word nie. Die verhale gee gereeld raad aan kinders om na hulle ouers te luister.
Houellebecq se gedigte is merendeels sterk metries en vormvas met rympatrone en sluit spesifiek aan by Baudelaire-sy digterlike vader-se poësie in terme van die interesse in sensuele en estetiese plesiere, temas soos die stad en mensemassas en die dikwels siniese en ironiese toonaard daarvan. Die gedigte kan gekategoriseer word in drie tipes: vormvaste gedigte, prosagedigte en hibridiese vorme. Die twaalflettergrepige aleksandryn word dikwels as metriese beginsel ingespan. Uit die korpus van die eerste drie bundels is daar 252 gedigte waarvan 206 vormvas is, 30 prosa-verse en 16 hibriede. Houellebecq is essensieel 'n liriese digter en die meeste gedigte is deurtrek van melancholie en 'n gevoel van treu righeid oor verlore dinge en tye. Gelees as 'n enkele korpus, loop die verse wel soms die gevaar om in 'n mate van eenselwigheid met betrekking tot veral toonaard en tematiek te verval, en daarom is die verskyning van 'n keur uit die gedigte 'n welkome gebeurtenis.
Soos jy nader kom aan die waarheid, sal jou alleenheid toeneem. Die woning is lieflik maar leeg. Jy wandel in leë sale waarin die eggo van jou voetstappe weerklink. Die atmosfeer is helder en onveranderlik; alle objekte is standbeelde. Soms huil jy, so wreed is die helderheid van dit wat jy sien. Jy sou graag wou terugkeer na 'n vroeër tyd, na die newel van onwetenheid; maar diep in jou weet jy dat dit reeds te laat is.
"Hou aan. Moenie bang wees nie. Die ergste is reeds verby. Natuurlik sal die lewe jou nog verskeur, maar dit raak jou nie eintlik meer nie. Onthou: in beginsel is jy reeds dood. Jy staan nou in die aangesig van die ewigheid" (28).
Literêre vertaling is nie 'n eksakte weten-skap nie en van my kritiek mag dalk nie deur 'n volgende leser gedeel word nie. Die meer-derheid vertalings in hierdie boek getuig wel van 'n deeglike besinning oor die proses en Du Toit en haar span kan gelukgewens word met die wyse waarop hulle die Afrikaanse leser 'n inleiding tot die komplekse poësie en ideëwêreld van Michel Houellebecq bied.