HIV ke sephedi se bakang AIDS. HIV e fumanwa mading le marong a mang a mmele (haholoholo a botona, marong a ntshuwang ke botshehadi, le lebese la letswele) la batho ba tshwaeditsweng ke vaerase.
AIDS ke lefu le bakwang ke tshwaetso e tswetseng pele ya HIV. Le hlaha ha boitshireletso (masole a mmele) ba motho bo fokotse ka baka la tshwaetso ya HIV, e sitisang bokgoni ba mmele ba tlhaho ba ho itwanela tshwaetsong tse ding le mafung a mang. AIDS ha se lefu le le leng, empa ke lebitso le fuweng mefuta e mengata e fapaneng ya mafu ao batho ba ka a fumanang (jwalo ka TB le nyumonia).
Tshwaetso ya HIV e ka hasana ka madi le ka maro a mang a mmele (haholoholo lero la botona, maro a tswang botshehading, le lebese la letswele) a batho ba nang le tshwaetso. O ke ke wa kgona ho bolela hore motho o tshwaeditswe ke HIV ka ho mo sheba feela.
Ho kopana ka tsa thobalano (haholoholo ka thobalano e sa sireletsehang e kenyelletsang botshehadi kapa ka morao).
ho fetiswa ho tswa ho mme ho ya leseeng ka nako ya boimana, ho beleha kapa ho nyantsha.
Boitshwaro bo bong bo beha batho kotsing ya ho kenwa ke HIV.
Ho ba le mosebetsi (o jwalo ka wa mosebeletsi wa tlhokomelo ya bophelo) o ho behang kotsing ya ho se sireletseha kgahlanong le madi kapa maro a mmele.
Ho ba le lefu le fetiswang ka thobalano (STD) hape ho eketsa kotsi ya ho fetisa kapa ho kenwa ke HIV. Mohlala, di-STD tse bakang diso di hlola sebaka seo vaerase e ka kenang ka sona mading le mmeleng.
Basebeletsi ba tlhokomelo ya bophelo ba lokela ho nka mehato ya tlhokomelo ka mehla.
E ka ba batho ba 40 miliyone lefatsheng lohle ba tshwaeditsweng ke HIV mme ba ka hodimo ho ba 5-miliyone ba bona ba mona Afrika Borwa. Ho lekanyetswa hore ka la 1 Phupu 2002 ho ne ho ena le batho ba etsang 6.5 miliyone mona Afrika Borwa ba phelang ba na le HIV/AIDS. Ho ba 6.5 miliyone ho lekanyetswa hore basadi ba nang le bokgoni ba ho beleha ba ka bang 3.2 miliyone (ba dilemo tse pakeng tsa 15-49) ba ne ba phela ba na le HIV/AIDS. Sehlopha sena se ile sa etsa halofo (49.5%) ya bohle ba tshwaeditsweng.
Dihlopheng tsohle tsa batho ba baholo ho bile le basadi ba fetang banna ba phelang ba na le HIV/AIDS. Tekanyo ya bong ha ya phethahala hara batjha ba dilemo tse 15-24 moo ho bileng le haufi le basadi ba bane ba tshwaeditsweng ho bapiswa le monna ka mong ya motjha ya tshwaeditsweng.
Ke ka baka lang basadi ba leng kotsing?
Mabaka a kenyelletsa sebopeho sa mmele basadi ka ho ya ka sebopeho sa mmele ya bona ba kotsing e kgolo ya ho kenwa ke HIV ho ena le banna ka mekgwa ya ya thobalano le batho ba bong bo fapaneng le ba bona. Ho se lekalekane hwa bong ho eketsa ho se sireletsehe tshwaetsong ya HIV ho basadi le banna ka bobedi. Banna ha ba kotsing haholo ya tshwaetso ho ena le basadi, mme ke bona ba bohehang ba fetisa tshwaetso ya HIV haholo ho ena le basadi. Peto e ka eketsa ka ho toba kotsi ya hore basadi le banana ba kenwe ke HIV hobane peto hangata ha e etsahale tlasa maemo ao ho ona ho ka sebediswang khondomo. Bosoro ba peto bo hlahisa kotsi e hodimo haholo ya ho lematsa ditho tsa bong le ho tswa madi (mme hona ho eketsa tshwaetso ya HIV). Tabeng ya ho betwa ke sehlopha sa batho teng ho se sireletseha bafutuheding bao ba bangata ho beha motho kotsing e kgolo ya tshwaetso?
Mabaka a moruo le leng la mabaka a maholo a eketsang sekgahla sa tshwaetso ya HIV hara basadi ke seabo sa ho ba ka tlasa taolo ya banna ba bona e leng ntho tse etsahalang malapeng le bophelong ba setjhaba. Ho itshetleha ha basadi ho banna ka ditjhelete, ho kenyelletsang le maemo a hodimo a bona a bofutsana le kgaello ya ho fumana menyetla le mehlodi ya thuso, ho ba le kabelo mokgweng wa hore ba se ke ba sireletseha tshwaetsong ya HIV/AIDS. Lebaka la hona ke hore banna ba tlohela tshehetso eo ya bona ya ditjhelete ha basadi ba hana ho etsa seo bona ba se batlang. Basadi ba futsanehileng ke bona ba leng kotsing e kgolo ho ena le basadi ba bang ba leng maemong a mang, mme hona ho bakwa ke kgaello ya ditjhelete?
Mabaka a kahisano bong bo fumanwe e le e nngwe ya dintho tsa bohlokwa e kenyang letsoho ho be teng ha HIV/AIDS ka bongata mme bo behilwe molato bakeng sa sewa sa HIV/AIDS dinaheng tse ngata tsa sub-Saharan Africa. Banna ba nang le balekane ba bangata le bona ba bonwa e le bona ba eketsang kotsi ya tshwaetso ya HIV. Basadi ba ba kotsing ya ho tshwaetswa ke balekane ba bona hobane ha ba na matla a ho rerisana ka tsa thobalano e bolokehileng le bona mme ka hoo ba ba kotsing ya ho tshwaetswa le ka peto. Dikgoka tse sebediswang kgahlanong le basadi mona Afrika Borwa di a eketseha mme ho lekangwa hore mosadi ya mong o a betwa metsotswaneng e meng le emeng e 83. Le ha bao ba pholohileng petong nakong e fetileng ba ile ba tobana le kgonahalo ya boimana le mafu a tshwaetsang ka thobalano, jwale hape ba se ba ba kotsing ya ho tshwaetswa ke HIV/AIDS. Phapang ditlwaelong tsa kahisano mabapi le banana le basadi ke ho ameha ha bokgoni ba basadi ba ho laola boemo ba bona ba tsa thobalano e be ba ba kotsing ya dikgoka tse tsamayang ka bong le thobalano ka qobello?
Le ha ho le jwalo, mosadi a ke ke a qobellwa ho ntsha mpa hobane feela a na le HIV. Mosadi ha a hloke tumello ya monna wa hao hore a ntshe mpa. Ngwanana ya dilemo tse ka tlase ho tse 18 a ka ntsha mpa ntle le tumello kapa tsebo ya batswadi ba hae. Mosadi ya nang le HIV/AIDS a ke ke a kwalwa peleho ha a sa batle.
Dilwantshamahloko tsa di anti-retroviral tse fuwang bomme ba baimana ba nang le HIV pele ba beleha di theosa kotsi ya ho fetisetsa HIV ngwaneng (tshwaetso e tswang ho mme e ya leseeng). Lekgotla la Molao wa motheo le entse qeto ya hore mmuso wa naha o lokela ho etsa bonnete ba hore baimana bohle ba fumana dithethefatsi tse tla thibela tshwaetso ya HIV e fetiswang ho tswa ho mme ho ya leseeng.
Ke monahano o atileng wa hore seabo sa bong mmoho le meetlo ke tsona tse behang basadi kotsing e kgolo ya ho kenwa ke HIV/AIDS ho tswa balekaneng ba bona.
Bana ba belehuweng ke bomme ba nang le tshwaetso ya HIV ba ka kenwa ke HIV ka nako ya boimana, ho itokisetsa ho beleha, ho beleha le ka nako eo ba nyantshang. Hobane HIV e ka fetiswa hape le la lebese la letswele, bomme ba nang le HIV ba eletswa hore ba se ke ba nyantsha bana ba bona ba sa tswa belehwa.
HIV/AIDS e ama basadi ka ho fapana hape hampe haholo ho feta banna ka baka la ho se lekalekane ha bong. Bong bo ka nkuwa e le mosebetsi wa kahisano le wa setso o fapanyang basadi ho banna mme o hlalosa ditsela tseo ka tsona basadi le banna ba bang le dikamahano pakeng tsa bona. Seabo sena mmoho le ditebello di ya ithutwa mme di ka fetoha ha nako e ntse e ya, athe hape di ka fapana pakeng tsa ditso.
Bong hape ke setso se itseng mme ho na le diphapang tse bonahalang ho seo basadi le banna ba ka di etsang le tseo ba ke keng ba di etsa setsong se le seng ha ho bapiswa le se seng.
Melao e mmalwa ya setso mmoho le ditlwaelo tsa lebatoweng la Afrika e ka Borwa hangata di tshehetsa motho wa monna e be di kgetholla basadi. Ka baka leo, basadi ba kotsing e kgolo ya ho kenwa ke HIV hobane ha ba na ditjhelete tse lekaneng mmoho le matla kahisanong jwalo banna, ka hoo ho ba boima hore basadi ba itshireletse hore ba se ke ba kenwa ke HIV.
Ntho e nngwe eo e seng ya nnete mona Afrika Borwa, e eketsang peto, ke ya hore ho ba le thobalano le mosadi ya sa ntsaneng e le kgarebe ho ka phekola AIDS.
Dintwa tsa malapeng tse leng kgahlanong le basadi di kenyelletsa tlhekefetso ya mmeleng le moyeng.
Basadi ba sotlwang ka tlhekefetso hangata ha ba kgone ho laola dikamano tsa bona athe hape ha ba kgone le ho batla thobalano e bolokehileng. Hona ho ba beha kotsing e kgolo ya ho fumana HIV. Molao wa Dintwa tsa Malapeng o sireletsa basadi ka ho ba neha tsela e potlakileng ya ho etsa kopo ya taelo ya tshireletso ho thibela balekane ba bona hore ba se ke ba ba hlekefetsa. Peto lenyalong ke ho ba le thobalano kgahlanong le thato ya mosadi eo o mo nyetseng. Mosadi a ka tshwarisa monna wa hae bakeng sa peto tlasa Molao wa Dintwa tsa Malapeng.
Kgothaletso e akaretsang ya No.