WOORDE WAT WEEG: April 2015
Kobus Lombard - Skadu oor die sonwyser. Protea Boekhuis, 2015. ISBN 978-1-4853-0302-2
'n Digkuns bestaan nie in wese uit digters nie, maar uit gedigte, wat in gesprek tree met verslike geesgenote.
Hierdie Namibiese digter se vorige bundels heet: Geknipte naelstring (2001), Tussen wysvinger en duim (2005) en Vlerke vir my houteend (2010). Die jongste bundel se titel is Skadu oor die sonwyser.
Die verhouding met die biologiese moeder en die aangenome moeder (en hiermee inbegrepe die verhouding tussen taal en die moederbuik), is al onder die loep geneem in sy vorige bundel. Lombard skryf aangrypende gedigte oor die dood soos hierdie klein vers opgeneem in Geknipte naelstring:
steek 'n gat
'n Digkuns bestaan nie in wese uit digters nie, maar uit gedigte, wat in gesprek tree met verslike geesgenote, het J. Hillis Miller by geleentheid opgemerk. Gedigte het as't ware 'n lewe van hul eie. Ook Neruda en Cussons beaam dit digterlik.
By Lombard is dit bepaald ook die geval. Bo­staande vers oor die dood van 'n kind neem 'n mens terug na Totius se lykdigte oor sý kinders. Die verhouding tussen moeder en kind – maar in hierdie bundel vanuit die perspektief van die kind – tree in gesprek met Rika Cilliers se kindergedigte. Totius praat eweneens saam in "Wag-'n-bietjie-bos" (27) en die hele tweede afdeling is 'n implisiete gesprek met die Totiaanse vergewe-en-vergeet-gedagte.
Die digter is ook landskapdigter, en die Namibiese landskap word in hierdie bundel beskryf. Daniel Hugo se bloemlesing Land van sonlig en van sterre (2004) is 'n belangrike skakel tot digters wat reeds oor hierdie besondere wêreld gedig het. Ook die skilders praat onbewustelik saam in die leeservaring. 'n Mens dink hier aan Adriaan van Zyl se besondere skilderye.
Die slotvers "Gobabis" (84) is 'n netjiese gedig:
die Swart-Nossob kronkel
soos 'n ou aar oor jou hand
die stof hang 'n kring
om die sweet van jou tiervelhoed
die vensters van jou oë is gebreek
jou mure skilfer soos oumensvel
die torings van jou kerke
steek gate in die reënlose lug
jou ongeskraapte strate
bedel soos loopneuskinders
tog ruik jy ná al die jare
steeds na vetkryt en na klei
Die datum (Januarie 2009) onderaan beklemtoon 'n herbesoek.
Veral oor hierdie landskap en sy mense lewer die digter tematies 'n bydrae. Die gesprek met die versaakte moeder word in hierdie bundel 'n betrokkenheid met die aarde aan wie ons ons beendere moet teruggee. En hieruit spruit die religieuse of metafisiese dimensie wat outentiek verwoord word.
Besonder aangrypend is die kinderblik ("Sondagskool", 64) op die religieuse ervaring – en juis hierdeur kry die gedig 'n besondere wrang-ironiese bybetekenis. Dít wat die jong kind uit die Bybel leer, vertroos die ouer mens. "Kerkganger in Rundu" (63) se Bybel in sy hand lyk amper pienkrooi "soos die bloed van 'n geslagte lam" en die kleindorpse Koster – 'n vers wat weer Sheila Cussons oproep – kan vir ses dae lank rus. Die gebed is by Lombard 'n aanraking aan die soom van die kleed.
Die digkuns met sy spanninge en teleurstellings word ook verdig:
breek my kraal se drade
soos natgereënde wol (49)
Die pynlike spanninge rondom die afgetekende kind word in die derde afdeling beskryf met ál die onbeantwoorde vrae wat dit impliseer. Die alledaagse waarnemings en verliese word opgeteken en opgeskeur. Tog behou en stol die vers die ervaring. Herinneringe, nostalgie en musiekverwysings praat saam in hierdie aangrypende bundel waar die "ek" homself raam "tussen ander gesigte / iewers teen 'n off-white muur".
Skadu oor 'n sonwyser is 'n delikate klein bundel; 'n optekening van 'n lewe en landskap, sober beskryf.
Posted by Johann de Lange at 10:46 AM
Labels: 2015, Die Burger, Joan Hambidge, Kobus Lombard, Protea Boekehuis, Skadu oor die sonwyser
Schalk Schoombie - Boomkastele. Uitgewer: Human & Rousseau, 2015. ISBN 9780798167673
Hierdie roman gebruik bome as die skaduteks. Onmiddellik is 'n mens verlei om alles wat jy al gelees het oor bome op te roep. "Te klip om te boom" en op opwindende wyse word raaisels, vertellinge, brokke, koerantuitknipsels en urban legends saamgesnoer in een roman.
Dit vertel die verhaal – onder meer – van die afgetrede navorser se ontsteltenis wanneer sy buurman twee groot bome tussen hul erwe laat verwyder. Sonde met die bure. En die leser word algaande ál meer bewus van die ander verhaal. Wat nie so eenvoudig is nie. Boonop is daar in die stad 'n berugte Sirkelman aan die rondwoeker wat nes Banksy sy merk laat. Sy kunswerk is gegrond op Da Vinci se Vitruviaanse man . . . En daar is 'n misdaadverslaggewer op sy spoor. En ander mense wat ontspoor . . .
Dit is 'n roman vol intertekste: boomfluisteraars, kuberkrakers, die internet en scambaiters, slaapstoornisse, kettingbriewe, die superrekenaar (oftewel die "ewigheidsmasjien"), Boer soek 'n vrou, gesinsmoorde, parkour-skimme, road movies en die lewe in die stad. In hierdie opsig sluit die roman nogal aan by 'n ánder Johannesburgse roman: Harry Kalmer se 'n Duisend stories oor Johannesburg: 'n stadsroman. By Schoombie is dit " 'n sprokie vir 'n stadsmens".
Die sprokie in dié roman word 'n suspension of disbelief en alles wat die leser moet glo: van 'n man wat 'n boomhuis wil bou om te ontsnap tot 'n misdaadverslaggewer wat die ontglippende kunstenaar ontmoet en in sy alternatiewe wêreld (kyk die foto op bladsy 231) hom skuilhou en nes internet-scammers 'n ondergrondse bestaan voer.
Daar is verwysings na Die fluitspeler van Hamelin, Alice in Wonderland, The Wizard of Oz, Robert Altman se rolprent The Player (1992) en natuurlik Jorge Luis Borges se Labirinte wat vir die leser kodes verskaf in dié roman wat moderne teoretici soos Patricia Waugh as "narcissistic fiction" beskryf. Daar is geweldig baie ironiese gapings, soos Linda Hutcheon dit noem en selfs 'n uitroepteken om die ironie te verduidelik.
Jy kan 'n sleutel neem en besluit hoe jy die grense gaan skuif en jou leeskoördinate gaan trek. Fokus 'n mens op Altman is die skryf- en bedrogproses daar en die moeilikheid wat jou inhaal . . . Of kyk weer na die Bybelse verwysings (296) en die hel se vure . . . Dikwels is daar teenstrydige kodes of boodskappe soos dit is met 'n paranoïese teks (Elizabeth Wright se bruikbare term).
Die soeke na naam en identiteit (Hannes Moerdyk) teenoor anonimiteit in 'n moderne mediawêreld wat ons verbrysel onder aanslae is eweneens 'n deurlopende motief.
Dit is dan die wins van dié roman: die toespelings en sleutels, die boksie-binne-in-die-boksie, maar uiteindelik (vir my) is daar te veel kodes wat die teks oordadig maak.
Die werklike outeur is kennelik bewus hiervan, maar vir my gevoel sou die roman ook kon baat vind by 'n groter ironiese distansie en selfs sarkasme. Die prosa is dikwels te mooi in aanslag, en die besoeke aan hole of bose plekke mis die edge wat 'n skrywer soos Don DeLillo hieraan sou gee. Tietiekroeg is byvoorbeeld so 'n woord . . .
As jy hou van 'n boek vol stories-binne-in-stories, een wat jou iets wil vertel oor hóé die moderne wêreld nie meer kan aanspraak maak op Die Waarheid nie en daar vir elke gebeurtenis 'n ander weergawe bestaan, is dit bepaald jóú soort boek.
Ek het weer Altman gekyk. Hierdie roman mis die ratelslang in die boks van die fliek en die morele evaluasie wat Linda Hutcheon vereis in haar studie Irony's Edge (1994) wanneer jy groot kwessies takel. Anders bly dit net 'n storie of 'n sprokie.
Hoogs leesbaar, ja en slim bepaald, but where's the bloody horse? En moet 'n mens 'n GPS hê om al die roetes te volg? Of is die pad agtertoe ook die pad vorentoe?
Posted by Johann de Lange at 9:54 AM
Labels: 2015, Boomkastele, Human en Rousseau, Joan Hambidge, Rapport, Schalk Schoombie
Op 'n aand vra ek jou
per sms die Afrikaanse
woord vir Carpenter.
Silwervis glip dit oor
die groen skerm
met 'n wiki-beskrywing
van presies waar ons
hierdie spesie vind …
In 'n gedig, onthou ek,
praat jy oor die jin & jang
van die silwerende vis.
Wie sal eerste soos 'n vis
oor die skerm glip?
Mag ek 'n boodskap
met slegte nuus oor jou
teruggooi op die Wikipedia
waar dit staan met sewe
horisontale pienk strepe
neffens 'n Papierbek.
Posted by Johann de Lange at 9:34 AM
Labels: 2015, Gedig, Joan Hambidge, Silwervis
Gabriël J. Botma - Brothers in Armchairs. Sun Press, 2014. ISBN 978-1-920689-52-0
Gabriël Botma se boek is gegrond op sy doktorale proefskrif, maar word toeganklik aangebied vir sy lesers oor die kulturele stryde en skermutselinge by Die Burger waar hy as joernalis en kunsredakteur werksaam was. Sy boek is nie net 'n ontleding van een koerant se werksaamhede nie, maar 'n belangrike analise van die transformasie van die Afrikaanse dagblad en hoe joernaliste hulle moes verweer teen politieke eise.
As skrywer en resensent kan ek hierdie "underbelly" wat Botma vir ons opteken, beaam. Byvoorbeeld in die insigryke hoofstuk "The Ghost of W.E.G. Louw" bly die aanwesigheid van hierdie kunsredakteur 'n standaard waarna gestreef is etlike jare ná sy vertrek.
Botma bekyk die oorgang van een stelsel na 'n ander: die ou Suid-Afrika na die nuwe Suid-Afrika. Van apartheid na demokrasie; van sterk beheer tot groter deursigtigheid.
'n Mens lees hierdie boek soms met nostalgie en soms met verbystering. Jy onthou die werk van deurwinterde kunsredakteurs soos wyle Wilhelm Grütter en 'n man soos Johann Botha wat nie sou skroom om 'n resensie met vrae terug te stuur as hy van mening was dat jy "polities-korrek" wou wees nie. Jy onthou hoe nuanses verlore gegaan het met die Watervalberaad in 1989 en hoe André le Roux hom gedistansieer het van die ANC se boikot en hoe hy, volgens Botma, steeds 'n prys betaal vir hierdie ongewilde standpunt.
Die boek lees soos 'n roman. Daar is hofies wat jou letterlik van een stryd na die ander neem: van 'n joernalis wat gestriem word oor die Afrikaner se "kollektiewe skuld" tot die vraag in welke mate die kunsredaksie politieke kwessies aansny. Uiteraard gaan 'n teks die politiek van die dag aanspreek en hier is Antjie Krog, 'n gerekende skrywer, dan ook 'n persoon wat telkens ter sprake kom oor háár standpunte.
Die toeganklikheid beteken egter nie dat die skrywer nie kennis neem van belangrike teoretici en politici binne sy veld nie. Hy verwys na Edward Said en Albie Sachs. Hy betrek Habermas by implikasie. Hy noem redakteurs by name en daar is onderhoude gevoer met medewerkers wat op húl beurt persoonlike standpunte weergee. Hegemonie versus anti-hegemonie.
Dit is 'n boek wat in ons dae van 'n nuwe kulturele verset en opstand, soos die Rhodes-standbeeld se posisie aan die Universiteit van Kaapstad, 'n belangrike bydrae maak. Hy skryf oor die eis van die PAC indertyd om Jan van Riebeeck se standbeeld in die see te gooi (bl. 64). "Die plek en spelers sal voortdurend wissel / maar die spel word telkens in die tyd herhaal", om Opperman aan te haal.
Hierdie studie is sober en boeiend. Dit is 'n tydsdokument wat in die aanslag nie nostalgies is nie, maar die leser soms laat verlang na ander dae wat duidelik nooit enkelvoudig was nie.
Vrees word aan die kaak gestel. Die spanning tussen Eurosentries en Afrosentries lyk vandag vreemd (bl. 75).
Die diskoers van krisis word ontleed in hierdie troebel tye en omdat Botma van vraelyste gebruik gemaak het, kan hy 'n respondent aanhaal én die tydvak kontekstualiseer.
Daar is vele tye wat 'n mens in die kantlyn 'n opmerking byskryf. Byvoorbeeld wys Botma tereg daarop hoé joernaliste by die kunsredaksie telkemale moes standpunt inneem teen politieke verwikkelinge omdat daar gevoel is "die kunste funksioneer apart van die politiek". Hy wys ook op dapper joernaliste wat gevaarlike inligting "ingesmokkel" het en hoe die grootste gevaar van so 'n oorgangsperiode vrees is en hoe joernaliste onbewustelik selfsensuur begin toepas het.
Die belangrikheid van Afrikaans word eweneens aangespreek (bl. 127) en ook die standaard van die kunsredaksie. Gender-kwessies kom te berde (Anneke Keyter as die eerste vroulike redakteur, en lank daarna, Laetitia Pople), nes die impak van die postmodernisme met die afbreuk van die grense tussen hoë en lae kultuur. Belangrike tekste soos W.D. Beukes en J.C. Steyn se gesaghebbende Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990 vorm deel van die bronnelys. Die boek is in Engels geskryf, waarskynlik om aan te sluit by 'n wêreldwye debat oor die rol van die kunsjoernalis en die hibridiese rol van hierdie persoon wat dikwels op soveel stoele tegelykertyd moet sit.
Posted by Johann de Lange at 9:19 AM
Labels: 2014, Brothers in Armchairs, Die Burger, Gabriël J. Botma, Joan Hambidge, Sun Press
Suzette Kotzé Myburgh & Leti Kleyn (Samest.) - Nuwe Stories 3 (2015)
Suzette Kotzé Myburgh & Leti Kleyn (Samest.) - Nuwe Stories 3. Human & Rousseau, 2015. ISBN 978 0 7981 6798 7
Nuwe stories is al 'n instelling. Onder die keurdershande van Suzette Kotzé-Myburgh en Leti Kleyn word jong kortverhaalskrywers die geleentheid gebied om verhale gebloemlees te kry. Hierdie projek behels ook werkswinkels en raad. Keurverslae word dan ook op Litnet geplaas. Abraham H. de Vries en H. J. Pieterse het agter die skerms ook insette gelewer.
Die verhale is van jong skrywers wat nog nie met solobundels gedebuteer het nie, maar wel die potensiaal het om verder te kan ontwikkel. Dit is wel miskien 'n bietjie voortydig om al onderhoude op Litnet te voer met hulle asof hulle volwaardige skrywers is, maar in hierdie dae van sosiale media sou hulle waarskynlik elders hul eie profiele aan ons kon verklap.
Hierdie leser staan net by enkele verhale stil om die bundel oop te maak vir lesers.
Die bloemlesing spring weg met 'n sterk verhaal "Antie en die engel" deur Frederick J. Botha met sy navrante ontginning van 'n verskoppeling se ervaring met 'n dyke. Geskryf in 'n bykans Jeanne Goosen-aanslag, vind ek hierdie verhaal nes "The day Madiba died" afgerond en meervlakkig. Laasgenoemde handel nie net oor Madiba se dood nie, maar word 'n komplekse ontginning van die verhouding tussen vader en seun wat gesinkopeer word.
By meesterkortverhaalskrywers - soos De Vries en Aucamp - vind die leser immer die dubbelloopperspektief. Die knalslot of opsommende slot is weer by ander kortverhaalskrywers 'n kenteken.
Skuld en onskuld, liefdesverhoudings, moord en dood, familieverbintenisse, liefde en seks is van die temas wat die leser hier aantref. Onder andere word moord ontgin in die grimmige "Een in 'n miljoen" (Luka Dreyer) oor die binnelewe van 'n versteurde persoon wat deur die forensiese perspektief in die tweede gedeelte van die verhaal 'n ander perspektief bring. Hierdie vertelling lewer siniese kommentaar op ons samelewing oor die alledaagsheid van moord. Nie alle moorde haal eens meer die voorblad van 'n koerant nie.
'n Besondere verhaal is "Lettie se verlies" (Elani Venter) waarin die emosionele versteuring van die hoofkarakter wat 'n baba verloor het, uitloop op 'n onthutsende slot. Die volle impak van geestesversteuring tref die leser eers ten slotte. Die verhaal gee genoegsame sleutels om die slot vir die leser voor te berei. Juis hierom is die ander verhaal van dieselfde skrywer, "Keerom" 'n teleurstelling. Die verhaal gaan oor in 'n preek en beweeg verby sy natuurlike slot.
Die goeie kortverhaal werk met suggestie, dikwels tot by die einde waar al die temas en motiewe tot 'n ruspunt of konklusie gevoer word. Tematies verklap hierdie verhale ook iets van die tydsgees: ontnugtering, geweld, buitestaanderskap ("Utopia" van Christina van Deventer) en "Die koekietannie" van Heloïse van der Walt. Die suggestiewe slot van "Ontspoor" (Tanya van Buuren) gee 'n priemende verslag van post-traumatiese stres, boonop oortuigend in die idiolek van 'n treindrywer geskryf. "Likkewaan" van Carien Smith gee weer 'n "ek" (naked I) se weergawe van geweld in 'n skool: onthutsend, fantasieryk en die likkewaan is uiteraard meer as 'n likkewaan ...
Behalwe vir die ontginning van fantasie ("Martine se teepot" deur Susan Gaigher), is daar ook die belewenis van keiharde realiteite soos straatlewe, fisiese en emosionele geweld. Martin Laubscher wys hoe niks meer op vaste pote staan nie.
Carla Kargaard en Corné Koegelenberg is van die ander bydraers. Is dit tersaaklik dat hier meer vroulike skrywers as manlike bydraers is?
Kinderseks word sonder skroom of 'n omhaal van woorde belig in "Een, twee, drie, blok myself" deur Ilisna Nel.
Van hierdie jong skrywers kry dit reg om buite 'n eie genderkonstruksie te skryf en in 'n karakter van 'n ander gender se kop in te klim wat alreeds 'n besondere tegniese beheer verraai.
Die bloemlesing is tegnies goed versorg en die twee samestellers het uitstekende werk verrig. Die bloemlesing is veral vir jong lesers aan te beveel. Vir kortverhaalkanoniseerders is dit 'n belangrike baken. Vir hierdie leser altyd belangrik om tred te hou met die binnelewe van jong mense en dit wat hulle aanspreek. Die verskillende verhale, soos dit in 'n versamelbundel die geval is, speel dan ook op mekaar in en amplifiseer temas.
In elk van hierdie bydraes is daar genoegsame belofte van talent. Hopelik bly hulle nie net "nuwe stemme" nie, maar word hulle gerekende stemme. Nuwe stories is kortverhaalskrywers se ruimte vir debuteer soos Nuwe stemme dit is vir jong digters.