In hul beeldende kunste en argitektuur, in hul kleredrag en ander kultuurdinge vind ’n mens so ’n verskeidenheid van kleur en meetkundige vorms dat dit geen wonder is dat Suid-Afrikaners die reënboognasie genoem word nie...
AAMGESTEL uit reguit lyne en krom lyne—basies is alles só, alles wat jy rondom jou kan sien. ’n Boek (of ’n deur of die rekenaarskerm hier voor jou) se rande bestaan uit vier reguit lyne wat mekaar by die hoeke ontmoet. As jy ’n bril dra, is die lense sirkelvormig of andersins gekrom. ’n Hoorstuk van ’n telefoon is ietwat gekrom. ’n Skêr is kringvormig aan die vatplekke en daar is reguit lyne aan die lemme.
Jou vingers is bes moontlik taamlik reguit as jy hulle voor jou uitstrek, maar jou kneukels is gekrom. Selfs in ’n stowwerige skynbare vormloosheid soos ’n handvol grond sal jy onder die mikroskoop vele korreltjies te sien kry wat dalk soos blokkies lyk en ander wat waarskynlik weer nader is aan bolletjies.
As reguit lyne mekaar kruis, vorm hulle hoeke. Krommings is hoeke waarvan die punte rond “gevyl” is, om dit so te stel. Indien ’n lyn ’n kromming maak om sy ander ent te ontmoet en in enige segment van die kromming ’n boog beskryf wat presies identies is aan elke ander segment van dieselfde lengte op die lyn se pad, het ons ’n sirkel.
Dit is terloops insiggewend dat skuins lyne ’n ervaring van beweging by die waarnemer wek, terwyl hoekige lyne in die reël ’n gevoel van dinamiek en moontlik spanning tuisbring.
Hierdie stukkie oker met die meetkundige motief was een van die groot vondste van uitgrawings in die sogenaamde Blombos-grot aan die Indiese Oseaan sowat 300 km oos van Kaapstad. Volgens die wetenskaplikes het Middel-Steentydse mense minstens sewentig-, tagtigduisend jaar gelede hierdie grot in ’n kalksteenkrans bewoon. Wat meer sê, daar word afgelei dat hulle ’n soort moderne bewussyn gehad, abstrakte denke geopenbaar en in ’n sintaktiese taal gepraat het. Wie sê nog die menslike voorouers was grommende stumperds!
MAAR ook in die Suid-Afrika van vandag sal ’n mens nie ver hoef te gaan soek na geometriese motiewe in die kunste en argitektuur van ons uiteenlopende bevolkingsgroepe nie. Ons het dit reeds gesien in die Venda-pottebakkerskuns op ’n foto hoër op in hierdie artikel.
Dit is egter veral die kleurryke motiewe wat die Ndzundza-stam van die Ndebele op die mure van hul huise skilder, wat wêreldberoemd is. Sulke huise is gesogte toeriste-attraksies, nie die minste nie vir besoekers van oorsee. Dit word deur baie buitelandse toeriste net so met Afrika vereenselwig as wat hulle ons wildtuine ervaar as unieke dele van ons vasteland wat hulle nie mag misloop nie. Op die foto HIERONDER is ’n ryk beskildere Ndebele-woning naby die Hartbeespoortdam.
’n Sekondêre rede vir die ontstaan van die Ndebele-muurkuns kon weliswaar gewees het om ’n eie identiteit en ’n gevoel van trots en eiewaarde by die stamlede te skep (“hier woon Ndebele”). So iets sou immers maklik kon posgevat het in ’n somber tyd toe onderhorigheid nog in Suid-Afrika op die swartman afgedwing is.
By die Zoeloe staan blou byvoorbeeld vir eensaamheid, rooi vir liefde, wit vir reinheid en pienk vir armoede. Groen staan vir gras, en as ’n Zoeloe-meisie kraalwerk met grasgroen motiewe aan haar geliefde stuur, wil sy sê: “Ek sal vir jou wag totdat ek so maer is soos ’n grashalm.”
Ook die Khoikhoi het jong boompies binnetoe gebuig om ’n raamwerk met die fatsoen van 'n byekorf te vorm, wat met grasmatte bedek is. Dit is matjieshuise genoem.
Welbeskou is só ’n koepeldak geometries niks meer as die helfte van ’n sfeer (LINKS) nie. As jy met ander woorde ’n bal in die middel deursny, het jy twee koepeldakke! Miskien sou die onderdane van destydse Zoeloe-konings soos Shaka en Dingane nooit só aan hul hutte gedink het nie. Of dalk hét hulle... straks toe ’n krygsman ’n ronde veldvruggie met sy assegaai deurgesny en gemymer het: “Wel, wel, hierdie twee helftes lyk darem baie soos my en my buurman se woonplekke!”
DIE Suid-Afrikaanse Indiërs het baie van hul Indiese kultuur na Suid-Afrika saamgebring, en sover dit meetkundige patrone in hul argitektuur aangaan, is die bouwerk die Taj Mahal die absolute meesterwerk. Kyk by hierdie skakel. Terloops, in Moslem-gemeenskappe is een van die bekendste simbole die halfmaan, met baiemaal ook ’n ster daarby:
Maar nie net sekere van ons Indiërs nie, dog ook die sogenaamde Kaapse Maleiers is Moslems. In teenstelling met die flambojante rondings van die Taj Mahal, sou ’n mens egter die kleurryke platdakhuisies van die Maleiers in die Bo-Kaap maar as taamlik reghoekig moet bestempel! Kyk HIERONDER.
Die geskiedenis van die Kaapse Maleiers vorm ’n interessante deel van die Suid-Afrikaanse mosaïek. Hul voorouers was slawe aan die Kaap en baie van hulle sou daar in die ou dae nie in sulke fleurige tuistes kon gewoon het nie.
IN die ruwe binneland van Suid-Afrika moes die voorouers van die blankes weer sien kom klaar met die hartbeeshuisie. As ’n mens mooi na die raamwerk daarvan op die illustrasie REGS ONDER kyk, besef jy dat dit saamgestel is uit segmente van ’n sirkel en reguit lyne wat saamgevoeg is!
Die eerste gewels het as solder- of skaap-boudgewels bekend gestaan. Lig is deur 'n venstertjie in die solder binnegelaat. Die gewels het ook gekeer dat reënwater van die dak af op die stoep afdrup, of, in die geval van brande, dat brandende dekriet op mense onder val.
Ná verloop van vele dekades het ons vandag die huise wat ons in baie van ons oorwegend blanke woonbuurte sal sien. Sulke moderne Suid-Afrikaanse huise kan sowel die platdak as die spitsdak in die reguitlynige geometrie inkorporeer, soos te sien is op die foto HIERONDER.