Die woord van die week word verskaf deur dr. Willem Botha van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) - 'n lewende, groeiende woordeboek wat reeds oor dekades heen geskep word.
skobbejak s.nw., skobbejakke.
Skurk, of oneerbare, ongemanierde, niksbeduidende persoon: Hy is die wêreld se grootste Don Juan --- en sy onbeskofste skobbejak (A.P. Brink: Pot-pourri, 1962, 12). Jy kry jou goeie ouens, jou wonderlike ouens, die donker, buierig introspektiewe ouens, die omstrede ouens, die skobbejakke (Beeld, 13 Des. 2001, 26).
Uit Ndl. schobbejak (1619), 'n samestelling van schobben "krap, vryf " en jak "kort baadjie". Schobbejak ontstaan waarskynlik n.a.v. hawelose mense wat luise of skilfers uit hulle klere geskud het en moes steel om kos in die hande te kry. © WAT
Ook soms babalaas, babbelas en babelaas.
I s.nw. Naar, siek gevoel met swaar hoofpyn nadat 'n mens te veel gedrink het; sin. haarpyn (verouderd), kater (verouderd): Baie mense moes al met die gevolge van 'n babelas saamleef. Die dikkop-, droëmond-gevoel ná 'n aandjie uit, is natuurlik ook iets wat met die ouderdom ál erger raak (Volksblad, 26 Jan. 2013, E).
II b.nw. Naar, siek en kopseer deur die oormatige gebruik van drank: Hy is babelas.
Babelas is in Afrikaans herontleen aan Zulu i(li)babalazi uit Afrikaans bibberasie "een van die gevolge van oormatige drankgebruik." In 1940 in Afrikaans opgeteken. © WAT
Dag in Februarie waarop 'n kaartjie gestuur word aan iemand van wie jy hou of vir wie jy lief is.
Valentynsdag is vernoem na die heilige Sint Valentyn wat op 14 Februarie herdenk word. Die feesdag van Sint Valentyn is verbind aan die Romeinse fees van die Lupercalia waarop ongetroude vrouens hulle wens om te trou, kon uitspreek. Hulle name is op potskerwe geskryf en in 'n kruik gegooi waaruit die mans dan vir hulle lootjies getrek het.
Die Eng. kerk het eeue later die seremonie afgewater tot die stuur van liefdesbriewe en dit simbolies verbind aan die tyd van die jaar wat die voëls begin paar. © WAT.
laai-laai b.nw. (geselstaal) Ook lai-lai.
1. (verouderend) Van allerlei of veral ongewone aard, of eienaardig: Kassiem swaai sy kombuismes: "Los jou laailaai praatjies en loop soek jou trawale" (J. Rabie: Sterwe, 1966, 107). 'n Mens hoor laai-laai dinge as jy na skinderstories luister (Kaapstad).
2. In 'n slegte bui, kort van humeur of astrant: Ken jy nie vir Mailie, / Mailie's nie laai-laai nie, / Mailie is die barber van die jaar (I.D. du Plessis: Moppies, 1977, 77). My vrou is laai-laai vandag; bly maar uit haar pad! (Macassar).
Byna leeg: Die konfytblik is al boomskraap.
Byna op, feitlik gedaan: Die kos is boomskraap.
So te sê sonder geld: Ek is heeltemal boomskraap na so 'n lang vakansie.
Swaar, moeilik: Dit het boomskraap gegaan.
Samestelling van boom en skraap, na aanleiding van die laaste bietjie van iets, bv. kos, wat uit 'n houer se boom geskraap word. Eerste optekening in Afrikaans by Mansvelt (1884) in die afleiding boomskraapsel.
Ophou met werk, veral aan die einde van die dag.
Uit Xhosa - tshayile of Zulu - shayile, albei met die betekenis "slaan op 'n voorwerp sodat 'n geluid gehoor word". Wanneer daar hard op bv. 'n ploegskaar geslaan word, word hierdie ww. gebruik om aan te dui dat die werkdag begin of ophou. In Xhosa en Zulu beteken die woorde dus nie net "ophou met werk" nie, maar ook "begin werk".
Fees op 25 Desember ter herdenking van Christus se geboorte.
Kers in Kersfees kom uit Nederlands Kerst wat weer kom uit Krist of Christ (gespel soos die Engels) (vroeër uitgespreek met 'n harde K-klank wat ook die spelvorm met 'n K verklaar) wat vroeër in Nederlands algemeen was vir Christus, 'n Latynse woord. Die Latynse Christus kom uit die Grieks christos wat "gesalf" beteken. Letterlik beteken Kersfees dus "Christusfees".
spiekeries b.nw (geselstaal)
Deftig, spoggerig of windmakerig: Sorg dat jy vanjaar 'n vol romp het as jy byderwets wil wees, en as dit geruit en boonop geplooi is, is jy eers spiekeries (Beeld, 7 Jan 1983, 7).
Goed of agtermekaar: As jy getrou jou huisverband betaal en nie ander skuldprobleme het nie, lyk jou kredietstatus waarskynlik spiekeries (Netwerk24, 5 Jul. 2017, E)
pierewaaier, s.nw (pierewaaiers)
Man, dikwels welgesteld of van aansien, wat plesier najaag, o.a. deur te fuif of te flankeer, soms sonder inagneming van konvensionele gedragsreëls of moraliteit: Prof. B. het homself verweer teen bewerings dat hy 'n pierewaaier is en dat hy sy internasionale aansien misbruik om sy gewildheid by vroue bevorder (Suidwester, 18 Nov. 1970,5).
Almal het die prinses gewaarsku haar aanstaande is maar net nog 'n pierewaaier (Huisgenoot, 1 Jan. 1981,82).
Uit Ndl. pierewaaiern (1666), 'n seemanswoord wat tot die volkstaal deurgedring het, uit Russies pirowat "fuif", 'n afleiding van pir "feesmaal".
newwies, s.nw (geselstaal)
Selde ook newwe. Stewels of skoene vir harde werk; ook ou, verflenterde skoene of nuwe, deftige skoene: Sy kleredrag is die van 'n delwer: kakiebroek en hemp en newwies (J.R.L van Bruggen: Grafskender, 1941, 115). Hy dra 'n paar geel newwies en die hare is net danig geolie (F.A. Venter in Son, 1967, 36).
Waarskynlik vervorm uit Engels navvy (1832) 'handearbeider, veral met pad- en spoorbou'. Die skoene word so genoem omdat die arbeiders se klere en skoene as gevolg van die swaar arbeid en lae lone in 'n gehawende toestand was.
(n.d. Eng. on the carpet) Voor iemand self gehoor het dat ek op die mat moet kom, het ek in die koerant gelees dat dit kom (Rapport, 19 Sept. 1982, 32).
Dis 'n besonder rare mentaliteit wat 'n professor op die mat roep, omdat sy 'n gedig geskryf het, ongeag die strekking van die gedig (E. Britz in Kat, Aug. 1992,85).
iemand op die mat kry
Iemand onderkry of in 'n moeilike posisie plaas: Hy is 'n man met 'n skerp intelligensie en 'n vegter wat geen argument ontsien om sy teenstander op die mat te kry (nie) (Burger, 27 Okt. 1960,13).
s.nw, menhirs. (argeologie) Enkele regop ruwe monoliet wat uit ongeveer 4 tot 7 duisend jaar gelede dateer en waarvan die funksie en skeppers onbekend is: Daar word vandag nog verskeie voorbeelde van dolmens en menhirs (in Bretagne) aangetref (Ens. v.d. Wêreld 2, 1971,600).
Uit Bretons men "klip en hir "lang".
(dikw. saam met hele) (dikw. ironiserend of geringskattend; verouderd)
Ook sissewinkel en siswinkel. (<Ndl. sitsenwinkel, "materiaalwinkel wat bedrukte katoen uit Indië verkoop")
KABOEDEL: As jy die draadjies ken, en op die regte tyd / Die regte draatjies trek, kan jy die hele / Ou sitsewinkel laat dans soos jy wil hê (Eitemal: So Praat, 1956,23).
Kon hy nie maar maande gelede al besluit het nie? Nou moet julle die hele sitsewinkel kanselleer! (Sarie, 27 Jul. 1988,122).
regstaat, s.nw, regstate.
Staatsvorm waarin fundamentele burgerregte konstitusioneel gewaarborg word, die wetgewende, regsprekende en uitvoerende magte geskei word en 'n onafhanklike regbank toesien dat die staat nie sy magte oorskry nie; teenoor magstaat:
Die gedurige spanning tussen administrasie en reg is die hoofkenmerk van die regstaat (M. Wiechers: Legaliteitsbeginsel, 1969,5).
'n Dikatatuur is met die idee van 'n regstaat heeltemal onversoenbaar (G.D. Scholtz: Stryd, 1962, 291).
skavuit, s.nw, skavuite (verouderd)
(<Ndl. schavuit) Skurk, skelm of skobbejak: Meester Poulle onderbreek by tye die gesprek met heftige uitroepe, soos "die skavuite!", "sedisieuse opruiery!" (A.J.B. de Klerk: Weg, s.j., 25). Cassandra se vriende is 'n kleurvolle multikulturele groep. Onnodig om te sê dat die vieslike skavuite nie bestand is teen Cassandra en haar lojale en ondernemende helpers nie (Burger, 30 Aug. 2000, 8).
In 'n ou bron: Ek weet dat jy 'n skavuit is; ek weet dat jy my aan die poliesie verkoop het en ek sou liefs jou nek omdraai, maar ek het jou nodig om jou en my fortuin te maak (E.B Grosskopf in Huisgenoot, 8 Februarie 1929, 13).
gekokhals; bv. kokhalsend, kokhalsende. Braakbewegings maak, of sukkel om te vomeer: Soms word die bopunt van die maag gesluit en dan vind vomeerbewegings plaas sonder dat iets opgebring word; dit word kokhals genoem en gaan altyd met mislikheid gepaard (in M. Fishbein: Dokter, 1962, 288). Ook selfstandig gebruik: Nog 'n skots, 'n dubbelskots! / dan die gekokhals en gekots / en die roerlose dieprus van die roes (D.J. Opperman: Kuns-mis, 1964, 35).
Uit Nederlands kokhalzen: klanknabootsend gevorm met die betekenis "om die geluid 'kok' te maak in die keel (hals)".
(histories) Muntstuk onder andere in die SA en Britse muntstelsel gebruik, met 'n waarde gelyk aan 'n kwart van 'n pennie; sinonieme: kwartpennie; bokstert (geselstaal): In SA is oortjies van 1923 tot desimalisering in 1961 gemunt (Ens. van die Wêreld 8, 1976, 36).
Muntstuk waarvan die waarde gelykstaande is aan 'n kwart van 'n bepaalde geldeenheid.
Uit Ndl. streektaal, oortje. Hou oorspronklik verband met oord 'plek, hoek'. In die Middeleeue is baie munte deur 'n kruis in vier hoeke of oorde verdeel, en so het oord, verkleiningsvorm oordje, in die streektaal, oortje, benewens sy ander betekenis ook die betekenis ''n kwart van 'n muntstuk' verkry.
Sodanig dat een of albei oë effens skeef kyk; sin. soet (verouderend, ongewoon): Die oudste dogter, glo Jacoba genaamd, dié was, foei, soetskeel en dan nog met die beduidenis van 'n snor op die bolip (A.P. Brink: Kennis, 1973, 51). Miguel (soet soos stroop): Ken jy vir Rosa? Violetta (swaai om): Soetskeel Rosa met die bakbene? (U. Krige: Kring, 1965, 44).
sluitgeld, s.nw. (histories)
Geldbedrag wat aan 'n tronkbewaarder of sipier betaalbaar was vir die opsluit of vasketting van gevangenes, of vir versorging of ander dienste aan gevangenes gelewer: Die beul het behalwe sy maandelikse salaris ook 'sluitgeld' gekry vir die opsluit, ontsluit en in kettings slaan van misdadigers (B.J. Liebenberg, vert.: Van Riebeeck, 1968, 82).
slytig, b.nw. , slytige; slytiger, slytigste. (geselstaal; verouderd) 1. Wat nie sorgsaam is teenoor klerasie nie en wat dit wat gedra word, vinnig laat slyt: Jong seuns is gewoonlik slytig op skoeisel. – Die kinders is darem ook so slytig. As die ma nie haar hand aan hulle klere hou nie, dan loop hulle in toiings (A.H. Jonker: Plaasverdeling, 1932, 206). 2. Beproewend of uitputtend: Ons huis is vinnig besig om in 'n broeikas te verander. Alewig is daar potplante wat ingebring moet word totdat elke hoek en draai vol plante staan. Dis alles baie slytig op 'n huisvrou se senuwees (Huisgenoot, 31 Julie 1959, 59).
slukhals, s.nw. slukhalse (ongewoon) 1. Vraat: Ruan is 'n regte slukhals, want hy kan maklik drie borde kos op een slag eet. 2. Iemand wat daarop ingestel is om hom- of haarself ten koste van andere te verryk, of wat misbruik van andere se gasvryheid maak en traag is om te gee of te deel: Die dokters is 'n klomp slukhalse. Joos sê hy kan enigeen na die goedkoop tradisionele geneser toe rekommendeer (D. Beukes: Meetsnoere, 1967, 34). Vgl. waaghals, nathals
slungel, s.nw., slungels
Manspersoon wat besonder lank, maer en onbeholpe of ongemaklik is en wat dikwels slordig en onversorg lyk: 'n Slap slungel van 'n man het kom oopmaak toe ek klop: die ene tandeloosheid en hare (A.P. Brink: Parys –Parys, 1969, 157). 'n Bleek slungel van 'n verkoopsventjie keer Thomas voor en plak 'n modieuse lapding op die toonbank neer (J. Rabie: Ark, 1977, 43).
Uit Nederlands slungel (1785); Duits Schlingel (15de eeu).
bekoms bw. (verouderd)
Trommeldik, meer as versadig: Hy het hom bekoms geëet.
slinger-om-die-smoel, s,nw. (geselstaal; skertsend) MELKSNYSELS: Word jy slinger-om-die-smoel belowe, kry jy heerlike deegsnysels in melk gekook vir aandete (Burger, 3 September 2002, 7).
nurks, b.nw., nurkse. Knorrig, nors of onaangenaam. Dat hy in sy diepste wese nie nurks, ongevoelig en koud van geaardheid was nie, getuig diegene wat in noue aanraking met hom gekom het (Vaderland, 23 Maart 1957, 9). Die Leier van die amptelike Opposisie verkies om met 'n nurkse houding afwysend een kant te staan (Vaderland, 1 Februarie 1961, 8).
Uit Ndl. nurks (1841), 'n afleiding van die s.nw. nurk (1620) 'knorrige persoon' of van die ww. nurken (1634) 'knor, mor'. Nurken is die intensiewe vorm van norren 'knor, grom', oorspronklik klanknabootsend gevorm. Afrikaans nors is ook van norren afgelei.
nooiensborsie, s.nw. (geselstaal) Klein peervariëteit wat rond is aan die onderkant en opvallend spits na bo loop en vroeër veral in huistuine gekweek is: Die klein nooiensborsie was so 'n lekker outydse peertjie (R. v. Reenen in Die Burger, 19 Febr. 1963, 2).
nooiensperske, s.nw. Soort laat taaipitperske met wit vleis en 'n rooi wang wat op beperkte skaal in somerreënvalgebiede, veral in die Oos-Vrystaat verbou word: Sy't 'n blonde krullebol gehad en wange soos dié van 'n nooiensperske (T. v.d. Heever, Skoppensboer, 1948, 92).
slootjiepens, s.nw. (geselstaal)
Ook soms slootjiespens. PITKOFFIE: Hy vra of ons koffie wil drink. Hy sê: "Wil jy slootjiepens of nylon hê?" Die koffiepit het 'n slootjie. Nylon is kitskoffie (Transvaler, 10 Oktober 1981, 6). "Slootjiepens," herhaal hy, en toe hy sien ek verstaan nie, "pittekoffie. En regte oondbrood" (G. Weideman: Draaijakkals, 1999, 118).
'n sloot eet, lieg, ens.
Idiomatiese uitdrukking. Baie erg of behoorlik: Jy kan hom nie glo nie; hy lieg 'n sloot. As my kop die kussing raak, slaap ek 'n sloot. Sy was honger en het 'n sloot geëet.
slakkepos, s.nw. (skertsend) Gewone pos wat in vergelyking met moderne elektroniese kommunikasiemiddele stadig en baie meer arbeidsintensief is; sin. sloerpos.
soeserig, b.nw., soeserige. (<Ndl. soezerig)
Lomerig of half bedwelm deur die slaap: Hoeveel nagte het ek daar in my bed my opstand lê en lug. Hy, dikwels soeserig van die vaak, het my nogtans geduldig aangehoor (WA de Klerk in Huisgenoot, 16 Jan 1959, 20)
Wat jou wil laat sluimer of baie rustig maak: 'n Renosterbul loop sy gebaande pad deur die bosse === 'n ou nukkebol, vasgegroef in die daelikse roetine van renosterwees in die soeserige son (HJ Vermaas: Swartwitpens4,1970 , 40).
soes, ww., het gesoes; byv. en byw.
soesende, soesend. (verouderd) (<Ndl. soezen) Dut of sluimer: Op die stoep sit 'n soesende oubaas op 'n stoel.
rap, b.nw., rappe. (verouderend)
Flink, lewendig, rats of vinnig; sin. rapat (verouderend), rapats (verouderend, minder gebruiklik): Sy bewegings is rap en energiek (F.J. Eybers: Linus, s.j., 96). Hy herken Maria aan haar ferme, rappe voetstap nog eer hy haar sien (J. Rabie: Ark, 1977, 72). Hy gooi vir haar 'n soentjie en sy gooi een rap terug (H.S. van Blerk: Broer, 1963, 24).
Gevat (2GEVAT 2), skerpsinnig of spitsvondig; sin. rapat (verouderend), rapats (verouderend, minder gebruiklik): 'n Rappe antwoord, grappie, opmerking, reaksie.
slink, ww., het geslink. (verhewe; verouderd)
Spinasie slink wanneer dit kook. • geslonke geldmiddele • Sy reputasie het grootliks geslink soos hy ouer geword het. (Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal, 6de uitgawe)
(<Ndl. slinken) In hoeveelheid, omvang of krag afneem: Slinkende moreel, voorraad, welvaart. 'n Slinkende gemeente, groep. – Hoewel my voorraad stuksgewyse slink / wil ek graag tot die ontbindingstyd 'n paar/ versorgde grafsteentjies wat kwyl en blink / in my hoefvormige bros kaak bewaar (E. Eybers: Dryfsand, 1985, 10). Die maan het geslink tot 'n dun, rooigeel skyf as hy laat in die nanag bo die oosterberge uitrys (DF Malherbe: Saul, 1935, 97)
slierte; sliertjie (gewoonlik in die meervoud).
(t.o.v. hare) Langerige stringetjie: 'n Sliert gitswart hare het in haar een mondhoek vasgesit (Beeld, 18 Aug. 2009, 1). Haar ligrooi hare hang in slierte oor haar voorhoof en wange (J van Bruggen: Sluis12, 1957, 9).
Langerige strook: 'n Sliert lig, slym. Slierte goiingsak, gras, reën, rook sleepmis, ysreën, warm kaas, wondergom. Mis wat in slierte oor die baai hang.
(ongewoon) Ry of tou: Die mense loop in lang slierte gebukkend die rivierwal af.
weghê: 'n sliertjie weghê - Dronk of aangeklam wees.
gekoetjek. (streektaal) – Deurmekaar, aanhoudend klets, babbel; grappe, pret maak; poetse bak; jou tyd met kletspraatjies en grappe vermors; sin. koetjek maak (minder gebruiklik): Hulle klomp staan nou al hoe lank daar en koetjek sonder om iets uit te rig (opgeteken by Oudtshoorn). Ook opgeteken by Durbanville, Stellenbosch, Wellington, Ceres, Worcester, De Doorns, Piketberg, Laingsburg, Robertson, Swellendam, Heidelberg, George, Mosselbaai, Uniondale, Knysna Uitenhage, Merweville, Ladismith, Brandfort, Vaalbank.
Vinnig en met geweld aanval, veral te perd. So genoem omdat na die vyand gejaag word op 'n manier wat aan 'n naderende storm herinner.
Iemand wat stormjaag.
So genoem n.a.v. die oorlewering dat tydens die Anglo-Boereoorlog (1899 – 1902) vetkoek gewoonlik haastig gemaak en deur die burgers geëet moes word, as't ware so vinnig as wat die stormjaers tot 'n geveg toetree. Vanuit Afrikaans in SA Eng in die vorm stormjager (1900).
ww., het geslier. Slepend, glyend of slingerend beweeg: Haar rok slier oor die vloer. Paddas sug diep in hul waterpoele; paddavissies slier oor die modderige oppervlak (D. van Niekerk: Gannavlei, s.j., 142)
s.nw., sliere. Lang, skraal persoon: Jy kan nie vir Piet miskyk in 'n skare mense nie, want hy is 'n regte slier.
b.nw., Skraal en seningrig of benerig: Die perd, seun, vee is slier.
Geld wat betaal word om iemand om te koop of onderhands te vergoed vir iets wat onwettig is: Die patologiese laboratoriums is skuldig aan die ontvangs van smeergeld (Rapport, 3 Oktober 2004, 4). Die maatskappyhoof het nie inkomste uit smeergeld wat by die bankrot energiereus ontvang is, aangemeld nie (Beeld, 28 November 2002, 10).
s.nw. smartlappe; smartlappie. (skertsend)
Sentimentele liedjie, dikwels volksliedjie, waarin oor smartlike gebeure gesing word: 'n Smartlap vertel gewoonlik die treurigste verhaal waaraan jy kan dink (AH de Vries: Gragtehuis, 1968, 106). Tranetrekkers en smartlappe. Daar word gesing van trane wat vloei en lyding (Kat, Augustus 1988, 18).
Ongelukkige, klaende persoon met 'n negatiewe lewensuitkyk: Die seun is 'n groter swartskaap, smartlap en stoutgat as ooit (Volksblad, 28 Julie 2003, 4). Wanneer die kinders uit die huis is word die vroue soms smartlappe (Sarie, 9 September 1987, 35).
s.nw (t.o.v. kleredrag)
Informeel maar tog netjies en deftig genoeg vir 'n partytjie of relatief ontspanne werksomgewing: Slentersjiek skoene in warm bruine en suède. Rond dit af met 'n trilby-hoed en lugmagsonbril (Huisgenoot, 29 September 2011, bylae, 32)
Alkoholiese drank gemeng met water, meestal warm en onversoet gedrink, of so 'n warm drankie sonder alkoholiese drank daarin: Brandewyn-, eier-, whiskyghrok. Kry tog 'n bietjie kookwater en kaneel en dan maak ek julle 'n warm ghrok sonder drank (C L Leipoldt). "Grog" of "Grogram" was die matrose se bynaam vir admiraal E. Vernon (1684 – 1757) wat 'n mantel of broek van "grogram" gedra het en die eerste was om verdunde rum aan sy manskappe uit te reik.
Persoon wat ru, ongemanierd of onverfynd is; sin. gaip, gomtor, gops, japie, tor: Hy is sommer 'n ou ghwar. Ek gaan nie met so 'n ghwar bioskoop toe nie. Onderwerping aan die dwinglandy van geestelike ghwarre ( WA de Klerk).
Soms ook van 'n minderwaardige dier gesê: Moet ou Kolletjie (een van my beste koeie) nou van dié ghwar kalwe? (De Volkstem).
Uit Ndl. kwar "onderontwikkelde dier of plant" of moontlik uit Khoi ghorrie of Nguni ghwalla
Enigeen van verskeie soorte swart of donkerkleurige, roofsugtige, vleisvretende grondkewers van die geslagte Anthia en Polyhirma (fam. Carabidae) ... wat 'n onwelriekende, bytende vloeistof as weermiddel afskei wat op 'n afstand dikwels in die oë gespuit word; sin. kooipister, oogskieter (minder gebruiklik; eufemisties), oogspuiter (ongewoon; eufemisties): Aan dieselfde familie as die sandkewer behoort 'n ander bekende insek, naamlik die oogpister. Daar is baie van hulle in die Kalahari (Custos, April 1979, 25).
b.nw (weinig gebruiklik)
Ook soms kregelrig en selde krekelig.
Geïriteerd en ongeduldig en soms ook rusteloos: Die mense word soms kregelig en kortgebonde en haal allerlei kleinlikhede teen mekaar uit (G.S. Preller: Dagb. Trichardt2, 1938, LXXXVIII).
Ons mense het kregelig geword … hulle soek na iets; ek dink hulle soek na 'n nuwe land waar hulle kan vry wees (F.A. Venter: Geknelde Land, 1960, 137).
s.nw (t.o.v. die Christelike geloof)
Die Sondag wat op Goeie Vrydag volg, waarop die opstanding van Christus feestelik herdenk word, gew. die eerste Sondag na die eerste volmaan wat op of na die dag-en-nagewening van 21 Maart voorkom; sin.
Paasdag (minder gebruiklik): Die lydenstyd is deurspek met simboliese gebruike.
Lydenstyd begin 46 dae voor Paassondag op Aswoensdag en dan bere gelowiges hulle voor op die Paasfees. (Volksbl., 19 Apr. 2000,7). Paasfees is die fees van 'n traan (Goeie Vrydag) met 'n lag (Paassondag).
Daarom die vreemde tradisie in die Grieks Ortodokse Kerk dat die gelowiges op Paasmaandag bymekaarkom om grappe te vertel. (Beeld, 9 Apr. 1994,8)
1. Stukkie vleis wat spesiaal uitgesoek word om op die rooster of kole te braai.
2. Stukkie vleis, gewoontlik met wors en spek daarby, wat iemand wat bees of vark geslag het aan sy bure of vriende stuur.
Uit Ndl. karmenaadjie, geselstaalvorm can karbonade (1573), uit Frans carbonnade "vleis wat oor kole gebraai is."
Elke keer as ek 'n vark slag, dan deel ek karmenaadjies uit; dit bestaan uit 'n lang wors, 'n stukkie vleis en soms 'n stukkie spek by en ook 'n blikkie vet en van die uitgebraaide kaiings (Die Burger).
s.nw, pilaarbyters; pilaarbytertjie (geselstaal, skertsend)
Huigelaar: Ek is nie een van die ou preutse pilaarbyters wat sommerso sal kom sanik oor wat behoorlik en wat nie behoorlik is nie (WA de Klerk: La Roche, s.j., 48
b.nw. krenteriger, krenterigste
1. Oordrewe spaarsaam; kleinlik suinig; vrekkerig: Haar mense is party van hulle so krenterig dat
hulle 'n oulap dra tot hy 'n gat in hul sak slyt (AM Louw: Smit, 1962, 192).
'n Krenterige troupresentjie (Huisgenoot, 30 April 1965, 59).
2. Oormatig kleinlik, bekrompe en kleingeestig en wat buitensporige waarde heg aan kleinlike
besonderhede, dikwels gepaardgaande met vitterigheid: Krenterige kritikasters het weer eens
bewys dat dit makliker is om kritiek te lewer as om korrek te wees (A Huguenet: Applous, 1950,
167). Die restaurante ... sal die krenterigste toeris tevrede stel (Panorama, Jan. 1963, 19).
Turksvy - 'n Soort kaktus met vlesige, sappige blaaie, vol dorings, en met 'n pitryke soet vrug.
'n Turksvy = n Netelige vraagstuk
(iets is) 'n Turksvy - 'n Probleem/kwessie
Na aanleiding van die dorinkies van die turksvy wat dit punlik maak om te hanteer.
1. Tong van 'n hoender.
2. Volksnaam vir 'n klein vetstruikie, Crassula deltoidea (fam. Crassulaceae), nouliks 15 cm hoog, met vlesige stingels en klein, min of meer ruitvormige, kruisstandige, grys blare wat effens hol aan die bokant is, met klein, vaalwit blomme aan die takpunte. Dit kom in Namakwaland voor.
s.nw. Spel sedert die 12de eeu in Frankryk gespeel, waarin twee spelers of twee pare spelers 'n bal met 'n raket heen en weer vir mekaar oor 'n net slaan.
Uit Engels, tennis (1400), uit Frans tenez, die bevelsvorm van tenir, "om vas te hou", waarskynlik afkomstig van die uitroep van die speler wat afslaan na sy teenstander.
stroop, s.nw. (tennis)
Nul of gee punte.
Waarskynlik in tennis gebruik omdat 'n persoon met geen telling nie, gestroop is van punte.
ww. - Aan iemand (veral 'n kind) se geneul toegee en (teësinnig) iets koop:
Al wat jy met jou kroos in gelid in die winkel kan doen, is kermkoop
- Hendrik Saayman
s.nw. - Die omgewing waar iemand grootgeword het:
Graaff-Reinet is my loopwêreld.
- Johan van Niekerk
1. Seerower, kaper
2. Iemand met vrye opvattings wat hom nie aan die algemene gebruik steur nie.
Uit Nederlands vrijbuiter (1572 in bet. 1, 1903 in bet. 2), 'n afleiding met -er van vrijbuiten 'roof, kaap, plunder', met laasgenoemde 'n afleiding met -en van vrijbuit (1575) 'buit verkry deur te roof of te plunder', met laasgenoemde 'n samestelling van vrij 'sonder betaling' en buit 'buit'. Duits Freibeuter, Engels freebooter. - Doedelsak -
Fees ter herdenking van Christus se geboorte op 25 Desember. Kers in Kersfees kom uit Nederlands Kerst wat weer kom uit Krist of Christ (gespel soos die Engels) (vroeër uitgespreek met 'n harde K-klank wat ook die spelvorm met 'n K verklaar) wat vroeër in Nederlands algemeen was vir Christus, 'n Latynse woord. Die Latynse Christus kom uit die Grieks christos wat "gesalf" beteken, Letterlik beteken Kersfees dus "Christusfees": Die eerste lettergreep van die woord Kersfees vertoon 'n heel interessante vervorming van die naam Christus (JJ Smith: Die Suiderstem, 24 Des 1937).
Ook Ou Kersdag en ou Kersdag. Die dag voor Kersfees, 24 Desember; sin. Kleinkrismis (geselstaal), Oukrismis (geselstaal; minder gebruiklik): Al die eetgoed was op Oukersdag klaar voorberei, onder andere 'n hele lam wat in die oond gebraai was (Suidwester, 22 Des. 1969, 2)
Begin siek word aan of aangesteek wees met:
Ek voel heeldag olik. Dalk het ek iets onder lede (AP Brink; Miskien, 1967, 155)
In Nederlands is leden die ledemate van die liggaam: jy voel dus die siekte in jou ledemate soos die gewrigte en potjies.
Dag waarop die einde van die jaar volgens die Gregoriaanse kalender gevier word, nl. 31 Desember; sin. Oujaar: Oujaarsdag stel ons voor twee verpligtinge: om sekere dinge te onthou terwyl ons ander dinge opsetlik vergeet (Vaderland, 30 Des 1961, 6)
1a- Op gesellige, vertroulike wyse gesels: Hulle sit aangenaam rondom die vuurtjie en keuwel. Terwyl die vrouens koffie gemaak het, het die mans op die stoep oor die boerdery gekeuwel.
1b- Argumenteer – soms op sanikende wyse: Hy het knaend gekeuwel deur aan te voer dat hy nie regverdig behandel is nie. Wat staan en keuwel julle daar? 2. (t.o.v. 'n baba) Vriendelike, gesellige geluidjies voortbring: Die baba kan nog nie praat nie, maar hy lê al en keuwel. Die keuwelende baba lê tevrede in sy stootwa.