VRAAGGESPREK MET FW DE KLERK
Frits Gaum het in September 2001 vir Kerkbode 'n onderhoud met FW de Klerk gevoer.
Oudpres FW de Klerk se volgende afspraak was 'n rondte gholf, maar daar was eers tyd vir 'n uurlange gesprek in sy kantoor in Kaapstad. Hy lyk nog nes toe hy staatspresident was, dalk tog met 'n paar nuwe plooie om sy oë. Daar het heelwat in sy lewe gebeur ná sy termyn as president. Maar hy is hartlik en so seker van homself en van wat hy wil sê soos altyd.
"Ek het twaalf jaar gelede, kort ná u waterskeidingstoespraak van 2 Februarie 1990, namens Kerkbode 'n onderhoud met u in Tuynhuys gevoer," herinner ek hom. "Toe het u met oortuiging oor u geloof in God en sy beskikking oor die wel en wee van mense gepraat …"
"Ja, dis nog altyd my lewensfilosofie. Ek glo nog! Ek is ook steeds lidmaat van die Gereformeerde Kerke – deesdae van die Paarlse gemeente waar ek dienste bywoon as ek kan. Elita, my vrou, gaan ook soms saam met my. Sy verstaan Afrikaans."
FG: Het u die Suid-Afrika waarin ons nou leef voorsien toe u die 2 Februarie 1990-toespraak in die Parlement gemaak het?
FWdK: Tot 'n groot mate ja. Natuurlik was daar op die pad teleurstellings. Maar ons het 'n goeie Grondwet en 'n goeie Handves van Menseregte. Ekonomies het die land gestabiliseer, maar die beleggersreaksie is 'n teleurstelling. Ons het alles gedoen wat altyd gesê is nodig is om beleggers te lok, maar tog is daar steeds buitelandse skeptisisme.
FG: Waaroor is u dankbaar in vandag (2001) se Suid-Afrika – en wat bekommer u?
FWdK: Ek is dankbaar oor die stabiliteit in die land en oor die positiewe gesindheid wat by baie mense van alle bevolkingsgroepe aangetref word. Ek is bekommerd oor die ongesonde magsverdeling, oor één party se dominerende posisie. Dis nie goed vir die demokrasie nie. Ek is bekommerd oor die misdaad wat nie hok geslaan word nie. Ek meen ook dat die ongebalanseerde wyse waarop regstellende aksie toegepas word, nie goed is vir Suid-Afrika nie.
FG: U was op u dag ook minister van onderwys. Op die oomblik word die afskaling of uitskakeling van godsdiensonderrig soos ons dit tot nog toe in skole geken het, beplan. Bybellees en gebed tydens saalbyeenkomste kan ook dalk in die gedrang kom. U kommentaar?
FWdK: Die primêre verantwoordelikheid vir lidmate se godsdiensonderrig berus natuurlik by die kerk. Maar waar die oorweldigende meerderheid van 'n skool se leerders aan 'n bepaalde godsdiens behoort, en die ouer- en onderwysgemeenskap die behoofte het aan die erkenning van daardie godsdiens in die skool, moet dit kan gebeur.
Terwyl daar in 'n basies-homogene skool ruimte vir die beoefening van 'n bepaalde godsdiens moet wees, moet dit so gedoen word dat dit nie op die godsdiensvryheid van ander kinders inbreuk maak nie. 'n Veldtog om godsdiens op die een of ander manier uit die onderwyssisteem te probeer verwyder, is myns insiens verkeerd. Dit maak inbreuk op die keusevryheid wat ons Grondwet waarborg.
FG: Hoe, dink u, sal Suid-Afrika oor tien jaar (in 2011) lyk? – Soos Zimbabwe?
FWdK: Ek is oortuig van nee. Die hoekstene van die nuwe bedeling in Suid-Afrika is veel stewiger gelê as die korttermynskikking waarin mnr Ian Smith twintig jaar gelede in Rhodesië/Zimbabwe ingedwing is. Daar is wigte en teenwigte in die Grondwet wat die dinge wat blykbaar in Zimbabwe aan die gebeur is, effektief kan voorkom. Ek meen ook dat Suid-Afrika ver genoeg wegbeweeg het van 'n blote ras-gedefinieerde gemeenskap, en aan die vorder is op die pad van 'n billiker verspreiding van welvaart, om te verseker dat ons nie in die Zimbabwiese strik trap nie. En ja, grondhervorming is in Suid-Afrika nodig, maar dan op 'n ordelike wyse binne die bepalings van die Grondwet. Onteiening moet net plaasvind as dit absoluut noodsaaklik is en dan altyd gekoppel aan behoorlike vergoeding.
FG: Is daar 'n belangrike besluit wat u in u lewe geneem het wat u graag óór sou wou neem?
FWdK: Die groot besluite wat ek geneem het, sal ek weer so neem. Ek sal weer die 2 Februarie-toespraak hou. Ek sal weer instem tot die bepalings van die oorgangs- en die finale Grondwet. Ek sal weer 'n referendum soos dié van 1992 uitroep om die blanke kiesers te toets. Ek sal weer uit die Regering van Nasionale Eenheid (RNE) tree …
FG: Waarom het u destyds uit die RNE getree?
FWdK: Ons wou hê dat 'n raadgewende of konsultatiewe raad in die lewe geroep word om ná die aanvaarding van die finale Grondwet op 'n permanente basis oor groot sake van landsbelang te vergader en die regering daaroor te adviseer. So 'n raad sou op 'n konsensusbasis werk en daarna strewe om oor partygrense heen die grootste moontlike mate van eenstemmigheid oor spesifieke sake van gemeenskaplike belang te probeer kry. Maar toe ons dit nie kon regkry nie, was daar nie meer sin in om tydelik in 'n RNE te bly dien nie. Om terug te keer na die vorige vraag: Daar is wel 'n paar besluite oor kleiner sake wat ek sou wou oorneem. Maar nie grotes nie.
FG: Oudpres Mandela is nog dikwels in die nuus. U 'n bietjie minder. Watter rol sien u vir uself in ons land in die volgende paar jaar?
FWdK: Ek wil nie 'n hoëprofielrol speel nie. Maar ek probeer nog om 'n bydrae te lewer. Die FW de Klerkstigting is goed gevestig. Daarmee wil ons onder meer 'n waghondmeganisme ten opsigte van die Grondwet skep, en help dat mense sinvol met mekaar kan praat in plaas daarvan om op mekaar te skree. Ons wil kommunikasie probeer bevorder waaruit konsensus oor belangrike vraagstukke bevorder kan word. Van mnr Mandela gepraat: ek en hy het die strydbyle begrawe en daar is deesdae 'n goeie verhouding tussen ons. Ons het saam die nuwe bedeling tot stand help bring en sien dit steeds as ons verantwoordelikheid om 'n bydrae te lewer dat dit werk.
FG: U is nog altyd vir mense 'n rolmodel, maar u destydse egskeiding was vir talle 'n groot teleurstelling. U skryf ook in u boek, "Die laaste trek", daaroor. Het u iets by te voeg?
FWdK: Liefs nie. Die moeilike keuse was daardie tyd om óf 'n leuen te bly lewe óf te skei. Ek het gekies en om vergifnis gevra.
FG: Dink u die Afrikaners se wiele is pap?
FWdK: Die bande het nie gebars nie. Afrikaners gaan deur 'n proses van besinning en 'n herevaluering van hulle rol noudat hulle nie meer die regeringsmag beheer nie. Daar is na my mening 'n oplewing onder Afrikaners, 'n nuwe dinamiek, maar dié keer 'n dinamiek wat in elke sin van die woord moreel regverdigbaar en verdedigbaar is.
FG: En die Afrikaanse kerke?
FWdK: Die Afrikaanse kerke gaan ook deur 'n tyd van aanpassing. Daar is bemoedigende tekens dat die Afrikaanse kerke besig is om hulle voete in die nuwe bedeling te vind. Die kerke moet, meen ek, naas hulle primêre taak om lidmate godsdienstig te begelei, betrokke raak by die geweldige maatskaplike problematiek in Suid-Afrika.
FG: Het u 'n boodskap vir die jongmense van ons land?
FWdK: Ek glo daar wag 'n goeie toekoms vir ál die jongmense van ons land. Ek het begrip vir die onrustigheid oor ongebalanseerde regstellende aksie, maar meen dat die pendulum binnekort na 'n meer gebalanseerde situasie sal swaai. En jongmense wat 'n ruk lank na die buiteland gaan om ondervinding op te doen, moet die geleenthede aangryp … en dan weer na ons land terugkom met nuwe insigte en die voordeel van 'n breër ervaringsveld.