Ál meer sakelui wil Eskom losOndernemings probeer toenemend om nie ten volle op Eskom vir krag staat te maak nie. (Foto: Maroela Media) Kragonderbrekings lei tot aansienlike inkomsteverliese vir sakeondernemings en sakelui moet hoes vir maniere om die uitwerking daarvan op hul ondernemings te verminder. Volgens ŉ opname van Sakeliga voel sakelui sterk dat die opwekking en verspreiding van krag geprivatiseer moet word, terwyl energietekorte as ŉ top-prioriteit op maatskaplike en politieke gebied beskou word. Die opname is in Junie vanjaar, toe beurtkrag dae lank ingestel is, gedoen. Meer as 90% van deelnemers aan die opname stem saam dat Suid-Afrika se energiemark heeltemal oopgestel moet word vir private produksie en verspreiding van krag. “Energietekorte is ŉ ernstige bedreiging vir ekonomiese en maatskaplike vooruitgang. Beleidstellings wat die energiesektor na een bepaalde soort energietegnologie laat neig, moet verwerp word. Markkragte moet eerder toegelaat word om aan te dui wat werk vir sakeondernemings wat werklike en uiteenlopende energie-oplossings nodig het,” sê Gerhard van Onselen, ŉ strateeg van Sakeliga. “Indien hierdie vrymaking van die energiemark, in die hoogste belang van die samelewing, nie deur die staat verleen word nie, sal energie-onafhanklikheid deur gesamentlike burgerlike en private pogings afgedwing moet word.” Ál meer gebruik alternatiewe Die opname wys dat die regstreekse koste van ernstige beurtkrag neerkom op ŉ beduidende 5% van omset vir die gemiddelde onderneming. Dit toon ook dat ondernemings net soveel aan alternatiewe kragbronne bestee om Eskom-tekorte te verlig, as wat hulle aan hul gewone Eskom-rekeninge bestee. Die gemiddelde onderneming in die opname het ŉ maandelikse inkomste van nagenoeg R300 000 gehad en het R8 000 aan inkomste per maand verloor in die drie maande van akute beurtkrag wat van April tot Julie vanjaar ingestel is. Maatskappye het gemiddelde skade van R1 250 per maand weens beurtkrag gely, onder meer deur kragstuwingskade, en ondernemings se energiekoste verdubbel klaarblyklik tydens tye van kwaai beurtkrag. Die opname wys ook dat ál meer sakelui hulle van Eskom begin speen. Die respondente is gevra om te skat hoe afhanklik hul ondernemings tans van Eskom is teenoor hoe afhanklik hulle drie jaar tevore was. Altesaam 60% van respondente was drie jaar gelede geheel en al van Eskom afhanklik. Dit het in 2022 tot 35% afgeneem, terwyl byna een uit vyf ondernemings nou heeltemal onafhanklik van Eskom is. Dit bly egter moeilik om heeltemal onafhanklik van die kragnetwerk te wees en die meeste ondernemings bly in aansienlike mate steeds op Eskom aangewese. Sakeliga het bevind daar is perke aan die mate waarin individuele sakeondernemings die Eskom-netwerk kan verlaat sonder die doeltreffendheidsvoordele van ŉ gekoördineerde en geskaleerde elektrisiteitnetwerk. Die meeste ondernemings het betroubare en bekostigbare elektrisiteitproduksie op nywerheidskaal nodig en dit is iets wat kleinskaalse hernubare oplossings nog nie kan bied nie. Van Onselen sê die onvermoë om private produksie- en verspreidingsnetwerke weens staatsregulering te ontwikkel, plaas ook ernstige perke op opsies vir onafhanklikheid van Eskom. Lewensvatbare individuele oplossings vereis groot kapitaalbesteding wat die meeste klein en middelslagondernemings kwalik kan bekostig. “Daar is dalk ook ŉ mate van oorgerustheid oor die omvang van die energievoorsieningsprobleem en die tyd wat dit kan neem om op skaal op te los,” sê Van Onselen. Rugsteun-oplossings Sakeondernemings maak volgens die opname meestal staat op rugsteun-kragoplossings wat betroubaar is en laer kapitaalbesteding bied, maar steeds ŉ hoë energievraag kan hanteer. Nagenoeg 70% van die ondernemings wat aan die peiling deelgeneem het, gebruik petrol- of dieselkragopwekkers, terwyl net 20% op sonkrag staatmaak. Sowat 40% gebruik klein UPS-stelsels vir korttermynkontinuïteit, terwyl slegs 10% op groter en duurder batterybergingsoplossings steun. Kwaai stygings in die brandstofpryse maak brandstofkragopwekkers ŉ duur opsie, maar die opwekkers bly gewild, veral omdat dit betroubaar en bekostigbaar is. Sakelui het ook aangedui dat beurtkrag hulle nie net geld kos nie, maar dat dit ook geweldig ontwrigtend is. Die maniere om beurtkrag te probeer hanteer, kan boonop net so ontwrigtend wees en sluit in noodgedwonge produksie-aanpassings, fleksietyd (skikwerktyd) en tydelike werkstilstande. Sakeliga sê die uitslae van die peiling versterk die siening dat die “volle bevryding van die energiemark ŉ dringende vereiste is”.