In die bespreking van geweld in die Nuwe Testament1 word Openbaring 18 soms deur navorsers as 'n spesiale voorbeeld gebruik.2 In die meeste gevalle word sekere gedeeltes (bv Op 18:4-8) uit die hoofstuk uitgelig en dan gebruik om verreikende uitsprake oor Openbaring se gewelddadige karakter te maak. Juis omdat Openbaring 'n komplekse, fyn verweefde teks is, kan sulke uitsprake die teks verwring of belangrike perspektiewe buite rekening laat. Openbaring 18 is naamlik 'n ringskomposisie waarin die verskillende elemente mekaar wesenlik bepaal. Hierdie insig in sy komplekse samestelling is juis ook van belang in die lig van 'n lank gevestigde neiging in die navorsing om die teks, en trouens groot dele van Openbaring as boek, se literêre aard en koherensie te bevraagteken of met agterdog te bejeën.3
Hierdie artikel wil vanuit eksegetiese hoek4 'n bydrae maak tot die debat oor geweld in Openbaring 18 in besonder, maar daardeur ook in die boek as geheel. Maar dit wil, in kontras tot huidige lesings van geweld in die gedeelte, die teks as geheel ontleed met inagneming van eksegetiese materiaal op mikro-vlak5 en in die lig van die literêre karakter van die teks.6 Die uitsprake oor geweld in hierdie hoofstuk, hulle onderlinge verband en hulle funksie in die boek as geheel sal bespreek word om 'n eklektiese benadering tot die tema van geweld te verhinder en om 'n eksegetiese verantwoorde basis vir uitsprake oor geweld te voorsien. Die bydrae sal uitspel hoe die eksegetiese materiaal, meer as wat tot dusver aangedui is, die gewelddadige aard, oorsake en gevolge van die stad se val uitbeeld. Spesiale aandag word gegee aan die wyse waarop die komposisie van die hoofstuk die gehoor tot 'n transformatiewe respons wil lei deur óf vanuit 'n aardse óf hemelse perspektief na die gewelddadige stad se val te kyk. Ten slotte sal opmerkings oor die opdrag tot distansiëring en veral aan die problematiese weerwraak van gelowiges op die stad in Openbaring 18:4-8 gemaak word.
Dat Openbaring bedoel is om ook mondeling voorgedra te word,7 het soms tot gevolg dat die teks as ongesofistikeerd gereken word asof dit nie altyd netjies en samehangend gekomponeer is nie. So 'n siening bevraagteken die literêre karakter van Openbaring en oorweeg nie dat of hoe die teks wel deur 'n skryfkultuur gevorm is nie.8 Die skryfkultuur blyk byvoorbeeld reeds uit die eenvoudige opmerking dat Johannes sy teks voorgelees wou gehad het (Op 1:3). Daar is egter heelwat ander inligting in die teks wat daarop wys dat Johannes besondere literêre vermoëns gehad het. Sy literêre bedrewenheid staan nie in spanning met die mondelinge karakter van die teks nie. Johannes wil juis deur sy literêre vermoëns sy teks optimaal inrig om mondeling effektief te kommunikeer.9 Wanneer hierdie vermoëns ontleed word, gee hulle in die geval van Openbaring 1810 'n besondere insig in sy verstaan van geweld.
Reeds 'n vlugtige lees van Openbaring onthul die skrywer se pogings om helder te kommunikeer. Hy deel byvoorbeeld sy teks in duidelike eenhede van vyf septette op (briewe, seëls, trompette, engele en bakke) wat spiraalagtige dieselfde inhoude herhaal en deur byvoeging van nuwe momente intensiewer ontwikkel.11 Die gehoor word steeds weer aan sekere fundamentele insigte herinner en dan deur nuwe insigte daaroor verder geneem.
Vanweë sy strategiese ligging in die boek, is dit dus amper onvermydelik dat hierdie hoofstuk gewelddadig sal wees. Die konteks waarin dit voorkom, trek dit in in 'n netwerk van gewelddadige boosheid wat steeds weer spiraalagtig toeneem in geweld en boosheid.
Die gewelddadige karakter van die teks word deur ander patrone en konfigurasies uitgewys en beklemtoon. Die boek se fyn komposisie blyk uit die manier waarop simbole en tekseenhede paradigmaties in netjies gebalanseerde patrone bymekaar gebring is. Openbaring 18 moet byvoorbeeld verstaan word in die lig van die twee blokke inligting oor Babylon en oor die Nuwe Jerusalem wat die skrywer formeel met mekaar in 'n parallelle verhouding plaas deur die versigtig gekose strukturele merker γέγονεν in Openbaring 16:17 (as vooruitskouing op die optrede en oordeel van Babilon) en γέγοναν in Openbaring 21:6 as voorbereiding vir die koms van die Bruid van die Lam (vgl ook Bauckham 1993:339). Ook die inhoude word wedersyds verder verduidelik (bv in die voorkoms en versieringe van die twee vroue-figure wat onder andere hulle gewelddadigheid en vredeskarakter simbolies uitbeeld).12 Die prostituut sit op baie waters (Op 17:1) wat die volkere simboliseer oor wie sy gewelddadig heers en wat sy met haar verleidelikhede as meelopers vir haar geweld betower en ko-opteer (Op 17:15, 18; 18:23). Daarenteen is die Nuwe Jerusalem die plek van vrede waar die stad se poort nooit gesluit word nie, waar die nasies aan God heerlikheid en eer bring (Op 21:26) en waar die vrugte van bome langs die rivier van lewenswater tot heling van die nasies is (Op 22:1-2). Anders as Babilon, is Jerusalem die stad waarin daar geen ontroues, verraaiers, losbandiges, moordenaars, onsedelikes, bedrieërs, afgodsdienaars en leuenaars is nie (Op 21:8).13 Hierdie is net een voorbeeld van Openbaring 18 se literêre funksie: Johannes wil die uitbeelding van 'n gewelddadige stad ekplisiet kontrasteer met die alternatiewe, vreedsame heilstyd wat met die koms van die bruid en die Lam aanbreek. Die twee visoene funksioneer dus op 'n paradigmatiese wyse saam as 'n kleiner literêre eenheid wat die boek se basiese boodskap van oordeel en heil tot voltooiing bring.14 Terwyl Johannes deur die gewelddadige Babilon vir sy gehoor verduidelik waarvan hulle hulle moet distansieer, illustreer die Nuwe Jerusalem vir hulle die aard van 'n outentieke bestaan.15 Terwyl die Nuwe Jerusalem die epitomie van die nuwe lewe in 'n paradys-konteks is, is Babilon die voorbeeld van die bose in al sy kompleksiteite.
Daar is ook ander aspekte van Johannes se skryfkultuur wat lig op Openbaring 18 as geweldsteks werp. Johannes het 'n sy stewige kennis van literêre tegnieke wat aan sy teks 'n besondere poëtiese en estetiese kwaliteit verleen. Voorbeelde van sy stylfigure sluit in chiasmes, ringkomposisies, parallelismes, paranomasia, alliterasie, parechesis, homoioteleuton, onomatopeë, epanadiplosis, simileë en metafore (vgl bv Thompson 1990:46-50), hoewel veral die gebruik van ironie en parodie die oog vang. Met ironie en parodie moet 'n mens skerpheid verwag. Omdat dit uitgebreid in Openbaring 18 voorkom, gee dit aan die gedeelte verdere intensiteit. Deur sy literêre tegnieke is Johannes as skrywer in hierdie gedeeltes op die aanval. Hy is besig om sy teenstanders te ontmasker. Hoewel dit nie noodwendig oral in die boek geweld hoef in te sluit nie, skep dit 'n agonistiese konteks waarin die skrywer "met alle geweld" sy punt wil maak en sy teenstander wil uitskakel. In Openbaring 18 is die skrywer sekerlik besig om geweld deur sy literêre tegnieke van ironie en parodie uit te wys, soms deur self gewelddadige taal te gebruik - soos hier onder uitgewys sal word.
Nou verbind met Johannes se gebruik van literêre tegnieke, is ontwikkelinge binne die navorsing insake Johannes se grammatika. Vir 'n lang tyd het sy reputasie as skrywer gely onder sy gewaande taalkundige flaters en sogenaamde Griekse blapse.16 In onlangse navorsing het hierin ook 'n ommekeer ingetree. 'n Beduidende aantal navorsers argumenteer nou dat Johannes in werklikheid doelbewus sy taal op 'n behendige manier aangepas het om sy opponente by te kom.