Die plek waar jy lewe en grootword dra by tot hierdie groei en ontwikkeling en vorming. Selfs die tyd in die geskiedenis waarin jy opgroei speel ‘n belangrike rol. In my eie grootword was dit nie anders nie.
Van Oupa Piet word die storie vertel dat hy al diep in die 90 was toe hy eendag besluit het dat sy leraar, Ds van Vuuren, hom verwaarloos. Hy span toe sy perdekar in en ry al die pad Vredefort toe en stop in die straat voor die pastorie. Op die uitnodiging van Ds Van Vuuren, weier hy om van die kar af te klim en die volgende word hard en duidelik aan die leraar gesê: “Ds Van Vuuren, ek is ‘n ou man en ek weet ek het nie meer lank om te lewe nie. Verlede nag kon ek nie slaap nie en ek het gelê en dink oor die dood. Toe dink ek by myself, sê nou ek gaan vannag dood en ek kom in die hemel en die Here vra vir my, “Piet Rademan, hoe gaan dit met my dienskneg, Ds Van Vuuren, daar op Vredefort?” Dan sal ek met skaamte vir die Here moet sê dat ek nie weet nie, want hy kom my nooit besoek nie.” Wat ‘n manier om vir ‘n Ds te sê dat hy die pastorale versorging van sy bejaardes verwaarloos !
In daardie jare was dit nog die gebruik dat dogters ná skool by hulle ouers gaan bly het om die huishouding waar te neem. Ma het op Reitzburg skoolgegaan waar sy by tant Kowa Marx, Ouma Santjie se suster, loseer het. Nadat sy haar laerskoolloopbaan op Reitzburg voltooi het, is sy Potchefstroom toe waar sy in die koshuis was. As ek reg onthou het sy hier skoolgegaan tot en met st 7.
Die ou Klein Kaffertjie van ou Viljoen het laaste Vrydag vir Brand, dit was mos so vreeslik koud daardie dag, en die meid het glo buite kant vuur gemaak en toe gaan sy mis optel toe sy sien toe was die ou kaffertjie in die volle vlam, Pappie het toe nog dieselfde middag die dokter daarheen laat gaan maar nog die selfde nag is hy dood.
Mariaatjie was tog te hoog oor die brief wat sy van jou gekry het. Ek het nog nie eers aunt Cathrina se seun gesien nie.
“Nurse” Vorster was die vroedvrou wat my op die plaas in die lewe gehelp het. Dit was bitter koud die oggend toe ek op 3 Mei 1942 gebore is. Die waterpype was toegevries en hulle moes eers die pype ontdooi voordat hulle water kon warm maak om die nuwe aankomeling mee te bad. Sou dit dalk die rede wees waarom ek vandag nog liewer is vir die winter as vir die somer?
Ek was maar drie jaar oud toe ons van die plot af weg is en herinnering is maar baie vaag. Ek weet net dat Pa sy eie koeie op die plot gehad het. Ek onthou die stal waar hulle gemelk is. Ek onthou toe Uysie op 28 Februarie 1945 gebore is hoedat ek en Sannie op ons tone in die kamer ingesluip het om na die nuwe babatjie te gaan kyk wat in die gevlegte rottangwiegie gelê het. Vaagweg herinner ek my daaraan dat in een van die vertrekke in die huis ‘n kelder in die vloer was wat met ‘n valdeur toegemaak is. Ons was baie bang vir daardie donker gat en ons is seker maar gedreig dat ons daar toegesluit sou word as ons stout is.
Om ‘n Oupa en ‘n Ouma elke dag in die huis te hê maak ‘n nuwe wêreld vir ‘n mens oop. Stories wat vertel word en dinge wat vir jou geleer word, maak ‘n onuitwisbare indruk. Ouma Santjie was ongemaklik groot en nie baie mobiel nie. Dit was my taak om elke aand as Ouma kamer toe gaan, haar skoene en kouse te help uittrek omdat sy dit nie meer self kon doen nie. Sy het ‘n stoel in die eetkamer gehad waar sy heel dag gesit het. Soggens as sy uit die kamer gekom het, het sy daar gaan sit. Smiddae na ete is sy kamer toe vir haar middagslapie daarna het sy weer haar plek kom inneem totdat sy na die aandete kamer toe is om te gaan slaap. Sy het nie meer baie uit die huis gegaan nie. As gevolg van haar groot gewig was dit baie moeilik vir haar om in ‘n motor te klim. Sy het ‘n spesiale kassie gehad waarmee sy in die kar in- en uitgeklim het. Op ‘n dag het sy ‘n operasie aan haar been gehad wat die dokter in die huis op die plaas kom doen het en daarna het sy nooit weer uit die huis gegaan nie. Die operasiewond aan die been het nooit genees nie en het bly dreineer tot en met haar dood. Waar sy gesit het, het daar altyd ‘n leë politoerblikkie onder haar been gestaan waarin die vog wat uit die wond gedrup het opgevang is. Die gevolg hiervan was dat een van ons kleinkinders altyd by die huis moes bly as Pa en Ma iewers heen gegaan het om vir Ouma te kon help. Die verbittering was darem baie groot as dit jou beurt was om Ouma en Oupa op te pas en jy sien hoe die motor met Pa en Ma en die ander twee kinders van die huis af wegry en jy bly droëbek alleen agter.
Hulle taalgebruik en stories het groot indruk gemaak. Die deel van die Vrystaat waar ons gewoon het, is die Riemland genoem. Heel moontlik was dit as gevolg van die baie wild wat daar in die vroeë jare in die gebied voorgekom het. Jagters het van oral gekom om te kom skiet. Van die vleis is biltong gemaak en die rieme is gebrei van die velle wat weer op die plaas gebruik kon word. Vandaar die naam Riemland. As dit lekker gereën het, het oupa altyd met sy hande agter sy rug op die stoep gestaan en met groot behae gesê : “Die Riemland kry reën. Die Riemland kry reën.”
In daardie jare het die boere, as dit so ‘n paar dae aanmekaar gereën het, gepraat van die drie-ag-dae reën of die geelperskereën. Dit was gewoonlik die tyd wat die geelperskes ryp geword het. Naby die huis was ‘n groot vrugteboord met perskes, appelkose, okkerneute, amandels en turksvye. In die somer, as die vrugte ryp geword het is daar perskes gedroog, konfyt gekook, smeerperskes gemaak en ook vrugte ingelê. Die geskilde perskes is op groot stellasies in die son gesit om droog te word. As die drie-ag-dae-reën geval het was dit ‘n groot kuns om die vrugte op die stellasies droog te hou en te keer dat dit nie muf nie.
Ek en Sannie en Uysie saam met Oupa Giel en Ouma Santjie. Ek vermoed die Baba by Ouma is Sybrand Strauss
Ouma was maar redelik suinig en volgens haar sou dit geld mors gewees het om die gare af te sny. Sy het ons altyd vermaan om nie te mors nie. Haar lewensleuse was dat as jy ‘n vuurhoutjie spaar, jy eendag jou eie plaas kon koop. Lekkergoed wat sy persent gekry het, het sy nie maklik gedeel nie. Ook die biltong wat gemaak is as daar in die winter bees geslag is, het sy met groot sorgsaamheid opgepas dat dit nie te gou opgeëet moes word nie. Die gevolg was dat die lekkers, veral sjokolade naderhand kliphard was van ouderdom en die biltong was naderhand so droog dat dit nie meer met ‘n mes gesny kon word nie. Al hierdie lekkernye het sy onder in haar hangkas toegesluit waar ons dit nie kon in die hande kry nie.
So van osse gepraat. Ek onthou hoedat die afrikanerosse ingespan is. Hulle was so geleer dat elkeen by sy eie juk gaan staan en wag het dat die riem oor sy horings vasgemaak moet word en die juk op sy skof gesit moet word. Om jongosse te leer was geen maklike taak nie. ‘n Jong os is aan ‘n ou geleerde os gekoppel en hulle het vir dae so aan mekaar gekoppel in die veld rondgeloop. Sodra hulle ingebreek was is die jongosse vir die eerste keer ingespan. Vir so ‘n eerste rit met ‘n span jongosse is die slee gewoonlik ingespan sodat daar nie skade kon wees as die span ossies op loop sou sit nie.
Een dag was Pa behulpsaam met die inspan van die osse. Terwyl Pa besig was om die strop om die keel van die os vas te maak, het die os sy kop geskud en Pa met die punt van sy horing op die slaap getref. Toe Pa laatmiddag by die huis kom was hy heel deurmekaar en het die grootste twak gepraat. Toe hy vir ‘n stuk papier en potlood gevra het sodat hy kon skryf wat hy wou hê, het hy gevra vir pier en papotlood.
Daar word ook vertel dat hy eendag ‘n openbaring van die Here ontvang het dat hy soos Elia van die Bybel lewendig sou opvaar na die hemel. Oom Ben het met perde geboer en hy span toe die perde voor die kar, neem plegtig afskeid van sy familie en toe steek hy die perde onder die sambok. Toe hulle vol spoed was, het hy gespring met die idee om dan op te vaar na die hemel. Nodeloos om te sê dat oom Ben se hemelvaart in die hospitaal geëindig het. Pa het ewe droogweg daarop kommentaar gelewer en gesê as oom Ben liewer op die windpomp geklim en gespring het, sou hy dalk in die hemel gekom het.
Dat Leeuspruit en Vredefort my grootwordplekke geword het, was vir my net goed. Eintlik sou ek dit vir niks anders in die lewe wou verruil nie. Ek het grootgeword in die tyd toe dit nog gebruiklik was dat daar vir jou van tyd tot tyd ‘n kalf of ‘n lam ge-oormerk is. Die aanteel van so ‘n dier was joune en as so ‘n dier geslag of verkoop is was die geld daarvan joune. Sou die dier vrek en die vel word later verkoop, is die geld ook vir jou gegee. Die merk om my vee van ander uit te ken was ‘n regteroor swaelstert en linkeroor halfmaantjie van agter. Hoe trots was jy nie as jy tussen die beeste of skape geloop het en jy die diere met jou merk aan hulle ore gesien het nie.
Linkeroor swaelstert en regteroor halfmaantjie van agter. Die merk wat jou beeste en skape jou eie gemaak het
Om met so ‘n dorsgeleentheid te help was enige plaaskind se droom. Daar was verskillende takies wat jy kon verrig. Jy kon by die skaal help om die sakkie mielies op die regte gewig te kry. Elke sak moes 203 lb geweeg het. Die inhoud van die sak was 200 lb en die sak het 3 lb geweeg.
Die skuif na die stoepkamer was vir my jong gemoed ‘n geweldige probleem. Ek was doodbang vir die alleen slaap in die stoepkamer en as die wind snags deur die bloekombos gewaai het, het ek allerhande spoke gesien en gehoor en het dan sommer ‘n tandpyn ontwikkel net om by Ma en Pa in die kamer te gaan slaap.
Die Boskamp, soos die stuk weiding aan die ander kant van die Viljoenskroonpad bekend gestaan het, het aan ons verbeeldings vrye teuels gegee. Daar was die graf van die Engelsman. As ek reg onthou was dit ‘n ou rondloper wat daar oorlede is en daar in ‘n vlak graf begrawe is. Vir baie jare was die vlak graf nog sigbaar aan die kant van ‘n spoelsloot. Toe sy graf deur die reën oop gespoel is, is daar silwer eetgerei by hom in die graf gekry.
Die boskamp was ook die plek waar ons met jakkalsjag kennis gemaak het. Jakkalse was ‘n groot pes vir die skaapboere en van tyd tot tyd is daar ‘n jakkalsjag gehou. Op so ‘n dag het al die boere met hulle gewere en hulle swart werkers en die honde bymekaar gekom. Die boere het teen die rant stelling ingeneem en die swart mense en hulle honde is so ‘n paar kilometer van daar af afgelaai waar hulle in ‘n linie uitgesprei het en dan die honde losgelaat het. So ver as wat die werkers geloop het, het hulle geskreeu en lawaai om die jakkalse uit hulle skuilplekke te verdryf en soos wat die jakkalse dan voor die lawaai gevlug het, het die boere hulle afgemaai. Ek onthou nou nog die aardige reuk van ‘n jakkals wat vir sy vel afgeslag is. Dit is ‘n stank wat ek nog nooit weer in my lewe geruik het nie. ‘n Knipmes wat gebruik is om ‘n jakkals mee af te slag kon jy nooit weer vir iets anders gebruik nie, want jy kon nooit van die reuk van die jakkals aan die mes ontslae raak nie.
Ons was nog baie jonk toe Pa eendag ‘n klein springbokkie op Stillehoogte gevang het. Die bokkie het die naam van Pietman gekry en is met ‘n bottel hans grootgemaak. Pietman was soos ‘n kind in die huis, maar nie baie lief vir die grootmense op die werf nie. Om sy eie domein af te baken het hy astrant begin word en as ‘n volwassene dit buite gewaag het, het hy met sy horings probeer om sy gesag af te dwing. Terwyl ons eendag dorp toe is, het hy vir Ma in die hoenderhok vasgekeer toe sy gaan eiers uithaal. Sy moes op ‘n nes in die hoenderhok bly sit totdat ons van die dorp af teruggekom het en een van ons kinders Pietman kon oorreed om Ma met rus te laat. Eers is Pietman se horings afgesaag om te kyk of dit nie sy aggressie sou in toom hou nie. Pietman se uiteinde was die slagmes. Groot was ons kinders se ontsteltenis toe ons eendag van die skool af kom en Pietman se karkas hang by die slagplek onder die boom. Seker nie nodig om te sê dat ons nie van daardie biltong geëet het nie.
‘n Wees- eendjie wat ook by die kombuis grootgemaak is, het soos ‘n kind in die huis ingeloop en hom baie maklik in die potterak tuis gemaak. Ek het ‘n visblikwaentjie gehad met ‘n stuk tou aan en aan die punt van die tou was ‘n houttolletjie vasgebind. Die eendjie het gedink die tolletjie is ‘n lekker pit om te eet en die tolletjie met die tou ingesluk. Dit was nogal ‘n vreemde gesig om die eendjie te sien loop met die tou wat by sy bek uithang en sodoende het hy die waentjie al agter hom aangesleep. Die enigste uitweg was om die toutjie by sy bek af te knip sodat hy dit kon insluk.
As ‘n lammetjie vir die een of ander rede gevrek het en die ooi het baie melk gehad, het sy ‘n ander lammetjie gekry om groot te maak. Die dooie lammetjie is afgeslag en sy vel is oor die ander lammetjie getrek en vasgebind. Die geloof was dat die ooi dan haar eie lammetjie se reuk aan sy velletjie geruik het en die vreemde lam toegelaat het om te drink
Ek was van kleins-af ‘n dromer wat kon wegraak in my eie wêreld van drome en fantasieë. Toe daar ‘n spoeltoilet in die huis ingesit is, is die put van die buite-toilet opgevul en is die geboutjie ingerig as ‘n gereedskapkamer vir Pa. Daar is al sy gereedskap mooi ordelik in rakke gepak en teen die mure gehang. Die kamertjie was nie baie naby aan die huis nie en as Pa in die motorhuis by die huis gewerk het, het hy jou gewoonlik gestuur om die stuk gereedskap wat hy nodig gehad het te gaan haal. As ek die slag gestuur is, het ek op pad na die kamertjie so my eie drome geloop en droom dat ek, teen die tyd wat ek daar gekom het, nie meer geweet het wat ek moes gaan haal nie. Die enigste uitweg was dan maar om terug te loop en te sê dis nie daar nie. Pa het hom gruwelik vererg en het dan kruppel-kruppel gestap na die kamertjie en sy hand onmiddellik gelê op die stuk wat jy moes gaan haal het.
Toe Pa begin grondboontjies plant het, het hy elke jaar vir ons kinders van die sakke “splits” gegee. Dit was van die swak gehalte boontjies wat uit die grondboontjiedopper gekom het. Hierdie splits het ons dan sorgvuldig met die hand uitgesoek om hoë gehalte grondboontjies te kry wat dan vir ons verkoop is.
In 1952 het ons vyf vir die heel eerste keer in my lewe alleen as gesin gaan vakansie hou. Pa het ‘n karavaan by Oom Thys de Wit gehuur. Oom Thys was die eienaar van die ingenieurswerke op Vredefort en hy het die karavaan self gebou. Met die karavaan en die blou Chef is ons na Winklespruit aan die Natalse Suidkus. Dit was die eerste keer dat ek regtig bewus geword het van die reuk van die see. Vandag nog as ek daardie reuk kry, word ek weer die st 2 seuntjie wat vir die eerste keer by die see vakansie hou. Tydens ons verblyf by Winklespruit het Pa twee handgemaakte stoele gekoop wat vandag nog op my stoep staan. Hy het ‘n hele halfkroon (25 sent) vir elke stoel betaal. Ek het ook vir myself ‘n kierie vir een en ses (15 sent) gekoop wat vandag nog in my besit is. In Daardie jaar by die see het ons ‘n sjieling (10 sent) vir ‘n dosyn piesangs betaal. Toe ons terugkom van die see af, het die donker ons die aand naby Volksrust gevang net toe ons oor die berg was. Woonwaparke was in daardie jare nog ‘n onbekende, en pa het die karavaan net daar langs die nasionale pad van die pad af getrek en daar het ons geslaap. Pa, Ma en Sannie in die karavaan en ek en Uysie in die motor. Daardie nag het die wind gewaai soos ek nog nooit die wind gehoor waai het nie. Die wind het die motor en die karavaan geruk asof hy dit wou omgooi. Ek dink nie die vrees wat ek vir die wind gehad het toe ek uitgeskuif is om in die buitekamer te gaan slaap, kon ooit by die vrees kom wat ek daardie nag vir die elemente gevoel het nie.
Swart mense was nie toegelaat om sonder ‘n pas êrens heen te gaan nie. As hulle die plaas verlaat het, moes hulle in besit wees van ‘n skriftelike toestemming van die boer. Ek het baie sulke passe moes uitskryf : “Hiermee gee ek toestemming aan Elias om dorp toe te gaan.” Sou hulle ‘n bees of ‘n skaap of ‘n bok êrens heen neem, moes dit op die pas vermeld word. Ook as hulle enige landbouprodukte by hulle gehad het of selfs net die vel van ‘n bees of skaap by hulle gehad het, moes dit op die pas vermeld word. Sonder so ‘n pas kon hulle deur die polisie gevang word en in die tronk gestop word.
In Sub A het ek die eerste keer aan ‘n skoolkonsert deelgeneem. Ek moes ‘n stukkie prosa voordra en vir die item moes ek in my pajamas op die verhoog staan. Wat ‘n vernedering vir so ‘n klein seuntjie om so in die openbaar te verskyn. Die prosastukkie in Vuurhoudjie se eie handskrif is vandag nog in my besit.
In Sub A het ons nog met griffels op leie geskryf en somme gemaak. In jou tas was ‘n botteltjie water en ‘n lappie waarmee die lei skoongemaak is. Op die lei is daar met ‘n skerp voorwerp lyntjies en blokkies getrek waarop ons moes skryf. Die letters en die syfers moes elkeen presies in die vierkantige blokkie inpas. Op die sandsteenklippe van die skool se stoepe moes ons ons griffels skerp maak, want jy durf nie met ‘n stomp griffel geskryf het nie. Toe ons uiteindelik met potlode begin skryf het, het ons in blokkiesboeke geskryf en is dit by ons ingedril : Jou letters moes aan die kante van die blokkie geraak het en as jy met jou HB potlood geskryf het moes die oplyntjies sag gemaak word en die aflyntjies hard. Uitveërs was verbode. Verkeerde woorde en letters en syfers moes mooi netjies doodgetrek word en oorgeskryf word. Spasies tussen woorde moes ons mooi netjies met die dikte van die wysvinger meet. En bewaar jou siel as jy nie na pouse jou hande gewas het nie en jy druk met jou wysvinger op die boek en daar sit ‘n vuil kol!
Toe ons ouer was, moes ons fiets ry tot by die busstop. By die busstop het oom en Tannie van der Merwe gebly en daar het ons die fietse gestoor tot die middag as die skool uitgekom het. Op hierdie pad tussen die busstop en die huis het ek die rare waarheid leer ken dat as jy fiets ry, die wind altyd van voor af gewaai het. In die oggend van die busstop se kant af en in die middag van die huis se kant af.
Terwyl ek in Sub B was het ek vir die eerste keer met die dood kennis gemaak. Oupa Jan is op Heilbron oorlede. Die dag met die begrafnis moes ons amptelik van Oupa afskeid neem. Ons kleinkinders moes almal na sy lyk gaan kyk waar dit by die begrafnisondernemer in die kis gelê het. Ek onthou hoedat Pa my opgetel het sodat ek in die kis kon inkyk. Daardie aand kon ek glad nie aan die slaap raak nie en moes uiteindelik by Pa en Ma in die kamer gaan slaap. Elke keer as ek my oë toegemaak het, het ek Oupa se bleek gesig met die satyn doodskleed tot onder sy ken gesien.
In hierdie jaar het ek ook kennis gemaak met een van die grootste foute wat ‘n onderwyseres kan maak en dit is om openlik ‘n witbroodjie in die klas te hê. Op Vredefort was daar ‘n mediese dokter, Dr Koornhoff. Hy en sy vrou was besig om te skei. Sy oudste seun, Pieter was saam met ons in die klas. Miskien het Juffrou Stander hom maar net jammer gekry as gevolg van sy huislike omstandighede, maar die dag toe hy verjaar het sy hom vorentoe geroep in die klas en vir hom 5 sjielings (50 sent) vir sy verjaarsdag gegee. Dit het hom vir daardie dag baie ongewild gemaak by ons ander kinders, want nie een van ons het ooit van Juffrou ‘n geskenk ontvang nie.
In st 1 het ons begin om met pen en ink te skryf. Inkpoeier is deur die departement verskaf en is in ‘n erdebottel met water aangemaak. Elke bank het ‘n gaatjie gehad waarin ‘n inkpotjie gepas het waarin die ink gegooi is. Dit was ons grootste pret om die meisie wat voor jou gesit het se vlegsel se punt in die ink te druk. Bewaar jou siel as jy aan jou bank gestamp het. Dan het die ink in alle rigtings gespat en as jou boek oop was op jou bank, was daar ‘n inkkol. ‘n Inkkol op jou boek was omtrent iets soos ‘n doodsonde waarvoor jy baie maklik ‘n hou oor jou hande met ‘n lineaal gekry het. Die penne waarmee ons geskryf het was houtstafies, later plastiek, waarin ‘n penpunt gepas het. Die penpunt het ‘n gleufie aan die voorpunt gehad en as jy te hard op jou pen gedruk het, het die gleufie gesplit en het die pen nie geskryf nie. Vanaf st 4 af kon ons met vulpenne skryf en moes elkeen sy eie potjie ink saamneem skool toe. Eers in die hoërskool het ons die luukse van balpuntpenne leer ken. Die ouer mense het gereken dat balpuntpenne die begin van die verval van die mensdom was en dit was kwansuis die rede hoekom so baie kinders so lelik geskryf het .
In dié jaar (1953) is die nuwe skoolsaal gebou. Die inwyding was ‘n feestelike geleentheid. Elke klas moes ‘n vlot op ‘n vragmotor bou wat in ‘n optog deur die strate is. Ons klas moes ‘n voorstelling doen van die eerste skooltjie op Vredefort. Al die seuntjies op die vlot moes ferweelbroekies gedra het. Daardie jare is daar nie spesiaal klere gekoop vir so ‘n okkasie nie. As jy nie ‘n ferweelbroek gehad het nie, kon jy net nie deel van die fees wees nie. Ek het nie ‘n ferweelbroek gehad nie en het nie die voorreg gehad om op die vlot te ry nie. Wat ‘n teleurstelling !
In st 4 was mev Kruger ons onderwyseres. Haar man was blind. Hy was die orrelis op Vredefort en ook die musiekonderwyser by die skool. Hulle het op Viljoenskroon gebly. Gedurende die week het hulle in Vredefort tuis gegaan en net naweke Viljoenskroon toe gery. Gerugte het die rondte gedoen dat sy hom op pad huistoe toegelaat het om die motor te bestuur. Hy kon volgens die gerugte beter bestuur as enige siende persoon!
In st 5 het ons ons eerste manlike onderwyser gehad, mnr Stander. Van hom het ek die belangrike les geleer van kanse wat ‘n mens kan verspeel. Hy het altyd die storie vertel van die man met die lang kuif en die kaal agterkop. Jy moet die “kans” aan sy lang kuif gryp terwyl hy nog van voor af aankom, want as jy hom sou gryp as hy eers verby jou is, sou jy niks hê om aan vas te gryp nie. Baie dramaties kon hy dan altyd die storie afsluit met die woorde : “Too late! Te laat!”
Gedurende die Aprilvakansie moes ek na Kroonstad se hospitaal toe gaan waar dr Derksen, die sjirurg, die blindederm verwyder het. Ma het vir die tyd wat ek in die hospitaal was by iemand naby die hospitaal loseer sodat sy my elke dag kon besoek. Sy en die dame by wie sy loseer het, het sommer saans deur die agterplaas van die hospitaal gestap om by die saal uit te kom. Toe hulle een aand by die hek van die agterplaas kom, is die hek gesluit. Hulle twee is ook nie links nie en klim oor die hek – te lui om die ompad te loop en by die hoofhek van die hospitaal in te gaan. Ek wou my doodlag toe hulle die storie vir my vertel. Om te lag met ‘n vars snywond in jou maag is nou nie een van die maklikste dinge wat daar is nie. As troosprys het ek my eerste oorlosie gekry toe ek uit die hospitaal gekom het. Ek was die besitter van ‘n baie deftige Lanco oorlosie en nie bietjie trots daarop nie.
Na die skoolvakansie is ek vir die eerste keer weer terug skool toe nadat ek amper drie maande nie in die skool was nie. Ek was agter met al die werk en het baie min simpatie van mnr Stander gekry. Met die hulp van maats het ek gou die agterstallige werk ingehaal. Voorskrif van die dokter was dat ek glad nie mag liggaamsoefeninge doen nie of ook glad nie aan sport mag deelneem nie.
Toe ek skool toe is, was mnr WWO Steyn ons skoolhoof, Pappa Steyn. Later het hy skoolhoof op Parys geword en in sy plek het Mnr Heyns Theron gekom. Sy vrou, Trien Theron was ons sangonderwyseres en onder haar leiding het ek in St 5 die hoofrol gesing in ‘n operette met die naam “Jan Lustig”. Daar was nie so ‘n ding dat die skool gesorg het vir rekwisiete nie. Jy moes maar self sorg vir die goedjies wat jy nodig gehad het. Jan Lustig was ‘n Hollander en met ‘n blok hout en ‘n rasper het ek klompe gemaak wat op die werksbank van die skoenmaker gestaan het. Ek het selfs ‘n paar klompe van karton gemaak wat ek oor die lees kon trek om dit kastig te herstel.
Die maak van Bloemlesings was ook baie hoog op die agenda van skooltake. In ‘n boek moes jy gedigte – Engels en Afrikaans, skryf en dit dan memoriseer. Die groot kuns het gelê in die illustrasies van die gedigte. As jy goed kon teken het jy jou eie prentjies geteken, maar anders het jy die gedigte versier met prentjies en foto’s.
In daardie jare is daar al gepoog om Christelike tydskrifte te bevorder. Een van die eerstes wat verskyn het was Die Naweekpos. Wat ek van die tydskrif onthou was dat daar op die middelblad gewoonlik ‘n bekende gedeelte uit die Bybel in sierskrif geskryf is, versier met allerhande blommetjies en blaartjies en krulletjies. Ek het die stukke uitgeskeur, mooi ingekleur en gebêre en gewoonlik ook uit die kop uit geleer. Hierdie handgeskrewe stukke het my belangstelling vir kalligrafie laat ontwikkel. Ek het vir baie mense hulle name in hulle Bybels en Psalmboeke geskrywe. Later het Jock en Anna Marais, wat vriende van ouma Santjie was, vir my ‘n boek oor kalligrafie persent gegee en kon ek die stokperdjie regtig ontwikkel.
In die wyk was ook oom Abeltjie van Biljon. As hy met jou gepraat het, het hy kort kort gesê : “Verstaan?” Net om seker te maak dat jy nog met hom is in sy gesprek. Een oggend het oom Abeltjie baie ernstig gebid en toe uit gewoonte vir die Here gevra: “Vertstaan Here?” Die gebruik was nog in daardie dae om by die stoele te kniel as daar gebid word. Ek het so naby die deur van die sitkamer by my stoel op my knieë gestaan. ‘n Kind wil hom natuurlik doodlag oor so ‘n glips. Enigste was dat ek op my knieë by die deur uitgekruip het en eers buite gaan klaar lag het voor ek weer ewe plegtig my plek kom inneem het.
Ons kinders is nie toegelaat om met nagmaal kerk toe te gaan nie. Ons moes buite die kerk speel tot die diens verby is. Ek was nog baie klein toe ek ‘n splinternuwe pak klere gekry het. Dit was seker ook die eerste en dalk die enigste pak klere wat ek gehad het totdat ek belydenis afgelê het. Terwyl die diens aan die gang was het ons op die trappies van die kerk gespeel. Ons het opgeklim tot bo-op die skuiste van die muurtjie aan die kant van die trappe en het dan op ons boude afgeskuur tot onder. Toe ons klaar gespeel het en die kerk uitkom sou ek ontdek dat ek my broek sy hele agterste kant weggeskuur het op die sandsteenmuurtjie. Gelukkig het die broek ?n voering gehad en die voering het darem die skuurdery oorleef.
In ‘n brief wat Oupa Jan Kok aan Pa-hulle geskryf het, maak hy die volgende opmerking oor die bou van die pastorie :
Uit die aard van die saak was ons kinders en die Koornhoffies groot maats. Hy het so ernstig geboer dat hulle later op ‘n plaas wat hy gehuur het, gaan woon het. By hulle in die huis het ek die voorreg gehad om vir die eerste keer in my lewe ‘n avokadopeer te eet. My pad het weer met die van André gekruis toe ons saam militêre diensplig op Bloemfontein gedoen het gedurende 1962.
Na Ds Louw, het Dr Rosslee gekom. Ek sal hom onthou vir sy streng gereformeerde beginsels. Hy was baie wetties in sy opvattings. Ek kan goed onthou hoe hy my eendag in die Sondagskool uitgetrap het omdat ek met oop oë gestaan het terwyl die Sondagskoolonderwyser gebid het. Hy het egter so ‘n groot indruk op my gemaak, dat ek aan die einde van my vyfde jaar op universiteit in sy gemeente, Reitz-Wes, my prakties gaan doen het.
Om by die Koelies te koop was natuurlik vir die patriotiese nasionaliste onaanvaarbaar en jy moes altyd so inkopies doen dat niemand jou daar sien nie.
Die koshuispersoneel het alles in hulle vermoë gedoen om ons netheid en orde te leer. Soggens is daar vir die kamers punte gegee vir netheid. Die kamer wat in die week die meeste punte gekry het, het as beloning Maandagmiddag poeding by die middagete gekry. My kammies was nou nie juis van die netjiesste nie en ons punte was elke week van die laagste. Ek was darem baie lus vir daardie poeding op ‘n Maandag en het soggens na ontbyt teruggegaan na die seunskoshuis (ons het in die meisieskoshuis geëet) om ons kamer te gaan aan die kant maak, maar die pogings was nie juis suksesvol nie.
In my St 8 jaar het ons die operette Zurika opgevoer. Ek was baie teleurgesteld dat ek nie vir die koor gekeur was nie aangesien ek darem in die laerskool die hoofrol in ‘n operette kon sing. Ek was baie bly toe ek uiteindelik gekies word om die rol van Dr Pillens “die lyfarts van die koning” te speel. Die dokter het net ‘n klein praatrolletjie gehad. Die eerste aand toe ons die stuk opvoer was ek so oorweldig deur die baie mense in die saal dat ek skoon vergeet het om my woorde te sê toe die tyd aanbreek.
My Hoërskool onderwysers het elkeen op sy eie manier ‘n vormende rol in my lewe gespeel. Veral die ouer onderwysers het hulle daarop toegelê om ons nie net akademies te vorm nie, maar ook by ons ‘n nasietrots en ‘n Afrikanertrots te kweek.
Sak le Roux het probeer om ons die geheime van die Wetenskap te leer. As hy dit nie met die akademie kon regkry nie, was die rooipypies van die laboratorium altyd daar om te probeer om die kennis via ons sitvlakke by ons in te dril. Hy was ook die rugbyafrigter wat geglo het as jy rugby speel moet jy jou kroonjuwele deeglik beskerm en daarom het hy ons jong seuns altyd aangemoedig om met ‘n “jockstrap” rugby te speel. As ons so in die skrum gesak het, het hy gevoel of jy jou jokkie aan het en altyd goedkeurend geknik.
Ou Swartjie het die aardrykskunde by ons ingedril. Onbeskaamd het hy politiek en aardrykskunde gemeng. Onbeskaamd het hy die doelstellings van die nasionale party verdedig en verkondig. Sappe was landsverraaiers en veragtelik is sy oë. Dit was nogal ‘n ontnugtering vir ‘n jong seun wat in ‘n Sap-huis groot geword het.
Mnr Alexander was die man vir die geskiedenis. Op sy stil besadigde manier het hy die geskiedenis laat lewe en betekenis kry. Hy het ook die beroepsvoorligting hanteer en moes ons klomp plaasjapies voorberei om beroepskeuses te maak en te besluit oor universiteitsloopbane. Hoe anders en ongekompliseerd dinge in daardie jare was, word bewys deur die feit dat hy ons gerusgestel het met die versekering dat as jy £300.00 (R600.00) gehad het, het jy genoeg geld gehad om ‘n BA-Graad te voltooi.
Oom Koos en Tant Miem Uys van die plaas Mara was ons naaste bure, Oom Rooikoos vanweë die rooi kleur van sy gesig. Oom Koos was Oupa Giel se neef. Tant Miem was nie ‘n vrolike mens nie en oom Koos aan die ander kant was nie ‘n spraaksame mens nie. As hulle in die aande by ons kom kuier het, het tant Miem altyd haar kappie op gehad. Die kappie is dan aan die “hallstand” in die gang opgehang. Ons grootste pret was om die kappie om die beurt op te sit en daarmee in die gang te paradeer. Dit is asof ek vandag nog vir tant Miem in haar temerige stemmetjie kon hoor sê: “Ag hete, my ou hande is vandag weer so lam. Ek het nie eers die krag om my ou kop te kam nie.”
Van oom Koos word die storie vertel dat hy op sy agterkop ‘n kroontjie gehad het wat hy nooit kon plat gekam kry nie. Toe hy een aand by ‘n meisie wou gaan kuier het sy broers besluit dat hy nie kan gaan met hare wat so regop staan nie. Hulle maak toe die strykyster vuurwarm en druk dit op die kroontjie om dit plat te kry. Nodeloos om te sê dat hy daardie aand nooit by die nooi uitgekom het nie.
Oom Piet was nie regtig ‘n boer nie. As hy die kans sou gekry het, sou hy ‘n kunstenaar kon word. Hy kon die mooiste meubels uit die hout van deurmekaarbos maak. Hy het ‘n lewendige belangstelling in politiek gehad. Van daar die naam Piet Politiek. Ek kan baie goed onthou hoedat hy op ‘n stadium met aansoekforms op die plaas was en wou hê dat Pa en Oupa by die Torchkommando moes aansluit.
Een storie wat hy met smaak kon vertel, was dié van die bokkie wat hy geskiet het. Die bokkie het van hom af weggehardloop toe hy eers kans kry om aan te lê. Toe die skoot klap, val die bokkie, maar by nadere ondersoek kry hy geen wond aan die bokkie waar die skoot hom getref het nie. Toe hy na die bokkie se kop kyk, merk hy so ‘n klein knoppie langs een van die horings. Hy krap met sy nael aan die knoppie en daar kom die punt van die koeëltjie uit. So in die weghardloop van hom af het hy die bokkie mooi in die kol getref en die koeël is dwarsdeur die bokkie en langs die horing uit.
Terwyl tant Kowa voor haar dood in die hospitaal was, het oom Hekkie by ons gebly. Sondag was daar braaiboud op die tafel en toe Oupa klaar gebid het, skep hy, sonder om te vra, die skenkelbeentjie van die boud in sy bord. In ons huis het almal geweet dat Sannie altyd die beentjie geëet het. Sy was in trane oor haar beentjie en van die dag af word die beentjie oom Hekkie se beentjie genoem.
Tant Joey se oudste dogter, Janie het gaan skoolhou, maar die twee jongstes, Baby en Paula het agtereenvolgens by hulle ma gebly en haar geselskap gehou en die motor vir haar bestuur. Ek het altyd die indruk gehad dat tannie Joey ‘n vermoënde vrou was. Nadat die jongste getroud is, het sy telkens jong dames in diens geneem wat as geselskapdames vir haar opgetree het.
Behalwe die familie, was daar ook die bure. Oom Jan en tant Ellie Berg was op die plaas langs Christina. Oom Jan was, as ek reg onthou een van 21 kinders. Tant Ellie was baie vroom en het my, toe ek al op universiteit was, aangespreek omdat ek ?n kortbroek gedra het. Volgens haar kon sy nie ‘n man wat ‘n kort broek dra in die oë kyk nie. Ek het altyd gewonder waar sy dan kyk as sy hom nie in die oë kyk nie.
As die skape gedoseer is, was ons in die kraal en moes van kleins af leer hoe jy ‘n skaap aan sy agterbeen vang. Oupa Giel het gou op jou geskree as hy dink jy verwilder die skape of maak hulle seer. Ook as die lammers se stertjies afgesny is en die ramlammers gekastreer is, was ons daar. Baie skaapstertjies is oor die kole gebraai en ek het selfs by geleentheid lamspeertjiepastei geëet.
Om die melk af te room was een van die verveligste werke wat daar was. Draai jy te vinnig is die room te dik en draai jy te stadig is die room te dun. Die roomafskeier het ‘n klokkie soos ‘n fietsklokkie aan sy slinger gehad wat met elke omwenteling gelui het. Jy moes die roomafskeier so draai dat die klokkie nooit gehoor word nie. Dan was die spoed waarmee jy gedraai het net reg.
Van kleins af moes ons kon biltong kerf. Biltong mag nie te dik gekerf word nie. Die kerfwerk is nie met ‘n hedendaagse biltongkerwer gedoen nie. Die stuk biltong is op ‘n blokkie gesit en dan moes jy met die knipmes snytjie vir snytjie afsny.
Nog ‘n vervelige werk was die maal van die gebrande koffiepitte. Terwyl jy daardie koffiemeul se slinger gedraai het, het jy gedink aan al die lekker dinge wat jy sou kon gedoen het in plaas van koffiepitte maal.
As jy brood gesny het, en daar was nie moderne broodsnyers nie, mag jy nie die brood skeef gesny het nie. As die brood op sy sy gelê het moes jy hom amper met ‘n winkelhaak kon meet so reguit moes dit wees.
Pa het geglo dat as jy ‘n hoender of ‘n skaapboud opsny, dit nie moes lyk soos iets wat die honde beet gehad het nie. Die hoender moes mooi netjies opgesny word en die skaapboud se snytjies moes ewe dik wees en bewaar jou siel as jy dit sou waag om die boud teen die draad van die vleis te sny.
Ma was die sagte een wat vir ons uit die kinderbybel gelees het en wat saans vir ons geleer het om te bid. Sy was die een wat die seerplekke gedokter het en die hartseer vertroos het. Sy was ook die buffer tussen pa en Oupa as hulle so koppe gestamp het oor die boerdery.
Tant Dina (Wessels) was Ma se liefling tante en die twee gesinne het baie oor en weer gekuier. Aan tafel is daar lekker soet wyn gedrink en nóg my Ma nóg tant Dina kon hulle drank vat. Tant Dina het die mooiste gladste vel gehad wat ek ooit aan ‘n vrou gesien het. Hoe meer wyn sy gedrink het, hoe rooier het haar gesig geword. So ‘n ete het gewoonlik geëindig met ?n gegiggel van die eerste water. Ek onthou hoedat tant Dina eendag by so ‘n maaltyd vir haar dogter Marietjie gesê het : “Marietjie, bring gou vir ma die Kerkbode. Ek kry nou so warm. Ek wil my bietjie koud waai.” Dit het ‘n familie spreekwoord geword. As iemand warm gekry het is daar altyd spottend gesê : “Bring die kerkbode. Ek sweet!”
So het die lewe my gevorm en gebrei en ek is oortuig daarvan dat baie wat ek in die lewe bereik het, ek te danke gehad het aan my vorming in my grootwordjare. Baie het ek bereik deur oor en oor die spreekwoord teen my Sub A-klas se muur vir myself te herhaal: