Die verkenning van Suid-Afrika in die vyftiende eeu was, net soos die Europese verkenning en besetting van baie ander nuwe wêrelddele, nié die gevolg van 'n doelbewuste besluit nie. Columbus het byvoorbeeld 'n nuwe wêrelddeel ontdek, maar nie omdat hy na Amerika op soek was nie, maar wel na Indië. So ook het Indië nie die skitterendste juweel in die Britse kroon geword omdat die oorspronklike Engelse handelaars in die Verre Ooste dit so bedoel het nie. Australië het eweneens 'n belangmosamrike Britse dominium geword, ofskoon dit oorspronklik as 'n strafkolonie aangewys en gebruik is. Ook is Suid-Afrika nie sowat 500 jaar gelede deur Europeërs verken omdat die Portugese seevaarders na Suid-Afrika op soek was nie, maar wel na die seeweg wat Europa met die Verre Ooste sou verbind. Die geografiese ligging van die land het toe reeds sy historiese noodlot bepaal.
Oosterse produkte was altyd gesog in die Weste en verskeie handelsroetes het so ontstaan. Sommige, soos die syhandel, is al 3000 jaar lank wêreldwyd aktief. Hierdie beeld uit 1380 wys reisende syhandelaars.
Hoewel 'n seeweg na die Ooste eers teen die einde van die vyftiende eeu ontdek is, is die verkeer tussen die Weste en die Ooste so oud as die Westerse beskawing self. Reeds in die Oudheid het die Oosterse volke, die Grieke en die Romeine lewendige handelsbetrekkinge met Indië en China onderhou. Die "drang na die Ooste" was altyd sterk by die Europeër, vir wie die warmer en ryker Ooste en Suide en hulle natuurlike voortbrengsels deurgaans groot aantrekkingskrag gehad het. Vandaar dat een van die grootste veroweraars in die geskiedenis, die Makedoniër Alexander die Grote, reeds in die vierde eeu v.C. vir hierdie drang beswyk nadat hy sy veroweringstogte tot in Indië gevoer het. Dit was ook hierdie drang van die koue en onvriendelike Noorde na die warm en ryk Suide wat grotendeels die Germaanse volksverhuising bepaal het, en wat in die Kruistogte van die Middeleeue sy voortsetting gevind het. Die intrinsieke aanlokkingskrag van die warmer en ryker Ooste het die begeertes en avontuurlus van Europese volke geprikkel en dit sou 'n lewendige handelsverkeer tussen Weste en Ooste tot stand bring.
Hierdie stad het hom weldra tot 'n belangrike handelsentrum ontwikkel. Die Middellandse seevaart het die produkte van die Ooste en Suide na Lissabon gebring, terwyl die skeepvaart van die Nederlanders die noordelike produkte eweneens na die Portugese hoofstad gebring het. Hier het die uitruil en oorlaai van die produkte plaasgevind.
Dit was Portugal se geluk dat hulle op hierdie kritieke tydstip in die Westerse geskiedenis beskik het oor 'n leier wat die verligte aardrykskundiges uit Renaissance-Italië aangehang het. Hierdie Portugese prins, bekend as Hendrik die Seevaarder (1394–1460), was die eerste Europeër wat die seevaart, in teenstelling met die seevaart, stelselmatig en met volharding aangepak het.
Op inisiatief van prins Hendrik is in 1419 'n Portugese ekspedisie uitgerus na Madeira, wat vir die Portugese kroon in besit geneem is. Enige jare later het ook die Asore 'n Portugese besitting geword. Tot dusver het die Portugese slegs in die spore van vroeëre ontdekkers gevolg; maar daarmee was prins Hendrik nie tevrede nie. In 1434 het sy seeliede om Kaap Bojador gevaar en twaalf jaar later die mond van die Senegalrivier bereik. Tot dusver het die kennismaking met die Afrikaanse kus slegs teleurstelling opgelewer: daar was geen handel te dryf nie, want die woestynsand van die Sahara het tot aan die oseaan gereik. In 1447 egter het die Portugese kennis gemaak met 'n kaap wat daar groen uitgesien het, en in verrukking het hulle dit "Cabo Verde" genoem (die huidige Kaap Verde). Verby hierdie "groen kaap" is kennis gemaak met lande waar handel wel moontlik geblykhet: daar was bv. peper, ivoor, goud en slawe te vind. Die blydskap van die Portugese was groot toe hulle vasstel dat die trope nie, soos die ou geograwe beweer het, weens die versengende hitte onbewoonbaar was nie, maar 'n weelderige plantegroei en 'n groot verskeidenheid lewensvorme opgelewer het.
Toe prins Hendrik, wat daarvan oortuig was dat die vaart om Afrika na Indië nie alleen moontlik nie, maar selfs noodsaaklik vir die handelsposisie van Portugal was, in 1460 oorlede is, was sy doel nog geensins bereik nie. Die weskus van Afrika, tot waar dit 'n oostelike rigting inslaan, was wel bekend, maar eers teen 1471 is die ewenaar oorgesteek, en eers in 1484 het Diogo Cam die mond van die Kongorivier bereik. Die redes vir hierdie verslapping wat op die dood van prins Hendrik gevolg het, is verskillend: nadat die Slawekus en die Nigerrivier se mond gepasseer was, het die kus in plaas van 'n oostelike 'n suidelike rigting ingeslaan. Hoe ver sou die Afrikaanse kus na die suide loop, en sou 'n suidelike verbinding met Indië wel moontlik wees?
Daar was ook nog ander hindernisse wat in die weg van 'n suidelike vaart gestaan het. Een hiervan was dat die altyd sigbare Poolster, waarvolgens die breedtebepaling op see vasgestel is, ten suide van die ewenaar verdwyn het; en dat die Portugese, onbekend met die sterrehemel van die suidelike halfrond met sy Suiderkruis, moeilik rigting en posisie kon bepaal. Hierdie noutiese moeilikheid is egter uit die weg geruim toe die Neurenbergse kosmograaf Martin Behaim (1459–1806) te regter tyd 'n werktuig uitgevind het wat breedtebepaling volgens die sonshoogte moontlik gemaak het. Hierdie geleerde het self deelgeneem aan die ekspedisie wat in 1482 die mond van die Kongo ontdek het.
Ten gevolge van hierdie vertragings was dit eers in Julie of Augustus 1187 dat Bartolomeus Dias, 'n gesiene edelman aan die Portugese hof, met twee vaartuigies van omtrent vyftig ton elk en 'n voorradeskip, laasgenoemde onder bevel van sy broer Pedro, die mond van die Taag kon verlaat op sy historiese tog na die suide. Soos sy voorgangers, het hy al langs die Afrikaanse kus gehou, maar, anders as hulle, het hy verder gevaar. Joas de Barros (1496–1570), die vooraanstaande Portugese geskiedskrywer, het (volgens die geskiedksrywer G.M. Theal), toegang gehad tot die joernale, briewe en rapporte van die vroeë ontdekkers en amptenare van alle klasse in Indië en Afrika. Op grond van hierdie gegewens het Barros sy groot werk "Da Asia" geskryf, waarvan Theal uittreksels wat op Suid- en Suidoos-Afrika betrekking het, met 'n Engelse vertaling in sy "Records of South-Eastern Africa" gepubliseer het.
Dias het sover moontlik sy opdrag uitgevoer. Hy het dig aan die kus gehou en aan die kape en baaie het hy name gegee. Nadat hy verskeie plekke langs die kus suidelik van die Kongo-mond besoek het, het hy enige dae by Agra das Voltas (Angra Pequena, vandag Lüderitzbucht) vertoef, waar hy, volgens gewoonte, 'n klipkruis of "padrão" opgerig het. Daarvandaan het, nog altyd volgens Barros, 'n sterk wind wat dertien dae geduur het, sy skepe in suidelike rigting gedryf. Hierdie verhaal van Barros omtrent die dertiendaagse storm word in bevoegde kringe in twyfel getrek, omdat so 'n hewige en langdurige noordewind in hierdie streek 'n onbekende natuurverskynsel is. Dit is selfs moontlik dat hierdie "storm" sy oorsprong het in die Portugese beleid van geheimhouding en afskrikking van moontlike mededingers.
Op 26 Desember het Dias se skepe verby die Golfo de S. Estevao, moontlik die huidige Elizabethbaai, gevaar, die Terra da Silvestre op 31 Desember en die Serra dos Reis op 6 Januarie 1488. Teen die tyd dat hulle die breedte van St. Helenabaai bereik het, was die land nie meer in sig nie. Die rede hiervoor is nie bekend nie. Dit is moontlik dat 'n storm die skepe ongeveer hierdie tyd oorval en suidwaarts gedryf het. Toe die storm ná enige dae ietwat bedaar het, is die land weer gesoek deur ooswaarts te vaar. Toe hierdie poging misluk het, is 'n noordelike koers ingeslaan en die Afrikaanse kus weer gevind by of naby 'n baai wat Dias genoem het "dos Vaqueiros" ("van die Veewagters") na aanleiding van die veekuddes wat daar gesien is.
Die twee skepe het vervolgens die tog langs die kus in oostelike rigting hervat, Kaap Recife verbygevaar en anker gewerp in die Bahia da Lagoa – 'n naam wat later lot Algoabaai vervorm is. Dit is waarskynlik in Algoabaai dat die Portugese matrose vir die eerste keer 'n gees van verset teen hul bevelhebber aan die dag gelê het. Hulle was uitgeput deur die stryd teen see en storm en aangetas deur skeurbuik; hulle het teen Dias gedraai en aangedring op terugkeer na die vaderland. Ná raadpleging van sy hoër offisiere het 'n vergelyk tot stand gekom waarvolgens die skepe nog twee of drie dae ooswaarts sou vaar: as daar gedurende hierdie tyd niks voorval wat die tog verder ooswaarts noodsaaklik sou maak nie, dan sou die skepe die terugreis aanvaar.
Teen die end van die bepaalde tyd het die Portugese 'n rivier bereik wat hulle die Infante genoem het. Volgens die meeste skrywers sou dit die Groot-Visrivier gewees het, volgens ander die Kowie of die Keiskammarivier. Hoe dit ook al sy, die Infante was die omdraaiplek. Teen sy sin moes Dias uitvoering gee aan die ooreenkoms met sy manskappe en die terugvaart begin. Hy het egter ver genoeg gevorder om te kan besef dat hy die vernaamste versperring, nl. Afrika, op die seeweg na die Ooste baasgeraak het. Hy het sonder twyfel geweet, op grond van die noordoostelike strekking van die kus en die warm seestroom waarteen hy nou geseil het, dat hy die seeweg na Indië ontdek het, alhoewel hy nooit daar voet aan wal sou sit nie.
Dit is onseker of hy volgens gewoonte 'n kruis by die Infanterivier opgerig het. Miskien het natuurlike hindernisse dit onmoontlik gemaak. Enige dae later (begin Maart 1488), op die terugreis, is 'n geskikte plek vir die oprigting van so 'n kruis ontdek. Dit was op False Island, of Kwaaihoek, soos dit vandag plaaslik bekend is, drie en 'n halwe myl ten weste van die Boesmansriviermond, in die huidige distrik Alexandrië. Ná 450 jaar is die stukkies en brokkies van hierdie verlore klipkruis van Dias ontdek.
Op die terugvaart het die eilandjie St. Croix in Algoabaai waarskynlik sy naam gekry, nié omdat Dias daar 'n klipkruis opgerig het nie, soos dikwels beweer is, maar omdat hy ongeveer in die Paastyd daar verbygeseil het.
Verskeie redes vir hierdie vertraging is aangevoer, soos vrees vir internasionale verwikkelinge, vrees vir verwaarlosing van die handel en kolonies in Noord- en Wes-Afrika as die seeweg na Indië ontdek sou word, 'n sieklike koning en ministers wat, met die oog op die offers aan mense en materiaal wat die soektog na Indië die klein Portugal reeds gekos het, skepties teenoor die voordele van 'n regstreekse vaart op Indië gestaan het. Die vernaamste rede was waarskynlik die amptelike standpunt in Lissabon, waarvolgens noodsaaklike verkenningswerk in die Indiese Oseaan eers verrig moes word voordat 'n direkte vaart op Indië aangedurf kon word. Vandaar dat Johan II ongeveer gelyktydig met sy opdrag aan Dias twee ander vooraanstaande Portugese, Pero da Covilha en Afonso de Paiva, oor die Mediterreense en Arabiese roete gestuur het om noodsaaklike verkenningswerk in Indië en Afrika te verrig. Daar is in Lissabon lank op 'n verslag van hierdie twee verkenners gewag; en dit verklaar waarom Vasco da Gama eers in 1497 sy beroemde tog kon aanvaar.
Terwyl Portugal nog gedraal het om Dias se verkenning op te volg, het 'n gebeurtenis van wêreldhistoriese belang plaasgevind. Cristoforo Colombo, 'n kartograaf uit Renaissance-Italië, het, ná 'n vergeefse poging om die Lissabonse regering vir sy idee van 'n weswaartse vaart na Indië interesseer, daarin geslaag om die belangstelling en steun van die Spaanse vorstepaar, Ferdinand en Isabella, te win. Columbus het in 1493 van sy oseaanvaart in Spanje teruggekeer het, volkome oortuig daarvan dat hy Indië gevind het. Hoewel eers later blyk dat Columbus nie 'n nuwe seeweg nie, maar, wat belangriker was, 'n nuwe wêrelddeel verken het, was hierdie prestasie nietemin 'n prikkel om die Portugese handelend te laat optree. Die aansien van Portugal het op die spel gestaan.
Van Portugal, verby die Kanariese en die Kaap-Verdiese Eilande, het die Portugese vloot eers in 'n suidoostelike rigting geseil en daarna die Afrikaanse kus verlaat en in 'n suidwestelike rigting gevaar, ten einde die hinderlike seestrome in die Golf van Guinee en die stormagtige weer langs die Afrikaanse weskus waarmee Dias kennis gemaak het, te vermy. Da Gama het dus die roete gevolg wat sedertdien min of meer voortdurend deur seilskepe tussen die Kaap en Wes-Europa gebruik is.
Op 22 November het die vloot verby die Kaap die Goeie Hoop geseil en drie dae later in die baai van São Brás (Mosselbaai) anker gegooi. Hier is die voorradeskip opgebreek en sy vrag op die ander skepe oorgelaai. Ook hier is met die inboorlinge kennis gemaak en 'n bietjie ruilhandel -'n bees vir enige snuisterye – het plaasgevind. Die vriendelikheid van die Khoikhoi – dit was waarskynlik hierdie ras waarmee die Europeërs in aanraking gekom het – het egter weldra in vyandskap omgeswaai toe die Portugese water ingeneem het, wat die inboorlinge heel moontlik as deel van hulle besittings beskou het. 'n Klipkruis wat Da Gama op die eilandjie in die baai opgerig het, is gou deur die inboorlinge verniel. Die Portugese het 'n paar skote op hulle gelos, voordat hulle die reis langs die kus voortgesit het.
Op 25 Februarie 1498 het Da Gama by Kilimane (Quelimane) vir die eerste keer met hierdie mense in aanraking gekom. Hy het nie minder as 32 dae hier vertoef, ten einde sy gehawende skepe weer seewaardig te maak. Hy is hier, sowel as te Mosambiekeiland, die volgende plek waar hy geland het, vriendelik ontvang deur die inwoners. Die Arabiese handelaars het waarskynlik in Da Gama en sy mense nie die gehate Christene en gevaarlike handelsmededingers gesien nie. Sodra hulle dit agtergekom het, het hul houding verander. Die vyandskap tussen Arabiere en Portugese het, van Mosambiek af en byna oral langs die Afrikaanse kus waar Da Gama 'n hawe aangedoen het, tot uiting gekom. Die stryd tussen die Portugese en die Arabiere, wat 'n soort monopolie oor die handel in die Indiese Oseaan en sy kusgebiede besit het, het begin. Dit was vir die Portugese 'n voortsetting van die langdurige stryd wat die Christene en Moslems op die Iberiese skiereiland gevoer het.
In Augustus 1498 het Da Gama sy terugreis begin, om in September van die volgende jaar, ná 'n afwesigheid van twee jaar, na sy vaderland terug te keer. Gedurende die reis het omtrent twee-derdes van sy manskappe, veral weens skeurbuik, die lewe gelaat. Daar was ook slegs twee van die oorspronklike vier skepe oor, wat hul ankers weer in die Taag kon laat sak. Met groot eerbetoon is Da Gama in sy vaderland terug verwelkom. Die prestasie van hierdie seevaarder was nie alleen vir Portugal van die allergrootste belang nie, maar dra ook die stempel van wêreldhistoriese betekenis.
Francisco Barreto, 'n gewese onderkoning van Indië, is in 1572 met drie skepe en duisend soldate na Oos-Afrika gestuur. Vanuit Sofala en langs die Zambezi op het die Portugese mag die binneland ingetrek. Die onderneming was egter 'n treurige mislukking. Spoelgoud was daar, maar slegs in baie klein hoeveelhede. Vyandelike inboorlinge en veral die dodelike koors het die Portugese afgemaai. Baie min het weer die kus bereik. Barreto self het 'n slagoffer van die koors geword. Ook sy opvolger, Homem, het nie daarin geslaag om 'n blywende Portugese kolonie in die binneland te stig nie. Net soos die Arabiese, was die Portugese besetting van Oos-Afrika tot die kus beperk. Die Portugese veroweringe in Afrika was slegs die verowering van die Arabiese kolonies.
Gedurende hierdie eeu van Portugese heerskappy is geen poging aangewend om in Suid-Afrika, die deel van die vasteland wat op grond van klimaat en bodem by uitstek vir Europese kolonisasie geskik is, 'n nedersetting te stig nie. Suidelike Afrika was vir die Portugese niks anders as 'n lastige hindernis nie, wat die seeverkeer met Indië erg verleng en gevaarlik gemaak het. Die kus met sy gevaarlike storms en seestrome, die skaarste aan natuurlike hawens, woestyne en hoë bergreekse wat die kus van die binneland afgesluit het en bygevolg die gebrek aan bevaarbare binnelandse waterweë – dit alles het die Portugese afgeskrik van 'n intiemer kennismaking met Suid-Afrika.
'n Ander oorsaak waarom die Portugese, hoewel hulle af en toe in Tafelbaai of in Mosselbaai vertoef het om water in te neem, in die reël Suid-Afrika vermy het, moet daarin gesoek word dat hulle in Mosambiek en ander poste in Oos-Afrika, sowel as in St. Helenabaai aanlêplekke gevind het. By hierdie aanlêplekke kon hul skepe voorsien word van water sowel as vars vleis, vrugte en groente, baie hiervan oorspronklik deur hulle self ingevoer, met die gevolg dat daar vir hulle geen noodsaaklikheid bestaan het om die Suid-Afrikaanse kus aan te doen nie.
Hoewel Portugal geen nedersetting in Suid-Afrika gestig het en ook niks gedoen het om met sy binneland kennis te maak nie, is sy betekenis vir hierdie land geensins beperk tot die ontdekking daarvan nie, hoe groot dié prestasie ook al is. Sedert die eerste kennismaking met die Suid-Afrikaanse kus het die Portugese aan Suid-Afrikaanse kape en baaie name gegee, soos St. Helenabaai, Kaap Agulhas en Algoabaai – om slegs 'n paar voorbeelde te noem. Ook een van die provinsies, Kwazulu-Natal, het sy naam deels aan die Portugese te danke. Die land se onherbergsame kus, bedrieglike seestrome en stormagtige weer het die stranding van baie Portugese skepe tot gevolg gehad. Dergelike skipbreuke het tot die eerste opmeting van die kuslyn gelei. So is daar in 1575 'n Portugese offisier, Perestrello, vroeër self 'n skipbreukeling, gestuur om 'n veilige hawe tussen Delagoabaai en die Kaap te soek. Hoewel hy nie daarin geslaag het om 'n beskutte ankerplek te vind nie, het hy van sy skip af die kus noukeurig gevolg en 'n kaart daarvan gemaak.
Meer het die Portugese vir die land van hul ontdekking nie gedoen nie. Vir hulle was die land en sy bewoners selfs te arm om beset of uitgebuit te word, en die eie bevolking te klein vir emigrasie en kolonisasie. Dit sou die taak van Portugal se erfgename wees. Nederlanders, Engelse en Franse het reeds teen die end van die sestiende eeu in die Indiese Oseaan verskyn. Teenoor dergelike mededingers kon daar slegs een einde wees: die einde van die koloniale oppermag van die Portugese in die Ooste, wat verseker is toe Portugal in 1580 verower is deur Filips II van Spanje.
Hierdie ander Europese nasies het toenemend aan die suidpunt van Afrika aan wal gegaan op soek na vars voedsel vir die matrose (skeurbuik was 'n dodelike vyand op hierdie togte). In 1647 is 'n Duitse skip in die huidige Tafelbaai gestrand en die bemanning het 'n fort opgerig waar hulle vir 'n jaar vertoef het voordat hulle deur 'n volgende skip gered is. So is die weg gebaan vir besetting en kolonisering van Suid-Afrika.