Hy keer terug na Pretoria en word prokureursklerk by sy broer se regsfirma. ’n Jaar later word hy verslaggewer by die Advertiser, maar word reeds as agtienjarige die ZAR Raadsaal se persbank verbied oor die aweregse en uiters omstrede artikels wat hy skryf.
Hy is skaars mondig, maar hy is reeds uiters omstrede, invloedryk en merkwaardig suksesvol met alles wat hy aanpak. Dit word ’n kenmerk van sy lewe dat hy voortdurend die grense van gesag en die norme en denke van sy tyd toets en selfs uitdaag.
Hy trou in 1894 met Lettie Beyers, ’n aantreklike Boeremeisie van Natal, maar agt dae ná die geboorte van hulle eersteling sterf sy aan kraamkoors. Dit word ’n verlies wat hom die res van sy lewe bybly.
In 1895 loods hy seker sy felste aanval op Paul Kruger omdat dié ’n skenking van Sammy Marks aanvaar om ’n standbeeld vir Kruger op te rig. Marks het vroeër ’n drankkonsessie van Kruger ontvang en Marais het die geld vir die standbeeld beskryf as “drankgeld”.
Tog word Marais dieselfde jaar nog op versoek van generaal Piet Joubert ’n sleutelonderhandelaar met die sogenaamde Uitlanders in die twis wat sou lei tot die mislukte Jameson-inval.
Maar die dood van sy vrou en albei sy ouers binne net meer as ’n jaar is moontlik van die belangrikste redes hoekom Eugène Marais besluit het om elders van voor af te begin. Hy vertrek oorsee om in Engeland as regstudent in Londen te gaan studeer.
Hier kom hy in aanraking met allerlei nuwe denkrigtings en sosiale verskynsels wat later ’n rol in sy lewe sou speel. Een daarvan was sy kennismaking met die werk van die baanbreker van hipnotisme, Mesmer. Dit interesseer hom in so ’n mate dat hy self daarmee begin eksperimenteer – en jare later, terug in Suid-Afrika, met groot sukses toepas.
Dis duidelik: sy veeleisende studies in die regte hou hom nie besig genoeg nie. Hy begin ’n studie maak van slange en slanggif, hy verdiep hom benewens hipnotisme ook in medisyne en die Egiptologie, begin hiërogliewe ontsyfer, en hou ’n sjimpansee in sy losieskamer aan vir navorsing.
Tydens sy studiejare in Londen volg hy die gebeure in sy eie land met groeiende kommer. Hy skryf talle briewe aan koerante in Engeland om die saak van die ZAR te stel. En so fel is sy kritiek dat die Britse regering hom laat dophou.
Op 23 Junie 1905 verskyn sy later beroemde gedig “Winternag” onder ’n skuilnaam in Land en Volk. Dit word vandag beskou as ’n baken in die geskiedenis van die Afrikaanse poësie.
Wat was dit wat hierdie merkwaardige mens kort-kort sou dwing om ’n nuwe begin te maak? Was dit sy rustelose gees, sy nuuskierigheid oor die lewe en die wêreld om hom? Of was daar ander redes? Want in dié tyd gebruik hy reeds etlike jare lank morfine.
Dis hier op Rietfontein waar hy Jane Brayshaw ontmoet, ’n negentienjarige meisie wat deur die Van Rooyens grootgemaak word. Hy doen baie van sy hipnose-eksperimente op haar. En raak op haar verlief.
Dis nie die eerste keer dat so iets met hom gebeur nie, en ook nie die laaste keer nie. Dis asof hy telkens, selfs vyftien jaar ná sy vrou Lettie se dood, weer sy hart verloor op iemand wat so oud is soos sy destyds was. Vroeër in Londen was dit Suzanne, later in Johannesburg was dit Anne. Nou is dit Jane.
Hy verlaat sy praktyk in Pretoria en sluit in 1921 aan by ’n regsfirma in Bronkhorstspruit. Maar dit hou ook net ’n paar maande. In Mei 1922 verhuis hy na Heidelberg, waar AG Visser ’n mediese praktyk het. En die vriendskap wat tussen die twee ontwikkel, beteken vir albei baie. Visser help Marais met sy verslawing en wys hom van die gedigte wat in sy eie laaie rondlê.
En vir albei word 1925 ’n goeie jaar. Marais publiseer sy eerste en enigste digbundel, en help AG Visser om ook sy eerste bundel op die mark te kry – albei bundels met dieselfde, eenvoudige titel: bloot net Gedigte.
In ’n desperate poging om Marais se gebruik van morfine te beheer en al hoe meer te beperk, kry Visser vir hom verblyf by ’n boeregesin op ’n plaas buite Heidelberg waar hy nie self sy voorraad kan aanvul nie. Maar die plan werk nie en veroorsaak net spanning.
In 1927 publiseer die befaamde Belgiese navorser Maurice Maeterlinck sy boek La vie des termites (Die lewe van die termiet) – nie in sy moedertaal Nederlands nie, maar in Frans. Dis baie duidelik hy het Marais se reeks in Die Huisgenoot gelees en Marais se navorsing vir homself toegeëien. Dit veroorsaak ’n wêreldwye skandaal, en is vir Marais ’n geweldige skok en teleurstelling.
Soos voorheen gaan neem hy sy toevlug tot die Waterberg, waar hy onder meer ’n nuwe broodboomspesie ontdek. Maar vir hom is dit die begin van die afdraandepad. Hy is nie meer jonk nie, hy is meestal werkloos en dikwels eensaam. Sy verslawing het hom teen dié tyd van die meeste van sy vroeër vriende vervreem, en hy voel sy lewe is op pad nêrens heen.
Van sy versamelde werk verskyn in boekvorm, waaronder Die huis van die vier winde, Die leeus van Magoeba en Die siel van die mier. En soms in ’n tydskrif van sy laaste en beste gedigte, soos Diep rivier en Wanneer dit reën op Rietfontein.
Vir ’n bietjie sakgeld staan Eugène Marais soms by die ontvangstoonbank van Die Vaderland se kantore ’n artikel en skryf wat hy dan aan die koerant verkwansel.
Op 29 Maart 1936, ’n triestige en reënerige dag, kan Marais nie meer nie. Hy stap ’n myl deur die reën na ’n buurman, Lood Pretorius, en vra om ’n koeëlgeweer te leen. Hy beweer daar is ’n slang in sy rondawel. ’n Mens skiet nie ’n slang met ’n koeëlgeweer nie, sê Pretorius. Vat die haelgeweer. Mooipraat help nie, en Marais vertrek met die haelgeweer.
Minstens agt van sy boeke verskyn vir die eerste keer ná sy dood. En in 2003, 67 jaar na sy dood, word hy deur ’n onafhanklike internasionale paneel aangewys as een van Afrika se top 15 letterkundiges van die 20ste eeu.
In 1894 trou Eugène Marais met Lettie Beyers, ’n beeldskone Boerenooi van Natal, maar agt dae na die geboorte van hul eerste kind sterf sy aan kraamkoors – ’n verlies wat die res van sy lewe beïnvloed.
Hy vertrek in 1898 oorsee en studeer in Londen in regte en medisyne. In 1902 is hy terug in Suid-Afrika en word as advokaat tot die balieraad toegelaat.
Hy gaan woon ’n aantal jare in die Waterberge, waar hy navorsing doen oor veral primate en termiete. Dit trek wêreldwyd aandag.
Weens sy morfineverslawing voer hy die laaste jare van sy lewe ’n sukkelbestaan, ten spyte van al sy suksesse, en in 1936 pleeg hy selfmoord op Pelindaba net buite Pretoria.
As politikus was Eugene die Afrikaner ver voor en wou die beste gehad het . Vandag, as terug gekyk word, was hy reg. Hy kon nie die platvloers Afrikaans duld nie. As skrywer met sy navorsing het hy van die beste literatuur gelewer. Ons moet verby sy verslawing kyk en sy werk evalueer.
Ek kry die indruk dat die klem in jou respons hierbo is dat jy eintlik Eugene Marais bewonder vir die feit dat hy verklaar het dat hy 'n "pantheist" is, eerder as bewondering vir sy skryfwerke, welke werke die geleentheid geskep het om jou bewondering vir "pantheism" uit te spreek.
Jy skryf hierbo van Eugene, nl: " 'n Ware panteïs met die diepste besef VAN God se natuur en skepsels". Hierdie sin van jou dui aan dat jy aan 'n sentrale God, soos Christen, Jood en Moslem glo, wat nie met die konsep asook Eugene se siening van "panteïsme" strook nie. Korrigeer my asseblief indien ek jou nie reg gelees het nie.
By die Oog in Mookgopong is daar 'n vervalle huisie wat die mense sê Eugene Marais het daar gewoon. Is dit waar, indien wel, hoe kan ons die huisie so laat verweer, kan dit nie opgeknap en vir die Afrikaanse nageslag bewaar word nie?