Niemand sal wil beweer dat Totius 'n forse humoris soos b.v. A.G. Visser is nie. Daarvoor vat hy die lewe te ernstig op, is hy te swaartillend. Maar steek deur die hele veld van sy geestesblomme nie die optimistiese knoppies uit nie, van die ‘bogies wat bly-treurig doen - neerhangend, maar tog hoopvol groen?’ En hoor ons nie herhaaldelik die stem van die groot wysgeer, wat die lewe sonder gemor aanneem soos hy dit vind nie? Van nature is hy meer ‘neerhangend’ en dikwels gee hy aan hierdie instink vrye teuel,
maar deur ervaring en oorpeinsing verworwe filosofie hel hy tog oor na die humor. Indien dit nie 'n logiese onmoontlikheid is nie, sou ek dit as ‘weemoedige humor’ tipeer.
By behandeling van sy politieke insigte het ek gewys op die gees wat humoristies wil wees, al is hy dit nie van huis uit nie. Daarby voeg ek nou die teer humoristiese trekkies van die liriese gedigte. Toonaangewend van sy hele humor is die bo-aangehaalde reëls van die ‘bly-treurige’ wilgertakkies. Onmiddellik sluit hierby aan die slotvers van ‘Die Oue Wilg’:
Op sy onwrikbare vertroue in die lewe hiernamaals is reeds gewys. Hier word iets geëis oor sy opvatting van die aardse lewe. Eers ontmoet ons dit in ‘Die Weg’ uit ‘Ragel’. G'n vrees vir die toekoms, g'n selfverwyt oor ongedane plig, g'n traan oor agtergelate lief en leed nie.
Naas die godsdiens vervul die vaderlandsliefde en leed sy geesteslewe. Vanaf ‘By die Monument’, deur ‘Potgieter's Trek’ en ‘Ragel’ tot ‘Trekkerswee’ huldig hy die deeglike volkshoedanighede, en hy is veral vervul van die rol wat die vrou in die opbou van die nasie speel. Met die loop van die tyd ondergaan sy politieke insigte egter aansienlike verandering. In die eerste bundel heers die berustings- en konsiliasiegees; in die twede ontsnap hom 'n verwyt teen die verdrukker, maar vertroue in die toekoms bly hoofsaak. Met die Unie word sy houding teenoor Brittanje bitterder, veral in die Unie-lied, en in ‘Ragel’ ly hy erger as voorheen onder die volks- en vroue-
marteling. In ‘Trekkerswee’ is dit nie alleen vyandelike onderdrukking wat hom seermaak nie, maar ook die innerlike agteruitgang van sy volk, wat in die Unie-lied reeds 'n verwyt uitgelok het. Tog, dank sy sy onwrikbare godsvertroue, sluit ‘Ragel’ en ‘Trekkerswee’ altwee met die vaste geloof in die uiteindelike oplewing van die nasie. Hierdie optimisme vind ons ook hier en daar in sy liriese gedigte terug.
Totius is 'n egte kind van Afrikaanse bodem, en verheug hom deur en deur in die Afrikaanse natuur. In hierdie betrekking toon hy hom meer as elders kunstenaar. Nie alleen besiel die natuur hom tot verhewe plastiese uitbeelding nie, maar sy sienersoog lees in elke natuurverskynsel 'n betekenis wat vir die nie-kunstenaar verborge is. Hiermee in verband staan sy groot voorliefde vir simboliek. Elke natuurverskynsel suggereer vir hom 'n analogie in die mensewêreld, en omgekeerd, as hy 'n menslike verhouding wil verduidelik, het hy dadelik 'n aanskoulike vergelyking by die hand. Hierdie geestesaangeleentheid, saam met die religieuse aanleg en warm-menslike gevoel, getuig van 'n verbasend veelbewoë geesteslewe en veelomvattende lewensblik.
Die warme menslikheid kom tot uiting veral in sy saamgevoel met die swaarkry van sy medepelgrims op die lewensweg, veral die vrou, maar, in ‘By die Monument’ en sporadies elders, ook vir die man en kind.
Onlangs vra ek so kort-af vir 'n bekende uit Potchefstroom of sy aldaar ooit vir Totius ontmoet het. ‘Ja,’ sê sy, ‘so'n paar maal oppervlakkig, sommer in algemene geselskap... Hy is so 'n klein, ouerige man... Jy kan sommer sien dat hy regtig hard gewerk het in sy lewe.’ Voeg daarby: wat baie gedink en gevoel het (en in die wyer betekenis is dit mos maar in ‘Werk’ inbegryp), en slaan ag daarop hoe sterk die indruk moet wees om by eerste aansien so'n waardering uit te lok, en ons het m.i. die kern van die wese Totius.