Redakteursbrief: Grondgrype, Zuma-optogte: Só skei jy vals gerugte van waarheidSusan Lombaard, uitvoerende hoof en redakteur van Maroela Media Foto: Noeleen Foster Verlede week was 1 April – Aprilgekkedag. In teenstelling met vorige jare het bitter min media-instansies vanjaar Aprilgek-artikels gepubliseer. Onuitgesproke was almal dit eens: Die ware nuus is bisar genoeg dat dit nie nodig is om nóg stories uit te dink nie. Dis jammer, want in die verlede was dit groot pret om te probeer ontsyfer watter stories die waarheid is, en watter deur ŉ kreatiewe joernalis uitgedink is. Tesame met die ongelooflike, maar waar nuus wat die afgelope aantal maande in SA afspeel, het die opkoms van fopnuus (“fake news”), in Suid-Afrika veral sedert die begin van 2016, dit nog moeiliker gemaak om tussen waarheid en verdigsel te onderskei. Net die afgelope week se nuusgebeure rondom die beplande EFF-grondgrype en anti-Zuma-aksies het ŉ vloed vals nuus tot gevolg gehad: SMS’e met foutiewe inligting oor waar optogte en grondgryp-aksies gaan plaasvind; WhatsApp-boodskappe, sommige daarvan verdraaide verwerkings van geloofwaardige instansies se nuusflitse wat dan met dié instansie se naam onderaan uitgestuur word; Facebook-plasings met stories wat op fopnuus-webwerwe gepubliseer is, maar wat ontdaan is van enige waarheid. Ten tye van Zuma se terugroep van die voormalige minister van finansies, Pravin Gordhan, uit die buiteland verlede week, het gerugte op digitale en sosiale media die ronde gedoen dat Gordhan afgedank gaan word tydens ŉ kabinetskommeling, maar niemand was seker nie. Ten tye van die kabinetskommeling laat die aand van 30 Maart, het stories op sosiale media versprei oor watter ministers almal in die pad gesteek sou word of reeds was, nog lank voor enige amptelike aankondiging gemaak is. Boonop was die presidensie se kommunikasie aan die publiek en die media so gebrekkig dat dit nie eens as ŉ betroubare bron van inligting gebruik kon word nie. Die mediakonferensie wat laatnag sou plaasgevind het, het nooit plaasgevind nie; nuuskanale wat die konferensie regstreeks sou uitsaai, is droëbek huis toe; en ŉ mediaverklaring wat uiteindelik deur die presidensie uitgereik is, was mosterd na die maal, want teen dié tyd was inligting oor die kabinetskommeling reeds oral op sosiale media beskikbaar. Die afgelope twee dae is dit nog eens so. Gister was talle gemeenskappe gespanne oor beplande EFF-grondgrype, en met goeie rede. Die ongegronde boodskappe wat op sosiale media as die waarheid versprei is, het niks gehelp om gemoedere te kalmeer nie. Uiteindelik was daar ŉ paar insidente van grondgryppogings, maar dit is vinnig in die kiem gesmoor, en die “oorlog” wat sou uitbreek, volgens die boodskappe wat so wild rondgestuur is, het toe nooit uitgebreek nie. ŉ Klompie Suid-Afrikaners sit nou met ŉ goeie voorraad blikkieskos en gebottelde water. Skaars was die storm oor die EFF en hul beplande grondgrype op 6 April agter die rug, of nuwe gerugte doen die ronde. Hierdie keer is dit vandag se beplande aksies en optogte as deel van die #ZumaMustFall-beweging. Volgens een van die SMS’e wat gisteraand van ŉ “betroubare” bron ontvang is (dit sou later blyk dat ook dié bron se naam onregmatig onderaan die boodskap gebruik is), sou al die snelweë in Gauteng geblokkeer word, en mense is aangeraai om liefs tuis te bly en te sorg dat hulle alles by die supermark aangeskaf het wat nodig is om te oorleef. Terwyl vandag se aksies (dankie tog) glad nie rasgebaseer is nie, en vir die eerste keer in ŉ lang ruk protesaksies is wat deur mense van alle tale, velkleure en rasse ondersteun word, het sommige van die fopnuus wat daaroor gesprei is, dit al weer reggekry om dit na ŉ ras-ding te laat klink. Heelwat aksies is wel landswyd uitgevoer; paaie is versper en talle optogte is reeds aan die gang. Maar die inligting wat vooraf op sosiale media en per SMS en WhatsApp versprei is, en wat werklik vandag aan die gang is, is baie ver van mekaar verwyder. Maroela Media se nuusspan doen groot moeite om seker te maak dit wat op Maroela gepubliseer word, is die waarheid. Inligting soos dié oor gister en vandag se gebeure en aksies, wat ŉ groot invloed het op mense se dag-tot-dag-aktiwiteite en veiligheid, word met ŉ vergrootglas nagegaan en met verskeie bronne bevestig voor dit gepubliseer word. Ons sal eerder té versigtig wees, as om inligting te publiseer waarvan ons nie 100% seker is nie. Aan die ander kant kan ons ook nie te lank wag voor inligting gepubliseer word nie, want dan kom ons ook nie ons belofte aan ons lesers, om hulle ingelig te hou sodat hulle ingeligte besluite kan neem, na nie. Die balans tussen terughou en publiseer is baie fyn. Terselfdertyd het jy, die leser, ŉ groot verantwoordelikheid om te onderskei tussen fopnuus en die waarheid. Die realiteit van sosiale media is dat jy, met jou slimfoon in die hand, dieselfde mag het as ŉ Sondagkoerant van ouds se voorblad. Wat jy kies om op sosiale media te sê of te deel, of die boodskappe wat jy kies om aan te stuur, het die potensiaal om soos ŉ veldbrand op die internet te versprei. En net soos ŉ veldbrand kan dit groot skade maak as jy nie jou woorde fyn kies nie; of as jy nie ŉ oomblik tyd neem om seker te maak dit wat jy aanstuur, is die waarheid nie. Maar hoe onderskei ŉ mens tussen ware en fopnuus? Natuurlik laat die publiseerders daarvan dit so eg moontlik lyk, juis om mense daarmee om die bos te lei. Hier is ŉ paar rigtingwysers wat jy kan gebruik wanneer jy ŉ boodskap ontvang of ŉ artikel op die internet lees en jy twyfel oor die egtheid daarvan: Die Wet op Elektroniese Kommunikasie en Transaksies van 2002 spesifiseer dat die Internetdiensverskaffersvereniging (of ISPA) ŉ mandaat het om webwerwe wat vals inligting publiseer, te sluit. Indien jy op ŉ webwerf afkom wat fopnuus publiseer, meld dit aan by die ISPA. Heelwat van die fopnuuswebwerwe wat ŉ paar weke gelede nog in bedryf was, is reeds nie meer aktief nie. Ongelukkig skiet nuwe fopnuuswebwerwe soos paddastoele in hul plek op. Ten slotte: Kies vir jou een primêre nuusbron waarmee jy gemaklik is en wat jy vertrou. Natuurlik sal dit ons harte bly maak as jou keuse Maroela Media is, maar selfs dan is dit belangrik dat jy verskeie nuusbronne lees ter wille van balans. As jy egter een primêre nuusbron het wat jou nog nooit in die steek gelaat het nie, en jy twyfel oor nuus wat jy iewers anders raaklees, kan jy altyd kyk of jou nuusbron van keuse iets daaroor publiseer het. Jy kan hulle (of ons, dan) selfs kontak om die storie waaroor jy twyfel, se egtheid na te gaan. In ŉ see van internet-inligting help ons graag om jou op die spoor van betroubare, akkurate en gebalanseerde nuus te hou.