Wysiging soos op 08:54, 29 Maart 2019
13 340 grepe bygevoeg , 2 jaar gelede
Wysiging soos op 09:41, 6 Maart 2019 (wysig)
Wysiging soos op 08:54, 29 Maart 2019 (wysig) (maak ongedaan)
Die '''Minoïese beskawing''', uit die [[Bronstydperk]], het op die eiland [[Kreta]] ontstaan en 'n opbloei beleef van omstreeks die [[27ste eeu v.C.|27ste]] tot die [[15de eeu v.C.]]<ref>[http://oxfordbibliographiesonline.com/display/id/obo-9780195389661-0071 "Ancient Crete" in Oxford Bibliographies Online: Classics, bied 'n geleerde oorsig oor die beskikbare akademiese literatuur.]</ref> Dit is aan die begin van die 20ste eeu herontdek danksy die werksaamhede van die Britse argeoloog sir [[Arthur Evans]]. [[Will Durant]] het na dié beskawing verwys as "die eerste skakel in die Europese ketting".<ref>Durant, ''The Life of Greece'', ''The Story of Civilization'' Part II. New York: Simon & Schuster, 1939:11.</ref>
Wat die Minoërs hulself genoem het, is onbekend. Die benaming "Minoïes" was 'n skepping van Evans na aanleiding van die mitiese [[Minos|"koning" Minos]].<ref>John Bennet, "Minoan civilization", ''Oxford Classical Dictionary'', 3de uitgawe, p. 985.</ref> Hy is in die [[Griekse mitologie]] verbind met die [[labirint]], wat Evans in verband gebring het met die argeologiese terrein [[Knossos]]. Daar is al beweer die [[Antieke Egipte|Egiptiese]] pleknaam "Keftiu" ('''*Káftiu''' ''kftiw'') en die [[Semities]]e "Kaftor", oftewel "[[Kaphtor]]" en "Kaptara" in die [[Mari, Sirië|Mari]]-argiewe, verwys na Kreta. "Nietemin kan sekere erkende feite rakende Kaphtor/Keftiu kwalik met Kreta verbind word," soos [[John Strange]] opgemerk het.<ref>Strange, ''Kaphtor/Keftiu: 'n nuwe ondersoek'', 1980:125; Strange herdruk die brontekste 16-112.</ref> In die ''[[Odussee]]'', wat eeue ná die vernietiging van die Minoïese beskawing geskryf is, noem [[Homeros]] die Kretensiese inwoners Eteokretensers (d.w.s. "ware Kretensers") – 'n volk wat die afstammelinge van die Minoërs kon gewees het.
Minoïese paleise (''anaktora'') is die bekendste geboue wat op die eiland uitgegrawe is. Dit is monumentale geboue wat administratiewe funksies vervul het, soos aangedui deur die groot [[argief|argiewe]] wat deur [[argeoloog|argeoloë]] opgegrawe is. Elk van die paleise wat tot dusver ontbloot is, beskik oor sy eie unieke kenmerke, maar daar is ook gemeenskaplike kenmerke wat hierdie geboue onderskei van ander strukture. Die paleise het dikwels verskeie verdiepings gehad met binne- en buitetrapgange, ligopeninge, massiewe suile, voorraadstore en binnehowe.
Die Minoërs was nie [[Indo-Europeërs|Indo-Europees]] nie; hulle was verwant aan voor-Griekse nedersetters van die Griekse vasteland en Wes-[[Anatolië]], die sogenaamde [[Pelasgers]].<ref name="bengtson">Hermann Bengtson: Griechische Geschichte. C.H.Beck, München, 2002. 9de Uitgawe. ISBN 3-406-02503-X. pp.8-15</ref>
"Kreta is 'n land, aan alle kante deur die see omring, vrugbaar en mooi. Ontelbare mense woon daar, en daar is negentig stede. Een van die stede is Knossos, 'n groot stad... waar Minos regeer het.. ," het.... Homerus in die [[Odussee|Odyssee]] geskryf. Op 'n ander plek in die beroemde werk word daar selfs van [[Kreta]] "met honderd stede" gepraat.
Opgrawings wat deur die verwysings geïnspireer is, het baie van die uitsprake bevestig. Kreta is 'n uiters bergagtige land wat net op enkele plekke, veral aan die noordekant, vrugbare vlaktes het. In die [[Oudheid]], en vandag nog, is dit waar die meeste hawens, landerye en stede was en steeds is.
Die oorgang van die [[Steentydperk|Steentyd]] na die [[Bronstydperk|Bronstyd]] in omstreeks 1800 v.C. het vir Kreta op allerlei terreine groot veranderinge meegebring. Die verandering in die erdewerk is veral opvallend. Dit is moontlik dat volke van buite af die nuwe erdewerkvorme asook die kuns van metaalbewerking ingevoer het. Die feit dat Kreta ryk aan kopererts was, het tot voordeel van die metaalbewerkingsbedryf gestrek. Van die Vroeë Bronstyd (omstreeks 2600-2500 v.C.) tot aan die einde van die Minoïese tyd (omstreeks 1400- 1200v.C.) was Kreta 'n toevlugsoord vir buitelanders.
=== Onderbrekings ===
Die Minoïese beskawing het oor die algemeen geleidelik ontwikkel. Twee natuurrampe het die gladde verloop egter benadeel: In omstreeks 1700 v.C. het 'n ramp (aardbewing of instorting?) talle nedersettings verwoes, terwyl daar in die tydperk kort na 1500 v.C. 'n vulkaanuitbarsting op die naburige eilandjie [[Thera]] plaasgevind het. Die uitbarsting was besonder hewig en kan vergelyk word met die van Krakatau in Indonesië in 1883 n.C.
Die Griekse held Theseus het die Minotaurus uiteindelik verslaan, en met behulp van [[Minos]] se dogter Ariadne het hy uit die labirint ontvlug deur 'n bol tou agter hom af te rol. Knossos se heerskappy het met 'n nuwe ramp geëindig: die paleis is byna heeltemal deur 'n brand vernietig en nie herbou nie (omstreeks 1375- 1350v.C., of moontlik vroeër). Die ramp is gevolg deur 'n nuwe inval uit Griekeland, wat die oorgang gevorm het na die Miceense beskawing. Die middelpunt van die nuwe beskawing was nie meer op Kreta geleë nie, maar op die [[Griekeland|Griekse]] vasteland.
=== Opgrawings ===
Die naam van sir [[Arthur Evans]] (1851-1941) is onlos- maaklik verbonde aan die Minoïese beskawing. Hy het in 1900 toestemming ontvang om opgrawings by [[Knossos]] te doen, en in 'n reeks uitgebreide opgrawings, wat nil sy dood deur ander voortgesit is, is die groot paleis, verskeie huise en die sogenaamde klein paleis blootgelê.
Uit die uitgrawings het geblyk dat Knossos gedurende die hele Bronstyd bewoon was. Die opgrawings het ook gedui op die hoe gehalte van vakmanskap van die Minoïese bouers, veral wat riolering betref. Die paleis van Knossos is verreweg die bekendste maar beslis nie die enigste prestasie van die Minoïese beskawing nie. Tans is daar al sowat 40 nedersettings of paleiskomplekse opgegrawe, waarvan talle, onder meer die paleise by [[Phaistos]] en [[Maylia|Mallia]] en die dorp [[Gournia]], baie uitgebreid is. Dit is dus moontlik dat argeol09 nog al "100 stede" waarvan Homerus melding gemaak het, kan blootlê.
=== Daaglikse lewe ===
Die handel was moontlik 'n uitvloeisel van die voortdurende immigrasiestrome, aangesien die immigrante hulle verbintenisse met hulle stamlande behou het en dit 'n goeie aanknopingspunt vir handelskontakte was. Talle bewyse van handelskontakte is gevind, nie net op Kreta self nie, maar ook op die [[Eoliese Eilande]], in [[Sirië]] en veral in [[Egipte]], waar die naam Keftiu (= Kreta) dikwels in tekste voorkom.
Aan die ander kant is talle tekens van Egiptiese invloed op Kreta aangetref, onder meer die gebruik van 'n aangepaste hiëroglieweskrif. Die albasterdeksel van 'n pot met die naam van 'n Egiptiese [[Farao]] uit die [[Hyksostyd]] (omstreeks 1650- 1550 v.C.) daarop, is by Knossos gevind, wat waarskynlik die beste bewys is van die goeie handels – en kultuurbande wat tussen [[Egipte]] en Kreta bestaan het.
Uit dergelike vondste elders (byvoorbeeld in [[Anatolië]]) is afgelei dat die deksels waarskynlik net aan baie belangrike bevriende vorste geskenk is om goeie betrekkinge te bevorder. Daar bestaan nog meningsverskil oor die rol wat die godsdiens van die Egiptenare gespeel het in byvoorbeeld die rituele van die Minoïese priesterstand.
=== Militêre aard van bestuur ===
Die Kretensiese skrif wat na die hiëroglieweskrif in gebruik gekom het, is net gedeeltelik ontsyfer. Die kleitablette met 'n sillabiese lineêre skrif, is deur Evans in twee groepe ingedeel, naamlik Lineêr A (die oudste, van omstreeks 1700 tot 1500 v.C.) en Lineêr B (die jongste, van omstreeks 1500 tot 1200 v.C.). Die "suiwer" vorm, Lineêr A, is net op Kreta gevind, veral in die paleis van [[Hagia Triada]] aan die suidkus, wat deur brand verwoes is.
Die keramiekstyl uit die tydperk waarin die eerste paleise gebou is, word die [[Kamares-styl]] genoem, na aanleiding van die grot waar die eerste voorbeelde gevind is. Dit is in meer as een kleur met plantmotiewe beskilder. Die gehalte van die klei en die vernis was beter as vroeër, terwyl die pottebakkerswiel ook in gebruik gekom het. In omstreeks 1700 v.C. is die eerste paleise deur oorlogsgeweld of deur aardbewings verwoes, en na ongeveer 'n eeu is daar begin om die paleise te herbou.
Die paleis van Knossos het die ander in grootte (150m<sup>2</sup>) en prag oortref. Dit het uit drie verdiepings bestaan. Die geweldige kompleks van sale, gange, galerye, trappe en voorraadkamers is rondom 'n sentrale hof gerangskik en in Griekse mites is dit 'n labirint genoem, waarskynlik weens die siermotief van die dubbelbyl (labrus), wat dikwels voorkom. Die mure is versier met fresko's en [[stucreliëfs]] wat met die freskotegniek in 'n naturalistiese styl beskilder is.
Groot dele hiervan het bewaar gebly en is tans in die [[museum van Herakleion]]. Stiere en stiergevegte, wat ongetwyfeld 'n belangrike deel van die kultiese feestelikhede uitgemaak het. was 'n belangrike tema. Ander temas wat uitgebeeld is, is optogte, dansers en danseresse, fabelagtige diere, blomme (verallelies), voëls en so meer. Die keramiek uit die tydperk was ook sterk naturalisties van aard. Motiewe is veral aan die plante- en see-(diere-)wêreld ontleen.
Omstreeks 1500 v. C. het daar by Knossos 'n sekere verstarring ingetree. Tot in omstreeks 1400 v.C. is vase in die styl, die sogenaamde paleisstyl, beskilder. Die Minoïese beeldhoukuns was tot klein beeldhouwerke beperk, soos die 36 cm hoë beeldjie van die "slanggodin" uit Knossos (omstreeks 1600v.C.). Die hoë peil van die goudsmeekuns blyk onder meer uit twee goue bekers met 'n voorstelling van 'n stiervangs, wat by Vaphio op die [[Peloponnesos]] gevind is en waarskynlik in omstreeks 1600 v.C. deur 'n Kretensiese kunstenaar gemaak is.