Deliktuele staatsaanspreeklikheid weens polisieverkragting | LitNet
Johan Potgieter, Johann Neethling 2012-04-11
Die polisiediens verkeer in ’n haglike toestand onder meer weens die pleeg van geweldsmisdade soos verkragting deur polisiebeamptes. Uiteraard behoort die burgery teen sodanige misdadige optrede beskerm te word. In hierdie verband het ons reg ver gevorder om die nodige beskerming deur middel van deliktuele aanspreeklikheid te verskaf, en het die Grondwet met sy invloedryke handves van regte ’n deurslaggewende rol gespeel. Dit blyk duidelik uit die toonaangewende uitsprake van die konstitusionele hof in K v Minister of Safety and Security 2005 6 SA 419 (KH) en F v Minister of Safety and Security 2012 1 SA 536 (KH) dat die staat in beginsel middellik aanspreeklik is vir die verkragting waaraan polisiebeamptes hulle skuldig maak. Middellike aanspreeklikheid hang daarvan af of daar in ’n bepaalde geval ’n voldoende noue verband tussen die verkragting en die polisielid se werk bestaan het. In die algemeen dui grondwetlike en statutêre imperatiewe om die publiek – veral kwesbare groepe soos vroue en meisies – teen geweldsmisdaad te beskerm, op die bestaan van so ’n verband. In die besonder kan die volgende faktore aanduidend wees van ’n voldoende noue verband: die staat se kontrole oor polisiebeamptes, die publiek se vertroue dat die polisiediens hulle sal beskerm, die feit dat die polisieverkragter deur die gebruik van polisietoerusting in staat gestel is om die verkragting te pleeg, die wisselwerking tussen die positiewe daad van verkragting en die versuim om die slagoffer te beskerm, en die risiko wat die staat skep deur die aanstelling en indienshouding van onbetroubare polisielede.
2. Invloed van die Grondwet
Die vestiging en uitbreiding van deliktuele staatsaanspreeklikheid vir verkragting en ander ernstige misdade deur polisiebeamptes moet teen die agtergrond van die aanbreek van die grondwetlike era in Suid-Afrika gesien word. Staatsaanspreeklikheid het hand oor hand toegeneem sedert die aanvaarding van die Grondwet in 1996 met sy uitgebreide en invloedryke handves van regte. Die handves bind naamlik die staat (die wetgewende, uitvoerende en regsprekende gesag) en die staat moet die regte in die handves eerbiedig, beskerm, bevorder en verwesenlik.3 Aansluitend hierby moet alle regeringsfere en staatsorgane verantwoordingspligtige regering voorsien.4 Dit beteken onder andere dat die staat nie die regte mag aantas wat in die handves van regte verskans word nie, hetsy deur positiewe gedrag of deur ’n late in gevalle waar daar ’n regsplig op die staat gerus het om op te tree,5 behalwe vir sover sodanige aantasting redelik en regverdigbaar ingevolge die beperkingsklousule van die Grondwet is.6 ’n Belangrike faktor in hierdie verband is dat by die uitleg van wetgewing en die ontwikkeling van die gemenereg die howe die gees, strekking en oogmerke van die handves moet bevorder.7 In Carmichele v Minister of Safety and Security (Centre for Applied Legal Studies Intervening)8 verklaar die konstitusionele hof onomwonde dat waar die gemenereg afwyk van die gees, strekking en oogmerke van die handves, daar ’n algemene verpligting op die howe rus om die gemenereg te ontwikkel ten einde die afwyking uit te skakel.9 Die hof10 beklemtoon dat die net vir deliktuele onregmatigheid wyer gespan moet word sodat dit beter beskerming aan die verskanste fundamentele regte kan verleen. Dit het omvangryk gebeur in talle gevalle waar die staat aanspreeklik gehou is vir sy nalate om persone se reg op liggaamlike integriteit en sekuriteit (onder andere teen verkragting) te beskerm.11
4.1.3. Uitspraak van die konstitusionele hof51
Die hof beslis dat die minister inderdaad middellik aanspreeklik is vir die polisiemanne se optrede. Daar word bevind dat die deliktuele beginsels van middellike aanspreeklikheid, uitgelê in die lig van die gees, strekking en oogmerke van die handves van regte, soepel genoeg is om sowel grondwetlike as ander norme te akkommodeer. Aan die hand van hierdie norme moet in ’n gegewe geval bepaal word of daar ’n voldoende verband (“sufficient connection”) tussen die werknemer se onregmatige optrede en sy werk bestaan om middellike aanspreeklikheid van die werkgewer te vestig, al dan nie. By die toepassing van die standaardtoets soos geformuleer in Minister of Police v Rabie52enaangepas deur die hof, noop verskillende faktore die hof om te beslis dat hier wel ’n voldoende noue verband bestaan om die werkgewer middellik aanspreeklik te stel: die feit dat daar ’n grondwetlike en statutêre plig op die polisiemanne (en hul werkgewer, die minister) gerus het om misdaad te voorkom en lede van die publiek te beskerm; die feit dat die polisiemanne boonop aangebied het om die eiseres te help en dat sy redelik opgetree het deur die aanbod te aanvaar en haar vertroue in hulle te plaas; en die feit dat die optrede van die polisiemanne tegelykertyd uit ’n commissio (die brutale verkragting) en ’n omissio (hul versuim om haar teen benadeling te beskerm) bestaan het.
Hier bo is aangetoon dat die kwessie van kontrole of beheer oor ’n polisiebeampte ’n belangrike rol speel ten einde vas te stel of daar in ’n bepaalde geval ’n werkgewer-werknemer-verhouding bestaan het. Kontrole is egter ook ’n faktor wat in ag geneem kan word om te bepaal of daar ’n voldoende noue verband tussen die onregmatige daad van die werknemer en sy werk bestaan het, en dus of die werknemer binne die perke van sy diensbetrekking opgetree het. In Minister of Safety and Security v Luiters80 verklaar die hof dat “[w]hile vicarious liability is not based on the employer's control over an employee, the level of control exercised by the employer will obviously be a relevant factor in determining whether there was a sufficiently close link between the conduct and the employment when considering the second stage of the K81 test.” In die geval van polisiebeamptes is die beheerbevoegdheid op sy hoogste vlak wanneer die beampte aan diens is82 of waar ’n beampte wat nie aan diens is nie, hom aan diens plaas,83 en die vlak van kontrole kan aanvaarbaar wees waar direkte kontrole verskraal of verminder word omdat die beampte op bystanddiens is.84 Middellike aanspreeklikheid kan selfs bestaan waar ’n polisiebeampte ’n delik pleeg terwyl hy van diens af is. Dit sal die geval wees waar die beampte, sonder om hom aan diens te plaas, nietemin met kwade bedoelings voorgee om as polisiebeampte op te tree terwyl hy die onregmatige daad bloot vir private en selfsugtige doeleindes begaan.85
Alhoewel die konstitusionele hof in F86 erken dat “the distinction between a policeman who is on duty and one who is off duty is a relevant factor in determining the closeness of the connection between the wrongful act and the perpetrator’s employment”, word beklemtoon dat dit nie bepalend is vir die staat se aanspreeklikheid nie, aangesien ander faktore wel voldoende op sodanige aanspreeklikheid kan dui. Gevolglik kan die staat ook aanspreeklik wees vir die verkragting deur ’n polisielid op bystanddiens. Daarom verskil die hof van die benadering van die hoogste hof van appèl in F87 met betrekking tot die belangrikheid wat laasgenoemde hof geheg het aan die feit of ’n polisielid van diens af is.88
Hierdie faktor funksioneer uiteraard normatief in die abstrakte en daarom moet ten aansien van ’n spesifieke geval, ten einde die noue verwantskap tussen verkragting en polisiewerk te vestig, konkreet bepaal word of daar in die betrokke omstandighede werklik vertroue in die polisie gestel is, soos wat inderdaad in sowel K as F die geval was.90 In hierdie verband kom dit voor of sodanige vertroue gevestig kan word net indien die slagoffer geweet het dat die verkragter ’n polisielid is of hom as sodanig geïdentifiseer het. Sonder sodanige wete of identifikasie kan daar tog nie sprake van vertroue in ’n polisielid wees nie. Identifikasie kan blyk uit die feit dat die polisielid ’n polisie-uniform dra of in ’n gemerkte polisiemotor ry (soos in K), of ook uit ander feite, soos polisielêers of ’n polisieradio in ’n ongemerkte polisiemotor wat daarop dui dat die verkragter ’n polisieman is (soos in F).91 Hoe meer ’n polisielid gebruik maak van die ooglopend beroepsverwante gebruiksvoorwerpe (of “trappings”) van sy werk, hoe geredeliker sal hy deur ’n potensiële slagoffer van verkragting as ’n polisiebeampte geïdentifiseer en daarom vertrou word.92
5.4. Bemagtiging deur polisietoerusting
Calitz, K. 2007. The close connection test for vicarious liability. Stellenbosch Law Review, (18):451–68.
Du Bois, F. 2010. State liability in South Africa: A constitutional remix. Tulane European & Civil Law Forum, (25):139–75.
Neethling, J. 2011. Vicarious liability of the state for rape by a police official. Journal of South African Law, (1):186–91.
—. 2011(a). Liability of the state for rape by a policeman: The saga takes a new direction. Obiter, 32(2):428–38.
—. 2007. Risk-creation and the vicarious liability of employers. Tydskrif vir Hedendaagse Romeins-Hollandse Reg, 70(4):527–39.
— 2005. Delictual protection of the right to bodily integrity and security of the person against omissions by the state. South African Law Journal, 122(3):572–90.
—. 2003. Liability for damage caused by others under South African law. In Spier (red.) 2003.
Neethling, J. en J.M. Potgieter. 2010. Neethling-Potgieter-Visser deliktereg. 6deuitgawe. Durban: LexisNexis.
21 In Mhlongo v Minister of Police 1978 2 SA 551 (A) 568 word verklaar: “The essential criterion is whether his employer, the State, has the power to direct or control him in the execution of his duty or function, including the exercise of the discretion, if any.” Sien ook Minister van Polisie v Gamble 1979 4 SA 759 (A) 767; Minister of Police v Mbilini 1983 3 SA 705 (A); Union Government (Minister of Justice) v Thorne 1930 AD 47 53; Mtetwa v Minister of Health 1989 3 SA 600 (D) 606; Scott (1983:203–5).
22 Sien De Welzim v Regering van KwaZulu 1990 2 SA 915 (N) 921 e.v.; Van der Merwe en Olivier (1989:519); Wicke (1997:76 e.v.); Scott (1983:67–8).