'n Oomblik van waarheid?
My jongste "Draadloos"-rubriek in die Vlaamse tydskrif Streven:
In my kinderjare, in die dae van apartheid (of wat later sou blyk die laaste stuiptrekkings van apartheid te gewees het), was rassistiese taal teenoor swartes vir baie wittes taamlik aanvaarbaar – en nie net in die kroeg of om die braaivleisvuur nie. Die K-woord (afkomstig van die Arabiese kafir, wat heiden of barbaar beteken) was onder meer algemeen in gebruik. Self is ek grootgemaak om nie só oor medemense te praat nie en protes aan te teken wanneer ek ander dit hoor doen, maar ek het nietemin in 'n milieu geleef waarin sulke taal die orde van die dag was. 'n Onderwyser in my hoërskool (destyds uiteraard eksklusief wit) sou byvoorbeeld hardop oor die vierkant waar ons ná pouses versamel het, uitroep: "Moenie so raas nie! Julle klink soos 'n klomp …" (afgesluit met 'n skeldnaam vir swartes). Daar was smaaklose grappe waarvan ek talle voorbeelde hier sou kan noem, maar liewers nie sal nie. En daar is dikwels in gesprekke, selfs informeel in klaskamers, beweer dat swart mense dom, onbevoeg, moreel onsensitief en so meer is.
Hierdie rassistiese diskoers was weliswaar nie deel van die amptelike ideologie van die regerende party nie. Apologete vir apartheid – of "afsonderlike ontwikkeling", soos hulle verkies het om daarna te verwys – het altyd volgehou dat dit in dié beleid om gelyke respek vir, en gelyke behandeling van, die verskillende volke in Suid-Afrika gaan: Die selfbeskikking op eie grondgebied wat wittes vir hulself opeis, gun hulle ook aan Zoeloes, Sotho's, Venda's en so meer, is gesê. Dit was die amptelike verhaal, maar in die praktyk is grond, hulpbronne en geleenthede uiters onregverdig verdeel en is die stelsel so ontwerp dat dit die maksimale eksploitasie van goedkoop swart arbeid bevorder, en van swartes tweedeklasburgers gemaak, het. Die rassistiese diskoers op grondvlak het hierby die belangrike funksie vervul om die onregverdige politieke bestel te help legitimeer. Immers, as swartes minder mens is, is dit nie so erg om hulle uit te buit en te onderdruk nie.
Europeërs sal dalk iets hiervan in hul eie geskiedenis herken. Die opkoms van pseudowetenskaplike rasseteorieë in die Weste het saamgeval met die opkoms van slawerny, en die volksmoord op die Jode in Duitsland is voorafgegaan deur 'n sterk antisemitisme wat die Duitse volk as 't ware moreel sag gemaak het vir wat sou kom.
Iets soortgelyks het in Rwanda gebeur voordat die volksmoord daar plaasgevind het. Vir maande lank is oor die radio en ander media onder meer van die Hutu's as "slange" gepraat, slange synde gevaarlike reptiele wat verdien om van die gras af gemaak te word. 'n Rwandees ('n Tutsi) met wie ek hieroor gesels het, meen selfs dat hierdie sistematiese vestiging van 'n hatige manier van praat, eerder as enige politieke of ekonomiese faktore, die enkele belangrikste verklaring is vir wat in Rwanda gebeur het.
Etniese, rasse- of godsdiensgebaseerde geweld vereis kennelik 'n diskoers wat die menslikheid van die potensiële slagoffers in twyfel trek. In Suid-Afrika was dit nie anders nie. Omdat mense met minagting oor swartes gepraat het – soos met die destyds algemeen bekende sêding "Die enigste goeie k****r is 'n dooie k****r" – was voorvalle van sadistiese geweld teen swartes ook nie skaars nie.
Toe die swartbewussynsleier Steve Biko in die jare sewentig in aanhouding doodgemartel is, het die destydse minister van justisie byvoorbeeld die berugte kommentaar gelewer: "Dit laat my koud." So laat as twee jaar voordat oudpres. F.W. de Klerk in 1990 die einde van apartheid aangekondig het, het 'n jong polisiereservis, Barend Strydom, in die middestad van Pretoria lukraak met sy pistool op swart omstanders losgebrand, bloot omdat hulle swart is. In sy verhoor het hy sonder om te blik of te bloos ter verduideliking verklaar dat swartes na sy oortuiging nie mense is nie. (Hy is ter dood veroordeel, maar De Klerk het kort daarna 'n moratorium op doodsvonnisse verklaar, en ná 'n sterk "Bevry Barend"-veldtog onder regse wittes is Strydom vrygelaat, kwansuis "inruil" vir die vrylating van anti-apartheid- politieke gevangenes.) Dit is maar twee voorbeelde, maar daar was honderde ander gevalle, en selfs in die "nuwe" Suid-Afrika kom sulke dade teenoor swart mense sporadies voor.
Soos mense geleer het om te praat, so doen hulle ook. Die Engelse spreekwoord "Sticks and stones can break my bones, but words can never hurt me" is eenvoudig nie waar nie. Woorde kán gevaarlik wees. Dodelik gevaarlik.
Die post-apartheid-Grondwet van Suid-Afrika is buitengewoon toegeeflik wanneer dit by spraakvryheid kom. Anders as in Duitsland, waar dit teen die wet is om die Jodeslagting te ontken, of in Nederland, waar die koningin nie beledig mag word nie, kan Suid-Afrikaners byna enigiets sê, mits dit nie op haatspraak neerkom nie. Laasgenoemde word in die Grondwet verstaan as "propaganda vir oorlog, regstreekse aanhitsing tot geweld of die verkondiging van haat op grond van ras, etnisiteit, geslag of godsdiens, en wat neerkom op aanhitsing om iemand leed aan te doen". Tog is lede van die regerende party al meer as een keer deur 'n Grondwetlike instelling of 'n hof oor haatspraak veroordeel.
Reeds 'n aantal jaar gelede het die Menseregtekommissie bevind dat die sing van 'n gewilde lied by byeenkomste van die African National Congress (ANC), "Kill the Boer, Kill te Farmer", op 'n oortreding van die Grondwet neerkom en gestaak moet word, en meer onlangs is deur 'n hof – en dus met groter gesag – 'n verbod geplaas op die sing van 'n soortgelyke "vryheidslied" (sic), "Dubula iBhunu" (Skiet die Boer), wat die laaste tyd onder die leiding van Julius Malema, leier van die ANC se jeugliga en lid van die party se Nasionale Uitvoerende Komitee, populêr geword het.
Dat ondubbelsinnige oproepe om lede van 'n sekere etniese groep te vermoor hoegenaamd in die ANC geduld word, is opsigself skokkend, maar met die laaste hofbeslissing het boonop iets gebeur wat na my wete tot dusver nog nie voorgekom het nie: Sowel Malema as die ANC se sekretarisgeneraal, Gwede Mantashe, het in reaksie op die hofuitspraak eenvoudig aangekondig dat hulle nie die hof se bevel sal gehoorsaam nie, en Malema het daad by woord gevoeg deur kort daarna weer die gewraakte lied by 'n openbare byeenkoms te sing.
Die rede wat hiervoor aangevoer word, is dat die betrokke liedere, wat in die stryd teen apartheid gesing is, "deel van die geskiedenis en kultuur" van die ANC is – 'n argument wat herinner aan die regse wit politikus Andries Treurnicht se betoog, jare gelede in sy boek Credo van 'n Afrikaner, dat dit deel van die erfenis en kultuur van Afrikaners is om 'n sterk afkeer in rasvermenging te hê (iets wat ek as Afrikaner ontken), en dat hulle die reg het om hierdie afkeer ook wetlik – dit wil sê deur middel van apartheid – tot uitdrukking te bring.
In die verlede het dit al herhaaldelik gebeur dat ANC-woordvoerders die regbank se gesag ondermyn – pres. Jacob Zuma (toe nog net presidentskandidaat) het byvoorbeeld gesê die ANC is belangriker as die Grondwet, en 'n regeringswoordvoerder het gekla dat "maatskaplike transformasie in Suid-Afrika, soos in China, deur menseregte aan bande gelê word" – maar dit het nog nie voorheen gebeur dat blatant gesê word die hof sal nie gehoorsaam word nie. Met uitlatings soos dié van Malema en Mantashe, wat nie deur Zuma bestraf word nie, kan inderdaad gesê word dat – tensy daar 'n drastiese wending in die politiek kom – Suid-Afrika op 'n situasie afstuur waarin die Grondwet kragteloos is en die menseregte van landsburgers straffeloos aangetas kan word. Howe beskik immers oor geen mag om hul beslissings af te dwing nie; hulle ontleen hul effektiewe gesag uitsluitlik aan die eerbiediging daarvan deur regeringsorgane.
Intussen duur die geweldspraatjies en verwante geweldadige optredes voort. Nie lank gelede nie het verskeie dele van die land in 'n orgie van geweld teen immigrante uit ander Afrikalande ontbrand. Die inwoners van die townships (histories swart woongebiede) wat hieraan meegedoen het, het 'n gunstelinglied van Zuma, "Umshini Wami" (Bring my masjiengeweer) gesing terwyl hulle immigrante afgemaai het. En natuurlik is hierdie gebeure voorafgegaan deur grootskaalse haatspraak oor immigrante, wat kwansuis mense se werk afvat en agter die misdaadvlaag in die land sit.
Onlangs is die verregse wit leier van die Afrikanerweerstandsbeweging, Eugène Terre'blanche, wreedaardig deur twee van sy swart werkers op sy plaas vermoor. Die moord was waarskynlik nie politiek gemotiveer nie – dit het met 'n geskil oor vergoeding te make gehad – maar omdat daar al letterlik duisende wit boere oor die laaste jare vermoor is, het die geval van 'n bekende met wie dit gebeur – veral in die konteks van die omstredenheid oor Malema se moordlied – 'n soort simboliese betekenis in die openbare gees gekry. Malema se reaksie, dat hy niks te sê het oor die dood van "sulke mense" nie, herinner dan ook aan die berugte uitspraak oor die dood van Biko waarna ek reeds verwys het. In reaksie is daar nou weer wittes wat vra dat iemand Malema moet skiet …
Nog 'n voorbeeld: Toe 'n groep prominente ANC-leiers 'n tyd gelede van die party weggebreek het om die Congress of the People (Cope) te stig – juis omdat hulle bekommerd was oor die regering se minagting vir die Grondwet – is in ANC-kringe openlik na Cope-ondersteuners as "slange" en "kakkerlakke" verwys – 'n soort taalgebruik wat aan die Rwanda-ervaring herinner. Daaraan is toegevoeg die beskuldiging van towery, 'n beskuldiging wat tot vandag toe in sommige landelike gebiede tot moord aanleiding gee, en wat in die jare van die stryd teen apartheid dikwels as motivering vir die openbare verbranding van vermeende infiltreerders in anti-apartheidsgeledere gedien het.
Met swartes wat wittes, en wittes wat swartes, geweld aandoen terwyl mense mekaar blatant tot rassegeweld aanhits, het menselewens in Suid-Afrika selfs goedkoper geword as wat reeds weens die hoë voorkoms van geweldsmisdaad die geval was. Nie net die haatspraak en geweld illustreer dit nie, maar ook die manier waarop mense daarop reageer. In Suid-Afrika word dit as onpatrioties beskou om (soos ek in hierdie artikel doen) teenoor buitelanders op die geweld en rassehaat in die land te wys. Suid-Afrikaners moet almal immers saamwerk om Suid-Afrika as "handelsmerk" te bevorder en 'n goeie beeld van die land na buite uit te straal.
Ná die moord op Terre'blanche het 'n Suid-Afrikaanse radio-omroeper byvoorbeeld haar skok uitgespreek oor die feit dat hierdie gebeurtenis in die buitelandse media as voorbeeld voorgehou word van hoe gevaarlik die lewe in Suid-Afrika geword het – 'n "persepsie" wat mense kan ontmoedig om die komende Wêreldbeker-sokkertoernooi in Suid-Afrika by te woon. Die statisties bewese feit dat die kans om in Suid-Afrika vermoor te word inderdaad veel hoër as in enige min of meer beskaafde land is, gaan haar blykbaar nie aan nie. Wat tel, is nie die menslike lyding van die slagoffer nie, maar Suid-Afrika se beeld in die buiteland. Die omroeper se reaksie is kenmerkend van die media se interpretasie van die gebeure.
Haatspraak en geweld hou in Suid-Afrika verband met die feit dat armoede en werkloosheid sedert die einde van apartheid toegeneem het. Mense se materiële omstandighede het versleg. Die billike verwagting wat die meeste Suid-Afrikaners (ook ek) ná die eerste demokratiese verkiesing gekoester het, naamlik dat die meerderheid se omstandighede daadwerklik sou verbeter, het beskaam, en is deur 'n gevoel van woede en frustrasie vervang. Suid-Afrika is tans amptelik die mees ongelyke samelewing in die wêreld. Dit skep 'n uiters plofbare situasie in die land, en tans lyk dit nie asof politici gemoedere probeer kalmeer nie. Inteendeel.
Daar kom 'n tyd dat die waarheid gepraat moet word, hoe bitter dit ook op die tong mag lê. 'n Situasie kan so gevaarlik word dat die ongemaklike waarheid oor daardie situasie 'n soort laaste kans bied om mense wakker te laat skrik en te voorkom dat die ergste gebeur. Myns insiens het so 'n tyd in Suid-Afrika aangebreek. Om tot dié gevolgtrekking te moet kom, verskaf my geen vreugde hoegenaamd nie. Oor hierdie morbiede essay kan ek dus net sê: Dit spyt my.