Versindaba Maurice Ravel Archives : Versindaba
Desmond Painter. Ernst van Heerden en Paul Wittgenstein
Ek het in 'n vorige inskrywing vertel van my ontdekking, op skool, van Ernst van Heerden se poësie, en van die rol wat hierdie ontdekking gespeel het in die aanwakkering van my eie belangstelling in die digkuns.
Sedertdien het ek weer 'n slag deur sy bundels geblaai, hier en daar gelees, en opnuut onder die indruk gekom van hóé goed Van Heerden op sy beste was; en tot watter mate hy steeds – en dalk toenemend – 'n onregverdig afgeskeepte stem in die Afrikaanse letterkunde is. Heelparty van sy bundels is immers nie meer in druk nie, en sover my wete strek is 'n versamelde werke, of selfs net 'n keur uit sy voltooide oeuvre, nog nooit gepubliseer nie.
Ernst van Heerden was, soos Hennie Aucamp, Johann de Lange en Joan Hambidge na hom (om enkeles te noem), 'n verteenwoordiger van 'n soort 'estetisisme' in die Afrikaanse poësie. Ek verwys hiermee na digters (en skrywers) wat die estetiese (eenvoudig gestel: uitgebreide verwysings na die letterkunde en ander kunsvorme) as temas en onderwerpe in hulle werk ontgin – of eerder, by wie hierdie soort poëtiese ontginning en omploeging van 'n estetiese verwsyingsraamwerk 'n (of dalk díé) sleutelkomponent is in hulle digterskap.
Daar is natuurlik belangrike verskille in hoe liggaamlikheid en seksualiteit (byvoorbeeld) by Van Heerden en De Lange onderskeidelik uitgebeeld word; of hoe Van Heerden en die meer postmodernistiese Hambidge onderskeidelik met kulturele verwysings omgaan. Nogtans dink ek hierdie latere digters behoort, wat hulle posisie in die Afrikaanse literatuur (en die verskillende tradisies en tendense wat dit kenmerk) betref, met Ernst van Heerden in gedagte gelees word.
Van Heerden se oeuvre inkorporeer al sedert sy heel eerste bundel 'n uitgebreide estetiese verwysingsraamwerk. Sy oeuvre is ryk aan verse oor digters, die skilderkuns en, wat my veral aanspreek, musiek. As jy gedigte soos 'Symphonie Pathétique', 'Prélude à l'après-midi d'un faune', 'Nocturne' en 'Chopin' lees (en daar is vele meer), is dit baie duidelik dat Van Heerden 'n indringende kennis van en groot liefde vir die musiek moes gehad het.
Een van sy latere en beste gedigte oor die musiek is te vinde in my gunsteling Van Heerden-bundel, Amulet teen die vuur (ek sal by 'n later geleentheid iets skryf oor hierdie bundel, wat ek tans weer aan die lees is). Die gedig is 'Paul Wittgenstein'. Wittgenstein (broer van die beroemde filosoof met dieselfde van) was 'n bekende vroeë twintigste-eeuse pianis. Hy het sy regterarm verloor in die Eerste Wêreldoorlog, en was dus, soos Van Heerden, 'n 'geamputeerde' (Van Heerden het beide sy bene in die 1970s verloor).
Na afloop van die oorlog het etlike komponiste werke 'vir die linkerhand' gekomponeer, wat dit moontlik gemaak het vir Wittgenstein om sy loopbaan as konsertpianis voort te sit. In Van Heerden se gedig is dit Maurice Ravel se 'Klavierkonsert vir die linkerhand' wat ter sprake is. Op briljante wyse versoen Van Heerden die tema van die geamputeerde ledemaat met 'n hoogs evokatiewe uitbeelding van die stuwing, ritme, toonaard en kleur van daardie musiekstuk.