Watter rol moet Afrikaners in SA speel?Die ontwikkelingspotensiaal wat in Afrikaners opgesluit sit, is enorm. Een van die sentrale temas in die huidige Suid-Afrikaanse politiek is die vraag wat die rol is wat die Afrikaners in die land moet speel. Onder Afrikaners wissel dit van diegene wat ’n eie, aparte volkstaat wil hê tot dié wat meen die volk moet weens sy aandeel aan die onreg van apartheid beskeie wees as hy aan die nasionale politiek wil deelneem. Op 15 Mei 1917 het genl. Jan Smuts ’n merkwaardige toespraak gehou by ’n banket wat die Britse Laerhuis en Hoërhuis ter ere van hom aangebied het en hier behoorlik relevant is vir vandag. Smuts het vroeër dié jaar in Londen aangekom om Suid-Afrika by die Rykskonferensie van 1917 te verteenwoordig, en hy is toe ook tot lid van die “Imperial War Cabinet” en die Britse oorlogskabinet benoem. Voordat ons na die inhoud van die toespraak kyk, is dit nodig om die historiese konteks te vermeld. Een van Smuts se basiese doelstellings in die twee en ’n half jaar dat hy in Europa deurgebring het, was om Suid-Afrika se onderhorige posisie in die Britse Ryk af te skud en hom – weliswaar binne Ryksverband – ’n gelyke status met Brittanje te laat kry. “Ik kan niet en zal nooit vergeten dat wij vrije republieken waren,” skryf hy in April 1917 aan sy vrou. Teen dié agtergrond het Smuts die heuningkwas in sy toespraak kwistig gebruik en die Britte min of meer die hemel in geprys. Die Britse Empire is eintlik geen Empire nie, het hy gesê, en vervolg in woorde wat ook in die huidige Suid-Afrika moet weerklink: “All the empires that we have known in the past and that exist today are founded on the idea of assimilation, of trying to force different human material through one mould so as to form one nation. Your whole idea and basis is entirely different. You do not want to standardize the nations of the British empire. You want to develop them into greater nationhood… “And even nations who have fought against you, like my own, must feel that they and their interests, their language, their traditions, and all their cultural interests are as safe and secure under the British flag as those of the children of your household and your own blood.” Streng gesproke, was dit natuurlik ’n ongenuanseerde stelling. Langs Smuts aan die tafel het lord Milner gesit, die man wat anderhalf dekade tevore sy bes gedoen het om die Afrikaners “through one mould” saam met die Engelse te dwing (einde 1916 het Smuts nog minagtend na hom verwys as “daardie half-Duitser Milner”). Maar Smuts wou die Britte beweeg om die Britse Empire om te skep van die eenvormige Milner-keurslyf tot ’n Statebond van gelyke, onafhanklike lande, elkeen met sy eie tradisies, wat vrywillig weens gedeelde belange saamwerk. En dus het hy ’n hoogs idealistiese, selfs onrealistiese beeld van die Empire geskep. Smuts het wel in sy doel geslaag. By die Rykskonferensie van 1917 is die Dominiums “as autonomous regions of an Imperial Commonwealth” erken. Toe die Vredeskonferensie van Parys vroeg in 1919 begin, het Suid-Afrika en die ander dominiums (nes ander, kleiner lande) sy eie twee verteenwoordigers – Smuts en genl. Louis Botha – daar gehad. En toe die vrede op 28 Junie 1919 in die Spieëlsaal van die paleis te Versailles geteken word, het die handtekeninge van Botha en Smuts as verteenwoordigers van die Unie van Suid-Afrika naas dié van ander lande verskyn. Hiervandaan was dit ’n reguit pad na die Balfour-Deklarasie van 1926 en die Statuut van Westminster van 1931, waar die praktyk wat te Versailles toegepas is, ook staatsregtelik en volkeregtelik in beton gegiet is. Weliswaar is dié vrug deur genl. J.B.M. Hertzog se Nasionale Party-regering gepluk, maar die boom is deur Smuts geplant. Op ’n eiesoortige manier geld die oorwegings van destyds tans ook. As ’n mens aanvaar dat ’n soewerein onafhanklike Afrikaner-volkstaat prakties onhaalbaar is, bly daar min of meer twee alternatiewe oor. Die een is die ideaal wat die ANC in die praktyk volg, naamlik dat die Afrikaners dankbaar moet wees dat hulle nie in 1994 in die see gedryf is nie en dat hulle nie op hul eie kulturele ruimte moet aandring nie. Dat Suid-Afrika gekenmerk word deur ’n Afrika-identiteit, waar die Afrikaners hoogstens geduld word – en dit bowendien met ’n wisselende mate van ongeduld. Die ander is min of meer die pad wat Smuts in 1917 vir die Britse Ryk in gedagte gehad het: Erkenning vir die feit dat Suid-Afrika ’n etnies diverse land is met verskillende kulturele identiteite, en dat dié erkenning deur die praktiese regeringsbeleid gereflekteer moet word. Met ander woorde, hou op om Afrikaans se regte (wat trouens deur die Grondwet verleen word; dis geen voorreg nie) in die praktyk te beperk. Hou op met die druk om Afrikaanse skole, kolleges en universiteite te verengels. Soos ander “bevrydingsbewegings” in Afrika, betuig die ANC trouens slegs teoretiese lippediens aan die ideaal van Afrikatale. Of dit nou Engels, Portugees of Frans is, in die praktyk word die gewese koloniale taal ten koste van die inheemse tale bevorder. ’n Sekere logika is weliswaar onderliggend daaraan. Die meeste Afrikastate is etnies só divers dat die koloniale tale as ’n oorkoepelende, verenigende faktor beskou word – wat terselfdertyd die regerende party se mag versterk. Om ruimte vir aparte identiteite en tale te laat word gesien as die opening vir middelpuntvliedende kragte wat die state uitmekaar kan skeur en ’n bedreiging vir die regerende party se mag kan vorm. Maar dis kortsigtig. Waarom bestaan die Statebond ’n eeu later steeds? Omdat daar geen dwang is nie. Die lidlande geniet maksimum vryheid en werk vrywillig en in hul eie belang saam. Dit kan ook vir Suid-Afrika as sodanig geld. Die Afrikaners is deur hul werkkrag en kundigheid ’n bate vir die land. Die ontwikkelingspotensiaal wat in dié mense opgesluit sit, is enorm. Maar jy ontsluit dit nie deur hulle om elke draai in die tande te skop nie. Inteendeel, deur aan hulle die ruimte te gun om hulself te wees, bind jy hulle juis aan die gemeenskaplike vaderland. Maar só ’n beleid verg insig – wat die ANC helaas te min het.