Muhumbulo wa mikano..
Khothe ya Mulayotewa.
Khothe Khulwane ya Aphili..
Vhafarisi vhavho uri vha sengise milandu.
1.5.3.1 U fhiwa maanda nga Minisita.
1.5.3.2 Phambano dzi tea u vha vhukati ha vharema fhedzi.
Khothe dza Khoro dza Tshitshavha.
U thomiwa ha matshimbidzele..
U thoma u shuma ha khathulo..
Dziaphili na dzitsedzuluso.
2.2.3.1 Matshimbidzele a Aphili kha Milandu ya tshirema.
Vha na maanda khao.
Maanda kha mulandu wa kutshilele na Matshimbidzele.?
Maanda kha mulandu wa vhugevhenga na Matshimbidzele?
Khothe dza Muvhuso wa Vundu..
U bva tshe Vharangaphanda vha Sialala vha thoma u shuma mishumo minzhi ya ndeme kha vhupo havho ho fhambanaho kana kha tshaka dzavho. Therisano kha liwalo ili i do livha kha muthihi wa mishumo iyo; mushumo wa vhulamukanyi wa Vharangaphanda vha Sialala. Namusi ndangulo ya vhulamukanyi kha vhupo ha mahayani i khou itiwa nga khothe dza Vharangaphanda vha Sialala kana Khothe dza Tshirema. Idzi ndi khothe dza Mahosi na Magota nahone vha tshimbidza vhulamukanyi ho livhiswa fhedzi kha milayo ya tshirema. U ya nga Khethekanyo ya 211 ya Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, mulayo wa tshirema zwa zwino u vho dzhielwa ntha nga sisiteme ya mulayo khathihi na mulayo wa mvelele. Hezwi zwi amba zwauri khothe dzi nga si kone u dzhia ndaela ya vhulamukanyi ya mulayo wa tshirema sa zwe zwa vha zwi zwone phanda ha u tendelwa ha Mulayo wa Mulayotewa fhedzi vha tea u u shumisa fhedzi hune wa nga shuma hone nahone nga fhasi ha vhusimamulayo na Mulayo wa Mulayotewa. Khothe dzi re hone dza tshirema dzi a dzhielwa ntha u ya nga tshitewa tsha vhu 16(1) tsha shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa une wa ita uri khothe iwe na iwe hu tshi angaredzwa Khothe dza Tshirema dze dza vha dzi hone musi Mulayo wa Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi do bvela phanda na u shumisa maanda adzo a khothe u ya nga mulayo une wa shuma khadzo. Kushumele kwa khothe idzi ku langulwa nga milayo yo vhalaho. Milayo iyi i angaredza ye ya dzhiwa i tshi bva Afrika Tshipembe la kale musi hu sa athu u vha na mulayotewa wa zwino, mashangohaya a kale na mashango e a vha a tshi tou divhusa. U bvela phanda ha milayo iyi ya kale kha Afrika Tshipembe liswa zwo tendelwa nga shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Afrika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996. Muphuresidennde wa Shango nga u tou ita ndivhadzo o tendela u shumiswa ha milayo iyi kha mavundu e ya vha i tshi khou shuma khao u ya nga tshitewa tsha vhu 14 tsha shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa. Vhalani: Muvhigo nga ha Traditionala courts & Judicial Functions of Traditional Leaders: ya datumu ya 21 Phando 2003: SA Commisssion kha siatari la 1?
Ndangulo i nga talutshedzwa sa maanda na vhukoni ha khothe kha u netshelesa na u tandulula phambano vhukati ha zwigwada zwo disaho phambano. Graafreinet Municipality v Van Rynevelds Pass Irrigatio Board 1950 (2) SA 420 (A). Ndangulo i ri sumbedza uri ndi maanda afhio ane khothe ya vha nao na zwine khothe ya nga si kone u zwi ita. Khathulo yo fhiwaho kha mulandu une khothe ya si vhe na maanda a i nga shumi. U bva kha kuvhonele kwa mulayo wa tshirema, muhumbulo wa maanda u wanala kha vhunzhi ha milayo. Milayo iyi i bva kha mulayo wa tshirema fhedzi i waliwa fhasi kha bugu dza mulayo. Tsumbo ya u waliwa fhasi uho ndi Mulayo wa Khothe ya Madzhisitirata?
Mulayo uyu ndi wone thikho ya vhunzhi ha milayo ine ya kwama ndangulo. U ya nga mulayo uri khothe i vhe na ndangulo I tea u newa maanda a u vhona uri ndaela dzawo dzi khou shuma: Eckards 17. Khothe i tea u vha na maanda kha muthu ane a khou tsireledza thundu yawe.
Muhumbulo wa mukano u elana na pfunzo ya u shuma zwavhudi. Ndangulo i langulwa nga mukano. Vhalani Polak (1993) 2. Ndangulo ya khothe i na hune ya fhelela hone kha vhupo ho vhewaho u ya nga divhashango.
Kuambele kwa uri u talutshedza mafhungo nga ndila ya zwine a vha zwone zwi amba uri muhweleli wa mulandu u tevhela muhwelelwa kha foramu yawe. Musi muhweleli wa mulandu a tshi toda u tevhedza maitele a mulayo a tshi khou itela muhwelelwa, muhweleli wa mulandu u tea u zwi ita ngauralo kha khothe ine ya vha na maanda kha muhwelelwa na thundu yawe. Khothe iyi i anzela u vha khothe ya kha vhupo hune muhwelelwa a dzula khaho hu si hune muhweleli wa mulandu a dzula hone. Hu na hune zwa tendelwa nga mulayo uyu, sa tsumbo: khothe i nga vha na maanda zwi tshi khou itiswa nga nyito i bvaho kha vhupo hune ya vha na maanda. U ya nga ha Khothe dza Madzhisitirata khethekanyo ya 28(d) wa Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata 32 wa 1944, u bula zwauri uri khothe i vhe na maanda u ya nga zwe zwa vhaliwa, tshiitisi tsha nyito tshi tea u vha tsho bva kha vhupo vhune khothe ya vha na maanda khaho.
U ya nga milayo ine ya khou tatisana zwi a itea uri khothe i fhiraho nthihi i vhe na maanda kha iwe kha fhungo lithihi. Ngauri muhweleli wa mulandu ndi dominis litis zwi amba zwauri u na ndangulo kha mulandu, o tendelwa u nanga uri ndi kha khothe ifhio hune a nga vula hone mulandu. Tshifhinga tshinzhi muhweleli wa mulandu u nanga foramu i re tsini nae u fhirisa ine ya vha tsini na muhwelelwa?
Ndangulo i vhewa musi hu tshi nekedzwa dagafala hu si musi dakafala i tshi bvisiwa. Musi khothe yo newa maanda i do a shumisa u swika mulandu u tshi fhela. Standard Credit Corporation Ltd Bester and Others 1987 (1) SA 812(W) kha 819. Arali khothe i na maanda nga tshifhinga tshine tshumelo ya dakafala kana maitele a khothe ane ya tea u shumisa one, tshanduko ya vhuimo i nga si dzhiele khothe maanda ayo. Sa tsumbo, khothe ine ya vha na maanda ngauri muhwelelwa nga tshifhinga tsha tshumelo a vha a tshi khou dzula kha vhupo hayo i do bvela phanda u vha na maanda kha mulandu nangwe hu uri tshumelo ya matshimbidzele ayo naho hu uri muhwelelwa ha tsha dzula kha vhupo ha khothe iyo.
Ndi mushumo wa muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo u vhona zwauri khothe i na ndangulo ya u thetshelesa mafhungo o diswaho khayo. Hezwi zwi shuma na kha u fhungudzwa na lushaka lwa mbilo na ndeme. Zwi tea u dzhielwa ntha uri u ya nga khothe dza tshirema zwa zwino a huna tshikalo kha tshelede ine ya vhewa. Ngauralo, Law Commission Special project on Customery Law i themendela zwauri hu vhe na u thomiwa ha tshikalo tsha tshelede u ya nga kushumele kwa Khothe dza Tshirema. Hune muhwelelwa a do di vhonadza khothe ine ya si vhe na maanda kha muthu uyo nahone ane a si hanedze maanda a khothe, khothe i na maanda a u thetshelesa mulandu wawe. Khathekanyo 28(1) (f) ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata wa vhu 32 wa 1944 sa zwe wa shandukisiswa zwone. Hune muhwelelwa a si divhonadze khothe, muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo u na mushumo wa mero motu [nga ene mune] a kwama fhungo la maanda a mukano. Ndi uri hune muhwelelwa a khou di vhonadza hone, muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo a nga di shumisa mero motu kha u bvisa fhungo la maanda a mukano. Hune fhungo la u sa vha hone ha maanda la buliwa, vhutanzi ha u khwathisa izwo zwi zwandani zwa muhweleli u sumbedza zwauri khothe i na maanda. (Vhalani Malherbe v Bristown Municipality 1949 (1) SA (C)), fhedzi nga ndila ine muhwelelwa a khou vheisa yone mafhungo i nga ita zwauri vhudifhinduleli vhu pfukele kha muhwelelwa.
Ipfi la ndangulo li dovha hafhu la elana na mutevhe wa khothe dzashu kha la Afrika Tshipembe ngauri dzi ri vhudza uri ndi maanda afhio ane khothe yeneyo ya vha nao na ane ya si vhe nao. Khothe ya mulayo zwi tshi khou ya nga maanda, i nga shuma sa khothe ya u thoma na sa khothe ya aphili.
Khothe ya Mulayotewa ndi yone khothe khulwanesa kha shango kha mafhungo othe ane a kwama mulayotewa S 166 & 167.
Khothe khulwane i angaredza Khothe Khulwane ya Aphili ine ya nga thomiwa nga Mulayo wa phalamennde uri i thetshelese dziaphili dzi bvaho kha Khothe Khulwane. Dzi nga ita tsheo ya mafhungo mawe na mawe nga nnda ha ayo o vhetshelwa khothe ya mulayotewa S166 & 168. Khothe Khulwane i pfi yo dzhia maanda (zwi amba zwauri i wana maanda ayo a tshi bva kha mulayo wa tshirema)?
Khothe dza Madzhisitirata dzi ita tsheo ya mafhungo mawe na mawe o buliwaho nga Mulayo wa phalamennde. Khothe idzi dzi todisisa nga mafhungo ane a kwama mulayotewa nga vhusimamulayo vhuwe na vhuwe kana vhudifari ha phuresidennde S166 & 170. Khothe dza Madzhisitirata: dzi vhidzwa u pfi zwivhumbwa zwa muvhuso (nga mawe maipfi dzi wana maanda adzo kha muvhuso we wa dzi vhumba, Mulayo wa Khothe dza Madzhisiirata 32 wa 1944). Khothe idzi dzi dovha hafhu dza wana maanda adzo kha vhusimulayo nga nnda ha Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata. Ngauralo, khothe ya madzhisitirata a i na maanda nga nnda ha e ya newa one nga Mulayo wa Madzhisitirata na vhuwe vhusimamulayo?
Khothe dza sialala dzi wela nga fhasi ha tshigwada hetshi. Khothe dza Mahosi na magota dzo itelwa kana dzi dzhielwa ntha u ya nga milayo ye ya vha i hone kale ye ya dzheniswa kha Mulayotewa. Tsumbo ya milayo iyo ndi ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa vhu 38 wa 1927. U ya nga tshitewa tsha vhu 2 tsha shendulu ya vhu 6 kha Mulayo wa Mulayotewa milayo yothe ye ya vha i hone phanda ha Mulayo wa Mulayotewa yo dzheniswa uri i elane na Mulayo wa Mulayoytewa, i bvelaphanda na u shuma u swika hu tshi do vha na u tshintshiwa kana u shandulwa. U ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Vharema a hu na mutevhe wo buliwaho wa khothe dza sialala. Hu dovha hafhu ha si vhe na mbetshelwa ya aphili i bvaho kha khothe dza Magota u ya kha Khothe dza Mahosi. Kha mafhungo othe a vhugevhenga na mafhungo ane a kwama kutshilele kwa vhathu aphili dzi zwandani zwa Khothe dza Madzhisitirata. Vhalani Muvhigo nga ha Traditional Courts & Jusicial Funstions of Tradiotional Leaders 21 Phando 2003; Sa Law Commission siatari 12(4) na 20(6) kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema?
Phanda ha u thoma u shuma ha Mulayo wa Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996, khothe ya mulayotewa na khothe ya tshipeshala ya ndangulo ya vharema kha la Afrika Tshipembe dzo vha dzi tshi langulwa u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Vharema 38 wa 1927 Seymour?
Khothe dza mahosi na magota, khothe dza Vhokhomishinari na Khothe dza Aphili dza Vhokhomishinari dzo vha dzi khothe dza tshipeshala dza vharema. Nga 1986, hu tshi khou tevhelwa themendelo dza Hoexter Commisssion of Inquiry Structure and Functioning of the courts khothe dza Khomishinari na Khothe dza Aphili dza Khomishinari dzo fheliswa. Ndangulo ya khothe idzi yo fhiriselwa kha khothe dza magisitirata. U bva zwenezwo milandu ya vharema yo thetsheleswa nga khothe dza madzhisitirata u ya nga mulayo wa tshirema kha vhupo hune vha dzula khaho. Khothe dza Madzhisitirata dzi nga kona u shumisa mulayo wa tshirema kha phambano ine ya vha vhukati ha vharema. U ya nga khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa Vhutanzi ha Mulayo wo Shandukiswaho wa 1988, Khothe dza Madzhisitirata dzi nga dzhia ndivhadzo ya vhulamukanyi ha mulayo wa tshirema. Kha tshiimo itsho tsha bvela phanda mulayo wa tshirema wo vha u saathu u dzhielwa ntha khathihi na sisiteme ya mulayo wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe. Mulayo wa shango wo vha u sa dzhieli ntha kha zwiitisi zwa nyito i bvaho kha u pfukiwa ha mulayo wa tshirema. (Symour 7) kha nyito i kwamaho murema na muthu a si murema hu shuma fhedzi mulayo wa tshirema. Sa tsumbo, Sipho munna wa murema o mala musadzi wawe Sibongile nga Mulayo wa Tshirema. U suwa Kobus ane a si vhe murema kha tshinyalelo ya vhushaka ha vhudzekani vhukati ha Kobus na musadzi wawe. Hu do shumiswa mulayo wa tshirema ngauri Kobus ane a si vhe murema u khou kwamea sa mutshinyi. Musi mulayo wa tshirema u tshi shumiswa Sipho u do dzhiiwa sa muthu a songo malaho ngauralo a hu na mulandu sa izwi mbingano ya tshirema i sa dzhiiwi sa mbingano.
U ya nga khethekanyo 12(1) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa 1927 Minisita a nga fha maanda Mahosi, Magota na Vhathusi vhavho uri vha thetshelese milandu i kwamaho khutshilele kwa vhathu. S12 (1) I VHALEA NGAURALI Minisita a nga - (a) Fha maanda khosi inwe na inwe ya murema kana gota li divheaho kana le la nangiwa nga fhasi ha khethekanyo thukhu ya (7) kana (8) ya khethekanyo ya vhuvhili uri a thetshelese na u hatula mbilaelo kha mulandu wa zwa kutshilele une wa bva kha Mulayo wa Tshirema na mvelele we wa potiwa khae nga Murema a tshi khou pota muwe mudzulapo wa murema nga fhasi ha muvhuso wawe. (b) Nga khumbelo ya khosi kana gota liwe na liwe line la fhiwa maanda u ya nga phara ya (a), u fha maanda kha mufarisi wa khosi iyo uri i thetshelese mulandu une wa kwama zwa kutshilele une wa bva kha Mulayo wa Tshirema na mvelele we wa vhigiwa khae nga murema a tshi khou vhiga muwe mudzulapo wa murema nga fhasi ha vhupo ha muvhuso wa khosi yeneyo, TENDA khosi ya Murema, gota kana mufarisi wa khosi nga fhasi ha khethekanyo iyi kana muwe mulayo-vho a nga si vhe na maanda a u fhelisa u talana kana u fhambana hu itiswaho nga mbingano. Mbetshelwa dzi fanaho na idzi dzi wanala ngei Transkei (Milayo 13/1982 na 6/1983), Ciskei (Mulayo wa vhu 37 wa 1984), Bophuthatswana (Mulayo wa vhu 29 wa 1979), Kwandebele (Mulayo wa vhu 3 wa 1984) Vhalani Bennet (1995) 76 na huwe u tshintshiwa ha matshimbidzele a vhulamukanyi?
Milayo ya khothe dza tshirema i wanala kha GN R2082 ya datumu 20 Nyendavhusiku 1967.
1.5.3.1 U wana maanda a bvaho kha Minisita khethekanyo ya 12(1). Vhalani 1.5.2 afho ntha.
Khosi, Gota kana Mufarisi wavho a nga thetshelesa phambano fhedzi ine ya vha vhukati ha vharema. Muthu murema u nga ndila i tevhelaho kha S35 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa vhu 38 wa 1927: Murema zwi angaredza muthu muwe na muwe ane a vha murado wa murafho wa ngwaniwapo kana lushaka lwa Afrika. Murafho ndi tshithu tsha ndeme kha maanda a u hatula kha khothe dza tshirema?
Hu tshi khou dzhielwa ntha vhudi ha mbetshelwa dza Mulayotibe wa Pfanelo, mbudziso ndi ya uri naa izwi zwi livhiswa kha tshitalula naa U ya nga TW Bennett (1995) 77 heyi ndi ndila i pfalaho ya u fhungudza maanda kha pfanelo dzi songo teaho u shumiselwa tshitalula. (Vhalani hafhu S 36 kha Mulayotewa). Khothe dza Tshirema hu si na u tima-tima dzi shuma kha zwithu zwa tshipeshala zwine zwa vhuedza Vharema, vhane nga nthani ha zwiitisi zwa masheleni na pfunzo a vha koni u swikelela kha khothe dza madzhisitirata kana khothe khulwane nahone ngauralo maga a tshipeshala a welaho nga fhasi ha Khethekanyo ya 8(3) (a) Mulayo wa Mulayotewa wa Tshifhinganyana. (Khethekanyo 9(2) ya Mulayo wa Mulayotewa Muswa) TW Bennette (1995) 77. Ndivho khulwane ndi ya u fha Vharema foramu ine ya tevhedza mvelele yavho. Bennette (1995) 77. Kha Bangidawo & Others V Head of the Nyanda Regional Authority & another 1998 (3) SA 262 (Tk) ho buliwa zwauri nangwe hu uri thodea ya murafho i tshi kwama pfanelo dza u edana phanda ha mulayo i ndila ya u thivhela i pfalaho. Kha Khothe ya Mlheka & Feni V Head of the Western Tembuland Regional Athority & another 2001(1) SA 574 (Tk) kha mafhungo a fanaho yo wana zwauri u dzhenele kha pfanelo a ho ngo tea. Khomishini ya mulayo kha Bammbiri la u Rerisana nga ha khothe dza Sialala phara ya 6.6.2 yo themendela uri aphili kha mbetshelwa dzothe dza tshitalula kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na maanda zwi tea u livhiswa fhedzi kha lushaka lwa mbilaelo, vhudzulo na u shuma ha mulayo wa tshirema?
Kuvhetshelwe kwa maipfi kha khethekanyo ya 12(1) (a) na (b) murema na muwe mudzulapo wa murema ane a dzula nga fhasi ha vhupo ha khosi eneyo zwi tou amba zwauri, uri khosi i vhe na maanda kha mulandu wa zwine zwa kwama kutshilele vhothe muhweleli na muhwelelwa vha tea u vha vhe vhadzulapo vha vhupo hune khosi ya vha na maanda. U ya nga Seymour siatari la 15 vhudzulo ha muhweleli fhedzi ane a wanala nga fhasi ha khosi ho lunga kha u fha maanda khosi a u thetshelesa mulandu une wa kwama zwa kutshilele. Kha Exparte Minister of Native Affairs ho sumbedzwa zwauri vhudzulo ndi ipfi la mulayo wa tshirema la thekhinikhala li tea u pindulelwa u ya nga mulayo wa tshirema. Vhudzulo a zwi ambi shango line muthu a vha na vhudzulo ha tshothe nahone maipfi aya vhuvhili hao a tea u fhambanywa. Vhudzulo zwi amba fhethu zwaho ha u dzula. Muthu a nga vha na fhethu hu fhiraho huvhili hune a dzula hone tshifhinga tshiwe na tshiwe. (Seymour15) Kha mulandu wo raloho u dzhiwa a tshi khou dzula fhethu hune a khou wanala hone musi hu tshi diswa dakagala (Seymour15). A zwi athu u walwa fhasi zwauri uri hu khou todea vhudzulo ha tshothe vhufhio kha hune muthu a dzula hone. Naho zwo ralo hu nga si pfi muthu u dzula afho fhethu ngeno hu uri o tou dala lwa tshifhinganyana ngauralo hu todea fhethu hune muthu a vha a tshi dzula hone lwa tshothe. (Seymour 15) Shango line muthu a vha na vhudzulo ha tshothe ndi fhethu hune muthu a dzhiiwa e hone namusi e siho. DSP Cronje and I Heaton7 vha talutshedza shango line muthu a dzula khalo lwa tshothe sa fhethu hune muthu a dzhiiwa e hone kha u shumisa pfanelo dzawe na u fusha thodea dzawe naho e siho. Muthu a nga vha na vhudzulo ha tshothe huthihi. Muhwelelwa ane a si vhe mudzulapo a nga fara/ita nyambedzano na khothe nga ha maanda nga u tou walela khothe nga ha maanda a khothe iyo?
Maanda a khosi kana gota a shuma fhedzi kha mbilaelo dzine dza bva kha mulayo wa tshirema na mvelele. Khosi kana gota a vha na maanda a u thetshelesa milandu ine ya bva kha mulayo wa tshirema. Thodea dzi wanalaho kha Khethekanyo ya 12 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema u bvisela nnda maanda a khosi, gota na mufarisi kha mafhungo ane a kwama u fhelisa, u talana kana u fhambana hu itiswaho nga mbingano. U ya nga Mulayo wa u Dzhielwa Ntha ha Mbingano ya Vharema, mbingano ya tshirema i fhiwa vhuimo vhuthihi sa mbingano ya mulayoni nahone i nga fheliswa fhedzi nga u talana, u fheliswa ha mbingano ya tshirema hu wela nga nnda ha maanda a khothe dza tshirema. Khothe dza Tshirema dzi nga di ita zwa u lamukanya kha phambano dza mbingano phanda ha musi hu tshi vha na u talana. Dzi vhulunga maanda adzo kha mbilo ine ya kwama mbingano sa tsumbo, mbilo ya u humiswa ha lumalo, mbilo ya tshinyalelo nga zwa vhudzekani hune ha vha hu sa shumiswi mulayo wa tshirema. Vhalani SA Law Commission report on conflict of laws September 1999 kha siatari la 2, Vhalani hafhu S211(3) kha Mulayo wa Mulayotewa na Mulayo wa Vhutanzi ha Mulayo wa u Shandukisa wa 1988. Khethekanyo ya 12 (1) i tevhela khothe dza sialala kha u thetshelesa mafhungo a zwa kutshilele ane a bva kha mulayo wa tshirema. Kha Ngwenya v Mavana 12 zwo wanala zwauri tshe mulayo wa tshirema wa thoma u shuma kha mbilaelo ya zwa vhudzekani khothe dza sialala a dzi na maanda a u a thetshelesa. Kha Nkosi v Mdhladhla 13 ine ya kwama mbilo ya tshinyalelo ya u binyiwa, khothe ya aphili yo wana zwauri mulayo wa tshirema u tendela fhedzi nyito ya vhugevhenga kha vhuimo ho raloho, khothe ya tshirema a i na maanda. Hune sisiteme dzothe dza mulayo dzo fha dzilafho kha maanda a khothe ya tshirema zwo khwathisedzwa. Vhalani Cabekulu v Shandu.14 Vhalani Sa Law Commission report on conflict of laws September 1999 kha siatari l a vhu 47 fn27. Zwo tea u dzhielwa ntha zwauri nga fhasi ha Khethekhanyo ya 20(1) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema Vharangaphanda vha Sialala vha kona u sengisa miwe milandu vha tshi khou shumisa mulayo wa tshirema, tenda vhothe muhwelelwa na muhweleli vhe vharema. Musi vha tshi khou shumisa maanda avho a vhulamukanyi S 20(1) (a) u fha maanda Khothe dza Sialala u shumisa mulayo wa tshirema. Vhalani SA Law Commission report on conflict of Laws September 1999 kha siatari la 44 na 48. Kha Mbilaelo ya u tutuwedzwa u dzhia mbadelo kha tshinyalelo i tea u elana na mvelele ya lushaka. Vhalani Mkombo v Mathungu 15. Zwo wanala zwauri mbilaelo dza lumalo lwo badelwaho kha mbingano ya tshirema, nga murahu ha u talana ndi mbilaelo ine ya bva kha mulayo wa tshirema na mvelele?
U ya nga khethekanyo ya 21A ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema, Minisita u na maanda nga murahu ha u kwamana na khoro ya tshitshavha yo thomiwaho u ya nga khethekanyo 2(1) ya Mulayo wa Khoro dza Tshitshavha 125 wa 1977 u ifha maanda a mafhungo a kutshilele kana vhugevhenga a fanaho na o fhiwaho khosi kana nduna ya nga khethekanyo 12 na 20 ya Mulayo wa vhu 38 wa 1927 kha muthu Murema u ya nga vhupo kana tshipida tsha vhupo ha khoro i kwameaho sa zwine zwa nga vhewa nga Minisita . U ya nga zwitewa zwa 2(2) zwa Mulayo wa Khoro dza Zwitshavha 125 wa 1977 mbetshelwa dza khethekanyo ya 12 na 20 kha mulandu wo raloho, dzi do shuma kha Murema hu na u shandukiswa na u shumiswa sa zwe zwa ambiwa nga Minisita kha Gazethe ya Muvhuso. Mbetshelwa idzi a dzo ngo vhuya dza shumiswa (Vhalani Seymour siatari la 18 uri ni wane zwiitisi)?
Muhweleli ane a toda u pota mulandu na muhwelwa u ya hune muhwelelwa a dzula hone e na dzithanzi, vhaeletshedzi, vhatikedzi na muthu muwe na muwe ane muhweleli a mu dzhia e wa ndeme. Musi a tshi swika muimeleli u do bula mulandu wa muhweleli kha muhwelelwa. Muhwelelwa we a vha a songo diimisela uri a nga dalelwa ha kombetshedzwi uri a fhindule henefho nga tshifhinga tshenetsho. A nga vhudza muhweleli na avho vhane avha navho uri vha vhuye nga duvha lo vhewaho na tshifhinga. Zwivhuya zwa liga ili la u thoma kha muhwelelwa ndi zwauri u do vha o divhadzwa nga vhudalo nga ha mulandu une muhweleli a khou mu hwelela wone?
Duvha la u tangana ngalo muhweleli u dovholola mulandu wawe muhwelelwa na ene e hone na vhaeletshedzi vhawe. Thanzi dza kha masia othe dzi a vhidziwa. Nangwe hu si na mulanguli, mulandu ndi tshipida tsha vhulamukanyi nahone mafhungo a sedzuluswa nga vhudalo kha masia othe Maitele aya a vhidzwa u pfi ndi u dzhia vhukando na u dzhiiwa ha vhukando sa liga la u thoma kha mulandu. Kha vhuimo uhu muhwelelwa musi o no vhona u khwatha ha mulandu wa muhweleli a nga tanganedza mulandu zwine zwa do ita zwauri mulandu wa mulweleli u tshi do dzhiiwa sa wo tanganedzwaho. Mafhungo a dzimbadelo a nga kona u dzudzanywa. Muhweleli a nga dovha hafhu a vhona u khwatha ha u diimelela ha muhwelelwa uri a zwi tou vha zwa ndeme u bvelaphanda na mafhungo. Tshipida itshi tshi fanyiswa na litis contestation (u vala mulandu)?
Hune muhwelelwa a khou hanedza nahone muhweleli a tshi khou toda u dzhia mafhungo a a isa phanda a nga dibvisa kha mafhungo aya a dzhia mafhungo a a isa kha khothe ya aphili uri i fhe thendelo gota li wanalaho kha wadi yeneyo kana tshitiriki. Khosi ine ya vha i songo fhiwa thendelo a i na maanda a u kombetshedza uri muhwelelwa a divhonadze kana u kombetshedza khathulo. Arali muhwelelwa a tshi khou tenda uri u na mulandu kha gota line la si vhe na thendelo fhedzi a hana u badela, muhweleli a nga bvela phanda na u isa mulandu kha Khoro ya Khosi nahone muhwelelwa u a kombetshedzwa uri a tende mulandu. Hune muwe avha a songo fushea nga tsheo ya gota a nga isa mafhungo kha Khoro ya Khosi. Khathulo ya Khoro ya Khosi kana Gota lo fhiwaho thendelo i a vhofha nahone khathulo i do tevhela zwenezwo. Muwe wavho a nga hanedza vhukoni ha maanda a khoro, ine ya vha khoro ya Gota lo fhiwaho thendelo, Khosi kana na Khothe ya Madzisitirata. Khosi i nga vhetshela thungo khathulo ya Gota ngeno Khosi Khulwane i tshi nga vhetshela thungo tsheo ya Khosi?
Thanzi i talutshedza zwine ya divha zwone hu si na u dzhenelelwa. Muwe wa avho vhavhili kana murado muwe na muwe wa Khoro ya Khosi kana murado muwe na muwe wa tshitshavha ane a vha hone a nga vhudzisa thanzi mbudziso. Maitele aya a itiwa nga ndila i thonifheaho nahone ine ya vha na milayo hu si na u thivhela muthu kha zwine a khou toda u bula zwone?
Nga murahu ha u thetshelesa vhutanzi na zwo ambiwaho nga muwe na muwe a re hone Khosi i tshi khou thusiwa nga Dzikhantshelara dzayo i bula mawanwa u nga mulayo wa tshirema na nga muhumbulo wayo. Arali mawanwa a si na tsumbo ya mulandu u fanaho na wonoyo a do shuma sa one tsumbo kha miwe milandu. Maitele aya a angaredza u wana dzimbuno na u shumiswa ha mulayo kha dzimbuno?
Khosi kana Gota ane a tshimbidza khoro ya tshirema u vha o vhumba Khothe ya Tshirema. Khathulo ya muofisiri ane a tshimbidza mafhungo ayo ndi mafhungo a u guma a muhwelelwa uri a ite aphili nahone ndi tsheo yo fhelelaho (res judicata) Tsautsi v Nene. Ipfi la khathulo li amba zwothe ndaela ya khothe na zwiitisi zwa u bviswa ha ndaela. Nangwe hu uri zwiitisi zwi nga si tou bvisiwa nga tshifhinga tshithihi musi ndaela i tshi bvisiwa, maitele a kuhumbulele ane a khou khwathisa ndaela a tea u pfala kha kuvhonele kwa khosi phanda ha musi ndaela i tshi itiwa. Musi khathulo yo no itiwa Khosi kana Gota kana Muthusi vha vhidzwa u pfi funtus officio. Khathulo ya Khosi i nga fheliswa. Mvelele dza u fheliswa dzi fana na musi nyito iyo yo haniwa- Komani v Qabongwnaa. Khosi kana Gota vha na mushumo wa vhona uri vhukando vho khou dzhiiwa ha u walisa rekhodo ya khathulo yavho kha Ofisi ya Madzhisitirata hu saathu u fhela miwedzi mivhili u bva kha datumu ya khathulo. Khethekanyo ya 6 na 7 GN R2082 ya 1967. Arali Khosi ya kundelwa u vhona uri khathulo i khou waliswa nahone i khou guma khosi i do vha na vhudifhinduleli ha ndozwo ye ya vha hone kha avho vhavhili zwi tshi khou itiswa nga u sa tevhedza zwo teaho Seymour 17 na Bhengu v Mpunose27. Khathulo ya khosi kana gota musi yo rekhodiwa na u waliswa i dzhiiwa i ya vhukuma u swika i tshi itelwa khaedu na u khakhululwa. Musi vhudi ha rekhodo vhu tshi itelwa khaedu, ndivhadzo i tea u fhiwa tshiwe tshigwada na khosi i kwameaho Kunene v Mandoda 28?
U thoma u shuma ha khathulo zwi amba maitele ane ngao muiti wa khathulo a toda u fusha tshikolodo tsha khathulo. Kha mulayo wa tshirema wa u thoma u shuma ha khathulo hu na matshimbidzele ane a tea u tevhedzwa. Vhalani S1 wa GN R2802 wa 1967. Khathulo ya mulayo wa khothe ya tshirema i kombetshedzwa nga u athatshiwa ha thundu ya muthu ane a khou koloda nga mulanda wa khothe. Musi athatshimennde i tshi khou elana na mvelele a hu na thundu ine ya sa do dzheniswa kha athatshimennde ya vhu 29. Arali mulanda wa khosi a nga vha a tshi dzula kha vhuwe vhupo muthu ane a shuma na khathulo dza zwikholodo a nga wana thuso kha khothe ya madzhisitirata, a bvisa liwalo la u tevhedza khathulo Vhalani: S8 wa GN 2802 wa 1967. Khosi ine ya tenda uri yo ita zwauri hu vhe na athatshimennde i tshi khou zwi divha zwauri u athatshiwa ha thundu ine ya vha ya muthu wa vhuraru i do vha na vhudifhinduleli ha u humisela murahu thundu Khanyile v Khanyile30. Arali phukha i ya muthu wa vhuraru ya athatshiwa nga Mulanda wa Khosi muthu wa vhuraru u na pfanelo ya u sumbedzwa vhutanzi musi i tshi wanala kana arali yo rengiselwa muwe muthu Hlatshwayo v Hlongwane31. U ya nga Mulayo 8(2) wa GN R2082 wa 1967, matshimbidzele a mune wa thundu ine ya vha kha muthu wa vhuraru (3rd party calims) i tea u thetsheleswa nga Khosi we a fha khathulo kana muthu o mu tevhelelaho kha dzina. Ndlovu v Thabethe & Others. 32 Khosi a si zhendedzi la muthu, ngauralo mbadelo yo itiwaho kha Khosi nga nnda ha musi hu na thendelo ya muthu ane a shuma na khathulo dza zwikolodo, a i iti uri tshikolodo tshi fhele Majozi v Majozi?
Dziaphili na dzitsedzuluso ndi maitele ane a nga shumiswa kha u itela khaedu khathulo ya khothe thukhu hu u itela uri khathulo i lulamiswe kana i vhetshelwe thungo. Ngauralo maitele mawe na mawe o tea kha vhuimo honoho fhedzi. Zwiitisi zwa muvhilaeli ndi zwone zwine zwa livhisa kha maitele ane a nga tevhedzwa. Arali mbilaelo yo livhiswa kha vhukhakhi vhuhulu ha u sa tevhedzwa zwavhudi ha mulayo musi u tshi khou sedzuluswa. Vhuimo ha u sa tevhedzwa zwavhudi ha matshimbidzele a angaredza u sa dzhielwa ntha ha milayo ya vhulamukanyi. Sa tsumbo, u kundelwa u tevhedza mulayo wa audi alteram partem. U ya nga mulayo uyu khothe i tea u thetshelesa vhathu vhothe phanda ha musi i tshi ita tsheo. U kundelwa u ita ngauralo ndi vhukhakhi vhuhulwane. Hune mbilaelo ya vha yo livhiswa kha kuhumbulele kwo dzhiiwaho nga khothe kha u swika kha tsheo aphili yo tea kha vhuimo uho. Aphili i anzela u tevhedza maitele ane a wanala kha rekhode ngeno tsedzuluso i tshi nga di wanala kha mbilaelo ine ya si vhe hone kha rekhode?
Ngauaralo hu na vhuimo vhune khaho vhuimo vhuwe na vhuwe uho vhuvhili ha wanala ho tea. Sa tsumbo, muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo o tanganedza vhutanzi vhu sa pfali nahone vhutanzi uhu vhu sa pfali vhu tshi khou wanala kha dzirekhode. Kha mulandu uyu aphili kana tsedzuluso yo tea?
Mbudziso ya uri naa khothe dza madzhisitirata dzi na maanda a u ita tsedzuluso kha khothe dza tshirema i kha di toda u wana phindulo. Khothe dza khomishinari dze dza imelwa nga khothe dza madzhisitirata dzi na maanda a aphili kha khothe dza tshirema fhedzi Latha v Latha 7 Another39. Kha Bhulose v Bhulose40 zwo wanala zwauri Khothe dza Khomishinari a dzi na maanda kha tsedzuluso kha khathulo ye ya itiwa nga Khothe dza Tshirema. Khethekanyo 12(4) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na Khethekanyo 29A ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata u fha maanda khothe uri i sedzuluse dziaphili dzi bvaho kha khothe dza tshirema fhedzi zwipida zwothe a zwi ambi nga ha tsedzuluso. Khothe ya Madzhisitirata sa tshivhumbiwa tsha muvhuso a tshi na maanda a fhiraho e tsha newa one nga Mulayo wa Khothe na zwiwe zwiimiswa zwa muvhuso. Hu vhonala hu si na mbetshelwa ya vhusimulayo ine ya fha maanda khothe ya madzhisitirata uri i sedzuluse tsedzuluso dza milandu i bvaho kha Khothe dza Tshirema. U ya nga khethekanyo ya 35(3)(o) muhwelelwa muwe na muwe u na pfanelo ya u sengiswa nga ndila yavhudi zwine zwa angaredza pfanelo ya u ita aphili kana tsedzuluso kha Khothe Khulwane. Khethekanyo iyi i vhonala i tshi khou fha maanda Khothe dza Madzhisitirata uri dzi sedzuluse khathulo ya mulandu wa khothe ya tshirema. Ngauralo u buliwa ha muhwelelwa muwe na muwe kha khethekanyo iyi zwi amba zwauri khethekanyo iyi i shuma fhedzi kha milandu ya vhugevhenga. Ngauralo zwi tea u dzhielwa ntha zwauri Khothe dza Madzhisitirata musi dzi tshi khou thetshelesa aphili i bvaho kha khothe ya tshirema i na maanda manzhi a u khwathisedza, u tshintshulula kana u vhetshela thungo tsheo ya Khothe ya Tshirema nga murahu ha u thetshelesa vhutanzi ho nekedzwaho nga zwigwada izwo zwivhili kana vhutanzi vhuwe na vhuwe vhune khothe ya vhona hu na ndeme. Khothe ya Madzhisitirata i dovha hafhu ya vha na maanda a u fhirisela phanda tshifhinga tsho buliwaho kha Milayo ya Khoro ya Khosi kana Gota R2082 wa 1967. Zwi dzhiiwa zwauri aphili kha khothe ya madzhisitirata a i ngo tendelwa fhedzi u ya nga rekhode ngauralo vhutanzi vhuwe na vhuwe vhune ha kwama zwithu zwi songo tshimbilaho zwavhudi vhu nga vha hune ha khou wanala kha rekhode kana vhune ha si wanale kha rekhode vhu nga thetshelesewa. Hezwi zwi sumba u ita zwauri a zwi tou vha zwa ndeme u fhambanya aphili na tsedzuluso kha ndivho ya u wana u tshintshiwa ha khathulo ya Mulayo wa Tshirema kha Khothe ya Madzhisitirata. Sa izwi u thetsheleswa ha aphili hu u dovholola u senga, a zwi tou vha zwone u dzhia tsedzuluso sa mawe maitele?
Khathulo ya Khosi kana Gota i a itelwa aphili kha Khothe ya Madzhisitirata ine ya vha na maanda khethekanyo ya 12(4) i tshi vhaliwa na khethekanyo ya 29A ya Mulayo wa Khothe wa vhu 32 wa 1944. Khothe ya Madzhisitirata ine ya vha na maanda kha khothe ya Madzhisitirata ye ya vha i na maanda a u thetshelesa mulandu lwa u thoma. Hezwi zwi kwama Khothe ya Madzhisitirata ye ya vha ine na maanda khathihi na Khothe ya Tshirema iyo. Khathulo ya Khothe ya Tshirema i itelwa aphili kha Khothe ya Madzhisitirata nangwe hu uri a i nga vhi na zwine ya nga mveledza kha khathulo ya u fhedza. - Ntshabala v Piti.42 Zwigwada zwi kwameaho kha aphili zwi tea u vhidzwa sa muhweleli na muhwelelwa hu si muaphili na muhwelelwa. Dlamini v Sibisi.43 Aphili i nga itiwa fhedzi kha mafhungo a buliwaho nga zwigwada izwo zwivhili kha muvhingo. Khathulo ya Khothe ya Tshirema yo guma (res judicata) ngauri a i koni u itelwa aphili Hune muhweleli a khou vhila kholomo dza 19 ngeno khosi yo fha khathulo i fhambano na iyo zwi do vha u sa kona ha khothe musi ho itiwa aphili u wana i tshi khou ima na muhwelelwa (nga u fhelisa mulandu wa muhweleli) ngeno muhwelelwa a songo dzhenisa aphili. Hune mawanwa a wanala a tshi khou ima na muhwelelwa nga ndila i pfalaho, kha aphili khothe i nga fhelisa aphili u itela khathulo ya Khothe ya Tshirema i dzule i hone. Mthetwa v Mthetwa.45 Aphili i tea u waliwa fhasi hu saathu u fhela miwedzi mivhili u bva kha duvha la khathulo Mulayo wa vhu 9(1) Milayo ya Khothe dza Mahosi na Magota R2082 wa 1967. Tshifhinga itshi tshi nga engedzedzwa nga Madzhisitirata hu tshi khou tevhedzwa vhunzhi ha zwiitisi zwo sumbedzwaho. Mulayo wa vhu 9(3). Musi aphili yo no waliwa fhasi u tshimbidzwa ha khathulo hu do imiswa u swika aphili i tshi fhela kana ya si tsha iswa phanda. Mulayo wa vhu 8(1). Muthu ane a vha tshipida tsha maitele ha fhelelwi nga pfanelo yawe ya u aphila kha Khothe ya Madzhisitirata nga nthani ha zwiitisi zwa u fusha kana u diimisela u fusha khathulo ya Khoro dza Mahosi kana Magota R2082 wa 1967. Hu khou nekedzwa zwauri mulayo uyu ndi ultra vires. Seymour 33 fn 166. Aphili yo vhuya ya fhela nga yone ine musi khathulo yo itelwaho aphili i tshi guma u shuma u ya nga mulayo wa vhu 7(a). U ya nga 7(a) khathulo ya Khoro ya Khosi i a guma u shuma arali i songo waliswa kha mabalane wa Khothe ya Madzhisitirata hu saathu u fhela miwedzi mivhili nga murahu ha datumu ya u bviswa ha khathulo sa zwine zwa khou todiwa nga mulayo wa vhu 7(1). Khathulo yo gumaho i fana na khathulo i songo vhuyaho ya vha hone ngauralo a i shumi. Sabelo v Njilo.46 aphili zwi nga diitea ya vha i songo waliswa na khathulo ine ya nekedzwa nga khothe ya tshirema u swika khumbelo ya u humiselwa murahu ha khathulo i tshi haniwa. Mulayo wa vhu 9(1). Milayo ya Khoro dza Mahosi na Magota R2082 wa 1967. Kha matshimbidzele a aphili vhalani Mulayo wa vhu 10 13 wa Mahosi na Iziphakanyiswa Civil Court Rules (KwaZulu Natal GN 12 wa 1992). U ya nga khethekanyo 12(4) Mulayo wa vhu 38 wa 1927. Musi aphili yo no waliswa muofisiri wa u tshimbidza mafhungo wa Khothe ya Tshirema o tea u fha khothe ine ya do thetshelesa aphili nga khathulo yawe kha mulandu uyo hu saathu u fhela maduvha a fumiina musi o divhadzwa nga ha aphili. Arali zwiitisi zwi songo waliwa zwi tea u humiselwa uri zwi waliwe nga muwaleli wa khothe. Zwiitisi izwo zwi do vhumba tshipida kha rekhode ya aphili. Arali muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo a Khothe ya Tshirema a kundelwa u fha zwiitisi, a nga fhiwa ndaela nga khothe ine ya khou thetshelesa aphili uri a ite ngauralo kha tshifhinga tsho vhewaho. Khothe ya Aphili i nga fhirisela phanda matshimbidzele hu u itela uri muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo wa Khothe ya Tshirema a i fhe zwiitisi. Khothe ya Aphili u ya nga u vhona hayo i nga tevhedza zwiitisi zwa khathulo. Mulayo wa vhu 10 (na wa vhu11 Milayo ya Khoro dza Mahosi na Magota R2082 wa 1967. Musi hu tshi khou shumiwa tshivhalo tshiwe na tshiwe tsha maduvha o buliwaho u ya nga milayo 47 Swondaha na Holodeni a tea u bviselwa nnda. Mulayo wa vhu 15(2). Aphili i nga si walwe arali ndeme ya mbilo i fhasi kha R10.00 nga nnda ha musi khothe ya aphili i tshi fushea nga samari ya thodisiso ine khayo mulayo wa ndeme wa vha wo shumiswa kha aphili iyo. Khothe ya Madzhisitirata ine ya khou thetshelesa aphili i bvaho kha khothe ya tshirema i a sengisa hafhu mulandu u fana na khothe ya u thoma ya kona u fha khathulo yayo ine ya imela ya khathulo ya u thoma ya Khothe ya Tshirema. Mulayo wa vhu 12(4). Musi khathulo ya Khothe ya Tshirema yo khwathisedza, yo vhetshelwa thungo kana yo shandulwa i dzhiiwa sa khathulo ya Khothe ya Madzhisitirata. Khethekanyo ya 29A ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata. Sa izwi maanda a Mahosi, Magota kana Vhafarisi vhavho a tshi shuma fhedzi kha milayo ya tshirema, musi hu tshi khou thetsheleswa aphili khothe i tea u shumisa mulayo wa tshirema Yeni v Java NAC (N-E)31. Hune zwa wanala zwauri khothe ya tshirema yo wana mafhungo ane a bva kha mulayo wa tshirema, matshimbidzele a vhetshelwa thungo nga u sa vha na maanda. Cebekulu v Shandu NAC (E-E) 196. Aphili ya u ya phanda u bva kha khothe ya madzhisitirata i kha Khothe Khulwane?
Ngei Qwaqwa maitele na matshimbidzele a dziaphili kha Khoro dza Mahosi na Magota u ya kha Khothe dza Madzisitirata ha tsha langulwa nga khethekanyo 12(4), 12(5), 20(6), 20(7) na 20(8) dza Mulayo wa Ndangulo ya Vharema. Khethekanyo idzi dzo shandukiswa u ya nga khethekanyo 6 ya Mulayo wa Qwaqwa wa Khothe dza Dziaphili wa Mahosi na Magota wa vhu 7 wa 1988. Matshimbidzele zwa zwino a langulwa nga Mulayo wa Qwaqwa. Khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Qwaqwa yo fhiwaho maanda nga Minisita wa Vhulamukanyi uri u ite milayo (i langulaho matshimbidzele a dziaphili) une wa ima vhuimoni ha Milayo ya Dzikhothe wa Mahosi na Magota R2082 wa 1967.
Vhupo uhu ho phasisa milayo nga ha u Thomiwa ha Khothe dza Madzhisitirata na u ya nga khethekanyo 2(3) dza Milayo yothe; Khothe dza Madzhisitirata zwa zwino dzi na maanda o fheliswaho48. U bva tshe Khothe dza Dzikhomishinari dza thetshelesa aphili dza Khothe dza Tshirema, maanda aya a dovha a fhiwa Khothe dza Madzhisitirata. Nyito na matshimbidzele kha dziaphili u bva kha khothe dza Madzhisitirata a langulwa u ya nga Mulayo wa Khothe dza Mahosi na Magota R2082 wa 196749.
U ya nga khethekanyo 20 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema Minisita nga u tou wala a nga fha thendelo mahosi na magota uri vha sengise milandu vha tshi khou shumisa mulayo wa tshirema kana mulayo wa tshirema kha vhutshinyi, nga nnda ha uho ho buliwaho kha shedulu ya vhuraru ya Mulayo, yo itiwaho nga Murema na muwe murema nga fhasi ha vhupo ha maanda a khosi?
Khothe dza tshirema dzi nga si fhe khathulo iwe na iwe i tevhelaho (S20 Mulayo wa Ndangulo ya Vharema): Lufu, 50 U tshinyadza, u rwa muwe, u hatulela dzhele, faini i sa fhiriho R100,00 kana kholomo mbili kana mbudzi dza fumi, U pfisa vhutungu nga u rwa. U pfisa vhutungu nga u rwa ho tea u elana na khethekanyo ya 12(1)(e) ya Mulayo wa Mulayotewa une wa thivhela khathulo ya tshituhu kha ine ya shonisa. U ya nga khethekanyo ya 20(6) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema dziaphili dza vhugevhenga dzi bvaho kha Khothe ya Vhugevhenga dzi tea u itiwa kha Khothe ya Madzhisitirata ane a vha na maanda hu saathu u fhela maduvha a 30 u bva duvha la khathulo Reg 2 Ndangulo ya Dziaphili dza Vhugevhenga R45 wa 1961?
Zwi tea u dzhielwa ntha zwauri mulayo wa mvelele a u fhambanyi vhukati ha mafhungo a kutshilele na vhugevhenga u fana na zwine mulayo wa tshirema. Milandu iyi a i thetsheleswi thungo. Zwi tea hafhu u dzhielwa ntha uri nyito ya vhukhakhi i nga vha i na zwothe vhugevhenga na u pfukiwa ha mulayo.
Mahosi na Magota a songo fhiwaho thendelo ndi avho vhe vha si fhiwe maanda nga Minisita u ya nga khethekanyo ya 12 kana 20 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema. Izwi a zwi ambi zwauri avha a si mahosi na magota a vhukuma. Mahosi kana magota ayo a vha na maanda a zwa vhugevhenga fhedzi vha dzhielwa ntha na u vha na vhupfiwa kha zwitshavha zwavho. Fhedzi zwine zwa vha zwone kha vhupo havho vhathu vha vhiga mulandu kha Khosi kana Gota lo buliwaho. Khosi iyo i a thetshelesa mulandu ya fha na khathulo yayo.
Khathulo yo fhiwaho nga Khosi i si na maanda kana Gota i dzhiiwa i siho nahone a i vhofhi kha avho vha kwameaho nga nnda ha musi zwigwada zwi kwameaho zwi tshi i tanganedza. Khathulo i nga si kombetshedzwe nga ndila ya u ita uri khalo i shume. U athatshiwa na u bvisiho ha tshithu u ya nga khathulo zwi ita uri hu vhe na nyito ya u tshinyadza. Arali tshithu tsha iswa kha mukolodi, na ene u vha na vhudifhinduleli arali tsha nga tshinyadzwa. Musi zwigwada izwo zwivhili zwo tanganedza khathulo, i a vhofha khavho vhothe. Hune zwigwada zwa tanganedza khathulo fhedzi muhwelelwa a kundelwa u badela, muhweleli u tea u ita uri hu vhe na maitele a de novo kha khothe i na maanda. Hune nga murahu ha u tanganedza khathulo nga muhweleli, muhwelelwa a bvisa mbadelo ya u tanganedza khathulo naho i songo fhelela ya u angaredza khathulo nahone Khosi kana Gota kana mulanda a tanganedza mbadelo iyo, muhweleli wa mulandu u a vhofhea nahone muhwelelwa o vhofholowa kha dziwe dzimbadelo. Hune mbadelo ya muhwelelwa ya si tanganedzee, mbandelo i khou dzhiiwa sa tshipida tsha u tenda mulandu ha muhwelelwa ine ya nga shumisa kha arali ha nga vha na u bvela phanda ha mulandu?
Vhuimo kha matshimbidzele a mulayo o fhambana. Ndi mahosi o fhiwaho maanda fhedzi, magota na vhafarisi vhavho vhane vha nga ita zwa vhulamukanyi kha milandu ya vhugevhenga. Hune khosi kana gota la si vhe na thendelo la vhea faini kana khathulo ya u pfiswa vhutungu, ndaela i dzhiiwa i sa shumi. Hune khothe ya fhirisa maanda ayo kana ya vhea khathulo ngeno i si na maaanda khothe iyo i khou ita vhukhakhi kana u pfuka mulayo. Vhalani Ndaela ya 17 na 31 mulayo wa vhu R110 wa 1957.
Khothe dza tshirema kha la Transkei, Bophuthatswana, Venda na Ciskei (e a vha e mashango o vhofholowaho) dzo vha dzi mulayoni u ya nga vhusimulayo vhu wanalaho kha mashango ayo. Zwi tea u dzhielwa ntha uri vhusimamulayo vhune ha langula kushumele kwa khothe dza tshirema kha mivhuso iyo i na zwine zwa fana na kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema, hu dovha hafhu ha vha na dziphambano. U ya nga Mulayo wa Mulayotewa wa vhu 63 kha mivhuso iyo nga u tevhekana hayo khothe dzothe kha Mivhuso iyo yo vha yo fhiwa maanda a u shumisa mulayo wa lushaka kha u tshimbidza mafhungo ane a elana na mvelele dza dzitshaka dzine dza tevhedza lushaka lwonolwo.
Kha muvhuso wa Bophuthatswana wa kale khothe dza tshirema dzo vha dzi tshi vhidzwa u pfi ndi Khoro dza Lushaka. U ya nga Mulayo wa Bophuthatswana wa Muvhuso wa Lushaka 23 wa 1978 [Mulayo] khoro dza lushaka dzo vha dzo vhumbiwa kha vhupo ha lushaka vhuwe na vhuwe. Khoro idzo dzo vhumbiwa u ya nga Mulayo yo vhumbiwaho nga khosi, gota kana mudzulatshidulo wa muvhuso wa tshitshavha. Mirado ya tshitshavha kana lushaka lu kwameaho ndi mirado ya khoro. Khoro dza lushaka dzi wanala kha khethekanyo ya 9(1) ya Mulayo wa rekhode dza khothe. Dziaphili na dzitsedzuluso dzi zwandani zwa khothe ya madzhisitirata khethekanyo 9(3) ya Mulayo, ine ya vha na maanda a u vhetshela thungo, u tshintsha, u lulamisa na khathulo ya khothe ya Lushaka kana u ita ndaela iwe na iwe kha khathulo sa zwine mulayo wa toda zwone Khethekanyo 9(1) ya mulayo. Kha u ita dziaphili khothe ya madzhisitirata u ya nga u vhona hayo i nga thetshelesa mulandu de novo kana wa shumisa rekhodo ya khoro ya Lushaka Vhalani Khethekanyo ya 9(2). Musi hu tshi thetsheleswa madzhisitirata khothe i tea u shumisa mulayo wa tshirema khathekanyo ya 10 ya Mulayo?
Khethekanyo 3 ya Mulayo i fha maanda muphuresidennde uri a fhe maanda Khoro ya Lushaka kha mafhungo a bvaho kha mulayo wa tshirema. Musi hu tshi itiwa khumbelo nga Khoro ya Lushaka muphuresidennde a nga fha maanda tshivhumbeo tshine tsha vha nga fhasi ha Khoro ya Lushaka hu na huwe vhupo hune ya si tee u swika khaho, tshiitisi tsha nyito na vhathu vhane maanda a tea u shumiswa khavho. Kha matshimbidzele ane a kwama mvelele, mulayo wa tshirema u tea u shumiswa khethekanyo 11 ya Mulayo?
hune u vha hone kana kupfesesele kwa wili kana liwalo la vhutanzi vhuwe na vhuwe lo bvisiwaho?
Hune ha khou todea li?
Fhungo line la kwama khosi/gota kana line khoro ya lushaka ya vha tshipida.
U ya nga Mulayo wa Khoro ya Lushaka ya Bophuthatswana wa vhu 29 wa 1979 Khoro dza Lushaka kha vhupo ha kale ha Bophuthatswana dzi na maanda a re thungo a u langula milandu yothe ya kutshilele ine ya kwamao mvelele na mulayo wa tshirema. Nga nthani ha zwiitisi izwi vhukando uho vhu nga si dzheniswe kha khothe dza madzhisitirata.
tshumisano arali e na fhethu hune ha vha na bindu hune ha wanala kha vhupo vhune khoro ya vha hone kana muwe wa mushumisani ane a dzula kha vhupo vhune khoro ya vha na maanda hone?
Hune zwiitisi zwa nyito zwa bva tshothe kha maanda a khothe.
Kha muhwelelwa ane a vhonala na u sa hanedza maanda a khoro.
Nga murahu ha musi Transkei lo wana mbofholowo mbetshelwa dza Mulayo wa Ndangulo ya Vharema ine ya kwama Mahosi na magota yo dzhiiwa yo ralo u ya nga Khethekanyo ya 60 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Transkei wa vhu 15 wa 1976 une wa bula uri hu vhe na u bvelaphanda ha khumbelo ya u bvelaphanda ha milayo u swika i tshi shandulwa nga phalamennde ya Transkei. Mbetshelwa dze dza dzhiiwa dzo ralo dzo do imelwa nga Mulayo wa Khoro dza Mahosi wa Transkei wa 1983 [mulayo] na Khoro dza Mahosi Milayo GN 139 ya 1984 vhalani hafhu Seymour 20. Nga nnda ha Khoro dza Mahosi dza Khoro dza Lushaka kha Vundu dzo vhumbiwaha hafhu u ya nga Mulayo wa Khoro dza Lushaka dza Vundu 13 wa 1982. Khosikhulwane na vhafarisi vhayo vha na maanda ane a fana na a Mahosi ngauralo a vha tei u newa maanda Khethekanyo 2(1) ya Mulayo?
U ya nga 2(1) (a) na 3(1) kha Mulayo thodea dzi tevhelaho dzi shuma kha khothe dza tshirema kha u shumisa maanda kha milandu ya kutshilele.
[D] Mafhungo a u fheliswa, u talana kana u fhambana kha mbingano zwi tshi khou itiswa nga zwine zwa kwama kutshilele kana mbingano ya tshirema zwi wela nga nnda ha maanda a Khoro ya Tshirema.
Matshimbidzele a tea u elana na mulayo wa tshirema na mvelele fhedzi khathulo ndi ye ya buliwa kha ndaela khethekanyo 4(1) na (2). Dziaphili dzi wela kha khothe dza Madzhisitirata kana Khothe dza Lushaka dza Vundu. khethekanyo ya 4(3) ya Mulayo wa Khoro dza Mahosi wa 1983 (Transei). Pfanelo ya Aphili i a shuma nga nnda ha musi Khothe Khulwane musi hu tshi itiwa thodisiso yo khwathisa uri fhungo li kwama maitele a mulayo a ndeme 4(3). Aphili i ita uri hu vhe na tsengo de nova- khethekanyo 4(4)?
[D] Muhwelelwa u tea u hatulwa hu tshi khou shumiswa mvelele kana mulayo wa tshirema nga nnda ha vhukhakhi uhu ho buliwaho kha shedulu ya Mulayo wa kana u pfuka mulayo ho buliwaho nga Minisita wa Vhulamukanyi.
[E] Mafhungo a tevhelaho a nga si kombetshedze Khethekanyo ya 3(3): Lufu, u pfisa vhutungu, u rwa, u valela dzhele kana faini ine ya fhira kholomo nna ngeno faini ya tshelede i songo tea u fhira R100,00 nga kholomo kana mbudzi dzi sa fhiriho 20 ngeno faini ya tshelede i songo tea u fhira R20,00 kha mbudzi nthihi kana R400,00.
Matshimbidzele a vhulamukanyi a tea u elana na mulayo wa tshirema na mvelele fhedzi nga fhasi ha ndaela ya Minisita wa Vhulamukanyi. Muimeleli wa mulayo ho ngo tendelwa u vha hone khethekanyo 10. Arali muhwelelwa a nga kundelwa u badela faini khosi i nga ita uri a fariwe a diswe phanda ha madzhisitirata kana thoho ya khothe ya vundu kha vhupo hune tsengo ya khou bvelela khaho, ane musi o fushea uri faini yo vhewaho i mulayoni a nga fha ndaela ya mbadelo ine musi yo badelwa u valelwa dzhele hu sa fhiriho miwedzi miraru. Dziaphili dzi wela kha Khothe ya Madzisitirata kana Khothe ya Muvhuso wa Vundu khethekanyo ya 5(3). Aphili dzi ita uri hu vhe na tsengo ya de novo khethekanyo 5(4)?
U ya nga khethekanyo 73 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Transkei wa vhu 15 wa 1976 hu na mavundu a tahe Transkei ane khao ho thomiwa Khothe dza Muvhuso wa Vundu khethekanyo 2(1) ya Mulayo wa Muvhuso wa Vundu [mulayo]. U ya nga muvhigo nga Olivier 1997 khothe kha mavundu a tahe dzo vha dzi tshi khou shuma nga 1997. Khoro dza Muvhuso wa Vundu dzi na maanda ane a fana na khothe dza madzhisitirata hune muhwelelwa kha mulandu wa vhugevhenga kana vhathu vha kwameaho kha mulandu u kwamaho kutshilele vha vha vhadzulapo vha Transkei khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Khothe dza Muvhuso wa Vundu. Dzo fhambana na khothe dza madzhisitirata dzine dza shumisa mulayo wa tshirema fhedzi kha mafhungo ane a kwama zwa kutshilele, Khothe dza Muvhuso wa Vundu dzi na maanda a u shumisa mulayo wa tshirema na kha milandu ya vhugevhenga. Khothe dza Muvhuso wa Vundu dzi pfi ndi zwivhumbeo zwa muvhuso sa izwi dzo vhumbiwa u ya nga Mulayo wa phalamennde na u wana maanda kha zwivhumbeo izwo. Muimelele wa mulayo ho ngo tendelwa kha khothe idzi khethekanyo ya 7. Dziaphili dzi wela kha Khothe Khulwane nahone khathulo dza vhugevhenga dzi a sedzuluswa nga ndila nthihi sa kha khothe dza madzhisitirata. Matshimbidzele a elana na mvelele nga fhasi ha ndaela ya Minisita Seymour siatari la 22?
Mbudziso ine ya khou tea u i fhindulwa afha ndi ya uri naa Khoro ya Tshirema i nga amba zwauri mulayo wa tshirema a u shumi nga nthani ha uri a fhasi ha mulayotewa.
Kha khethekanyo ya vhu 70 ya Mulayotewa, khothe ya vhuimo ha fhasi kha ha Khothe Khulwane i nga si vhudzise nga ha khathulo yo zwi livhisa kha u elana na mulayotewa ha vhusimamulayo vhuwe na vhuwe kana vhudifari vhuwe na vhuwe ha muphuresidennde. U ya nga khethekanyo ya 110 khothe ya madzhisitirata a i koni u bula nga ha u shuma ha mulayo muwe na muwe kana vhudifari ha muphuresidennde. Khethekanyo ya 110 ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata u thivhela khothe ya madzhisitirata kha u bula uri muwe mulayo a u shumi yo di tika nga mulayotewa kana nga zwiwe-vho. Ipfi la mulayo li talutshedzwa kha khethekanyo ya 2 ya Mulayo wa u Pindulela Zwivhumbeo zwa Muvhuso 33 wa 1957 sa mulayo muwe na muwe wo tendelwaho, Mulayo wa Phalamennde kana iwe nyito ine ya nga kombetshedza mulayo. Ipfi la mulayo li dzhiiwa li tshi amba nyito ya u kombetshedza mulayo u si mulayo wa tshirema Buckle & Jones v 1 Act 403, Millan NO v African Eagle Life Assurance Society Ltd 1981 (4) SA 630(C). Ngauralo, u sa vha hone ha u buliwa ha mulayo wa tshirema kha Khethekanyo ya 170 ya Mulayotewa na khethekanyo ya 110 ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata, khothe dza madzhisitirata a dzi na maanda a u hatula u ya nga mulayotewa wa mulayo wa tshirema (B&I V Act 403). Kha muhumbulo onoyo muthihi hu nga kha di swikiwa kha uri khothe dza madzhisitirata a dzi na maanda sa zwivhumbeo zwa muvhuso zwine zwa wana maanda azwo kha Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata, na uri a hu maanda o raloho (a u vhudzisa nga u vha hone ha mulayo wa tshirema) dzo a fhiwaho u ya nga Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata. Khothe ya Madzhisitirata sa tshivhumbiwa tsha muvhuso na yone a yo nga newa maanda nga Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata a u vhudzisa nga u shuma ha mulayo wa tshirema?
Khethekanyo ya vhu 170 ya Mulayotewa, khothe ya tshiimo tshine tsha vha fhasi ha tsha Khothe Khulwane i nga si vhudzise nga ha khathulo u ya nga mulayotewa wa vhusimamulayo vhuwe na vhuwe kana muphuresidennde. Tshiimo tsha khothe dza tshirema na Khothe dza Madzhisitirata kha mutevhe wa dzikhothe vhu fhasi kha ha Khothe Khulwane ngauralo u ya nga khethekanyo ya 170, khothe idzi a dzi na maanda a u vhudzisa nga ha khathulo u ya nga mulayotewa wa vhusimamulayo vhuwe na vhuwe kana vhudifari ha muphuresidennde. Khethekanyo ya 170 i amba fhedzi nga vhusimamulayo hu si nga mulayo. U ya nga khethekanyo ya vhu 2 ya Mulayo wa u Pindulelwa ha Zwivhumbeo zwa Muvhuso wa vhu 33 wa 1957 thalutshedzo ya ipfi mulayo i angaredza na vhusimulayo. Kuvhonele kwa B&J V Mulayo wa 403 ndi kwa uri u sa vha hone ha u buliwa ha mulayotewa kha khethekanyo ya 170 ya Mulayotewa na khethekanyo ya 110 ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata, khothe ya Madzhisitirata a i na maanda kha khatulo ine ya kwama mulayotewa kha mulayo wa tshirema. U ya nga khethekanyo ya vhu 211 mulayo wa tshirema na uri sa izwi khothe dza tshirema dzi fhasi kha Khothe khulwane kha mutevhe wa dzikhothe, a dzo ngo tendelwa u vhudzisa nga u tevhedza mulayotewa nga mulayo wa tshirema u ya nga khethekanyo ya 170 ya Mulayo wa Mulayotewa. U ya nga TW Bennette (1995) khothe dza 75 dza sialala a dzi na vhukoni ha u bula uri mulayo wa tshirema u ya nga mulayotewa a u shumi?
2 Sa tsumbo; Mulayo wa Ndangulo ya Vharema 38 wa 1927 sa zwe wa tshitshiswa zwone.
3 Sa tsumbo; Transkei (Mulayo wa Khothe Khulwane 6 wa 1983 13/1982 &), Mulayo wa 37 wa 1984), Mulayo wa Khothe dza Khoro dza Sialala 29 wa 1979) , Mulayo wa Khoro dza Sialala dza Kwandebele 8 wa 1984) na Mulayo wa KwaZulu Amakhosi na Iziphakanyiswa 9 wa 1990.