Lewensblik | Maart 2018 | Lééf met hart & siel
Onlangs sit iemand ’n gekopieërde artikel in my posbussie hier by Larmenier Village, bygevoeg is ’n notatjie wat sê dat ek dit interessant sal vind. Dit vind ek inderdaad ook. Geweldig so! Ongelukkig is dit nie vergesel deur wie die skrywer van die artikel of die skenker van die bydrae is nie.
Die skrywer het dit op hom geneem om ’n hele aantal plattelandse dorpe waar vroeër veel Jode gewoon het te besoek en te sien watter nagedagtenis daar van hulle oorgebly. Aangrypend beskryf, om die minste daarvan te sê.
By die bydrae oor Calvinia bly ek staan. Daar het ek as klein kind ’n heel kort tydjie gewoon en daar het ek later jare meer as eenmaal by die Skryfhuis aangedoen en die ou Sinagoge wat intussen ’n heel besonderse museum geword het, besoek.
Ek moes glimlag by die outeur se beskrywing van hoe onherbergsaam die landstreek is. Op pad van Van Rhynsdorp na Calvinia is daar hoegenaamd níks, vertel hy, vir kilometers geen boom te sien nie. Dan gewaar hy ’n klein groen spatseltjie onder die berg midde in ’n gesiglose grys-bruin landskap. Calvinia. Die dorpie sit half opgedruk teen die Hantamberg. Waarom, wonder hy tereg, sou hierdie Jode duisende kilometer dwarsoor die aardbol gereis het en dan hierdie godverlate plekkie kom uitkies het? Hoekom hier? Miskien het die berg gemaak dat hulle nie verder kon nie. Die eerste asemlose warm somer moes ’n skokkende ervaring gewees het.
Tog bekoor Calvinia die skrywer al gou. Antiek en grootliks onaangeraak vind hy dit. As die eienaar van ’n koffiewinkel hom die foto van ’n voormalige rabbi wys, voel dit vir hom kompleet asof hy teruggaan in tyd. Dié tyd toe Jode hulle daar kom vestig het.
Soos hy gewoonlik doen, gaan hy eers die verlate Joodse begraafplaas opsoek. Grafte so vroeg soos 1863 en 1873. Gedurende die Boereoorlog ’n Joodse soldaat, E. Horwitz (1901), deur Manie Maritz geskiet. Sy grafsteen verklaar: “He died for the Empire.” So Duits?
Die Sinagoge in 1918 gebou teen £1 400 en vir die laaste maal in Augustus 1968 gebruik is, is aan die munisipaliteit geskenk en nou die dorp se museum. Daar gaan hy dus intensief besoek aflê. Dis duidelik dat Calvinia se gemeenskap geweldig ná 1880 gebaat het by die aankoms van Jode uit Litaue. Soos by elkeen van die vorige dorpe en dorpies is hy verwonderd oor die ongelooflike diversiteit van professies. Uiteraard was daar die tradisionele rolle – hoteliers, algemene handelaars, professies soos geneeshere, aptekers, prokureurs, stadsraadslede en sakemanne, ’n burgemeester en ’n magistraat.
’n Agtjarige toe, onthou ek nogtans die apteek van Jacob Berelowitz, die seun van Rabbi Berelowitz. Dit was hy wat die Neurosan-hoofpynpoeiers vervaardig het. My oupa, predikant op Springbok toentertyd, het in hulle geglo soos in die Bybel self. En daar was Leon Helfet, by wie se Ford-garage my pa rekenmeester was.
Op al die plekke waar Jode hulle gevestig het, vertel die skrywer, het hulle deurgaans as “Boere-Jode” bekend gestaan, Hulle was immers ten volle tweetalig: Yiddish en Afrikaans – geen Engels nie! Waar die skrywer ook al gegaan het, het hy gevind dat die herinnering aan die Jode altyd positief was. “They are all well-remembered, well thought-of and loved. Everywhere.” Dit weet ek self ook, want op Touwsrivier waar Oupa Karoo geboer het, was dit presies dieselfde storie.
Toe ek dit klaar gelees het, het ek die verbond wat die Almagtige God met Abraham gemaak het, onthou: “Ek sal jou seën en jou ’n man van groot betekenis maak, en jy moet tot ’n seën wees. Ek sal seën wie jou seën en vervloek wie jou vervloek. Het Suid-Afrika dit vergeet?