President MT Steyn (1857-1916) – Afrikanergeskiedenis
(Soos verskyn in Historia Junior, Februarie 1964)
Marthinus Theunis Steyn, die laaste president van die Oranje-Vrystaat, is op 2 Oktober 1857 op die plaas Rietfontein in die distrik van Winburg gebore. Van al die presidente van die Vrystaat was hy die enigste gebore Vrystater.
Hy het as gewone plaasseun opgegroei op Rietfontein en Suurfontein, 'n plaas wat sy vader later naby Bloemfontein aangekoop het. Toe hy nege jaar oud was, is die jong Theuns, soos sy ouers hom genoem het, na Bloemfontein gestuur om daar skool te gaan. Hier het sy ouma Wessels (sy moeder was Cecilia Wessels) hom en 'n ouer broer in hulle dorpshuis versorg. Die plaasseun was aan die begin nie baie lus vir skool nie en ouma Wessels se huisjong, ou Jonas, moes hom skool toe dra! Hy het egter gou koers gevat en 'n baie flink leerling geword. Toe hy sestien jaar oud was, het sy ouer broer die skool verlaat om op Suurfontein te gaan boer. Theuns wou toe nie langer op skool bly nie en het saam met sy broer gaan boer.
Na 'n paar jaar op die plaas, het hy op aansporing van 'n groot vriend van sy vader, regter Buchanan van die Vrystaat, na Europa vertrek om vir advokaat te studeer. Op die skip waarmee hy na Europa gereis het, het hy kennis gemaak met sy toekomstige vrou, Rachel Isabella Fraser, die dogter van ds. Colin Fraser van Philippolis. Na twee jaar studie in Holland, is hy na Londen (Engeland) waar hy na drie jaar sy studie as advokaat voltooi. Na sy terugkeer in sy vaderland in 1882, het hy baie vinnig opgang gemaak. Sy beminlike en innemende persoonlikheid, gepaard met sy buitengewoon heldere verstand, het hom 'n baie gewilde persoon gemaak. In 1889 word hy Staatsprokureur, in 1892 Regter en in die begin van 1896 volg hy President Reitz op as Staatspresident van die Oranje-Vrystaat.
As Staatspresident van die Vrystaat het hy die nouste samewerking gesoek met die suster-republiek van Transvaal. In 1897 sluit hy 'n verbond van vriendskap en trou met President Kruger en belowe die twee republieke om mekaar te ondersteun. Met die uitbreek van die Tweede Vryheidsoorlog het die Vrystaat onmiddellik sy lot by die Transvaal ingewerp, nadat President Steyn alles in sy vermoë gedoen het om die oorlog te verhoed. Die grootste gedeelte van die oorlog bring pres. Steyn saam met sy burgers onder genl. De Wet in die veld deur. Al die ontberings in die veld het sy gesondheid geknak. By die vredesonderhandelinge op Vereeniging was hy so siek dat hy nie aan die besprekings kon deelneem nie.
In 1902 vertrek hy na Europa vir behandeling. Hy herstel in so 'n mate dat hy in 1905 weer kon terugkeer. Hy vestig hom nou op sy plaas "Onze Rust", naby Bloemfontein. Intussen gaan hy voort om sy volk te dien en word hy dikwels oor volksake geraadpleeg. In 1908 is hy lid van die Nasionale Konvensie wat vir die Unie 'n konstitusie moes opstel en in 1909 gaan hy as een van die afgevaardigdes na Engeland om die konstitusie aan die Britse regering voor te lê. Hoofsaaklik onder sy invloed word die Vrouemonument, wat op 16 Desember 1913 deur hom onthul word, op Bloemfontein opgerig. Op 28 November 1916 sak hy inmekaar en sterf, terwyl hy besig was om die Oranje-Vrouebeweging op Bloemfontein toe te spreek. Hy is een van die grootste onder die groot manne van Suid-Afrika.