PressReader - Weg! Platteland: 2015-09-01 - My dorp
P­hi­lip­po­lis is bak­kie­wê­reld – kom kui­er saam op ’n rég­te plaas­dorp
Weg! Platteland - 2015-09-01 - Inhoud - TEKS EN FO­TO’S WIL­LEM VAN DER BERG
As jy P­hi­lip­po­lis van Tromps­burg se kant af bin­ne­ry, ver­by die prag­ti­ge NG kerk en on­der die den­ne­bo­me van die hoof­straat, Voor­trek­ker­straat, in, voel dit as­of jy te­rug­ry in tyd. O­ral om jou sien jy Ka­roo­hui­sies uit ’n ver­vloë tyd. Os­se­wa­ens ry he­laas nie meer op en af in die stra­te nie, maar kar­re is ook skaars. Eint­lik is dit om­trent net bak­kies wat deur die dor­pie dreun. Bak­kies met jag­tra­lies – met ska­pe ag­ter­op, lu­sern, sak­ke voer. Dis bak­kies voor die BKB, Pep, Food­zo­ne en die P­hi­lip­po­lis­lod­ge. Soms stop ’n bak­kie net daar in die mid­del van die straat, die be­stuur­der hang by die af­ge­draai­de ven­ster uit en be­gin ge­sels met ie­mand aan die oor­kant van die straat wat be­sig is om in sy bak­kie te klim. “Mô­re, Piet. Jin­ne, maar jy het nou ’n paar lek­ker ban­de on­der daai I­su­zu, man!” ( Hy het waar­skyn­lik ge­sê“i­zu­su”. – Reds.) “Jis, Flip. Ja man, ek is nou al moeg pap wiel ge­kry. Pro­beer nou dié soort uit.” Al­mal ken me­kaar en me­kaar se bak­kies. Maar dié plaas­dorp in die Suid-vry-
staat – die oud­ste dorp in die pro­vin­sie – kon baie mak­lik van­dag baie an­ders ge­lyk het. Die N1 sou in die ja­re ses­tig deur P­hi­lip­po­lis ge­loop het, maar is toe ver­lê om so­wat 60 km oos, ver­by Tromps­burg, te gaan.
Die plek­kie is in 1823 deur die S­kot­se sen­de­ling dr. John P­hi­lip as sen­ding­sta­sie be­gin. Kort daar­na het P­hi­lip vir A­dam Kok II en die G­rie­kwas ge­nooi om hul­le hier te kom ves­tig so­dat hul­le die sen­ding­sta­sie kan be­skerm.
Heel­wat be­ken­de na­me se wor­tels lê in P­hi­lip­po­lis: Daar’s die C­hee­ta­hen S­pring­bok-rug­by­spe­ler A­dri­aan S­trauss; die skry­wer, oor­logs­ve­te­raan en fi­lan­troop sir Lau­rens van der Post; die ak­tri­se Br­ü­mil­da van Rens­burg; en E­mi­ly Ho­bhou­se het haar eer­ste spin-en-weef­skool hier be­gin.
Twee he­den­daag­se le­gen­des – men-se wat die dorp se sto­ries goed ken – is B­rin­die en E­re­na P­rit­chard, wat al se­dert die ja­re se­wen­tig hier bly. Die huis waar­in hul­le woon, was voor­heen die ou Ang­li­kaan­se kerk, wat rond­om 1860 ge­bou is. B­rin­die was ’n ver­voer­kon­trak­teur, ter­wyl E­re­na 36 jaar in die dorp se kli­niek ge­werk het.
“Op só ’n klein dor­pie ver van hos­pi­ta­le af moet jy by die kli­niek e­nig­iets kan han­teer. Ek het ba­bas ge­vang, die lot,” ver­tel E­re­na.
Oor die ja­re het E­re­na en B­rin­die die dorp sien ver­an­der. Hul­le ver­tel in die ou dae was dit baie be­dry­wi­ger. >
“Hier was drie vul­sta­sies, drie ka­fees en drie win­kels. En die kerk was al­tyd stamp­vol: Nag­maal­tyd moes jy som­mer vroeg hier wees as jy bin­ne wou sit­plek kry. Des­tyds was hier 66 be­woon­de pla­se; van­dag is hier 18.”
P­hi­lip­po­lis het selfs ’n krie­ket- en rug­by­span ge­had, ver­tel B­rin­die. “Kyk, die men­se hier rond was maar nog al­tyd rou A­fri­kaans. Maar as daar krie­ket ge­speel word, dan praat die man­ne net En­gels. Ek het nie krie­ket ge­speel nie. My reflekse is te sta­dig.”
Die dorp se rug­by­span was vol­gens B­rin­die een van twee wat deur sir Ce­cil John R­ho­des ge­borg is. Die an­der span was die WP, wat ver­klaar waar­om P­hi­lip­po­lis die­self­de s­treep­truie as die Kaap­se span ge­dra het.
B­rin­die sê hy is mal oor die G­rie­kwa­ge­skie­de­nis wat in P­hi­lip­po­lis af­ge­speel het. “Die G­rie­kwas is in­te­res­san­te men­se en won­der­li­ke sto­rie­ver­tel­lers. Die een stuk wat my al­tyd sal by­bly, is van ’n G­rie­kwa­man wat met sy Her­cu­les­fiets van hier af deur­ge­ry het Co­les­berg toe. ‘Er­ge­lus’, noem hul­le die Her­cu­les. Hy was baie haas­tig. Langs die pad hol daar toe ’n bees voor hom in, maar hy ry dwars­deur die bees. Hy vee die bloed en ha­re van sy ge­sig af, blaas die pens­mis uit sy neus en hou aan trap. Iets maak die heel­tyd ’n ps­st-ps­st-ps­st­ge­luid on­der die Er­ge­lus. Toe die man af­kyk, hang daar nog ’n vet­derm­pie om die voor­wiel.”
‘Kyk, die men­se hier rond was maar nog al­tyd rou A­fri­kaans. Maar as daar krie­ket ge­speel word, dan praat die man­ne net En­gels.’
Vir ’n paar G­rie­kwas­to­ries be­duie B­rin­die my na Jane Me­di­can se huis – sy is een van die plaas­li­ke G­rie­kwa­lei­ers.
“Troy Jane Me­di­can, ge­bo­re La­wer­lot,” groet Jane. Sy is op P­hi­lip­po­lis ge­bo­re, 28 Maart 1956. En se­dert­dien is sy nog al­tyd hier. “Ek was die eer­ste bruin vrou wat in die Voor­spoed-win­kel ge­werk en met die kas­re­gis­ter ge­werk het. ’n He­le 24 jaar het ek daar ge­werk. Dis nou toe dit nog be­staan het. Voor­spoed is al lank­al toe.”
On­danks baie ver­an­de­rings oor die ja­re glo Jane “P­hi­lip­po­lis se hart het die­self­de ge­bly”. “Die men­se is vrien­de­lik en ons al­mal ken me­kaar en weet van me­kaar. Hier is goeie kom­mu­ni­ka­sie.”
Sy is trots op die G­rie­kwa­ge­skie­de­nis wat in en om die dorp af­ge­speel het, en doen ook haar deel so­dat ou tra­di­sies kan voort­leef. “Kyk, die G­rie­kwas was nog al­tyd veld­men­se. Ons ge­bruik din­ge uit die veld om kos en me­di­sy­ne te maak. Nou nog. Das­sie­pis en vê­r­pis is twee goed wat ons nog baie ge­bruik. Dit maak din­ge bin­ne die lyf weer ’n slag skoon. En as jy suk­kel om kin­der­tjies te kry, dan vat jy daar­van. Die vrou­ens ver­kies das­sie­pis en die mans vê­r­pis.”
Roos­ter­koek is eie aan die G­rie­kwas, en dan maak hul­le ook ’n heu­ning­bier wat ’n se­ke­re bos­sie by­kry. “Daai ding gee nou vir jou ’n vod­ka-skop,” be­duie Jane. “As jy weer kom kui­er, dan maak ek vir jou daar­van. Ek weet ek het jou nou smaak ge­gee.”
’N MAN WAT OOK sy eie bier maak en óók bos­sies daar­in gooi, is Pier­re Ja­cobs. Pier­re kan dui­de­lik baie din­ge
doen, want hy is be­sig om die hout­vloe­re in die NG kerk se pas­to­rie reg te maak. Hy be­duie waar ’n mens hom oor mid­dag­e­te kan kry om bier te proe: So 6 km suid van P­hi­lip­po­lis, op die pad na Co­les­berg, is die spook­dorp Wa­ter­kloof. Dié plaas­grond is teen die ein­de van die ne­gen­tien­de eeu aan die NG Kerk ge­skenk en toe in er­we ver­deel so­dat be­hoef­ti­ge men­se hier ’n be­staan kan maak. Dit het ’n dor­pie in eie reg ge­word, maar teen die ja­re se­wen­tig van die vo­ri­ge eeu vin­nig be­gin dood­loop. Nou is daar eint­lik maar net mu­ra­sies en on­kruid oor.
Pier­re het die mees­te van Wa­ter­kloof se er­we op­ge­koop en droom van die dag dat hier weer men­se sal bly. Hy en sy vrou, Cor­rie, het die ou win­kel­tjie op­ge­knap en sit el­ke nou en dan aand­e­tes voor by kers­lig. Dis hier waar hy sy u­nie­ke Ka­roobier be­gin brou het.
“P­hi­lip­po­lis is ’n laas­te stuk­kie Ka­roo voor dit Vry­staat word. Die veld moet vier soor­te bos­sies hê om deur te gaan as Ka­roo, en jy kry dit al­les hier by ons. Dis hul­le wat ek nou in my bier in­werk.” Pier­re het vroe­ër in die om­ge­wing ge­boer, maar toe t­win­tig jaar op Mos­sel­baai gaan bly waar hy on­der meer die SWD A­ren­de help af­rig het en saam met Cor­rie ’n re­stau­rant be­dryf het.
Hoe­kom het hy te­rug­ge­kom? “Man, ’n mens ver­lang maar na die plek. Hier is nie al­tyd al­les wat jy wil hê op die dorp nie. Hier is nie vars groen­te en vrug­te nie; hier is nie meer ’n bank nie; ook nie ’n lek­ker eet­plek of goeie kof­fie nie. Maar dis rus­tig, vei­lig en mooi. En die men­se is vrien­de­lik. Dít is skaars din­ge dees­dae. As ons die an­der goed soek, dan ry ons maar en gaan kry dit.”
Dit vat nie lank om deur P­hi­lip­po­lis te ry nie. Daar is net twee teer­stra­te: Voor­trek­ker- en To­bie Mul­ler­straat. Die res is grond­straat­jies. Jus­ti­sie­straat wat voor die po­li­sie- en land­dros­kan­toor ver­by­gaan, is ook grond. Die te­kort aan vars pro­duk­te en eet­plek­ke waar­van Pier­re ge­praat het, is dui­de­lik sig­baar. ’n Klei­ne­ri­ge Food­zo­ne is die e­nig­ste plek waar jy krui­de­niers­wa­re kan koop. En die e­nig­ste plek wat reg­tig daar­op in­ge­stel is om kos te maak is Siels­kos, by die Lau­rens van der Post-ge­denk­tuin. Dié plek­kie met sy pad­stal­ge­voel be­hoort aan El­we­na Pie­naar, maar Em­ma Bec­kers en Mo­ni­ca Pie­ter­sen is die mees­te van die tyd daar om jou te help. Hul­le het al­bei op P­hi­lip­po­lis groot­ge­word en is dank­baar om steeds hier te bly en werk.
“Ek het geen pro­ble­me hier op P­hi­lip­po­lis nie,” sê Em­ma. “Dit is reg­tig rus­tig hier. Ons het nie ’n ge-toi-toi nie en >
ook nie mis­daad nie. As iets ge­beur, dan weet al­mal daar­van,” voeg Mo­ni­ca by.
Hoe­wel die dor­pie groot toe­ris­me­po­ten­si­aal het, sê Em­ma en Mo­ni­ca hier kom nie baie toe­ris­te deur nie. “Ons be­sig­ste tyd is in die win­ter wan­neer dit jag­sei­soen is. En dan ook oor De­sem­bers as men­se hier deur­ry op pad see toe. Maar an­der tye is dit maar taam­lik stil,” ver­tel Em­ma.
Die stil­te op die dorp word el­ke dan en wan ver­steur deur ’n ver­skrik­li­ke ge­don­der en dreun. “Dis Coe­nie en sy bi­ke daai,” sal ie­mand dan sê. Coe­nie Louw en sy pa, Jo­han, is die dorp se plaas­li­ke werk­tuig­kun­di­ges en boor­man­ne. En die mo­tor­fiets wat so dreun, is Coe­nie se Su­zu­ki GSXR 1000. “Hy suk­kel ’n bie­tjie om vas te trap op ons grond­stra­te,” sê Coe­nie en be­duie na sy blou ge­vaar­te se glad­de teer­pad­ban­de. >
Coe­nie is op pad A­me­ri­ka toe om daar te gaan werk. “Dit sal nou my der­de keer wees. Hier is nie geld nie.”
Sy pa stem nie saam nie. “Ek maak al van ’82 af ’n be­staan hier. Die ding is die jong man­ne­tjies hou nie van wind­pom­pe reg­maak en boor nie. En hul­le wil vin­nig geld maak om BMW’S en bi­kes te koop en ek weet nie wat­se non­sens nog nie. Kyk hoe lyk die man se boot van al die spea­kers. Waar in jou le­we het jy ge­sien jy neuk jou pak­plek so op?”
Wind­pom­pe is vol­op in die om­ge­wing. Selfs op die dorp sien jy ’n he­le klomp. “Jy kan som­mer gou sien as ie­mand bang is om bo in ’n pomp te werk: Hy klou aan die stand,” sê Jo­han. “Jy kan nie aan die stand klou nie; jy het al­bei han­de no­dig om te werk. Jy moet jou be­ne om die stand haak. Dít is die reg­te ma­nier. Jong, dis ’n vuil be­sig­heid. Daai wind­pom­po­lie kom nooit uit jou kle­re uit nie. Dié dat ons maar al­tyd so half treu­rig lyk met ons ou en vuil kle­re.”
Jo­han wil ook nê­rens el­ders bly as op P­hi­lip­po­lis nie. “My vrou bly en werk op Aliwal-noord. Maar daar wil ek nie bly nie. Ek bly net hier.”
VOOR BKB SIT Roe­le­ne Kol­ver in ’n Ford­bak­kie met ’n vrag voer ag­ter­op. Sy is haas­tig en ge­sels som­mer deur die oop ruit. Vir haar en haar man was dit ’n “ver­los­sing” toe hul­le van Johannesburg af kon skuif om op ’n plaas na­by P­hi­lip­po­lis te be­gin boer. “Die e­nig­ste pro­bleem is dat hier nie goeie s­ko­le na­by is nie – ons moet ons kin­ders Bloem­fon­tein toe aan­ry. Dit ver­oor­saak dat
’n mens vir ’n he­le klom­pie ja­re eint­lik tus­sen die plaas en Bloem­fon­tein flo­at. Ons doen al ons sa­ke daar en is ook nie juis deel van die ge­meen­skap hier nie.”
Bin­ne die ko­ö­pe­ra­sie is die be­stuur­der, Peet Blom, en die twee vroue wat daar werk, Be­ri­na Ja­cobs en De­si­reé Rouls, be­sig om ’n be­stel­ling vir ’n boer uit te pak op die stoep. Dit is net voor een­uur en die ko­ö­pe­ra­sie maak net­nou toe. Vir ’n uur.
“Dis een van daai on­ge­skre­we re­ëls en ple­sier­tjies van die plat­te­land,” lag Peet oor die toe­ma­ke­ry oor mid­dag­e­te. Boe­re wat in daar­die tyd dorp toe kom en iets no­dig het, bel vir Peet-hul­le en dan word die be­stel­ling op die stoep ge­los. “Hier kan ons dit doen, want ons word reg­tig nie ge­pla deur mis­daad nie. Daar is in 1998 laas by ’n voer­tuig in­ge­breek,” ver­tel Peet.
Hy woon vre­klek­ker hier op P­hi­lip­po­lis, maar voel tog so een of twee din­ge kort. “Hier is geen ver­maak nie en ons krui­de­niers­plek is nie te hot nie.”
Be­ri­na en De­si­reé stem saam met Peet oor die te­kort­ko­min­ge, maar sê hul­le sal P­hi­lip­po­lis nooit ver­ruil vir ’n gro­ter plek nie. Hul­le het al­bei ’n ruk­kie ge­vat om die boe­re- slang te ver­staan. “Die boe­re het vir al­les hul­le eie na­me en noem me­kaar op die af­kor­ting van hul­le voor­naam. Dis nie ‘Peet’ Ja­cobs nie, maar ‘PD’ Ja­cobs. En o jin­ne, hul­le ge­sels graag oor die re­ën en oor jak­kal­se...” skerts die twee vroue.
Bui­ten die ko­ö­pe­ra­sie is die an­der groot by­me­kaar­kom­plek op P­hi­lip­po­lis die NG kerk. Dié s­ta­ti­ge ge­bou is se­dert 1871 ’n ba­ken op die dorp wat ’n mens van ver af al sien. Maar die do­mi­nee is nie ’n grys­kop-o­mie nie. “Jong, die men­se het da­rem kans ge­had om aan my ge­woond te raak, want ek was lank by die Vgk-ge­meen­te en het toe al baie tus­sen die pla­se be­weeg,” ver­tel Ca­rin van S­chalk­wyk wat van die Paarl
‘Ek hou daar­van om ’n uur lank op ’n grond­pad te ry, die on­ge­loof­li­ke na­tuur dop te hou en tyd te hê om te dink. Die wind­pom­pe en die sons­on­der­gan­ge... dis on­ge­loof­lik. ’n Mens sien God se groot­heid op ’n on­ge­loof­li­ke skaal. Selfs in ’n droog­te.’
af ge­kom het en nou al 17 jaar op P­hi­lip­po­lis bly.
“Die eer­ste keer op die grond­paaie was vir my ont­stel­lend. Nou ont­stel ’n teer­pad my. Ek is nie ’n stads­pre­di­kant nie. Ek hou daar­van om ’n uur lank op ’n grond­pad te ry, die on­ge­loof­li­ke na­tuur dop te hou en tyd te hê om te dink. Die wind­pom­pe en die sons­on­der­gan­ge... dis on­ge­loof­lik. ’n Mens sien God se groot­heid op ’n on­ge­loof­li­ke skaal. Selfs in ’n droog­te,” ver­tel Ca­rin gees­drif­tig.
As daar ’n bid­dag vir re­ën ge­hou >
word, is al­mal daar, sê Ca­rin. Van al die ker­ke. En ná die re­ën word daar dan­kie ge­sê. Maar nie Son­dag by die ere­diens nie. “Nee, dit moet ’n spe­si­a­le dag wees. Ge­woon­lik ’n Woens­dag. Jy kry nie men­se wat meer eg is as hier nie.”
P­hi­lip­po­lis is nie ’n plek waar jy ’n heng­se klomp goed kom doen of geld kom maak nie, sê Ca­rin. “Jy moet chill hier. En op ’n kre­a­tie­we ma­nier leer oor­leef. Klein goed­jies, soos om jou brand­stof­tenk al­tyd kwart­vol te hou, want jy weet nie of hier mô­re nog pe­trol gaan wees nie.”
Die ge­meen­te het ge­krimp se­dert sy hier aan­ge­kom het – van 300 lid­ma­te tot 142. “Maar van­jaar hou ek meer do­pe as be­graf­nis­se... ’n goeie te­ken.”
Op P­hi­lip­po­lis weet die men­se reg­tig van al­les wat op hul­le dorp ge­beur. Ver­al as daar nu­we in­trek­kers is. Daar­om hoor ek ’n paar keer die na­me van Le­a­ni en Fran­cois du Toit. Dié Jo­han­nes­bur­gers het vroe­ër van­jaar hier huis ge­koop. “Ons kom bly nou nog net el­ke maand ’n week lank hier, maar kan nie wag om vol­gen­de jaar per­ma­nent hier­heen te trek nie,” ver­tel Le­a­ni. Sy en Fran­cois is die af­ge­lo­pe paar jaar by sen­ding­werk be­trok­ke. Hul­le het be­gin voel hul­le brand uit in Gau­teng. “Ons wil nou rus­ti­ger en ge­son­der le­we. Meer self­ver­sor­gend wees. Ons het na ’n klein plek­kie ge­soek waar ons kan rus en deel raak van die ge­meen­skap,” ver­dui­de­lik Le­a­ni. Die Du Toits hoop om vir an­der moeë sie­le hulp aan te bied deur be­ra­ding. Hier op P­hi­lip­po­lis.
“P­hi­lip­po­lis is ’n plek van he­ling, reg­tig. Dit is won­der­lik hier. Ons e­nig­ste pro­bleem is die stort wat ons shock. En die e­lek­tri­si­ën sien geen fout nie,” sê Le­a­ni.
Dan kyk sy deur die sit­ka­mer­ven­ster na die wind­pomp in haar tuin en die Suid-vry­staat­se rant­jies in die ver­te.
“Dis fan­tas­ties. Dis ’n bie­j­tie soos om op ’n plaas te bly.”
’n Kou­e­front se ver­ken­ner­wol­kies kom oor P­hi­lip­po­lis aan­ge­dryf ter­wyl die dor­pie en die rant­jies in die win­ter­son­ne­tjie lê en bak.
LINKS Vir goeie G­rie­kwas­to­ries en veld­me­di­sy­ne be­ter jy ’n draai maak by Jane Me­di­can. REGS E­re­na en B­rin­die P­rit­chard is reeds 53 jaar ge­troud en al lang ja­re in­wo­ners op P­hi­lip­po­lis. Hul­le huis was voor­heen die dorp se Ang­li­kaan­se kerk. OOR­KANT, HEEL REGS Ti­ger Ca­nyons se twee vrylopende jag­lui­perds sit aan vir aand­e­te ter­wyl die ske­mer­lug om hul­le pienk ver­kleur.
LINKS BO P­hi­lip­po­lis is prop­vol wind­pom­pe en grond­straat­jies. Pu­re plaas, man! ( En ja, daar’s die bak­kie. – Reds.) ON­DER ’n Man van ve­le ta­len­te en lek­ker sto­ries... Pier­re Ja­cobs sit te­rug in die win­kel­tjie van Wa­ter­kloof waar hy Ka­roobier brou en saam met sy vrou, Cor­rie, aand­e­tes voor­sit.
1 Be­ri­na Ja­cobs en De­si­reé Rouls is twee jong vroue wat by BKB vin­nig ge­leer het om Boe­re- slang te gooi. 2 Die Kruit­hui­sie net bui­te die dorp is een voor­beeld van P­hi­lip­po­lis se ry­ke skat van ge­skie­de­nis en mo­nu­men­te. 3 Coe­nie Louw op sy brul­ma­sjien.
Gras­vlak­tes ge­meng met bos­sies... dit is im­mers Vry­staat én Ka­roo dié. ’n Wind­pomp wat sy kop bo die ho­ri­son uit­steek – en swaar wol­ke wat die he­mel­ruim vul – rond die prent­jie af. Én maak die boe­re bly.
Nu­we in­trek­kers. Fran­cois en Le­a­ni du Toit het P­hi­lip­po­lis ge­kies om­dat hul­le hier sta­di­ger en ge­son­der wil le­we. “En ons het ons eie wind­pomp in die tuin!”