Die taalkunde as studieveld
Donderdag, 16 Julie 2015	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 3260 tye
Taalkunde (oftewel linguistiek) as vakgebied het baie interessante vertakkings. Hier is 'n paar voorbeelde met eenvoudige verklarings:
Psigolinguistiek: hoe taal in mense se koppe (psige/verstand) verwerk word (byvoorbeeld aangeleer word)
Neurolinguistiek: hoe taal in die brein verwerk word (d.i. die fisiologiese prosesse)
Sosiolinguistiek: hoe taal in verskillende gemeenskappe ("societies") gebruik word
Rekenaarlinguistiek: hoe rekenaars taal verwerk (in Engels "computational linguistics")
Korpuslinguistiek: 'n metodologie wat gebruik word om patrone in groot versamelings taal (in korpusse) te soek
Forensiese linguistiek: 'n metodologie wat gebruik word om die skrywer van 'n teks te identifiseer
Historiese taalkunde: hoe 'n taal ontwikkel. 'n Spesifieke onderdeel is die etimologie, wat die ontwikkeling van woorde en hulle betekenis bestudeer.
Vergelykende taalkunde: 'n metodologie om ooreenkomste en verskille tussen tale te bestudeer.
Enkele wenke by literêre vertaling
Donderdag, 16 Julie 2015	Geplaas deur Sophia Kapp
Lees 4255 tye
Bepaalde kwessies by die vertaling van literêre tekste in Afrikaans
1. Kulturele merkers
Vertalers van literêre tekste moet bo en behalwe die bron- en doeltaal ook die kulture waarin die tale pas, baie goed ken. Dit is nie genoeg om Engels te verstaan nie, 'n mens moet verstaan watter Engels in die bronteks gebruik word. Daar is, bo en behalwe Britse en Amerikaanse Engels (waarin spelling en betekenis dikwels verskil), ook Indiese, Kanadese, Australiese en natuurlik Suid-Afrikaanse Engels, wat ook nie homogeen is nie.
Dit is noodsaaklik om te verstaan wat die verskil is tussen "I need to go potty", "I have to use the loo" en "I have to absent myself". En as daardie verskille in tekste aangewend word, moet dit so vertaal word.
Daarbenewens is daar tegnieke in vertaling wat bekend staan as "domestikasie" (domestication) en "vervreemding" (foreignization), waar die kulturele merkers óf vertaal óf neutraal gemaak óf behou word. Die besluit is een wat 'n mens moet neem voordat die vertaling begin omdat dit deurlopend dieselfde hanteer moet word. Byvoorbeeld:
"He was a member of the Knesset" kan vertaal word as "Hy was lid van die Knesset" (vervreemding) of "Hy was lid van die Israeliese parlement" (neutraal) of "Hy was 'n parlementslid" (domestikasie). Veral eiename is hier ter sprake: Behou 'n mens die oorspronklike naam (Hänsel en Gretl) of vertaal 'n mens dit (Hansie en Grietjie)? Kan jou storie in Duitsland afspeel met karakters wat name het soos Bongi, Faan of Edward? Kan 'n mens 'n kinderboek in Afrikaans vertaal en die tyd, ruimte, konteks en kulturele merkers alles vreemd hou of domestikeer 'n mens dit? (Vergelyk byvoorbeeld Andersen se sprokies teenoor 'n teks soos Nils Holgersson.)
Humor is in sekere opsigte moeiliker om te vertaal as rym, omdat dit in 'n kultuur gesetel is. Dit is noodsaaklik dat die vertaler nie net die humor snap nie, maar ook die graad van "snaaksheid" bepaal. Dit gaan in baie gevalle nie moontlik wees om byvoorbeeld woordspeling, dubbelsinnigheid of die spanning tussen letterlike en figuurlike betekenis na die doelteks oor te dra nie. Dit is aanvaarbaar om in sulke gevalle van substitusie (gebruik 'n ander uitdrukking of woord), ellips (laat dit net weg) of kompensasie (bring 'n soortgelyke snaaksigheid elders in die teks in) te gebruik.
Dialek wat met dialek vertaal word, is 'n debakel wat 'n plek soek om plaas te vind. Dialekte is nie net per definisie niestandaard nie, dit is sosiaal gemerk. En die sosiale groepering en stratifikasie is in geen twee taalgemeenskappe dieselfde nie. Die algemeen aanvaarde praktyk is om dialek met die standaardvariëteit te vertaal en net hier en daar 'n woord te gebruik om die dialek te "merk". Iets soos "How ya doin', mon?" (tipiese African-American English) sal bloot vertaal word met "Hoe gannit?" wat nie noodwendig aan enige Afrikaans dialek toegedig kan word nie.
Dit is 'n tegniese punt om in gedagte te hou. Stories word in Engels baie selde in die teenwoordige tyd vertel (Monica walked into the room and blinked). In Afrikaans word die verlede tyd gebruik vir terugflitse. Selfs historiese romans word in die histories-teenwoordige tyd vertel (Monica stap die kamer binne en knip haar oë). Die vertaler moet weet hoe om die tyd te hanteer sodat die Afrikaanse doelteks nie heen en weer spring tussen die twee tye nie, maar terugflitse wel in die verlede tyd vertaal word.
5. Vloekwoorde, pornografie en sosiale taboes
Die vertaler se etiese kode is dat hy/sy die teks so goed moontlik moet vertaal, ongeag sy eie mening oor die "aanvaarbaarheid" van die bronteks. Dit is nie die vertaler se werk om tekste te sensor of te "suiwer" nie. Dit is veral nie aanvaarbaar dat die vertaler se eie (voor)oordele bepaal watter inligting, woorde of uitdrukkings in die vertaalde teks behou word nie.
Wat wel belangrik is om na op te let, is die gewig wat uitdrukkings het. Nie alle vloekwoorde is byvoorbeeld ewe aanvaarbaar of afstootlik nie. In die Britse en Amerikaanse kultuur is dit deesdae heel aanvaarbaar om "oh my God" te gebruik. Die sinoniem daarvoor in Afrikaans is "o God", maar dit is nie die ekwivalent nie. Die ekwivalent is die woord of frase wat nie net dieselfde inhoud nie, maar ook dieselfde impak oordra.
Dieselfde beginsel geld vir sosiale taboes en pornografie. Die vertaler kan nie aan die outeur en/of uitgewer voorskryf wat in 'n teks moet voorkom nie, maar die vertaler mag besluit dat sekere inligting in die teks die lesers van die teks gaan afstoot, antagoniseer of emosioneel betrek op 'n manier wat nooit in die oorspronklike teks bedoel is nie. Dink hier bloot aan die polemiek wat in die Moslem-gemeenskap ontstaan het oor neerhalende verwysings na die profeet Mohammed in sekere Europese tekste. Hoewel taalgemeenskappe deur verskillende dinge ontstig word, word alle taalgemeenskappe oor bepaalde goed ontstig. Dit is die taak van die vertaler om sodanige ontstigting te verhoed indien dit nooit die bedoeling van die oorspronklike teks was nie.
Lees 9135 tye
Die Virtuele Instituut vir Afrikaans (VivA), in samewerking met VivA se skolebekendstellingsvennoot, Atterbury Trust, het 'n Afrikaanse woordeboek-app ontwikkel. Laai eenvoudig die splinternuwe, gratis VivA-app af, en kry kitstoegang tot nie een nie, maar sewe van die beste Afrikaanse woordeboeke en woordelyste: die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (AWS), CTexT® SkryfGoed Tesourus, CTexT® Skryfgoed Woordelys, Kuberwoordeboek, Entrepreneurskapwoordeboek, Voorsetselwoordeboek en Gesegdes.
Die tien grootste wanopvattings oor vertalers en vertaling
Lees 2889 tye
10. Enigiemand met twee jaar se hoërskooltaalopleiding (of wat 'n ouma het wat 'n tweede taal magtig is) kan 'n vertaler word.
9. 'n Goeie vertaler het nie 'n woordeboek nodig nie.
8. Daar is geen verskil tussen vertaling en tolking nie.
7. Vertalers gee nie om om teen geen ekstra vergoeding saans en naweke te werk nie.
6. Vertalers hoef nie te verstaan wat hulle vertaal nie.
5. 'n Goeie vertaler se werk hoef nie geredigeer of geproeflees te word nie.
4. Vertaling is 'n maklike manier om vinnig ryk te word.
3. Vertaling behels eintlik maar net die oortik van 'n teks in 'n ander taal.
2. Vertaling behoort gratis te wees – jy voer mos die teks net op Google Translate in.
En die grootste wanopvatting van almal:
1. Die bemarkingskopie waaraan 20 mense twee maande lank geswoeg het, kan oornag deur 'n enkele persoon vertaal word en steeds dieselfde trefkrag as die oorspronklike hê.