Versindaba » Paul Celan
Nuuswekker. Potgooi oor Paul Celan se “Corona”
Foto: Romanian Cultural Institute, London
Die webblad Jacket 2 is sekerlik een van die kuberruim se mees indrukwekkende tuistes vir die digkuns. Nie net is die verskeidenheid van hul aanbod indrukwekkend nie, maar so ook die gehalte van hul plasings. So is een van hul inisiatiewe Poem Talk, ‘n reeks potgooie van gesprekke deur ‘n groep kenners oor ‘n bepaalde gedig. Onlangs is Poem Talk # 107 geplaas en watter fassinerende gesprek is dit nie oor Paul Celan se beroemde gedig “Corona” nie.
Pierre Joris, Anna Strong en Ariel Resnikoff vorm die paneel terwyl Al Filreis as gespreksleier optree.
Wat my van die gesprek opgeval het, is die vraag of “Corona” uitsluitlik as liefdesvers gelees moet word, al dan nie. Vry algemeen word die gedig as liefdesvers beskou en dit was dan ook die mening van Pierre Joris. Sy beskouing baseer hy grootliks op die verhouding wat Celan met Ingeborg Bachman gehad het.
Daar is egter ook ‘n ánder interpretasie moontlik: “Or is it a poem about the dream of finally speaking out the truth, from a casement, to a gathering of the Austrian public, about hate’s annihilating effects?” Anna Strong en Ariel Resnikoff was die ondersteuners van hierdie beskouing.
Jy kan hier na die potgooi luister. Die regisseur daarvan is Zach Carduner.
Hieronder volg die gedig.
Anna Strong, Pierre Joris en Ariel Resnikoff
In the mirror it’s Sunday.
we whisper our darkness,
we sleep like wine in a sea-shell,
like the sea in the moon’s bloody rays.
Embracing we stand in the window, they look up at us from the street:
Vertaal deur Jerome Rothenberg, 1959
Tags: "Corona", Jacket 2, Paul Celan, Poem Talk
Andries Bezuidenhout. Sy oë is blou
In David Macey se biografie van Frantz Fanon, word vertel van ŉ keer in Frankryk toe ŉ dogtertjie vir Fanon in die straat sien en die volgende aan haar ma sê: “Kyk, ŉ neger… Kyk na die neger Ma, ek’s bang!” (p. 63) Later in die boek skryf Macey: “The gaze of the white man creates the black slave and forces him to recognise that he is a slave. Fanon remarks in Peau noire [sy boek Black Skin, White Masks] that ‘the negro is afraid of blue eyes’ and, speaking of his encounter with the child and mother, he writes: ‘All this whiteness burns me to ashes’.” (p. 167)
“Om gedigte na Auschwitz te skryf is barbaars,” het Theodor Adorno in 1951 gesê. Kort daarna, in 1952, is Paul Celan se “Todesfuge” in die bundel Mohn und Gedächtnis gepubliseer – ŉ gedig oor die Holocaust, in Duits. Soos J.M. Coetzee opmerk, het Adorno sy stelling in 1966 teruggetrek, “perhaps as concession to ‘Death Fugue’.” Dis seker een van die mees aangrypende moderne gedigte. Beide Celan se ouers het in kampe in Ukraine omgekom – sy pa aan tering, sy ma is geskiet. Celan self het in ŉ kamp gewerk en het homself na die Oorlog in Frankryk gevestig.
Celan was soms onthuts oor hoe die gedig in Duitsland ontvang is. Coetzee haal byvoorbeeld ŉ prominente Duitse kritikus aan wat van mening was dat die gedig wys dat Celan se digkuns bo die geskiedenis uitstyg, iets wat die digter self gevoel het ŉ wanvoorstelling van die gedig was. Ook die feit dat in Duitse klaskamers eerder op die musikale vorm van die gedig gekonsentreer is as die inhoud, het Celan nie beïndruk nie.
Dis vreemd hoe ŉ gedig – een wat jare gelede geskryf is – weer en weer kan opduik. Daar is byvoorbeeld verwysings daarna in Marlene van Niekerk se “Die verkorte raklewe van Anastasia W”, wat pas weer by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees opgevoer is.
Verlede naweek loop ek John Felstiner se vertalings van Celan in die Boekehuis in Johannesburg raak. Ek onthou dat Coetzee dit bespreek het in een van sy essaybundels. Hy het Felstiner se vertaling van “Todesfuge” as een van die meer suksesvolle pogings beskryf. Ek hou van die manier hoe Felstiner die oorspronklike Duits behou – dit forseer die Engelse leser om die feit dat die oorspronklike gedig in Duits geskryf is, te onthou. Die refrein – “dein goldenes Haar Margarete/
dein aschenes Haar Shulamith” – aan die einde, word heeltemal in Duits weergegee. Teen hierdie tyd het die Engelse leser wat nie Duits magtig is nie, reeds gesnap waaroor dit gaan.
He shouts jab the earth deeper you lot there you others sing up and play
your aschenes Haar Shulamith he plays his vipers
he shouts scrape your strings darker you’ll rise then as smoke to the sky
Margarete verwys heel waarskynlik na die karakter uit Goethe se Faust. ŉ Duitse vrou met blonde hare – Margarete, of Gretchen. Sulamith, of Shulamith, is ŉ redelik algemene Joodse vrouenaam. Dit word soms verkort tot Shula. Maar volgens Felstiner verwys dit ook na ŉ vrou uit Koning Salomo se “Hooglied”. Ek gaan soek dit op – kry drie weergawes:
Nederlandse weergawe uit 1898:
Ou Afrikaanse vertaling:
Manahaim beteken letterlik “twee kampe” in Hebreeus.
Nuwe Afrikaanse vertaling:
Sover ek kan vasstel, was die Sulamitiese vrou van Hooglied se vel swart, deur kleur van bokhaartente. Sy was verlief op ŉ skaapwagter, nie die koning nie. Sy het die koning verlaat om na die skaapwagter terug te keer. Hoekom dans sy voor soldate, by twee kampe? Het Celan dit in gedagte gehad toe hy die gedig geskryf het?
My oupa het Duits as vak op Universiteit gehad, in die 1930s. Hy het altyd vir ons uit Goethe aangehaal – uit sy kop uit. Een van sy gunstelinggedigte was “Erlkönig”. Weens my oupa se invloed het ek ook Duits as vak op skool geneem. Ek is dankbaar dat ek “Todesfuge” in Duits kan lees. Ek wonder of my oupa ooit Celan gelees het: “… der Tod ist ein Meister aus Deutschland sein Auge ist blau.”
J.M. Coetzee. “Paul Celan and his translators.” Uit: Inner Workings: Literary Essays 2000-2005 (Vintage, 2008).
John Felstiner (vertaler). Selected Poems and Prose of Paul Celan (W.W. Norton, 2001).
David Macey. Frantz Fanon: A Life (Granta, 2000).
Tags: David Macey, Frantz Fanon, J M Coetzee, Paul Celan
My ontnugtering tot die poësie
(‘n Pleidooi met vrye vertalings van gedigte uit Nederlands, Duits en Zulu, gelewer tydens Versindaba 2009)
Antjie Krog tydens Versindaba 2009
Ek neem die volle wapenrusting van die gedig op, sodat ek staande kan bly teen die liste van vervlakking en dwaasheid in hierdie dae van weeklagery en onheil.
Ek staan dan vas, my lendene met metrum omgord, met die borswapen van beeldspraak. En as skoene aan my voete die bereidheid van die versreël met sy grenskuiwende enjambement. Behalwe dit alles neem ek die skild van gefokuswees op waarmee ek al die vurige pyle van die te-lui-om-te-dinkers sal kan blus. Ek laat sak die helm van klank oor my kop en neem in my regterhand die swaard van die metafoor.
ek trag op poëtiese wyse
eenvoud se verligte waters
die ruimte van die volledige lewe
tot uitdrukking te bring
was ek geen mens gewees nie
soos baie ander mense
dan was ek wat ek was
klippe of vloeibare engel
geboorte en ontbinding het my dan nie aangeraak nie
of die weg van verlatenheid na gemeenskap
die klippe klippe diere diere voëls voëls pad
sou nie so bevuil gewees het
soos hulle nou in my gedigte is nie
die momentopname van die pad
in hierdie tyd het wat mense altyd genoem het
skoonheid skoonheid het haar gesig verbrand
sy troos nie meer die mense
sy troos die larwes die reptiele die rotte
maar die mens verskrik sy
en tref hom met die besef
‘n broodkrummel te wees op die rok van die universum
nie meer alleen die kwade
of die doodsteek maak ons opstandig of deemoedig nie
maar ook die goeie
die omarming laat ons wanhopig aan die ruimte
ek het daarom die taal
in haar skoonheid opgesoek
hoor daar dat sy niks meer mensliks het
as die spraakgebreke van die skadu
as die van die oorverdowende sonlig
Hoe meer ‘n mens daaroor dink, hoe minder kan jy jou ‘n vyand van die poësie voorstel. Valse vriende ja, verraaiers, misbruikers, uitbuiters miskien, maar iemand wat poësie aanval as ‘n vyand wat uit die weg geruim moet word? Om ‘n saak uit te maak vir poësie, is soos om my ruggraat te verdedig, dink ek, maar ouderdom is besig om my ruggraat aan te val; dis soos om suurstof te verdedig, dink ek, maar besoedeling is besig om suurstof aan te val. Dit is soos om ‘n Godheid te verdedig, maar nouja, alle godhede het fanatiese vyande. Dus is poësie daardie unieke entiteit, op ‘n bepaalde manier selfs unieker as die persepsie van God. Omdat niemand haar kan meet of bepaal nie, kan niemand ‘n slagorde teen haar opstel nie. Ideoloë vryf hulle hande, politici lek hulle lippe, sentimentaliste oefen hulle traankliere, maar voordat jy kan sê rymelary, het poësie haar hieruit losgewriemel en skud sy haar hare vry in die wind.
en ek sien hoe jy uitgelei word
jou siel sal ek sien
as dit verrys saam met die digte oggendmis
wanneer die seekoeie kom lê
my hoop sal saam daarmee rys
as ek sien dat jy die bierpot dra
donker en rond
op die sierlike ronding van jou kop
die rondings van jou wenkbroue
laat my duisel
sodat ek jou aanhou pla
jou aanhou pla totdat jy my van jou water laat drink
geduldig sal ek die bult op loop
sorgvuldig die skuinste uit sny
en met my zuluviool die tradisionele lied van verwagting sing
langs die berge loop ek en sing
die berge bring my dig by jou
my lied hoor jy in die tydelike skuiling langs die tuine waar jy werk
dit hamer teen jou bors
maak oop sodat ek kan ingaan
my siel sal ek span soos vlot
laat my van jou water drink
Poësie gebruik die prag van taalspanning om iets te sê. Poësie gebruik estetika as etiese bril. Hoe skerper en skoner die estetiese lens, hoe skerper en skoner die lem. En omdat poësie inhoud en medium so intiem omvat, lê die vertwyfeling oor wat presies die betekenis van poësie in jou lewe is of behoort te wees, ook dikwels in jouself. Soms staan jy op die kruispad: jou verweefdheid met poësie word deursny met jou geweefdheid as mens binne taal en tyd. Soms kan jy gewoon induik, soms is daar ‘n tyd wat aandring dat jy nie langer vanuit die integriteit van die stamelende voornaam ‘ek’ kan praat nie, maar die ‘ons’ moet word van die gemarginaliseerdes.
Ek sou vir jou ‘n lied in die landskap van woede wil sing
Livia, wat jou sou indring, jou bereik deur al nege jou openinge
Blond en rekbaar, en hard
Dit sou ‘n vrugteboordlied wees en ‘n gesing van die vlakte
‘n eenmanskoor van skande
Asof my stembande my losbind, ontspring en jou roep
In die landskap wat my verneder, in die verblyf wat my skaad
(waarin ek op vier voete dwaal) ons nie meer ongelyk verskyn
En ons stemme sluit nie.
Nader my wat nie te naby is nie
Wees nie vreemd vir my soos die aarde nie
Vlug nie vir my nie (al die mankes)
Ontmoet my, voel my
Plooi, breek, breek
Ons is die weerwind, die reën van dae
Sê my wolkloos
Vloei oop woordeloos, word water
Ag die lig is koud en druk sy horingrige hande
In ons gesig wat haper en op en oopvou
Ek sou ‘n vrugteboordlied wou sing Livia
Maar die nag word voleind en gevul
My vlakte steeds digterend aan die dig – jou bereik kan ek
Maar nooit onvervuld nie
Want die keel van die manlike herte groei tot by die daeraad.
In Wes-Afrika ontmoet ek ‘n digter uit die Saharah. ‘n Berber. Hy dra sy gedigte voor en dis asof jy die geluide van wind en kamele daarin kan hoor. In my kultuur, sê ek, word ‘n digter gemeet aan hoe nuut hy dinge kan sê. In my kultuur sê die Berber word ‘n digter gemeet aan hoe jy dinge kan bewaar. Poësie is ons liriese siel, jy leer wie jy is en waar jy vandaan kom uit ons oral poësie. En jy mag dit nie verander nie want dan verskeur jy die geskiedenis van die siel.
Dit is aand op die rand van die woestyn. Die hoof van Tuareg gemeenskap druk sy vuis tussen die swaar plompe sterre in en roep uit oor die mikrofoon:
‘Selfs al breek hulle my pen, my woorde vat vlam;
selfs al vernietig hulle my perde en kamele,
my tande hang van hulle gewrigte.
Selfs al roof hulle my laaste asem, skroei ek in hulle nek.
Ek is die rewolusie.
Die woestyn maak my vry.
Die Egiptiese digter sê:
Jy slaap in die tent, nie ‘n enkele roos nie, maar jou geopende hart
en sy beloftes.
Ek buig oor om jou toe te maak met geur
en vind hom daar tussen ons met sy swart tulband.
Hy deel ons kussing. Ek sien hom op die rand van ons slaapmat.
Hy het tone.’
Hier veg jy nie vir poësie nie. Hier veg poësie saam met jou. Hier help die oeroue onverwoesbaarheid van poësie jou om te oorleef in plekke waar water, honger en ‘n gewelddadige dood die grootste vyande is. Hier kom lê ‘n gedig soos die skoon snit van ‘n duin in jou keel. Jy kan nêrens so diep asemhaal as in ‘n gedig nie.
Ek dink nie, ek sing. Ek is die digter van stilte,
Ek slenter met die woord saam. Ek is die swerwer van die woord.
Ek swendel met die stilte van woorde want ek leef daarin.
Dit is my tent en my watergat. Ek hoort in die woord.’
Bambara: ‘Poësie het altyd te make met lig.
Poësie gloei vanuit die binnekant.
Poësie is die ritueel om klank oor lig te span.
Sodat jy geopend kan leef.
Sodat jou siel sigbaar geskrynwerk word
Anders as Amerika, of God, of Islam, benodig poësie nie dat mense vir haar veg nie. In daardie opsig is poësie magtiger as God omdat sy niemand benodig om haar te verdedig nie. Sy verwag nie dat iemand haar blindelings dien nie. Dié wat haar liefhet doen so uit eie lyf en onmiddellik maak sy jou vry.
Poësie is die groot Ongekontamineerde. Dit is seëvierend anderkant oppermagtig omdat dit die mens in ‘n verhoogde staat van bewussyn plaas altyd met verhelderende gevolge. Dis asof jy vir ‘n moment deur ‘n spieël tot ‘n raaisel breek. Asof jy op die drumpel van asem staan. Asof jy suurstof uit koel bome kry en skielik vorentoe gaan. Dis waarom digters skryf, om te kan lewe. Dis waarom lesers lees, om te kan lewe. Verhelderend. Om iets van die sterflike lewe te ontruk. En daar is niks magtigs genoeg wat poësie hiervan kan beroof nie.
Kom, aand. Kom, nag. Dan is ek weer alleen.
Ek eers in jou, my half-silwer aand:
half van die wereld, ek, en half van jou;
iets soos April: lente en hongerig, want
ervaring van oop-maak, van die groot-
en blinker-word in die kastanjeboom,
en half nog: trug-van-hunkering,
in Desember en die donker en die sneeu.
En dan: my nag, my nag: vervulling
volmaakter as die wereld wat ek weet:
kinderlose, vreugdelose en ondroewige
getyelose maat van my, my nag.
Mense kan stry oor of poësie relevant of persoonlik moet wees, of praisepoetry, rap en poetry-slam werklik poësie is. Daar is digters wie se werk geweldig gewild was, selfs die Nobel prys gekry het maar kort na hulle dood vergete is, daar is ander wat onbekend in hulle leeftyd was, maar wie se werk ewig bekend sal wees. Daar is aangrypende werk wat in ander tale gedoen word, daar is gedigte wat vir vyf minute iemand in die allergrootste nood of verdriet gehelp het, daar is lang indrukwekkende gedigte wat deur niemand gelees word nie, daar is gedigte wat net deur musiek onthou word, daar is geskiedenisse wat net in gedigte bewaar gebly het, daar is gedigte wat onder orale tonge of in lessenaar-laaie lê en nooit gepubliseer gaan word nie maar gesorg het dat die vingers om die digter se keel hulle greep vir ‘n moment verslap het. Hieroor kan ‘n mens debateer en wonder, maar die suurstofgewende eienskap van poësie kan nooit van haar weg geneem word nie. Want poësie is fundamenteel ‘n selfverhelderende vindingrykheid, iets wat met louter vreugde taal gebruik om iets onbegrypliks van die wêreld vas te vang.
Poësie verwissel nog altyd triomfantlik van gedaante na gelang van getye, modes en node, maar sy is onvernietigbaar. Lank nadat ek en u verby gegaan het, lank nadat die beskawings en tale waaraan ons deel was tot niet gegaan het, sal poësie voortgaan. Want die woord wat in die begin was, was natuurlik die skeppende woord, die woord van oorlewing.
Poësie is die eerste aankondiger dat ‘n kreoolse mengsel ‘n waaragtige taal aan’t word is. Mens sou dus kon aflei dat indien die digkuns verdwyn in ‘n taal, dan sterf daardie taal. ‘n Mens is dus bly vir elke gedig in Afrikaans, maar moet ook waak om ‘n tuisnywerheid letterkunde te kweek waar anything goes terwyl die ou bekende weer eens opgedis word maar nou met kitsmagarine en foproom. ‘n Taal moet ‘n slagaar hê en poësie moet kan skreeu uit haar gut.
Naby is ons, Here
naby en grypbaar.
Reeds gegryp Here
inmekaar in verklou, asof
elk van ons liggame
jou liggaam is, Here
Bid tot ons
Ons is naby
Windskeef slinger ons vorentoe
slinger ons vorentoe, ons buk
oor krater en massagraf
Om te drink gaan ons Here
Daar was bloed, dit is
wat jy gegiet het, Here
So groei jou beeld in ons oë, Here.
Oë en mond staan so oop en leeg Heer.
Ons het gedrink, Heer
Die bloed en die beeld wat in die bloed was, Heer.
Tel die amandels
tel, wat bitter was en jou wakkerhou
tel my daarby
Ek soek jou oog, toe jy uitgekyk het en niemand jou oog gesien het nie
ek span die geheime garing
wat jy verbind het met die dou toe dit waaraan jy gedink het
teruggeglip het in die kruike
vergesel van spraak wat niemand se hart kon aantref nie
Eers daar tree jy die naam binne wat jy is
met vaste tred stap jy na jouself toe
swaai jy die hamer vry in die kloktoring van stiltes
styg die afgeluisterde na jou toe op
daar lê die dode nou sy arm ook om jou
en julle drie stap deur die aand
Maak my bitter, tel my
Tel my saam met die amandels
(C) Antjie Krog
Tags: Lucebert, Paul Celan
Posted in Artikels, essays, e.a. | Comments Off on My ontnugtering tot die poësie
Posted in Nuuswekker | Comments Off on Dinsdag, 16 Junie 2009