’n Kosganger se reg op inwoning kan egter ook oor ’n ander boeg gegooi word. Indien die ouer nie betaal nie, beteken dit dat die leerder onwettig in die koshuis is en derhalwe as ’n onregmatige besetter beskou kan word. Dit beteken dat wetgewing en uitsprake ten opsigte van die uitsetting van kinders in ag geneem moet word. Die sogenaamde PIE­-wet134 is van toepassing op alle gevalle waar ’n onregmatige besetter van grond – wat ’n koshuis insluit – uitgesit word.135 Die wet bepaal dat ongeag enige ander of gemeenregtelike bepaling, die uitsettingsprosedure wat deur PIE voorgeskryf word, van toepassing is.136 Die prosedure is taamlik omslagtig. Die proses word in die hof afgehandel137 en kennis moet ook aan die plaaslike munisipaliteit gegee word.138 Die betrokke kosganger is, as ’n party tot die saak, ook geregtig op regsverteenwoordiging wat op staatsonkoste aan die kind verleen mag word.139
PIE bepaal spesifiek dat die hof, voordat hy ’n bevel maak, die reg van onder meer kinders in ag moet neem. Aansluitend hierby het die Konstitusionele Hof bevind dat ’n hof wat ’n uitsettingsaansoek hanteer, nie bloot passief mag wees nie, maar verplig is om al die omstandighede te ondersoek, veral waar kwesbare persone betrokke is.140 In die PE Municipality-saak141 beslis die hof verder dat dit die belange en die omstandighede van ’n besetter in ag moet neem en behoorlik oorweging moet skenk aan beginsels van billikheid en ander grondwetlike waardes ten einde ’n regverdige en billike bevel te maak.142 Dit beteken dat ’n uitsettingsbevel nie verleen mag word totdat die hof in staat is om ’n besluit gegrond op feite te neem nie. Omdat die landdros in die Hendricks-saak143 nie voldoende inligting gehad het oor onder meer die kinders wat moontlik uitgesit sou word nie, het die Hoogste Hof van Appèl beslis dat die aangeleentheid terugverwys word sodat ’n behoorlike ondersoek ingestel kan word.
Die wyse waarop uitsetting in ’n onderwysverband hanteer word, is in die Juma Musjid-saak geïllustreer wat hierna hanteer word.
Die aangeleentheid het gehandel oor uitsetting deur ’n openbare skool. Die Konstitusionele Hof wys daarop dat die reg op onderwys belangrik is en in streeks- en internasionale instrumente erken word,144 en die grondeienaar in hierdie geval ’n “negatiewe” plig gehad het om nie op die leerders se reg op onderwys inbreuk te maak nie.145 Hoewel die hof in aanvanklike verrigtinge bevind het dat die grondeienaar redelik opgetree het en daarop geregtig was om om ’n uitsettingsbevel aansoek te doen omdat die LUR nie haar samewerking gegee het om saak te skik nie, is die uitsettingsbevel van die hof a quo nie bekragtig nie omdat dit nie die belange van die leerders wat geraak is, oorweeg het nie.146 Die hof het egter die partye versoek om ’n ooreenkoms te bereik.147
Ten opsigte van die verskillende regte wat in die saak belangrik was, waaronder die reg op eiendomsreg, die reg op onderwys en die belangrikheid van kinders se belange, haal die hof met goedkeuring ’n gedeelte uit die uitspraak in die PE Municipality­-saak148 aan. In die uitspraak wys regter Sachs daarop dat dit nie die taak van die howe is om ’n hiërargiese orde vir regte te bepaal nie, maar eerder om opponerende aansprake te balanseer en te versoen op so ’n regverdige wyse as moontlik. Dit doen die hof terwyl dit alle betrokke belange en faktore spesifiek tot die besondere saak in ag neem.149
Tydens die finale verrigtinge is die uitsettingsbevel wel toegestaan omdat die LUR nie ’n ooreenkoms met die grondeienaar wou sluit nie en reeds alternatiewe skoolgeriewe vir leerders gereël het.150
Uit die bespreking hier bo blyk dit dat die uitsetting van ’n kosganger wie se koshuisgelde nie betaal is nie, nie ligtelik oorweeg behoort te word nie en is die geldigheid van ’n stelling soos “in case of non-payment of hostel fees, a learner may be refused further residence in a school hostel”151 onder verdenking. Die bepalings van die Grondwet, tesame met die hoogste howe se uitleg van die regte, bring mee dat howe waarskynlik huiwerig sal wees om so ’n bevel toe te staan. Verder bring die omslagtige prosedure in die PIE-wet mee dat die uitsettingsproses tydrowend en duur sal wees, met die uiteindelike vraag steeds of die uitsetting in die beste belang van die betrokke kind sal wees.
Alhoewel hierdie artikel aandui dat ’n beheerliggaam nie ’n leerder wie se koshuisgeld agterstallig is, kan uitsit nie, hetsy omdat dit verbied word, soos die Noordwes-regulasies bepaal, of omdat ’n hof dit waarskynlik nie sal toestaan nie, is daar ’n aantal moontlikhede beskikbaar om die agterstallige bedrae te verhaal. Dit sluit aansoeke om subsidies, onderhandeling met die provinsiale departemente en regstappe teen die ouers in.
Die Noordwes-regulasies maak spesifiek daarvoor voorsiening dat ’n leerder om ’n subsidie vir koshuisgelde kan aansoek doen.152 Die regulasies bepaal egter nie hoe die aansoek gedoen kan word nie, behalwe om na die Norme en standaarde vir skoolbefondsing153te verwys. Die norme en standaarde verwys egter nie na prosedure nie en bepaal slegs dat provinsiale onderwysdepartemente fondse vir koshuissubsidies beskikbaar moet stel.154 Die wese van hierdie bepaling word ook in die riglyne herhaal,155 met die belangrike byvoeging dat hoewel die befondsingsnorme vir koshuissubsidies voorsiening maak, die subsidies nie voldoende vir die bedryfskoste van die koshuis sal wees nie en koshuisgeld steeds die hoofbron van inkomste is.156
Subsidies word ook in die Wes-Kaap-regulasies hanteer, waar die LUR gemagtig word om finansiële hulp aan ’n koshuisloseerder te verskaf.157 Die betrokke regulasies bepaal verder dat ouers jaarliks by die departementshoof aansoek kan doen om ’n subsidie, “ooreenkomstig die wyse deur hom of haar bepaal”.158
In die Oos-Kaap bepaal die beleid dat subsidies ooreenkomstig die glyskaal van ouers se inkomste aan leerders beskikbaar gestel sal word.159 Die beleid bepaal verder dat die doel van die subsidie is om die bedryfskoste van die koshuis te dek en dat die departementshoof kan bepaal hoeveel subsidie elke koshuis moet ontvang.160 Anders as by die ander twee provinsies sluit die Oos-Kaap-beleid ’n volledige aansoekvorm in, asook ’n bepaling dat fondsinsameling om die hulpbronne van die koshuis aan te vul, gemagtig word.161
Die probleem met ’n subsidie is natuurlik dat dit nie die werklike koste ten opsigte van die kosganger se inwoning betaal nie en dat dit te laat is om daarvoor aansoek te doen indien die ouer gedurende die jaar ophou om te betaal. Subsidies bied dus nie werklik ’n oplossing nie.
Ongelukkig is dit die teorie. Die praktyk soos wat dit in die hofverslae en artikels weerspieël word, wys dat onderhandeling en “vriendskaplike betrekkinge” die uitsondering is en dat die howe hulle al by verskeie geleenthede uitgespreek oor die gebrek aan onderhandeling en samewerking.165 In die Welkom-saak wys die Konstitusionele Hof daarop dat die beheerliggaam en departement slegs ’n oppervlakkige poging om samewerking aangewend het, en dat aggressiewe kommunikasie tussen die partye samewerking ondermyn het.166 Die hof dui verder aan dat dit vir beide die departement en die beheerliggaam klaarblyklik nie oor die belange van die leerders gegaan het nie, maar oor ’n magspel om te bepaal wie in beheer van skoolhoofde se optrede is.167
Die Juma Musjid-saak het veral op die gebrek aan samewerking van die LUR se kant af gefokus. Die hof verwys na verskeie ondernemings wat deur die departement gemaak en nie nagekom is nie en beslis dat die LUR ’n “belangelose houding” ingeneem het.170 Regter Nkabinde wys verder daarop dat die hofproses moontlik nie nodig sou gewees het as die LUR haar ondernemings nagekom het of betyds alternatiewe onderwysgeriewe vir die leerders gereël het nie.171
Die Skolewet magtig ’n beheerliggaam om skoolgeld – en dus ook koshuisgeld – vas te stel178 en agterstallige gelde te verhaal. Die wet bepaal dat “’n ouer” aanspreeklik is vir die betaling van skoolgeld, behalwe indien, of in die mate waartoe, hy of sy daarvan vrygestel is.179 Indien die ouer nie betaal nie, kan die skool ’n regsproses ter invordering volg,180 maar hierdie proses is aan ’n aantal voorwaardes gekoppel, onder meer dat die skool eers ’n skrywe aan die ouer moet rig om hom te verwittig dat hy nie om vrystelling aansoek gedoen het nie en steeds nie betaal nie, en ’n tydperk van drie maande na die skrywe verloop het en die ouer steeds nie betaal nie.181 Tydens uitwinning mag die skool nie op die woning waarin ’n ouer woon, beslag lê nie.182
Die bepalings van die Skolewet is egter nie die enigste waaraan ’n beheerliggaam gehoor moet gee nie. ’n Beheerliggaam kan nie stappe teen ’n wanbetaler doen voordat dit nie eers ’n ondersoek ingestel het om te bepaal of die ouer nie moontlik vir kwytskelding kwalifiseer nie.183 Dit beteken dat die beheerliggaam nie daarop geregtig is om sonder meer stappe in te stel nie. Verder bepaal die Noordwes-skolewet dat die bedrag van skoolgeld – en dus ook koshuisgeld in daardie provinsie – deur ’n geheime stemming goedgekeur moet word.184
Dit is nie die doel van hierdie paragraaf om die betaling en vordering van koshuisgeld volledig te hanteer nie, maar uit hierdie kort bespreking blyk dit dat ’n beheerliggaam in elk geval nie sonder meer regstappe kan instel nie. Die beheerliggaam sal ten minste eers moet seker maak dat die koshuisgeld volgens die toepaslike wetgewing en regulasies bepaal is, dat die ouer dit kan bekostig en nie op kwytskelding geregtig is nie.
Die bespreking hier bo skets ’n donker prentjie vir beheerliggame wat agterstallige koshuisgeld moet invorder. Aan die een kant gaan veral kleiner, plattelandse koshuise die finansiële druk voel om kosgangers wat nie betaal nie, in die koshuis te hou omdat dit in die belang van die leerder is. Dit teen die agtergrond van koerantberigte oor ’n skoolkoshuis wat sy deure moes sluit omdat verskaffers hulle weens niebetaling onttrek het.185 Aan die ander kant wil dit voorkom of nie een van die bestaande middele tot die beheerliggaam se beskikking werklik effektief is nie.
Tweedens kan beheerliggame die moontlikheid van vennootskappe met die privaatsektor ondersoek met die oog daarop om fondse vir koshuise te genereer. Dit sluit die gebruik van die skooleiendom in, omdat die Skolewet ’n beheerliggaam magtig om skooleiendom aan te wend om skoolfondse aan te vul.187 Alhoewel die privaatsektor reeds by verskillende onderwysprojekte betrokke is, is dit meestal op die verskaffing van leermateriaal en infrastruktuur gefokus.188 Die generering van fondse vir koshuise is dus ’n nuwe veld waarin beheerliggame hulle moet begewe.
’n Laaste aspek wat aandag verdien, is die moontlike regsaanspreeklikheid van die beheerliggaam as ’n kosganger onregmatig uit ’n koshuis gesit is weens wanbetaling van koshuisgeld. Soos reeds hier bo vermeld, dui die Noordwes-regulasies, wat uitsetting uitdruklik verbied, nie enige sanksie aan nie, terwyl dit uit die bespreking blyk dat uitsetting waarskynlik ’n onregmatige aantasting van die leerder se grondwetlike regte sou meebring. Die feit dat die Noordwes-regulasies nie ’n sanksie insluit nie en dat ander uitdruklike sanksies ten opsigte van die uitsetting weens wanbetaling van koshuisgeld nie bestaan nie, beteken egter nie dat daar geen gevolge is nie. In Suid-Afrika geld die beginsel dat daar ’n remedie vir elke reg is en dat indien die remedie nie duidelik is nie, die howe, as opperbeskermers van regte, die taak het om ’n geskikte remedie te bepaal.189
’n Beheerliggaam is ’n statutêre instelling, wat beteken dat dit slegs daardie funksies mag verrig wat in magtigende bepalings daaraan toegewys is.190 Dit is, soos reeds aangedui, een van die drie vennote in die onderwysmilieu wat saam met die nasionale en provinsiale owerheid moet toesien dat die verwerkliking van die ideaal van kwaliteitonderwys bereik word. Dit beteken ook dat die beheerliggaam die beginsels van deursigtige en verantwoordbare bestuur en die nakoming van regsbeginsels moet openbaar.191 Indien die beheerliggaam dit nie doen nie, kan dit regtens verantwoordbaar gehou word.
As ’n leerder onregmatig uit ’n koshuis gesit word, kan die leerder emosionele of psigologiese skade ly weens die uitsetting en die skool en/of beheerliggaam kan aanspreeklik gehou word vir die skade indien aan die beginsels van ’n onregmatige daad voldoen word.192 Ten opsigte van deliktuele en kontraktuele aanspreeklikheid bepaal die Skolewet egter dat die staat aanspreeklik is vir enige skade of verlies wat veroorsaak word deur ’n doen of late in verband met ’n skoolaktiwiteit en waarvoor die skool normaalweg aanspreeklik sou wees.193 Dit beteken nie dat die beheerliggaam of lid van die beheerliggaam wat vir die onregmatige optrede verantwoordelik was, nie self persoonlik aanspreeklik gehou sal kan word nie. Indien die beheerliggaam of die betrokke lid egter grof nalatig of roekeloos opgetree het, sal die staat steeds ’n verhaalsreg teen die lid of beheerliggaam hê.194 Dit sal veral in byvoorbeeld Noordwes die geval wees, omdat ’n beheerliggaam deur die uitsetting roekeloos – dus opsetlik – of grof nalatig sou optree omdat daar ’n duidelike bepaling teen uitsetting op grond van wanbetaling bestaan.195
Tweedens werk ’n beheerliggaam met leerders en staan hulle in ’n vertrouensverhouding teenoor die skool en dus sy leerders. Dit beteken dat lede van die beheerliggaam, al is hulle nie onderwysers nie, waarskynlik dieselfde sorgsaamheidsplig ten laste gelê sal word waaraan onderwysers onderhewig is.198 Hierdie plig hou onder meer in dat daar op ’n onderwyser ’n verpligting rus om “op ’n versigtige wyse om te sien na die veiligheid (en welsyn) van die kinders wat aan hom toevertrou is”199 en hou meer in as om bloot redelik op te tree.200
Derdens het die Suid-Afrikaanse reg in so ’n mate ontwikkel dat van ’n persoon verwag word om op die hoogte te bly van regsontwikkeling op sy terrein. Dus kan onkunde oor die reg nie as verskoning voorgehou word nie, ook nie in onderwysgeledere nie.201 Hierdie beginsel is onlangs weer deur die Hoogste Hof van Appèl in Nuance Investments202 bevestig. In die uitspraak verwys appèlregter Tshiqi met goedkeuring na die beginsel wat in De Blom203 gestel is dat daar van ’n persoon verwag kan word om die nodige stappe te doen ten einde ingelig te wees oor die wyse waarop die reg sy aktiwiteite kan beïnvloed, veral ten opsigte van spesifieke handelinge.204 Die hof kom tot die gevolgtrekking dat die appellant in hierdie saak deur redelike sorg kennis van die regsbeginsels kon bekom het.205
Die artikel het gefokus op stappe wat ’n beheerliggaam kan doen indien ’n koshuisganger se ouer(s) nie die koshuisgelde betaal nie. Die bespreking het aanvanklik gewentel om die vraag of so ’n leerder uit die koshuis gesit mag word en die gevolgtrekking was dat dit weens Noordwes se regulasies beslis nie in Noordwes gedoen kan word nie, en in die lig van die reg op basiese onderwys en die beste belang van kinders ook nie in die ander provinsies nie. Daarna is kortliks verwys na alternatiewe wat vir beheerliggame beskikbaar is om agterstallige gelde te vorder en ons het tot die gevolgtrekking gekom dat nie een van die bestaande meganismes – subsidies, onderhandeling en regsprosesse – probleemvry funksioneer nie.