PressReader - Landbou Vee: 2017-09-01 - Be­nut kun­dig­heid vir snel­ste ge­ne­tie­se vor­de­ring
Be­nut kun­dig­heid vir snel­ste ge­ne­tie­se vor­de­ring
Mnr. Hein­rich Bru­wer van Vry­burg, Voer­mol se Bees­boer van die Jaar vir 2016, is ’n ou kop op ’n jong lyf. Hy maak vin­nig naam as bees­boer, in­ter­na­si­o­na­le be­oor­de­laar én lei­er­boer. Hy be­nut ver­al al­le be­skik­ba­re teg­no­lo­gie om so vin­nig moont­lik ge­ne­tie­se v
Landbou Vee - 2017-09-01 - Inhoud - Na­vrae: Mnr. Hein­rich Bru­wer, e-pos: hein­ri­chbru­wer1@gmail.com; sel 079 506 8198.
Hy is ’n ge­bo­re bees­boer – en deur by net die bes­tes in die be­dryf te leer, p­re­si­sie­boer­de­ry tot op die vol­gen­de vlak te neem en in vi­tro-be­vrug­ting toe te pas, bou mnr. Hein­rich Bru­wer ’n uit­son­der­li­ke kud­de op – baie vin­ni­ger as deur die nor­ma­le pro­ses.
Hein­rich boer in Noord­wes op die plaas Lo­ve­da­le noord van Vry­burg op die pad na Tos­ca. Hy en sy pa, Bok­kie, wat reeds se­dert 1986 in die om­ge­wing boer, be­sit die Grand­view-Brah­manstoe­te­ry, ge­noem na die buur­plaas, Grand­view, waar Bok­kie boer.
Lo­ve­da­le is al vyf ge­slag­te lank in die fa­mi­lie se be­sit, met Hein­rich, Voer­mol se Bees­boer van die Jaar vir 2016 en Noord­wes se Jong­boer van die Jaar vir 2013, tans aan die roer van sa­ke.
Hy is in 2005 plaas toe, pas na­dat hy die vo­ri­ge jaar ma­triek ge­skryf het. “Ek wou nie gaan leer nie, want ek het ge­noeg van boe­ke ge­had en wou net boer,” lag hy.
Hein­rich en sy vrou, Cla­ra, boer met Brah­ma­ne, C­ha­ro­lais’s, He­re­fords, An­gus­se, Bra­fords en Bran­gus­se.
Brah­ma­ne het hom al­tyd na aan die hart ge­lê, selfs toe hy nog op skool was, al het Bok­kie toe nog met an­der bees­ras­se ge­boer. Hein­rich het sy eer­ste Brah­man­be­oor­de­laars­kur­sus ge­doen toe hy nog op skool was en al­tyd ge­sê hy gaan een­dag met dié ras boer.
Hy het ook aan jeug­skoue deel­ge­neem. In 2002 is hy as deel van die Suid-A­fri­kaan­se jeug­skou­s­pan na A­me­ri­ka, waar hy die af­de­ling vir tou­lei­ers op ’n groot jeug­skou ge­wen het. In 2004 was hy as ma­triek­seun die na­si­o­na­le jeug­skou­kam­pi­oen op die Suid-A­fri­kaan­se kam­pi­oen­skaps­by­een­koms.
Voor hy be­gin boer het, het hy eers vir vier maan­de by mnr. Jan van Zyl van Vry­burg gaan werk om meer prak­tie­se ken­nis van bees­boer­de­ry op te doen, “want dit is die bes­te om by ’n er­va­re te­ler te gaan leer”.
Hy het ook se­ni­or be­oor­de­laars­kur­sus- se be­gin by­woon, meest­al by mnr. Mar­tin Seyf­ferdt van Bloem­fon­tein, die voor­sit­ter van die Suid-A­fri­kaan­se In­ter­ras­be­oor­de­laars­ver­e­ni­ging. Só het hy nóg van bees­te ge­leer.
KOOP EER­STE BRAH­MA­NE
Te­rug op die plaas het Hein­rich sy pa oor­tuig dat hul­le Brah­ma­ne by hul be­staan­de ras­se moet voeg. Hul­le het tien ver­se en ’n bul by mnr. Syd­ney Hunt van War­ren­ton ge­koop, wat uit die A­me­ri­kaan­se Su­gar­land-bloed­lyn ge­kom het waar­op Syd­ney se pa, Reg, toe die al­leen­in­voer­reg ge­had het. “Ek het van hul sterk been­struk­tuur, diep­te, mel­kei­en­skap­pe en goeie
kalf­sy­fers ge­hou,” ver­dui­de­lik hy. Dit was die be­gin van die Grand­view­kud­de, wat van­dag nog sterk groei. Daar­mee ge­bruik hy ook teel­ma­te­ri­aal van Bos Blan­co van mnr. Bur­nie Staal van Kroon­stad en R10 Brah­ma­ne van mnr. L­le­wel­lyn La­bu­schag­ne van Let­si­te­le, wat goed in sy kud­de vaar.
“A­se­kom­mykyk, sie­nek­my­bu­re­boerál meer in­ten­sief on­der spil­pun­te met graan en groen­te. Ons boer net met bees­te, maar moet ook p­re­si­sie­boer­de­ry toe­pas om met hul­le tred te hou en die stoe­te­ry se waar­de te ver­hoog,” sê Hein­rich.
Hul­le het in­tus­sen ook by an­der stoet­te­lers teel­ma­te­ri­aal aan­ge­skaf, maar die suk­ses­sy­fer was nie waf­fers so­ver dit die re­ten­sie van bul­le en vrou­li­ke die­re uit dié die­re be­tref nie. Hy het dus be­sluit om met p­re­si­sie­boer­de­ry te be­gin deur in vi­tro-be­vrug­ting en em­brio-oor­pla­sing by sy bes­te bees­te te doen.
Hein­rich het ’n in vi­tro-sta­sie op die plaas ge­bou. Dié de­li­ka­te werk moet uit reg­streek­se son­lig ge­hou word as die piep­klein em­brio’s by die ont­van­ger­koeie in­ge­plant word. Hy het dus ’n la­bo­ra­to­ri­um in dié ge­bou in­ge­rig waar­in drs. Neil van Zyl en Jo­han Coert­ze van In Vi­tro A­fri­ca op Pa­rys die em­brio’s kan oor­plaas.
In ’n aan­gren­sen­de ver­trek met deu­re aan weers­kan­te is ’n on­der­dak­druk­gang en ’n nek­klamp. Die bees­te loop aan die een kant van die ge­bou in, word een-een vas­ge­klem so­dat em­brio’s in­ge­plant kan word en loop dan by die an­der kant uit.
SE­LEK­SIE VIR TEEL­DIE­RE
Voor Hen­rich ’n koei, vers of bul koop, be­stu­deer hy in­lig­ting oor be­skik­ba­re die­re op die in­ter­net. “Ek kyk ver­al na die stam­bo­me van so­veel die­re moont­lik, ver­al koeie wat ek ken. Ek se­lek­teer dan bul­le en koeie wat nie net ’n im­pak op ’n kud­de ge­had het nie, maar die he­le ras guns­tig be­ïn­vloed.”
Hy noem as voor­beeld die Brah­man­koei BOS 108 wat meer as dui­send aan­ge­te­ken­de klein­kin­ders het, as­ook HS Miss Fay­et­te wat 17 kal­wers ge­had het en met ’n tus­sen­kalf­pe­ri­o­de van 371 dae spog. Die seuns, klein­seuns en an­der na­ge­slag van dié ti­pe top­bees­te maak teling meer voor­spel­baar.
Hein­rich het in 2015 ’ n bul ge­koop waar­na hy lank ge­soek het. “’n S­toet­bul moet die vol­le­di­ge pak­kie wees en niks min­der as die bes­te is goed ge­noeg nie. Eer­stens kyk ek na ei­en­skap­pe wat ek in my kud­de wil ver­be­ter en wat­ter bul­le dit kan doen. Dan word dit moei­li­ker, want dié bul moet fe­no­ti­pies 100% struk­tu­reel kor­rek wees. Hy moet die ge­wens­te B­reed­plan­sy­fers en per­fek­te stam­boom met ge­ne­ties meer­der­waar­di­ge die­re in sy voor­ge­slag hê.
“Die prys is die laas­te as­pek wat ’n in­vloed moet hê. Ek sal eer­der die on­der­ste 10% van my kud­de ver­koop en my be­gro­ting rek om die reg­te bul vir my top­koeie te koop, p­leks van om ’n goed­ko­per een te koop wat nie ge­ne­tie­se ver­be­te­ring vir my gaan mee­bring nie,” sê hy.
KI VIR RASVORDERING
Kuns­ma­ti­ge in­se­mi­na­sie (KI) maak die wê­reld van ge­ne­ti­ka baie klei­ner. Dit is moont­lik om e­ni­ge bul op aar­de in ’n kud­de te ge­bruik, selfs al is hy nie te koop nie of selfs ie­wers in die bui­te­land. Die bul se se­men kan ge­koop en vir KI ge­bruik word. ’n Mens kan selfs se­men van bul­le ge­bruik wat lank­al dood is en waar­van die se­men die be­trok­ke ei­en­skap­pe het waar­na ’ n te­ler soek. Twee mooi, wit Brah­man­koeie waar­oor Hein­rich baie op­ge­won­de is, is by­voor­beeld dog­ters van Su­gar­land-bul­le wat in die 1970’s ge­bo­re is. Dié kud­de met sy wê­reld­klas­teel­ma­te­ri­aal be­staan lank­al nie meer nie.
In vi­tro-teg­nie­ke maak dit vir te­lers moont­lik om baie ver­der te kom met ’n strooi­tjie se­men wat skaars of duur is. Met KI word een strooi­tjie per koei ge­bruik om haar kuns­ma­tig te be­vrug. Dan het sy ’n kans van so­wat 60% om drag­tig te word. Met in vi­tro kan een strooi­tjie se­men ge­bruik word om 20 tot 30 ei­er­sel­le van ver­skil­len­de koeie te be­vrug.
Hein­rich sê dik­wels le­wer em­bri­o­spoe­ling nie die ti­pe na­ge­slag waar­na die te­ler ge­soek het nie, want ’n vreem­de, on­be­proef­de bul se saad word dalk ge­bruik. ’n Boer se­lek­teer dalk op grond van ’n fo­to van ’n bul wat mooi vet­ge­voer is, dik­wels uit die bui­te­land, en dan laat sy na­ge­slag soms veel te wen­se oor.
“In vi­tro moet eer­der be­skou word as ’n ma­nier om die top­koeie in jou kud­de te ver­meer­der met plaas­li­ke, be­proef­de bul­le of selfs pa­rings wat reeds goed ge­werk het. Die Brah­man- en C­ha­ro­lai­steel­ma­te­ri­aal in Suid-A­fri­ka is van die bes­te ter wê­reld. Nóg be­lang­ri­ker is dat hul­le in ons om­ge­wing aan­ge­pas is. Dus ver­kies ek eer­der plaas­li­ke bul­le vir die em­bri­o­pro­gram.
“Vir KI kan oor­se­se bul­le wel be­proef word, want dit is goed­ko­per en as ’n swak kalf ge­bo­re word, is dit net een kalf en nie ’n klomp em­brio’s wat ter s­pra­ke is nie.”
Vir sy in vi­tro-pro­gram kies Hein­rich eer­stens die bes­te van sy top­koeie as embrioskenkers. Dit is net e­li­te­koeie met
hoë sy­fers vir ge­wens­te ei­en­skap­pe, soos melk en vrug­baar­heid, én wat hul­self reeds oor ’n paar ge­boor­tes be­wys het. Sul­ke koeie moet ook aan ál die ras­ver­eis­tes vol­doen.
Dan gaan die vee­arts plaas toe en oes o­ö­sie­te met in vi­tro-spoe­ling uit die sken­ker­koeie. O­ö­sie­te is vrou­li­ke ge­slag­sel­le wat in die fol­li­kels (sak­kies) van ’n koei se ei­er­stok­ke voor­kom en ei­er­sel­le vorm. Dié pro­ses kan el­ke twee we­ke plaas­vind tot die koei drie maan­de drag­tig is.
Die o­ö­sie­te word na die la­bo­ra­to­ri­um op Pa­rys ge­neem, waar hul­le in ’n hou­er met bul­se­men van Hein­rich se keu­se be­vrug word. As die be­vrug­ting suk­ses­vol is, word dit op die se­wen­de dag as ’n em­brio be­skou en be­vries.
Dié em­brio kan dan te­rug­ge­plaas word in ’n ont­van­ger­koei wat met sin­chro­ni­sa­sie voor­be­rei is so­dat haar hit­te­si­klus met dié van die be­vrug­ting sin­chro­ni­seer. Die te­rug­pla­sing van die em­brio ge­skied dus se­we dae na­dat die ont­van­ger­koei op hit­te ge­kom het.
Hein­rich sê so­wat 30-50% van die o­ö­sie­te ont­wik­kel tot em­brio’s. Hul­le kan vars in ’n ont­van­ger­koei in­ge­plaas word, oor­ge­plant of vir ’n on­be­perk­te tyd­perk ge­vries word om la­ter te ge­bruik. “Die voor­deel is dat dit ’n na­tuur­li­ke pro­ses is waar­by geen hor­mo­ne be­trok­ke is nie en ek kan el­ke twee we­ke o­ö­sie­te oes,” sê hy.
Hy het die groot waar­de van in vi­tro­be­vrug­ting by mnr. Bur­nie Staal van Kroon­stad ge­leer – hoe ge­ne­tie­se vor­de­ring ver­snel en die bes­te koeie se po­ten­si­aal be­ter aan­ge­wend word. “Só bou jy ’n voor­tref­li­ke kud­de baie vin­ni­ger as met die nor­ma­le pro­ses, wat baie tyd­saam is.”
As voor­beeld noem hy ’n koei wat hy vir R100 000 ver­koop het, maar hy het al vyf in vi­tro-kal­wers van haar en ook tien be­vro­re em­brio’s in die la­bo­ra­to­ri­um wat la­ter by ont­van­ger­koeie in­ge­plant gaan word. Hy kan dus ewe veel kal­wers van dié 2011-koei bin­ne ’n jaar kry as wat sy in ’n ge­mid­del­de leef­tyd sou voort­bring.
IN VI­TRO MET C­HA­RO­LAIS
Hein­rich en Cla­ra doen dié ge­ne­tie­se ver­snel­ling ook met haar C­har­bel­la C­ha­ro­lais-stoe­te­ry. Die heel eer­ste in vi­tro C­ha­ro­lais in Suid-A­fri­ka is in Fe­bru­a­rie in hier­die kud­de ge­bo­re.
Cla­ra het die graad B.A. in mens­li­ke be­we­gings­kun­de en re­kre­a­sie aan die Noord­wes-U­ni­ver­si­teit se Pot­chef­stroom­kam­pus be­haal. Sy is baie lief vir bees­boer­de­ry, want sy het van kleins af daar­mee ge­help op haar ou­ers, mnr. Har­ry en mev. Li­zet­te Bur­ger, se plaas by S­chwei­zer-Re­ne­ke.
Na­dat sy haar stu­dies in 2012 vol­tooi het, het Har­ry haar ge­vra om C­ha­ro­lais­bul­le vir sy Bran­gus­kud­de te be­gin teel om ter­mi­na­le kruis­te­ling te doen.
Hein­rich be­haal goeie suk­ses met sy em­bri­o­pro­gram. Met die mees on­lang­se spoe­lings het hy 60% be­set­ting ge­kry en met een groep Brah­man-em­brio’s ’n al­le- min­ti­ge 90% drag­tig­heid.
Hy ver­dui­de­lik dat die na­tuur “reg” moet wees. Sep­tem­ber en Ok­to­ber as dit ge­woon­lik be­gin re­ën en dit nog nie baie warm word nie, is i­de­aal. Van Fe­bru­a­rie tot A­pril vaar hul­le ook goed. Die laas­te ron­de in vi­tro-be­vrug­ting wat so suk­ses­vol was, het met ’n paar guns­ti­ge fak­to­re ge­paard­ge­gaan, ver­al die laat so­mer­re­ën en koe­ler weer in A­pril ver­le­de jaar.
’n Groot deel van die suk­ses kan eg­ter ook aan die ont­van­ger­koeie toe­ge­skryf word, as­ook sin­vol­le se­lek­sie deur­dat Hein­rich voor­keur aan funk­si­o­ne­le, vrug­ba­re koeie met ’n goeie wig­vorm en goeie tem­pe­ra­ment gee.
HE­RE­FORD EN ANGUS
Hein­rich en Cla­ra het on­langs ook ’n An­gus­stoe­te­ry be­gin om bul­le vir Har­ry se Bran­gus­teel­pro­gram te teel. “Dit was ’n mak­li­ke keu­se om­dat die Angus een van die vrug­baar­ste ras­se is, die kal­wers ’na­tuur­lik’ ont­ho­ring is en die ras met die groot­ste ge­ne­poel ter wê­reld spog. Ons het die A­me­ri­kaan­se bul­le SAV Net­worth en SAV Fi­nal Ans­wer ge­kies om die grond­slag van die kud­de met teel­dog­ters te skep,” sê Hein­rich.
Die He­re­fords word weer ge­bruik om kom­mer­si­ë­le Bra­ford­ver­se vir Bok­kie se kud­de te teel.
Die Bru­wers ge­bruik C­ha­ro­lais­bul­le in ’n ter­mi­na­le krui­sing by Bra­ford- en Bran­gus­koeie om die swaar­ste moont­li­ke speen­kal­wers te le­wer.
Me. Cla­ra Bru­wer is dol oor haar C­har­bel­la-C­ha­ro­lais­stoe­te­ry. “Hein­rich, my man, het my oor­tuig om my die­re ef­fens klei­ner te be­gin teel.”
FO­TO: JO­HAN NORVAL
BO: Van links is Hein­rich se ma, A­man­da, Hein­rich en sy vrou, Cla­ra, en sy pa, Bok­kie, op die ont­haal waar hy as Voer­mol se Bees­boer van die Jaar vir 2016 be­kroon is. HEEL BO: ’n Trop­pie Bran­gus­koeie wat as ont­van­ger­koeie ge­bruik gaan word. Hein­rich en sy vrou, Cla­ra, keer hul­le op per­de aan.
LINKS: Een van die ras­eg­te Brah­man­kal­wers wat as em­brio in dié He­re­ford koei in­ge­plant is, word spek­vet en ge­sond deur die koei groot­ge­maak. BO: Ras­eg­te Brah­man­koeie met kal­wers in die veld op Lo­ve­da­le waar mnr. Hein­rich Bru­wer die nuut­ste teel­ma­te­ri­aal en teg­nie­ke ge­bruik om rasvordering te ver­se­ker.
ON­DER: Een van die mooi Brah­man­bul­le wat Hein­rich on­langs ge­koop het. REGS ON­DER: Só lyk die in vi­tro-sta­sie. Die bees­te loop by die een kant in, word in ’n nek­klamp vas­ge­knel so­dat die vee­arts sy werk kan doen en ver­laat die ge­bou dan aan die an­der kant.