WOORDE WAT WEEG: October 2016
Die Nobelprys is dikwels 'n omstrede
prys en 'n mens kan 'n lys saamstel van groot skrywers wat dit nog nooit
ontvang het nie. Waarskynlik was niemand meer verbaas as Bob Dylan toe hy die
prys ontvang het nie. BY (30 deser) plaas tereg 'n onderstebo-foto van die
sanger. Wat is verkeerd met hierdie
toekenning? Wel, soos Nadine Gordimer jare gelede opgemerk het toe hy op die
kortlys was, hy is in die eerste instansie 'n sanger en nie 'n gepubliseerde
skrywer nie. En die benoeming as daar 'n werklik gevestigde skrywer soos Philip
Roth met 'n "body of work" is? 'n Skrywer wat bepaald kon aanspraak
maak, omdat sy tekste nie alleen goeie letterkundige werk is nie, maar
terselfdertyd sosiale kommentaar lewer. En al sou 'n vroulike kritikus van Doer
Onder hom wil afboender van die Booker glo omdat sy werk te misogonisties is,
kan sy kennelik nie die verskil tussen die verteller (of implisiete outeur) en
die werklike outeur raaksien nie.
Hier te lande probeer kritici
tereg om Breytenbach benoem te kry.
Jurie Wessels verduidelik in By
van 30 deser oor waarom Dylan moes wen. Die tyd is ryp daarvoor. Absoluut: die
tsoenami van anti-intellektualisme wat die wêreld getref het, word hierdeur
bevestig, myns insiens. Maar Dylan 'n oerdigter? Danie Marais, 'n uiters kundige
musiekkritikus, meen dat Dylan wél bekroon kon word. (Oor Bob Dylan en sy Nobelprys vir letterkunde | LitNet. Besoek 30 Oktober 2016.
Hy noem hom 'n groot
sanger-liedskrywer. Groot sanger? Nou ja, mens hoef net te kyk na Karen Zoid se
program om te weet hoe misleidend die term "groot sanger" kan wees.
Ek kyk na die program en skud dikwels net die kop.
"Snobisme is tog niks
anders as ’n houding gebaseer op halwe waarhede en onkunde nie", meen
Marais. Oor populêre musiek - dit weet ons almal - kan niemand hom troef nie.
Maar oor letterkundige kwessies, is daar wel ander menings. Soos oor
kanonisering, onder andere. Die kanon kan byvoorbeeld nie "verdwyn"
nie; ons kan net her-kanoniseer of de-kanoniseer. En die toekenning aan Dylan
as liriekskrywer is ook nie bo kritiek verhewe nie. "Dis die uitsonderlike
skryfwerk in sy liedtekste wat die saak in sy guns beklink het", meen
Marais wat eweneens Harold Bloom gebruik om sy argument te staaf: “All canonical writing possesses
the quality of making you feel strangeness at home,” skryf hy in sy The
Western Canon: The books and schools of the ages (1994).
As hy na Leonard Cohen verwys as
'n goeie liriekskrywer of Bertolt Brecht, seg ek amen. Die Brecht/Weill-duo
(veral wanneer Anne Sofie von Otter dit vertolk) aanvaar ek. Is dit 'n groot liriek?
Die "visions" van
hierdie Johanna is bepaald nie op dieselfde "song page" as Jurie
Wessels en Danie Marais nie.
Maar ek wil nie hul ikoon belaster
nie. Maar geniet en waardeer dit vir wat dit is. Dis werklik nie hoogstaande
Ek lees eerder Saul Bellow of
Frank Bidart. Gaan lees "Ellen West":
Callas is my
favorite singer, but I’ve only seen her once—; I’ve never forgotten that
night ... —It was in Tosca, she had long
before lost weight, her voice had been, for years, deteriorating, half itself ... When her career began, of course, she was fat, enormous—; in the early photographs, sometimes I almost don’t
recognize her ... The voice too then was
enormous— healthy; robust; subtle;
but capable of crude effects, even
out of high spirits, too much
health ... But soon she felt that she
must lose weight,— that all she was trying
to express was obliterated by her
body, buried in flesh—; abruptly,
within four months, she lost at
least sixty pounds ... —The gossip in Milan was
that Callas had swallowed a tapeworm.
But of course she hadn’t. The
tapeworm was her soul ... © Joan Hambidge
Bob Dylan en die Nobelprys,
Die kamiljoen se tong kan tot een-en-half keer
vérby die lengte van sy lyf strek;
Die tuatura hou asem vir 'n uur lank op;
Die vlieënde draak-akkedis kan tot nege meters ver sweef;
Die netvormige luislang strek hom 'n brandweerwa;
Krokodille, weet hulle te vertel, kan boomklim;
Groen basilisk akkedisse ski ver oor water;
Varswaterskilpaaie vang vis met die tong;
Titanoboa, 'n dinosorus van slang,
weeg 'n ton, selfs meer.
So min of wat: al hierdie reptiele
was lank voor ons al hier,
op die Galapagos het Darwin hul bekyk,
opgeskryf in Oor die oorsprong van spesies;
bepaald toe nie geweet
dat 'n brandweerwa
Helize van Vuuren: A Necklace of Springbok Ears – /Xam Orality
and South African Literature. SUN MeDIA Stellenbosch under the
SUN PRESS imprint, 2016. ISBN 978-1-920689-89-6 | ISBN 978-1-920689-90-2 (e-boek)
Resensent: Joan Hambidge A Necklace of Springbok Ears is
'n belangwekkende studie geskryf deur Helize van Vuuren. Sy dra dit op aan
Hennie Aucamp, Francois Pauw (vriend en mede-bergklimmer) en aan Barend J
Toerien, ook kenner van hierdie tradisie. Al drie vriende wat oorlede is.
Die werk van die romanskrywer
Piet van Rooyen word uitstekend onder die loep geneem weens sy besondere
gesprek met die Boesmankultuur. Sy was tereg daarop dat kritici (onder andere
met Gif) in gebreke gebly het om die
identifisering met die Boesmankultuur raak te sien. Die verskillende karakters
representeer verskillende fases van kulturele en tegnologiese ontwikkeling: die
primitiewe teenoor die Westerse ontwikkeling; gewone, koloniale waarnemers wat
geplaas word teen ‘n manlike protagonis wat identifiseer met die kultuur en ‘n
“Boesman” word (147). Hierdie waardevolle ontleding is van nut vir die leser
wat na dieper insigte soek. Van Vuuren kan die opposisies –
bykans soos ‘n moderne Vladimir Propp – uitwys, omdat sy die kodes ken. ‘n Paar
jaar gelede het ek ‘n kursus oor die verskillende dierefigure in Marais se Dwaalstories aangebied rondom die
Primordialiteit en sjamanisme is
belangrike kwessies wat in hierdie kursus bespreek is.
Die generiese term “San” – wat
politiek-korrektes gebruik – is ‘n negatiewe woord wat “vabond” of “tramp”
beteken in Khoi. Die woord Boesman is tans meer aanvaarbaar en Robert J. Gordon
en andere wil die begrip weer “rehabiliteer” (155).
Soos altyd die geval met hierdie
soort studie is die bronnelys en endnote van onskatbare waarde vir die
speurende leser. Byvoorbeeld, die herinnering aan Rialette Wiehahn se artikel
oor al die verskillende interpretasies van Wilma Stockenström se “Die eland”. Verder
is daar belangrike kodes wat elke navorser sal inspireer vir verdere leeswerk.
“Man as fire beast” is gebaseer
op haar uitstekende D. J. Opperman-huldigingslesing ‘n paar jaar gelede te
Stellenbosch. Opperman se “Vuurbees” word uitstekend gelees via onder andere
Changeaux se jongste navorsing dat kreatiwiteit sterk interne reëls volg (186).
Op ‘n persoonlike vlak het
hierdie leser die stuk oor die lewe en werk van G. R. von Wieligh ontroerend
gevind. Die ou verroeste trommel as ‘n metafoor vir sy ellendes:
huweliksprobleme, finansiële nood, swak sig, ‘n enkelkamer by sy broer in sy
laaste jare …
Die sentrale elemente van sy
lewe was: taal, die bestudering van verskillende kulture en reis (40). Die
einde van sy loopbaan, in 1895, was in konflik gehul toe hy beskuldig was van
sogenaamde wanadministrasie as landmeter. Maar daar kon ook politieke motiewe gewees
het. Daar was aanvalle teen Kruger en sy manier van doen in die Transvaal. Van Vuuren
plaas briewe van Von Wieligh, selfs ‘n telegram op 13 Oktober 1895 waar hy
desperaat is vir werk.
Ongeveer 1898 nadat sy vrou en
kinders hom versaak en na die Kaapkolonie vertrek het, verbrand al sy dokumente
en daarmee is die soektog na die verlore /Xam-dagboeke verby.
A Necklace of Springbok Ears is ‘n
boek geskryf deur ‘n kundige wat jarelange navorsing vir die leser saamsnoer.
Helize van Vuuren het met hierdie boek ‘n kleim afgesteek. Niemand sal ooit
weer kan skryf oor enige aspek van Boesman-letterkunde sonder ‘n verwysing na
hierdie teks nie. Op dieselfde wyse as wat sy ‘n onbetwisbare outoriteit is oor
Van Wyk Louw en Breyten Breytenbach.
Agt hoofstukke wat ‘n mens op
enige plek kan begin lees. Elke hoofstuk is inderdaad ‘n oortjie in die
enkelsnoer soos die pragtige voorbladfoto - Percival R. Kirby se Bushmen
ankle-rattles made from springbok ears - reeds aandui.
Dit is gepubliseer deur SUN
(Hierdie resensie word geplaas
met vriendelike vergunning van Rapport)
A Necklace of Springbok Ears,
Helize van Vuuren,