Dink aan nóg nuwes, behalwe googleloer . . . | Netwerk24
Deur Gerhard van Huyssteen 03 Augustus 2018 00:01
’n Gunstelingtydverdryf onder taalaficionado’s is die soeke na sogenaamde onvertaalbare woorde.
Skuinskoek, padkos, hartbeeshuis, rooibostee.
Gesoute vertalers of taalkundiges vertel jou dalk gou dit is nie vreeslik interessant nie. Ek is nog laf genoeg om iets sinnigs daarin te probeer soek.
My uitgangspunt? Die getal nuwe woorde wat per jaar/dekade/eeu in ’n bepaalde taal gemunt word, gee dalk ’n aanduiding van die kulturele, kreatiewe en intellektuele innovasiekragdadigheid van daardie taal se land en mense.
My hipotese? In ’n globaliserende wêreld word nuwe ontdekkings en uitvindsels toenemend in die Anglo-Amerikaanse omgewing gemaak en benoem. Ander tale loop dus toenemend (of dalk nog altyd?) agter Engels aan, hetsy deur die nuwe woorde te vertaal of net so oor te neem.
Dalk gee ek nie genoeg erkenning aan Chinees, Russies, Frans, Spaans en Duits as wetenskapstale nie? Dalk registreer die Swede en Turke jaarliks honderde patente? En dalk vertaal die Griekse pers meer woorde uit Arabies as wat hulle self skep? Ek dink nie so nie, maar bly oop vir oortuiging . . .
Wat het ons oor die eeue heen ontdek of uitgevind en éérste benoem, sodat ander mense daarna die Afrikaanse woord moes vertaal of leen?
Op kulturele gebied is kosname voor die hand liggend: hertzoggies, roosterkoek en potjiekos. Speletjies is ’n markante kategorie: bok-bok-staan-styf, kleilat en hopielê. (Iets soos kennetjie tel nie, want dis ’n baie ou, internasionale spel.) Sakkie-sakkie, sokkie, langarm, vas dans en alle ander ekwivalente daarvan verdien spesiale vermelding. In Suid-Afrikaanse Engels is dit windsurfing.
In die kreatiewe leefwêreld wemel dit van nuwighede. Dink sommer aan Coenie de Villiers se soldatehemel en pomelomaan; Anton Goosen se byeboerwa en liedjieboer; Breyten Breytenbach se woordstopseltjies en roekoerkoerborste.
Maar as dit kom by innovasies en die intellektuele leefwêreld (dus uitvindings en gedagtegoed), kras ons tot stilstand. Die eerste woord wat iemand op ’n Facebookgroep ophaal, is . . . apartheid. Daarmee saam word ’n hele klomp ander verbandhoudendes aangedra: tuisland, dopstelsel en dompas. Met uitvindings kom ons op Facebook nie verder as hartbeeshuis, kakebeenwa, bekslaner, dolosblok en ventertjie nie.
Nuwerwets kan ek net aan googleloer dink. Dis anders as om te google, want as jy googleloer soek jy iets blits-blits op en verwag die antwoord op die trefslagbladsy, sonder om verder hoef te klik.
Van Huyssteen is ’n taalkundige aan die Noordwes-Universiteit. (gerhard.vanhuyssteen@nwu.ac.za)
Meer oor: Gerhard Van Huyssteen | Taal | Afrikaans | Vertaling