PETRONELLATJIE gee vir haar ouma ’n lekkertjie. Haar ouma is ook nie links nie en steek die stukkie soetigheid dadelik in haar mond.
Petronellatjie frons. Daar is iets wat sy nie kan kleinkry nie. ''Dis darem snaaks dat daardie lekkertjie vir ouma so lekker smaak,'' sê sy. ''Toe ek dit netnou vir die hond gegee het, het hy dit dadelik uitgespoeg!''
DIE POSBODE staan met ’n pakkie voor die deur, toe ’n blaffende hond skielik om die hoek van die huis aangestorm kom. Kerplaks! laat die posbode die pakkie val. Hy snel soos ’n pyl uit ’n boog deur die voortuin en spring soos ’n hoogspringer oor die voorhekkie.
JY RY in ’n hyser en daar's ’n hond langs jou en jy ruik iets stinks. Hoe weet jy dis die hond wat jy ruik?
'N BOERBOEL is besig om in vullistromme rond te snuffel. Hy kan egter beswaarlik beweeg, want hy balanseer terselfdertyd 'n telefoonpaal op sy nek.
'N JAPPIE ry deur die Suid-Vystaatse platteland waar hy 'n skaapwagter teëkom wat besig is om 'n groot trop skape aan te jaag. Die jappie gewaar 'n kans om 'n vet slag met die ontmoeting te slaan. Hy hou stil en klim uit sy motor uit.
''Ek wed jou dat ek presies vir jou sal kan sê hoeveel skape in hierdie trop is,'' sê hy vir die skaapwagter. ''As ek verkeerd is, gee ek jou honderd rand. Maar as my getal korrek is, moet jy my 'n skaap gee.''
Die skaapwagter dink 'n bietjie na. Hy't tog 'n yslike groot trop, redeneer hy by homself, en die kans is geweldig skraal dat hierdie kêrel ooit sal reg raai. Dus neem hy die weddenskap aan.
Die jappie pluk sy selfoon uit, skakel sy Internet-diensverskaffer, sweef na die Nasa-webwerf en kry 'n koppeling met 'n satelliet wat beveel word om die spesifieke kolletjie in die Vrystaat te skandeer en al die inligting in 'n databasis te berg. Hierna neem 'n superrekenaar oor, wat die skape binne mikrosekondes tel en die antwoord in die venstertjie van die jappie se selfoon laat flits.
Stel jou die skaapwagter se verbasing voor toe die jappie sekuur in die kol is met sy antwoord: "Daar is 981 skape.''
''Meneer.'' sê die verbysterde skaapwagter, ''ek is 'n man van my woord. Kies maar vir meneer 'n skaap uit.''
Die jappie doen sy keuse, maar hy is net besig om die dier in die kattebak van sy motor in te laai, toe hy die skaapwagter hoor roep: ''Meneer, ekskuus tog, gee my tog net een kans om die dier terug te wen. Ek wed vir meneer dat ek meneer se beroep sal kan reg raai. Ek gee vir meneer nog 'n dier as ek verkeerd is, maar as ek reg is, moet meneer daardie dier vir my teruggee.''
''Maklik,'' antwoord die skaapwagter. ''Meneer kom hier aangewaai, al het niemand vir meneer laat kom nie. Meneer wil betaal word vir die antwoord op 'n vraag waarvan ek reeds die antwoord geken het. En, laaste maar nie die minste nie: meneer weet swiet blou niks van my besigheid af nie -- want daar staan meneer met my hond in meneer se arms!''
''Wel, dis jou buurman Botha wat hier praat. Hoor hier, ek bel net om vir jou te sê dat jou hond se geblaf my gek maak. Klap asseblief dadelik sy bek vir hom toe.''
''Ou Bothatjie, ek wil net vir jou vertel dat ek nie ’n hond het nie. Ek is die buurman met die konyne.''
• As vloeistof: Water vloei vanweë swaartekrag altyd van ’n hoër geleë plek na ’n laer geleë plek. Gevolglik kan afwaarts vloeiende water gebruik word om byvoorbeeld die waterwiel [FOTO HIERBY] van ’n meule te laat draai (om graan te maal) of om die turbine in ’n kragsentrale te laat tol, wat weer ’n generator laat draai om elektrisiteit op te wek. Elektrisiteit wat só deur middel van waterkrag ontwikkel word, word hidro-elektriese krag genoem. Water kan ook deur ander faktore soos die wind, die getye en ondergrondse aardverskuiwings (die aanstigters van die gevreesde tsoenami’s) in beweging gebring word—wat geweldige gevolge kan hê wanneer sulke kragte in die vorm van vloede of oorstromings ontlaai.
• Swaartekrag: Die aarde se swaartekrag veroorsaak die vloeiing van water vanaf hoër na laer plekke. Elke keer wanneer jy ’n kraan oopdraai en, sê, water in ’n glas opvang om te drink, maak jy op die aarde se swaartekrag staat om jou kosbare voggies in die glas te laat val.
In die Internasionale Ruimtestasie, wat om die aarde wentel, is hierdie swaartekrag egter byna geneutraliseer, sodat die ruimtevaarders nie eens ’n gewone stortbad kan neem nie. Die stort het geen sproeikop nie, omdat die swaartekrag hier in die ruimte ’n miljoen keer swakker as op die aarde is. Stortwater kan nie sproei nie, maar dryf rond pleks van om te val. Elke ruimtevaarder ontvang dus net ’n paar liter water om saam met seep aan die vel te smeer. Nadat ’n mens jou afgedroog het, word die waterbobbeltjies rondom jou met ’n suigapparaat opgesuig.
Teenoor die swaartekrag van die aarde, bewerk die aantrekkingskragte van die son en die maan op hul beurt die getye in die see op ons planeet. Ons oseane word in der waarheid deur son en maan soos rubberrekke gerek (REGS). Die bewegings van die son-maan-aarde-sisteem bepaal hoeveel die oseane gerek word, asook in watter rigting. Een manier om hieraan te dink, is om jou voor te stel jy kyk van bo af na ’n rubberband wat om ’n boomstomp gespan is (figuur a hieronder), terwyl twee mannetjies (die son en die maan) op verskillende maniere aan die rek band trek, soos op die ander illustrasies hieronder.
• Die hoeveelheid hitte wat aanwesig is, laat water soos reeds genoem verys, vervloei of verdamp. Maar die ongelyke verwarming van ons planeet deur die son, gepaard met die draaiing van die aarde om sy as, het eweneens ’n geweldige invloed op die oseane deur seestrome op te wek en dit in bepaalde rigtings te laat vloei.
• Winde is grootliks verantwoordelik vir die golwe en branders in die see. Saam met die getye hou hulle die oseane in beweging sodat dit nie soos vleiwater stagneer en begin stink nie!
• Elektrisiteit wat gestuur word deur water wat ’n bietjie aangesuur is, veroorsaak dat water in sy twee bestanddele, naamlik die gasse waterstof en suurstof opbreek word, soos op die illustrasie hieronder.
WATER kan met baie ander stowwe verbind en nuwe stowwe vorm. Dit kan ook baie stowwe oplos. Dit speel voorts ’n kataliserende rol in ’n menigte chemiese reaksies. Al hierdie eienskappe is noodsaaklik vir die lewensprosesse op aarde. Water kan ook baie dinge, soos modder, in suspensie hou—nie werklik die modder oplos nie, maar piepklein deeltjies daarvan saamdra en byvoorbeeld in riviere meevoer, waarna die modderdeeltjies uiteindelik in hawens ondertoe afsak waar dit voortdurend gebagger (met spesiale masjiene verwyder) moet word.
• Oplossings: Water los die suiker in jou koppie koffie op—maar ook die sout in die see, die chloorbevattende korrels in jou swembad en ’n onnoemlike hoeveelheid ander stowwe. Trouens, water is die beste oplosmiddel wat daar is. Oplossings is in die reël volledige mengsels van stowwe en nie die gevolg van chemiese veranderings waardeur nuwe stowwe ontstaan nie.
• Water as katalisator: Water laat dikwels chemiese reaksies tussen stowwe plaasvind, blykbaar sonder om self ’n deel van die reaksies te wees. Yster roes byvoorbeeld geil wanneer dit met suurstof verbind in die aanwesigheid van net ’n bietjie water. Water is boonop die belangrikste oorsaak waarom hout verrot, want dit skep die volmaakte omgewing vir organismes wat organiese stowwe soos hout afbreek.
Die aantrekkingskrag tussen die molekules van ’n spesifieke stof wat die deeltjies van daardie stof bymekaarhou, word kohesie genoem.
As ons byvoorbeeld ’n glasskerf van ’n vensterruit in ’n houer met water insteek en dit dan weer uittrek, sal sekere van die water aan die glas bly vaskleef (adhesie), terwyl die res teruggetrek sal word na die water in die houer (kohesie).
Hierdie koherente en adherente kragte van water word duidelik in die natuur geïllustreer wanneer dit reën. As die grond dor en droog en die reënval betreklik lig is, sal baie van die water in die grond insyfer (adhesie). In die geval van ’n stortreën op grond wat boonop reeds deurweek is, sal baie van die reënwater saam in ’n massa wegvloei (kohesie) tot in spruite of riviere.
Kohesie is voorts deeglik in die spel wanneer waterdamp (’n gas) tot water (’n vloeistof) verdig en ook wanneer water as ’n vloeistof weens afkoeling in ys (’n vaste stof) verander. Kohesie is altyd die sterkste in ’n vaste stof, omdat die molekules nader aan mekaar is. In ’n vloeistof is die molekules verder van mekaar af en die krag is minder. Kohesie is die swakste in ’n gas, waarin die molekules so wyd verspreid lê dat die gas enige vorm of volume kan hê.
Wanneer waterdamp tot water verdig, is daar ’n kragtige saampersing van ’n aantal molekules met ’n vermeerderde aantrekkingskrag wat genoeg is om die struktuur van ’n vloeistof daaraan te verleen.
Kohesie word in vloeibare water weerspieël deur die oppervlakspanning wat veroorsaak word vanweë die ongebalanseerde binnewaartse trekkrag op die molekules by die oppervlak.
Dit is weens hierdie oppervlakspanning van water dat ’n soort "vlies" daarop voorkom, wat dit vir insekte soos waterkewers moontlik maak om daarop rond te skarrel sonder om te sink. ’n Mens sal selfs ’n naald op water kan laat dryf as jy dit hiperversigtig op die oppervlak sou kon neersit.
Ook water wat stadig uit ’n kraan drup, toon die uitwerking van kohesie en oppervlakspanning. Elke druppel word stadig groter, is eers rond en word dan peervormig. Sodra die druppel ’n kritieke grootte bereik het, val dit. Met die valslag word dit bolvormig. ’n Reëndruppel word tot die vorm van ’n peer verwring as gevolg van die snelheid waarmee dit na benede val.
Die wonderbaarlikheid van kohesie en oppervlakspanning kan eweneens geïllustreer word deur seepbelle te blaas, soos die meisie LINKS. ’n Mengsel van water en seep wat tot ’n dun vliesie met ’n ronde vorm uitgeblaas word, het besondere koherente kragte.
Oppervlakspanning gee die borrel sy ronde vorm en die lugdruk binne-in keer dat dit inmekaarval. Weerkaatste lig gee die borrel sy verskillende kleure. Maar die aantrekkingskrag van die aarde veroorsaak dat die water na die onderkant van die borrel vloei—en uiteindelik raak die vliesie bo so dun dat die borrel bars.
En in normale omstandighede is water ook nie radio-aktief nie. As dit was, sou die see en land dooie plekke gewees het en die lewe soos ons dit ken onmoontlik.
Water is dus sekerlik darem nie alles in ons stoflike lewe nie. Maar dit is ’n goeie ent voor enigiets wat die tweede plek kan inneem!