"Die wrede een met die rooi baard" het weer sy opwagting in ons land gemaak-hoewel 'n mens natuurlik sy aanwesigheid steeds kan vermoed agter die optrede van diverse politici en ander hoogheiliges.
Verplancke se weergawe (eintlik al uit 1996) van die Middelnederlandse diere-epos is 'n prosawerk gerig op 'n breë publiek. Hoewel 'n mens ook gereeld in die Lae Lande versugtinge hoor oor die ongeïnteresseerdheid waarmee Nederlandse klassieke werke behandel word, is hierdie uitgawe maar een voorbeeld van 'n volgehoue proses om 'n grootse erfenis nie verlore te laat gaan nie.
Die geskiedenis van die vele Reinaarduitgawes is 'n dramatiese verhaal op sy eie. Die basiese gegewe gaan waarskynlik terug op die orale tradisie. Brokke en variante van die storie het onder meer in Frankryk opgeduik en oor die skepper en datering bestaan daar steeds uiteenlopende menings. Teen 1270 het ene Willem in Vlaandere hierdie satiriese diereverhaal wat-daaroor is deskundiges dit deesdae taamlik eens-in die omstreke van Gent ontstaan het, onder die pen geneem en omvorm tot 'n onvergeetlike epos. Sy boek is in die negentiende eeu gerekonstrueer uit veral twee bronne: die Comburgse en Dyckse handskrifte. In die veertiende eeu het 'n volgende onbekende Vlaamse digter die epos uitgebrei tot die sogenaamde Reinaert II. Verplancke dui aan dat hy sy herskrywing gebaseer het op eersgenoemde bron en daarna die toegevoegde verhaalverloop uit laasgenoemde oorgeneem het. Teen so 'n werkwyse by 'n "volksuitgawe" soos hierdie kan daar weinig beswaar wees. Trouens in 2002 het daar ook 'n nuwe wetenskaplike uitgawe, Van den Vos Reynaerde en Reynaerts historie, in die uitgewery Bert Bakker se Delta-reeks verskyn.
Reinaard is egter''n onuitroeibare aartsskelm wat apart van kulturele pogings sy weg na Suid-Afrika gevind het. F. I. J. van Rensburg vat in sy bespreking van die Afrikaanse Reinaard-verwerking (1981) deur Eitemal die kernproblematiek soos volg saam: "Dit gaan in die verhaal om die erflike vermoë van die mens om mislei te word. Soms wéét hy dat hy mislei word, maar hy kan hom nie daaraan onttrek nie. Hy is magteloos in die greep daarvan" (4). Ek wil byvoeg dat die aartsskelm hierby ewige menslike swakhede aangryp: hebsug, vraatsug, ydelheid [...] En die vloer vee met die oorheersende magte van sy tyd- die staat en die kerk.
Van Rensburg noem dat die Reinaardgegewe alreeds via die orale tradisie wortel geskied het in die Khoi-verhaalskat met sy vele Wolf- en Jakkalsstories wat Afrikaanse gemeengoed geword het. D.J. Opperman gebruik dit weer in sy profetiese "Vloervelletjie" (Dolosse, 1963) oor die toekomstige omseilers van sanksies teen die land.
Die grootste toets vir Hugo se Afrikaanse vertaling is vir my of sy prosa vlot lees en toeganklik is vir gewone lesers. Hierin slaag hy voortreflik. Net soos Eitemal moes hy wel soms ongewone woorde soos "spinrok" behou. Terwyl Eitemal so ver gaan om van die "vos" 'n "jakkals" te maak, hou Hugo by die oorspronklike woord. Dit gaan immers om verskillende spesies. Grimbeert, die Europese das, word daarteenoor by Hugo wel "ratel". Nog 'n toets (om maar een pikante voorbeeld te noem), die beskrywing van Tibert die kat se onderonsie met die pastoor, slaag Van Daele en Hugo myns insiens heel goed. Dit is naamlik 'n passasie wat vroeër in vele skooluitgawes van die teks gekuis is. Ook by Van Daele en Hugo word geen verlore testikel toegelaat om in die stof te rol soos in Willem se teks nie. Tibert se bykanse onmanning van die seksueel blykbaar uiters aktiewe geestelike word egter steeds in die oorspronklike musiekterme verwoord-sy "klokkespel" is afgeruk. In hierdie trant brei die verwerker en vertaler kreatief uit: die pastoor "huppel jodelend van pyn"! Reinaerd troos daarop, nadat hy laggend 'n "knallende wind" gelaat het, die arme man se houvrou daarmee dat daar tog wel een van die twee klokke oorgebly het! (In die Middelnederlands voeg hy haar ook toe dat die slagoffer in die toekoms selfs nog meer sy seksuele bes sal doen: "Al te meer zo zal hy pinen"!).
Oor jou afdrukke, die titel van hierdie huldigingsbundel vir Cas Vos, gryp terug na die titel van sy vierde digbundel, Die afdruk van ons hande, maar wil ook iets sê oor die "afdrukke" wat die digter-teoloog Vos as mentor, kollega en vriend op mense se lewens gelaat het. Daarom ook die subtitel: "Met waardering vir Cas Vos se teologies-poëtiese bydrae".
Soos 'n mens van so 'n bundel opstelle wat aan 'n teologiese digter en 'n poëtiese teoloog opgedra is, kan verwag, is daar, benewens 'n literêr-biografiese oorsig (Skrywersalbum) en 'n CV, stewige en insiggewende bydraes oor sy digwerk sowel as artikels wat aansluit by sy werk as dogmatikus en praktiese teoloog (veral homileet). Volgens die oorsigtelike voorwoord is die bydraes aan indringende eweknie-evaluering onderwerp en is die teikengehoor "nasionale en internasionale vakspesialiste en akademiese kollegas", maar ek meen dat enigiemand met genoeg belangstelling in die Afrikaanse poësie en tydgenootlike teologiese kwessies die (meeste) artikels met vrug sal kan lees. Taal behoort ook nie 'n onoorkomelike struikelblok te wees nie: Die Suid-Afrikaanse navorsers se artikels is in Afrikaans en die internasionale bydraers s'n in Engels of Nederlands.
Om aan al sestien akademiese bydraes in 'n resensie reg te laat geskied, is 'n feitlik onbegonne taak; daarom hier slegs enkele breë kwashale.
Van die artikels vanuit en met 'n teologiese perspektief is daar enkeles wat op die een of ander manier met Vos se digterlike bydraes skakel, maar dan binne die konteks van sy teologiese fokusse. So is daar Cas Wepener se uitgebreide "Eenheid en heerlikheid. 'n Liturgie en preek geskoei op die Evangelie van Johannes met besondere klem op die Afskeidsgesprekke". Sentrale motiewe in hierdie (nagmaals)liturgie (met sterk responsoriese elemente) en preek is lig vir die wêreld, heerlikheid (wat bloei) en eenheid tussen gelowiges. Opmerklik is egter dat Wepener, benewens verwysings na ander kunstenaars, vir die gemeentesang telkens gebruik maak van Vos se bydraes tot die Liedboek van die kerk.
Soos uit die titel van Gerda de Villiers se bydrae blyk ("Die Gilgamesj Epos agter Uruk fragmente") gaan sy in op die agtergrond, geskiedenis en (gefragmenteerde) oorlewe-ring van hierdie epos en vertel sy die (gerekonstrueerde) verhaal redelik uitvoerig oor. Daarmee verskaf sy nuttige inligting vir die ontsluiting van Vos se Uruk-fragmente uit Die afdruk van ons hande, waarna Cloete en Odendaal ook verwys (sy lê nie self die verband eksplisiet nie, alhoewel haar inleiding so iets in die vooruitsig stel). Sy kom tot die slotsom dat "die Gilgamesj Epos onder die grootste letterkunde van die wêreld gereken kan word", en bedank Vos omdat hy "met sy kunstige omdigting volkome reg daaraan laat geskied."
Wanneer Julian Müller ("Transversaliteit as oriëntasiepunt vir die Teologiese landskap") besin oor die Praktiese Teologie se plek en taak binne die wetenskappe-spesifiek die Teologie. Sosiale wetenskappe en die Geesteswetenskappe-sluit hy aan by Vos se beweging van die dogmatiek na die praktiese teologie na die kuns. Via 'n bespreking van drie soorte rasionaliteit wys hy dan daarop dat daar binne die postfundamentele denkrigting 'n dinamieser, oper benadering tot die vakgebied ontwikkel het sodat dit nie orals dieselfde lyk nie: Soms staan die kwantitatiewe of kwalitatiewe voorop, soms die (holistiese) narratiewe benadering. Hy wil daarom eerder van Prakties-Teologiese perspektiewe praat waar die grense tussen die dissiplines afgebreek word om só "ons sensitiwiteit vir die menslike kondisie en die menslike gemeenskap, ook die geloofsgemeenskap, [te] verbreed en verdiep."
Soos uit die titel van sy bydrae blyk, sluit Hennie Pieterse ("'n Konseptuele klem op die eie tyd as teoretiese komponent vir 'n homiletiese hermeunetiek met die oog op preekvoorbereiding") hierby aan. Nadat hy Vos gehuldig het vir sy teologiese bydraes gaan hy in op verskillende hermeneutiese benaderings tot die konsepte "teks" en "leser" en toon dan aan dat hulle in 'n vrugbare spanning geplaas kan word "waarin die boodskap van beide die wêreld van die leser en die wêreld van die teks sinvol geïnterpreteer kan word vir die eie wêreldervaring van die leser". Hy sluit af met 'n afdeling oor die gemeente se konteks waarvan die homileet kennis moet neem en mee moet begin met die oog op sinvolle preekvoorbereiding: die kuns as venster op hierdie wêreld; die liturgiese situasie; die sosiale, politieke, kulturele en ekonomiese konteks; die persoonlikheid, Godsbeeld en gemoedstoestand van die hoorders.
Dirk Human ("'Hoe lank nog, Here...' (Psalm 13: 2-3)-Noodkrete uit 'doodsangs' en 'godverlatenheid'") skryf, met inagneming van Vos se poëtiese konflikgesprekke oor menslike grenssituasies en sy navorsing oor die Ou Testament en spesifiek Psalms, oor Ps. 13. Hy gaan in op dié psalm as prototipe van die klaaglied van die enkeling, gee 'n moontlike vertaling, verken die genre en struktuur en ook die gebruik van Babiloniese motiewe, toegepas op die Jahwe-geloof. Daarna volg 'n analise en 'n bespreking van die kultiese konteks en die datering van die lied asook sy "hermeneutiese sleutelrol" binne die groep gevorm deur Ps. 3-14. Hy kom tot die volgende slotsom: "Ps. 13 beskryf 'n basiese lewenservaring van elke gelowige: hoe om van klag tot lof te kom. Hierdie konflikgesprek ontbloot die psalmdigter se vertroue in God deur sy klagkrete heen en bring godverlatenheid en doodsangs by die vreugde van 'n nuwe Godsgemeenskap."
Conrad Wethmar se artikel ("Maak dit saak wat ons oor die Drie-eenheid van God glo?") belig die agtergrond en aard van die unitariese en trinitariese Godsbeskouings. Hy bespreek ook onder meer besware teen die triniteitsleer en probleme verbonde aan 'n unitariese Godsbegrip binne hulle historiese kontekste. In die afdeling oor die herontdekking van die Triniteitsleer wys hy twee grondliggende foute in die unitariese teologiese tradisie uit en gaan dan terug nie na net die Nuwe (en Ou) Testament nie, maar ook na die Kappadosiese vaders van die vierde eeu om wat ons oor die Drie-eenheid glo te verhelder: "... God [is] nie alleen [...] drie-enig in die wyse waarop Hy Homself openbaar nie maar [...] Hy [is] in sy bestaan self drieenig [...] Hy bestaan voor en onafhanklik van mens en wêreld. Uit genade stel God die skepping daar en tree daartoe in verhouding maar is nie van die wêreld afhanklik nie [...] God staan teenoor die wêreld as Skepper." Só antwoord Wethmar enersyds briefskrywers en ander wat die Drie-eenheidsleer bevraagteken en wys hy andersyds die panteïsme en die panenteïsme af.
In die geheel gesien is dit 'n waardige feesbundel vir iemand wat op verskillende terreine 'n besondere bydrae gelewer het.