Elke Britse Tommie is met 'n kakie-uniform toegerus wat bestaan het uit 'n soldatebaadjie, kakiebroek wat onder die knieë ingeryg is, kamaste en bruin stewels, 'n helm and ander hoedjies, en 'n kakie-oorjas. Hy het ook 'n geweer en bajonet, bandeliersak, rugsak, waterbottel en ander benodighede gekry. Meer as 180 000 Engelse troepe het na Suid-Afrika gekom. Dit was meer as die hele bevolking van die twee Boere-republieke saam.
Dit was die kans van 'n leeftyd: avontuur, die wye vlaktes van Afrika, nagte onder die sterrehemel, uiterste temperature, en die kameraadskap onder soldate.
Een van die manskappe wat onder genl. French gedien het, beskryf sy verblyfplek in 'n brief huis toe só: ``Die veld is my woning; die kamers is winderig, soms met ongediertes en slange op die koop toe; spyskaart - eenvoudig maar gesond; water kan jy maar drink; moet net nie daarin was nie; dit maak jou gesig vuil . . .''
Hierdie Afrika-ervarings het 'n onvergeetlike indruk op die Tommies gemaak, en hulle het later weer die slagvelde besoek waar alles toe stil en rustig was.
Tommies is van 'n kakie-soldatesak voorsien waarin daar onder meer 'n serge-uniform was vir infanterie-geleenthede met 'n broek wat onder die knieë ingeryg was, kakiekamaste en bruin stewels, 'n kakiehelm en ander benodigdhede.
Tommies het ontberings in Afrika taamlik goed hanteer. Anders as vir die meeste Boere was godsdiens nie juis vir hulle 'n diep geestelike ervaring nie.
'n Engelse regiment het een keer sowat 160 km afgelê in 'n lang mars en toe die kapelaan Sondag die gesang Art thou weary opgee, het die half-onderdrukte woord ``yes'' van alle kante opgeklink!
Die Tommie het, beïnvloed deur die Britse ``race patriotism'', 'n algemene gevoel van openlike vyandigheid teenoor die Boere gekoester.
Dit word selfs deur Bill Nasson, 'n skrywer, beweer dat Tommies geesdriftig na die Boere geskiet het.
Tommies het die Boere as lafaards bestempel omdat hulle nie die Boere se vegmetode - om pad te gee as die wêreld vir hulle te warm word - verstaan het nie, ten einde anderdag weer verder te veg.
Japie, die jongste van die vyf, vertel: ``Ek was maar baie klein. Ek glo nie ek was al vier nie, maar ek onthou een sekere oggend asof dit gister gebeur het. ``My ma het ons spannetjie bymekaar gemaak en gesê ons moet kom kyk. Sy het in die voordeur gestaan en my opgetel sodat ek kon sien. Die Kakies het soos 'n swerm sprinkane op die horison verskyn. Regiment op regiment, ry op ry, het hulle aangekom.
``Die beklemming wat ek ervaar het, die angs in my kinderhart, het 'n onuitwisbare beeld van die oorlog by my gelaat. Al het ek later toe ek groter was gevaar, ontbering en honger leer ken, was niks weer so vreesaanjaend nie. Vir Dewald, die naasjongste, was die wrede dood van 'n kalfie die grootste skok van die oorlog. Hy vertel: ``Die Kakies het alles doodgemaak, alles op die werf - die eende, die ganse en die hoenders. Bondels vere het deur die lug getrek. Dit was 'n slagting. My ma het gesê ons moet in die huis bly en nie kyk wat buite gebeur nie. Maar ek het deur die venster geloer en gesien hoe ons hanskalfie, wat so na aan ons hart was, met bajonette doodgesteek word. Hy het gebrul en gespartel om weg te kom. Daar was baie bloed. Ek wou skree, maar ek kon nie 'n geluid uitkry nie. Ek was naar en kon nie verder kyk nie. Hennie, 'n broertjie wat al 'n bietjie groter was, se herinneringe was: ``Die Kakies het ons huis afgebrand. Ek kon nie begryp waarom hulle dit gedoen het nie. Die rook het deur die dak geborrel. My ma het gesê ons moet help uitdra. Ons kon net die nodigste goed red. Daar was 'n chaos. Almal het geskreeu en in- en uitgehardloop. Ons het in donker rook verstik.
``Toe kry ek 'n slim plan. Ek het 'n ou eetlepel gevat en daarmee die fyn korreltjies uit die grond geskep. Die lepel was later skeef weggeslyt. Dit is nog in die familie se besit.
Roelfie was die naasoudste kind. Soms het sy bene lam geword. Dan kon hy nie loop nie. Dis 'n vreemde siekte van die oorlog en van swaarkry, het sy ma gesê. In sy vertelling sê hy dat die swaarste was die dag toe die Kakies hul huis afgebrand het.
``Christiaan het egter tot my redding gekom. Hy het deur die rook en die vlamme gebreek en my op sy rug getel, hoewel hy nie veel groter as ek was nie. Buite het hy my op die gras neergelê. Baie jare later het Oom Roelf nog trane in sy oë gekry wanneer hy van dié trauma vertel het.
Daar was op 'n dag 'n hewige geveg op die plaas. Die gewonde burgers is na die opstal gebring waar die kinders se ma hul wonde versorg het. Die kinders moes lakens opskeur om verbande te maak. Hulle mag nie naby die kamer gekom het waar die gewondes gelê het nie. Maar hulle kon die gekreun en gekerm hoor. Oral was daar bloed. Een van die burgers het daar gesterf. Hy is onder 'n kombers toegegooi en op 'n draagbaar uitgedra. Die drinkwater by die huis het later opgeraak. Hennie, die gewillige outjie, moes fontein toe hardloop om water te gaan haal met 'n emmertjie. Hy onthou hoe die Kakies op hom geskiet het - koeëls wat voor in die voetpaadjie vasslaan en koeëls agter hom. Van omdraai was daar nie sprake nie, want die water was lewensnoodsaaklik. Hy was ook die een wat die burgers se perde altyd moes omruil. Die moeë natgeswete verwilderde diere moes afgesaal en koudgelei word. Vinnig 'n vars perd in die kamp vang, toom aansit, saal oorgooi en buikgord vasmaak. 'n Taak wat hy met vreugde vervul het. En ná die oorlog, toe dapper burgers vereer is, was Hennie in die ry saam met hardebaarde om ook sy eerbewys te ontvang. Hy was eintlik maar nog net 'n kind, oudgemaak voor sy tyd. Maar sy dapperheid het nie ongesiens verbygegaan nie.
'n Medalje met pres. M.T. Steyn se gesig daarop aan 'n silwerketting om aan die onderbaadjie gedra te word, was my pa, Hennie, se kosbaarste besitting deur die jare. Trotse nasate bewaar dit vandag nog as 'n kosbare kleinood. En op die medalje staan die treffende woorde wat alles sê: ``Verwond maar niet met wonden.