2009 Jsa Frl 776
BrowseInterestsBiography & MemoirBusiness & LeadershipFiction & LiteraturePolitics & EconomyHealth & WellnessSociety & CultureHappiness & Self-HelpMystery, Thriller & CrimeHistoryYoung AdultBrowse byBooksAudiobooksNews & MagazinesSheet MusicBrowse allUploadSign inJoin+(,121/,1(
Citation: 2009 J. S. Afr. L. 776 2009 Content downloaded/printed from HeinOnline (http://heinonline.org) Thu Jun 13 08:21:22 2013 -- Your use of this HeinOnline PDF indicates your acceptance of HeinOnline's Terms and Conditions of the license agreement available at http://heinonline.org/HOL/License -- The search text of this PDF is generated from uncorrected OCR text. -- To obtain permission to use this article beyond the scope of your HeinOnline license, please use: https://www.copyright.com/ccc/basicSearch.do? &operation=go&searchType=0 &lastSearch=simple&all=on&titleOrStdNo=0257-7747
WATERSERWITUTE, VERJARING EN DIE KENNISLEER Cillie v Geldenhuys 2009 2 SA 325 (HHA) 1 Inleidend In 'n land wat gebuk gaan onder knellende droogtes en versengende somerhitte is suksesvolle kommersidle boerdery-aktiwiteite direk afhanklik van toegang tot bekostigbare en betroubare water aangesien nie op gereelde reenval alleen gereken kan word nie. Indien die eie grondstuk oor onvoldoende watervoorsiening beskik, is die voornemende boer aangewese op water van elders. Hoewel versorgingsooreenkomste met enige ander subjek as 'n verskaffer getref kan word, is sodanige verbintenisse uit die aard van die saak onderworpe aan alle beperkings waaronder persoonlike vorderings gebuk gaan. Dit verbaas dus nie dat 'n boer wat op water vanaf 'n ander grondstuk as sy eie aangewese is, voorkeur gee aan 'n diensbaarheid as beperkte saaklike reg ten einde 'n onverstoorbare aanspraak te he op die water wat op 'n nabygeled grondstuk beskikbaar is om dit te mag aantap en benut nie. Die serwitute wat gewoonlik ter sprake sou kon kom, is sedert die Romeinse reg bekend en die regsnorme is deeglik omskryf as serwitute van watertrekking en waterleiding - servitutes haustus aquaeet ductus aquae(D 43 22 1 1). Hoewel die voorkeur uiteraard uitgaan na 'n erfdiensbaarheid is daar in beginsel geen rede hoekom dieselfde bevoegdhede nie ook as persoonlike diensbaarheid ingeklee sou kon word nie met dien verstande dat die saaklike reg dan uiteraard laatstens afloop met die dood van die reghebbende en nie "ewigdurend" tot voordeel van opvolgende eienaars van die heersende grondstuk dien nie maar slegs die bepaalde reghebbende persoonlik toekom. (Ook in die Duitse en Switserse reg geld dieselfde beginsel: "Alle auf einer Grunddienstbarkeit beruhenden Bedtirfnisse konnen auch den Inhalt einer beschrainkten pers6nlichen Dienstbarkeit bilden" Staudinger-Frank Kommentar zum BGB (2009) ad § 1090 BGB Rnr 8; Schmid "Dienstbarkeitsrecht im Wandel" in Festschrift 100 Jahre Verband BernischerNotare (2003) 415-442.) Diensbaarhede is per definisie beperkte saaklike regte wat aan die reghebbende omskrewe bevoegdhede oor die saak van 'n ander verleen. Die ontstaansbron van 'n diensbaarheid kan 6f 'n saaklike ooreenkoms plus registrasie wees (of lewering, as die objek van die serwituut in die raar geval 'n roerende saak is) 6f die reghebbende moet kan aantoon dat die reg langs die oorspronklike weg van verkrygende verjaring ontstaan het. In laasgenoemde geval ontstaan die saaklike reg die oomblik wat aan die verjaringsvereistes voldoen is en speel registrasie geen rol nie. 2 Diefeite In die onderhawige saak was die twee aangrensende plase wat in die geskil ter sprake kom geled in die distrik Ceres in die Kaap - op die rand van die Karoo wat bekend is vir 'n heersende drod klimaat. Die partye was ad idem oor die tersake feite: Die agtereenvolgende eienaars van die plaas Matjiesrivier het sedert menseheugenis die water uit 'n fontein wat op 'n afgelee deel van die buurgrond Uitkomst digby (250 meter van) die grenslyn tussen die twee plase ontspring vir sowel besproeiingsdoeleindes as vir drinkwater benut. Die fonteinwater loop weens die natuurlike topografie van die grond af na eersgenoemde laerliggende grond. In die hof a quo het Geldenhuys as eienaar van Matjiesrivier suksesvol aansoek gedoen om bevestiging van die serwitute van watertrekking en waterleiding uit die fontein 6n om 'n interdik ten einde Cillie as buureienaar te verhinder om self van die water
[ISSN 0257 - 77471
HeinOnline -- 2009 J. S. Afr. L. 776 2009
WATERSERWITUTE, VERJARING EN DIE KENNISLEER
wat ondergronds na die fontein mag vloei deur middel van 'n nabygeled onlangs gesonke boorgat met pompe vir eie gebruik te onttrek. Cillie het klaarblyklik soos sy voorgangers in titel horn daarin berus dat die water uit die fontein die eienaars van Matjiesfontein toekom, maar was van plan om die water uit die nuwe boorgat self te benut selfs indien dit meebring dat die hoeveelheid water beskikbaar uit die fontein wesenlik afneem of selfs opdroog (330H). Geen bewysbare ooreenkoms tussen enige van die bestaande of vorige eienaars van die tersake plase kon aangetoon word wat as ontstaansbron vir die aansprake van die eienaar van Matjiesrivier kon dien nie. Die blote feit dat geslagte van eienaars van Uitkomst nie self die fonteinwater benut het nie (330A-B), skep in die Suid-Afrikaanse reg geen regmatige aansprake op die onbenutte water vir enige ander nie. Daar bestaan in die Suid-Afrikaanse reg, nieteenstaande sommige politici se uitlatings tot die teendeel, geen beginsel van "use it or lose it" nie. (Sien die uitlating van Xingwanna "I have instructed my directors-general to implement, with immediate effect, the principle of use it or lose it" - Cape Times 5-03-2009 4.) 3 Ontstaansbronvan die reg op water By ontstentenis van 'n passende ooreenkoms wat as ontstaansbron van 'n diensbaarheid kon dien, impliseer dit dat die eienaar van Matjiesrivier slegs as aanspraakmaker op die water uit die fontein suksesvol kon wees mits aan al die vereistes van verkrygende verjaring soos gereMl in die Verjaringswet 68 van 1969, sy voorganger Wet 18 van 1943 6n die gemenereg voldoen sou word. Aangesien die Suid-Afrikaanse reg geen onderskeid tussen sogenaamde swak en sterk verjaring ken nie, is vir 'n suksesvolle beroep op verjaring slegs ruimte mits die aanspraakmaker in casu kan bewys dat hy hetsy alleen of met inagneming ook van die ononderbroke termyne van sy voorgangers in titel die bevoegdhede van 'n diensbaarheidsreghebbende sonder inmenging deur 'n eienaar van Uitkomst uitgeoefen het:
"Behoudens die bepalings van hierdie Hoofstuk en van Hoofstuk IV, verkry iemand 'n serwituut deur verjaring indien hy openlik en asofhy daarop geregtig is die regte en bevoegdhede wat iemand toekom wat op sodanige serwituut geregtig is, uitgeoefen het vir 'n ononderbroke termyn van dertig jaar of, in die geval van 'n erfdiensbaarheid, vir 'n termyn wat, tesame met die termyne waarvoor bedoelde regte en bcvoegdhede aldus deur sy voorgangers in titel uitgeoefen is, 'n ononderbroke termyn van dertigjaar uitmaak" (a 6 van Wet 68 van 1969).
Aangesien die tersake verjaringstermyn in die onderhawige geval na bewering reeds v66r die inwerkingtreding van die 1969-wet op 1 Desember 1970 begin loop het, vind ook die bepalings van die 1943-wet toepassing. Artikel 2 van daardie wet het bepaal dat die beheersuitoefening oor die res aliena wat die objek van die beweerde diensbaarheid is nec vi, nec clam en necprecariomoes wees. Die o~nskynlike toegewing deur Cillie dat die openlike beheersuitoefening deur die voorgaande en huidige eienaars van Matjiesrivier van die fonteinwater nie na 'n vergunning ter bede herlei kan word nie, maak dit onwaarskynlik dat nie aan daardie gemeenregtelike vereistes soos deur die regspraak interpreteer, voldoen sou word nie. Die gemeenregtelike vereistes sluit in dat die benutting van die "dienende erf" sogenaamd "teengesteld tot die regte van die verweerder" moes wees (ofte wel dat "adverse use" aantoonbaar is - sien oa Kruger v Gunter 1995 1 SA 344 (N) 346A). Hierdie gemeenregtelike kwalifikasies van die "eksklusiewe" aard van die beheersuitoefening oor die res alienaraak slegs die volgehoue uitoefening en nie die aanvanklike verkryging van die beheer nie. Daar was geen sprake dat agtereenvolgende eienaars van Matjiesrivier slegs danksy volgehoue geweld, heimlikheid of vergunning oor
HeinOnline -- 2009 J. S. Afr. L. 777 2009
al die jare did fonteinwater benut het nie. Die eienaars van Matjiesrivier het die fonteinwater eksklusief benut sonder om daardeur die regsposisie van die eienaars van Uitkomst as reghebbendes ten aansien van die fonteinwater te erken en daarmee bevestig dat nie voldoen word aan die omskrywing in Pratt v Lourens nie: "If the possessor acknowledges the rights of the owner, his ownership ipsofacto ceases to be adverse to him" (1954 4 SA 281 (N) 282E). In die onderhawige saak was dit gemene saak dat die applikant wel aan did vereiste verjaringstermyn kon voldoen. Die applikant se voorgangers het soos aangedui sedert menseheugenis die fontein se water eksklusief benut. 'n Voorganger van die huidige eienaar het in die vyftigerjare van die vorige eeu selfs eiegeregtig die fontein se natuurlike oog "tot dakhoogte" oopgegrawe om die vloei te verbeter en die water gekanaliseer na Matjiesrivier sonder dat die tersake eienaar van Uitkomst horn oor die optrede as ongemagtigde betreding van sy grond bekla of aan die eienaars van Matjiesrivier asof ter bede toestemming daartoe verleen het (330E-G). (Sien die erkende formulering van die prekre posisie van die prekaris deur hr Watermeyer:
"precariumis the legal relationship which exists between parties when one party has the use or occupation of property belonging to the other on sufferance, by the leave and licence of the other. Its essential characteristic is that the permission to use or occupy is revocable at the will of the person granting it" - Malan v Nabygelegen Estates 1946 AD 562 573.)
4 Sonde met die bure Die probleme tussen die bure het pas begin toe die huidige eienaar van Uitkomst met die oog op 'n veranderde benutting van sy grond 'n boorgat digby die bekende fontein (200 meter daarvandaan) laat sink het met die waarskynlike oogmerk om die toevoerwater tot die fontein aan te boor en dan vir sy boerderydoeleindes aan te wend. In beginsel mag 'n eienaar nieteenstaande die latere beleidswysigings die ondergrondse water wat nie as openbare water geklassifiseer word nie op sy grond aanboor 6n benut. (Sien oor die herkoms en grondbeginsels van die Suid-Afrikaanse waterreg Hall en Burger Hall on Water Rights in South Africa (1957) 93-101; De Wet "Waterreg" in Opuscula Miscellanea(1979) 1-59; en Burger se veel latere histories fundeerde ondersoek "Roman water law" 2007 TSAR 72-95 en 309-320. Sien vir die resente wysigings aan die oeroue beginsels van die waterreg wat nie oortuigend aansluit by die gemeenregtelike onderbou van die Suid-Afrikaanse reg nie Thompson Water Law (2006) 71-132 en 193-278.) 5 Relatiewe omvang van bevoegdhede Indien 'n diensbaarheid aan 'n saaklike ooreenkoms ontleen sou wees, kon verwag word dat die partye sou afspreek op die presiese omvang van die bevoegdhede van die serwituutreghebbende omdat 'n diensbaarheid per definisie as beperkte saaklike reg slegs beperk omskrewe bevoegdhede aan die reghebbende verleen. Dan sou die inhoudsbevoegdhede van die reghebbende van 'n serwituut van watertrekking byvoorbeeld presies omskryf kon wees as soveel liter per uur of per dag. By ontstentenis van 'n afspraak van enige aard in die geval waar op verjaring gesteun word as oorspronklike wyse van regsverkryging ontbreek sodanige presisering en behoort die verstekposisie soos van toepassing op alle beperkte saaklike regte te geld. Die algemene riglyne van toepassing op alle diensbaarhede spreek wel onder die vaandel van civiliter modo van die redelike uitoefening van die bevoegdhede van 'n diensbaarheidsreghebbende sodat aanvaar word dat die mins moontlike belasting op
[I SSN 0257 - 7747]
HeinOnline -- 2009 J. S. Afr. L. 778 2009
die eienaar van die dienende grondstuk se uitoefening van sy inhoudsbevoegdhede as eienaar geplaas word. Gewoonlik hou dit in dat die eienaar van die dienende grondstuk steeds die restant van die bevoegdhede ten aansien van sy eie grondstuk kan benut (Texas Co (SA) Ltd Appellant v Cape Town MunicipalityRespondent 1926 AD 467 475). Ook in die Duitse reg word trouens spits geformuleer dat 'n diensbaarheid nooit sodanig omvangryke bevoegdhede aan die reghebbende ten aansien van die dienende erf kan verleen dat die eienaar van laasgenoemde algeheel uitgesluit is van die benutting van sy eie eiendom nie: "es [kann] nicht zu einem Totalausschluss der Eigentilmerbefugnisse kommen. Wenigstens eine Nutzung muss dem Eigentiimer des dienenden Grundstiicks verbleiben" (Ahrens Dingliche Nutzungsrechte (2007) 250; sien ook Westermann Sachenrecht (1998) § 122.II.1.b). Die nutsvereiste as een van die beleidsoorwegings wat as dwingende regsredl by die vestiging van diensbaarhede in aanmerking geneem moet word, word geweld aangedoen indien die o~nskynlike omvang van die bevoegdhede van die diensbaarheidsreghebbende dermate wyd geformuleer is dat daar twyfel bestaan of die dienende erf op die lange duur daaraan sal kan bly voldoen. 'n Serwituut van weg sluit byvoorbeeld nooit die bevoegdheid van die grondeienaar van die dienende grondstuk uit om self die weg ook te benut nie mits sy benutting net nie inbreuk op die diensbaarheidsreghebbende se beperk omskrewe bevoegdhede maak nie. (Sien Grobbelaarv Freund 1993 4 SA 124 (0); Forellendam Bpk vJacobsbaaiCoastalFarms (Pty)Ltd 1993 4 SA 138 (K); Sonnekus "Erfdiensbaarhede en die uitoefening daarvan civiliter modo" 2007 THRHR 351-370.) Sou 'n serwituut van watertrekking byvoorbeeld voorsiening maak vir 'n onttrekking van 10 000 liter per uur, impliseer dit dat die eienaar van die dienende grondstuk enige restant water wat beskikbaar is bo en behalwe die gesegde 10 000 liter per uur self mag onttrek en benut. Dieselfde beginsel geld 'n serwituut van weiding sodat die eienaar van die dienende erf steeds die weiding wat beskikbaar is, kan benut vir sy vee nddat aan die beperk omskrewe bevoegdhede van die diensbaarheidsreghebbende voldoen is.
"[S]o long as the owner of the dominant tenement can exercise fully the right which has been granted to him he must not be allowed to interfere with the right of the owner of the servient tenement to use his farm in a reasonable manner. The owner of the dominant tenement must not be allowed to curtail the rights of ownership of the owner of the servient tenement more than is necessary to enable him to enjoy his servitude. In other words, a right of servitude must be exercised civiliter maodo ... n any doubtful case the interpretation should rather lean in favour of the servient than in favour thejus utendi et abutendiof a dominus should not be unduly of the dominant tenement. ... [A]nd ... interfered with" (Nolan v Barnard1908 TS 142 152 en 154).
Die voorgaande geykte formulering hou in dat die restant aan water of weiding in die toepaslike gevalle nie onbenut gelaat en dus vermors hoef te word nie. (Sien ar Harms se verwysing na die "strekwydte van die serwituut" 335F-G.) In die onderhawige geval het die aanspraakmaker op die verkrygende verjaring beweer dat hy inderdaad aanspraak op al die water het wat moontlik uit die fontein kon vloei met die gevolg dat hy beweer dat die grondeienaar geen water wat na die fontein kon vloei, mag onttrek via sy boorgat en pomp nie:
"Geldenhuys [het] ten eerste 'n verklarende bevel aangevra waarvolgens verklaar word dat Matjiesrivier geregtig is op (a) 'n serwituut ten opsigte van 'al die water' afkomstig uit die Matjiesfontein
en (b) 'n serwituut van waterleiding vanuit die fontein oor Uitkomst. Geldenhuys het ook aanspraak
op registrasie van die twee serwitute gemaak. Daarbenewens het hy 'n interdik aangevra wat Cillie
verbied: (a) om op enige wyse met die vrye beskikbaarheid van die water in die fontein in te meng; TSAR 2009.4
HeinOnline -- 2009 J. S. Afr. L. 779 2009
(b) om water vanuit enige boorgat op Uitkomst te onttrek op 'n wyse wat die beskikbaarheid en die hoeveelheid water in die fontein verminder of andersins nadelig raak; en (c) om horn te verhinder om Uitkomst te betree om die pyplyn en sloot in stand te hou of skoon te maak" (3301-331A).
Sodanige wydlopige inkleding van die diensbaarheid sou redlreg in stryd wees met die geykte norme van die mins moontlike belasting en civiliter modo-uitoefening van die diensbaarheidsbevoegdhede en is nie versoenbaar met die gemelde beginsel dat die diensbaarheid nooit die eienaar van die dienende erftotaal van die benutting van sy eie kan uitsluit nie. Hoewel did invalshoek nie in die beslissing as vertrekpunt benut is nie, verwys app6lregter Harms wel ten slotte daarna (338E) as hy bevind dat die serwituut slegs toepassing het op "al die water wat die fontein oplewer ... en dat geen reg deur verjaring op die water alvorens dit die fontein bereik, verwerf is nie" (335G-H - my kursivering). Daar word aanvaar dat appdlregter Harms met die formulering bewustelik "al" gekwalifiseer het tot die water wat van nature opwel en aldus opgelewer word, anders sou die wye formulering nie versoenbaar met die gemelde beginsel wees nie. Myns insiens is dit nie nodig om in die verband na die inherente bevoegdheid van 'n grondeienaar te verwys om ook die ondergrondse water op sy eie grond (behoudens die norme van die serwituutreg soos van toepassing) te benut nie, maar sou die regsnorme eie aan diensbaarhede die juiste belangeafweging meegebring het:
"Dit beteken volgens my insig dat Cillie se regte ten aansien van water wat nog nie die fontein bereik bet nie, onaangeraak is en omdat Cillie nie inmeng met die onttrekking by die fontein nie, affekteer hy nie Geldenhuys se 'omskrewe' genots- en gebruiksbevoegdhede nie. Hierdie gevolgtrekking word versterk indien mens in ag neem dat 'n grondeienaar geregtig is om sy ondergrondse water na goeddunke aan te wend en dat hy selfs daardeur sy buurman se water kan afsny tensy daar een of ander verbod (soos 'n serwituut) op sodanige optrede rus" (335H-I).
In die gemenereg is die kwaadwillige afboor of afsny van 'n buurman se water 'n bekende grond vir twis met die bure. In beginsel aanvaar die gemenereg dat 'n grondeienaar vry mag beskik oor alle privaatwater op of onder sy grond en die enigste kwalifikasie sou ter sprake kom indien 'n sogenaamde misbruik van regte aangetoon sou kon word (OhlIsson's Cape Breweries Ltd v Artesian Well-Boring Co Ltd 1919 CPD 125 130 en 149). Dit veronderstel 'n handeling met die bewese kwaadwillige oogmerk (animo vicino nocendi - D 39 3 1 12 en sien D 39 2 24 12) om die buurman te benadeel sonder dat die optrede vir die dader enige redelike voordeel sou inhou. "Then again if a person by digging on his own ground has cut off the spring of a neighbour, not with the intention of harming the neighbour but of improving his own land, no suit can be brought against him" (Voet 39 3 4). Groenewegen (De Legibus Abrogatis adD 39 3 1 12) merk egter op dat weens die probleem om kwade motief te bewys, word die kwalifikasie selde in die praktyk suksesvol aangewend (in praxi non observatur). (Sien Sonnekus en Neels Sakereg Vonnisbundel (1994) 253.) In die onderhawige geval was sodanige kwade motief nie ter sprake nie. Die eienaar van Uitkomst wou inderdaad met die oog op sy regmatige benutting van sy eie grond vir sy boerdery-aktiwiteite die water benut sodat van 'n sogenaamde misbruik van sy eiendomsreg geen sprake kon wees met die aanboor van die water nie. In die lig van die feit dat die voorgaande hantering van 'n sogenaamde misbruik van reg ter sprake kom by botsende belange van gelykwaardige eiendomsreghebbendes sou 'n mens verwag om 'n selfs meer genuanseerde benadering aan te trefwaar die beweerde regsmisbruik deur die eienaar van die dienende erf betrekking het op 'n bykomstige beperking van die bevoegdhede van die eienaar wat reeds gebuk gaan onder die beperking weens die beperkte saaklike reg van die diensbaarheidsreghebTSAR 2009- 4
HeinOnline -- 2009 J. S. Afr. L. 780 2009
bende. (Sien Sniman v Boshoff 1905 ORC 1.) Die algemene vertrekpunt dat diensbaarhede so mins belastend moontlik uitgeoefen moet word, sou dus eerder neig tot 'n beperkte uitleg van die serwituutreghebbende se bevoegdhede as om die restant bevoegdhede van die eienaar n6g verder beperkend uit te 1E. 6 Remedies Die reghebbende van 'n diensbaarheid kan sy beperk omskrewe bevoegdhede in die redl teen inbreukmaking beskerm met 'n beroep op die actio confessoriain rem (D 8 5 2 1; Voet 8 5 1-3, maar sien ook Groenewegen se opmerking dat syns insiens die benaming van die actio agterhaal is en in onbruik verval het - DeLegibus Abrogatis ad D 8 5 2) of met 'n verklarende en verbiedende interdik, soos in die onderhawige geval gepleit is (City Deep v McCalgan 1924 WLD 281). Anders as wat Groenewegen destyds (1669) te kenne gegee het oor die onbruik van die aksievorm, word steeds in die regspraak by naam gewag gemaak van die actio confessoria. In De Witt v Knierim (1994 1 SA 350 (A)) was sogenaamde ongeregistreerde diensbaarhede ter sprake en het die aanspraakmaker op die serwitute van watertrekking en -leiding horn onsuksesvol op die actio confessoria in rem beroep omdat applregter Joubert bevind het dat die feitelike grondslag vir die beweerde inbreukmaking deur die verweerder op die diensbaarheid nie bewys is nie. In werklikheid was die gekose remedie verdag aangesien die beweerde diensbaarheid in daardie geval nog nie geregistreer was nie en daar dus nog nie sprake was van 'n geregistreerde saaklike reg waarop hierdie sakeregtelike remedie toepaslik is nie. Die aanspraakmaker het in werklikheid v66r vestiging van die beperkte saaklike reg deur registrasie teen die titelakte bloot 'n ius in personam ad rem acquirendam gehad en moes hom op sy kontraktuele remedies teen sy prestasiepligtige teenparty verlaat het. Hoe dit ookal sy, die applhof bet in die De Witt-saak beslis dat selfs waar in daardie geval die serwituutooreenkoms uitdruklik melding van "al" die water uit die tersake damme gemaak het, dit steeds nie die eienaar van die dienende grond belet het om 'n ander dam in die nabyheid te bou en die water van daardie dam self te benut nie. Die monopolie van die diensbaarheidsreghebbende sluit nie die eie benutting deur die grondeienaar s6 uit nie, mits sy benutting nie fisies water uit die bron waarop die monopolie rus, onttrek nie (354B-C). 7 Interim bevinding Applregter Harms wat die eenparige uitspraak van die hoogste hof van app6l in die onderhawige Cillie-saak lewer, korn tot die bevinding dat die omvang van die bevoegdhede van die aanspraakmaker op die serwituut van watertrekking slegs betrekking het op die water wat inderdaad by die fontein ontspring (of daar natuurlikerwys onttrek kan word) en dat hy geen aanspraak het op die water wat moontlik ondergronds na die fontein mag vloei nie. Hy kan dus nie die eienaar van Uitkomst via 'n verbiedende interdik verhinder om op sy eie grond 'n boorgat te sink en die aangeboorde water daaruit te pomp nie - selfs nie indien dit tot gevolg sou he dat minder water by die fontein sou uitkom nie. In die opsig verskil die feite dus merkbaar van did in die De Witt-saak waar geen vermindering van watervloei na die gemonopoliseerde damme aangetoon kon word deur die applikant nie aangesien daar sprake was van plaatvloei en nie aarvloei nie. In die onderhawige saak waar inderdaad na bewering weens die onttrekking van die water deur die pomp op die boorgat op Uitkomst die water in die fontein opdroog, sou 'n kousale verband wel
[ISSN 0257 - 7747]
HeinOnline -- 2009 J. S. Afr. L. 781 2009
aantoonbaar wees en t6g is die hoogste hof van app&I tereg traag om die eienaar van die dienende erf se bevoegdhede s6 drasties aan bande te l dat hy belet word om sy eie water effektief te benut. 8 Misplaasteberoep op kennisleer 8.1 In die hof a quo is verkeerdelik aanvaar dat daar in die onderhawige saak ruimte was om benewens toepasssing van die norme van die verjaringsreg ook nog te speel met 'n vermeende spieelbeeld van die sogenaamde kennisleer. Die kennisleer word gewoonlik aangegryp deur 'n aanspraakmaker op 'n reg teen die eienaar en nie deur laasgenoemde as 'n verweer benut nie. Tog was die betoog klaarblyklik dat die huidige eienaar ten tyde van sy verkryging van die eiendomsreg op Uitkomst in 1998 geen kennis gedra het van die diensbaarheid wat deur verjaring gevestig het ten gunste van Matjiesrivier - maar wat nie teen die titelakte weergegee is hie - en dat hy slegs gebonde sou kon wees aan 'n sogenaamde ongeregistreerde serwituut indien hy wel kennis daarvan gedra het (3331). By ontstentenis van kennis van enige beperking van sy inhoudsbevoegdhede is hy dus volgens did betoog nie gebonde aan sodanige historiese beperking nie. App~lregter Harms maak tereg korte mette met die verwarde denke wat die laasgenoemde aanname onderle: "Die aanname [van die advokate en van die verhoorhof] is nie korrek nie" (334A). 8.2 Die grondslag vir die sogenaamde kennisleer is ondanks die algemene verwysing daarna en beroep daarop vir menige juris klaarblyklik in 'n waas van onsekerhede en mites gehul. (Sien Sonnekus "Saaklike ooreenkoms ondanks kennis van wilsgebrek?" 2009 TSAR 709.) Ongeag welke teoretiese verklaring vir die kennisleer aangehang word, is dit duidelik dat dit geen plek in die sakereg het waar 'n tersake saaklike reg soos 'n serwituut teen die dienende erf reeds gevestig het nie. Vir die doel speel die wyse waarop die saaklike reg gevestig het geen rol nie. Danksy die publisiteit waarmee die regsverandering intree met die verkryging van 'n saaklike reg kan geen derde daarna nog beweer dat hy onder 'n wanindruk verkeer bet oor wat die regsposisie is en dat sy wanopvatting deur die reg erken en beskerm moet word soos met die suksesvolle opwerp van estoppel die geval sou wees nie. Hy wat self die waarheid ken (of kan ken danksy die publisiteit waarmee die regsverandering gepaard gegaan het) het geen aanspraak op skynhandhawing nie - "nemo enim videtur fraudare eos, qui sciunt" - niemand word immers geag bedrieglik te handel jeens diegene wat op die hoogte van die feite is nie (D 42 8 6 9). Die kennisleer is in meerdere uitsprake in verband met diensbaarhede opgerakel waar dit telkens oor sogenaamde ongeregistreerde serwitute gehandel het waar die beweerde diensbaarheid aan 'n verbintenisskeppende (of selfs 'n saaklike) ooreenkoms te dien effekte ontleen is, maar 'n saaklike reg nooit regsgeldig met registrasie ontstaan het nie (sien Grant v Stonestreet 1968 4 SA 1 (A) 20A-B en Ridler v Gartner 1920 TPD 249 259). In geen een van die gevalle was daar sprake van 'n reeds gevestigde beperkte saaklike reg nie, maar hoogstens van 'n saaklike ooreenkoms tussen die beskikkingsbevoegde eienaar van die beweerd dienende grond en die eienaar van die beweerd heersende grond. (Sien ook vir die gelykluidende regsinkleding in die Switserse reg Germann Der Vertrag zur Errichtung einer Grunddienstbarkeit(2008) en Pf'ffli "Entwicklungen im Sachenrecht und Bodenrecht" 2009 Schweizerische Juristenzeitung(SJZ) 56 57-58.) In werklikheid het die eienaar van die beweerd heersende erf hoogstens aan die agterliggende verbintenisskeppende ooreenkoms 'n vorderingsreg teen die eienaar van die dienende erf ontleen waarkragtens did sou meewerk tot die registrasie van die diensbaarheid teen
HeinOnline -- 2009 J. S. Afr. L. 782 2009
sy grond. Totdat die registrasie van die diensbaarheid in die akteregister 'n werklikheid was, het die reghebbende slegs 'n ius in personam ad rem acquirendamteen sy prestasiepligtige teenparty gehad. Behoudens 'n besonderse ingreep soos met di6 aanwending van die kennisleer, is 'n onbetrokke derde nie prestasiepligtig uit hoofde van 'n ooreenkoms tussen ander partye nie. Dit is dus nie juis om te beweer dat 'n latere koper van die "ongeregistreerde serwituut" kennis gedra het nie, aangesien die beperkte saaklike reg op die onroerende saak pas deur die registrasie in die akteskantoor sou ontstaan. Hy kon hoogstens kennis gedra bet van die beperking in die vrye beskikkingsbevoegdheid van die oordraer in die sin dat laasgenoemde nie meer die onbeperkte inhoudsbevoegdhede van 'n eienaar aan hom as regsopvolger kan oordra nie weens die beperking wat die eerder aangegane saaklike ooreenkoms op sy bevoegdhede geplaas het. Sou die prestasiepligtige v66r prestasie in die vorm van die meewerking tot die registrasie van die diensbaarheid, die eiendom aan 'n opvolger oordra, sou by ontstentenis van ander regshulp, die vorderingsreghebbende geen aanspraak op prestasie teen die nuwe eienaar hW nie. Die enigste prestasiepligtige is immers die voormalige eienaar en nie sy opvolger nie. In did gevalle word dan teruggegryp na die sogenaamde leerstuk van kennis en word argumenteer dat die koper met kennis van die "ongeregistreerde serwituut" geag word daaraan gebonde te wees om mee te werk tot die vestiging van die saaklike reg met registrasie. (Sien Burchell "Successive sales" 1974 SALJ40-46.) In di6 aanwending word oenskynlik verder gegaan as wat met 'n verweer soos estoppel bereik sou kon word, want die teenparty word as opvolgende eienaar van die dienende erf gelas om mee te werk tot die registrasie van die beperkte saaklike reg teen sy eiendom. In werklikheid word die eienaar van die dienende erf weens sy voorafgaande kennis van die beperking wat op die beskikkingsbevoegdheid van sy voorganger in titel gerus het, gestop om aanspraak te maak op die handhawing van die skyn dat sy voorganger oor onbeperkte bevoegdhede beskik het wat hy kon oordra en word die foutiewe registerinskrywing in die akteskantoor bloot met die werklike regsposisie in ooreenstemming gebring.
"Die juiste siening na my mening is dat vanweE die kennisleer aan 'n persoonlike reg beperkte saaklike werking verleen word. Anders as 'n saaklike reg wat teen almal geld omdat oa by wyse van fiksie kennis daarvan aan almal toegeskryf word, het 'n voorkoopsreg dus saaklike werking slegs teen diegene wat daadwerklik daarvan kennis dra (of,moontlik, optree met dolus eventualis ten opsigte van die bestaan daarvan)" - AssociatedSouth African Bakeries (Pty)Ltd v Oryx & Vereinigte
Bdckereien (Pty) Ltd (1982 3 SA 893 (A) 910G-H).
8.3 As 'n saaklike reg eenmaal ontstaan bet, speel die kennis al dan nie van die opvolgende eienaar van die dienende erf egter geen rol nie. (Sien Pauw se raak motivering hoekom die onagsame koper hom nie kan bekla oor sy eie laksheid om v66r aangaan van die koop homselfte vergewis welke beperkte saaklike regte w~l reeds teen die eiendom geregistreer staan nie - Observationes TumultuariaeObs § 1745.) Dit is die posisie ongeag of die saaklike reg op 'n afgeleide of oorspronklike wyse ontstaan bet. In die geval van laasgenoemde, soos met verjaring, ontstaan die saaklike reg die oomblik wat aan die verjaringsvereistes voldoen is, soos dit reeds verbatim in artikel 2(2) van die ou Verjaringswet uitgespel is: "Sodra die dertigjarige verjaringstermyn verstryk bet, word sodanige besitter of gebruiker ipso iure eienaar van die goed of die serwituut, na gelang van die geval" - my kursivering. Die wanopvatting dat die onkundige eienaar van die dienende erf nie "gestraf" mag word deur die handhawing van 'n regsverandering wat weens die positiewe toepassing van die verjaringsnorme ingetree het nie, bet geen plek in die Suid-Afrikaanse reg nie. Dit moet herlei word na die verdraaide opvatting dat verkrygende
TSAR 2009- 4
HeinOnline -- 2009 J. S. Afr. L. 783 2009
verjaring 'n straf vir die onagsame eienaar is en omdat die onkundige eienaar nie onagsaam sou kon optree nie sou hy ook nie gestraf kan word nie. Die app~lhof het reeds in Pienaar v Rabie (1983 3 SA 126 (A) 138H-139A) di6 wanopvatting effektief aan die kaak gestel. Die agterliggende ratio by verkrygende verjaring is die bevordering van regsekerheid ook jeens derdes en die kennis of onkunde van die eienaar van die grondstuk wat weens die toepassing van die verjaringsnorme 'n negatiewe verandering in sy bateposisie beleef, speel geen rol nie. 'n Gevestigde beperkte saaklike reg geniet onomwonde werking ook teen 'n onskuldige en onkundige verkryger van die grond selfs indien om welke rede ook die bestaande beperkte saaklike reg nie juis in die titelakte weergegee is nie. In die gevalle van sogenaamde ongeregistreerde beperkte saaklike regte waar wel in die regspraak gewag gemaak is van die kennis al dan nie van 'n opvolgende koper van die dienende grondstuk, gaan dit nooit oor 'n reeds gevestigde saaklike reg nie, maar oor 'n vorderingsreg van die reghebbende teen die voormalige eienaar as vervreemder beter bekend as 'n ius in personam ad rem acquirendam.(Sien Scholtens 1957 Annual Survey of South African Law 113-114. Die teenoorgestelde standpunt van Van Warmelo "Die reg betreffende serwitute in Suid-Afrika" 1960 Acta Juridica 106 114 oortuig ook nie applregter Harms in die onderhawige saak nie (334H).) Die hoogste hof van app6l beslis in die lig van die voorgaande tereg dat die diskoers van die advokate dn die hof a quo oor die kennisleer in die onderhawige saak onvanpas was. 9 Negatiewe serwituut en subjek-subjekte relasie Die hof van eerste instansie het ook verkeerdelik die onderhawige diensbaarheid as 'n negatiewe serwituut geklassifiseer. Tereg bevind app6lregter Harms dat 'n serwituut van watertrekking geen negatiewe serwituut is nie. Die klein val immers nie daarop dat die eienaar van die dienende grondstuk belet word om self die water op sy eie grond te benut nie, maar wel op die feit dat die buureienaar bevoeg is om die water op sy grond te benut. Die verskil met 'n erkende negatiewe serwituut soos 'n serwituut wat die dienende erf se eienaar sou belet om hoer te bou (altius non tollendi) ten einde die uitsig (of die lig luminibus non officiendi) van die eienaars van die heersende erfte waarborg, is duidelik. Terwyl die eienaar van die heersende erf geen bykomstige benuttingsbevoegdhede ten aansien van die dienende erf verwerf nie maar bloot danksy die negatiewe serwituut verseker is van die onbelemmerde genot van byvoorbeeld die uitsig vanaf of invallende lig op sy eie erf, verleen 'n positiewe diensbaarheid altyd aan die reghebbende die bevoegdheid om met sy positiewe dadigheid te beskik oor 'n bevoegdheid wat normaalweg slegs die eienaar van die dienende erftoekom. As dit anders moes wees, sou dit impliseer dat iedere eienaar 'n negatiewe serwituutjeens die w&reld moes verkry om die res van die wereld te belet om op sy inhoudsbevoegdhede inbreuk te maak. Sodanige drogredenasie openbaar 'n skreiende onbegrip van die werking van die subjek-subjekte betrekking van iedere subjektiewe reg, soos ook bevestig in Hollmann v Estate Latre (1970 3 SA 638 (A) 646A-647D). Die feit dat die res van die spreekwoordelike wereld enige subjektiewe reg as regtens beskermingswaardige belang moet respekteer, verhef nie elke reg tot 'n saaklike reg nie (contraMuller "Die kennisleer: waarom die dubbele standaarde?" 1979 De Jure 284 286 n 19 met verwysing na Wille Principles of South African Law). Dit was dus nie nodig om in die onderhawige geval in te gaan op die vraag of 'n negatiewe serwituut wel deur verjaring gevestig kan word nie. (Sien Ellis v Laubscher 1956 4 SA 692 (A) 704D-709H; Scholtens "The aquisition of negative servitudes by prescription" 1957 SALJ 135 138.) TSAR 2009- 4
HeinOnline -- 2009 J. S. Afr. L. 784 2009
App~lregter Harms kom in die lig van die voorgaande tot die gevolgtrekking dat die diensbaarhede wat in die onderhawige geval deur verjaring verkry is beide positiewe diensbaarhede is en dat geen negatiewe serwituut ter sprake is nie (333H). 10 Gevolgtrekking Die hoogste hof van app61 beslis myns insiens juis dat die diensbaarheid wat wel ten gunste van Matjiesrivier deur verjaring gevestig het ten opsigte van die water wat uit die fontein ontspring geen beletsel inhou vir die eienaar van Uitkomst om water via sy boorgat en pomp te onttrek wat waarskynlik tot die afname in die vloei van daardie fontein sou strek nie: "Hieruit voIg dit dat die reg wat Matjiesrivier op al die water in die fontein gekry het, in die omstandighede van hierdie saak, nie behels dat Uitkomst sonder meer onbevoeg is om water wat na die fontein sypel, toe te eien nie" (338D). JC SONNEKUS Universiteitvan Johannesburg
SKEIDING VAN MAGTE: DIE BESTEK VAN GEREGTELIKE KONTROLE OOR DIE WETGEWENDE GESAG Glenisterv Presidentof the RSA 2009 2 BCLR 136 (KH) 1 Agtergrond 1.1 Skeiding van magte Van alle leerstellings het die skeiding van magte-leerstuk deur die geskiedenis heen waarskynlik die grootste invloed op die struktuur van moderne staatkundige stelsels en die sistematisering van die staatsreg uitgeoefen (Rautenbach en Malherbe Staatsreg (2009) 91). Die leerstuk het hoofsaaklik ontwikkel om 'n oorkonsentrasie van mag, wat tot misbruik kan lei, hok te slaan en is daarom kenmerkend van demokratiese stelsels (vir 'n onlangse oorsig van die ontstaan en ontwikkeling van die leerstuk, sien Seedorf en Sibanda "Separation of powers" in Woolman, Roux en Bishop (reds) ConstitutionalLaw of South Africa (Jun 2008) hfst 12). Die skeiding van magte is ook kenmerkend van die Suid-Afrikaanse grondwetlike bestel. Grondwetlike beginsel VI vervat in bylae 4 van die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika 200 van 1993 (die oorgangsgrondwet) het voorgeskryf dat daar in die finale grondwet 'n verdeling van magte tussen die wetgewende, uitvoerende en regsprekende gesag moet wees. In die sertifiseringsuitspraak het die grondwetlike hofbevind dat die grondwetteks van 1996 aan hierdie beginsel voldoen (In re: Certification of the Constitution of the RSA, 1996 1996 10 BCLR 1253 (KH) par 106113; sien die kommentaar van Malherbe "Die sertifisering van die 1996 grondwet" 1997 TSAR 356 360). Die hofbevind tereg dat daar nie 'n universele model vir die skeiding van magte bestaan nie en dat daar ook nerens 'n voorbeeld van 'n absolute skeiding van magte is nie (par 108). Volgens die hoftas die oorvleueling tussen die wetgewende en uitvoerende gesag in die finale grondwetteks, waarteen beswaar gemaak is, nie die beginsel aan nie en versterk dit eerder die uitvoerende gesag se verantwoordingpligtigheid teenoor die wetgewende gesag. Trouens, die vorm wat
HeinOnline -- 2009 J. S. Afr. L. 785 2009
Sign up to vote on this titleUsefulNot useful2009 Jsa Frl 776 by SCRUPEUSS0.0 (0)EmbedDownloadDescriptionverjaringverjaringRead on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.Copyright: Attribution Non-Commercial (BY-NC)Download as PDF, TXT or read online from ScribdFlag for inappropriate contentShow moreShow less