Gesoek: georganiseerde terugkeer na Mandela-dinamikaDit was net so jaar na die begin van die nuwe Suid-Afrika. Eric Miyeni het ŉ klein rolletjie gehad in ŉ Amerikaanse aksiefliek, “Danger Zone” met Billy Zane en Robert Downey Jr. wat in Suid-Afrika geskiet is. My vrou was die assistent-regisseur op die produksie – die een wat moes sorg dat al die logistiek reg loop. Aan die einde van die dag se filmsessie het sy heel vriendelik aan Miyeni verduidelik dat die vervoer eers die hoofakteurs na hul bestemmings sal neem en daarna ander soos hy. Dis toe dat hy haar toesnou: “You f****** white bitch!” Eric Miyeni Wat hy nou gedoen het om Ferial Haffajee ŉ swart slang in die gras te noem wat in die jare van die bevrydingstryd ŉ brandende buiteband om die nek sou kry, is duidelik maar net ‘n voortsetting van sy rassisme. Mense soos hy en die ANC-jeugliga-leier, Julius Malema, is ongetwyfeld bitter teleurgesteld oor hoe die land se politiek en werklikhede ontvou het. Blade Nzimande, minister van hoër onderwys, het al gepraat van ŉ poel van veral jong swartmense van by die drie miljoen wat deur die krake van die onderwysstelsel geval het en nou doelloos ronddryf, sonder werk en sonder hoop. Dis ŉ uiters gevaarlike situasie. (Dis in ‘n groot mate presies wat dié week in Brittanje gebeur het. Die verskil is net dat die verdelingslyne in ons land dieper en wyer loop… en daarvan is ras een van die ergstes). Dis Malema se mense – die soort mense wat uit verstaanbare frustrasie en wanhoop makliker vatbaar is vir die simplistiese verhoogspraak waar alle oorsake van ellende lukraak op die witman se brood gesmeer kan word. Die strategie is eenvoudig: pak die skuld op die witman, sê hom sleg, breek sy mensheid af, berei die grond voor vir geweld (soos grond-afvat – want dit sal nie op ŉ ander manier kan gebeur nie) en hou die swart jeug se emosies hoog sodat hulle makliker in so ŉ opgesweepte bui wilde dinge sal kan doen. Net na die verkiesing in ’94 het ek Thabo Mbeki probeer oorreed dat ŉ aktiewe projek geloods moet word om rasseverhoudinge te bou. Hy het nie belanggestel nie. Gelukkig het Mandela op sy eie wel so ‘n projek gehad. Sy fyn beplande bestuur van die opbou na die ’95 rugby-wêreldbeker om nasiebou te versterk, is welbekend. Maar hy het eintlik ŉ dieper dryf gehad as bloot net nasiebou. Hy was van nature ŉ leier wat die swere van die verlede wou heel en alle burgers wou rig na ŉ nuwe ingesteldheid om mekaar as mense te aanvaar en te ondersteun. Ek het genoeg persoonlik met hom te doen gehad om dit te kon ervaar. Ongelukkig was die dinamika gesentreer rondom hom as persoon. Dit was nogtans die regte aanslag. Met sy uittrede was daardie ingesteldheid natuurlik daarmee heen. Persoonlik glo ek rasse-verhoudinge is nou slegter as in enige tyd vanaf die begin negentigerjare. Dit het agteruit gegaan omdat daar nie aktief gewerk is aan die uitbou daarvan nie. Trouens, Mbeki self het met sy neerhalende uitsprake oor die ryk eerste wêreld (bedoelende witmense) die grense van toleransie verder help afbreek. Onder president Zuma het dit aanvanklik gelyk of hy ŉ verbetering sou wees. Hy het met Afrikaanse groepe in ŉ heel gemoedelike bui gepraat. Maar hy het toe niks positief gedoen om mense nader aan mekaar te bring nie. Meer nog, hy het sonder om ŉ ooglid te verroer al by verskeie openbare geleenthede bly sit terwyl medesprekers, soos Malema, afbrekende uitsprake gemaak het (soos die een dat witmense misdadigers is omdat hulle swartmense se grond sou gevat het). Tog ervaar ek daagliks baie positiewe interaksies met swart en bruinmense. Net verlede week het ek na vele jare weer die kans gekry om met minister Gugile Nkwinti van Landelike Ontwikkeling en Grondhervorming te gesels. Hy het my nog altyd beïndruk as ŉ rustige beredeneerde mens. Ons span is met die grootste vriendelikheid en gasvryheid ontvang. En hy het nie geskroom om sterk standpunt in te neem teen die uitlatings van Malema nie. Vroeër het ons ŉ program opgeneem oor inter-ras aannemings. Ons het twee van die wonderlikste mense ontmoet. Die een, Richard, het as wesie na etlike jare van swerf en terugslae uiteindelik by ŉ Joodse gesin beland wat hom aangeneem het. Hulle het hom groot gemaak sonder vooroordeel. Uiteindelik het hulle hom teruggegee aan die kinderhuis omdat hy as jongeling op die Kaapse vlakte hande uitgeruk het. Maar steeds het die indruk wat sy wit Joodse gesin op hom gemaak het, soveel beteken dat hy nou ŉ sukses van sy lewe kan maak. En hy sien nie kleur nie. So ook met ŉ jong swart meisie wat by ŉ Afrikaanse gesin grootgeword het. Sy praat vlot Afrikaans, sy is pragtig en ŉ innemende mens. Sy het deurgaans ook bande behou met haar swart familie. Sy verteenwoordig ŉ nuwe geslag van burgers wat bloot as Suid-Afrikaners leef en wil leef – sonder die drek van die ras-ding wat nog om meeste van ons se nekke hang. Na alles word ras in elk geval net bepaal deur 0,1% van die mens se gene-samestelling. Hier is ŉ aanhaling uit die artikel Race and the Human Genome wat in Science verskyn het: “Scientists studying the human genome announced recently that their investigation of the human genome data concludes that the DNA of human beings is 99.9 percent alike, meaning that no matter what the colour of our skin, when you look at humans on the genetic level, we are indistinguishable from one another.” “The power of science can be used to eliminate public perceptions of racial superiority and inferiority, which are the basis of racism itself. In this way, the mapping of the human genome could be pivotal in promoting the concept of one race, the human race.” En: “DNA studies do not indicate that separate classifiable subspecies (races) exist within modern humans. While different genes for physical traits such as skin and hair colour can be identified between individuals, no consistent patterns of genes across the human genome exist to distinguish one race from another. There also is no genetic basis for divisions of human ethnicity.” Maar tydens apartheid is ras verhef tot 99% belang – en so doen Malema ook deesdae, en ander soos Myeni. En weer word dieselfde foute gemaak om ras te verhef tot iets wat kamstig belangrik sal wees. Daarby is dit nou ook oor en oor bewys dat die menslike spesie almal van Afrika kom. Sommiges wat later wit geword het, het so ongeveer 80 000 jaar gelede uit Afrika begin na die uithoeke van die aarde versprei. Eintlik is ons dus maar almal swartmense wat eens op ŉ tyd in Afrika gebly het. Wat nou nodig is, is dat ons almal die feite van die wetenskap begin erken en verby ras leef. Dis dringend noodsaaklik dat ons almal begin om aktief teen rassisme op te tree – in ons daaglikse lewens, in omgang met ander, by die werk, by die huis, in ons sosiale lewens – oraloor. Persoonlik dink ek dis so ŉ groot projek dat dit vanuit die president se kantoor bestuur moet word. Vroeër het die veldtog vir morele herlewing in die presidensie gesetel, maar weinig het gebeur. Dis tyd dat dit opnuut weer aandag kry. In wese moet ons almal as Suid-Afrikaners ons verbind tot ŉ paar waardes – die soort waardes wat in elk geval opgesluit is in ons grondwet: respek vir almal, gelykheid, menswaardigheid, mededeelsaamheid en meelewing. Dit dien geen doel as witmense handewringend vol skuldgevoelens in hoekies gaan sit en hulleself met as bestrooi weens die apartheidsverlede nie. Sulke optrede doen ook afbreuk aan die menswaardigheid van witmense – terwyl ons juis wil hê dat die menswaardigheid van almal erken en uitgebou moet word. So ŉ waardegedrewe veldtog vir nasiebou (en ontrassing) kan bes moontlik deur Trevor Manuel en sy beplanningskommissie aangevoer word. Maar een ding is seker: iemand moet dit dryf op baie hoë vlak. En verder af behoort daar in elke maatskappy of openbare instansie asook privaatmaatskappye sulke veldtogte te wees wat aansluit by die nasionale projek. Ook in veral Afrikaner-geledere moet ŉ hartgrondige verandering in ingesteldheid kom. Dit help nie om so te veg vir eie regte dat jy jouself vervreem van die hoofstroom nie. Natuurlik is kultuur en taal van belang en moet dit beskerm word. Maar op die ou einde is dit belangriker om jou eie mensheid te bewaar en daarmee saam ŉ rol te speel in die mensheid van almal anders rondom jou. Laat ons maar blatant eerlik wees: Die gemiddelde Afrikaanse persoon het veel meer in gemeen met mense soos Mac Maharaj, Valli Moosa, Tokyo Sexwale, ŉ Gugile Nkwinti en dies meer as met Malema of die verkenners wat prof. Van Niekerk na bewering aangeval het. Want mense soos Maharaj en andere deel dieselfde basiese waardes, wil ook in rus en vrede in ons mooi land saam leef en die geleentheid hê om ŉ eie lewe te maak. Om te kan sorg vir jou gesin, om deel van ŉ breër gemeenskap te wees, om deel te wees van ŉ gemeenskap. Ons moet terugkeer na die Mandela–dinamika, maar op ŉ meer georganiseerde manier. Ons sit op ŉ tydbom. Die woede van die gefrustreerde, werklose jongmense kan enige dag uitbars – veral as dit so kwistig aangewakker word deur Malema. Soos in Rwanda kan die haatspraak tot afskuwelike geweld lei. Dr. Theo de Jager van AgriSA sê nou die dag dat kommersiële boere die moue sal moet oprol en betrokke raak by opkomende boere om hulle te laat slaag. Maar so geld dit vir elkeen van ons op welke terrein van die lewe ook al. Elk sal betrokke moet raak. Die alternatief is chaos.