Hoe sorg jy vir ’n ouer wat nie meer sy of haar eie sake kan hanteer nie? Hoe beplan jy vir jou eie versorging sou jy weens ouderdom, of siekte, geestelik agteruitgaan?
As vertrekpunt neem ek ’n brief van ’n leser die afgelope week. Hy wou weet of ek kan help met sy ma se beleggings. Hy noem toe ook dat Alzheimer se siekte by haar gediagnoseer is en sy nie self haar geldsake kan hanteer nie.
Ek kan nie opdragte van die familie oor die ma se geld ontvang nie. En as die ma nie handelingsbevoeg is nie weens Alzheimer se siekte, kan ek ook nie van háár opdragte ontvang nie.
Al het iemand anders, een van haar kinders, byvoorbeeld, ’n volmag van die ma gehad (wat sy onderteken het toe sy nog gesond was), sou ek nie daarvolgens kon handel nie. ’n Volmag is nietig as die persoon wat die volmag gegee het, doodgaan of nie meer handelingsbevoeg is nie.
Die enigste uitweg in die leser se omstandighede is dat die familie ’n kurator laat aanstel om die ma se geldsake oor te neem.
Die hooggeregshof kan ’n kurator (curator bonus) aanstel in die geval van iemand wat geestelik siek is. Of weens hoë ouderdom, ernstige siekte of ’n gebrek nie in staat is om sy of haar eie sake te hanteer nie. Dit kan ’n familielid wees.
Daar rus verpligtinge op ’n kurator. Die belangrikste vir ons doel vandag is dat hy of sy in goeie trou sal optree, met die nodige sorg en in die beste belang van die persoon wat onder kuratorskap is. Botsende belange moet vermy word.
Ek wil veral goeie trou uitsonder. En veral goeie trou waar dit kom by die aansoek om ’n kurator te laat aanstel. Ons howe blyk baie versigtig te wees. Die KwaZulu-Natalse hooggeregshof het pas in die saak Scott e.a. vs. Scott e.a. dit juis beklemtoon dat om eie besluite te neem ’n belangrike deel van die lewe is.
Die vraag is ’n praktiese een. Is dit so erg dat dit die hof regverdig om hom sy vryheid te ontneem; die vryheid om soos enige individu met sy eiendom te maak soos hy wil.
In ’n ander onlangse saak, Vermaak v. Jacobs in die hooggeregshof in Johannesburg, waar dit gegaan het om ’n testament wat betwis is, het die hof oor die geestestoestand van die testatrise tydens die opstel van die testament beslis dat wat belangrik is, is die harde, waarneembare feite; nie aansprake deur getuies oor dit waarop die optrede (van die testatrise) dui nie.
Hierdie aansoek is eweneens van die hand gewys omdat daar nie bewys kon word dat die demensie in daardie tyd haar die vermoë ontneem het om oor haar boedel te kon besluit nie.
Ek noem dit om ’n rede. Ek sien baie keer hoe kinders wil beheer oorneem van ouers se lewe en goed. Die besluit oor jou goed is ’n reg wat deur ons howe afgedwing sal word.
Jy kan vooraf ’n trust skep en geld daarheen oordra. Normaalweg sal dit skenkingsbelasting tot gevolg hê, maar as die omstandighede reg is en die trustakte is korrek opgestel, kan dit vermy word.
Die SA Inkomstediens het in 2018 ’n bindende beslissing gemaak in dié verband. Die aansoeker was iemand met ’n verswakkende toestand wat vir selfversorging uit die trust voorsiening wou maak. Die beslissing is slegs geldig vir drie jaar en net ten opsigte van hierdie aansoeker. Ek noem dit omdat dit die moontlikheid laat vir tydige beplanning, eerder as om te wag dat ander oor jou lot beslis.