Eindig enting vryheid?(Foto: Unsplash) Die laaste week of twee was daar groot betogings, onder meer in Parys en Amsterdam, teen die inentings vir die koronavirus. Die tekste op die plakkate en baniere was uiteenlopend, maar daar was één woord wat telkens voorgekom het – “Vrijheid!”, “Freedom!”, “Liberté!” Hierdie ongelukkigheid dui op die oortuiging van talle betogers dat die pandemie deur gewetenlose owerhede gebruik word om die bevolkings se vryheid te beperk, om hulle onder te hou, en selfs om mini-robotjies in mense in te spuit om hulle tot willose slawe te reduseer. Die groot vraag waartoe dié soort oortuigings aanleiding gee, is “Waar lê die grense van vryheid?” ’n Voorbeeld wat regsgeleerdes dikwels gebruik, is die volgende: Kan jy in ’n volgepakte teater “brand, brand!” skreeu en jou dan ná die paniek op die vryheid van spraak beroep? Verlede week het president Emmanuel Macron van Frankryk ’n soortgelyke redenasie aangevoer. Tydens ’n besoek aan ’n hospitaal het hy retories gevra: “Wat is u vryheid werd as u aan my sê ‘ek wil nie ingeënt word nie’, terwyl u vader en moeder my môre besmet?” Hy het burgers tot “eenheid” opgeroep: “Daar is mense wat ’n irrasionele, dikwels siniese manipulatiewe mobilisering bedryf.” Hy het bygevoeg: “Elke mens is vry om homself kalm uit te druk terwyl hy ander respekteer, behalwe dat dié virus nie deur proteste ondergekry sal word nie. Sover ek die siekte se werkswyse verstaan, dink ek nie dis baie effektief om daarteen te protesteer nie.” Teen dié agtergrond het die Franse regering burgers se vryheid om nié ingeënt te word nie, pas beperk. Inentingsbewyse of bewyse van negatiewe Covid-19-toetse is voortaan verpligtend vir mense wat sekere beroepe wil uitoefen, wat sekere kulturele en ontspanningsruimtes (museums, konsertsale, popmusiek-uitvoerings) wil betree, of wat wil reis. Italië het in die laaste dae ook ’n “groen pas” goedgekeur wat ingeënte mense moet wys as hulle toegang tot sekere openbare ruimtes wil kry. Helge Braun, woordvoerder van Angela Merkel, Duitse bondskanselier, het te kenne gegee dat Duitsland moontlik die Franse voorbeeld sal volg as die aantal koronabesmettings verder styg. “Dié wat ingeënt is, sal beslis meer vryheid hê as diegene wat nié ingeënt is nie,” het sy aan Bild am Sonntag gesê. Frank-Walter Steinmeier, Duitse seremoniële staatshoof en hoogs gerespekteerde president, het ook die begrip vryheid as metafoor gebruik toe hy vroeër vandeesmaand ’n dringende beroep op sy mense gedoen het om hulle te laat inent: “Elke dag, met elke inenting bevry ons onsself ’n bietjie meer uit die greep van die pandemie en kry ons weer ons lewens terug. Wees verantwoordelik, ter wille van jouself en van ander. Laat jou inent!” Nou ja, ondanks die betogings kry die “vryheidsliewendes” nie die steun van die meerderheid nie. In Nederland het byna 80% van die mense al minstens die eerste prik ontvang; in Brittanje, Malta, Denemarke, België, Spanje, Portugal en Hongarye gaan dit selfs beter. Die meeste ander Europese lande volg kort op hul hakke. Dus, nogmaals: Hoe ver strek vryheid? Het Macron en ander Europese leiers reg, of gaan hy te ver? Kom ons begin hiér: Ongebreidelde vryheid – vryheid sonder hoegenaamd enige perke – is geen egte vryheid nie. Dis chaos. In chaos, kan ’n mens maar weet, is dit onvermydelik die sterkste, gemeenste en die mees gewetenlose party wat wen. Dié wat verloor is gewoonlik die ordentlike mense, soos die gemiddelde leser van dié artikel. In enige beskaafde gemeenskap móét daar algemeen aanvaarde reëls wees. Dit is waarop die hele konsep van demokrasie en die regstaat gebaseer is, byvoorbeeld: Jy mag nie steel nie; jy mag nie doodslaan nie; jy mag nie lieg nie – reëls wat al in die Tien Gebooie voorkom. Maar dis wel beperkings op jou “vryheid”. ’n Mens kan dit ook anders stel: Mý vryheid eindig waar jóú vryheid begin. Of mý vryheid word deur jóú vryheid begrens. Ek kan byvoorbeeld besluit om my bure se rustige Sondagmiddag te versondig deur my radio se luidsprekers in die tuin te plaas en klipharde musiek oor die hele buurt te laat bulder. Daardeur beperk ek egter die vryheid van die mense in die omgewing om ’n rustige middag tuis deur te bring. Nog erger: Ek kan besluit om ’n bank te beroof en ’n werknemer wat my probeer keer deur die kop te skiet. Absurd? Natuurlik! Maar dít is wat gebeur in ’n gemeenskap wat volledig vry wil wees en afstand van alle reëls gedoen het. Die kwessie van inentings is natuurlik nie hééltemal dieselfde nie, maar daar is wel ooreenkomste. As ek my vryheid om nié ingeënt te word nie as die belangrikste beskou, beteken dit wel dat ek met die koronavirus besmet kan word. Nou ja, sou jy sê, dis jou eie besluit, en dan moet jy maar self die gevolge – ligte of ernstige siekte, of selfs die dood – van daardie besluit dra. Maar dis nie só eenvoudig nie. Jy kan ánder aansteek. Dan is jy verantwoordelik vir ánder se siekte of dalk selfs dood, veral waar dit met oues van dae met ’n swak immuunstelsel verband hou. Weeg jou persoonlike vryheid teen daardie morele verantwoordelikheid op? Nou is daar mense wat allerlei pseudo-wetenskaplike besware opper. Die inentingsmiddels is nie behoorlik getoets nie; jy weet nie wat die langtermyngevolge gaan wees nie, of nog erger: jy gaan dood van die inentings. Sommiges reken dat die Nuwe Wêreldorde jou nou deur radioseine, dikwels vanuit satelliete in die ruimte, tot willose zombies kan omskep. Ja, regtig! Ek is geen immunoloog nie, en ek kan geen gesaghebbende mening oor die wetenskaplike aspekte van die entstof waag nie. Ek het wel ’n gesonde verstand, en die statistieke laat eenvoudig geen ander gevolgtrekking toe nie: Die risiko van die inentingstowwe bestaan, ja, maar dit is absoluut minimaal, en vele miljoene male kleiner as om nié ingeënt te word nie. Aangesien ons in ’n demokrasie leef, is ons almal vry. Maar ons vryheid sluit nie die reg in om ánder te benadeel of hul vryheid aan te tas nie. Ek onthou in die jare sestig, toe ek ’n student op Stellenbosch was, het ’n dosent gesê dis misleidend om te praat oor vryheid ván … wat ook al. Dit moet eerder wees vryheid tót … Dít is die houding van iemand wat sy vryheid met verantwoordelikheid gepaard laat gaan.