Motšhelo wa Koketšamohola (VAT) - o swanetše go ingwadiša?
Mengwageng ye mene ye e fetilego re ile ra gatiša ditaodišwana tše mmalwa tše di bolelago ka VAT. Le ge go le bjalo, re lemogile gore go na le batšweletši ba se kae fela bao ba ngwadišitšwego VAT.
Ke tla hola eng ge nka ingwadiša?
Ditshenyegelo mabapi le dinyakwapšalo (input costs) tšeo di sepelelanago le tšweletšo ya dibjalo di godimo kudu mme batšweletši ba swanetše go leka ka maatla go fokotša ditshenyegelo tša tšweletšo. Mokgwa wo mongwe wa go dira bjalo ke go ingwadišetša VAT.
Motšhelo wa VAT o lefelwa dinyakwapšalo tša tšweletšo (production inputs) - peu, monontšha, dikhemikhale, ditokišo, tlhokomelo, bjalobjalo. Motšhelo wo o lekana le seripa sa 14% sa ditshenyegelo tša dinyakwapšalo. Ge ditšhenyegelo tša gago mabapi le dinyakwapšalo tša tšweletšo e le R4 000/hektare, VAT e tlo ba R560/hektare. Ge o ngwadišitšwe VAT, o kgona go kgopela ba SARS (South African Revenue Services) gore ba go bušetše tšhelete ye. Ke tšhelete ye ntši kudu godimo ga hektare mme mo lebakeng le ebile e feta poelo ya bontši bja batšweletši. Ge o sa ingwadišetše VAT o tlo goga boima mohlamongwe wa palelwa ke go hwetša poelo ka go tšweletša dibjalo.
Ke ka lebaka lang batšweletši ba sa rate go ingwadiša?
Lebaka le lengwe leo le dirago gore batšweletši ba gane go ingwadišetša VAT ke gore ba tla swanela go boloka bohlatse ka šedi (keep good records) mabapi le tshepetšo ya mešomo ya bona ka ge SARS e kgona go tšheka dipego tša bona ka nako ye nngwe le ye nngwe. Ge o ineetše go ba motšweletšikgwebo goba go fetoga yena, go bohlokwa gore o boloke bohlatse ka kelohloko ka ga mešomo ya gago. Lebaka ke gore go bohlokwa gore o tsebe ditshenyegelo tša gago tša tšweletšo, dipoelo tša gago le gore tšhelete ya gago e felela kae.
Batšweletši gantši ba tshela molao ka go široga go lefa motšhelo - ba sepediša kgwebo ya kheše yeo e hlokago mohlala wa pampiri (no paper trail). Wo ga se mokgwa wo o lokilego, ka baka la gore: Sa mathomo, molao wa naga ye ga o dumelele motho go sepediša kgwebo ntle le go utollela SARS ditiro tša gagwe. Sa bobedi, o ka se kgone go tšea diphetho tše di nepagetšego tša kgwebo ge o sa sware bohlatse bja ditseno le ditshenyegelo tšohle tša gago. Elelwa gore bohle re thušwa ke ditirelo tša mmušo mme ke boikarabelo bja moagi yo mongwe le yo mongwe wa naga go tiiša ditseno tša wona. Ga re kgone go široga go lefa motšhelo mola re ipshina ka mehola yeo e lefelwago ke motšhelo woo o lefšago ke bao ba obamelago molao. Gopola gore mmušo o diriša motšhelo woo o lefšago ke baagi ba naga go aga ditsela le dikolo le go lefela ditirelo tša maphelo le maphodisa, bjalobjalo.
Ge o ineetše go ba motšweletšikgwebo yo a swarelelago, ingwadišetše Motšhelo wa Koketšamohola (VAT) le Motšhelo wa Ditseno (Income Tax).