Eksodus 12:1-14 (Annes Nel)
Ander tekste: Ps 149; Rom 13:8-14; Matt 18:15-20
Die volgende algemene opmerking oor die teks is belangrik:
a) Die gedeelte dien as ’n inleiding tot die gebeure van die tiende plaag. Dit kan ook nie geskei word van die instelling van die fees van die ongesuurde brode en die wyding van die eersgeborene nie (Eks 13). Dwarsdeur die geskiedenis van Israel het veral die paasfees en die fees van die ongesuurde brode baie naby aan mekaar gefunksioneer (Lev 23:5-10; Deut 16 en Esra 6:19-22). In die gedagtewêreld van die redaktor hoort hierdie aspekte bymekaar. Dit bevestig ook die gedagte dat Eksodus bepaalde liturgiese oogmerke gehad het. Fretheim merk tereg op dat liturgie hier aan ’n gebeurtenis voorafgaan. Hoewel dit redaksioneel voor die gebeure van die bevryding uit Egipte geplaas word, vorm dit eintlik deel van die gebeurtenis. ’n Mens kan sê dat die gebeure liturgies afgeskop word!
b) Die hoofstuk word omraam met die uitdrukking in 12:3 en 47: ‘die hele gemeente’. Die Hebreeuse begrip wat hier gebruik word, is 'n premonargiese tegniese term vir die volk van God as 'n korporatiewe politieke eenheid, 'n soort volksvergadering. Die feeste van Israel was dus nie 'n individualistiese aangeleentheid nie, maar het almal betrek.
c) Ook die gesinsaspek is uiters belangrik met die instelling van die Paasfees (Fensham). ’n Gesin (bet ’avot) het bestaan uit ’n man, sy vrou of vroue, ongetroude dogters, getroude seuns en hulle vroue en ongetroude kinders. Josephus berig dat ’n minimum van 10 persone in die periode van die tweede tempel nodig was vir hierdie fees. Die feit dat hierdie maaltyd in een huis geëet moes word, dui op die gesinsolidariteit wat tot ’n stam- en volksolidariteit uitgebou is (Fensham). Hierdie gesamentlike ete het gedien as die versterking van familiesolidariteit en buurskap, terwyl die gemeenskap met God bevestig en versterk is. Ook die weergawe van die betrokke feeste in Deut 16:1-12 beklemtoon hierdie gesinsbetrokkenheid by die paasfees, die fees van die ongesuurde brood en die eerstelinge. Uiteraard het die viering van die feeste vrae by die kinders opgeroep wat die kategetiese aspek van die viering van God se bevryding opnuut aan die orde gestel het (12:24-27; 13:8,14). Dit beklemtoon die ‘remarkably inclusive aspect of Israel’s worship’ (Fretheim).
d) Die hoofstuk konsentreer op verskillende aspekte van die Eksodus-gebeure. Volgens Sarna konsentreer sommige op die laaste voorbereidings vir die uittog. Ander, so sê hy, benadruk die impak van die gebeure in ‘shaping the future course of Israel’s life as a people.’ Die teks dien as ’n herdenking van Israel se begin as volk wat deur die Here bevry is. In hierdie gedeelte word die naderende uittog gesien as die aanbreek van ’n nuwe lewensorde wat gedomineer sal word deur die bewustheid van God se aktiewe teenwoordigheid in die geskiedenis van Israel. Daarom word die godsdienstige kalender so aangepas dat dit die begin van die jaar word. Die paasfees is die belangrikste maand want dit is in hierdie maand dat die Israeliete die verlossing herdenk en geaktualiseer het.
e) Die aanduiding ‘in Egipte’ (12:1) is ’n uitsondering op die reël in Eksodus. Al die ander gebooie is in die woestyn gegee, maar die instelling van die paasfees gryp vooruit op die gebeure wat dit moet herdenk.
f) Geleerdes is dit eens dat die bloed geen magiese krag het nie. Dit beskik nie in sigself oor bepaalde karaktertrekke wat ’n mens van die bose beskerm nie. Wat belangrik is, is die belofte wat met die bloed gepaard gaan (12:13).
g) Fisiese gebrek aan die offer (12:5) was ’n belediging vir die ontvanger. Daarom moes die skaap of bok sonder liggaamsgebrek wees.
Die verhaal van die instelling van die Paasfees (en die ander feeste in Eks 12 en 13) konfronteer ons met ’n paar belangrike vrae: ’n Paar kan genoem word.
a) In watter mate hou die passiwiteit in die kerk en eredienste verband met mense se belewing van die viering van verlossing? Natuurlik is daar baie ander oorsake vir passiwiteit, maar dit is belangrik dat ons hieroor sal nadink omdat Israel se feeste bedoel was om meer te wees as die blote deelname aan rituele. Volgens Lester Meyer en Walter Brueggemann is die Eksodusverhaal die hoogtepunt van ’n lang tradisie waarin die reddende werk van Jahwe in die konteks van aanbidding herhaal is en die doel gehad het om die aanbidders se geloof te versterk. As hulle die lam geslag het, op elke deurkosyn met 'n hisoptakkie bloed gesmeer het en die heel nag wakker gebly het, het elke kind, elke grootmens weer alles beleef wat gebeur het toe God hulle bevry het - toe God elke huis verbygegaan het. Die gedeeltes wat handel oor die viering van Israel se bevryding is nie bedoel om te beskryf hoe die geslag in die uittog uit Egipte gedeel het en gevier het nie. Die bedoeling is eerder om elke Israeliet in daardie bevryding te betrek: ‘These acts of commemoration make the exodus an ever-present event for every generation’ (Meyer). In ’n ou Joodse geskrif word gesê: in elke geslag is die mens verplig om homself te sien - asof hulle self uit Egipte getrek het.
Die belang van die viering van paasfees in die geskiedenis van Israel word duidelik geïllustreer deur die talle kere dat dit heringestel is nadat dit in onbruik verval het, onder andere in Sinai (Num 9), by intog in die beloofde land (Jos 5:11), deur Hiskia (2 Kron 30), deur Josia (2 Kon 23) en Esra 6 (na ballingskap). Die rede was baie duidelik: As dit nie vir die Here was nie, was hulle nooit sy volk nie, maar steeds 'n klomp slawe. Israel moes verstaan dat alles wat hulle doen, is en het, die produk van God se bevryding is. Paasfees het hulle opnuut hierin laat deel.
Die Christelike paasfees en erediens vier ook God verlossingswerk. Ons paaslam is ook geslag (1 Kor 5:7,8; 1 Pet 1:18,19). Sonder die verlossing in Christus sou ons nog slawe van onsself wees, gevange in ons sonde. Dit is ook wat nagmaal ook vier. Daarom is nagmaal telkens 'n kursus in ‘back to the basics’, terug na die wortels van ons bestaan as kerk en Christene, terug na Christus, die Bevryder by uitnemendheid. Uiteraard dien die Christelike paasfees, met die simbole van brood en wyn, ook as viering van die verlossing. Die vraag is of dit nog so aktueel deur lidmate beleef word dat hulle as’t ware hulle eie geskiedenis vier! Herdenk ons die verlossing op só ’n manier dat elkeen die ervaring het dat hy of sy daaraan deel het?
b) In die gedeelte onder bespreking is die woord van God die storie van die gebeurtenis. Die storie interpreteer die rituele handeling. Sonder die storie sou die gebeurtenis hoogstens bygeloof wees. Die storie gee aan die simbole en rituele inhoud. Maar die rituele en simbole is uiteraard ook deel van die storie. Die pasga word die sakramentele voertuig vir die reële belewing van die bevryding. Die pasga, so sê Fretheim, ‘is an entering into the reality of that event in such a way as to be reconstituted as the people of God thereby.’ Die verhouding tussen woord en sakrament word natuurlik ook hierdeur aan die orde gestel, aangesien die paasfees en nagmaal in die kerklike tradisie so naby aan mekaar lê.
Augustinus het beklemtoon dat die Here aan ons sy hoorbare en sigbare woord gegee het. Die sigbare woord is daar ter wille van ons vergeetagtigheid. Calvyn beklemtoon die onselfstandigheid van die sakrament ten opsigte van die Woord, maar hou vol dat die sakrament gelykwaardig aan die Woord is, omdat dit die draer van dieselfde heil is. Miskien lê die probleem daarin dat baie lidmate nie die ervaring het dat hulle deel in die verlossingsgebeure nie, lê dit by ons siening van die verhouding tussen woord en sakrament. Ons reaksie teen ’n Roomse sakramentalisme moet ons nie daarvan weerhou om die sakramente as modi van God se lewende spreke te sien nie. Deur te verwys na die sakrament as ’n ‘blote teken’, tas natuurlik die hart van die spreke van God deur die sakrament aan. Soos in die Woord, kom God ook deur die sakrament aan die woord, want ons brood, wyn en water het ’n ‘storie’. Daarom moet ons die moed hê om die toeseggingskarakter van die doop en nagmaal onverswak te handhaaf. Ons weet immers almal dat die doop en nagmaal nie mense red nie. Dit beteken egter nie dat die nagmaal en doop nie inderdaad die redding aan die mens toesê en skenk nie. As die Woord aan die sakrament sy inhoud gee, is die sakrament ook op sy unieke manier ‘evangelie’.
c) Die verhaal spreek ernstige kritiek uit teen die verinnerliking en individualisering van ons geestelike lewe en ervaring en beklemtoon dat dit nie op die vrye keuse van die mens berus of hy by die gemeenskap van die gelowige tuiskom of nie. Ten diepste is die erediens en ander Christelike feeste ’n gemeenskaplike viering van die gemeenskaplike verlossing. Buite die gemeenskap van die gelowiges verloor Christene hulle ‘storie’, wat grootliks die rede is waarom daar so baie identiteitlose ‘kerklose Christene’ rondloop. God se verlossing is vir die hele gemeenskap van gelowiges bewerk. Die gemeenskap van gelowiges is daar om hierdie ‘storie’ lewend te hou en individue se verbintenis aan hierdie ‘storie’ te bevorder. Is die verinnerliking en individualisering van ons geloofsbelewing nie dalk een van die oorsake waarom ons sukkel met lidmate wat die ware aard en identiteit van die kerk nie verstaan nie? Is die gebrek aan die identifisering van die kerk se verlossingsverhaal deur lidmate en hulle oormatige verbondenheid aan ander stories (bv beklemtoning van natuurlike volksidentiteit) nie dalk die rede waarom kerkvereniging so ’n moeilike saak geword het nie?
d) Hiermee hang die pedagogiese aspekte van die fees saam. Dit staan vas dat kinders nie by paasfees en die ander feeste uitgesluit is nie. Inteendeel. Hierdie feeste het juis die geleentheid gebied om die kinders in die “storie” van die verlossing te onderrig. Selfs die onderrig in die wet van die Here het die bedoeling gehad dat kinders sou vra: Hoekom moet ons hierdie dinge nakom en vier (Deut 6:2-25). Hierdeur is die kinders onderrig in hulle herkoms as volk van God! Watter moontlikhede bied hierdie gedeelte nie om die verbondsonderrig van ouers opnuut te onderstreep nie.
’n Preek sou kon begin met die vraag hoeveel ouers aan hulle kinders ’n sinvolle antwoord kon gee op die eenvoudige vraag: hoekom moet ons kerk toe gaan? Hoewel dit ’n eenvoudige vraag is, ontbloot die eerste antwoord wat in ons hart opkom dikwels ons diepste motiewe. In ons dag ervaar ons dat die kerk vir baie mense slegs belangrik is wanneer daar iets ‘gekry’ word. Die kinders moet kerk toe gaan as dit kategese is, omdat hulle dalk ’n punt vir kerkbywoning kan kry. Die dominee wat preek bepaal baie dikwels of mense kerk toe gaan, omdat ons niks ‘kry’ uit die ander dominee se preke nie. Wanneer die nuwe baba gedoop moet word, sorg ’n mens darem dat die predikant jou so ’n paar weke voor die doop in die kerk sien. Die prediker sou nog heelwat voorbeelde kon opstapel wat aandui dat die kerk en sy byeenkomste dikwels net nog ’n gebruiksartikel in die samelewing geword het. Voorbeelde sou ook genoem kon word van verbondsverval, byvoorbeeld ouers se onbetrokkenheid by die godsdienstige begeleiding van hulle kinders.
In ’n tweede gedeelte kan genoem word dat die kinders in Israel ook gevra het hoekom daar soveel feeste en eredienste gehou moes word. Die Israeliete kon behoorlik ‘kerk hou’. Byna een derde van die Eksodusboek is 'n erediens. Feitlik die hele boek Levitikus gaan oor offers en godsdienstige feesdae. Die boek Deuteronomium is een lang preek vir die gemeente van Israel. Eks 12 en 13 beklemtoon dat paasfees, fees van ongesuurde brood, fees van eersgeborenes dikwels gevier moes word (12:14,17,24,25; 13:9,10). Geen wonder nie dat kinders gevra het wat dit alles beteken nie (14:26; 13:14).
Op hierdie vraag het die ouers die geleentheid benut om hulle kinders hulle ware identiteit te leer. Die kinders moes ontdek dat hulle eredienste nie blote rituele nie, maar deel van hulle lewensverhaal is. Hulle persoonlike lewensverhaal is onherroeplik verander deur die verhaal dat God hulle uit genade bevry het (12:11-13, 17, 26; 13:14-16). Oor hulle lewe is daar geskryf: Die Here se eiendom! Elke keer as ons ’n bokkie slag en die bloed aan die deurkosyne smeer, val ons in by die skare broers en susters wat deel is van die mense wat deur God bevry is. Wanneer ons eredienste, Christelike feesdae, nagmaal, doop, SKJA en basaar hou, is dit nie omdat dit ’n plig is nie, maar omdat ons bevry is! Ons doen dit nie omdat dit maar nou een maal so is dat dit ’n tradisie van ons Christelike ouerhuis of deel van ons kultuur is nie, maar omdat ons daartoe vrygemaak is. Ons ‘storie’ maak ons dankbaar en feesgierig! Ons storie het ons identiteit en bestemming onherroeplik verander. Ons is saam met ’n klomp ander mense deel van God se bevrydes. Ons is op pad na die beloofde land. Ons soek mekaar op en deel ons belewing van die storie van bevryding met hulle. Ons verryk mekaar en bring hulle wat die storie nog nie gehoor het nie, om ons saam. Hierdie storie is vir alle mense! Die prediker sou hier sy eie kreatiwiteit kon aanwend om die verhaal van die bevryding opnuut oor te dra. Simbole en rituele van die Christelike bevryding sou hier gebruik kon word om die ‘storie’ opnuut oor te dra. Die genadekarakter van die bevryding moet uiteraard beklemtoon word. In die rabbynse eksegese is dit nie altyd die geval nie. Bagja ben Asher gee die volgende kommentaar op die woorde: ‘waar ek die bloed sien, sal ek die huis oorslaan’: ‘The blood does not thwart the plague nor does its absence occasion it. Scripture teaches us that the one who had perfect faith and confidence in God, and was not perturbed by Pharaoh’s terror and evil decree but publicly sacraficed what to Egypt was an abomination, and who daubed the blood of the paschal offering on the doorposts and lintels – such a one was a righteous person, having confidence in God, and was worthy of divine protection from the plague and the destroyer.’
Dit is nie die geloof of vertroue van die mens wat God oortuig het om sy mense te bevry nie. Die bevryding uit Egipte, die bevryding deur die bloed van Christus, die Lam van God, het nie in die hart van enige mens opgekom nie. Dit is ’n daad van God se vrye keuse! Uit hele Eksodusverhaal is dit meer as duidelik. ’n Verwysing na John Westerhof se boek, Will our Chrildren have faith?, is op hierdie stadium amper logies. Hy vra die vraag of ons kinders geloof sal behou, of daar iemand sal wees om dit aan hulle oor te dra. Walter Brueggemann het hierdie vraag omgekeer: Will our faith have children? Sal ons geloof 'n nageslag hê? Sal daar 'n nageslag wees, wat dit wat ons glo, verder sal dra? Of gaan ons geloof in onbruik raak?
Uiteraard sal ons die vraag na die hoe van hierdie oordrag moet beklemtoon. Hoe gaan ons daarin slaag om draers van die heil te wees sodat ons ‘storie’ ook ons kinders se ‘storie’ op so ’n manier gaan beïnvloed dat hulle as bevrydes wil gaan leef? Natuurlik sal dit nodig wees dat ons opnuut sal moet leer dat die Christelike lewe sy lanseerbasis in die viering van die verlossing het. Natuurlik sal ons moet verstaan dat ons lewe ’n boek moet wees waarin ons kinders sal kan lees dat ons opgewonde is oor die bevryding. Natuurlik sal ons bevry moet word van ons wettisistiese opvoedingstyl. Elke prediker sal sy eie verbeelding moet gebruik en kan dalk in ’n preekvoorbereidingsgroep met gemeentelede saamdink oor wat gedoen kan word. Daar kan projekte in die gemeente begin word om ons geloof te ‘bemark’. Die Ortodokse Jode het vandag nog op hulle deurkosyne ’n plek waar ’n klein boekrolletjie geberg word met die Shema daarin. Miskien kan ons maar ’n slag by hulle gaan leer.
Ek glo egter dat die toeseggingskarakter van die Woord en sakrament hier ernstig beklemtoon moet word. Dink vir ’n oomblik na oor die woorde in die nagmaalsformulier wat sê: ‘Die nagmaal is ’n waarborg. So seker as vir elkeen hierdie brood voor sy oë gebreek word en hierdie beker aan hom gegee word ons dit met die mond eet en drink, so seker het ons deel aan Christus … Die sekerheid wat hierdie waarborg ons gee, is nie gegrond in ons gevoelens of stemminge nie, maar op die tekens uit die hand van die Here; dit is op die Here self gevestig’ … Dit is vir JOU!
Coenie Burger, Vergesel van die Almagtige. Lux Verbi; B S Childs, Exodus (OTL); J I Durham, Exodus (WBC); F C Fensham, Exodus (POT); T E Fretheim, Exodus (Interpretation); L Meyer, The message of Exodus (Augsburg); N H Sarna, Exodus (The JTS Torah Commentary).