Gŉ loonverhoging vir staatsamptenare – hofVakbonde het hul teleurstelling met die uitspraak te kenne gegee. (Argieffoto: pexels) Staatsdiensamptenare se laaste hoop om die regering te dwing om te hou by ŉ loonooreenkoms wat in 2020 aangegaan is, is Maandagoggend in die Konstitusionele Hof verydel toe die hof beslis het die kollektiewe ooreenkoms tussen die staat en die vakbonde is ongeldig en onregmatig. Dit kan dus nie afgedwing word nie. Die land se hoogste hof het die arbeidsappèlhof se beslissing, dat die ooreenkoms onregmatig is, bekragtig. Die uitspraak is goeie nuus vir die tesourie en die minister van finansies wat net verlede week sy begroting voorgelê het. Indien die staat moes opdok vir die terugwerkende salarisse sou die Konstitusionele Hof in die guns van vakbonde beslis het, sou dit Enoch Godongwana se hele begrotingsappelkar omgekeer het. Nadat die aanvanklike ooreenkoms aangegaan is, het Suid-Afrika se ekonomiese vooruitsig beduidend versleg. Desnieteenstaande is die 2018‑’19- en 2019‑’20-loonverhogings in werking gestel. In 2018, in sy mediumtermynbegrotingsrede, het die destydse minister van finansies egter aangekondig die loonooreenkoms oorskry die begroting se basislyn met R30,2 miljard op mediumtermyn. Die tesourie het geen bykomende geld hiervoor toegewys nie en die nasionale en provinsiale departemente sou dit moes absorbeer. Die departemente sou dus kostes moes besnoei sodat hulle die verhoging kon betaal. In die eerste twee jaar was dit moontlik, maar in die derde jaar kon dit nie meer gebeur nie. In die arbeidsappèlhof het die hof bevind die koste van die kollektiewe ooreenkoms kan nie uitsluitlik uit die minister van staatsdiens en administrasie se begroting betaal word nie en die tesourie het geen skriftelike onderneming gegee om bykomende finansiering daarvoor beskikbaar te stel nie. Die hof het bevind die vakbonde se aansoek is onregmatig, waarna die verskillende vakbonde hulle tot die Konstitusionele Hof gewend het. In die land se hoogste hof het die departement van staatsdiens en administrasie en die minister van finansies aangevoer staatsinstellings moet binne die raamwerk van die wet werk en dat die kollektiewe ooreenkoms nie voldoen het aan verpligte statutêre bepalings nie. Die departement kon nie die koste van die loonverhogings dra nie en die tesourie het geen onderneming gegee dat hy dit sou doen nie. Hulle het voorts aangevoer die howe kan nie onregmatige kontrakte bekragtig nie en het gevra dat die aansoek van die hand gewys word. Die Konstitusionele Hof het in sy guns beslis. Vakbonde geskok Die onderwysvakbond Naptosa het sy “skok” met die uitspraak te kenne gegee en sê dit laat die staat as werkgewer toe om weg te stap van ŉ ooreenkoms wat by die staatsdiens se koördinerende bedingingsraad (PSCBS) aangegaan is. Basil Manuel, uitvoerende hoof van Naptosa, sê die uitspraak beteken die werkgewer het die hof oortuig dat sy onderhandelaars nie voldoen aan die wettige bepalings vir die derde jaar van die ooreenkoms voor dit onderteken is nie. “Dit is teenstrydig met onderhandelinge wat in goeder trou gedoen word,” sê Manuel. “Hoewel die werkgewer die hofsaak gewen het, het hy die vertroue van vakbonde in die PSCBC verloor. In ŉ enkele stap het die werkgewer dit reggekry om die vertrouensverhouding wat oor 20 jaar, sedert die ontstaan van die PSCBC, opgebou is, ongedaan te maak.” Manuel waarsku ook dat salarisonderhandelinge vir vanjaar binnekort by die bedingingsraad begin. “Die werkgewer kan verseker wees dat die verliese wat staatsamptenare sedert 2020 gely het, sterk in die onderhandelingsproses na vore gaan kom.” Die Suid-Afrikaanse Onderwysersunie (SAOU) sê die uitspraak word betreur. “Dit is vir die SAOU ŉ bitter pil om te sluk. Die vraag moet gevra word op welke wyse kan die staat se onderhandelaars aan onderhandelinge deelneem en die minister van staatsdiens en administrasie aan kabinetsvergaderings en openbare gesprekke deelneem in die afwesigheid van ŉ mandaat wat voldoen aan wetlike vereistes,” sê Chris Klopper, hoof van SAOU. “Volgens die uitspraak was daar nooit voldoen aan die statutêre voorsienings om die loonooreenkoms te sluit nie.” Klopper sê die uitspraak bemoeilik vanjaar se salarisonderhandelinge – en ook in die toekoms. “Geen vakbond sal voortaan ŉ multijaar-ooreenkoms wil sluit nie en sal voortaan altyd wantrouig staan teenoor die bona fides van die staat se onderhandelaars. “Die rede, as hulle een keer toegelaat word om ŉ kollektiewe ooreenkoms te negeer op grond van die beginsel van nie-mandatering, op welke wyse sal hulle weer in die toekoms geglo word? “Wat eweneens ŉ bitter smaak in die mond laat is die ‘onbekostigbaarheidsargument’ te midde van ongekende korrupsie soos blyk uit die bevindinge van die Zondo-kommissie. Die vraag moet onteenseglik gevra word: Wat is die gevolge nou vir die ongemandateerde minister en amptenary wat die oorsaak van die wanvoorstelling is?” Die SAOU en Fedusa-vakbonde vergader môre met hul regspanne oor die pad vorentoe.