Vrijheidsreis, meer as net ŉ museum vir die Voortrekkermonumentŉ Museum vir die Voortrekkermonument Dr. Danie Lagner Die taak van ŉ museum kan kortliks opgesom word as om voorwerpe van besondere kulturele, wetenskaplike of historiese waarde te versamel, te versorg en te vertolk. Tydens die Eeufeesjaar in 1938 is oudhede uit die Groot Trek versamel met die bedoeling om dit uiteindelik in die Voortrekkermonument te bewaar. Tot tyd en wyl die Voortrekkermonument voltooi is, is die historiese voorwerpe na die ATKV se museum in Hartenbos vir bewaring gestuur. Tydens die inwyding van die Voortrekkermonument in 1949 is ŉ tydelike uitstalling van voorwerpe by die Voortrekkermonument gehou. Kort na die inwyding is Kotie Roodt-Coetzee as die eerste geskiedkundigebeampte aangestel en op 5 Julie 1957 is ŉ museum in die kelderverdieping aan die suidekant van die monument ingerig. In die sestigerjare het die Transvaalse Provinsiale Administrasie besluit om ŉ nuwe museum-restaurant-kompleks ten noorde van die monument te ontwikkel wat in November 1966 bekendgestel is. Vanaf 1966 tot 2001 was die kelderverdieping in die Voortrekkermonument stoorruimtes en daar was ŉ raadsaal aan die oostekant. Met die draai van die eeu is die Voortrekkermuseum in kantore omskep en die uitstallings terug na die senotaafsaal en kelderverdieping geskuif. Die oorhoofse tema van die uitstallings in die twee museums was vir meer as ses dekades Voortrekkerlewe. Daar is gefokus op die pioniershuis, volkskuns en gebruiksartikels uit die Groot Trek wat in nege uitstalkaste vertoon is. Op 14 Junie 2022, 84 jaar na die hoeksteenlegging, 73 jaar na die inwyding en 65 jaar na die eerste museum in die kelderverdieping geopen is, word ŉ nuwe vergrote museum en uitstalling geopen met die tema: Vrijheidsreis. Vrijheidsreis Met die konseptualisering van die nuwe museumuitstalling was daar twee vertrekpunte. Die trek wat Suid-Afrika ingrypend verander het, is gereduseer tot ŉ paar paragrawe in skoolhandboeke. Om geskiedenis vandag vir kinders te vertel moet dit vir hulle ŉ ervaring wees. Die afgelope maande is ŉ ervaringsgerigte kultuuraanbod deur die Lewende laer en Pionierswerf ontwikkel, waar die eens statiese uitstallings oor Voortrekkerlewe prakties deur trekkerkoffie om ŉ kampvuur, roosterkoeke, kleiosse maak en pioniershuis bou ervaar word. Die museumuitstalling in Vrijheidsreis vertoon ook Voortrekkerlewe, maar is nou deel van ŉ dinamiese reis wat die vryheidsideaal van die Groot Trek beklemtoon. Die goue draad wat vanaf die Groot Trek, deur die bou van die Voortrekkermonument, tot vandag deurloop is die vryheidsideaal. Piet Retief se manifes bevestig dit. Vir die Voortrekkers was die Groot Trek ŉ toekomsreis met die doel om vry te wees. Moerdijk het met die ontwerp en simboliek van die Monument die grootsheid van die Voortrekkers se dade beklemtoon. Met die senotaaf as die middelpunt, wou hy die prys van vryheid beklemtoon. Die uitdaging was om in Vrijheidsreis ook ŉ ervaring met beeld, kleur en klank te skep wat geskiedenis laat leef. Die tweede vertrekpunt was om die uniekheid van elke verdieping in die Voortrekkermonument horisontaal te beklemtoon, maar die Groot Trek-verhaal ook vertikaal te bevestig. Op die eerste verdieping is die indrukwekkende Heldesaal waar 27 Groot Trek-momente uit Querchetta-marmer gebeitel is. Op die tweede verdieping is die senotaafsaal. Hier is die fokus hoofsaaklik op volkskuns en persoonlike besittings van die Voortrekkers. Die horisontale verband tussen die Groot Moord by Bloukrans, Bloedrivier en die Gelofte word in die senotaafsaal beklemtoon. Gesang 20:9, wat deur die Potgieter-trek gesing is toe hulle die Oranjerivier met vlotte oorgesteek en die eerste vryheidstree in die nuwe land gegee het. Psalm 146, “Prys die Heer met blye galme”, wat op die rand van die Drakensberg gesing is toe hulle Natal die eerste keer gesien het. Psalm 130, “Uit dieptes van ellende”, wat die aand na die Groot Moord in Retief se laer met huisgodsdiens gesing is. Psalm 38, die Gelofte-psalm, wat elke aand met die aflê van die Gelofte gesing is. “Aan U, o God, my dankgesange”, die aandgesang waarmee lang dae op die wapad afgesluit is. Op die derde verdieping is die ou museum in drie gange omskep waarin die vloei van die Vrijheidsreis uitgebeeld word. Die Vrijheidsreis begin in die vlagsaal waar ŉ stokou Natalia-vlag deur Nico Moolman geskenk is. Elke republikeinse vlag was ŉ uitroepteken teen oorheersing. Die store is omskep in die Gerhard Moerdijk- en WH Coetzer-sale waar die bou, ontwikkeling van die friespanele en inwyding van die Voortrekkermonument uitgebeeld word. Berge op die trekpad was uitkyk- en versamelpunte, maar ook bakens op die Vrijheidsreis. Die bekende landskapskilder, Gerrit Pitout, het op ses panele berge op die trekpad in sy kenmerkende Pierneef-styl geskilder. By elke berg is ŉ eietydse woordveld aangebring om die Voortrekkers se reisverhaal makliker te verstaan, te verduidelik en te vertel. Die Voortrekkers se Vrijheidsreis eindig by die Magaliesberg waar erkenning gegee word aan Paul Kruger, die Voortrekkerseun wat later president en simbool van die Afrikaners se vryheidsideaal geword het. Die seun wat onder ŉ Engelse vlag gebore is, maar nie onder ŉ Engelse vlag wou sterf nie. Daar is talle voorbeelde van deurskouende verbande waarmee die Vrijheidsreis ook vertikaal bevestig word: Verweefdheid van kuns Die grootsheid van die Voortrekkermonument lê in die verweefdheid van ŉ veelvoud van kunsvorme. Dit was belangrik om nie net die ou kunswerke te beklemtoon nie, maar dit ook aan te vul met ŉ nuwe geslag Afrikaners se kunswerke. Respek vir geskiedenis en kulture Die gipspaneel met die wrede Bloukrans-toneel word in die nuwe WH Coetzer-saal uitgestal. Die baba wat teen ŉ wawiel verpletter word, ŉ kleuterlykie waarop getrap word en die verkragtingstoneel wat selfs vanaf die eerste skets na die gipspaneel verander is. Op versoek van generaal Smuts is die finale friespaneel versag. Die verskil tussen die gipspaneel en die finale friespaneel het ŉ belangrike boodskap vir vandag. Die versagting van die paneel beteken nie die miskenning of verdraaiing van geskiedenis nie. Die Bloukrans-friespaneel beeld steeds die wrede moorde en onmeetlike verlies uit. Generaal Smuts het verstaan geskiedenis is nie ŉ wapen om wraak, haat en bitterheid aan te wakker by toekomstige geslagte nie. Waarheidsgetroue, maar stylvolle geskiedenis, help die nageslag om beter te verstaan en is ŉ leerboek vir die toekoms. ŉ Doelbewuste keuse is gemaak om erkenning te gee aan die hoë vlak van sofistikasie van koning Dingaan se krygsmag. Die Zoeloeleër was ŉ goed opgeleide, geordende en dapper militêre krygsmag met bewese suksesvolle strategieë en oorlogstaktiek. Shaka was bekend as “Umhlovu”, wat die Groot Olifant beteken. Nadat Dingaan vir Shaka vermoor het, het hy ŉ nuwe stad vir hom gebou en met ŉ fyn woordspeling Umgungundlovu genoem. Die beteken letterlik die olifant is omsirkel of gevange geneem. In die trekroetetuin is Shawu, die reuse olifantbeeld van Danie de Jager, naby die simboliese uitbeelding van Umgungundlovu opgerig om die grootheid en millitêre mag van die Zoeloekoninkryk te bevestig. Frans Lion-Cachet skryf in 1883 in sy boek, De Worstelstrijd der Transvalers,“dat Retief eerst te laat zou beseffen dat niemand zich ongewapend in een afgesloten ruimte met een wilden olifant behoort te begeven.” Die olifant as simbool van Zoeloekrag en mag word in die Vrijheidsreis bevestig. Een van die mooi verhale wat in die voorbereiding van die Vrijheidsreis ontvou het, was dié van Livingstone en sy span. Toe hulle besef hulle is besig om Umgungundlovu in die museum te bou, het Zoeloe-werkers, Zoeloe-krygers geword. Hulle het elke oggend Indaba gehou. Umgungundlovu se ingang moes oorgebou word. Die veghek by die Bloedrivier-toneel moes met rourieme gemaak word. Skildvelle is in Zoeloeland aangekoop. Die breëlem assegaaie is volgens Shaka se metode gemaak en geslyp. Hulle het die korrekte klere vir die koning en impi’s gekies. Zoeloetrots was deel van die ontwikkeling van Vrijheidsreis en uiteenlopende kulture is met respek bevestig. Die keuse is gemaak om nie in Vrijheidsreis op die veldslag by die Bloedrivier-toneel te fokus nie. Dit word reeds op die friespaneel in die heldesaal gedoen. Die fokus in die museum val op vier wonderwerke wat vir baie Afrikaners, oor geslagte, steeds ŉ getuienis van die Here se redding is, naamlik: ŉ Belangrike vraag Vryheid is meer as ŉ bestemming. Wanneer vryheid in ŉ bestemming vasval lei dit kort-voor-lank tot die onvryheid van gemak, stagnasie, instandhoudingsdenke en uiteindelik tot verval. Vryheid is ŉ reispad waar dit elke dag verwerklik moet word. Die Gelofte getuig vryheid is ook ŉ verantwoordelikheid. Die vraag is nie net wat leer Afrikaners uit die Voortrekkers se vryheidsreis vir ons eietydse vryheidsreis nie, maar waartoe inspireer die Voortrekkers se geloof en prestasies Afrikaners vandag? In die opsig is Vrijheidsreis meer as ŉ museum. Dit is ŉ standpunt en ŉ bevestiging van ŉ ideaal en reisverhaal wat oor eeue geslagte Afrikaners aan mekaar verbind.