Rook styg oor die stad Manchester in William Wyld se skildery Manchester van Kersal Moor. (1852). Wikimedia commons
Wat kan ons nou vind as ons weer kyk na die literatuur van die 19-eeu? Alhoewel Victoriaanse skrywers ons begrip van 'n opwarmingsplan ontbreek, kan ons leer uit hul diep bewustheid van die vinnige en verreikende maniere waarop hul samelewing verander het. In hul hande het die roman 'n kragtige instrument geword om te dink oor die onderlinge verbindings tussen individue, samelewing, ekonomie en die natuurlike wêreld.
Een plek om te begin dink aan sulke dinge, kan Elizabeth Gaskell's wees Noord-en Suid- (1855), 'n klassieke voorbeeld van die "industriële roman" genre wat in die middel dekades van die eeu floreer het.
Die meeste van die roman se gebeure vind plaas in die industriële dorp Milton-Northern (Manchester), die episentrum van Victoriaanse steenkool-aangedrewe industriële produksie. Ons protagonis, Margaret Hale, word daar as gevolg van familiale omstandighede verplig om daar te verhuis. Sy eerste indruk is dat die omgewing, die ekonomie en die stad se stedelike geografie alles verander is deur fossielbrandstofverbruik:
Vir 'n paar kilometer voordat hulle by Milton kom, het hulle 'n diep, loodkleurige wolk oor die horison gesien, in die rigting waarin dit lê... Nader aan die dorp het die lug 'n flou smaak en reuk van rook gehad; Miskien is daar meer 'n verlies aan die geur van gras en kruie as enige positiewe smaak of reuk. Vinnig was hulle oor lang, reguit, hopelose strate van gereelde huise, klein en baksteen.
Milton is bedek in 'n dik laag besoedeling as gevolg van die stad se industrialisasie, soos uitgebeeld in die BBC mini-reeks Noord en Suid (2004), wat Daniela Denby-Ashe as Margaret gespeel het. Britse Uitsaaikorporasie Gaskell bring haar verfynde, maar arme heldin in kontak met 'n kragtige meul maal eienaar, John Thornton. Stel jou voor of Pride and Prejudice in 'n fabriek gestel is. Hul liefdesplot bied 'n simboliese manier om harmonie te herstel tot 'n nasie wat deur die nuwe ekonomie ontwrig word, aangesien Margaret die rande van Thornton se laissez faire-praktyke versag en verbeterde verhoudings met sy werkers tot gevolg het. Soos hy erken aan een van sy kennisse, naby die einde van die roman,
My enigste wens is om 'n bietjie gemeenskap met die hande te verbied bo die blote 'kontantneksus'.
Om te dink aan hierdie resolusie in die lig van die fossielbrandstowwe ekonomie, is egter hoe kwesbaar hierdie harmonieuse sosiale visie is vir wyer sosiale en omgewingsmagte. Volgens die roman is die globale mark - die bron van grondstowwe, beleggers en kliënte - so sterk en destabiliserend dat die harmonie van Thornton se fabriek slegs tydelike troos op sy beste kan bied, en hy is bankrot:
Intussen het die skoorstene by Milton gerook, die onophoudelijke brul en magtige klop, en die duiseligste werveling van masjinerie, het gesukkel en streef altyddeur. Min het gekom om te koop, en diegene wat gedoen het, was agterdogtig deur die verkopers gekyk; want krediet was onseker .... [F] Rom die enorme spekulasies wat aan die lig gekom het om 'n slegte einde in Amerika te maak, en tog nader aan die huis, was dit bekend dat sommige Milton-huise van besigheid moet ly.
As ons nou terugkyk na Noord en Suid, kan ons sien hoe sy visie van 'n fossiele aangestuurde samelewing met mekaar verbind is en die ekonomie is en hoe kunsmatig die grense van die nasie is wanneer dit gekonfronteer word met die onstabiliteite wat dit veroorsaak.
Australiese skrywer James Bradley dui daarop dat skrywers vandag, wat worstel met hoe om klimaatverandering te verteenwoordig, gevind het dat genres soos wetenskapfiksie meer geskik is vir die taak as klassieke realisme.
"Op 'n manier is dit onverskillend," sê hy, weens die genres se belangstelling in "vervreemding" van alledaagse omstandighede, en hul fassinasie met "ervarings wat menslike skale van wese oorskry."
Die afgelope dekade van die Victoriaanse era was, soos nou, 'n wonderlike tyd van generiese innovasie, en prominent onder die late-eeuse innovasies was die "wetenskaplike romans" van HG Wells. Die Time Machine se donker beskouing van die mensdom se toekoms (gesien hier in die 1960-filmaanpassing) is 'n verkillende een. George Pal Productions
In Die Time Machine (1895) Wells het 'n narratiewe toestel gevind wat hom sal toelaat om oor sosiale en omgewingsverandering oor enorme spanne van die geskiedenis te dink. Naby die einde van die roman onderneem die uitvinder van die masjien 'n reis tot aan die einde van die planeet se geskiedenis:
Ek het oor my gekyk om te sien of enige spore van die dierelewe gebly het. Ek het niks sien beweeg nie, in die aarde of in die lug of in die see. Die groen slym op die rotse alleen het getuig dat die lewe nie uitgesterf het nie. Van die rand van die see het 'n rimpeling en 'n fluister gekom. Buite hierdie lewenslose klanke was die wêreld stil. Stil? Dit sal moeilik wees om die stilte daarvan oor te dra. Al die geluide van die mens, die roer wat die agtergrond van ons lewens maak - alles wat verby was.
In die verbeelding van hierdie donker strand, is Wells besig om eietydse voorspellings te aanvaar dat die wet van entropie die onvermydelike "hitte dood" van die heelal beteken. Globale verkoeling eerder as opwarming van die aarde, maar een ding wat nou resoneer, is hoe die roman die mensdom beskou as 'n spesie - en 'n eindige daarvan - eerder as vanuit 'n beperkte individuele of selfs nasionale perspektief.
Die Victoriaanse was die eerste wat in die afgrond van geologiese diep tyd staar, en die idee van natuurgeskiedenis as 'n opeenvolging van massa-uitwissing te konfronteer.
Gevolglik bring Wells die idee van 'n toekoms waar selfs tegnologie nie rampspoedige natuurlike prosesse kan oorkom nie, en waag om 'n planeet voor te stel sonder 'n menslike teenwoordigheid.
Tess van die D'Urbervilles
Die skrywer Amitav Ghosh het onlangs beskryf 'n "breër verbeeldingryke en kulturele mislukking wat in die hart van die klimaatkrisis lê", met die argument dat die eienskappe van die realistiese roman dit weerstandbiedend gemaak het vir die omgewings en sosiale kompleksiteite. Het die realistiese roman werklik niks te bied nie en niks om te sê in 'n era van klimaatsverandering nie?
Die smeltende ysberge van Breidamerkurjokull se Vatnajokull-gletser in Ysland: is daar 'n rol vir die realistiese roman in 'n era van klimaatsverandering? Ints Kalnins / Reuters
Een plek om na 'n antwoord te soek, is 'n ander bekende Victoriaanse teks, Thomas Hardy Tess van die D'Urbervilles (1891). Die plot is in werking gestel met Tess se pa se ontdekking dat sy familienaam, Durbeyfield, 'n korrupsie van D'Urberville is, en hulle is in werklikheid afgestam van 'n ou familie wat die gebied eens oorheers het. Wanneer hulle uiteindelik uit hul huis gegooi word, eindig die Durbeyfields by 'n kerk onder die grafte van hul voorvaders.
Hulle was kapot, altaarvormig en eenvoudig; hulle uitsny word gebreek en gebreek; hul koper is van die matrikse geskeur, die klinkgate bly soos martelpaaie in 'n sandklip. Van al die herinnerings wat sy ooit ontvang het dat haar mense sosiaal uitsterf was, was niemand so dwaas soos hierdie spoliation nie.
'N Bietjie soos ons eie era van toenemend beperkte hulpbronne, het Tess 'n uitgeputte geskenk, en sy beweeg binne die ruïnes wat vorige generasies oorgebly het, wat die materiële rykdom verteer het wat een keer die lewe groot gemaak het.
Hardy is ook diep ingestel op die ekologiese skade wat deur toenemend geïndustrialiseerde landbouvorme veroorsaak word. Later in die roman, wanneer Tess deur haar liefling, Angel Clare, verlaat word, word sy gedwing om werk op die groot en klipperige velde van Flintcomb-Ash-plaas te aanvaar.
Sy werk deur 'n wrede winter en verdra die onverbiddelike eise wat deur 'n stoomkrag-dorsmasjien toegepas word, ''n draagbare repository of force' - wat die werkers tot outomaties verminder. Ongeveer dieselfde tyd verlaat Angel Engeland vir Brasilië, net om te vind dat Engelse liggame nie vertaal na tropiese ekosisteme nie:
Hy sal moeders van Engelse plase sien wat saam met hul babas in hul arms vertrap, toe die kind met koors geslaan sou word en sou sterf; die ma sal 'n gat in die los aarde met haar blote hande breek, die baba daarin met dieselfde natuurlike grafgereedskap begrawe, een traan werp en weer op die grond steek.
Gemma Arterton as Tess in die 2008 mini reeks aanpassing. Vas op 'n plaas, Tess seesk om etiese keuses te maak ten spyte van oorweldigende beperkings in Hardy se roman. Britse Uitsaaikorporasie Beide Tess en Angel - en die anonieme, geswelde koloniale gesinne - blyk te wees klimaatvlugtelinge van 'n soort, gevang tussen vyandige klimaat en die omgewingswrak wat deur die landboubedryf aangewend word.
Wat die klein Tess van D'Urbervilles bied in die lig van al hierdie droewigheid, fokus ook op Tess. Een ding dink sy nie net aan haar as 'n geïsoleerde individu nie, maar sien haarself as deel van groter sosiale en ekologiese kollektiewe - haar familie, haar medemense, selfs die landelike landskap.
Sy bly in haar vasberadenheid om te sorg vir diegene wat om haar heen - insluitend die uitdagendste, die seun wat sy na haar verkragting geboorte gee - ten spyte van die gewig van die morele en ekonomiese stelsels wat op haar neerkom. Nadat haar pa geweier het om die predikant te besoek, kies Tess haar sterwende seun self - om hom Sorrow te noem - en verseker hom dan 'n Christelike begrafnis:
Ten spyte van die ongemaklike omgewing ... het Tess dapper gemaak van 'n bietjie kruis van twee latte en 'n stuk tou en dit gebind met blomme. Sy het dit een aand by die kop van die graf vasgebind. Dieselfde blomme in 'n bietjie water om hulle lewendig te hou.
Tess weier om haar projek van sorg te laat vaar ten spyte van sy nutteloosheid, wat voortduur met haar getrouheid in die middel van die ramp.
Literatuur op sigself gaan ons nie red van die opwarming van die aarde nie - as saligheid op hierdie punt selfs moontlik is, maar dan sal dit ook nie ekonomies of wetenskaplik wees nie. Maar as Amitav Ghosh reg is, en klimaatsverandering 'n verbeeldingryke verlamming in die Westerse kultuur geopenbaar het, is een ding wat die Victoriaanse roman ons bied, 'n manier om te dink en te voel oor ons eie oomblik.