Die Groot Geloofswoordeboek: Bybeluitleg - www.bybelkennis.co.za
Bybeluitleg (Hermeneutiek, Eksegese)
Ons moet onderskei tussen die teorieë oor Bybeluitleg en die ma­niere waarop ons in die praktyk die Bybel uitlê. Die teorieë noem ons hermeneutiek en die praktiese uitleg eksegese.
Die hermeneutiek (uitlegteorie) vra vrae oor hoe woorde en taal werk, oor woorde en betekenis, oor verskillende taalteorieë. Ons moet byvoorbeeld onthou dat woorde of taal baie armer is as ervaring. Ons ken dit almal. Iemand sal sê: "Ons was daar en daar. Dis 'n wonderlike plek. Woorde kan dit eenvoudig nie be­skryf nie." Veral ervarings en gevoelens is baie meer as wat woor­de kan sê. Ons kan nooit uit die beskrywing van Jesus se lyding en kruisdood in die Evangelies of uit 'n preek regtig ten volle aflei wat daar gebeur het en hoe erg sy lyding was nie. Dis eintlik opvallend hoe saaklik en sober die evangeliste sy lyding beskryf, sonder baie voegwoorde of omskrywings, so asof hulle goed besef het dit is onmoontlik om regtig die diepte van sy lyding te beskryf.
Ná Auschwitz het Elie Wiesel, wat self daar was, tien jaar lank geswyg. Sy standpunt was dat dit verraad aan die slagoffers sal wees om daaroor te praat, want woorde sou nie eens naastenby iets van hulle werklike ontreddering kom weergee nie.
Dit beteken dat ons uit die woorde van die Bybel altyd minder kan aflei as wat werklik gebeur het.
Verder is dit belangrik om te onthou dat woorde nie vaste be­tekenisse het nie. Ons gee aan woorde betekenis. Daarom is dit ge­vaarlik om te veel te maak van die sogenaamde "oorspronklike betekenis" van 'n woord. Ons kan nie uit die "oorspronklike bete­kenis" van "skoenlapper" aflei dit is iemand wat skoene lap of reg­maak nie, of uit "butterfly" dat dit 'n vlieg van botter is nie. Mense gee aan woorde betekenis wanneer hulle dit gebruik. Die woord "lig" kry betekenis uit die verband. "Die kar is lig" be­te­ken iets an­ders as "Gee die lig aan". In die Bybel moet ons uit die verband probeer aflei watter betekenis die skrywer aan 'n be­paalde woord gegee het.
Johannes gee aan die woord "vlees" 'n ander betekenis as Pau­lus (Joh 1:14; 1 Kor 15:50). In beide gevalle word dieselfde Griekse woord sarx gebruik. Tereg het die 1983-vertaling sarx in Johannes an­ders vertaal as in Korintiërs. Die twee skrywers het ander betekenisse aan dieselfde Griekse woord gegee. As dit nie so was nie, sou Jesus nie die koninkryk kon beërf nie, want Pau­lus skryf dat "vlees" (sarx) en bloed nie die koninkryk kan beërf nie, maar Johannes skryf dat die Woord "vlees" (sarx) geword het. (*Opstanding van die vlees)
Dit bring ons by die interessante probleem dat daar aan elke woord in die Bybel twee of selfs drie keer betekenisse gegee word. Die skrywer het 'n woord gekies om iets te sê, die vertaler be­sluit watter betekenis hy dink die korrekte is, en die leser gee ook weer 'n betekenis aan die woord as hy of sy dit lees.
Die saak word selfs nog ingewikkelder as ons onthou dat Jesus nie Grieks gepraat het nie, maar Aramees (die "Hebreeus" van daar­die dae). In die Nuwe Testament het ons nou sy woorde in Grieks. Die skrywer in die Nuwe Testament moes dus self eers besluit wat Jesus bedoel het en 'n Griekse woord daarvoor gekies het. Tussen Hom en ons word daar dus eintlik vier keer beteke­nis aan 'n woord gegee.
Dit alles word hier geskryf, nie om ons onseker te maak oor wat ons regtig in die Bybel kry nie, maar net 'n bietjie nederiger. Daar is mense wat met soveel fanfare kan uitwei oor die "oor­spronklike" betekenis van 'n woord, en nooit hierdie fyner nuan­ses in ag neem nie. Maar onseker hoef ons nie te wees nie. Ont­hou nog 'n keer die groot saak: die boodskap van die Bybel is dui­delik, die groot lyne kom oor en oor voor, en daarom kan ons ons interpretasie kontroleer.
'n Laaste opmerking voor ons by die praktiese uitleg kom. Ons het tot dusver oor woorde gepraat, maar eintlik lê betekenis nie in enkel woorde nie, maar in frases. Romeine 1:17 is 'n goeie voor­beeld. Die 1953-vertaling lui: "Want die geregtigheid van God word daar­in (dis in die evangelie) geopenbaar uit geloof tot geloof." Die vertalers het elke woord letterlik vertaal, maar dit maak nie regtig sin nie. In die 1983-vertaling lees ons: "In die evangelie kom juis tot openbaring dat God mense van hulle sonde vryspreek enkel en alleen omdat hulle glo." 'n Mens sou kon argumenteer dat hulle verkeerd vertaal het omdat hulle vertaling omtrent nie meer een woord het wat letterlik in die Grieks staan nie. Maar die geheel het 'n bepaalde betekenis, dis 'n uitdrukking, 'n idioom, en deur ander woorde te gebruik kon die vertalers die regte betekenis beter weergee. Jy kan nie reg vertaal as jy woord vir woord vertaal nie. "Jannie het gister stokkiesgedraai" is nie reg vertaal met "Yesterday Jannie turned sticks" nie. Die frase dra die betekenis, nie die enkel woorde nie.
Heilshistoriese uitleg Historiese uitleg Pastorale uitleg
Struktuur-analise Histories-kritiese uitleg
Nou kom ons by die praktyk. Ons lees nou die Bybel. Hoe moet ons dit nou verstaan?
Daar is baie verskillende maniere om die Bybel te probeer ver­­­staan. 'n Volledige verduideliking is nie hier nodig nie. Ná die vorige bespreking is 'n paar opmerkings genoeg om 'n mens rigting te gee.
Kyk waar in die Bybel 'n uitspraak staan. Die Here het amper vir Moses doodgemaak omdat hy nie sy seun besny het nie. Moet ek dan dadelik myne besny? Nee, kyk waar staan dit (Eks 4:24). Kyk of daar nie later ander perspektiewe hieroor gekom het nie, byvoorbeeld dat Paulus later die besnydenis vir Christene uit die heidendom verbied (Gal 5:3). Jesus sê uitdruklik wat ons moet doen as ons ons gawe na die altaar bring (Matt 5:23-24). Moet ons dit dan nie doen nie? Ons gaan offer nie meer by die altaar nie. Later het dinge verander. In Hebreërs lees ons dat Christus die tempel en die offers vervang het met sy eie groot offer. Maar het Jesus se woorde dan geen betekenis meer vir ons nie? En God se dreigement aan Moses?
Nee, dit het, baie! Uit Eksodus 4 kan ons leer dat ons God ern­stig moet neem, dat ons aan Hom gehoorsaam moet wees, dat Hy bedoel wat Hy sê. En uit Matteus 5 kan ons aflei dat ons 'n verantwoordelikheid het om spanning tussen ons en ander op te los, al is dit hulle wat iets teen ons het, en nie ons teen hulle nie.
Jesus beveel sy dissipels uitdruklik om mekaar se voete te was (Joh 13). Moet ons dit nog doen? Sommige sê ja, ander sê nee. Ek dink nee, eenvoudig omdat voetewas vandag nie naastenby die betekenis het wat dit toe gehad het nie. Ons het nie meer slawe wat mense se voete was as hulle by ons kom eet nie, en ons loop nie meer met oop skoene of sandale in stofstrate sodat ons met vuil voete by vriende aankom nie. In daardie tyd was dit 'n besondere teken van nederigheid as die huiseienaar bereid was om hierdie slawewerk te doen. Vandag is dit 'n vreemde ding. Maar ons kan wel iets leer: om mekaar in nederigheid te dien.
• Heilshistoriese uitleg, Historiese uitleg en Pastorale uitleg
Wat het ons tot dusver gedoen? Wat Eksodus 4 en Matteus 5 be­tref, het ons die Bybel heilshistories uitgelê. Ons het gekyk na die ontwikkelings wat in die loop van die heilsgeskiedenis voorgekom het. Wat Johannes 12 betref, het ons die Bybel hi­stories uitgelê. Ons het die betekenis van voetewas toe en nou met mekaar vergelyk. Maar ons het in elke geval die Bybel ook pastoraal uitgelê. Ons het gevra wat dié uitspraak tog nog vir ons sê.
Daar is baie ander metodes om die Bybel uit te lê. Elke meto­de het sy eie waarde, en elke metode kan ook verkeerd gebruik word. Die struktuur-analise kyk na die struktuur van 'n gedeelte. Matteus 7:6 lyk snaaks in die 1953-vertaling, want varke sal mos nie 'n mens verskeur nie. Die 1983-vertaling het raakgesien dat die vers 'n snaakse struktuur het. In die Grieks is daar vier frases in die volgende volgorde. Maar in watter volgorde moet hulle gelees word? Kom ons ontleed hulle.
1. Moenie wat heilig is, vir die honde gooi nie
2. en moenie julle pêrels voor die varke gooi nie
3. hulle sal dit met hulle pote vertrap
4. hulle sal omspring en julle verskeur.
Die vier frases is egter nie bedoel om in hierdie volgorde gelees te word nie. 'n Mens moet 1 en 4 saamlees, en dan 2 en 3. Dan is dit die honde wat jou dalk kan verskeur.
• Histories-kritiese uitleg
Die histories-kritiese metode kyk krities na 'n gedeelte. Ter­wyl ons die boek Jesaja as 'n eenheid ken, vra hulle of dit nie oor­spronklik meer as een boek was wat later aanmekaargevoeg is nie. Die geaardheid van hoofstuk 1-39 verskil heeltemal van 40-54, en dan weer van 55-66. Dit lyk of 1-39 voor die ballingskap geskryf is, 40-54 tydens die ballingskap, en 55-66 dalk ná die ballingskap. Daarom praat hulle van Jesaja, Deutero-Jesaja en Trito-Jesaja. Maar daar is ook geleerdes wat dit nie aanvaar nie omdat Jesus na dele uit 40-54 (Deutero-Jesaja) as woorde van Jesaja verwys (oa Matt 3:3; 8:17; 12:17). Volgens hierdie geleerdes het Jesus dus aanvaar dat die hele boek deur dieselfde persoon, Jesaja, geskryf is.
Die historiese kritiek aanvaar ook nie dat Moses die eerste vyf boeke geskryf het nie, ten minste wat sy eie begrafnis betref (Deut 34). Daar word ook deurgaans in die derde persoon na Moses ver­wys. Dit lyk dus of iemand anders dit geskryf het.
Dit lyk verder of al die boeke nie deur een persoon geskryf is nie, maar eerder of verskillende dokumente later aanmekaargesit is. So lyk dit of Genesis 1:1-2:4a in 5:1 voortgesit word, terwyl 2:4b-4:26 'n ander dokument was. Die gedagte word versterk deur die groot verskille tussen die eerste skeppingsverhaal en die tweede. Dit lyk onwaarskynlik dat een persoon al twee geskryf het.
Wat die sondvloedverhaal betref, lyk dit ook of daar dalk twee verhale was wat later aanmekaargesit is. In een geval lyk dit of die vloed 54 dae geduur het (Gen 7:12, 17; 8:6, 10, 12), maar elders lees ons van 150 dae (7:24; 8:3). Was daar twee verskillende do­kumente met verskillende gegewens? Daar is talle sulke verskille wat skynbaar beteken dat die eerste vyf boeke later deur iemand saamgevoeg is uit 'n aantal ouer dokumente. Daar word selfs gepraat van drie hoofdokumente: die Jahwis, die Elohis en die Priesterkodeks.
Daar is egter ook sterk teenkanting teen wat genoem word hierdie "versplintering" van die eerste vyf boeke, veral met die ar­gument wat ons al vroeër teengekom het: dat Jesus Moses as die outeur van die eerste vyf boeke aanvaar het (Matt 19:7, 8; Mark 12:26; Luk 16:29).
Dis nie nodig om nou al die ander uitlegmetodes in be­son­derhede uiteen te sit nie. In Ek glo die Bybel (Lux Verbi, 2002) is dit breedvoerig gedoen. Maar die punt wat nou hier gemaak is, is dat 'n mens net oopkop, denkend, maar nederig moet lees. En daar is baie boeke op die mark wat goeie insigte bied.