Motšweletši yo a nyakago thušo go wena, mokontraka, o na le ditetelo tše di itšego mabapi le mošomo wo o swanetšego go mo direla wona. Wena bjalo ka mokontraka o na le boikarabelo malebana le motšweletši yoo ka ge o phela ka mošomo wo a go fago wona.
Go bohlokwa kudu go lemoga gore mešomo yohle ya go lema e nepišitše peakanyo ya mašemo go bjala dibjalo.
Ge maemopopego a mmu a sa dumelele mošomo wo o atlegilego, mokontraka o swanetše go lemoša motšweletši bjalo bakeng sa go nyaka tefo mola a šaeditše. Peakanyommu ye e fokolago e senyetša motšweletši tšhelete le gona ga e mo tshepiše puno. Ge dibjalo tša gagwe di sa tswalele motšweletši poelo, mokontraka o tlo hloka mošomo.
Temo ya mathomo (primary tillage) e latela puno. Mafelong ao pula e nago selemo, fao go bjalwago dibjalo tša marega (go swana le korong), temo ya mathomo e swanetše go phethagatšwa ka pela ka moo go kgonegago morago puno ya korong ya sehla se se fetilego, go ya ka tikologo ye e itšego. Mokgwa wo o kgonthiša gore pula ya selemo e tsenela mmu ka bontši ka moo go kgonegago ka pela ka moo go kgonegago.
Morago ga ge dibjalo tša selemo (go swana le lehea) di bunnwe, se bohlokwa ke go lema mašemo pele ga ge dipula tša seruthwane di thoma, go kgonthiša gore meetse a tsenela mmung gore a bolokelwe sehla se se tlago. Sebjalo se sengwe le se sengwe se se itšego, tikologong ye nngwe le ye nngwe ye e itšego, se na le nako ye e lebanego pšalo ya sona. Pšalo ka nako ya maleba e bohlokwa kudu mabapi le katlego ya sebjalo. Tšhemo e swanetše go lengwa ka nako gore e dule e beakantšwe ge nako ya go bjala e fihla.
Mokontraka wa nnete o kwešiša mekgwa ye mekaone ya go lema tikologong ye e itšego mme ke boikarabelo bja gagwe go tsebiša motšweletši ge nako e mo šiile goba ge mabaka a sa dumelele mešomo ye e fapafapanego. Go bjala sebjalo morago ga nako ya sona ga go na mohola ka ge dikgonagalokotsi (risks) tša mehutahuta di ka šitiša motšweletši go hwetša poelo (go swana le tšhwaane goba komelelo ka nako ya go tšwelela ga dihlora (tasseling). Mokontraka yo a tšwelago pele go bjala mola nako ya go bjala e šetše e fetile, o senyetša motšweletši tšhelete le gona o itshenyetša kgwebo ya gagwe.
Go bea maemo mabapi le mošomo wo mongwe le wo mongwe tikologong ye nngwe le ye nngwe ga go kgonege. Motšweletši le mokontraka ba swanetše go kwana pele ga nako ka mešomo ye e nyakegago. Mohlala: ge motšweletši a nyaka gore mokontraka a mo lemele palo ye e itšego ya dihektare go ya botebong bjo bo itšego, ntlha ye e swanetše go kwešišwa gabotse ebile bokaone ke gore e akaretšwe kontrakeng - a re re motšweletši o nyaka gore mokontraka a leme dihektare tše 30 go ya botebong bja 300 mm.
Pšalo ka kontraka e swanetše go phethagatšwa go ya ka maemo a a itšego a a šupetšwago ka botlalo. Motšweletši o nyaka palo ye e itšego ya dibjalo hektareng le tirišo ya palo ye e itšego ya dikilogramo tša monontšha hektareng. Go bohlokwa kudu gore mokontraka a kgonthiše gore maemo a a phethagatšwe - katlego ya dibjalo e theilwe kudu godimo ga nepagalo ya pšalo. Ka fao mokontraka o swanetše go itokiša gore a kgone go phethagatša maemo ao a nyakegago.
Mabapi le kgašetšo ka kontraka le gona go bohlokwa kudu gore dikakanyo e be tšeo di nepagetšego - bokaakang bjo bo nepagetšego bja mpholo le bja meetse malebana le hektare.
Ka kakaretšo bakontraka ba rata go amogela mošomo wo o fetago woo ba ka o kgonago nakong yeo e lego gona le gona go ya ka maemo ao a nyakegago. Lebaka ke gore mokontraka o gola go ya ka dihektare tše a di fetšago. Tabeng ye go na le kotsi: ge motšweletši a sa kgotsofale a ka se kgopele thušo go mokontraka gape ka moso.
Go na le dikelo (norms) tšeo di amogelwago ka kakaretšo tšeo di ka dirišwago go akanya palo ya dihektare tšeo di ka šongwago ka letšatši ka trekere le sedirišwa se se itšego (Lenaneo la 1).
Kakanyo ya ditshenyegelo mabapi le mešomo e tloga e raragane ka ge go na le mehuta ye mebedi ya ditshenyegelo yeo e swanetšego go akaretšwa kakanyong yeo. Metšhene ye e nyakegago e swanetše go rekwa (ditshenyegelo tša letlotlo) mme ge e rekilwe e swanetše go dirišwa le go hlokomelwa.
Trekere ye nngwe le ye nngwe le ge e ka ba sedirišwa se sengwe le se sengwe se ka dirišwa lebaka le le itšego mabakeng a ka mehla a tirišo le tlhokomelo, mme morago ga fao se swanetše go mpshafatšwa goba go swanetše go rekwa se sengwe legatong la sona. Kahlaahlo ya rena e theilwe godimo ga maemo (standards) a a itšego a intasteri ao ditsebi di a dirišago ge di akanya gore trekere e ka šoma lebaka la mengwaga ye 12 (mošomo wa diiri tše 1 000 ka ngwaga go ya go diiri tše 12 000 = mengwaga ye 12). Maemo a a beilwe go ya ka popego ya metšhene le boitemogelo mabapi le go swarelela ga yona tirišong. Ge go balwa ditshenyegelo tša letlotlo (capital cost) mabapi le trekere, ditshenyegelo tša mathomo di aroganywa dikarolo tše 12 - karolo e tee e lebane ngwaga o tee wa lebaka la tirišo (bophelo) ya trekere.
Mabapi le kakanyo ye go tšewa gore tšhelete ye trekere e rekilwego ka yona e adimilwe, ka fao tswalo ya kadimo le yona e ba karolo ya kakanyo ya ditshenyegelo malebana le hektare.
Ntlha ye e bohlokwa ka ge e ka huetša mošomo woo o ka phethagatšwago ka kgwedi kudu. Re se ke ra lebala tema ye e kgathwago ke boso temong ka mehla - pula e ka diegiša mošomo wa mokontraka gampe. Gantši mošomo o emišwa ke pula matšatšing a mmalwa ngwageng goba ga o kgonege ka baka la mmu wo o thapilego.
Rerišana le ba ofisi ya boso tikologong ya gago (ARC for Soil, Climate and Water kua Tshwane, mogaleng wo (012) 310-2500, mme o bolele le Derick Vermaak).
Ye ke ntlha ye bohlokwa kudu mabapi le tirišo ya bakontraka. Elelwa gore metšhene ga e senyege ge e eme - dikarolo tše di onaletšego di senyega ge kgatelelo e oketšega mola motšhene o šoma ka maatla. Ke ka lebaka le go lego bohlokwa go hlokomela le go lokiša metšhene ge go se na mošomo wo montši.
Ge mokontraka a akanya palo ya dihektare tše a tlogo di šoma sehleng se se tlago o swanetše go gopola go akaretša matšatši ao a ka lahlegelwago ka baka la metšhene goba didirišwa tše di senyegago.
Gantši batho ga ba kwane le go saena dikontraka tše di ngwadilwego ka baka la diphetogo tše mmalwa tše di ka kgathago tema - go swana le go senyega ga didirišwa, mabaka a boso le khuetšo ye e itšego ya tlhago. Mantšu a kontraka a swanetše go dumelela mabaka ao a sa letelwago ao a ka hlolegago - ka ge mantšu a e se ao a tlemago sa ruri a fa bakwani sebaka sa go fediša kwano yeo.
Kontraka ya mohuta wo e ka ba kwano ya molomo goba neelo ya maikemišetšo (commitment of intent). Bakwani ba kwana ka mošomo wo o itšego wo o tlogo phethagatšwa ka tefo ye e itšego.
Ntlha ye nngwe ye e ka hlolago phapang gare ga mokontraka le motšweletši ke kgonthišo ya bogolo bja mašemo. Motšweletši o rata go fokotša dihektare mola mokontraka a rata go di okeletša.
Bogolo bja mašemo bo swanetše go kgonthišwa ka nepagalo go šitiša mathata. Tirišo ya GPS e nolofatša taba ye le gona e kgonthiša bogolo bja mašemo ka nepagalo. Le ge go le bjalo, batho ba bantši ga ba kgone go tsenela tirišo ya theknolotši ye. Go na le mekgwa ye bonolo ya go kgonthiša bogolo bja mašemo ka go diriša dikakanyo tša motheo.
Mna JP le Roux wa Tshwane o dirile dinyakišišo ka ga ditshenyegelo tše di sepelelanago le metšhene mme o beakantše mošupatsela wo o feletšego wa tirišo ya metšhene. Mošupatsela wo ke motheo wo o tiilego woo o ka dirišwago go tšea diphetho mabapi le ditshenyegelo. O ka ikgokaganya le Mna Koos le Roux mogaleng wo (012) 998-2803, goba nomorong ya sele ye 082 828 9531, goba o ka mo romela e-meile atreseng ye koosleroux@absamail.co.za.
Ela hloko gore o akaretša ditshenyegelothwii (direct costs) le ditshenyegelotii (overhead costs) dikakanyong tša gagwe, eupša ga a akaretše ditshenyegelo tše di amanago le modiro le meputso efe kapa efe ya mokontraka le ge e ka ba thwalo ya ditlhamo tša gagwe go di iša lefelong le lengwe - poelo (profit margin) ya gagwe e swanetše go okeletšwa le ge e ka ba modiro le ditshenyegelo mabapi le thwalo go tloga lefelong le le itšego go ya go le lengwe.