Koffie by Vilakazistraat en ontbyt by die VoortrekkermonumentDirk Hermann. Foto: Reint Dykema Nadat ek gesien het dat my frienemy (friend and enemy) Mzwanele Manyi hier is, het ek besluit om nie by my geskrewe toespraak te bly nie, maar uit my hart te praat. Die rede hoekom ek uit my hart wil praat, is oor twee Twitter-voorvalle. Die eerste was die feit dat Mzwanele in Afrikaans gereageer het op ŉ twiet van my. Ek waardeer dit. Ten spyte van die groot verskille tussen ons het dit gewys op respek. Hy het my uitgedaag om volgende keer in Xhosa te reageer. Die tweede voorval was ŉ uitnodiging van Mzwanele op Twitter aan my om saam met hom ŉ koppie koffie by Vilakazistraat te drink. Ek antwoord graag op hierdie uitnodiging en wil my respek terugbetoon deur dit in Xhosa te doen. Ndingathanda ukusela nawe i- kofu e Vilakazi Street, kodwa ke nawe kuza kufuneka uze kutya nam isidlo sakusasa e Voortrekker Monument. (Ek aanvaar graag jou uitnodiging vir koffie by Vilakazistraat, as jy saam met my ontbyt by die Voortrekkermonument sal nuttig.) Dit is nodig dat ons mekaar se harte moet verstaan. Ons het verskillende verhale wat ons beïnvloed en ons moet dit met mekaar deel. Miskien is een van die groot probleme in Suid-Afrika dat ons mekaar nie regtig ken nie. Ons beoordeel iemand anders vanuit ons eie ervaring en so gebeur dit dat ons mekaar net eenvoudig misverstaan. Suid-Afrika is ŉ land met ŉ groot verskeidenheid mense. Dit is hierdie verskeidenheid wat ons land so uniek maak. As ons mekaar beter leer ken, word ons ŉ ryker land en ryker mense. Ek weet van Jimmy Manyi, maar ken ek vir Mzwanele Manyi? Jy weet van Dirk Hermann, maar ken jy my hart? Vandag gee ek vir jou ŉ stukkie van my hart, ŉ Afrika-hart. Dit is dus ook jou hart. Ek is ŉ kind van Afrika. Ek sien myself nie as ŉ “colonialist of a special type” nie. Vir my is dit ŉ belediging. Nie net vir my nie, maar ook vir my voorouers wat geveg en gesterf het in ŉ stryd teen kolonialisme. ŉ Kolonialis beset, plunder en gaan terug na sy land met die rykdom van die kolonie. My eerste voorvader se naam was Hans en hy het in 1657 in Suid-Afrika aangekom. Hy was deel van die eerste groep Vryburgers. Hans het besluit om sy gesig na Afrika te draai en sy rug op Europa. Van toe af het ons ŉ staanplekkie in Afrika gesoek. My taal Afrikaans is vernoem na Afrika, en as groep het ons onsself na Afrika vernoem, Afrikaners. My mense was deel van die Voortrekkers en ons het in Afrika ingetrek. Saam met ons trek was daar groot bevolkingsverskuiwings, baie groter as ons trek, groot oorloë en inlywings, baie groter as die oorloë waarby ons betrokke was. Ons het uiteindelik in Natal aangekom en my voorouers was slagoffers van die Bloukrans- en Wenen-moorde. Al hierdie trekke en oorloë van verskillende groepe was met hul gesigte na Afrika. Ons het ons uiteindelik in die noorde gevestig. My oupagrootjie Marthinus Nicolaas het in die Eerste Vryheidsoorlog teen Engeland geveg. Hy het deelgeneem aan die slag van Majuba en so direk bygedra tot die oorwinning van ŉ Afrika-tribe teen ŉ koloniale mag. Maar nogeens het die Britse kolonialiste ons vryheidstrewe bedreig. Marthinus Nicolaas het oplaas ook aan die Tweede Vryheidsoorlog deelgeneem. Die Engelse wou ons goud plunder ter wille van die groter Empire. Daarvoor moes ons oorlog maak − nie ŉ oorlog om ander uit te buit nie, maar om ŉ staanplek in Afrika te verseker. Marthinus Nicolaas se plaas is afgebrand. Hy is as banneling na Ceylon gestuur, sy vrou en seun is dood in ŉ konsentrasiekamp, maar sy dogter, my ouma, het dit oorleef. Oupagrootjie het weer sy plaas begin opbou en daarmee saam betrokke geraak by verskeie projekte om ná die oorlog weer op te staan. Dit was nie regeringsprojekte nie; inteendeel, die Engelse (soos tipiese kolonialiste) wou ons by die meerderheid inlyf en alles wat Afrikaans en Afrikaner was, vernietig. Ons het ten spyte van die regering ná die oorlog weer opgestaan. Marthinus Nicolaas het die Rebellie van 1914 gesteun en weerstand gebied teen die Empire se pogings om sy koloniale belange na die destydse Duitswes-Afrika uit te brei. Die prys wat ons mense hiervoor moes betaal, was hoog. Party is doodgeskiet, ander het tronkstraf gekry en ander is boetes opgelê. Die opstaanaksies in daardie tyd was vanuit die gemeenskap, ten spyte van die regering se onderdrukking daarvan. Sentraal tot die opstaan was moedertaalonderrig. Moedertaalonderwys is in my verhaal ŉ instrument tot bemagtiging. Die 1930-depressie het ons familie swaar getref en ons het deel geword van die armoede- en werkloosheidstatistieke. My pa kom uit so ŉ arm gesin. Sy oupa (Marthinus Nicolaas) het vertel van die oorlog en die dood van sy ouma. My pa is ook ŉ kind van apartheid. Hy is nie ŉ krimineel nie. Hy het ŉ sagte hart, geniet wonderlike verhoudinge met swart Suid-Afrikaners en reik dikwels uit na mense wat swaar kry, veral swart mense. Ek dink dit is sy eie geskiedenis van armoede wat hom daartoe dryf. Ek het vir Pa gevra hoe dit gebeur het dat ŉ diskriminerende staatsbeheerde stelsel, apartheid, deur soveel goeie mense ondersteun is. Hy het vir my ŉ lang brief geskryf waarin hy die konteks van apartheid verduidelik, maar nie probeer verdedig het nie. ŉ Onderliggende tema daarvan was, soos ek dit noem, die “never again”-sindroom. Die smart van die sterftes in die sogenaamde doodskampe was nog rou en ŉ “never again”-stelsel is in werking gestel. Ek wil nie apartheid simplisties aanbied as slegs ŉ produk van “never again” ná die oorlog nie, maar dit het, in elk geval op my pa, ŉ groot invloed gehad. Apartheid was ŉ Suid-Afrikaanse paradoks. In reaksie op die hartseer van kolonialisme is die “logika” van kolonialisme deur apartheid voortgesit. ŉ Sentrale idee en stelsel wat van bo afgedwing is. Die prys wat Afrikaners vir apartheid betaal het, is dat hulle hul sin vir die gemeenskap verloor het in ruil vir gedienstigheid aan ŉ staatstelsel. Ironies het Afrikaners hul vryheid as gemeenskap deur apartheid verloor. Afrikaners het baie doeltreffende amptenare geword, maar die Engelse, wat grootliks buite die stelsel gestaan het, was entrepreneurs en het die ekonomie begin oorheers. Die stelsel van apartheid was onvolhoubaar, diskriminerend en vernederend. Dit bring my terug by vandag. Ek hoor weer “never again”. Ek hoor van ŉ stelsel wat moet bevry en herstel. Ek hoor meer van staat en minder van gemeenskap. Ek sien ŉ gemeenskap wat die juk van die slawerny van een stelsel wil afgooi deur slawe van ŉ ander stelsel te word. Die vorige keer wat ek aan ŉ Black Management Forum deelgeneem het, het Enoch Godongwana gesê dat nie een van die swart elite in die gehoor daar sou gewees het as dit nie vir die stelsel van BEE was nie. Wat ŉ belediging vir hulle! Maar die gehoor het hom nietemin toegejuig. Hulle glo hul sukses hang van die stelsel af. Daar was ŉ tyd toe Afrikaners ook hande geklap het vir ŉ stelsel, maar nie besef het dat hulle slawe van die stelsel geword het nie. Tydens ŉ gesprek oor “defining the soul of BEE” het een van die swart deelnemers swart Suid-Afrikaners wat nie die rol van die stelsel wil erken nie, “house niggers” genoem. Met ander woorde, jy mag nie self suksesvol wees nie. Dit bring my by die volgende paradoks. Ek leer my kinders − en dit hoor hulle oral − dat die stelsel hulle nie gaan help nie. Jy moet hard werk en hard leer. “White children, you are on your own.” Op ŉ ironiese wyse, anders as die kinders van apartheid, is hulle vry van die stelsel. Hulle beleef die diskriminasie van ŉ stelsel, maar hulle is nie verslaaf aan daardie stelsel nie. Vryheid van ŉ stelsel skep entrepreneurskap. Hulle gaan soos kurkproppe wees wat onder water gehou word, maar uiteindelik boontoe skiet. Die gevolg is dat regeringsamptenare sal vra: Waar kom al die wit mense nou vandaan? Daar moet nog méér diskriminasie in die stelsel wees! Kom ons stel nog meer stelsels, swaarder boetes en meer inspekteurs in werking. Die subopskrif daarvan is: Kom ons maak ons eie mense nog meer afhanklik van die stelsel, want “never, ever again”. Ek praat vandag oor paradokse. Vir my lyk dit of die ANC vanuit die “never again”-sindroom die denkfout van die apartheidsgeslag voortsit. In ŉ poging om ŉ vorige stelsel reg te stel, word die “logika” van die stelsel voortgesit. ŉ Groot sentrale idee, stelsel en staat (of empire) waarby almal moet inskakel. Daardie “logika” gaan niks herstel nie en niemand gaan bevry word nie. Dit maak van die ANC natuurlik “colonialists of a special type”. Met alle respek, ek sien meer Jimmy as Mzwanele in die sisteem van BEE. Ek sien meer Jimmy as Mzwanele indien Rhodes val, maar die koloniale taal is die enigste medium van instruksie. Mzwanele, dit is my verhaal. Hoewel dit nie volledig is nie, is dit ook nie verkeerd nie. Net so is jou verhaal nóg volledig nóg verkeerd. Ons verhale raak eers verkeerd wanneer een van ons sy eie verhaal as volledig wil aanbied en van die ander een verwag om bloot daarby in te val. Kom ons begin weer praat in Suid-Afrika en hou nie op praat nie. As ek my ervaring nie met jou deel nie, takseer jy my aksies bloot vanuit jou eie ervaring. Ons kan mekaar nie verstaan as ons mekaar se verhale nie ken nie. Mzwanele, ek sien uit na ons ontbyt by die Voortrekkermonument. Ek belowe ook koeksisters, een van die nuwe Afrikaanse rose asook ŉ pakkie biltong vir ons gesprek oor die Wêreldbekerrugby op pad na Vilakazistraat. Al ons verhale saam voltooi die algehele, dinamiese Suid-Afrikaanse verhaal. Ons is immers verenig in ons verskeidenheid.