Ndi nga mini vhupo vhu ha ndeme kha rine?
Musi ri tshi amba nga ha vhupo, ri amba zwithu zwothe zwine ra tshila nazwo, hu tshi katelwa shango, madi, mufhe, fhethu ha ndeme ha tshipentshela, zwimela na vhutshilo ha phukha vhune ha kwama vhutshilo ha muthu na vhuvha.
Vhupo vhu kwama rothe. Rothe ri toda vhupo ho tsiredzeaho nahone vhu re na mutakalo, zwi ambaho madi na mufhe zwo kunaho na vhupo ha u dzula ho tsiredzeaho, na zwiliwa zwavhudi zwi re na pfushi. Arali vhupo hashu ha tshinyiwa nga tshikafhadzo na malatwa, zwi kwama rothe, na hone ri fhedza ri tshi farwa nga malwadze. Vhashai ndi vhone vhane vha tambulesa.
Rothe ri lwela u khwinifhala ha ndeme ya vhutshilo hashu- zwino na matshelo. Ri toda vhana vhashu vhothe vha tshi wana khonadzeo dzavhudi dza u tshila vha na mutakalo nahone vho takala. U swikelela hezwo ri fanela u vhona uri hu vha na mveledziso ya ikonomi, vhulamukanyi kha vhathu na vhupo vhune ha vha na mutakalo u sa gumi.
ri fanela u tutuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha u dzhia tsheo dza uri vhupo hashu vhu tea u shumiswa hani.
Ndayotewa ya shango i fulufhedzisa pfanelo dza vhuthu ya dovha ya sumbedza vhadzulapo ndila dza kutshilele. Pfanelo na vhudifhinduleli zwi re kha ndayotewa ndi zwa muthu munwe na munwe na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Ri na mashudu rine Afrika Tshipembe ngauri ndayotewa yashu i sumbedza zwauri vhupo vhu re na mutakalo ndi pfanelo ya vhuthu, u fhira kha manwe mashango.
Pfanelo dza vhuthu dzi vha dza ndeme arali rothe ra tanganedza uri ri na mushumo wa u ita uri dzi bvelele. Nga manwe maipfi zwi amba uri muvhuso u fanela u tevhela milayo yo dodombedzwaho kha ndayotewa. Vhadzulapo na vhone vha fanela u kombetshedza u vhona uri pfanelo dzavho dzi a thonifhiwa vha dovhe vha sumbedze uri vha a vha na vhudifhinduleli malugana na pfanelo dzavho.
Arali pfanelo dzavho dzi sa thonifhiwi vha nga?
vha nga isa mbilaelo kha mutsireledzi wa nnyi na nnyi arali vhukhakhi vhu ha muvhuso.
Ndayotewa i fulufhedzisa pfanelo dzavho dza u?
Munwe na munwe u na pfanelo nahone a nga kona u dzhia maga a mulayo u tsireledza pfanelo.
Muvhuso u fanela u tevhedza pfanelo dzi re kha ndayotewa u itela u tsireledza vhupo nga u dzhia maga ane a tsireledza.
Muvhuso u fanela u vhea milayo ya u thivhela tshikafhadzo na u tshinya vhupo, u tutuwedza tsireledzo ya mupo na u linganyisa mveledziso ya ikonomi, matshilisano na vhupo. Muvhuso u fanela u vhona uri maga a pfalaho a khou dzhiwa u itela u tsireledza vhupo kha zwiito zwine zwa nga vha khombo zwine zwa nga itiswa nga mveledziso ya ikonomi na matshilisano, naho hu tshi khou todea mveledziso ya ikonomi na zwa matshilisano.
Muvhuso wo ita milayo miswa ya u tsireledza vhupo. U bva nga 1998, Mulayo wa Lushaka wa Madi, Mulayo wa Lushaka wa Madaka, Mulayo wa u Tsireledza zwi dzulaho Madini na Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo yo phasisiwa. Milayo miswa ya ndangulo ya mavu, minerala, mufhe wo kunaho, tshikafhadzo ya muya na malatwa yo bveledzwa.
U khethululwa hu si havhudi ho tsikeledza vhanwe vhathu, ngauralo zwa ita uri vha shume kha vhupo vhu si na mutakalo. Munwe na munwe u na pfanelo ya u swikelela he a vha a sa tendelwi u itela uri hu vhe na vhulamukanyi kana mulalo kha vhupo.
Munwe na munwe u na pfanelo ya u tshila fhasi ha muvhuso une wa dzhia tsheo kwao, une wa thetshelesa zwililo zwa vhathu phanda ha musi u tshi dzhia tsheo, une wa nea thalutshedzo dzine dza pfala wa dovha wa nea thasululo ya dziphambano nga kha khothe yo diimisaho.
Pfanelo dzothe dzi re kha mulayotibe wa pfanelo dzi fanela u thonifhiwa na u tsireledzwa. Arali pfanelo dzi sa khou swikelelea nga u tavhanya, zwi amba uri hu fanela u dzhiwa maga a u bveledzisa pfanelo na u swikelela zwine zwa khou todiwa.
u vhiga zwiito zwine zwa nga tshinyadza mupo.
Kha ri dzhie, sa tsumbo, koporasi khulwane ine ya rengisa khemikhala dzine dza shumiswa nga rabulasi mutuku kana muhulwane. U shumiswa ha hezwi zwithu zwi ita tshinyalelo kha vhupo ine ya fanela u kulumagiwa nga muvhuso.
U ya nga NEMA munwe na munwe u na pfanelo dza u kombetshedza uri vhupo vhu thogomelwe. Kha hei tsumbo, hezwi zwi amba uri koporasi yeneyo i fanela u dzhia maga a pfalaho a u litsha kana u fhungudza tshinyalelo ine ya khou bvelela nga mulandu wa u shumiswa ha khemikhala yeneyo nga rabulasi kana bindu lenelo. Tshiitisi tsha hezwi ndi tsha uri koporasi khulwane i na vhukoni ha u vhona khombo ine ya nga bvelela lune ya nga dzhia vhudifhinduleli ha u zwi thivhela.
Mulayo washu wo doweleaho a wo ngo bvisela khagala vhudifhinduleli ha koporasi. Hezwi zwi nga sia koporasi khulwane i tshi tinya vhudifhinduleli hayo ha mulayo. NEMA i shandukisa zwothe hezwi- nnyi na nnyi o tendelwa u ita khumbelo ya khothe ya u kombetshedza pfanelo ya u vhona uri vhupo vhu khou thogomelwa.
Arali mushumi wa bulasini a tshi vhona uri dzikhemikhala dzine dza khou shumiswa dzi khou tshinya vhupo, u na pfanelo ya u hana u ita mushumo wonoyo. NEMA i tsireledza vhashumi nahone i amba zwauri vhashumi vha nga si vhonwe mulandu kana vha dzhielwa vhukando nga mulandu wa u hana u ita mushumo une wa nga vhanga tshinyalelo.
NEMA i dovha hafhu ya nea vhashumi pfanelo ya u vhiga khombo ya vhupo kha muhasho wa muvhuso kana Phalamennde vha sa ofhi u dzhielwa vhukando, u tambudzwa kana u pandelwa mushumoni.
Private Bag X447, Pretoria 0001. luṱingo (012) 310 3911, fekisi (012) 322 2682, webusaithi http://www.deat.gov.
Private Bag X2700, Houghton 2041.
Private Bag X677, Pretoria 0001.
Private Bag X11233, Nelspruit 1200. Luṱingo (013) 759 4083, fekisi (013) 759 4032.
Private Bag X0054, Bisho 5606. Luṱingo (040) 609 3218, fekisi (040) 639 2002.
Po Box 264, Bloemfontein 9300, Luṱingo (051) 403 3719, fekisi (051) 403 3718.
Private Bag X89, Ulundi, 3838. Luṱingo (035) 874 3291, fekisi (035) 874 3293.
Private Bag X9486, Luṱngo (015) 295 9300, fekisi (015) 295 5819.
Private Bag X2039, Mmabatho 2735. Luṱingo (018) 389 5772, fekisi (018) 389 5006.
Po Box 8769, Johannesburg 2000. Luṱingo (011) 335 1900, fekisi (011) 337 2292.
Private Bag X9086, Cape Town 8000. Luṱingo (021) 483 4643, fekisi (021) 483 3211.
Private Bag X5018, Kimberly 8300. Luṱingo (053) 807 4800, fekisi (053) 831 3530.
U ḓadzisa kha zwi re kha ndayotewa ri dovha hafhu ra vha na mulayo wa zwa vhupo Afrika Tshipembe, Mulayo wa lushaka wa Vhulanguli ha Vhupo wa 1998 (NEMA). Hoyu mulayo u sumbedza ndayo dza Ndayotewa wa dovha wa nṋea zwidodombedzwa zwa pfanelo dzi re kha ndayotewa.
NEMA i ri mini?
Rothe ri na pfanelo ya u wana mveledziso i bvelaho phanda. Sa zwenezwo zwithu zwa malugana na vhupo zwi fanela u dzhielwa nzhele phanda ha musi hu tshi dzhiwa tsheo dza u ita uri hu vhe na mveledziso. Muthu munwe na munwe u na pfanelo dza u vhona uri muvhuso u khou dzhia tsheo dzi sa khethululi dzine dza fusha thodea dza vhathu na u vhona uri nangoho mveledziso i khou bvela phanda kha sia la matshilisano, vhupo na ikonomi.
Mvelelo dza zwa matshilisano, ikonomi na vhupo dzi fanela u dzhielwa nzhele nahone vhathu vha kwameaho vha fanela u kwamiwa musi hu saathu u dzhiwa tsheo.
Arali hu na phambano nga ha vhupo, munwe na munwe a nga kha di humbela muthu ane a dzhia tsheo uri a thole muthu a sa kwamei kha mafhungo haya uri a todisise na u tshimbidza mitangano hune phambano dzenedzo dza do thetsheleswa hone.
Mushumi a nga si vhonwe mulandu kana u dzhielwa vhukando nga mulandu wa u hana u ita mushumo une a fulufhela uri u nga vha khombo kana u nga vhanga tshinyalelo kha vhupo.
Mushumi a nga si vhonwe mulandu kana u dzhielwa vhukando nge a vhiga zwine a vhona uri zwi khombo kha kha vhulanguli ha vhupo kana kha vhathu.
Muvhuso u nga tanganedza mafhungo a re na ndeme a u fusha vhudifhinduleli ha zwa vhupo nahone muthu munwe na munwe a nga wana mafhungo eneo kha muvhuso tenda zwa vha zwi na thuso kana zwi zwi todiwaho nga vhathu.
Hezwi zwi amba uri vhane vha kwamea kha u ita zwi re khombo kha vhupo, u lata zwithu mavuni, madini kana u shuma mishumo ine vha lata malatwa a re khombo vha fanela u zwi vhiga.
Muthu munwe na munwe ane a tshinyadza vhupo u tea u dzhia vhukando ha uri a fhungudze kana a lugise mutshinyalo naho hu uri zwo vha zwi songo tendelwa nga mulayo.
Muofisiri a re na vhudifhinduleli kha zwa vhupo a nga nea ndaela muthu o itaho tshinyalelo uri a lulamise nahone arali muofisiri onoyo a sa iti nga u ralo nnyi na nnyi a nga ita khumbelo khothe uri itela uri mushumo wa u thogomela u itiwe.
Munwe na munwe ane a kwamea kha u tsireledzwa ha vhupo a nga di ita khumbelo kha khothe kana a shuma sa mutshutshisi wa mulandu u itela u kombetshedza u shumiswa ha pfanelo na milayo ya zwa vhupo, na uri onoyo muthu a nga badelwa tshelede yo shumiswaho malugana na matshimbidzele a khothe.
founela nomboro ya zwa vhupo ine vha sa di bule dzina i re na tshiphiri i sa badelwi ya ,0800 16 110 kana vha shumisa ya e-meili: environment@tip-offs.