N die snerpend koue wêreld van die laaste Ystyd, toe die aarde nog baie jonger was, kon dit vir ’n jagter niks vreemds gewees het om die vleis van ’n wollerige mammoet in die ys te begrawe nie. Daardie vroeë jagters het na alle waarskynlikheid toe al geweet dat kos bewaar kan word deur dit te bevries. (Kyk illustrasie van wollerige mammoete reg onderaan hierdie artikel.)
Hoewel die Europeërs van die Middeleeue tevrede moes wees met gesoute en gedroogde kos, het yskelders van die 1500’s af toenemend hul verskyning in agterplase in Noord-Europa en ook in Noord-Amerika gemaak. ’n Yskelder was ’n gat wat in die grond gegrawe is met ’n grondhoop as bedekking bo-op. Dit is eers met ’n laag klippe, stene of hout uitgevoer en daarna met strooi.
In die 1800’s het die koelkas in huise gewild geraak. Dit was toe nog ’n houtkas wat met sink of lood uitgevoer is en uit twee kompartemente bestaan het: die een met ’n blok ys daarin en die ander as bewaarplek vir kos.
Die vernaamste dryfveer vir die ontwikkeling van metodes vir meganiese verkoeling was om vars vleis oor die oseane van Australië, Nieu-Seeland, Argentinië en die weste van Noord-Amerika af na die dig bevolkte stede van Europa te verskeep – ’n vaart wat twee of drie maande kon duur.
Die vroeë yskaste is deur olie, gas of stoom aangedryf. Die eerste yskas wat met ’n elektriese motor gewerk het, het in 1923 op die toneel verskyn. Met die Sweedse ingenieurs Von Platen en Munters as die vervaardigers, het elektriese verkoeling ’n omwenteling in die bewaring van kos teweeggebring.
’N YSKAS werk volgens die beginsel dat vloeistowwe hitte absorbeer wanneer hulle verdamp (in ’n gas oorgaan). Kyk self wat met jou hande gebeur as jy hulle in water druk en dan rondswaai. Jy voel dadelik hoe hulle koud word. Yskaste maak van verdigte koelgas gebruik om hulle te verkoel.
Dit gebeur deurdat koelgas wat tot vloeistof saamgepers is in die windingspype in die verdamper verdamp. Met die verdamping word hitte uit die vrieskompartement onttrek en word die temperatuur aan die bokant van die yskas verlaag. Die gas vloei nou na ’n elektries aangedrewe kompressor wat die gas saampers en dit weer in ’n vloeistof laat verander. Wanneer dit gebeur, word hitte in die kamer buitekant die yskas vrygestel en die kringloop begin van voor af.
Koue is ’n nuttige woord om te gebruik, maar dit bestaan nie rêrig nie. Hitte bestaan wel, want dit is ’n vorm van energie. Koue is die afwesigheid van hitte, maar as ’n mens die absolute nulpunt op die Kelvin-skaal sou kon bereik, te wete minus 273,15 grade Celsius (waar alle hitte ontbreek), sou selfs daardie definisie ook nie meer geld nie.
Die enigste manier waarop ons die geabsorbeerde hitte uit ons water kan kry, is om dit êrens te plaas waar dit kouer as 0° Celsius (die vriespunt van water) is, sodat die hitte-energie van die water na die kouer omgewing kan vloei wat ’n veranderde toestand van ’n vloeistof na ’n soliede stof tot gevolg het. Dit is wat ons doen wanneer ons ’n bakkie ysblokkies laat bevries.
Noudat ons weet dat dit energie verg om ’n soliede stof in ’n vloeistof te verander, kom ons beskou ander stowwe as water. Die meeste metale is solied by kamertemperatuur. Jy het bes moontlik al prente gesien van smeltoonde wat gebruik word om staal te smelt. Om staal in ’n vloeistof te verander, verg sommer baie hitte-energie, maar gesmelte staal in nuttig omdat ons dit in vorms kan giet soos benodig. Sodra die vloeibare staal uit die hittebron van die smeltoond verwyder word, gee dit hitte af aan die veel kouer omringende lug en word dit weer solied.
Die koelmiddel in die kondensator gee hitte af (hitte geabsorbeer uit die binnekant van die vrieskas) aan die omringende lug namate dit tot ’n vloeistof kondenseer. Omdat die koelmiddel onder ’n hoër druk verkeer, kondenseer dit by ’n hoër temperatuur. Die vloeibare koelmiddel word deur die drukking van die kompressor in die haarbuis ingeforseer om nou weer na die verdamper te beweeg. Hierdie siklus word volgehou solank as wat die kompressor aan die loop is.
Die haarbuisie is ’n klein koperleiding met ’n mikroskopies klein interne boorwydte wat die kondensator met die verdamper verbind. Dit handhaaf die drukverskil tussen die hoë druk aan die een kant by die kondensator en die lae druk aan die ander kant by die verdamper.
Dit is ’n baie vereenvoudigde en basiese beskrywing van die verkoelingsiklus, maar alle meganiese verkoelingstelsels werk ooreenkomstig hierdie beginsels.
BO: Wollerige mammoete op die Siberiese toendra. Dit was bes moontlik reeds vir die vroeë jagters van die laaste Ystyd niks vreemds om die vleis van hierdie massie­we prehistoriese soort olifant te bewaar deur dit onder die ys te begrawe nie.