WOORDE WAT WEEG: Philip Roth - The plot against America (2004)
Philip Roth. The plot against America. Random House, 2004. ISBN 0-224-07453-9.
Een van my grootste leeservarings was Philip Roth se The human stain. Daar is min skrywers wat die groot teenstrydighede van die Amerikaanse landskap in sy sosiale en politieke stryd so skerp kan verwoord as hierdie Joodse outeur. Saam met die Nobelpryswenner Saul Bellow kan Roth se American pastoral en I married a Communist as grondverskuiwende romans gesien word.
Roth se romans is altyd historiografies in aanbod. 'n Belangrike geskiedkundige, half-fiktief, half-werklik, word onder die loep geneem en hy plaas 'n mens, altyd Joods, binne hierdie raamwerk. Hy skryf dus van binne-af oor die effek wat die buite-werklikheid op die mens se lewe het. Sonder om te preek, word die sosiale ongeregtighede aan die kaak gestel en die uitwerking van 'n oorlog of ideologie helder en dikwels ironies belig. Tereg is hy bekroon met gesogte pryse soos die Pulitzer en die Amerikaanse Akademie het hom al met 'n goue medalje vereer en hiermee word hy dus saam met John Dos Passos, William Faulkner en Saul Bellow gereken. Ook die Library of America het spesiale edisies van sy laaste boeke saamgestel.
The plot against America (hoor ons sy ironiese toespeling op die huidige situasie?) handel oor Charles A. Lindbergh, die aviasie-held, se "oorwinning" op Franklik D. Roosevelt in die 1940 presidensiële verkiesing. In 'n radio-onderhoud blameer Lindberg die Jodedom vir die Nazi-oorlog en hy gaan ook allerlei vriendskaplike ooreenkomste met Adolf Hitler aan. En die uitwerking hiervan op die Joodse gemeenskap word dan onder die priemende soeklig geplaas met 'n werkkersklas Amerikaanse gesin in Newark as fokus en natuurlik, met 'n jong verteller se waarnemings van die gebeure. Is daar nog 'n skrywer, behalwe Robert Pinsky in Jersey rain, wat die lot van die Joodse kind met sóveel deernis kan beskryf as Philip Roth?
"Fear presides over these memories, a perpetual fear" is die intrapwoorde van die roman. Gesien die oë van 'n kind waar selfs oorlog deel van hul daaglikse spel word, raak die leser verstrengel in die bestaan van dreigende uitwissing. Die vader se bestaan en soeke na hul eie huis, word met soveel ironiese krag gelaai, omdat die kind as onskuldige mededeler vir die leser die implikasies oordra van 'n lewe waar die rekeninge elke maand net-net klop.
In 'n balspel trek hulle teen die muur sirkels met 'n land se naam binne-in. In hierdie soort aangepaste hopscotch word die ouers se angs na die kinders oorgedra. Dit is 'n bestaan van angs en aanval. Die bal mag jou dalk volgende tref.
Die Joodse letterkunde kan ten beste deur die lens van paranoïa begryp word en geleerdes soos Harold Bloom en Geoffrey H. Hartman beklemtoon hierdie onderliggende energie in die Joodse skryfkuns wat terugkeer na die 'breaking of the vesssels' en die verhouding met die Tora en Kabbala. En selfs by agnostiese skrywers is hierdie tradisies vir die goy-leser steeds aanwesig en voelbaar.
Hierdie vermenging van feit en fiksie kry 'n mens ook by Robert Coover in The public burning en D.M. Thomas se Flying into love waarin die lewens van die Kennedy's vermitologiseer word. Die vraag is in welke mag die skrywer so mildadig met die geskiedenis speel? Watter grense moet steeds bewaar bly?
In Roth se roman het die oordrewe spel tot gevolg dat die leser op 'n nuwe manier na die geskiedenis kyk. "Charles Lindbergh Biography"verskaf belangrike insigte oor Lindbergh en sy kritiek op Roosevelt. Volgens hom was die Jode o.a. die rede vir die Amerikaanse toetrede tot die oorlog. Vir gewone mense was hy 'n Nazi-simpatisant omdat hy geweier het om die medalje wat hy van die Duitsers ontvang het, terug te gee. Die ontvoering en dood van sy kind, wat geweldige sensasionele berigte ontlok het, word ook in die roman aangeraak. Dit is duidelik dat Roth feite oor die vaderfiguur gebruik om 'n ánder perspektief aan die gelyknamige seun te gee.
Is dit egter 'n goeie roman hierdie verregaande spel tussen fiksie en werklikheid en die oordrywing van die werklikheid? En alleen leesbaarheid mag myns insien die maatstaf wees in die romankuns: nie of iets werklik gebeur het en of dit histories of feitelik korrek is nie. Daarom dat 'n skrywer 'n gegewe begrens of eerder ont-grens in 'n roman. Dit is 'n verbluffende, asemsnakkende roman van 'n fyn stilis en grootse storieverteller.