In sy biografie beskryf hy hoe moeilik dit was om afskeid te neem van die US, voordat hy Universiteit van Kaapstad toe is – twee dekades lank tussen die Engelse.
Hy het in sy kantoor bly huiwer, met ’n brief in die hand om te sê hy sal aanbly as hy bevorder kon word. “Uiteindelik het ek die brief opgeskeur, en toe my naambordjie self afgeskroef en in die vuilgoedmandjie gegooi.”
Dis ’n oomblik stil, vir ’n sluk tee. “Dit was die beste ding wat met my kon gebeur. Ek sou myself doodfrustreer het hier op Stellenbosch in die 1980’s.”
Die wegbreek van jou kudde . . . In 1970 skryf hy en sy vrou vir sy ouers – die geskiedenisonderwyser-pa, ’n regop Broederbonder, die ma met die lewenstaak om armblankes te help – dat hulle voortaan gaan Prog stem.
Hy sal altyd onthou hoe hy by ’n vrou in die Ciskei gestaan het, haar totale verlatenheid, hopeloosheid. “En dan kom jy terug en jy praat teen die beleid wat so iets toelaat, en hulle sak op jou toe en verguis jou.”
Oosthuizen vertel hoe vyandig Giliomee ontvang is by die Kaapse Persklub toe The Afrikaners bekendgestel is. Aanvallende vrae het op hom gereën. Toe sy agterna vra of hy darem orraait is, antwoord hy met ’n breë glimlag: Wat ’n heerlike gesprek!
Tydens 1987 se Dakar-konferensie het hy die whities verleë gehad toe hy die ANC’s aanvat oor die verskansing van minderheidsregte.
Onbevange stroomop. En dit het nie soos sy hare dunner geraak nie, soos Dave Steward van die FW de Klerk-stigting ’n jaar of drie terug beleef het toe die prof hom feitelik gryp oor FW so lamsakkig met die ANC onderhandel het.
“Ek het meer van myself uitgevind in die navorsing vir die outobiografie as in die res van my lewe. ’n Outobiografie is ’n stryd met jouself, ’n stryd om duidelikheid oor jouself te kry.”
Voor studente in Yale, Amerika, sy woorde: Apartheid is die maklikste én moeilikste onderwerp om oor te skryf. Maklik om te verdoem oor die bevooroordeling en diskriminasie, en móéilik om te verduidelik hoekom so ’n opreg Christelike gemeenskap so ’n onmens­like beleid kon aanvaar.
En knoop dit dan aan sy doktorsproefskrif oor die Kaap tydens die eerste Britse bewind: “Die Wes-Kaapse Afrikaners het eers ingeval by die Britte, toe by die Bataafse bewind, en in 1806 weer by die Engelse. Hulle is genoem the most ideal prefabricated Brit­ish colonialists,” gee hy ’n laggie. “En nou is die Wes-Kapenaars weer die lojaalste burgers van die nuwe orde.
“Maar nou raak dit al moeiliker om daaraan vas te klou, want wat maak jy as die staat op die rand is van ineenstorting en jy wil as topuniversiteit op die wêreldranglyste klim en jy is vir tot 30% afhanklik van staatsgeld?”
Toe hy, soos altyd, die konsephoofstukke van sy outobiografie vir sy vriend die skrywer J.M. Coetzee aanstuur, kom John se middernagtelike antwoord: jou hoofstuk oor Stellenbosch se taalstryd is nie so goed nie, dis te vol van te veel vergaderings . . .
“Ek was so gretig om dit op rekord te hê dat ek eintlik afgewyk het daarvan om die stórie te skryf.”
Met die skryf van The Afrikaners het sy Amerikaanse redakteur, Janet Hopkins, vir hom die beste advies gegee wat hy nog ooit oor sy skryfwerk gekry het. “Sy het een rooi streep langsaan getrek en geskryf: Vertel jou storie.”
“Freud het gesê die belangrikste deel van jou lewe los jy uit jou biografie. Net waarvan jy bewus is, is daar. Daar is soveel waarvan jy nié bewus is nie.”
So skryf hy oor Japie, die bruin kind wat by sy ouers in Porterville in die tuin gewerk het. “Hy was sterk gebou en selfversekerd, saam krieket en ­rugby in die agterplaas of in die straat gespeel.
“Op ’n dag was daar ’n konfrontasie tussen ons twee en ek het hom in die gesig gespoeg. Hy het woedend op my afgestorm en ek het die huis in gevlug.”
Vir jare het hy dit soos ’n skaam geheim in hom rondgedra. En toe vertel sy vriend Athol Fugard vir hom hy was in ’n soortgelyke insident en dat hy nie weet of hy ooit die skaamte daarvan sal oorleef nie. “Dit was die inspirasie vir sy toneelstuk ‘Master Harold’ . . . and the Boys.”
Syne, dink hy, was die “betrokkenheid by ’n klein groep mense wat al sovele kere afgeskryf was, maar elke keer op onverwagte maniere terugkom”.
Meron Benvenisti, oud-onderburgemeester van Jerusalem, wat die politiek gelos het oor ’n mens nie ’n stad kan bestuur asof ’n derde van sy bevolking nie bestaan nie, het vir Giliomee vertel van die ou Joodse sêding: Israel, even if he has sinned, Israel he is.