Versindaba Wilhelm Knobel Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Wilhelm Knobel'
Gisela Ullyatt. "Endlessly obedient citizen": Die gedig as gestig. Deel 2.
In Deel 1 van hierdie blog genaamd "Wintermuil: die gedig as gestig", ondersoek ek die verbintenis tussen digterskap, gemoedsversteuring en selfdood aan die hand van enkele Afrikaanse gedigte wat oor die ervaring in 'n psigiatriese staatshospitaal berig (https://versindaba.co.za/2014/10/28/gisela-ullyatt-wintermuil-die-gedig-as-gestig/). Ek haal ook aan uit Linette Retief se insiggewende artikel, "Vloek van die muse", waarin sy die moontlikhede tussen selfdood, gemoedsversteuring en artistieke talent aan die hand van voorbeelde soos Johannes Kerkorrel en Barrie Hough eksploreer. Ek fokus veral op die Afrikaanse digterlike verslag van psigiatriese opname. Hiermee verleen digters 'n stem aan meestal stemlose psigiatriese pasiënte (veral in staatshospitale), omdat hulle oor derglike ervaring kon besin en dus kon oopskryf, dikwels met 'n rou eerlikheid maar terselfdertyd met 'n sekere distansiëring wat die digter eers moet vind alvorens 'n gedig publiseerbaar is.
In hierdie blog fokus ek dus op die stem van die digter, alhoewel ander kreatiewe segmente van die kreatiewe samelewing soos kunstenaars en skrywers ook onder die loep geneem sou kon word.
Ter aansluiting by Jeanne Goosen se gedigte wat in Deel 1 verskyn, haal ek ook enkele versreëls aan uit "sarah (1)" wat in elders aan diens verskyn (24):
dat julle my toegesluit het
en vol pille gestop het
die gideonbybel en die koek seep in die strafsaal
was fokken goeie terapie
dankie dat julle my brein gesmelt het
met liewe jesus-versies, klei en stukkies tou
dankie vir my sanity:
maandag is wasdag, dinsdag is strykdag en op 'n woensdag
skrop ek vloere
Goosen se satiriese invalshoek waarmee sy die gestig in hierdie vers verken, word verder versterk deur die sardoniese aanspreek van die 'julle'. Hiermee word die spreker se woede veral op 'n briljante wyse geaktiveer en die leser se aandag word gevestig op die dodelike geroetineerde bestaan binne die institusionele 'masjien', wat Ken Kesey die 'Combine' noem in One Flew Over the Cuckoo's Nest. David Cooper (gebore in Suid-Afrika), bekende in die anti-psigiatriese beweging, verwys na die reëls en meta-reëls van so 'n institusie in sy opspraakwekkende boek, The Death of the Family (1970). (Selfs in die tweedehandse kopie wat ek besit het een of ander persoon driftige kantaantekeninge gemaak teen Cooper se anti-psigiatriese aannames. Perdalks 'n psigiater of psigiatrist-in-training?).
Terselfdertyd reflekteer die institusie ook norme van die samelewing: solank die 'versteurde persoon' gekondisioneer word om 'normaal' op te tree, word hy of sy aanvaar; Cooper noem hierdie verskynsel die "the well-conditioned, endlessly obedient citizen" (11).
In Goosen se gedig word norme duidelik neergelê deur simplistiese maatreëls: "gideonbybel", "liewe Jesus-versies" en arbeidsterapie wat sommige psigiatriese pasiënte dikwels na as "spoeg-en plak"-aktiwiteite verwys. "Strafsaal" dui op selfs 'n meer sinistere maatreël wat op pasiënte uitgevoer word.
Hierdie dodelike geroetineerde bestaan in 'n psigiatriese hospitaal word ook in Karen Kuhn se "Op parool" (7) gekarteer:
In hierdie Crescent Clinic
word ek daagliks geleer
Staan soggens op,
trek paslik aan,
slaap 8 ure,
eet drie maal.
Bestuur jou lewe
matig en gebalanseerd.
Met ontslag, leer
my tog die waansin
in die woorde: Ek wéét.
Die titel suggereer reeds dat so 'n roetine baie gelykstaande aan dit van 'n tronk is. Ongelukkig is dit dan juis 'matigheid' en 'balans' wat dikwels ontbreek wanneer die digter 'n uiters kreatiewe episode beleef. 'Parool' kan ook ironies gelees word omdat daar nooit algehele vryheid van 'n ernstige gemoedsversteuring bestaan nie; afhangende van die individu kan dit dan ook na selfdood lei. Nie almal kan depressie goed bestuur nie. Tog mag die tipping over van die donker hel van depressie na 'n meer genesende uitkoms afhang van hoeveel die digter oor sy of haar ervaring kan berig deur die oopskryf daarvan.
Ongelukkig val menige terug in herhalende siklusse van depressie of manie. Sylvia Plath is een so 'n voorbeeld; haar wipwaentjieritte tussen highs en lows is veral opmerklik in haar dagboeke. Ook dat sy deur 'n genadelose 'innerlike kritikus' geteister is. Hierdie tipe kritikus is ook wat Boeddhiste die 'ego' of monkey mind noem omdat dit aanhoudend tekere gaan soos 'n swaaiende aap en ou negatiewe gedragspatrone afdwing wat in die kinderjare gevorm is.
Karen Kuhn se "My adres" (5) illustreer die allerverskriklikste krag van so 'n kritikus, veral in die laaste reël:
myself te sertifiseer.
Die neiging van die psigiatriese pasiënt om homself of haarself te 'sertifiseer', word verklaar deur Cooper: die persoon word totaal afgestomp en kan dus nie meer die "sane" ek vind nie; hy/sy is so
estranged from every aspect of one's own experience, from every spontaneous impulse to action, from every bid of awareness of one's body for oneself (rather than one's body as an object for inspection for others in the world), from all the carefully refused possibilities of awakening change, that one might truly, and with metaphorical sleight of hand, regard this normal person as being out of his mind (1970:11).
Die nosie van sertifisering word ook gevind in Aniel Botha se pirouette (2012). Hier word pertinent gestel dat die spreker haarself in 'n psigiatriese staatshospitaal bevind en dat sy verobjektiseer word ('Stikland':26):
Gestroop, gevange, gesertifiseer,
sit ek op die smal staatsdiensbed.
Die lakens, geel en gaterig, sê:
Eiendom van die RSA. Diefstal
is 'n kriminele oortreding.
'n Suster roep. Ek maak die bed op,
eet pap, drink Ricoffy, verstik.
Spreek 'n dokter. Staar na my hande:
eiendom van wie?
Die "staar na my hand" versterk die idee dat alles nou "out of hand" is, dat haar hande afgekap is, dat sy haarself nie meer besit nie. Alles in 'n staatshospitaal is goedkoop soos in 'n tronk: 'pap'; 'Ricoffy'. Hierdie is geen weelderige privaat-kliniek nie.
Wilhelm Knobel sterf in 1974 aan "massiewe dosisse middels wat toegedien is in 'n poging om 'n hiperakute maniese aanval van bipolêre stoornis te beheer" (Agterplat van As die woorde begin droom). Bipolêre steurnis (veral Bipolêr 1 met hiper-maniese episodes wat afgewissel word met intense periodes van depressie) kan 'n groot bron vir digterlike aktiwiteit wees, maar terselfdertyd kan die digter dan ook tydens die depressie-fase selfdood oorweeg en selfs pleeg omdat die euforiese gevoel en maniese produktiwiteit ontbreek. Knobel berig ook in die volgende gedigte spesifiek oor sy institusionele ervaring (2005:66):
Gedig om 'n pil
Stelazine is jou naam
so verkoop hulle jou
– wat jou herkoms is of samestelling sal ek vir my broer moet vra.
Vir nou's dit genoeg dat ek weet:
na die godsalige dag
van smeulende son by Clifton
is jý die koel bries oor my lyf
tot in die onderste lae van my gees
waar die son nooit kom nie
Dáár bevrug jy sonder vertoon
(Halopèrydol is daarvoor daar
of die naald in die poot van die Taradier)
wat lank gebroei en gegis het
en eindelik versamel
in druppels van gekoelde wyn
die vet visse wat onder in die vywer
tussen die slymerige wortels van waterlelies draal
hoor nie die vals gesing in die grys gebou
oor families wat vergeet
en gedokterde tee in die luny [sic] bin
Uit die joernaal van 'n sieke
hy het so lank geleef
met die weerklank van groot sale
dat die grootheid van sy eie stem
onverwags in 'n klein lokaal
hom skielik laat besef
Kreatiwiteit word nie as 'n normale aktiwiteit deur die groter gemeenskap beskou nie. Skrywers, digters en kunstenaars word gereeld deur familielede of beterweterige vriende voor stok gekry omdat hulle nie 'n 'normale' beroep beoefen nie. Digters veral word nie beloon deur die publikasie-wêreld nie; daar is geen hoop om 'n Deon Meyer van die digkuns te word nie. Die groter publiek lees gewoon nie gedigte nie, ook 'n teken van hoe diep daar gediskrimineer word teen 'hôgere' literatuur. Persepsies bly dus vassteek en oorgedra van generasie tot generasie.
Digters word nie hoog aangeslaan in meeste lande nie (alhoewel Nederland en selfs Pole oor 'n veel groter of wyer leserspubliek besit, al is hulle sulke klein landjies. Selfs trokdrywers lees gedigte en luister na opera, iets wat in Suid-Afrika as snobisties-vervelig beskou word).
Digters soos Wilhelm Knobel moes die pot aan die kook hou met verskeie day jobs; hy was onder andere lektor in Frans. Hy het egter later jare gesukkel om as aaneenlopende werker te funksioneer. Die beat digter Jack Kerouac was byvoorbeeld 'n fire lookout in die woud (dalk nie so 'n slegte werk nie alhoewel die betaling nie watwonders is nie) en Charles Bukowski moes vir jare by die poskantoor werk voordat hy voltyds kon skryf. Die druk om 'n voltydse werk te behou kan egter godsonmoontlik raak vir kreatiewe persone wat aan 'n ernstige gemoedsversteuring lei. Baie verwyt hulleself daaroor.
Meermale word hierdie druk na normaliteit ook deur die familie (David Cooper hoofuitgangspunt) gereflekteer: Wilhelm Knobel was van kindsbeen af uiters sensitief, maar hierdie sensitiwiteit is byna gewelddadig deur sy pa, wat 'n boer was, onderdruk. Die familie-konstellasie as mikro-kosmos staan veral uit wanneer dit kom by vormingsjare en Wilhelm is reeds as kind deur hierdie voorbeeld geleer dat sy kreatiwiteit en sensitiwiteit ook nie deur die makro-kosmos van die samelewing aanvaar gaan word nie.
Die ou debat van nature/nurture word natuurlik ook hier verteenwoordig. Dalk word daar deesdae te groot klem geplaas op bio-neurologiese oorsake wat met psigo-farmakologie begroet word. Vir sommige pasiente is dit 'n absolute uitkoms, maar ander is weerstandig teen anti-depressante en skokterapie. Wat bly dus oor?
Die blog poog nie om wetenskaplike antwoorde te bied op hierdie terrein nie, maar 'n moontlikheid of blik te bied op Afrikaanse digters wat oor hulle psigiatriese ervarings besin het. Ook blyk dit uit hierdie die handjievol Afrikaanse gedigte dat digters die ervaring van depressie en bipolêre versteuring reeds oopgeskryf het en dat hierdie 'n terrein is wat 'n lakuna laat vir verdere (inter-dissiplinêre) navorsing. Besondere aandag sou in so 'n blik geplaas kon word na die normaliteit wat van 'n digter verwag word deur die ouerhuis en gemeenskap.
Ek laat die laaste woord aan David Cooper oor (1967:20):
In the mental hospital, society has, with unerring skill, produced a social structure that in many respects reduplicates the maddening peculiarities of the patient's family. In the mental hospital he finds psychiatrists, administrators, nurses, who are his veritable parents, brothers, and sisters, who play an interpersonal game which only too often resembles in the intricacies of its rules the game he failed in at home.
Cooper, D. 1967. Psychiatry and Anti-Psychiatry, Londen: Tavistock Publications.
Cooper, D. 1970. The Death of the Family. New York: Vintage Books.
De Lange, J (ed.). 2011. As die woorde begin droom. 'n Keur uit die gedigte van Wilhelm Knobel. Kaapstad: Bel Monté Uitgewers.
Goosen, J. 2007. elders aan diens. Parklands: Genugtig! Uitgewers.
Knobel, D. (ed.). 2005. Wilhelm Knobel: die ongewapende man. Van kindertyd tot sterwenstyd. Kaapstad: Bel Monté Uitgewers.
Kuhn, K. 2012. Ingeboek. Kaapstad: Griffel.
'n Insiggewende en roerende DVD wat lesers beslis moet oorweeg om aan te skaf: Living with Bipolar Disorder. (2009). Medihelp.
Tags: David Cooper, Digters met gemoedsversteuring, Ingeboek deur Karen Kuhn, Jeanne Goosen, Pirouette Aniel Botha, Wilhelm Knobel
As die woorde begin droom. 'n Keur uit die gedigte van Wilhelm Knobel. Saamgestel deur Johann de Lange. 2011. Bel Monte Uitgewers. Prys onvermeld. ISBN 0-620-48688-0.
Wilhelm Knobel se voortydige oorlye in 1974, op 39-jarige ouderdom, is as 'n gevoelige verlies vir die Afrikaanse letterkunde ervaar. Belangrike letterkundiges soos J.C. Kannemeyer en André P. Brink het destyds getuig hoe treffend sommige van sy verse en versvertalings vir hulle was.
Intussen het Knobel as digter ietwat in die vergetelheid geraak, ten spyte van twee waarderende artikels oor hom deur mede-digter Phil du Plessis wat onderskeidelik in 1985 (in Beeld) en 1995 (in Die Burger) verskyn het. Sowel Kannemeyer as Heinrich Ohlhoff en Helize van Vuuren sonder – in hul onderskeie, kort oorsigte oor Knobel se werk in Die Afrikaanse literatuur 1652-2004 en in Perspektief en profiel. 'n Afrikaanse literatuurgeskiedenis (deel 2, 1999) – slegs sy lykdig "Elegie" uit vir enkele waarderende opmerkings. Saam met dié gedig verskyn net nog drie ander van Knobel in André P. Brink se omvangryke, driedelige samestelling van Groot verseboek van 3 jaar gelede.
Knobel se jongste broer, Deon, het enkele jare gelede egter as die handhawer en bevorderaar van dié Sestiger-digter se nalatenskap na vore getree. Hy het voordragprogramme uit sy oorlede ouboet se woordkuns saamgestel en by verskeie kunstefeeste opgevoer. In 2005 het 'n eiehandige uitgawe van Twee siklusse gevolg, wat twee gedigreekse uit die digter se debuut, Bloedsteen (1966), bevat het. (Waar slegs 'n drietal "grepe" uit die tweede siklus, "Bloedsteen", in die gelyknamige debuutbundel verskyn het, is dit in sy geheel in Twee siklusse opgeneem.)
Met As die woorde begin droom, 'n keur uit Knobel se ganse oeuvre, word hierdie 'restourasiewerk' volledig gemaak. In opdrag van Deon Knobel is die keuse deur Johann de Lange gedoen en die bundel saamgestel ter herdenking van die oorlede digter se vyf-en-sewentigste geboortedag verlede jaar.
Nie slegs 'n ruim keur uit die gepubliseerde bundels (die genoemde Bloedsteen en dan Mure van mos uit 1970 en Nagelate gedigte uit 1976) is opgeneem nie; afdelings IV en V bevat ook 'n vyf-en-dertigtal "[o]nversamelde verse (1956-1972)", 'n sewetal Afrikaanse vertalings van Jules Supervielle-gedigte deur Knobel (met, om moeilik begrypbare redes, nog een deur Phil du Plessis daarby), asook agt-en-dertig Engelse omsettings van Knobel-gedigte deur 'n verskeidenheid vertalers, waaronder Deon Knobel en die digter self.
Die samestelling is mooi uitgegee. Dat die oog daarmee ook gehou word op 'n moontlike herwaardering van Knobel se plek in die Afrikaanse poësiegeskiedenis, spreek uit die aanhalings wat die drukwerk op die omslag en sy binneflappe deurspek. Vergelyk:
Hierdie versamelbundel van Wilhelm Knobel sal beslis die aandag weer opnuut op hom vestig as digterlike herout van Sestig nog voordat Ingrid Jonker en Breyten met hul vrye verse gekom het.
– John Kannemeyer, persoonlike mededeling 24 Junie 2010
Voor mij is hij een van de indrukwekkendste Zuid-Afrikaanse dichters uit de tweede helft van de twintigste eeu (sic) … een dichter als Knobel laat je niet los, je keert steeds opnieuw naar zijn werk terug. […]
– Gerrit Komrij, NC Handelsblad (sic), 20 April 2000
Juis om hierdie rede is dit myns insiens jammer dat nie veel strenger in die keuringsproses omgegaan is met Knobel se werk nie. Die volledige publikasie van die "Bloedsteen"-siklus in Twee siklusse het al getoon dat die herhaalde kritiek oor die amorfe, prosaïese en derhalwe poëties spanninglose indruk wat 'n groot deel van sy gepubliseerde gedigte maak, des te geldiger is ten opsigte van sy (voorheen) ongepubliseerde werk.
In meer as een gedig het Knobel gereageer op hierdie soort kritiek. 'n Voorbeeld uit Nagelate gedigte:
So pas het ek geboorte gegee aan 'n
selfvoldaan gee ek dit aan 'n kollega
sonder verdere omhaal
skeur hy dit uitmekaar:
dis sonder die nodige ekonomie
en nuutheid geskryf
en duidelik prematuur
sal ek dit pynlik herskryf
en voorlê vir kritiek
of dit nou al stukkend skeur
en in die snippermandjie gooi waar
wat stront [sic].
Miskien sou Knobel ietwat ongemaklik gevoel het oor die kolligwerpery op alles wat hy nie self vir publikasie geoutoriseer het nie?
Die feit dat die skryf van verse – die kreatiewe aktiwiteit daaraan verbonde – deur Knobel gesien is as 'n soort teenvoeter vir die bipolêre geestestoornis waaraan hy gely het, laat 'n mens vermoed dat dit nie altyd net estetiese oorwegings was wat hom laat skryf het nie. Vergelyk die volgende twee gedigte uit Bloedsteen:
Aan die kritikus
Ek hoor jou al sê
met seker kennis
"Maar die Vorm …"
En wat kan ék sê
ek weet so min van prosodie
en voel net hoe hort my bloedstroom deur die heffings
en keer dat die krag nie dalk
êrens opdam nie:
dit mag katastrofies wees
en nie nét vir my vers nie …
Weer aan die kritikus
– Hoe kan jy so seker wees jy herhaal jouself nie?
– En wie't miskien gesê ek is seker?
die woorde herhaal ek, ja,
tot die woorde meer word as die woorde
dinge, kole, wat brand deur brein en hand
mý dalk nog brand
in my sagtheid, wie weet?
– maar wié wil weet?
– Kén ek jou sluwe stem nie?
Trap! of ek brand jou
brand jou met kole van Bloedsteen
dat jy wéét!
Daarom ook dat die belydende element so voorop staan in die meeste van sy gedigte – dat talle van hulle in briefformaat geskryf is, of herinner aan dagboekinskrywings (anekdotes, portrette en sketse, vasgelegde stemminge en indrukke). 'n Groot aantal gedigte in As die woorde begin droom is byvoorbeeld titelloos.
Trouens, in een so 'n titellose (plek-plek ietwat troebel geformuleerde) gedig uit Nagelate verse identifiseer Knobel hom uitgesproke met die gevoelsuitstorting en belydeniskuns van die Dertigers (in opposisie tot die objektiverende beeldingsvers wat deur die werk van byvoorbeeld D.J. Opperman en die ietwat latere Ernst van Heerden gangbare munt in die Afrikaanse digkuns geword het):
Dat dit sieklik is om te skryf oor die hart
word deur die meeste tydgenote streng beaam
Maar skryf oor die broos glas
wat gehoorsaam tril as die vinger dit tik:
dis genoegsaam indirek om die jongste resensent
se oor simpatiek in dié rigting te neig
En skryf oor die lyf
van die koel sinlikheid van Dertig
en die ewige roering van wier en vin gestroop
word vir die nuwe direktheid luidkeels geloof
Hoe sal ons die hart en die liggaam ooit weer paar
as die hart in die rilling van glas verstar
en die lyf in siddering van saad vervloei?
Belydenisse hoef natuurlik nie taal sonder poëtiese spanning te wees nie, en Knobel demonstreer dit met onder meer 'n evokatiewe persoonlike herinneringsvers soos die volgende (uit Mure van mos):
Snikheet hang die middag oor die plaas
die geknars van die windpomp is stil
en geen luggie roer in die koring nie
verdwaalde skape skuil in die koelte van die boord
en knabbel af en toe aan die afgevalle perskes
In die groen wilgers voor die agterdeur klim kinders rond
Sien kan 'n mens hulle nie
maar hulle skaterlag en gesels
val uit die ruigte soos 'n vrolike spruit
of meng met die koel gekoer van die duiwe
Dan is alles skielik stil
as 'n turende figuur in die kombuisdeur verskyn
en 'n vrouestem roep "Marié, Rinie, Wilhelm!
Waar is die kinders tog?"
Dan as sy stap in die rigting van die windpomp en dam
waar die meidjies hulle voetsole met 'n sandklip skuur
word die stilte in die bome nogeens onderbreek
en een vir een val die kinders uit die bome
oorryp lemoene in 'n ontydige herfs[.]
Tel ek mý keur van treffende gedigte uit die Knobel-oeuvre, met verrekening van dié wat gebloemlees is in Ronel Foster en Louise Viljoen se Poskaarte. Beelde van die Afrikaanse poësie sedert 1960 (1997), in die Nederlander Gerrit Komrij se Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte (1999) en in Brink se genoemde Groot verseboek-samestelling, kom ek by 'n bietjie meer as drie dosyn gedigte uit wat myns insiens oortuigend bewys waartoe Knobel in staat was.
Dit is al 'n prestasie wat nie gering geskat mag word nie, al sou 'n mens nie Knobel op grond daarvan 'n groot digter wou noem nie. Voeg hierby sy vroeë bydrae, alreeds in literêre tydskrifte in die middel-vyftigerjare, tot die vestiging van die vryevers as vormeksperiment van voorkeur onder die Sestigers (waarskynlik onder die invloed van die Nederlandse Vyftigers), en dis duidelik dat Knobel, minstens literêr-histories, 'n stewige plek in die Afrikaanse poësiekanon beklee.
Dís wat hierdie keur deur Johann de Lange onderstreep.
Tags: resensies Bernard Odendaal, Wilhelm Knobel
Posted in Resensies | Comments Off on As die woorde begin droom
Bekendstelling: As die woorde begin droom (Wilhelm Knobel)
Praatjie gelewer deur Ampie Coetzee tydens bekendstelling op Saterdag, 16 April, Protea Boekwinkel (Stellenbosch)
As woorde begin droom
Ter inleiding: Hier is 'n bundel van oor die 180 bladsye, soms met baie lang gedigte, en soms met baie kriptiese gedigte – altans moeilik verstaanbaar vir my. Nietemin: ek wil net waarsku dat ek nie 'n lesing gaan gee soos 'n sogenaamde 'literator' of kritikus nie. Die kritikus word alreeds aangespreek in die gedig 'Weer aan die kritikus', parodieërend, vra die digter: 'Hoe kan jy so seker wees jy herhaal jouself nie?', en die digter antwoord self : 'En wie 't miskien gesê ek is seker?' Ook in die aanklag: ' Kén ek jou sluwe stem nie? /Trap! of ek brand jou/ brand jou met die kole van Bloedsteen/ dat jy wéét' (47). Die kritikus is maar net die arme donder wat probeer sê wat alreeds gesê is.
Hierdie bundel As die woorde begin droom is 'n keur uit die gedigte van Wilhelm Knobel wat saamgestel is deur Johann de Lange. Dit is ter herdenking van Wilhelm se 75ste geboortedag, in opdrag van Deon Knobel, en uitgegee deur Bel Monte-uitgewers. Daar is ook twee vorige bundels: Twee Siklusse: 'die ongewapende man op 70 uitgegee in 2005, asook Wilhem Knobel die ongewapende man … van kindertyd tot sterwenstyd … 2008.
Vanaf die eerste bladsye van As die woorde begin droom word een van die temas, nl. pyn al gegee: 'Hy het pyn gehad / en uitgegaan op straat/ om hulp te soek/ …(15). Ander herhalende temas is die dood, sy siekte, verlossing, angs (wat miskien nodig is vir die ontstaan van 'n gedig), waansin, kindwees, drome, visse, bome, sy verhouding met sy ouers. Maar deurlopend is dit drome, soos in die titel .. en later ook '… hulle/ .. noem hom Josef die dromer' (65).
Hierdie self-erkende eienskap, of belemmering, kom miskien die beste na vore in die volgende liefdesgedig: 'of jy selfs vir my lief is weet ek nie / hóé sou ek ook weet/ want ek is 'n dromer/ wat hom ingedroom het in sy droom/ en 'n nog sterker gevangenis / waar ons so inmekaar gestrengel sal wees/ dat ek nie langer weet waar ek ophou/ en jy begin nie/ dat ek wakker word soggens / met die geur van jou lippe op my tong/ en jou hare moet wegvee uit my mond/ om jou môre te kan soen' (124). Om te droom kan natuurlik verskeie betekenisse hê: droom soos in slaap, dagdroom soos in wakker wees, wens, verbeelding, fantasie.
Dan is daar 'n nog sterker deurlopende tema as drome, nl. die onvermoë van die woord om bevryding te bring ('en 'n nog sterker gevangenis') Daaroor wil ek nou-nou spesifiek praat.
Deon Knobel sê iets – in die 2008 versameling – wat waarskynlik kenmerkend is van die tematiek: "Sy werk bied een van die unieke geleenthede in die Afrikaanse letterkunde waar 'n psigiatriese siektebeeld met uiters fyn begrip en waarneming in digterlike taal beskryf word". Die sleutelwoord hier is 'beskryf'. Maar dis 'n poging om op poëtiese wyse te ver-woord. Die poësie het nie sélf mal geword in sintaksis en semantiek nie, wat wil wys wat die waansin is nie. Ek wil net in die verbygaan – en nie as 'n vergelykende waardebepaling nie – die voorbeeld van Peter Blum se 'Man wat mal word' noem (ek haal die wending aan, waar die woord wat vryheid bring as 't ware uitgespel word: ' … één drong woord kraal wat alle enkelheid/ ophef, mág met kloktong die warreld vry, móét preek/ wat voldoen om juble te vrymaak: WOKNAKWYF!'). Dít is ons redding WOKNAKWYF (aanhaling uit Enklaves van die lig, 21).
Maar om terug te kom tot dié bundel. Die titelgedig is die sleutelgedig, en die eerste strofe is sprekend: 'As die woorde begin droom/ gaan 'n valdeur oop in my,/sien ek slanke diere swygsaam/ teen die druppende wande uitbeur/ van 'n put/ Swart letters/ op die wit blad/ Pen hul glansende lywe gou vas:/ 'n Laaste rilling halsstarrige lewe/ Dan lê hulle stil/ twee-twee' (36).
Die droom hier is surrealisties, is nie 'n betekende nie. Die woorde as betekenaars kan nie 'n betekende bereik nie. Maar dan kom daar 'n talisman, 'n amulet: die bloedsteen teen bloeding wat hy nie net as sieraad sal dra nie. Maar later hou die bloedsteen op gloei – en dit word net gedra vir versiering. Skynbaar, na 'n lang stryd – in 'n baie lang gedig – kom daar wel 'n stilte, 'stemlose woorde' (51). Soos woorde wat nie beteken nie. Heeltemal 'n post-modernistiese konsep. Die onmoontlike taak is: om die droom te verwoord. En dis hierdie soort moedeloosheid met die woord wat Knobel 'n tussenfiguur maak tussen die Dertiger-digters en die Sestiger-digters se ontnugtering met die woord (waarvan die beste voorbeeld Breyten se poësie is). Van die Dertigers onthou ons nog Van Wyk Louw se tevredenheid met die beiteltjie as poëtiese woord, en ook die woord wat 'smal swaard en blink' is. Hoewel hy later in Tristia anders begin dink het: 'iets staan in sterre-en-helderte geskryf/ en ek skryf ná in stof'. Woorde kan slegs weerspieëling wees van 'n werklikheid.
In hierdie bundel van Knobel is vele gedigte die uiting van sy ars poetica, 'n illustrasie van wat die gedig vir hom sou kon beteken, en die pyn om die poëtiese woord te vind: 'snags as hy wil bid/ raak sy woorde in die vesels verstrengel/ en ritmies/ op die slag van die uur/ pik swart voëls/die korrels uit sy hart' (63). Die geslaagde beeld is van 'n garingboom wat groei. Dït is poësie, omdat dit beeld, metafoor, geword het. Maar Knobel het dit nie geweet nie – dat die 'verlossing' lê in die aard van die perfekte gedig. In baie van die verse in hierdie bundel het hy poësie geskryf – waar die gedig self betekenis geword het en weggekom het van die gedurige klag; ' … oor digterskap wat saam met die gebrek/ aan seksuele uiting heeltemal weggesterf het/ oor mislukte pogings om te kan trou/ om die eensaamheid ontvlug/oor gebrek aan kontak …' (130). Die gedig eindig so: 'onthou net ons onderwerp/ manies depressiewe psigose/ seks/ religie'. Terapeutiese gedigte.
Dis veral in die 'Nagelate gedigte' van 1976 waar die versugting oor die woord die mees prominente is. Ek gee enkele voorbeelde: ' … te lank/het my woorde die ou spel vars bly hou/en niks gebring/as snags/die lawwe onwerklike spel van 'n droom'.(86). En wit papier wat 'n kanker word (90) ; woorde wat slegs reëls vul. In woorde word die self gevind, maar die gees soek nog 'n nuwe stem (92). Daar is ook die bekentenis van 'n onvermoë met die skepping. Soos hierdie reëls uit die 'Tweede brief vir Breyten': 'Hoe meer ek sukkel om die stilte oop te wurg/ hoe vaster gly dit af in my keel/ Leen vir my 'n paar van jou reëls . – dit lyk my hulle kom so ongevraag -/ dan beur ek met hulle skigtige hoeke/ die deksel op wat altyd digter sluit'(93). Dis natuurlik, onbewus, ironies – want Breyten soek altyd nog die woord, maar vind dit slegs in die metafoor – omskryf soos in sy nuutste bundel: 'ons gedigte is slawe elk met 'n volle wuif,/ vere fier op die kop'. Of : 'ons taal was 'n voetnoot/ onder die onleesbare bladsy geskiedenis?'
Maar weer terug by dié bundel: die juiste woord bly uit, en daar kan in die stilte net 'n afgrond vermoed word (118).
Maar – weereens – waar die gedig gedig geword het, sonder die klag en die pyn, is daar die ware digterskap. Dit is veral te lees in die 'Onversamelde verse (1956-1972)'. Dis ironies dat hierdie gedigte onversamel was.
Ek noem enkele reëls en enkele gedigte haal ek aan. Die hele gediggie 'beatnik':
sy skouers steek knopperig uit
oral slenter hy in sandale rond
hy's 'n krater
sy woorde is punterig
hy druk hom uit in sinne wat nou lank
dan kort is
hy versteur die reëlmaat
van almal wat hom kry op straat
hy's 'n kaart (140).
(Let op beelde soos 'krater' woorde wat 'punterig' is 'versteur die reëlmaat' 'hy's 'n kaart'). Daar is nog gedigte soos 'kliniek', 'Wurm', 'Viooltjiegeur', 'Verveling is gebore op 'n Sondagmiddag', 'Seepunt', 'See', 'roeier', 'ontlading', 'Aand in die kafee'. Ek wil net, om te wys op die metaforiek, die kort gediggie 'roeier' lees:
eers as die lem insny in die stroom
skiet die boot met 'n vaart vooruit
en die trilling in die hout
is later onskeibaar van die hart se klop:
die spane sal gaan lê as die hart gaan staan
maar die boot gly voort in krag van die stroom
met 'n trilling gelaai wat die hart laat klop (146)
Dis die metafoor van roeispaan en hart wat ander betekenisvlakke oproep
Om te sluit. In een van die laaste gedigte is daar aanvaarding: van siekte, pyn, en die woord wat dikwels nie wou kom nie. Maar daar is tog, miskien, vertroosting in die laaste reëls, in die wending aan die einde:
Eers toe dit aand geword het
en 'n sagte reën in die lug uitsak,
het hy terruggegaan
en die seer in hom
het plek gemaak
vir stil aanvaarding;
die seun wat hy tot nog toe was
het agter in die laaste lig gesterf
en in die donker aarde vasgereën
om uit te blom
met elke lentereën (151)
Posted in Artikels, essays, e.a. | Comments Off on Bekendstelling: As die woorde begin droom (Wilhelm Knobel)
Deon Knobel. Toeligting tot die gedig "Elegie" deur Wilhelm Knobel
Ek het op hierdie pragtige verklarende notas van Wilhelm Knobel afgekom waarin hy die simboliek en dieper betekenis van die gedig "Elegie" vir V Cuenod verduidelik. Ek het ook die Engelse vertaling, soos in 2005 gedoen vir die Liedsiklus deur Hendrik Hofmeyr, en nou so effens gewysig, aangeheg.
– Deon Knobel, Kaapstad, 24 Februarie 2011
Doctor Val Cuenod's parents were Swiss missionaries in the Northern Transvaal.
During the war she served as nurse, mainly in Egypt, after which she went to Paris and, after seven years' study, obtained her doctorate in French. After teaching French in Natal for some time she was appointed as lecturer in French at Stellenbosch in 1956 when I was in my second year.
After interrupting my studies of French in 1958 to do an Honours in Philosophy, I did an Honours in French in 1959. I only really got to know her intimately when, in 1962, I returned to Stellenbosch to continue my studies in French. It was on her advice that I took a teaching post, first at Bloemfontein  and afterwards in Pretoria .
Towards the end of 1966 I learnt that earlier that year, while returning from long leave in Europe, she had died from a stroke on board ship and had been buried at sea.
I started working on the Elegy and completed it on the day after the Springbok [Rietbok] Boeing [Vickers Viscount] disaster [13 March 1967] near Port Elizabeth. [East London] *
Basically the poem tries to evoke the liberation brought about by death. It sketches the progression from the finite to the infinite. The absence of a constraining canvass, the image of the hair, clipped short in life, but flowing long and darkly in death, represent liberation from the limitations and restrictions of life.
The gradual stripping away of colour suggests the growing unimportance of sensory perception.
The twilight green of the shallow sea, the varied colours of the tropical fish, give way for the vague shapes of sharks and the darkness of the depths, until only the white bones remain, fusing with coral and thus becoming part of eternal, unchanging beauty.
No date on document.
Scanned and corrected by Deon Knobel by means of OCR document from original typed copy by Wilhelm Knobel .
vir V. Cuenod
Êrens in die Atlantiese oseaan is jou liggaam ter see gelaat
In geen benouende seil gewikkel nie
het dit stadig deur die skemergroen lig gesak
tussen kleurige tropiese vissies wat vir 'n oomblik
om dan weer soos mossies nuuskierig byeen te drom
en die vreemde gebeure gretig maar geheim in die
roering te bespreek
'n besorgde dolfyn
het jou 'n rukkie meer waardig op jou tog vergesel
jou ledemate wat net effens
in suggestie van 'n dans beweeg
het hom 'n tydjie laat vermoed dat jy leef
en jou hare wat jy kort geknip gedra het in jou lewe
het lank en donker in die stroom geroer
Êrens op jou reis die diepte in
waar die skemerte oorgaan in donker
het die vae gestalte van 'n haai
… die beelde hier word minder duidelik
maar in drome sien ek reeds hoe 'n hopie bene
ewig en wit begin vasgroei in koraal
For V Cuenod
Somewhere in the Atlantic ocean your body was committee to sea
hemmed in by no constricting shroud of canvass
through the twilight green it slowly sank
among colourful tropical fish which for a moment
and the again like little birds clustered together curiously
to discuss the strange happenings
with furtive eagerness
a concerned dolphin accompanied you for a while on your journey
the slight movement of your limbs
with suggestion of a dance
made him believe, briefly, that you were alive
and your hair, cropped short in life,
flowed long and dark in the stream
Somewhere on your journey into the depths
where dusk turns to darkness
the vague outline of a shark
. . . the images her become less clear
but in dreams, already, i see how bone,
eternal and white, fuse into coral
Translated by Deon Knobel, 2005 & 2011
The aircraft (named 'Rietbok') was approaching East London in bad weather. Last report from the aircraft was when the crew reported at 2000 feet with the coastline in sight. The aircraft crashed into the sea one minute later.
PROBABLE CAUSE: "The available data is not sufficient for the originating cause of the accident to be determined with any degree of probability. In the opinion of the Board certain possibilities can be excluded as being consistent with the evidence and/or as being remote and improbable; among these possibilities are structural failure, failure of the controls, or control surfaces, multiple engine failure, instrument failure, explosion, fire, a 'bad weather' accident and pilot error.
However, on the evidence the Board cannot exclude as the originating cause of the accident a heart attack suffered by the captain in the air, with ensuing loss of control of the aircraft, and with the first officer being unable in the time available to regain sufficient control to prevent contact with the sea."
Posted in Nuus / Briewe | Comments Off on Deon Knobel. Toeligting tot die gedig "Elegie" deur Wilhelm Knobel