Ek het die gedig geskryf ongeveer in die middel van 2013 volgens die datums wat ek daarby aangeteken het. Dit is iets wat ek dikwels vergeet om te doen en eintlik is dit tog belangrik vir ’n mens self as jy agterna weer wil besin oor wat jy gedoen het.
Die gedig gaan terug op iets wat my pa dikwels gesê het, naamlik dat ’n boom “houtgeworde tyd” is. Ek het altyd gevoel daar is potensiaal vir ’n gedig daarin, hetsy in die frase of die idee. Maar soos sekerlik vir baie ander digters ook, moet ek soms vir die gedig wag. Die idee moet sy tentakeltjies uitsteek om ander gedagtes nader te trek en daar moet ’n sterker gedagtegang ontwikkel wat ’n gedig kan dra. En hierdie een het lank op hom laat wag.
Soms kom gedigte wel onmiddellik in mens se kop. Die reeksie “Vierluik” het ek in een worp op ’n Sondagoggend in die bed op ’n stukkie papier neergeskryf en ek was self verbaas toe ek agterna besef ek wil en het ook inderdaad geen woord verder daaraan verander nie.
Die gedig het by die eerste neerskryf reeds die basiese vorm van die finale versie gehad, die fases van die argument en die metaforiek. Ek broei hoofsaaklik in my kop met ’n gedig, raak eintlik liggies besete met die idee en die woorde en dit maal eers in my kop tot ek besef daar is ’n vorm, of die woorde en die idee en ’n bepaalde formaat het mekaar gevind. In hierdie fase van ’n gedig dink ek op ’n onderlaag van my brein eintlik aanmekaar daaraan en eers as ek dit neergeskryf het, kan ek ontspan.
Maar ek het wel aan die gedig geskaaf, natuurlik afgeskaaf, want aanvanklik skryf mens maar alles neer wat moontlik ’n plek moet kry. Die werkstitels was opeenvolgend “Nuus”, daarna “ Boodskap” en “Boodskapdraer” maar dit kon uiteraard nie die gedig se titel wees nie. Sulke werkstitels is eerder vir myself ’n aanduiding van die onderliggende gedagte en natuurlik ’n manier om die gedig weer in die rekenaar te kan opspoor.
Die impuls vir die gedig, vermoed ek, het ek ingekry, dit is vir my in die woorde van die frase “houtgeworde tyd” ingegee want dit is die frase wat my oor jare gekwel het. Die woorde was dus ’n latente inhoud in my denke vir ’n lang tyd. Maar toe ek die tentakelraamwerkie raakgedink het, het dit relatief vinnig ontwikkel tot by die neerskryf. Die afronding het ook pynloos verloop.
Die ontwikkeling van die gedagtegang was in hierdie gedig vir my belangrik. Die vormgewing is vir my altyd baie belangrik want vorm dra immers ook betekenis – dit is wat ek trouens oor jare vir studente geleer het en eintlik weet ek nie meer wat ek self weet en waarmee ek myself via slimmer literêre geeste en skrywers geïndoktrineer het nie. Maar dit is wat vir my werk in ’n gedig en as die vorm en die inhoud mekaar nie ondersteun en uitbou nie (op watter gewone óf alternatiese wyse ook al), voel ek as leser van ’n gedig gekul.
Wat uit die materiaal vir my na vore gekom het, was die gang van tyd, die tyd wat nodig is vir besinning en begrip. En hierdie verloop van tyd het die inhoud en vorm van die gedig beïnvloed. Daarom is daar in die gedig lang sinne, ook parentetiese sinne wat half natuurlik gebeur het na aanleiding van die gedagtegang. Dit was aanvanklik ook erger maar ek het dit wel bietjie meer lesersvriendelik gemaak. Daar is ook ’n narratiewe lyn in ’n gedeelte van die gedig, naamlik die neskrywing van die maak van ’n fluit, maar die fluite en die maakproses slaan vir my nie net op die fluite nie. Dit dui ook op die onderliggende proses wat aan die kreatiewe handeling voorafgaan. Nie dat mens alles hoef te verstaan nie, juis nie, maar die besinning en ryping is vir my nodig.
Ek het nie regtig “’n eerste leser nie”, maar daar is vriende (partykeer Joan Hambidge) en ook van my jonger kollegas (soos Phil van Schalkwyk) aan wie ek soms ’n gedig sal wys. As mens mos daardie eerste klaargeskryfde produkkie so aankyk, wil jy dit deel, want al sê mense wat, taal en skryf het met kommunikasie te make. Ek kan nie onthou vir wie ek hierdie gedig aanvanklik gewys het nie, maar in ’n later stadium het T.T.Cloete dit gelees en nogal baie daarvan gehou.
Interessant genoeg het die vers op verskeie vlakke met feit en fiksie te make. Soos ek hierbo verduidelik het, het my pa by geleentheid die frase “houtgeworde tyd” gebruik om ’n boom te beskryf. Dit is dus seker ’n feit. Dat ons as kinders pampoenfluite gemaak het, is ook ’n feit. My ouers het ’n groot erf in ’n voorstad gehad met ’n yslike groente- en vrugtetuin en daar kon sterk pampoenplante welig en wyd groei. Daardie dik blaarstingels het lekker fluite gemaak, ook jou mond erg laat brand na ’n rukkie. Dis ook ’n feit. My pa het ook altyd gespot en gesê ’n lywige agenda met baie bylae (soos byvoorbeeld op ’n sinode, wat hy, nadat hy as onderwyser afgetree het, ’n paar keer bygewoon het), is soos ’n pampoen wat hier groei en sy pampoene drie erwe verderaan dra. Dit het ek ook gesteel, maar anders gebruik.
Maar die gedig gaan vir my ook oor beriggewing in verskillende vorme en die oppervlakkigheid van nuus en verslaggewing. As jy onmiddellik reageer, kan jy ’n hard en duidelike, maar ongesofistikeerde en dikwels verkeerde boodskap oordra, want insig neem tyd. In die tyd waarin ons leef, is dit ongelukkig dikwels die een wat die hardste en vinnigste skree (veral in die media) wat die beste gehoor word. Die onmiddellike reaksie kan egter ’n fiksie wees omdat dit naïef en onbedag bly of slegs vanuit een hoek aangebied word; vir my lyk dit eerder of ’n feit relatief onbepaalbaar is en die volle implikasies daarvan inderwaarheid meestal ontoeganklik is en bly.
In teenstelling met die luide en selfversekerde oordele en uitsprake van die daaglikse nuus en van byvoorbeeld politici wat alles oorvereenvoudig, werk die digter se kop anders. Sy weet nie wat groei in haar nie, sy weet nie vooraf wat bruikbaar gaan wees nie en sy moet wag vir tyd en vir groei. Want uiteindelik raak alles aan alles en in elke woord is ’n wêreld van ervaring en betekenismoontlikhede opgeslote.
Uiteindelik gaan dit ook oor die ontvanger van die gedig of enige ander kunswerk: daar moet ’n “toegeneë” oor wees; dit verg ’n bepaalde ingesteldheid om hierdie soort kommunikasie te verstaan of te wil verstaan. Ons leef in ’n tyd van direkte een-tot-een-betekenis, van kitsinligting en “one-liners” asof die lewe op te som is of saam te trek is in slagspreuke en wysneusighede. Hierdie gedig is oner meer my klein protes daarteen.
Ek glo nie. Dit voel vir my eerder asof die materiaal waarmee ek werk my gespreksgenoot is. Maar soos ek reeds gesê het, mens wil dit wel uiteindelik deel.
Die gedig is dalk meer uitgesponne, want ek verkies meestal ’n gestroopte vers. Maar dit pla my nie want ek bly daarby dat die stof van ’n gedig sy vorm medebepaal. Hierdie gedig gaan oor prosesse en is dus self ook ’n prosesmatige vers. Jy kan tog nie die verskeidenheid van die lewe en ervarings in een formaat of styl probeer indwing nie.
Die gedig is in sy geheel ingegee deur dinge wat Suid-Afrikaans is, deur my lewe in hierdie land, in hierdie ruimtes en in hierdie omstandighede. Jy kan sê dat as ’n versweë voorveronderstelling die kleure, die lig en die atmosfeer van hierdie land asemhaal in die gedig. Ook die kommentaar is dalk verskuil, maar vir my as digter is dit daar of ander dit raaklees of nie. Die raaklees deur ander mense is immers net die digter se droom en ideaal. Buitendien moet al die gedigte in die bundel ook saamgelees word om van die deurlopende temas en lyne bewus te word. En ons almal weet hoe min mense poësie lees, en hoe nog minder dit deeglik lees.
Die gedig is miskien tog wel afgehandel. Iewers moet mens selfs jou kinders groet. Sekerlik sou nog ’n herwerkproses iewers ’n woord of wat kon verander, maar perfeksie is ook soms vervelig. Dit is dus goed so en ek laat die gedig daar, want daar is nuwe gedagtes wat gedink moet word. Buitendien sê die gedig aan die einde darem self dat die note net |nader aan die ongekende” sal swewe. Dit is dus geen absolute stelling nie – in poëtiese terme het die gedig ’n oop einde.
Oor die spesifieke gedig het min mense nog iets gesê. Dit was aanvanklik aan die begin van die bundel net na die gedig “Die vrou en die veer” geplaas om as poëtikale gedig daarby aan te sluit. Toe dink ek weer, nee, dit is te veel en te erg. Spaar die lesers en spasieer die langer gedigte. Nou staan die gedig dalk ’n bietjie weggesteek, maar dit vorm vir my wel ’n bruggie tussen gedigte wat ek as nogal bietjie betrokke beskou in die voorafgaande afdeling en die persoonlike maar, vir my, werklik ernstige besinnende verse wat daarop volg.
Die werklike poëtiese sondes van my jeug is genadiglik in klein boekies iewers in my studeerkamer se kaste en rakke bedolwe. Ek het soos alle woord-benewelde adolessente gedigte geskryf, maar ek het nooit regtig na hierdie pogings teruggekeer nie. Daarna het my lewe ’n narratiewe rigting ingeslaan, in die werklikheid met ’n huis en kinders, en in my werk met navorsing oor die prosakuns. Ek het altyd gedink ek sou stories skryf en daarvan is daar ook inderdaad ’n paar in kaste en rakke bedolwe.
In die aanloop na die verkiesing van 1994 was ek, soos almal in die land, baie bewus van die geweldige onderliggende spanning en die kompleksiteit daarvan. Dit het vir my gevoel mens kan nie daaroor stories skryf nie, nog nie, want dit was nog te naby. Die lyne en onderskeidings was te moeilik en verwarrend soos wat die geweld toegeneem het. Om die verloop van ’n verhaal te kan natrek, sou meer afstand en tyd verg. Maar jy dink wel oor alles en raak saam met almal afwisselend terneergedruk en hoopvol en hierdie konflikterende gedagtes soek uiting. Vir my het hierdie uiting asof vanself in die vorm van poësie gekom.
Ek het, soos wat ek nou nog doen as ek besig is om ’n gedig te skryf, vir myself gesê: “Skryf net soos wat jy voel en wat jy dink. Niemand anders hoef dit tog te sien nie. Jy kan altyd agterna daaraan werk of dit weggooi of uitvee. Dit gaan nie nou om wat ander kan of gaan dink nie, dis nie ’n kompetisie of ’n eksamen nie. Dit gaan daarom dat jy nou hierdie gedagtes uit jou gees uitkry en hulle aan die papier toevertrou. Papier kan dit dra en jy kan tot rus kom omdat jy dit nie langer hoef te onthou nie.”