Uitgawe 5: Duende - B L O O T S
Wanneer ‘n gedig die perikardium oopruk en die geheue annekseer, weet jy: hier is duende!
Die kreatiewe verbeelding is die eerlike stem van emosie, het Keats gesê. Op sy beurt verklaar Ezra Pound: “Only emotion endures.” Aan ons eie oewer sê die digter Melt Myburgh: “Die plofkrag van poësie lê vir my in beeldspraak.”
Hoekom steek sommige verse die grenspos van jou geheue oor soos onwettige immigrante en slaan hulle permanent huis op in die wye landskap van die onderbewuste? Soos Eluard se rivier kan jy hierdie gedigte altyd geredelik onder jou tong vind. Ander weer, mond uit in die oseaan van die letterkunde en verdwyn die dieptes in sonder om enige noemenswaardige spore in die geheue agter te laat.
Goethe (oor Paganini): “...he could make one hear profoundest melody in out-and-out vulgarity.” En, “...a mysterious power which everyone senses and no philosopher explains.” In die vioolspel van Paganini hoor en herken Goethe die misterieuse, demoniese klanke van musiek; die Mephistopheles van musiek. Jung sou moontlik na hierdie klanke verwys het as die skadukant van musiek.
“The great artists of the south of Spain, whether Gypsy or flamenco, whether they sing, dance or play know that no emotion is possible unless the duende comes.” [Lorca]
Vir Lorca is die duende ‘n misterieuse energie, ‘n aardgees, kreatiewe inspirasie en die dwingende begeerte om kuns te skep. Duende opsigself is onverklaarbaar en kan nooit werklik by wyse van ‘n enkele definisie vasgepen word nie. Volgens Lorca kan duende ook nie rasioneel weggedink word nie en assosieer hy duende met sigbare angs, irrasionele begeertes, erotiek, demoniese entoesiasme en ‘n fassinasie met die dood. Ons kan dan ook sê dat duende kreatiewe inspirasie is in die teenwoordigheid van die dood, omdat daar ‘n element van angs en vrees by gedagte aan verganklikheid ontstaan en dat die digter dan by wyse van sy gedig die dood, momenteel, transendeer. Die duende sal hom nie by die digter aanmeld as hy nie die moontlikheid van dood bespeur nie.
Duende is ‘n elektrifiserende krag wat deur ‘n gedig vloei. Dit is nie ‘n gedagte nie, maar ‘n bewustelike stryd en verg roekelose waagmoed aan die kant van die digter. Die duende verwond, hy trek bloed en stoei met die digter op die rand van ‘n afgrond. Oor hierdie wond mag daar dalk ‘n roof groei, maar hy genees nooit ten volle nie. Duende sit huis op in die donker skadu van die gees en hy vereis altyd emosie – altyd! Taal word tot op breekpunt onder die gewig van emosie geplaas. Middelmatigheid staan hom nie aan nie en hy vermy poësie wat emosioneel gebalanseerd is; daardie gedig waarin emosie getemper is tot middeltoon van die rede. Inteendeel, hy dring aan op donker klanke, op diepsang (canto jondo) en verwerp mooisang. Hy vereis nie dissipline nie; hy bruis deur die bloed; hy walg en put jou uit en hy verwoes alle bestaande style en bring vernuwing; vernuwing wat ekstase bring soortgelyk aan religieuse euforie.
“Duende is a wind that breathes through the empty arches over the heads of the dead; it is the wing of a wounded hawk that floats through the crushed grass and flares out of the swollen side-walks; it is a dream that mocks the bloody mockingbird and flees through the empty subway tunnels and soars out of the broken chest of bridges; it is a joy that burns and a suffering that scalds, like hot ice; it is a cry that rises out of the human body and annunciates the constant baptism of newly created things.” [Lorca]
Digterlike inspirasie word geput vanuit twee bronne.
In die eerste plek word die digter geïnspireer deur die teleurstellings en wonders van die konkrete wêreld waarbinne hy leef - mense, geliefdes, die natuur, die kosmos, die politiek en alles wat feitlik bestaan en waarneembaar is. Om vanuit hierdie wêreld poësie te skep, vra kennis, ondervinding, repetisie, waarneming ens. Dit is moontlik vir die digter om sy kuns te beoefen met slegs hierdie dinge tot sy beskikking. Baie digters doen.
Gedigte wat ‘n mens diep emosioneel aangeraak, is die gedigte wat jou sal bybly. Dit is ook daardie gedigte waarin die menslike kondisie eerlik verwoord word wat volstrek weier om die geheue te verlaat. Soos met alle vorme van kuns, vereis poësie ook eerlikheid van die digter om eg te kan opklink in die kamers van die hart. Verse wat oorspronklike en kreatiewe beeldspraak (metafore en vergelykings) omhels, gaan nie maklik vergeet word nie.
Ek deel graag uittreksels uit ‘n paar gedigte waarin ek die aanwesigheid van duende aanvoel; gedigte wat in my geheue bly vassteek. Vir die gees van duende om van die voetsole af, hartwaarts, teen die ruggraad op te beweeg, beveel ek aan dat die onderstaande gedigte in geheel gelees of gehoor moet word:
my pa se stil en bitter krag (Breyten Breytenbach)
· Lieze Stassen sing ‘n verwerking van hierdie gedig in “Om te Breyten” (canto jondo, tener duende)
skering en inslag (T.T. Cloete)
Dié het hul blou vrae behou (Jeanne Goosen)
of skroei hulle godswart maer in die klipwoestyn’ (Antjie Krog)
langs sy graf kan staan en huil (Pieter Odendaal)
Abdis Hildergard van Bingen, 1098-1179
Engele met blou vlerke bewaak siele,
vier winde blaas planete deurmekaar,
heiliges sing in die kosmiese sinfonie
saam met reie engele en ‘n blou figuur.
God se lyf baar miljoene siele
en versprei hulle soos vallende sterre
om torings en pilare van ‘n nuwe stad
waarin almal bou aan silwer mure. (Henning Pieterse)
Sonder 'n pas (Ingrid Jonker)
· Vir die skryf van hierdie artikel het ek gebruik gemaak van Lorca se oorsproklike lesing, Juego y Theoria del Duende (Theory and Play of the Duende) soos uit Spaans vertaal deur A.S. Kline, 2007.
· Ek het na die aanwesigheid van duende in Afrikaanse gedigte gekyk.
Breytenbach, B. 1964. Die ysterkoei sweet. Johannesburg: Perskor.
Odendaal, P. 2012. vi' Adam Small. Tygervallei: Naledi.
Pieterse, H.J. 2000. Die burg van hertog Bloubaard. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers