STORIES OOR DIE
HERKOMS EN BETEKENIS
VAN AFRIKAANSE IDIOME,
SEGSWYSES EN WOORDE
GRIEKSE WOORDDELE IN DIE NATUURWETENSKAP-WOORDESKAT
PLEKNAME AS SOORTNAME IN AFRIKAANS
KINDERBOEKE OOR IDIOME
STORIES OOR DIE HERKOMS EN BETEKENIS
VAN AFRIKAANSE IDIOME, SEGSWYSES
Nagevors en saamgestel
(tussen 1975 en 1995)
'n Storie oor die herkoms van wie of wat, die geskiedenis van mense, lande en plekke, en bowenal die verhaal van 'n woord of uitdrukking hetsy in my eie geliefde taal of in ander tale – dít is die dinge wat my sedert my kinderjare betower.
Die eerste vakkundige artikeltjie wat ek as jong dosent in die Departement Afrikaans en Nederlands, Universiteit van Suid-Afrika (Pretoria) geskryf het, het voorspelbaar gehandel oor die geskiedenis/herkoms van woorde en segswyses: Matroostaal – die herkoms van seemanswoorde en -uitdrukkings in Afrikaans. Talle artikels en kinderboeke oor idiomatiese uitdrukkings en algemene taalkunde-onderwerpe in Afrikaans het gevolg. Later was dit ook my voorreg om as mede-outeur betrokke te wees by die saamstel van die Etimologiewoordeboek van Afrikaans en die Supplement daarvan (in 2003 en 2007 onderskeidelik) nadat ons formeel geleer is hoe om 'n etimologie te skryf.
Die volgende stories van Afrikaanse woorde en uitdrukkings het ek oor ongeveer twintig jaar nagevors en saamgestel uit 'n verskeidenheid bronne, en soos gewoonlik as die een wat seker die meeste daardeur verryk is, uit die proses getree. Hoewel die lys slegs 'n gedeelte van die geheelstorieskat van Afrikaans bevat, het ek besluit om die beskikbare inligting op Taaloord te deel as om dit nog tien jaar iewers ongesien en ongelees op my rekenaar te berg.
Elke bespreking word deur die trefwoord ingelei. In die meeste gevalle word die woordgeskiedenis beskryf, en die betekenis van die verbandhoudende uitdrukkings, idiome en segswyses word verstrek. Soms verskyn slegs die uitdrukking(s) en die betekenis daarvan onder die trefwoord. Enkelwoorde met interessante stories is ook opgeneem in die lys.
Indien daar aangehaal word uit die lys, sal ek dit waardeer as erkenning aan Taaloord (http://www.taaloord.co.za) as bron verleen word.
Afr. = Afrikaans, Eng. = Engels, Fr. = Frans, Gr. = Grieks,
Lat. = Latyn, Mnl. = Middelnederlands, Ndl. = Nederlands
GRIEKSE WOORDDELE IN DIE
in die sewentigerjare saamgestel
Daar is 'n baie groot korpus woorde in Afrikaans met betrekking tot die natuurwetenskap, wat afkomstig is van Grieks (soms via Latyn en in 'n veel mindere mate via Frans). Hierdie woorde is omtrent almal internasionale woordbesit. Omdat dit leenwoorde is in Afrikaans, is die betekenis van die woorddele waaruit sodanige woorde opgebou is, nie vir ons verstaanbaar nie: dat paleo- (bv. in paleontografie) "oud" en tele- (bv. in telefoon) "ver" beteken, is dalk nie aan almal bekend nie.
[Nota: In ag genome dat die lys so lank gelede opgestel is, sal die leser begryp dat daar destyds geen elektroniese hulpmiddels, selfs nie eers 'n rekenaar, beskikbaar was nie, wat nog van soekmoontlikhede op 'n toe niebestaande internet. Elke woorddeel is verkry deur woordeboeke stelselmatig deur te werk en aantekeninge te maak. Die handmatige Olivetti waarop die navorsing getik is, het ook nie al die tekens gebied nie of dit was moeilik om in te voer, vandaar die onderstreping en ander tekens (bv. < : is afgelei van/afkomstig van) wat met die hand aangebring is. Ek kan omtrent sê: Die teboekstelling van (omvangryke) navorsing was nie vir onbegeesterde sissies nie!]
Daar is talle plekname wat mettertyd soortnaamstatus in Afrikaans verkry het.
Die volgende lys bevat 'n groot hoeveelheid sodanige woorde , waarvan sommige se herkoms in die groot lys Idiome onder hierdie hofie nagegaan kan word, byvoorbeeld akademie, denim en kasjmier.
Daar is egter 'n groot aantal soortname wat naleeswerk deur die leser verg – 'n goeie Afrikaanse verklarende woordeboek behoort voldoende te wees om die herkoms te bepaal.
Die aanhaling "Idiom is the soul of language" weerspieël hoe belangrik die idiomatiese van 'n taal is. Onder die idiomeskat van 'n taal word verstaan vaste uitdrukkings, frases en gesegdes wat eie is aan die betrokke taal en aan die mense wat dit praat.
Onderstaande vyf kinderboeke bied 'n groot verskeidenheid taalmateriaal, wat meestal handel oor idiome en idiomatiese uitdrukkings, maar ook eiename, byvoeglike naamwoorde, woorde van Griekse herkoms, asook plek-, tyd- en persoonsname bespreek.
Ek vertrou dat julle die inhoud net soveel sal geniet as wat ek dit lank gelede geniet het om die inligting te versamel, navorsing daaroor te doen en dit in manuskripvorm aan die uitgewers te oorhandig, wat op hulle beurt vir die uitleg en mooi kunswerke gesorg het.
'Idiome oor Dieregiere' in pdf-formaat kan afgelaai word deur hier te klik. 'Jan Rap en sy baie maats' in pdf-formaat kan afgelaai word deur hier te klik. 'Trippe, Trappe, Patrone' in pdf-formaat kan afgelaai word deur hier te klik
'Waar, Wanneer en Wie' in pdf-formaat kan afgelaai word deur hier te klik. 'Olimpiese Woordspele' in pdf-formaat kan afgelaai word deur hier te klik.