Dit is vir my n groot eer om as oudstudent en ouddosent by die eeufeesviering van die Departement Geskiedenis van die Universiteit van Stellenbosch te praat. Ek praat ook as iemand wat tans n parkeerplek en n kantoor op kampus het  albei kosbare kommoditeite op Stellenbosch. Hulle s� jy kan h�� bekend wees buite Stellenbosch, maar as jy nie n parkeerplek en kantoor op die kampus het nie, tel jy nie by die Stellenbossers nie. En dis reg ook so. Die oudste dorp in die land moet sy eie standaarde h�, al is dit nie noodwendig altyd die regte standaarde nie.
Gelukkig het prof Pieter Kapp se oorsig oor die Departement Geskiedenis gedurende die afgelope eeu pas verskyn. Dit maak dit dus vir my onnodig om in hierdie kort praatjie volledig bestek van die werk van die departement te neem. Ek wil volstaan met enkele persoonlike opmerkings en n paar algemene opmerkings.
Dan was daar ook die geskiedenis wat deur dosente en studente aan ander departement geskryf is, en ek dink hier veral aan die Departement Ekonomie waar prof CGW Schumann and prof Jan Sadie belangrike bydraes gelewer het oor die Afrikaners se ekonomiese ontwikkelinge, en die kerkgeskiedenis wat in die Kweekskool geskryf is.
Daar kom n groot vraag by my op as ek die polemiek tussen Jeffrey Peires en Norman Etherington lees oor laasgenoemde se The Great Treks.1 Die vraag is: Wat moet n historikus maak wat oor n sentrale onderwerp in die geskiedenis van n land wil skryf as hy nie die taal goed ken waarin n groot deel van die bronne en van die belangrikste historiese werke oor die onderwerp geskryf is nie? Ek praat hier van Afrikaans, die taal waarin die Voortrekkers verreweg die meeste geskryf het en die taal waarin belangrike studies gebaseer op prim�re bronne gepubliseer is. Dit is n taal wat Etherington klaarblyklik swak ken of glad nie ken nie.
Ek kry dieselfde indruk van omvangryke bronne in Afrikaans in die werk van Van der Merwe oor die Voortrekkers en die Ndebele.
Natuurlik kan n historikus n bydrae maak as hy nie Afrikaans ken nie. Ek het nie Etherington se werk sorgvuldig genoeg gelees om n oordeel oor sy bydrae te vel nie. Die punt wat ek wil maak is klein, maar nie onbelangrik vir die oordeel oor die integriteit van n werk en n historikus nie. Dit is beter as die historikus sy tekortkoming openlik erken eerder as om met so n flou en inderdaad belaglike rasionalisering soos Etherington sn te kom.
Ek verwag dat Afrikaans steeds vir die geskiedskrywing belangrik sal bly weens die talle werke gebaseer op prim�re bronne en natuurlik weens die prim�re bronne wat in Hollands of Afrikaans is. n Historikus wat nie Afrikaans magtig is nie, het n nadeel wat betref n aansienlike deel van ons geskiedenis en geskiedskrywing.
Vorentoe lyk die pad vir publikasiemoontlikhede egter glad nie goed nie. Die Argiefjaarboek is be�indig en dit wil ook lyk of die Annale van die Universiteit van Stellenbosch, waarin sommige belangrike studies verskyn het, nie meer lank gaan leef nie.
Terselfdertyd kan hy egter nie, soos Thom suggereer, sy werk in diens van n nasionalistiese beweging laat staan nie. Hy moet die waarheid wat hy gevind het, meedeel, al is dit ook hoe onverteerbaar vir n politieke party of beweging wat n sekere doel nastreef.
Teen die 1990s was daar n algemene krisis in die geskiedskrywing. Die Kommunistiese w�reld het in duie gestort en daarmee n baie kwaai slag aan die Marxistiese geskiedskrywing toegedien. Saam met die vakuum wat deur die ondergang van Kommunisme gelaat is, het globalisme die weg geopen vir postmodernisme en, soos dit wil voorkom, vir amper bandelose relativisme en die ontkenning van enige onomstootbare historiese waarheid. Selfs die selfversekerde liberalisme van Francis Fukuyama se The End of History lyk tien jaar na die verskyning van die boek veel meer huiwerig.
Albert Grundlingh het op die ander groot swakheid gewys, die effens na�ewe geloof in n objektief-wetenskaplike geskiedskrywing, wat van die veronderstelling uitgaan dat as die geskiedskrywer net die bronne laat spreek, hy objektief en wetenskaplik is. Baie keer het dit die dekmantel geword waaronder nasionalistiese geskiedskrywing aangebied is.4
Daar is n ongegronde opvatting dat Afrikaans as taal van wetenskaplike geskiedskrywing en van die Afrikaner nasionalistiese geskiedskrywing gelyktydig gesterf het, amper soos in die geval van n Siamese tweeling waar daar nie betyds ingegryp is nie.
Nasionalistiese geskiedskrywing was net n fase in die Afrikaanse geskiedskrywing. Die werk van die beste historici is nie skeefgetrek deur nasionalistiese opvattings nie, wel deur die beperking van die tyd waarin hulle geskryf het
Etnisiteit is egter nie, soos Davenport dit sien, n blote irritant in die openbare lewe nie. In n heterogene samelewing is dit in n groot mate die dryfkrag van die politiek. Amy Chua het dit in n reeks fassinerende artikels en ook in n nuwe boek, Worlds on Fire, uitgespel. Sy beskryf hoe in Asi� en in Afrika etniese minderhede gefloreer het en hoe die wette hierdie minderhede se belange gedien het. Toe die inheemse meerderheid egter die mag verwerf, het die nuwe regime wetgewing aangeneem wat die meerderheid bevoordeel en die minderheid benadeel. Op sy sagste behels dit ingrypende regstellende aksie en die bemagtiging van die meerderheid in die ekonomie; op sy ergste kan dit nasionalisasie, die uitdrywing van die etniese minderhede en die vernietiging van die demokrasie beteken. Wat in Zimbabwe gebeur, is geen uitsondering nie.
Die African Renaissance is alles behalwe iets vir historici om oor opgewonde te raak. Dit is waarskynlik die heel eerste renaissance in die geskiedenis wat bitter min met taal, kultuur, geskiedskrywing en die kunste te doen het. Volgens alle aanduidings wek geskiedenis geen besondere belangstelling by swart studente nie.
Maar dit was nie net die radikale regimeverandering wat die land getref het nie. Die Afrikaanssprekende gemeenskap ondergaan n dramatiese demografiese transformasie. Mense wat Afrikaanssprekend in die huis is, vorm slegs 13 persent van die totale bevolking en die Afrikaners is slegs ses persent van die bevolking. Slegs 43 persent van die Afrikaanssprekendes is wit. Meer as die helfte van Die Burger se lesers is nie wit nie.