Leon de Villiers is ’n gewese Pretorianer met ’n honneursgraad in Staatsleer en Internasionale Politiek. Sy debuutroman Aliens en engele is ’n jaar voor Die pro gepubliseer, maar met die laasgenoemde het De Villiers sy voete oënskynlik in die literatuurmark gevind. Die pro was die wenner in die beginnerkategorie van 1996 se Sanlam-wedstryd vir jeuglektuur, wenner van 1998 se Scheepersprys vir jeuglektuur, en wenner van 1998 se M.E.R.-prys. Dit vertel Tiaan se storie, van “die jaar waarin hy sewentien word en waarin hy leer om met ’n groot verlies saam te lewe”.
In 2015 is die lewensweb van Die pro verder (of, byna, van voor af) geweef deur ’n filmverwerking daarvan bekend te stel, met Ballade vir ’n Enkeling se Edwin van der Walt as Tiaan, die tienerseun aan die woord in die oorspronklike roman. Tiaan se beste vriend, Dirkie (Viljé Maritz), se lewe is onlangs deur die see geneem, en Tiaan het hom gevolglik voorgeneem om nooit weer te surf nie. Dis ’n beskermingsmeganisme; hy sien bloot nie kans om hom binne-in sy herinneringe van Dirkie te dompel nie. Reine Swart vertolk die rol van Tiaan se liefdesbelangstelling; Bennie Fourie is ’n nuwe vriend en dryfkrag in Tiaan se verhaal; Arno Greeff vertolk ’n vyand; Neels van Jaarsveldt verskyn as berader en onderwyser (met sy eie innerlike worstelinge om te verwerk).
Die pro is ’n besonders goeie literêre voorstelling van die Suid-Afrikaanse tiener- en surfersubkultuur. Karakters se taalgebruik is hoogs geloofwaardig en is nêrens ongemaklik of onrealisties nie. De Villiers verduidelik dat hy, toe hy Die pro geskryf het, “pas opgehou skoolhou het en nog duidelik bewus [was] van die tienertaal van die tyd.” Die roman se onderskeie hoofstukke word elk met Tiaan se biologienotas ingelei. “Biologie is die studie of leer van lewende organismes, d.w.s. die studie van die lewende wêreld,” open die roman, en nes die virusse, bakterieë, plante en vertebrata wat Tiaan-hulle bestudeer, is tienertaal ’n lewende entiteit. Die pro wend tienertaal egter nie só hoogspesifiek aan dat dit die roman beperk tot ’n sekere plek in tyd nie. Dit bly dus effektief.
Buiten gesigte wat nou al bekende voorstellings van Suid-Afrika-identiteit geword het, word die film begelei deur ’n treffende klankbaan: die film se opening bestaan uit ’n montage strandparafernalia, met Bouwer Bosch se herkenbare stem wat sing: “Neem ’n foto van die oomblik, maak seker jy kry alles in; Omring jouself met vriende wat tot die dood vir jou sal sing.” Tiaan se musieksmaak kom, te danke aan film se klankmatige moontlikhede, na vore; hy luister Van Coke Kartel en North of Winter. Met Francois van Coke in die agtergrond sien ’n mens hoe Tiaan homself dwing om ’n gedaanteverwisseling te ondergaan deur surfplakkate van sy kas af te haal — enigiets wat hom aan die see(r) herinner, moet weg. Sy verwerking van sy verlies is nie ’n selfbejammering nie, en dit verloop nie sonder heelwat glimlagte nie. Dit is byvoorbeeld duidelik uit die dramatiese ironie wanneer Jasmine, ’n mooi meisie wat Tiaan se voete onder hom uitslaan, heel verleidelik opmerk Tiaan “must have been hurt pretty badly.”
Die film stel ’n nuwe konsep voor, naamlik ’n kompetisie waar surfers hulself kan bewys. Hierdeur word daar verder gebruik gemaak van die moontlikhede wat filmvoorstellings bied, en die kompetisie (en verwante oorwinnings) dien as die klimaks van die film. Die roman, met Tiaan se innerlike reis as goue deurlopende draad, verbeeld ewe effektief Tiaan se stiller aanvaarding van die see as ’n onvermybare, onbeheerbare mag, sowel as sy verwerking van sy persoonlike ervaring met verlies. Die film se kompetisie-element dien as steungrond vir die vinniger tempo wat kykers sal verkies/verwag.
Bennie Fourie se karakter, Tiaan se nuutgevonde vriend Hermann, bring (nes in die roman) ’n flikkerende silwer randjie na ’n verhaal wat maklik donker kon uitloop, gegewe die feit dat dit vanaf ’n aansienlik hartseer gebeurtenis wegspring. Surfers is ’n menslike subkultuur wat nader aan die natuur leef as sekere ander. Die karakters as onderliggende vertakkings in ’n web van lewe word belig deur die breek van branders, seeskuim wat op die strande uitspoel. en die rats bewegings op, deur, bo-oor en in die bewegende see. Die filmiese aflewering van Tiaan se wordingsverhaal is effektief, nes die literêre weergawe, en eindelik pas die titel in beide instansies van die verhaal vir Tiaan soos ’n wetsuit. Die lewe langs en in die see lê ineengeweef met die karakters, wat daarvan getuig: moet nooit jou rug op die see (of jou vriende) draai nie.
Ek het nooit regtig die naam uitgedink nie. Ek het 'n lys gekry van 'n klomp mense met voorstelle vir 'n titel. Eendag het hierdie titel toe net by my opgekom. Ek het dit toe teen die muur geplak en die heeltyd daaroor gedink. Met ons eerste onderhou het die dame my toe gevra wat gaan die titel van die tydskrif wees en dis toe dat ek gesê het die titel gaan Kakkerlak wees.
Ek was besig om ou boeke (sommige wat al uit druk is) te koop en te verkoop. Kliënte het nuusbriewe gesoek met inligting op oor die boeke wat ek verkoop. Dis toe dat ek gedink het: Hoekom begin ek nie sommer 'n tydskrif nie? Ek moes net besluit of dit 'n besigheid gaan word en of dit bloot net 'n stokperdjie gaan bly. Besigheid het vir my na die beste opsie gelyk. Ek het van die begin af geweet ek wil die in volkleur doen, omdat Afrikaans dit verdien.
Dit het nooit vir my gegaan om Afrikaans uit die depressie te lig nie. Volgens my het Afrikaans nog nooit deur 'n depressie gegaan nie. Ek wou bloot net die inligting wat ek insamel met mense deel. Ek is 'n inligtingsvraat en ek wou die feite in 'n formaat giet wat ander mense kon waardeer.
Nee, ek wou nooit 'n tydskrif begin nie. Boeke was my passie. Ek kan nie sonder boeke leef nie. My pa was die een wat my geleer het om heilig te wees oor my boeke - ek het dit by hom oorgeërf. Hy het my 'n liefde vir boeke geleer en my gewys hoe om boeke ordentlik te bewaar.
Ek is in die midde van die maak van die tydskrif. Ek geniet dit om die ontwerper te gaan sien en afrondingswerk te doen. Dan ook natuurlik om die inligtingsstukkies af te rond en persklaar te maak.
Jy moet jou nie steur aan alle mense se kommentaar nie, jy moet 'n dik vel hê, jy moet kan delegeer. Dan moet jy ook kan onderskei tussen die waardevolle raad wat mense jou gee en nuttelose kritiek. O, en jy moet altyd uit jou foute leer en daarop verbeter. 'n Sterk selfbeeld is ook 'n moet.
Met die wye mark van tydskrifte wat daar vandag is, dink jy dis nodig om nuwe nog tydskrifte te publiseer? Is daar 'n mark vir nog nuwe tydskrifte?
Ek het al hoe meer en meer besef dat die Kakkerlak 'n letterkundige tydskrif is vir die volk. Daar is baie letterkundige tydskrifte, maar dit is net te hoog geskryf vir mense wat nie die letterkundige kennis het nie.
My man het groot ideale vir die Kakkerlak en sal dit graag wil doen. Ek het egter geen begeerte om dit meer gereeld uit te gee nie. Ek besef egter dat dit uit 'n besigheidsoogpunt beter sou wees.
Die hoeveelheid inligting wat ons met elke uitgawe weergee. Die inhoud is kwaliteit. Selfs die advertensies wat daarin is word gelees. Die Suid-Afrikaanse volk het 'n behoefte daaraan om kennis op te doen. Die Kakkerlak voldoen dus aan die behoefte en die inligting word nie akademies aangebied nie. Dus voel die lesers nie dom as hulle dit lees nie.
Dit maak die mense bewus van hulle eie talente en hulle taal. Dit laat hulle besef ons het 'n mooi kultuur. Hulle wil dan dus die kultuur met ander mense deel. Die tydskrif benadruk ook hoe belangrik dit is om jou eie identiteit te hê.
Ek is gelukkig met die tydskrif soos dit is. Ek wil net altyd my perspektief behou. Die artikels moet altyd interessant bly, dit moet resent wees en by die tema hou.