Leiers van die Groot Trek Baanbrekers in 'n ruwe land
• Waar kom 'n plek soos Potchefstroom, wat die plaas­like munisipaliteit tot Tlokwe wil hernoem, aan sy naam? Of Piet Retief? Of Pietermaritzburg? Of Louis Trichardt wie se beswaardes 'n geslaagde stryd gevoer het om die dorp se hernoeming tot Makhado ongedaan te laat maak? In 'n tyd van vele naamsveranderings of beplande naams­ver­an­de­rings van dorpe en stede in Suid-Afrika is dit geleë om ook die Voortrekkerleiers te onthou na wie die plekke hierbo oorspronklik genoem is...
In die jare dertig van die negentiende eeu vind 'n groot volksver­skuiwing in Suid-Afrika plaas wat die gang van die geskiedenis dramaties sou beïnvloed. Etlike duisende Boere maak hulle los van die Britse gesag in die Kaapkolonie en wyk die binneland in om 'n nuwe lewe te begin en die Christendom daar te vestig. Ses name staan uit in daardie epiese uittogte oor die Oranje: Van Rensburg, Trichardt, Potgieter, Maritz, Retief en Uys. In hierdie artikel bekyk ons dié ses leiers van naderby... en plaas ons illus­trasies van hoe vyf van hulle kon gelyk het, wat op beskrywings van tydgenote en ander inligting gegrond is. Portrette of afbeeldings van die meeste van hulle—indien hulle in daardie pionierstyd ooit so iets besit het—het ongelukkig nie bewaar gebly nie...
Illustrasie bo uit 'n ou advertensie waarvan die kopiereg vanweë ouderdom verval het
Illustrasies onder: RUDI SENNETT vir "Ons Wonderlike Wêreld"
LOUIS TRICHARDT [voorstelling REGS] se geselskap en dié van Lang Hans van Rensburg was die eerste wat die uittog uit die Kolonie na die noorde aangedurf het. Met hul trekke was hulle baanbrekers in 'n ruwe en onontwikkelde land.
Trichardt (gebore in die wyk Kango—later Oudtshoorn—op 10 Augustus 1783, en oorlede in wat vandag Maputo is op 25 Oktober 1838) was 'n lid van 'n gesiene familie in die oostelike grensdistrikte van die Kaapkolonie.
Deur sy dagboek, waarin hy selfs die geringste besonderhede aangeteken het, leer ons hom en sy mense ken soos geen ander trekgeselskap in die geskiedenis nie.
Sy trek het in die begin van 1836 met nege mans, nege vroue en 31 kinders oor die Oranjerivier beweeg. Dit was kort op die hakke van Van Rensburg se trek van tien mans, tien vroue en dertig kinders.
Trichardt-hulle moes ervaar hoe die Van Rensburg-groep, wat net soos hulle in April 1836 die Vaalrivier oorgesteek het, later nadat hulle geskei geraak het, as 't ware in die niet verdwyn het. Lang Hans ('n eie neef van 'n ander trekkerleier, Potgieter) en sy mense is vermoedelik deur die Sjangaans by die samevloeiing van die Olifants- en Limpoporivier gedood.
Trichardt het by 'n Magwamba-hoof 'n spieël, verkyker, geweer en gordel gesien, en jare later is 'n paar ou gewere gevind—ál oorblyfsels van die Van Rensburg-trek.
Deur wel en wee, deur hoop en ontberinge volg ons die oorblywende voorste Voortrekkers verder tot waar Trichardt sy dagboek skielik afsluit met die smartkreet: "Mijn Liefste en Dierbaar pand wierd van mijn voor Eewig genomen." Só beskryf hy die dood van sy vrou, Martha, aan koors.
Dit was in vandag se Maputo, die destydse Delgoabaai, later Lourenco Marques. Daar het die Trichardt-trek ná al die swoeg en swaarkry met die dood van Martha, Trichardt self en nog 22 trekkers tot 'n rampspoedige einde gekom. Die oorlewendes is per skip na Port Natal, waar hulle hulle by ander trekkers aangesluit het wat toe reeds in Natal was.
Bestaan daar enige afbeeldings van Trichardt en Van Rensburg? Van Lang Hans, lyk dit, hoegenaamd niks; nie eens 'n beskrywing van hoe hy gelyk het, kon opgespoor word nie (al wat ons weet, is dat hy bes moontlik lank was!)
Ons illustrasie hierbo van Trichardt is gegrond op 'n vermoedelike portret van hom wat kort voor sy dood in Delgoabaai geneem is. Hy was volgens een bron 'n lang en gespierde man, sterk van aansyn en met 'n effense haakneus.
ANDRIES HENDRIK POTGIETER [voorstelling REGS], wie se trek van tweehonderd siele die eerste georganiseerde trek uit die Kolonie was, was in die distrik Tarka, waar hy gewoon het, 'n man van aansien.
Sy trek, wat uit mense uit die distrikte Tarka en Colesberg bestaan het, het net voor die winter van 1836 in die omgewing van die Vetrivier in die latere Vrystaat aangekom.
Volgens die beskrywing van tydgenote was Potgieter 'n groot man, sterk gebou en met 'n indrukwekkende voorkoms. Sy baard en hare was donkerbruin met 'n rooi skynsel, en een bron verwys na die breërandhoed wat hy in die week gedra het, maar 'n hoëbolkeil met plegtighede.
Die illustrasie hierbo is gegrond op sekere van daardie inligting, maar ook grootliks op 'n skets wat heel moontlik in 1837 gemaak is. Daar word gesê dat hy 'n man was met 'n goeie insig van sake en wat ook geweet het om gehoorsaamheid van sy onderhoriges af te dwing; hy het nie maklik teenstand geduld nie.
Potgieter is op 19 Desember 1792 in die distrik Graaff-Reinet gebore, en drie dae voor sy sestigste verjaardag op 16 Desember 1852 op Schoemansdal, Soutpansberg, oorlede. In die Suid-Afrikaanse geskiedenis staan sy verskille met en verwydering van ander trekkerleiers voorop.
En tog, sonder om op die besonderhede in te gaan, kan sy enorme aandeel in die oopstellling van die binneland nooit oor die hoof gesien word nie.
Die Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek beskryf hom as 'n omstrede figuur wat deur veel bewierook en deur eweveel veroordeel is, maar verklaar ook dat die waarheid waarskynlik tussen hierdie uiterstes lê.
Hy was bedeeld met 'n kragtige persoonlikheid en natuurlike leierstalente wat hom by uitstek die temmer van 'n woeste land gemaak het.
Potgieter was vier maal getroud en het sewentien kinders gehad, van wie twee by geboorte dood is.
Hy sou nog die erkende vryheid van Transvaal as Boererepubliek geniet, maar dit sou hom nie lank gegun word nie. Lang reise te perd, die spanning van menige veldtog en die borswater het sy kragte uitgeput. Hy is op Schoemansdal begrawe.
• Potgieter was die stigter van die dorp Mooiriviersdorp of Vryburg, wat later hernoem is tot Potchefstroom—"Pot" vir Potgieter en "chef" vir die leier wat hy inderdaad was.
GERHARDUS MARTHINUS (GERRIT) MARITZ [voorstelling LINKS] was 'n uitmuntende wamaker en een van die vermoëndste manne op Graaff-Reinet voordat hy met sy trek van honderd waens en sewehonderd mense die beskawing vir die destydse wildernis verruil het.
Volgens die Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek het die beste en mooiste waens uit sy wamakery gekom. Dit is byvoorbeeld bewys deur sy eie sewe spoggerige kakebeenwaens waarmee hy op trek gegaan het: blou geskilder en nie met die ronde tente van die gewone kakebeenwaens nie, maar met platboog- of kaptente, wat hulle 'n mooier fatsoen gegee het.
Die produkte van sy wamakery was tekenend van die man self: 'n baie presiese persoonlikheid.
Maritz (gebore in Maart 1797 in die distrik Graaff-Reinet en oorlede in sy vroeë veertigs op 23 September 1838 in Natal) was vir sy tyd 'n belese en ontwikkelde persoon. Soos in Die Huisgenoot se Gedenkuitgawe van die Groot Trek in Desember 1938 vertel word, was hy groot en fris gebou, met 'n donkervaal baard.
Daar bestaan geen portret van Maritz nie. Ons illustrasie hierbo is grotendeels gegrond op 'n denkbeeldige portret wat op kontemporêre beskrywings van die trekkerleier gebaseer is. (SA Biblioteek.)
Toe hy 22 was, het Maritz met die vyftienjarige Angenitha Olivier getrou, wat hom vier seuns en twee dogters geskenk het.
As Voortrekkerleier was daar soms die onverkwiklike botsings tussen hom en Potgieter en Uys, maar dan is mense met sulke sterk persoonlikhede ongelukkig ook dikwels minder buigsaam van gees.
Maritz het nietemin by sy tydgenote bekend gestaan as 'n godvresende man wat sy medemens gehelp het waar hy kon. Ofskoon hy kortgebonde was, het hy van 'n grap gehou en kon hy hartlik lag. Hy was dan ook die leier na wie die trekkers in Natal opgesien het in hul donkerste uur nadat Retief op Hloma Amabutho gedood is, Uys gesneuwel het en Potgieter Transvaal toe uitgewyk het. Maar dit sou Maritz nie beskore wees om sy mense in die deurslaggewende oorwinning aan te voer nie.
Liggaamlik verswak, het hy om elfuur daardie Septembernag in sy laer aan die oewers van die Klein Tugela gesterf. Op sy lippe was dié sugting: "Dit het met my gegaan soos Moses, ek het die beloofde land gesien, maar bewoon sal ek dit nie."
Dit het berus by 'n man soos Andries Pretorius—wat uit die Kaapkolonie gekom het ten einde hom by die trekkers aan te sluit—om te voltooi wat Maritz en andere aangevoor het.
PIETER MOURIETS (PIET) RETIEF [voorstelling REGS] sou dié samebindende leier van die Groot Trek kon geword het, as dit nie was dat die Voortrekkers sulke inherente individualiste was nie. Hoogs bekwaam en geëer, sou die mantel van goewerneur wel dadelik op hom val die oomblik toe hy hom by die ander trekkers aansluit, maar hierdie aanwysing het ongelukkig nie die leierstryd laat verdwyn nie.
Hy was 'n sakeman, en waarskynlik ook die geleerdste onder die trekkers. Hy het met 120 weerbare manne en sowat honderd waens gekom, en in dié was ook sy vrou, Magdalena (vroeër die weduwee Greyling), en hul twee seuns en twee dogters. Sy dogters was albei so mooi dat dit aanleiding gegee het tot die naam van sy plaas by Riebeek-Oos—Mooimeisiesfontein.
Maar een van die tragedies in sy lewe was dat mislukte sakebedrywighede hom in 1832 vir 'n kort rukkie in die sogenaamde "debtors' yard" in die Grahamstadse tronk laat beland het.
Retief (gebore in die Wamakersvallei, Wellington, op 12 November 1780 en gedood by Dingaanstat, Zoeloeland, op 6 Februarie 1838) was die skrywer van die bekende Retief-manifes. Daarin het hy die redes bekend gemaak waarom die trekkers die Kaapkolonie verlaat. Sowat honderd jaar later sou 'n geleerde nog sê dat die geskiedenis van die hele Suid-Afrika tot op daardie tydstip net kommentaar op die Retief-manifes was.
Die verhaal van sy dood is oorbekend: hoe hy van die Zoeloekoning Dingane die belofte gekry het van 'n groot stuk grond, wat alles daartoe gelei het dat hy, sewentig manskappe en 'n groot aantal agterryers doodgemaak is.
Daar bestaan, sover bekend, geen outentieke afbeelding van Retief nie. Hy het aan die Oosgrens wel 'n skildery van hom laat maak wat ongelukkig verlore gegaan het. Ons illustrasie is gegrond op die bekende "identikit" wat deur Eric Stockenström saamgestel is, gebaseer op die gesigte van Retief se broer en suster.
Uit oorlewering weet ons dat hy 'n man van middelmatige grootte was, effens donker van kleur, met swart hare en baard en ernstige maar vriendelike gelaatstrekke.
"Uit alles," skryf Die Huisgenoot in Desember 1938, "kry ons die indruk dat hy 'n gebore leier was, 'n man met 'n sterk persoonlikheid en groot deursettingsvermoë, maar daarby was hy sagmoedig en vriendelik van aard en 'n man van innerlike godsvrug. Die verslaendheid en gevoel van hulpeloosheid wat sy heengaan onder die trekkers veroorsaak het, was meteens die maatstaf van sy grootheid."
• Daar is twee verklarings vir die oorsprong van die naam van Pietermaritzburg, die hoofstad van die provinsie KwaZulu-Natal. Die bekende verklaring is dat dit genoem is na Piet(er) Retief sowel as Gerrit Maritz. Volgens 'n tweede verklaring is Piet Retief egter alleen vernoem en is sy voorname—te wete Pieter Mouriets—opgeneem in "Pieter Mouriets Burg", wat later as Pietermaritzburg herinterpreteer sou word.
• Die dorp Piet Retief in die provinsie Mpumalanga dra ook Piet Retief se naam.
PIETER LAFRAS (PIET) UYS [voorstelling LINKS] was die eintlike leier van die trek van Jacobus Uys, sy bejaarde pa van diep in die sestig. Die geselskap het uit sowat honderd mense bestaan wat van Uitenhage af getrek het. Hulle was een van die laaste georganiseerde groepe wat die Kaapkolonie met die Groot Trek verlaat het.
Hoewel hy nie 'n lang man was nie, was Piet Uys goed gebou, met groot bruin oë, 'n vol baard, bruin hare en 'n sterk stem. Hy was vriendelik en hoog geëerd onder sy mense.
Uys is op 10 Julie 1797 op Potteberg (Swellendam) gebore. Hy het in 1815 met 'n niggie van hom, Alida Maria Uys, getrou en die egpaar het drie seuns gehad. Hy is op 11 April 1838 by Italeni oorlede, die enigste Voortrekkerleier wat tydens die Groot Trek in 'n geveg gesneuwel het. Die bygaande illustrasie is gegrond op 'n denkbeeldige portret van hom (SA Biblioteek).
Die Uyse het dit van die begin af laat blyk dat hulle hulle apart hou van die ander trekgroepe, maar besluit tog ook om Natal as woonplek te kies. Uys vind dit egter uiters moeilik om met Maritz saam te werk.
Ná die Bloukransmoorde word daar dringend na hom en Potgieter om hulp opgesien om staande te bly teen die plundermagte van Dingane, maar gebrek aan samewerking loop uit op die nederlaag by Italeni, waar Uys sneuwel. Potgieter word van lafhartigheid beskuldig, en hy verlaat daarom Natal.
Uys se jong seun Dirkie het by Italeni saam met sy pa in die voorste geledere geveg en gesneuwel. Hy is as kinderheld gehuldig omdat hy sou geweier het om te vlug toe hy bemerk dat sy pa dodelik gewond was (lees meer oor Dirkie Uys ondertoe in hierdie artikel).
Wat val dadelik op as 'n mens die verskillende trekkerleiers so naas mekaar beskou? Vir eers hul onwrikbaarheid en vermoë om die leiding te neem, hul volharding in die sake waarin hulle geglo het. Maar dan was daar ook die onderlinge tweedrag, wat volgens baie waarnemers dikwels tekenend was van die Boere. Dié het maar deur al die jare heen onder mekaar getwis en gestry—miskien juis omdat daar so baie leiers onder hulle was!
• Maar is daar dan geen groterige plek in die land wat Piet Uys se naam dra nie? Blykbaar nie en 'n mens kan wel wonder waarom. As die leser egter van só 'n plek weet, verneem ons baie graag daarvan. Een betreklik onvermeldingswaardige vernoeming van Uys wat hierdie navorser kon opspoor, is die naam van 'n stasie tussen Sannaspos en Wepener in die Vrystaat—as daardie stasie nog bestaan. Die stasie is Uysklip genoem, in navolging van die sogenaamde Uysklip, die plek waar Piet Uys 'n verbond met Moroka, opperhoof van die Barolong, gesluit het.
BO: 'n Ou voorstelling van swart krygers by modelle van Boerewaens adem iets van 'n lank vergange tyd in die Suid-Afrikaanse geskiedenis.
Dirkie Uys, kinderheld van die Groot Trek
Y aan sy sneuwel hulle… die Voortrekkerleier en sy dapper jong seun, wat botweg geweier het om sy sterwende pa op die slagveld agter te laat en te vlug, soos sy pa hom beveel het om te doen.
Só lui die heldeverhaal oor Dirkie Uys, tienerseun van Piet Uys, in een van die aangrypendste gebeurtenisse in die veelbewoë lotgevalle van die Trekkers: die Slag by Italeni, in die huidige KwaZulu-Natal.
REGS: Dirkie Uys probeer sy gewonde pa beskerm net om self te sterf, volgens 'n paneel in die Voortrekkermonument, Pretoria.
Geskiedkundiges verskil kennelik oor hoe oud Dirkie was op daardie droewige dag in April 1838, want sy ouderdom word deur verskillende bronne as twaalf, dertien en vyftien aangegee. Verskeie van die ou bronne stel dit egter op slegs twaalf jaar.
Nadat die Voortrekkerleier Piet Retief en sy manne in Februarie 1838 deur die Zoeloe-koning Dingane om die lewe gebring was, is Voortrekkers elders ook deur die Zoeloes aangeval en gedood. Dit was 'n donker tyd vir die verpletterde Trekkers, van wie die meeste met alle geweld uit Natal wou padgee. Die Voortrekkervroue het egter voet by stuk gehou dat hulle nie Natal sou verlaat voordat Dingane gestraf is nie.
Hierdie Natalse Voortrekkers het 'n beroep op Trekkers elders gedoen om hulle te help, veral op die trekke van Piet Uys en Andries Hendrik Potgieter in die Vrystaat. Ná 'n onenigheid oor watter leier die strafekspedisie teen die Zoeloes moes lei, is besluit dat Uys en Potgieter met gelyke status elk in bevel van sy eie kommando sou wees—iets wat uit 'n militêre oogpunt gesien 'n groot flater was. Uys se seun Dirkie was ook in sy pa se kommando en saam het hulle in die voorste geledere geveg.
Die tragiese uiteinde was dat Uys dodelik gewond was deur 'n assegaai terwyl hy twee van sy vasgekeerde manne te perd wou gaan red. Die reddingsgeselskap moes noodgedwonge vlug, en Uys het verskeie kere van sy perd afgeval omdat sy kragte vinnig afgeneem het. Oplaas het hy finaal van sy perd afgegly—of gevra dat die ander manskappe hom op die grond moes neerlaat—en het hy hulle en Dirkie aangesê om hulself te probeer red.
Oor presies wat daarna gebeur het, verskil die historiese verslae. Volgens die een weergawe sou Dirkie, wat reeds saam met die meeste van vlugtendes 'n ent voor sy pa gery het, teruggekyk en gesien het hoe die Zoeloes op sy sterwende pa toesak. Hy sou sy perd omgeswaai en gestorm het met die uitroep dat hy saam met sy pa sou sterf. Hy sou drie Zoeloe-krygsmanne geskiet het, voordat hy met assegaaisteke van sy perd gedwing is. Dirkie sou langs pa geval het waarna altwee doodgesteek is.
Volgens 'n ander weergawe is dit egter waarskynlik dat hy nie eers aanstaltes gemaak het om sy pa alleen aan die Zoeloe-krysmanne oor te laat nie, maar uit die staanspoor langs sy pa stelling ingeneem het om weerstand te bied, voordat hy ook deur die Zoeloes oorweldig is. Een ekspedisielid het selfs vertel dat Dirkie eerste doodgesteek is en sy pa net daarna.
Die oorlewendes het so vinnig as moontlik na die Buffelsrivier teruggetrek en die Zoeloes het die agtervolging ná 'n tydjie gestaak.
'n Derde weergawe van die Dirkie Uys-verhaal wil dit weer hê dat hy en 'n ander jeugdige besig was om agter te raak onder die vlugtendes toe hulle met hul perde 'n waterstroom moes oorsteek waar die riete kol-kol dig aan die oewers gegroei het. 'n Aantal Zoeloes het hulle in die water aangeval. Die ander jeugdige het ontsnap, maar Dirkie se perd het gegly en hy kon nie wegkom nie.
Ná die Slag by Bloedrivier, toe die Trekkers Dingane se mag gebreek het, is die oorskot van Piet Uys deur Trekkers gevind wat daarna gaan soek het. Dirkie s'n is egter nooit gekry nie. Een storie dat sop van sy lyk gekook en gedrink is, is bes moontlik niks meer as 'n versinsel nie.
Maar soos een navorser dit stel: "Laat ons nooit vergeet dat die betreklike vrede en gees van naasbestaan wat ons vandag in hierdie mooi land ervaar, meer as 'n eeu en 'n half gelede ook met kinderbloed gekoop is nie."