Benewens uitsprake teen sensuur & ’n pleidooi vir die vrylating van Breyten Breytenbach, is Cussons nie sku om in die pers oor haar werkswyse of ‘fabrieksgeheime’ te praat nie. Sy lê verál klem op die rol van die sintuie:
“Die ontwikkeling in my werk is doodgewoon 'n ontplooiing, 'n desarrollo. Van die vroeë jeuggedigte wanneer 'n mens impressionisties jou eerste gewaarwording vertolk deur sommiges van die ‘ages of man’ tot 'n tyd wanneer jou sintuie al skerper word.”
“O nee. Sintuie. 'n Digter bly altyd sintuigmens. Selfs wanneer jy rasionaliseer doen jy dit op grond van jou sintuie. Die mooiste beskrywing van 'n digter wat ek ooit teëgekom het, is die deur Dylan Thomas: 'four elements and five senses, and man a spirit in love.’”
“Dis moeilik. Wanneer jy skryf, verbeel jy in woorde. Wanneer jy skilder verbeeld jy in formules op doek. Jy’t te make met ritmes in vorm, lyn en kleur. Op die oomblik vind ek dat wanneer ek skryf en ek probeer dan tussendeur skilder, ek stram is. Ek maak klein vignettes in plaas van groot vrye bewegings en vorms.
Ek dink om die digkuns en die skilderkunste kan versoen moet 'n mens meer abstrak skilder. Jy moet die ekwivalente vir idees in vorms vind. Dit is nou vir my 'n ideaal: om die poësie en die skilderkuns te integreer.”
“Selfs wanneer jy nie dig nie, dan leef jy miskien digtende, wat jy sien en hoor – jy ervaar, jy ondergaan dit tog digtend. Ek leef vreeslik baie deur my oë. Daar boeke wat daar lê...” Sy kyk deur die vertrek waar ons sit. “Banale dinge, maar jou verbeelding raak besig en voor jy weet waar jy is, word dit 'n gedig. Dit kan twee eierdoppe wees. Dit is verbasend wat kan lewensvatbaar wees vir 'n gedig. Ek kyk na die rooi van jou hempsmou, daai rooi met die wit daar. Dit bly voor jou oë, bly by jou en later sien jy hier swem die ding weer terug, en elke keer as hy weer opkom, het hy gegroei.
Dirk Opperman het gesê, ‘ontwikkel jou sintuie, hulle is ook jou werktuie’. Dis ook Dirk Opperman wat gesê het ‘daar’s poësie in 'n oopgesnyde konfytblik’. Of dit nou 'n sublieme ding is of 'n plassie melk wat op die tafel lê, dit kan vir jou 'n beeld wees van iets wat baie ingewikkelder is.” (4)
Vir Cussons is die skilderkuns & daarmee saam die visuele 'n integrale deel van haar skryfwerk, & sy erger haar wanneer André P. Brink haar op 'n keer daarvan beskuldig dat sy skilders in gedigte betrek bloot vir die effek:
“Wanneer ek na 'n skildery verwys, is dit omdat 'n ervaring my bepaald aan dié werk herinner het, omdat die skildery en die ervaring mekaar aangevul het. Die gedig groei uit die vergelyking.” (5)
Baie word gemaak van haar brandongeluk & die begeesterde skryfjare wat daarop gevolg het. In 'n gesprek met Johan Bruwer verduidelik sy hoe die ongeluk & die veranderinge wat dit in haar lewenstyl meegebring het, gelei het tot die konsentrasie & digterlike opbloei:
“Ek was stil. Ek kon natuurlik niks doen nie. Ek kon nie toe skryf of skilder (6) nie. Maar dit was 'n tyd van geboorte. Toe het dinge skielik losgekom. Nie dinge van die hospitaal of die onmiddellike hede nie – maar dinge van ver af, van kleintyd en die verlede. Toe kon ek hulle werklik sien en die werklikheid agter hulle.
Ons is bang vir pyn. Niemand wil graag ly nie. Maar pyn voltooi ons bestaan. As alles voor die wind gaan, mis jy eintlik iets, jy word so maklik oppervlakkig, want jy skaats ongeërg (7) oor dieper dinge. As jy die hele lewe wil verken, kan jy nie hoop om sy duister aspekte te vermy nie. Hoe kan jy daarsonder die vreugde ken?” (8)
“Ek het soms gesê my ongeluk was in 'n sekere sin 'n goeie ruil – so het ek dit gestel: ek is eintlik meer bevoordeel daardeur.” (9)
“Kyk, ek is 'n inspirasie-digter. Verse moet by my opkom, jy weet. Ek moet 'n paar reëls gegee word. Dan werk ek daaraan. Ek word altyd 'n reël of twee ingegee, en dan broei ek daarop totdat die ding vanself verder oopgaan, soos daardie wonderlike papierblommetjies wat die Japannese maak: jy gooi so 'n klein klontjie sneespapier in 'n bak water en dan ontvou die blare, soiets ongeveer.” (10)
Sy beklemtoon ook dat die kunstenaar die verwondering, die oopheid & oopgesteldheid van die kind moet behou, of soos sy dit akkuraat beskryf, “die primitiewe oog”:
Haar skilderkuns kan haar digkuns aanvul, voel sy. In alles wil sy groei. “Jy ontwikkel voortdurend, hoe ouer jy word. 'n Mens sien dit ook in talle kunstenaars – Titiaan, Rembrandt. Jou rede word ryper en ryker. Maar die kind, die kind moet die kunstenaar nie verloor nie: daardie oop eerlikheid van die sintuie. 'n Mens kan maklik woordspele speel, slim wees, maar die ware kunstenaar moet die hart behou. Hy ontdek die wêreld soos die kind dit doen, of die primitiewe oog.” (11)
“Miskien is daar in die kunstenaar iets van die kind, miskien daarom dat hulle so direk, so oop en spontaan kan wees. Die kind het mos 'n wonderlike instink wat 'n mens dikwels later verloor.”
“Solank die weerloosheid nog daar is, solank jy nog nie toegegroei het nie, is jy wonderlik ontvanklik. Jy is nie lekker toegesluit in 'n pantser nie. In so 'n pantser leef 'n mens miskien makliker. 'n Kunstenaar moet daardie wonderlike wakkerheid behou. Ek kan nie sê of dit 'n te duur prys is om te betaal nie. Want as jy so is, is daar letterlik niks wat jy daaraan kan doen nie – it’s just too bad.” (12)
Oor die skryfproses self, laat sy haar dikwels uit. Baie gedigte het drome as basis, party kry sy in hulle geheel, ander moet sy lank aan peuter:
“Af en toe kry jy 'n gedig wat 'n bevlieging is, hy kom in sy geheel. Die eerste reëls is jou ingegee. Ek het eenvoudig weer die droom ervaar en die rymskema het saam met die ding gekom. Ander kere loop jy miskien in die straat of bak eiers endan kom daar sommer net een of twee ritmiese reëls in ou kop en dan skryf jy dit neer en jy broei daarop. Ek hou van die woord ‘broei’, jy gaan sit letterlik. O, jy kan soms lank rondloop met net vier of ses reëls, en dis miskien nie eens die beginreëls nie. Dis dalk die slotreëls of sommer êrens tussenin, en jy wag dat hy as’t ware lote moet uitskiet.” (13)
As digter met ’n sterk metafisiese inslag weet sy dat dit nie altyd die woord as vangriem is wat die ontwykende aankeer nie; soms is dit die net van die slaap wat die vis vang “wat in die onbewuste swerm” (14).