Mao het amptelik verklaar dat die Kulturele Rewolusie in 1969 geëindig het, maar die aktiewe fase het aangehou tot met die dood van die militêre leier Lin Biao in 1971. Ná Mao se dood en die vervolging van die Bende van Vier in 1976, het hervormers geleidelik ontslae geraak van sy beleide van die Kulturele Rewolusie. In 1981 het die party verklaar dat die rewolusie "verantwoordelik was vir die hewigste terugslag en grootste verliese wat deur die party en die volk gely is sedert die stigting van die Volksrepubliek".
Die mislukking van die Groot Sprong het Mao se aansien in die party aansienlik geskaad. Nadat hy gedwing is om verantwoordelikheid te neem, het hy in 1959 bedank as president van die Volksrepubliek China, die land se de jure-staatshoof. Hy is opgevolg deur Liu Shaoqi. In Julie het senior partyleiers byeengekom om beleid te bespreek. Op die konferensie het maarskalk Peng Dehuai, die minister van verdediging, die Groot Sprong se beleide in ’n privaat brief aan Mao gekritiseer. Hy het geskryf dit is deur wanbestuur geteister, en gewaarsku teen die verheffing van politieke dogma bo die wette van die ekonomie.
Ondanks die gematigde aanslag van Peng se brief, het Mao dit as ’n persoonlike aanval op sy leierskap beskou. Ná die konferensie het hy Peng uit sy pos geskop; hy is vervang met Lin Biao, nog ’n rewolusionêre weermaggeneraal wat later in sy loopbaan ’n meer stoere Mao-ondersteuner geword het. Hoewel die konferensie slegte gevolge gehad het vir Peng, Mao se mees kritiese teenstander, het dit gelei tot ’n magsverskuiwing na gematigdes onder Liu Shaoqi en Deng Xiaoping, wat ná 1959 doeltreffend beheer van die ekonomie oorgeneem het.
Teen die vroeë 1960's was baie van die Groot Sprong se beleide omgekeer deur inisiatiewe deur Liu, Deng en Zhou Enlai. Hierdie gematigde groep was nie baie beïndruk met Mao se utopiese visies nie. Weens die verlies van aansien in die party het Mao ’n dekadente en eksentrieke leefstyl ontwikkel. Teen 1962 het hy hom onttrek aan ekonomiese besluitneming en hoofsaaklik gepeins oor sy bydraes tot Marxisties-Leninistiese sosiale teorie, insuitende die idee van ’n "ononderbroke rewolusie". Die uiteindelike doel van hierdie teorie was om die verhoog gereed te kry vir die herstel van Mao se soort kommunisme en sy aansien in die party.
In die vroeë 1950's was die Volksrepubliek China en die Sowjetunie die grootste twee kommunistiese state in die wêreld. Hoewel hulle mekaar aanvanklik gesteun het, het onmin ontstaan ná die dood van Josef Stalin en die opkoms van Nikita Chroesjtsjof in die Sowjetunie. In 1956 het Chroesjtsjof Stalin en sy beleide gekritiseer en met post-Stalinistiese ekonomiese hervormings begin. Mao en baie lede van China se Kommunistiese Party het hierdie veranderings teengestaan en geglo dit sal ’n negatiewe uitwerking hê op die wêreldwye Marxistiese beweging, wat Stalin steeds as ’n held beskou het.
Mao het die verhoog vir die Kulturele Rewolusie geskep deur magtige amptenare in Beijing met twyfelagtige lojaliteit te verwyder. Sy aanslag was nie openlik nie; hy het die suiwering aangepak deur koerantberigte, interne vergaderings en die bedrewe gebruik van sy netwerk politieke bondgenote.
In laat 1959 het die historikus en onderburgemeester van Beijing, Wu Han, ’n historiese drama met die naam Hai Rui uit Sy Amp Ontslaan gepubliseer. In die toneelstuk word ’n eerlike staatsamptenaar, Hai Rui, deur ’n korrupte keiser ontslaan. Hoewel Mao die stuk aanvanklik geloof het, het hy in Februarie 1965 in die geheim sy vrou, Jiang Qing, en die Sjanghaise propagandis Yao Wenyuan aangesê om ’n artikel te publiseer waarin hulle dit kritiseer. Yao het beweer Hai Rui was in werklikheid ’n allegorie wat Mao aanval; dus was Mao glo die korrupte keiser en Peng Dehuai, die minister van verdediging wat hy afgedank het, die eerlike staatsamptenaar.
Yao se artikel het die Beijingse burgemeester, Peng Zhen (nie familie van Peng Dehuai nie), op die verdediging geplaas. Peng, ’n magtige amptenaar en Wu Han se direkte hoof, was die hoof van die "Vyfmangroep", ’n komitee wat Mao aangestel het om die moontlikheid van ’n kulturele rewolusie te ondersoek. Peng Zhen, wat daarvan bewus was dat hy geïmpliseer sou word as Wu inderdaad ’n anti-Mao-toneelstuk geskryf het, wou Yao se invloed afskaal. Yao se artikel is aanvanklik in net ’n paar plaaslike koerante gepubliseer. Peng het die publikasie daarvan in die nasionale koerant Volksdagblad en ander groot koerante onder sy beheer verbied. Hy het opdrag gegee dat hulle oor "akademiese besprekings" berig en hulle nie steur aan Yao se kleinlike politiek nie.
Dié verteenwoordigers van die bourgeoisie wat die party, regering, weermag en verskeie kultuursfere binnegesypel het, is ’n klomp teenrewolusionêre revisioniste. Sodra toestande reg is, sal hulle die politieke mag oorneem en die diktatorskap van die proletariaat omskep in ’n diktatorskap van die bourgeoisie. Ons het reeds deur sommige van hulle gesien; deur ander nie. Ons vertrou steeds sommige van hulle en lei hulle op as ons opvolgers, mense soos Nikita Chroesjtsjof, wat steeds aan ons sy is.
Ná die afdanking van Peng Zhen het die Beijingse Partykomitee in effek ophou funksioneer en dit het die weg gebaan vir wanorde in die hoofstad. Op 25 Mei, onder leiding van Cao Yi'ou – die vrou van die Mao-aanhanger Kang Sheng – het Nie Yuanzi, ’n filosofiedosent aan die Universiteit van Peking, en ander linkses ’n dazibao (grootkarakterplakkaat) in die openbaar opgeplak. Nie het die universiteit se partyadministrasie en sy leier, Lu Ping, aangeval. Sy het geïmpliseer dat die universiteit se leiers, in ’n groot mate soos Peng Zhen, probeer het om rewolusionêre geesdrif te onderdruk in ’n "sinistere" poging om die party teen te staan en revisionisme te bevorder.
Op 16 Julie het die 72-jarige voorsitter Mao, gevolg deur die pers, na die Yangtzerivier in Wuhan vertrek vir ’n ikoniese "swem oor die Yangtze" om te demonstreer hy is reg vir ’n geveg. Met sy terugkeer na Beijing het hy die partyleiers gekritiseer oor hul hantering van die werkspankwessie. Hy het die werkspanne daarvan beskuldig dat hulle die studentebeweging ondermyn en op 24 Julie gelas dat hulle onttrek. ’n Paar dae later is ’n saamtrek gehou by die Groot Volksaal om die besluit bekend te maak en skole en universiteite in te lig oor die nuwe plan van aksie. Op die samekoms het partyleiers die massa vertel hulle moenie bang wees nie en self beheer oor die beweging neem, sonder inmenging van die party.
Die werkspankwessie was ’n groot politieke nederlaag vir president Liu Shaoqi; dit het ook daarop gedui dat onenigheid oor hoe om die ontvouende gebeure van die Kulturele Rewolusie te hanteer, ’n onherstelbare breuk tussen Mao en die gevestigde partyleiers sou teweegbring. Op 1 Augustus het die Elfde Volle Sitting van die Agtste Sentrale Komitee vinnig vergader om Mao se agenda, wat nou onteenseglik radikaal was, te bevorder. Op die sitting het Mao openlik sy minagting van Liu gewys en hom herhaaldelik in die rede geval terwyl Liu sy openingsrede gehou het. Dae lank het Mao herhaaldelik geïnsinueer dat die partyleiers sy rewolusionêre visie teengestaan het. Mao se manier van dink het ’n lou ontvangs op die konferensie gekry. Hy het aangevoel die grootliks dwarstrekkerige party-elite is onwillig om sy rewolusionêre idees ten volle te aanvaar, en hy het tot die aanval oorgegaan.
Op 28 Julie het verteenwoordigers van die Rooi Gardes aan Mao geskryf en ’n beroep gedoen om ’n rebellie om die rewolusie te verseker. Mao het daarop gereageer deur sy eie grootkarakterplakkaat te skryf, genaamd Bombardering van die Hoofkwartier, waarin hy mense aangespoor het om die "bevelsentrum (dus hoofkwartier) van teenrewolusie" te teiken. Hy het geskryf hoewel die land ’n kommunistiese rewolusie ondergaan het, het ’n "bourgeois" elite steeds magsposisies in die regering en Kommunistiese Party beklee.
Die oorblyfsels van keiser Wanli van die Ming-dinastie by die Ming-tombes. Rooi Gardes het die oorskot van die keiser en keiserinne na die voorkant van die tombes gedra, waar hulle hulle nadoods veroordeel en hul oorskot verbrand het.
Die gevolge van die Sestien Punte was verreikend. Dit het wat voorheen ’n studentebeweging was, opgehef tot ’n landwye massaveldtog wat werkers, boere, soldate en laervlak-partyamptenare aangemoedig het om in opstand te kom, mag te bevraagteken en die "superstruktuur" van die gemeenskap te hervorm. Op 18 Augustus 1966 het meer as ’n miljoen Rooi Gardes van oor die hele land in en om Tiananmen-plein in Beijing byeengekom vir ’n persoonlike ontmoeting met die partyvoorsitter. Lin Biao het die voortou geneem en alle soorte vyande in die Chinese gemeenskap wat die "vooruitgang van die Rewolusie" benadeel, luidkeels veroordeel.
Op die Rooi Garde-byeenkomste het Lin ook ’n beroep gedoen om die vernietiging van die "Vier Ou Dinge", naamlik ou gebruike, kultuur, gewoontes en idees. Lin se toesprake, vol retoriek maar met min besonderhede, het nie aangedui wat as deel van die veldtog "vernietig" behoort te word nie. Mao het geglo as ’n groot wanorde geskep word, sal die massa die beweging self in ’n rigting stuur eerder as om te wag dat die owerhede vir hulle sê wat om te doen. As gevolg daarvan het die beweging gou handuit geruk.
In Oktober het Mao ’n "Sentrale Werkkonferensie" byeengeroep om partyleiers wat nog nie oortuig was nie, in te lig oor die "korrektheid" van die Kulturele Rewolusie. Liu Shaoqi en Deng Xiaoping is gebrandmerk as "bourgeois reaksionêre" en is gedwing om selfkritiek te lewer. Ná die konferensie is Liu, eens die magtigste man in China benewens Mao, in huisarres in Beijing geplaas en daarna na ’n aanhoudingskamp gestuur waar hy mediese sorg geweier is en in 1969 dood is. Deng is drie keer weggestuur vir ’n tydperk van "heropvoeding". Hy is eindelik na Jiangxi gestuur om in ’n enjinfabriek te werk.
Die situasie het vinnig handuit geruk. Daar was geen toesig oor plaaslike rewolusionêre bedrywighede nie. Terwyl regerings- en partyorganisasies deur die hele land in duie gestort het, was dit nie meer duidelik wie werklik lojaal jeens Mao se rewolusionêre visie was of wie die golf van chaos vir eie gewin gery het nie. Teen Julie was faksiegeweld deur die hele land algemeen. Op 22 Julie het Jiang Qing die Rooi Gardes opdrag gegee om die Volksbevrydingsleër te vervang indien nodig, aangesien die lojaliteit van plaaslike weermageenhede jeens die "rewolusionêre saak" nie meer seker was nie. Nadat Jiang Qing hulle aanvanklik geprys het, het Rooi Gardes kasernes en ander weermaggeboue begin plunder en besteel. Dit kon nie deur weermaggeneraals gekeer word nie en het tot die herfs van 1968 voortgeduur.
In die lente van 1968 het ’n reuseveldtog begin om Mao, wat reeds aanbid is, tot goddelike status te verhef. Op 27 Julie 1968 is die Rooi Gardes se mag oor die weermag amptelik beëindig en het die sentrale regering eenhede ingestuur om baie streke te beskerm wat steeds teikens van die Rooi Gardes was. ’n Jaar later is die Rooi Garde-faksies heeltemal ontbind; Mao was bang die chaos wat hulle veroorsaak het – en steeds kon veroorsaak – sal heeltemal buite beheer raak en dit wat oor was van die partyorganisasie vernietig. Hulle het in ’n groot mate hul doel gedien: Mao en sy radikale kollegas het hul politieke mag verenig.
Vroeg in Oktober het Mao ’n veldtog begin om van dislojale amptenare ontslae te raak. Baie is na die platteland gestuur om in strafkampe te gaan werk. Liu is "vir altyd" uit die Kommunistiese Party geskop.
In Desember 1968 het Mao die "Na die Platteland"-beweging begin waarin jong intellektuele uit die stede na die platteland gestuur is. Dit het ’n dekade geduur. Die term "intellektuele" is in die breedste sin moontlik gebruik om te verwys na studente wat pas met middelbare skool klaargemaak het. In die laat 1970's is hierdie "jong intellektuele" eindelik toegelaat om na hul tuisstede terug te keer. Die beweging was deels ’n manier om die Rooi Gardes uit die stede na die platteland te stuur waar hulle minder sosiale ontwrigting kon veroorsaak.
Tussen 1966 en 1968 was China internasionaal geïsoleer nadat hy sy vyandelikheid teenoor beide die Sowjetunie en Verenigde State van Amerika verklaar het. Die wrywing met die Sowjetunie het in Maart 1969 toegeneem toe China vir ’n oorlog gereed maak ná grensbotsings aan die Ussuririvier. In Oktober is senior leiers uit Beijing ontruim. Midde-in die spanning het Lin Biao op 18 Oktober, sonder om Mao te raadpleeg, ’n bevel aan die VBL se elf militêre streke uitgereik wat gelyk het soos ’n uitvoerende opdrag om gereed te maak vir oorlog. Dit het die gramskap van Mao opgewek wat dit beskou het as ’n bewys dat sy aangewese opvolger voortydig sy mag probeer oorneem.
Faksie-onmin het toegeneem op die Tweede Volle Sitting van die Negende Kongres in Lushan wat laat in Augustus 1970 gehou is. Chen Boda, wat hom nou aan die kant geskaar het van die VBL-faksie, wat aan Lin lojaal was, het steun probeer inwin vir die herstel van die amp president, ondanks Mao se teenkanting. Boonop het Chen ’n aanval geloods op Zhang Chunqiao, ’n stoere Maoïs wat die verpersoonliking van die chaos tydens die Kulturele Rewolusie was.
Die aanval op Zhang is gunstig ontvang deur baie afgevaardigdes op die sitting, en is dalk deur Mao beskou as ’n indirekte aanval op die Kulturele Rewolusie self. Hy het Chen openlik gekonfronteer en hom ’n "vals Marxis" genoem, en hom uit die Politburo se staande komitee geskop. Daarby het hy Lin se voorste generaals gevra om ’n selfkritiek oor hul politieke posisie te skryf as ’n waarskuwing aan Lin. Mao het ook verskeie van sy ondersteuners in die Sentrale Miltêre Kommissie en in leiersrolle in die Bejingse Militêre Streek aangestel.
Teen 1971 was die uiteenlopende belange tussen die burgerlike en militêre vleuel van die leiers sigbaar. Mao was bekommerd oor die VBL se nuwe aansien en die ontslag van Chen Boda was die begin van ’n geleidelike afskaling van die VBL se politieke betrokkenheid. Volgens amptelike bronne het Lin se ondersteuners die afname van sy magsbasis en verswakkende gesondheid aangevoel, en hulle het beplan om die militêre mag wat hulle nog gehad het, te gebruik om in ’n staatsgreep van Mao ontslae te raak.
Lin se seun, Lin Liguo, en ander militêre samesweerders met hoë range het ’n plan in Sjanghai opgestel om Mao met geweld te onttroon. Hulle het dit "Breë Trekke vir Projek 571" genoem (wat in Mandaryns baie klink soos "Militêre Opstand"). Daar word betwis of Lin Biao by die proses betrokke was. Hoewel amptelike bronne aandui dat hy die beweerde staatsgreep beplan en uitgevoer het, beeld geleerdes soos Jin Qiu vir Lin uit as ’n passiewe karakter wat deur lede van sy familie en sy ondersteuners gemanipuleer is. Qiu glo Lin Biao was nooit persoonlik betrokke nie en dat getuienis daarop dui dat Lin Liguo die breë trekke opgestel het.
Die amptelike verslag word in twyfel getrek deur buitelandse geleerdes, wat vrae opper oor die Sowjetunie as Lin se keuse van bestemming, die vliegtuig se roete, die identiteit van die passasiers en of ’n staatsgreep werklik plaasgevind het.
Op 13 September het die Politburo ’n noodvergadering gehou om Lin Biao te bespreek. Sy dood is eers op 30 September in Beijing bevestig. Die sentrale komitee het inligting oor die gebeure weerhou, en die nuus van Lin se dood is eers twee maande ná die ongeluk bekend gemaak. Baie van Lin se ondersteuners het na Hongkong gevlug; dié wat op die vasteland agtergebly het, is uit hul poste ontslaan. Die gebeure het die partyleiers onkant betrap; die idee dat Lin vir Mao kon verraai, het ’n groot deel van die retoriek van die Kulturele Rewolusie ongeldig gemaak, omdat Lin reeds in die partygrondwet as Mao se "grootste strydgenoot" en "algemeen erkende opvolger" aangewys is. Verskeie maande lank het die partyleiers gesukkel om die "regte manier" te vind om inligting oor die voorval aan die publiek oor te dra.
Met die kwesbare ekonomie en Zhou se stryd teen kanker het Deng Xiaoping teruggekeer na die politieke toneel. In Maart 1973 het hy onderpremier geword in die eerste van ’n reeks bevorderings wat Mao goedgekeur het. Nadat Zhou hom in Januarie 1975 aan die aktiewe politiek onttrek het, was Deng in effek in beheer van die regering, party en weermag. Hy het in ’n kort rukkie die bykomende titels VBL-stafhoof, ondervoorsitter van die Kommunistiese Party en ondervoorsitter van die Sentrale Militêre Kommissie gekry.
Die spoed van Deng se rehabilitasie het die radikale kamp, wat hulself beskou het as Mao se "regmatige" politieke en ideologiese erfgename, onkant betrap. Mao wou Deng gebruik as ’n teenwig vir die militêre faksie in die regering om enige oorblywende invloed van mense wat lojaal teenoor Lin Biao was, te onderdruk. Hy het ook vertroue in die Bende van Vier verloor om die ekonomie te bestuur en het Deng beskou as ’n bekwame en doeltreffende leier. Om die land verarm te los sou nie goed wees vir die nalatenskap van die Kulturele Rewolusie nie, en Mao het hard gewerk om dit te beskerm. Deng se terugkeer het die verhoog geskep vir ’n uitgerekte faksiestryd tussen die radikale Bende van Vier en gematigdes onder Zhou en Deng.
Net soos wat Liu Shaoqi ná die Groot Sprong Voorwaarts hervormings ingestel het, het Deng die spoorweë, staalvervaardiging en ander sleutelgebiede van die ekonomie gestroomlyn. Teen laat 1975 het Mao egter gesien Deng se ekonomiese hervormings kan nadelig vir die nalatenskap van die Kulturele Rewolusie wees en het hy ’n veldtog begin om die "rehabilitasie van die saak vir die regses" teen te staan; hy het daarop gesinspeel dat Deng die land se voorste "regse" is. Mao het Deng in November 1975 aangesê om ’n selfkritiek te skryf, ’n stap wat die Bende van Vier verwelkom het.
Die bende van Vier het gevrees spontane, grootskaalse steun aan Zhou kan tot hul politieke nadeel strek. Hulle het deur die media ’n stel beperkings ingestel op ’n openlike rouproses oor Zhou. Jare van gebelgdheid oor die Kulturele Rewolusie, die openbare vervolging van Deng Xiaoping (wat as Zhou se bondgenoot beskou is) en die verbod op ’n amptelike rouproses het gelei tot ’n algemene misnoeë teenoor Mao en die Bende van Vier.
Amptelike pogings om die verbod af te dwing het ingesluit die afbreek van openbare gedenktekens en die verwydering van plakkate wat Zhou se prestasies verkondig. Op 25 Maart 1976 het Sjanghai se Wen Hui Bao ’n artikel gepubliseer waarin Zhou genoem is "die kapitalistiese gematigde in die party wat die onboetvaardige kapitalistiese gematigde Deng sy mag help terugkry het". Hierdie propagandistiese pogings om Zhou swart te smeer het egter net die publiek se verknogtheid aan sy nagedagtenis versterk.
Tot 4 miljoen mense kon Tiananmen-plein op 4 April besoek het. Alle vlakke van die gemeenskap, van die armste kleinboere tot die hoogste VBL-offisiere en die kinders van kaders met hoë range, is in die bedrywighede verteenwoordig. Die mense was gemotiveer deur ’n mengsel van woede oor Zhou se behandeling, opstand teen die Kulturele Rewolusie en onsekerheid oor China se toekoms. Dit het nie gelyk of die voorval deur iemand gereël is nie, maar net ’n uiting van mense se gevoelens was.
Op 9 September 1976 het Mao Zedong gesterf. Vir sy aanhangers het sy dood die verlies van die rewolusionêre fondament van Kommunistiese China gesimboliseer. Die nasie het gerou; mense het in die strate gehuil en openbare instellings het vir langer as ’n week gesluit. Hua Guofeng was aan die hoof van die begrafniskomitee.
Op 18 Desember 1978 is die deurslaggewende Derde Volle Sitting van die Elfde Sentrale Komitee gehou. Deng het ’n beroep gedoen om "’n bevryding van gedagtes" en het die party aangespoor om "waarheid in feite te soek" en afstand te doen van ideologiese dogma. Die sitting was die amptelike begin van die ekonomiese hervormings in China. Hua het homself gekritiseer en gesê die "Twee Wat Ook Als" was ’n fout. Wang Dongxing, ’n getroue bondgenoot van Mao, is ook gekritiseer. Op die sitting het die party sy oordeel oor die Tiananmen-voorval omgekeer en aan die onteerde leier Liu Shaoqi ’n laat staatsbegrafnis toegestaan.
Die uitwerking van die rewolusie was vir miljoene mense in China rampspoedig, en tog het dit voordele vir sekere dele van die bevolking ingehou, soos vir plattelanders. Hoewel die vyandigheid teenoor die intellektuele elite gelei het tot ’n afname in die gehalte van opvoeding, veral die hoër onderwys, het die radikale beleide ook daarvoor gesorg dat baie kinders in die plattelandse gemeenskappe vir die eerste keer ’n middelbareskoolopvoeding gekry het en dit het bygedra tot die plattelandse ekonomiese ontwikkeling van die 1970's en '80's. Groot getalle gesondheidswerkers is ook na die platteland gestuur en baie boere het informele mediese opleiding gekry; gesondheidsentrums is ook opgerig. Dit het gelei tot ’n merkbare verbetering in die gesondheid en lewensverwagting van die algemene bevolking.
Die werk van net ’n paar skrywers, wat toestemming of nuwe kwalifikasies gekry het, is tydens die rewolusie gepubliseer en herdruk. Die onderwerpe was streng gedefinieer en teen 1968 het geen letterkundetydskrifte meer bestaan nie. Ná 1972 is meer skrywers weer toegelaat om te skryf en verskeie tydskrifte het weer begin verskyn, maar die meeste skrywers kon steeds nie hul werk laat publiseer nie.
’n Dazibao kon ’n slagspreuk, gedig, kommentaar en/of grafika bevat en is teen openbare mure aangebring. Hulle was belangrik in Mao se stryd in die rewolusie, en hy het self op 5 Augustus 1966 ’n dazibao geskryf waarin hy ’n oproep op die mense doen om "die hoofkwartier te bombardeer". Die "kommersiële" plakkate is deur die regering geskep en goedkoop aan winkels verskaf sodat mense dit kon koop en in hul huis ophang. Die kunstenaars was amateurs en die plakkate was in ’n sosialisties-realistiese styl met sekere konvensies – die beelde van Mao was byvoorbeeld "rooi en glad en het lig uitgestraal".
Die werklike syfers sal seker nooit bekend wees nie, want baie sterfgevalle is nie gerapporteer nie of is verdoesel. Die staat se demografiese rekords was in dié tyd ook baie swak en China is huiwerig om ’n amptelike ondersoek na die tydperk te gelas.