Die kommissie is ook ingelig oor die uittog van kundige amptenare die afgelope vier jaar, wat die SAID se vermoë om sy inkomsteteikens te haal ’n nekslag toegedien het.
Die kommissie se doelwit is nou om vas te stel wat presies fout gegaan het en met ’n ingrypende regrukplan vorendag te kom vir ’n inkomstediens wat nou al twee jaar sy belastingdoelwit mis.
Die toetrede van die EFF tot die stryd en hul vermoë om die openbare debat te stuur, kan dinge vir Ramaphosa erg bemoeilik.
Net so aangrypend soos die grafieke wat aan die Nugent-kommissie gewys is en wat wys hoe groot die krisis in die SAID is, was die getuienis van 11 huidige en voormalige SAID-amptenare.
Verskeie getuies het gesê as hulle sterk gesprek wou voer om die beste oplossing vir ’n probleem te vind – voorheen die norm – is dit as teëpratery gesien.
Dit was opvallend hoe elke getuie voor die kommissie ’n “kultuur van vrees” in die SAID sien posvat het.
Ter stawing het Bernard Mofokeng, ’n voormalige senior bestuurder in die SAID se kantoor vir geskilbeslegting, getuig hoe Makwakwa as ’n middelvlakbestuurder onder Moyane deur die range gespring en geweldige mag bekom het.
Dit het alles begin toe Moyane die SAID se bestaande gesagstrukture afgebreek het om ten duurste ’n nuwe bedryfstelsel te implementeer. Hy het Makwakwa beheer oor die implementering gegee.
Hy het dit toe nie geweet nie, maar Elskie was in ’n geheime buite-egtelike verhouding met Makwakwa gewikkel. Mofokeng het op aandrang van Makwakwa ingestem dat Elskie as ’n junior regsassistent in sy afdeling werk.
“Binne ’n maand was daar moeilikheid,” het Mofokeng getuig. Elskie was glo gereeld betrokke in gevegte met haar kollegas en sou hulle dan dreig met haar “man” se hoë pos. Diane Lawler, Elskie se bestuurder, het haar nie laat afdreig nie en vinnig agter die kap van die byl gekom: Sy het Elskie daarvan beskuldig dat sy gejok het oor haar kwalifikasies en in ’n buite-egtelike verhouding met ’n senior SAID-bestuurder betrokke was.
Mthebule het getuig sy het haar mening gereeld gelug. Sy het Moyane in ’n vergadering op die “kultuur van vrees” in die SAID gewys, met spesifieke verwysing na Makwakwa. “Die kommissaris het uit die vergadering gestorm en vir ’n goeie 25 tot 30 minute weggebly. Hy was woedend,” het Mthebule getuig.
“ ’n Mens moet jou mag op ’n positiewe manier uitoefen, en nie op ’n manier wat vrees in mense aanwakker nie. Jy kan nie mense dwing om iets te doen omdat hulle voel hulle sal andersins gestraf word nie,” het Mthebule met verwysing na Makwakwa getuig.
Makwakwa sê hy sal alle “leuens” oor sy gedrag – bewerings wat gemaak is deur getuies wat almal onder eed getuig het – by toekomstige kommissiesittings weerspreek.
Manik het ’n verduideliking gehad: “As ek toegang wou hê tot beduidende bedrae geld vir ’n politieke of individuele doel, sou ek by die grootsake-eenheid begin het . . . Een skikking kan meer as ’n miljard rand wees.
Moyane was besonder ongelukkig oor die getuienis wat gelewer is en het verlede Vrydag met ’n lys eise by die verhoor opgedaag.
Sy regsverteenwoordiger, adv. Dali Mpofu, het die kommissie as ’n “boendoehof” beskryf en geëis dat alle getuienis geskrap en die kommissie se mandaat opgeskort word.
Die grondwetkenner prof. Pierre de Vos het in ’n meningstuk uitgewys dat Mpofu se regsargumente dun en emosioneel gelaai is. Waarom sou ’n senior advokaat, wat waarskynlik die foute in sy eie argument herken, nogtans deurdruk, het De Vos gevra. Sy afleiding: Dis tipies die strategie van die party waarvan Mpofu ook voorsitter is – die EFF – om die openbare gesprek te probeer swaai.