Potklei, pottebakkerswerk en porselein
Die kleinste deeltjies van klei is gevorm soos vlokkies...
BO, VAN LINKS: Klei, ’n kleipot en ’n ou teebus van Chinese porselein uit die Kangxi-periode (1662 tot 1722).
Uit die klei van die aarde word dienlike erdevoorwerpe soos potte nou al duisende jare gemaak... maar sedert min of meer twee millenniums gelede ook kosbare porseleinware, met hul prag­tekstuur en glans. Vandag is porseleinvoorwerpe algemeen, maar daar was ’n tyd in Europa toe die koninklikes en die aristokrasie hul vervaardiging moes befonds...
• Foto van kleipot: U.S. National Park Service (foto gewysig) • Foto van ou teebus van Chinese porselein: N. Hopton, wat dit tot openbare besit verklaar het (“released into the public domain)
BO: ’n Beskilderde porseleinbord uit Chelsea, Engeland (omstreeks 1765).
Foto: Die Victoria and Albert Museum (dikwels afgekort as V&A) in Londen, Engeland.
foto is na Wikimedia Commons op die wêreldwye web oorgeplaas deur
“VAwebteam”, amptelike verteenwoordiger van die museum. Deling en verwerkings van die foto word vergun ingevolge die bepalings van die GNU Free Documentation-lisensie en, ter uitbreiding hiervan, ook die
Attribution ShareAlike 3.0-lisensie
IE verpoeierde gruis van lank vergane berge en koppies sit vasgevang in die ander soort koppies op jou etenstafel... ook in die pierings, borde, teepotte en al sulke breekgoed wat ons elke dag gebruik. Die slik van sekere verweerde gesteentes wat oor baie lang tydperke deur waterstrome van die hoogtes af meegesleur is en as kleigrond in die laagtes neergeslaan het, word deur vernuftige vakkundiges omgetower in glansende en dienlike gereedskap wat in ons ondermaanse lewe so onontbeerlik geword het.
Dit wat ons klei noem, is eintlik ’n groep waterhoudende verbindings van aluminium en sand of kwarts (silikondioksied). Dit is die produk van die verwering van veldspaatagtige gesteentes, byvoorbeeld graniet.
Die mikroskopies klein, afsonderlike korreltjies van klei is soos vlokkies gevorm. Gevolglik is hul totale oppervlakte baie groter as hul dikte, wat hulle in staat stel om groot hoeveelhede water deur adhesie (aanklewing) op te neem. Dit gee hulle ’n plastisiteit of kneedbaarheid. Die toevoeging van water veroorsaak ook dat sekere soorte uitswel.
Wanneer klei droog word, raak dit ferm, en wanneer dit in ’n oond gebak word, vind permanente fisiese en chemiese reaksies plaas. Deur verskillende soorte klei met verskillende ander minerale te meng en op verskillende maniere te bak, word óf erdeware óf steengoed óf porselein geskep.
Wanneer die mens die eerste keer ontdek het dat klei kliphard gemaak kan word deur dit in vuur te bak, weet ons nie. Tot dusver is die oudste reste van pottebakkerswerk in die Yuchanyan-grot in Suid-China gevind. Wetenskaplikes het in 2009 gereken dat hierdie erdewerk omstreeks 16 000 v.C. geskep moet gewees het.
En ofskoon dit heelwat later gebeur het as die erdeskeppings in die Chinese grot, het gebakte klei nogmaals ’n kardinale rol gespeel toe een van die vroegste deurbrake in die ontwikkeling van skrif gemaak is. Dit was toe die sogenaamde
wigskrif of spykerskrif in die Midde-Ooste uitgevind is—skrif op gebakte kleitablette. Voordat die tablette gebak is, is daar met ’n stomp riet genaamd ’n stilus op die klei geskrywe.
Vandag word keramiekvoorwerpe in so te sê elke huis gevind... van die paleise van koninklikes en die pragwonings van presidente tot die nederigste gehuggie in ’n afgeleë wêrelddeel.
BO: Terwyl die planeet Aarde kwistig met klei-neerslae bedeel is, reken navorsers dat Mars ook sy kwota klei-minerale het. Hierdie foto wat deur die wentelende snuffeltuig Mars Reconnaissance Orbiter geneem is, toon besonderse patrone in ’n vallei op ons buurplaneet. Die patrone word toegeskryf word aan klei-minerale in die gesteentes op die oppervlak.
KERAMIEK is die naam van die kuns om voorwerpe uit klei te maak en dit daarna deur middel van hitte te laat verhard. (Pleks van klei kan ’n ander nie-metaalagtige, anorganiese stof ook gebruik word. Anorganiese stowwe is dinge wat nie tot die diere- of planteryk behoort nie).
Die woord keramiek word ook gebruik vir die vervaardigde voorwerpe self. Die woord is afgelei is van die Grieks, want die ou Grieke het ’n pottebakker ’n kerameus genoem.
Keramiekprodukte word gewoonlik in sekere groepe ingedeel. Een van hierdie groepe is sogenaamde witware, wat tafelgerei, muurteëls, pottebakkersprodukte en sanitêre ware insluit.
Nader beskou, noem ons hier ’n viertal belangrike voorbeelde van witware-keramiek:
• Erdeware, wat dikwels van klei, kwarts en veldspaat gemaak word. Erdeware is van die oudste produkte in die keramiekkuns. Rooi erdeware wat van rooi klei gemaak word, is baie bekend, terwyl wit en dofgeel kleisoorte ook algemeen gebruik word.
• Steengoed—glasagtige of halfglasagtige keramiekware met ’n voortreflike tekstuur wat hoofsaaklik van nie-vuurvaste klei gemaak word. Steengoed is wesenlik mensgemaakte klip.
• Beenporselein—’n soort porseleinstof wat aanvanklik in Brittanje ontwikkel is en waarvan verbrande beesbeendere ’n belangrike bestanddeel is. Beenporselein het ’n besonderse witheid, sterkte en deurskynendheid.
• Porselein, wat van die kleisoort kaolien gemaak word.
Gesteentes wat ryk is aan die kleimineraal kaoliniet, Al2Si2O5(OH)4, staan bekend as porseleinklei of kaolien.
Die naam kaolien kom van Gaoling of Kao-Ling (wat “Hoë Heuwel" beteken) in Jingdezhen, in die Chinese provinsie Jiangxi. ’n Soort porselein is aanvanklik reeds iewers tussen nagenoeg 200 v.C. en 220 n.C. in China gemaak, en die Chinese was dan ook lank die alleenvervaardigers van porselein. Dit verklaar terloops hoekom porselein in Engels nie net porcelain nie, maar ook china genoem word.
REGS: Kaolien. die kleisoort waarvan porselein gemaak word.
Die Engelse woord porcelain en ons woord porselein is weer afgelei van die ou Italiaanse woord porcellana (kauri-skulp), omdat porseleinvoorwerpe aan die buitekant so baie na die oppervlak van hierdie mooi soort skulpe lyk. (By ’n
ander artikel op die Mieliestronk-werf kan gesien word hoe lyk die skulpe van verskillende kauri-spesies van regoor die wêreld.)
Porseleinklei of kaolien is een van die volopste minerale en word in heelparty lande ontgin, maar deesdae hoofsaaklik in Maleisië en in Cornwall, Engeland. Suid-Afrika is egter geen groot kaolienprodusent nie. Trouens, volgens beskikbare syfers lewer ons nie eens ’n halwe persent van die wêreldtotaal nie. Boonop is die vraag na en die produksie van die mineraal aan die daal. Dit word weerspieël deur die statistieke dat ons land in 2006 slegs 51 602 metrieke ton kaolien geproduseer het, teenoor 86 700 metrieke ton in 2002.
Maar is daar ’n eenvoudige manier waarop ’n mens tussen erdewerk en porselein kan onderskei? Basies kan ons sê dat porselein deurskynend vertoon, met ander woorde dat dit ’n sekere hoeveelheid lig deurlaat, terwyl erdewerk dit nie doen nie. Porselein se deurskynendheid en sterkte word hoofsaaklik verkry deur klei by so ’n hoë te temperatuur te bak (tussen 1200 °C
en 1400 °C) dat glas en die mineraal mulliet in die kleivoorwerp gevorm word. Erdewerk wat by ’n laer temperatuur gebak word as wat vir porselein vereis word, ondergaan nie hierdie proses van verglasing nie.
PORSELEIN is die eerste keer deur reisigers uit China na Europa gebring en glo omstreeks 1470 in Venesië vervaardig. Die Italiane het die toonaangewende vervaardigers gebly totdat die Franse, en veral dié by Sèvres, dit in die vroeë 1700’s in groot hoeveelhede begin vervaardig het. Ook in Meissen, naby Dresden in Duitsland, is in 1710 met porseleinvervaardiging begin, en sowel kunstenaars as vakmanne wat soheentoe gelok is, het Meissen een van die beroemdste leweraars van porselein gemaak. Die fabriek is vandag nog daar.
REGS: Dansers van porselein in die Meissense porseleinmuseum.
Foto deur “Ingersoll”,
wat dit tot openbare besit verklaar het (“released into the public domain) Oordragdrukwerk, waardeur talle afdrukke van een kunswerk op geboë of ongelyke voorwerpe aangebring word, is in die 1750’s in Engeland uitgevind en het die keramiekbedryf geweldig gestimuleer. Voorheen kon ontwerpe slegs met die hand op die voorwerpe geskilder word en elkeen was natuurlik anders as die vorige. Vanselfsprekend kon net die vermoëndes sulke eksklusiewe produkte, wat elk ’n kunswerk uit eie reg was, bekostig. Die vervaardigers van porseleinwerke is deur koninklikes en die aristokrasie gefinansier.
Maar oordragdrukwerk het ’n hele omwenteling veroorsaak. Volgens hierdie proses word die ontwerp eers op ’n koperplaat gegraveer, waarna ink van verskillende kleure aangewend word. Die ink word dikwels met olie gemeng en verhit sodat die kleur diep in die graverings kan invloei. Die ontwerp word vervolgens oorgedra na spesiale papier wat geplaas word op die keramiekvoorwerp wanneer dit nog in die ongeglasuurde stadium is. Die voorwerp word dan geglasuur en weer gebrand om die afdruk daarop permanent te maak. Omdat allerhande mooi patrone en tekeninge in groot maat op porseleinvoorwerpe aangebring kon word, het Engelse porseleinfabrieke destyds tafelgerei en huisornamente vir die massas begin produseer.
Met verloop van tyd het porselein nog meer gebruike gekry, wat wissel van pragtige muurteëls tot elektrisiteitstoestelle omdat dit so ’n uitstekende isolator is. Om nie te praat van die poppe van ons oumagrootjies of oorgrootjies nie, fraai nagemaakte kindertjies met koppe van porselein wat die trots moet gewees het van elke bevoorregte meisietjie wat een besit het.
REGS: Die kop van ’n porseleinpop, soos dié waarmee ons oumagrootjies of oorgrootjies gespeel het toe hulle kinders was.
In ons taal het ons ’n beskrywende idioom: Versigtigheid is die moeder van die porseleinkas. Dit beteken dat ’n mens versigtig moet wees as jy teer of fyn dinge hanteer.
Maar wie sal in elk geval nou roekeloos te werk wil gaan met ’n mooi porseleinvoorwerp... iets wat letterlik ’n hewige vuurdoop moes ondergaan om die sieraad te word wat dit is?
HIERONDER is ’n ou Nederlandse kinderversie oor ’n pop met ’n porseleinkop waarvan die kop “in duisend stukkies” gebreek het. Dit het gebeur tot die groot hartseer van die meisietjie wat die storietjie vertel.
’n Suid-Afrikaanse vrou (lank reeds oorlede) het dit in die vroeë jare van die twintigste eeu op skool geleer, het ’n familielid van haar aan Mieliestronk gesê. Omdat ons informant egter net dele van die gediggie onthou het wat die vrou nog gereeld in haar volwasse jare opgesê het, het ons ’n bietjie navorsing gedoen en die volledige versie opgespoor.
Daar is klaarblyklik selfs verskillende weergawes daarvan—soos dit maar met sulke oorgelewerde dinge gaan. Wie die gediggie geskryf het, kon ons ook nie vasstel nie, maar dit is moontlik ’n deel van ons tradisionele erfgoed uit Nederland. Of nog waarskynliker: dit kon deur ’n Nederlandse onder­wyser na Suid-Afrika gebring gewees het.
Ik had een keurig mooie,
Een keurig mooie pop,
Met fijne stoffen laarsjes
En een porceleinen kop.
Ze had een rok met strooken,
Een hoedje met een veer,
Een zonnescherm en ketting,
En’k weet niet wat al meer.
Maar ik heb haar laten vallen,
Mijn keurig mooie pop,
En wel in duizend stukjes Was nu de poppekop.
Wat zal ik nu beginnen,
Ik schrei mijne oogjes blind.
Ik heb mijn pop gebroken,
Nu heb ik geen kind.