PressReader - Weg! Platteland: 2015-06-01 - Die spo­ke van S­try­den­burg
Die spo­ke van S­try­den­burg
Jul­le re­dak­teurs­brief ( Plat­te­land #6) oor die ver­val op S­try­den­burg het my ge­dag­tes ver te­rug­ge­voer. Ek was in sub B toe ons van De Aar af S­try­den­burg toe ge­trek het. De Aar was ’n groot dorp met ge­rie­we en 220V­e­lek­tri­si­teit; met S­try­den­burg se 32V kon jy net ’n paar lig­te in die huis laat brand.
My pa was die sta­sie­be­vel­voer­der van die po­li­sie en het soms man­al­leen en son­der ’n vuur­wa­pen pad­blok­ka­des op die N12 ge­hou.
Vir my ma was dié skuif die moei­lik­ste: Sy moes van al haar e­lek­trie­se toe­stel­le ont­slae raak en pa­raf­fien­, steen­kool­en gas­mo­del­le aan­skaf. Op koue win­ters­aan­de het die dorp se krag­op­wek­ker só swaar ge­trek dat oom Nieklaas van die krag­sta­sie al­mal moes op­bel en vra: “Laat net t­wee lig­te brand. Die en­jin kry swaar!”
Soos op al­le k­lein dor­pies des­tyds het die daag­lik­se le­we om die skool en kerk ge­draai. Die wit skool het van sub A tot ma­triek min­der as 100 kin­ders ge­had en die bruin skool was oor­vol. (Die skool­be­stuur het la­ter uit des­pe­raat­heid wit kin­ders uit die ste­de “in­ge­voer” om die si­tu­a­sie te pro­beer be­red­der.)
Met al dié her­in­ne­rin­ge ry ek en my vrou toe am­per 50 jaar la­ter weer S­try­den­burg toe. Dit lyk maar droe­wig en o­ral loop die­re rond wat kos soek op die vul­lis­ho­pe langs die stra­te!
Ons ry ver­by rye en rye hui­sies. Die E­ben­ha­e­ser­skool van vroe­ër lyk heel an­ders en vol­gens ’n bron op die in­ter­net is daar nou 791 leer­ders wat deur net 19 on­der­wy­sers on­der­rig word. Al die leer­ders se skool­geld word deur die Noord­kaap­se re­ge­ring ge­sub­si­di­eer.
By die Ex­cel­si­or­ho­tel wat oom An­dries van der Mer­we nog ge­bou het, lyk al­les stil en ver­la­te. Die kel­ner met die rooi tos­sel­hoed­jie wat gas­te ont­vang het, is nie meer daar nie. Die ho­tel is in die mark en die deu­re is ge­sluit. Ons ou huis is erg ver­waar­loos en die tuin be­staan ook nie meer nie.
Voor my gees­tes­oog sien ek die eens ne­tjie­se dorp, en baie vrae maal deur my kop: Hoe gaan ’n dorp só erg ag­ter­uit? Wie se skuld is dit dat al die ou bo­me saam met die dorp ge­sterf het?
As S­try­den­burg wil oor­leef, sal hy al­les in die stryd moet werp om sy men­se te be­hou, an­ders sal hy bin­ne ’n paar jaar in ’n spook­dorp ver­an­der!
Staan­de van links is An­lu Ga­gi­a­no van Ro­bert­son, Na­o­mi Vil­joen van S­wa­kop­mund, Lu­ma­ri van der Vy­ver van Ro­bert­son, Sa­rel O­ber­hol­zer van P­re­to­ria, Bet­tie van Wyk van Brac­ken­fell, Es­ley Erasmus van Kirk­wood, Jo­han Kot­ze van Ca­le­don, Ma­rie­tjie du P­reez van S­tel­len­bosch, Jan­nie Kru­ger van Van­rhyns­dorp, Lor­na En­gel­brecht van Na­boom­spruit, Chris­to­phe De­hos­se van Joos­ten­berg, Roux Gil­den­huys van Wel­ling­ton, E­li­se S­teen­kamp van B­rits, An­na­leen Ver­ster van S­tel­len­bosch, Chris Ven­ter van U­ping­ton, Ma­ri­an Hahn, Ben Krog van So­mer­set­wes en Ja­pie Gouws (be­stu­ren­de di­rek­teur van die ATKV) van P­re­to­ria. Voor is S­te­ve Kirk­co­hen en sy vrou, Col­leen, van Kaap­stad.
Ons hou van vin­ger wys – dis een van daai eg “mens­li­ke” ei­en­skap­pe van mo­reel meer­der­waar­di­ge skep­sels wat voel hul­le – of iets waar­oor hul­le sterk voel – is be­swad­der, wan­be­stuur of on­reg­ver­dig be­han­del.
Vin­ger­swaai­ers hou ge­woon­lik ook van ’n on­be­voeg­de re­ge­ring wat hul­le wys­vin­ger sul­ke goeie oe­fe­ning gee, maar kan vreemd ge­noeg nooit daar­die ein­ste vin­ger om­swaai en ’n slag self­on­der­soek doen nie.
Die wa­ter­kri­sis is ’n goeie voor­beeld: Ons tel on­der die 30 droog­ste lan­de ter wê­reld, ons wa­ter­bron­ne is chro­nies on­der druk, en weens sty­gen­de tem­pe­ra­tu­re wat deur kli­maats­ver­an­de­ring ver­oor­saak word, word dit net al hoe dro­ër. Vol­gens die We­ten­skap­li­ke en Ny­wer­heids­na­vor­sings­raad in P­re­to­ria het die aard­tem­pe­ra­tuur die af­ge­lo­pe 100 jaar met 0,9 ºc ge­styg, maar in die Sui­der­a­fri­kaan­se bin­ne­land is dit na­der aan 2 ºc, wat ramp­spoe­di­ge ge­vol­ge vir kos­pro­duk­sie in­hou. Voeg daar­by mu­ni­si­pa­le in­fra­struk­tuur wat ver­krum­mel, on­vol­doen­de in­stand­hou­ding van wa­ter­sui­we­rings­aan­leg­te en ’n te­kort aan dam­me, en ons land staan op die rand van ’n wa­ter­kri­sis wat ons e­lek­tri­si­teitsmo­les­te soos ’n vul­le­tjie laat lyk.
“Ja,” hoor ek die vin­ger­swaai­ers kla, “dis ’n na­si­o­na­le skan­de.” En hul­le is reg. Om­ge­wings­kun­di­ges is dit eens dat in­gry­pen­de wa­ter­be­per­kings en ­on­der­bre­kings ons voor­land is ten­sy die re­ge­ring die wa­ter­kri­sis ’n pri­o­ri­teit maak.
In Ja­nu­a­rie van­jaar het ’n wa­ter­re­ser­voir leeg­ge­loop op Prins Al­bert, die Ka­roo­dorp waar ek woon. Dit was ons warm­ste Ja­nu­a­rie in 60 jaar en ’n groot deel van die dorp moes t­wee dae lank son­der ’n drup­pel wa­ter klaar­kom. Die vin­ger­wy­sers het da­de­lik die mu­ni­si­pa­le amp­te­na­re in hul­le vi­sier ge­had: Die spul is on­be­voeg en moet óf da­de­lik tot ak­sie oor­gaan óf hul­le tas­se pak. Die mu­ni­si­pa­li­teit se re­ak­sie was bra lou­warm, wat na­tuur­lik net vet op die vuur van die vin­ger­wy­sers was.
Maar nie ’n en­ke­le keer het die mo­reel meer­der­waar­di­ges die hand in eie boe­sem ge­steek nie. Skaars ’n week ná die wa­ter­kri­sis – en on­danks plei­dooie van die mu­ni­si­pa­li­teit om wa­ter te s­paar – moes ek toe­kyk hoe men­se hul­le kar met die tuin­slang was en mu­ni­si­pa­le wa­ter ge­bruik om hul­le uit­heem­se tuin aan die le­we te hou – en dít in die snik­warm so­mer­mid­dae.
Ons dorp is ’n ge­wil­de toe­ris­me­be­stem­ming wat aan die voet van die Swart­berg­pas, ’n Wê­reld­er­fe­nis­ter­rein, lê. Ons het reeds meer as 600 bed­dens vir be­soe­kers en die mu­ni­si­pa­li­teit ont­vang steeds aan­soe­ke om nóg gas­te­hui­se oop te maak. Prins Al­bert is nie ’n dorp waar men­se lank kui­er nie; die mees­te be­soe­kers bly hoog­stens t­wee nag­te oor. Maak die som­me: 600 stel­le bed­lin­ne en hand­doe­ke wat el­ke twee­de dag ge­was word in die hoog­sei­soen, wat ook die warm­ste maan­de van die jaar is. Dit is ’n skok­ken­de hoe­veel­heid wa­ter, ver­al as ’n mens in ag neem dat die dorp se ge­mid­del­de jaar­lik­se re­ën­val maar 177mm is ver­ge­le­ke met die na­si­o­na­le ge­mid­del­de van 495mm en die wê­reld­ge­mid­del­de van 1 033 mm.
Plaas­li­ke we­ten­skap­li­kes waar­sku die Ka­roo se grond­wa­ter, wat reeds deur die hi­dro­bre­king­plan­ne van o­lie­en gas­kon­glo­me­ra­te be­dreig word, word ver­der in ge­vaar ge­stel deur da­len­de re­ën­val­sy­fers. Tog laat die in­wo­ners net nóg boor­ga­te boor om hul­le ei­en­dom groen te hou. Par­ty van hier­die boor­ga­te het reeds op­ge­droog...
Daar is ook ’n ver­stom­men­de hoe­veel­heid swem­bad­dens op die dorp wat hoog­stens vier maan­de van die jaar ge­bruik word en wat ’n groot hoe­veel­heid wa­ter verg om vol te hou.
Vol­gens ’n ver­slag van die In­s­ti­tuut vir Se­ker­heid­stu­dies is Suid­a­fri­ka­ners – ook ons hier in die dor­re Ka­roo – groot mor­sjor­se as dit by wa­ter kom. Ons ge­bruik el­ke dag 235 li­ter per per­soon ver­ge­le­ke met die in­ter­na­si­o­na­le ge­mid­del­de van 173 li­ter, en 37% van ons skoon drink­ba­re wa­ter gaan ver­lo­re deur lek­ken­de py­pe, kra­ne wat drup en an­der on­doel­tref­fen­de wa­ter­ge­brui­ke.
“Dit is die vol­gen­de 10 jaar se wa­ter­voor­raad – ’n ek­stra der­de wat ons eer­der kan ge­bruik,” sê Chris­ti­ne Col­vin van die Wê­reldna­tuur­fonds se Vars­wa­ter­pro­gram.
Dit is tyd dat ons erns­tig on­der­soek doen na hoe ons as in­di­vi­due wa­ter mors en stap­pe doen om dit stop te sit. El­ke drup­pel wat ge­spaar word, is ’n drup­pel vir die toe­koms. Of soos Ed­na Mo­le­wa, voor­ma­li­ge minister van wa­ter en om­ge­wing­sa­ke, ver­le­de jaar ge­sê het: “So­wat 98% van ons wa­ter is reeds toe­ge­wys. Dit be­te­ken dat my kind en jou kind wat mô­re ge­bo­re word, net 2% wa­ter het om in die toe­koms te ge­bruik.”
Vra dus jou­self af voor jy vin­ger swaai: “Wat het ék van­dag ge­doen om ’n drup­pel wa­ter te s­paar?”