WOORDE WAT WEEG: October 2015
Hoe lyk die Afrikaanse leser? Ons praat alte dikwels van die leser asof ons weet hoe hy/sy daar uitsien.
Kan ons empiries bepaal of 'n boek deur 'n leser gelees word? Is dit biblioteekstempels voorin 'n boek of verkope wat 'n boek se sukses bepaal? Leeskringe koop boeke aan wat deur meer lesers gelees word as die aankope getuig, omdat dit onder mekaar gesirkuleer word.
Soos skrywers verdwyn, verdwyn lesers ook. Skep die mark die leser of werk dit andersom? Met ander woorde, word die leser se behoeftes "geskep" deur die mark en die bemarkingstrategieë rondom 'n boek?
Die Afrikaanse mark het die suksesverhaal van 'n Deon Meyer. En Deon Meyer het al vele avatare en afskynsels opgelewer soos Chris Karsten en Rudi van Rensburg.
En Komplot (H&R) van André Krüger staan beslis nie terug vir die ander in hierdie sub-genre nie. Die twee lewens van Dieter Ondracek (bekroon met die UJ-debuutprys) het hom gevestig as 'n skrywer wat die sowel die historiese dimensie as speurkodes goed kan saamsnoer. Hierdie jongste roman getuig weer eens van nougesette navorsing.
En verder is dit opvallend hoe die tendens ook oorgeskuif het na ernstige romans waarin skrywers die gegewe van die speurverhaal gebruik soos in Etienne van Heerden se Klimtol en in Ingrid Winterbach se pas verskene Vlakwater.
Op sy beste in Deon Meyer in sy kortverhale besig met misdaad. In die slotverhaal met die gelyknamige titel van die bundel Die ballade van Robbie de Wee en ander verhale (H&R) klim hy in die DNS van die reeksmoordenaar in. Hy word bemark as die gewildste skrywer in Afrikaans; en dit is hy bepaald, want gewone en ernstige lesers, lees Deon Meyer. Hy word geresenseer deur 'n afgetrede regter en literatore. En selfs pogings om sy gewildheid af te maak as populisme, stuit nie die gewildheid nie. Sukses nie net op ander speur- en misdaadskrywers nie, want die invloed is alreeds besig om geregistreer te word op ernstige skrywers se werk wat (on)bewustelik reageer op hierdie ongekende suksesverhaal.
Is daar iets soos Die Afrikaanse Leser? As gereelde en aktiewe boekeresensent is die bemarking van boeke uiters opvallend. Anchien Troskie word as 'n blakerstem gebruik op sowel Paula Marais se Skaduself (H&R) as op Debbie Loots se Split (Queillerie). Soos wat Deon Meyer internasionale verkope en aansien simboliseer, dui die naam van Anchien Troskie (die skrywer van Dis ek, Anna) op die oopskryf van die ongenoemde, die transgressiewe – en: die gedagte dat jou verhaal dalk 'n suksesvolle film kan word.
Stanley Fish het die konsep "community of readers" geskep, wat ek vrylik vertaal as 'n gemeenskap van lesers wat sekere norme en standaarde impliseer.
Donker stroom: Eugène Marais en die Anglo-Boereoorlog wat sopas by Tafelberg verskyn het, is vir hierdie leser 'n besonderse studie oor aspekte van Marais se lewe wat nog nie voorheen onder die loep geneem is nie. Die fokus val op die komplekse persoon van Marais.
Teenoor hierdie boek met sy voetnote en fokus op vele aspekte van Marais se lewe soos sy kritiek op Oom Paul, regstudent in Londen en lid van die geheime ekspedisie wat tydens die ABO probeer het om wapens en geneesmiddels te smokkel na die Boeremagte, ofskoon hy terselfdertyd ook kritiek gelewer het op die Boere se futiele stryd teen die Britte.
Van der Merwe wys ook op die besondere vriendskap met Milner en die gedig - in Engels - wat hy oor hom geskryf het (360). 'n Imposante studie gewis - en ironies genoeg, 'n akademiese speurverhaal! Albert Grundlingh verwys tereg op die buiteblad na "nougesette historiese speurwerk".
Hartstories: Huis toe met 'n ligter tred (Tafelberg) is 'n versameling van beste saamrystories van die gewilde Amore Bekker se radioprogram. Dana Snyman, 'n ander volksfiguur en gewilde skrywer, skryf die blakerteks: "Eg menslik ... laat jou met genadige oë kyk na die mense rondom jou". Nou onlangs het Jens Friis berig in BY oor die troostelose monument vir die Helderberg op Mauritius: sonder blomme ...(24 Oktober).
Hierdie leser lees toe die verhaal oor die Helderberg raak van Ronel Eckhard Venter, 'n lugwaardin op bystand, wat die vlug na die ramp moes neem, 'n vlug vol persmense, belanghebbendes, familielede ... Hoe lees jy die veiligheidsmaatreëls voor as dit op die vorige vlug niks gebaat het nie?
Sy skryf in hierdie aangrypende verslag die volgende:"Ek het gesorg dat ek met niemand oogkontak maak nie."
So klink "Droogte", 145:
(Gedurende die erge droogte einde 2013 in Noordwes ontvang ek die volgende SMS:)
'n Plaaswerker van jare gelede bel gisteraand om te sê hy het van die droogte op die plaas gehoor en het intussen bietjie lusern byemkaargemaak - wanneer kan hy dit bring?
Mariaan - Kuruman
Hierdie bestes uit Bekker se Tjailatyd is nie groot verhale nie. Dit is eerder skerwe of vinjette, maar boeiende stories wat bevestig dat ons almal 'n storie het om te vertel. En waarskynlik sal van hierdie mense met aanmoediging skrywers kan word. En dit wys hoe wyd ons gemeenskap van lesers strek.
Hoe lyk my interpretasie-model? In Reader-response criticism (Jane B. Tompkins, red. Johns Hopkins University Press, 1980) verwys Wolfgang Iser in sy artikel ("The reading process") na die skrywer wat die leser se gemoed beset: "Text and reader no longer confront each other as object and subject, but instead the 'division' takes place within the reader himself" (67).
Twee lesers lees: die "alien me" en "the real, virtual me". En hierdie twee lesers is in kommunikasie met mekaar en kan dus sodoende die onbekende begryp. En Iser wys tereg daarop dat die leesaksie ons toelaat om ons self te herformuleer en iets te begryp wat voorheen ons bewussyn ontglip het. "To formulate the unformulated".
So gesien, was hierdie leser op 'n speurtog. En vermoedelik is haar liefde vir speurverhale hoogs gepas om hierdie tekste te waardeer.
Posted by Johann de Lange at 9:27 AM
Labels: 2015, Deon Meyer, Die Afrikaanse leser, Joan Hambidge, Stanley Fish, Wolfgang Iser
D.J. Opperman - Versamelde poësie. Tafelberg Uitgewers, 2015. ISBN 9780624075868
Nou onlangs is daar by die Tuin van digters in Wellington gepraat oor Opperman se letterkundige laboratorium en die invloed wat hy op digters gehad het as mentor.
Vir elke bydraer was die inwerking van Opperman uniek en bepalend. Oor sy omstrede siening (wat dikwels buite konteks aangehaal word) dat digters nie filosofie moet bestudeer nie, terwyl hy sélf filosofiese vraagstukke aangeroer het (soos in die gedig "Vuurbees" uit Dolosse, 1963), is weer eens bespreek.
Vir Opperman is die sintuie "werktuie" en die soeke na die konkrete beeld dit wat die (jong) digter eerder moet nastreef as 'n vae, filosofiese beeld. Met ander woorde, dit is 'n tegniese uitspraak eerder as tematiese voorskrif.
Sy digkuns resoneer steeds in vele gemoedere en jong studente vind sy werk interessant.
Die pas verskene Versamelde poësie – met 'n foto van 'n jong Opperman op die buiteblad – en met 'n 1987-inleiding van A.P. Grové is 'n belangrike publikasie. Opperman, NP van Wyk Louw, Sheila Cussons en Elisabeth Eybers bly belangrike klassieke bakens in ons digkuns.
Die enorme invloed van Opperman as kanoniseerder met sy verseboeke en die groot getal studies oor sy werk – waarvan die mees beduidende A.P. Grové, T.T. Cloete, Merwe Scholtz, J.C. Kannemeyer, H.J. Snyman, Lina Spies, Helize van Vuu­ren en Daniel Hugo is – bevestig sy posisie binne die kanon. Die vele gesprekke en antwoorde op sy digkuns deur 'n jonger generasie is 'n verdere bewys van sy groot aanwesigheid vanaf sy debuut Heilige beeste (1945) tot en met Komas uit 'n bamboesstok (1979).
'n Gemeenskap van lesers (soos Stanley Fish dit tereg noem) het Opperman se werk deur die jare deeglik en besinnend deurskou. Hierom is daar tereg 'n Opperman-gedenklesing aan die Universiteit Stellenbosch met stewige lesings oor sy werk.
Hoe hy in sy laaste bundel homself herskryf in 'n "woord en wederwoord", bly een van die kragtigste selfbeskouings in enige digkuns. Met sy verstommende vermoë om 'n gedig uit 'n koerantberig te skep ("Klara Majola" uit Engel uit die klip, 1950) of skerp metafories te dig, is sy kenteken. Sy heerlike parodieë van ander digters se stylhebbelikhede waar die Weduwee Viljee al stappend met haar kolliehonde tart en terg, bly 'n postmodernistiese baken. Antwoorde hierop, soos Ernst van Heerden en Johann Johl se pastiches, bewys net hoe goed Opperman s'n was. Daniel Hugo roep 'n bundel Takelwerk, met erkenning aan DJO. Johann de Lange herskryf 'n ars poetica in gay terme.
Trouens, Opperman was die eerste postmodernis in Afrikaans met Kuns-mis (1964) en in sy Komas werk hy met intertekste soos Marco Polo en Italo Calvino op oortuigende wyse.
Sy streng selfkritiek kom duidelik oor in hierdie bloemlesing waar die leser onder die indruk kom van sy digterlike tug. Hy het die landskap van die digkuns verander met sy debuut en elke bundel daarna gee sy ontwikkeling weer.
Kannemeyer karteer ook sy lewe in 'n biografie (Kroniek van klip en ster) waar die leser onder die indruk kom van sy enorme werkvermoë en belesenheid. Dit word geregistreer in sy ryk oeuvre, in " 'n duisend spikkelvlinders".
Die ars poetica, die gebruik van die raaisel, die speurverhaal, lykdigte, transfigurasies (soos in "Kroniek van Kristien"), ingebedde Middeleeuse tekste, die teodoliet, satires, parodieë, optelverse, speelse verse, beeldverse en so meer, bly alles deel van 'n indrukwekkende Edms. Bpk.
Hy was 'n Dirk der Duisende.
Hy hou van heilige herhalings,
hy wat van drie mense tril,
hy raak begoël,
bedryf die hiperbool,
'n wisseling van lywe,
van deugde en van euwels . . . (p. 384)
Inderdaad voed sy woord duisende lesers, soos dit hoort.
"By die dood van Roy Campbell" , "Dennebol", waaroor Henning Snyman die mees oortuigende analise geskryf het, "Vuurbees", "Klara Majola", "Sondag van 'n kind", "Gereedskapgesels lei tot omhels", "Te klip om te boom" is gedigte wat ek in my psige saamdra. Oor "Blom van die baaierd" kan 'n mens lank en besinnend nadink.
In hierdie tyd van digterlike angstigheid en onsekerheid – soos Harold Bloom dit tipeer in The Western Canon van 1994 – is dit goed om daaraan herinner te word dat ons 'n digter van hierdie formaat kon beleef. Sy opstelle oor die digkuns moet eweneens weer gebundel word.
Die klip of "disseldons" van die vorige weergawe word vervang met 'n foto van 'n jong Opperman. Agterop is daar 'n ouer, beleë man. Hierdie twee foto's praat weer op hul beurt met die foto van die vernielde man op Komas uit 'n bamboesstok.
'n Bloemlesing wat hoort op almal se rakke.
Posted by Johann de Lange at 12:04 PM
Labels: 2015, D. J. Opperman, Joan Hambidge, Rapport, Tafelberg Uitgewers, Versamelde Poësie
'Fame is not where I live.' Marilyn Monroe
Op sy blog Kaapse Paragrawe (Marilyn Monroe: met 'n omweg kan bysake die aandag trek op hoofsake. Besoek 12 Oktober 2015) het die digter Johann de Lange die groot aantal verse oor Marilyn Monroe bewaar met die foto's wat elke gedig geïnspireer het of karteer.
Hy het ook van die mooiste gedigte oor haar geskryf. Sy herdigting van Ernesto Cardenal – opgeneem in Nagsweet – bly steeds roerend:
Heer, ontvang hierdie meisie
sender haar agent,
sender haar foto's of om iets te onderteken,
Heer, in hierdie wereld
die van ons eie lewens,
maar dit was betekenisloos.
Vergewe haar, Heer, en so ook ons almal
vir hierdie 6ns 20th-century
Haar romanses was scene met toe oë
Die film het geeindig sender die laaste soen.
net om 'n bandmasjien "Verkeerde nommer" te hoor sê;
Heer, wie ook al
Nou onlangs skryf ek weer 'n gedig oor MM en lees die Britse psigoanalis Jacqueline Rose se boeiende artikel (Besoek 12 Oktober 2015) oor hierdie argetipiese figuur waarin sy beweer:
Monroe herself knew the difference between seeing and looking. 'Men do not see me,' she said, 'they just lay their eyes on me.'
Monroe moes telkemale die dom blondine vertolk, 'n rol waarin sy uitermate ontuis gevoel het soos Rose tereg opmerk:
The manufacturer of dreams has turned into the ugly wicked witch. More simply, Hollywood trashes its stars – especially its women (Marilyn, Betty Grable and the rest). Monroe more or less consistently hated the roles she was assigned, most of all Some Like It Hot, her best-loved film. No woman on earth, she complained, would be so dumb as not to see that the two drag artists, Tony Curtis and Jack Lemmon, were men (the director, Billy Wilder, clearly agreed with her, filming in black and white: colour would have been a giveaway). Monroe was a would-be breakout artist. 'If I hadn't become popular,' she said to Weatherby, 'I'd still be a Hollywood slave.'
Monroe was intelligent. En belese. Sy was bekend met die biografie van Ernest Jones oor Freud en sy het ook psigoanalise ondergaan, onder meer by Ralph Greenson in Los Angeles. En van die stellings wat Rose aanhaal, is uiters betekenisvol:
'When you're famous you kind of run into human nature in a raw kind of way,' she said in that same interview. 'You're always running into people's unconscious.'
Waarom spreek sy ons steeds aan? En waarom het die eerste gedig van T. T. Cloete soveel reaksies ontlok? Is die volgende dalk relevant?, soos Rose opmerk:
It is something of a truism for psychoanalysis that one member of a family can carry the unconscious secrets of a whole family, can fall sick, as it were, on their behalf. My question is: for whom or what in 1950s and early 1960s America was Marilyn Monroe carrying the can? This is not, I should stress, the same as asking: what or even who killed her? Or: did she commit suicide?
In die politieke onrustige tye was digters die verwyt gemaak dat hulle ontvlug het van die realiteit deur oor Monroe en ander popikone te dig. Maar Monroe simboliseer meer, soos Jacqueline Rose tereg uitwys.
Ongelukkigheid, misverstand, 'n ewige soeke na geluk en liefde. Sy aktiveer steeds genderanalises. Waarskynlik ook na simbole wat nie vergaan nie.