Die simboliek het my later getref: dat met daardie eerste wankelende treë in die joernalistiek vir my ‘n gans nuwe wêreld ontsluit is: ‘n borrelende, dinamiese, stimulerende, verrykende wêreld.
Die minsame vrygesel uit Brandfort was die eerste Volksblad-gesig wat ek gesien het. Hy het my in sy silwer Borgward Isabella die redaksiekantoor gaan wys. Veral die teleksmasjiene, die kloppende hart van die koerant soos berigte vanoor die wêreld instroom, was betowerend. Vir my het die koerantman Wiets ‘n lewenslange rolmodel gebly
Ek kon nie sy begrafnis bywoon weens Sabiepark se jaarvergadering. Die kierie is egter saam met my. Dit was my persoonlike klein huldebetuiging. Elke tree wat ek daardie naweek gegee het met die kierie was ‘n herinnering aan Jan en sy onsterflike liefde vir hout.
In die skitterende span subredakteurs by Volksblad in die 1960’s was Ben van Rensburg die beneukste lid. Verslaggewers se broeke het gebewe as hy hul naam bulder. Van die ander het met die jare minder rigied geword oor die voorskrifte wat by ons ingedril is. Nie Ben nie. Hy het onversetlik ‘n taalpuris gebly.
Pirow Bekker, oud-hoofsubredakteur, is in my oë die outeur van die beste koerantegedig in Afrikaans. Die tema van “Peins oor ‘n plakkaat is die daaglikse plakkaatskrywery in die kantoor van die senior assistent-redakteur (destyds Oom Bart Zaaiman wat later lank redakteur was). Jy sien die rysige gestalte van Oom Bart sommer weer voor jou oë as jy Bekker se gedig lees.
Oom Bart is nie maklik tevrede gestel nie. Hy had allerlei voorwaardes oor wat mag en nie mag nie, hoewel hy tog ‘n slag wou waag met die korter woord “dienders” vir polisiemanne. Hy is daaroor deur sy ondergeskiktes geveto.
Oor fatsoenlikheid was hy die hoofwagter op die mure. ‘n Reël waaroor Oom Bart onverbiddelik was maar wat nie juis meer geld nie, veral nie by die wilder ponies nie: “Bly asseblief net bo die nael / op ons bladsy een …” Íets soos “kaalgat dominee” (op ‘n Son-plakkaat) sou hom stuipe gee.
Miskien is dit weens ‘n band wat in sy era koerantverkopertjie gesmee is, dat hy ‘n vriend van die koerant gebly het toe hy in die top-pos was. Dit kon nie altyd maklik gewees het nie, want die onbesonne streep in elke generasie se studente sorg soms vir sappige nuus. Miskien is dit ook as koerantverkopertjie dat hierdie onpretensieuse mens sy nederigheid geleer het.
Duiwe is losgelaat. Die feesrede is gelewer deur die Administrateur, Louis Botha, wat sommer sy kunstalent ook uitgeleef het op ‘n reusedoek wat deur die Vrystaatse Technikon vir alle aspirant-kunstenaars opgerig is.
* In Tokkie se besit is nog kaartjies wat sy in die 80’s by een van die kraampies gekoop het. Bedink die verrassing wat dit vir Michelle le Roux (nou mev. Marais) was om op haar 50ste in 2015 ‘n gelukwensing te ontvang op ‘n kaartjie wat sy dertig jaar gelede op die Kunsmark aan “Tannie Tokkie” verkoop het!
Die deurlugtige Premier is in Afrikaanse koerante in die jare 60 amper woordeliks gerapporteer. Spanne van minstens twee verslaggewers is vir elke toespraak ingespan. Jy het geskryf dat jou arm lam word terwyl hy in sy hoë stem praat en praat.
Op ’n keer is ek, ’n groentjie-verslaggewer, saam met Johannes Grosskopf vir ’n Verwoerd-geleentheid Vryburg toe. Die aand tevore is ’n ete aangebied, waar die Premier ook ’n toespraak sou lewer. Grosskopf besluit om vroeg te gaan slaap en die jong kollega met die ete-toespraak te vertrou.
Maar toe Verwoerd gaan sit, sit dié met nog ’n skoon notaboekie voor hom, en met niks om te rapporteer nie. Grosskopf kon die volgende oggend op sy rug val. “Jy is ’n dapper jong man,” het hy sarkasties opgemerk – dit was nie as ’n kompliment bedoel nie.
Tot vandag toe weet ek nie of ek daardie aand aan die slaap, arrogant, onnosel of dalk net ’n goeie joernalis was nie.
Ek was tot die vorige jaar, 1965, nog parlementêre verslaggewer. Verwoerd was vir die jong Volksblad-man ver verwyder en verhewe. ’n Vriendelike navraag oor my welstand toe ek een middag by die Volksraad onverwags in hom vasloop, het my tot jellie gereduseer. “Meneer Van Deventer!” Het die intellektuele reus my, nederige verslaggewertjie, werklik “Meneer Van Deventer” genoem? Dit was soos ’n eerbetoning.
Vir Dmitrio Tsafendas het ek ook geken. Hy was ’n ruk lank as bode in die persgalery werksaam, waar een van sy pligte was om vir honger of dors persmense iets te ete of te drinke in die kombuis te gaan haal. Die hand wat die dolk in Verwoerd se hart gedruk het, het vir my geroosterde eiertoebroodjies gebring!
NASKRIF: Toe die flitsberig die middag net ná 14:05 kom dat dr. Verwoerd aangeval is, was dit die half-blinde Bennie Lean wat sy kop deur die luik tussen die telekskantoor en die subkantoor gesteek het, met ’n hees: “Kyk hier!” Bennie was die man wat die dramatiese kopie velletjie vir velletjie van die teleksmasjien geskeur en aan my, die hoofsubredakteur, besorg het. Bennie was toe 34, ek agt jaar jonger. Nou is Bennie ook al weg. Hy is op 26/1/2008 op 76 oorlede. Ek word 76 op 3 Januarie 2017.
Meer oor daardie enorme vrugtekoek – 15 bottels brandweyn, verbeel jou! – wat vir die vyfde verjaardag van Die Volksblad se Kunsmark op 2 Mei 1987 gebak is.
Hy draai die koper-deurhandvatsel. In die ligkol sien hy ‘n vreemde wese soos hy tevore nooit gesien het nie: ‘n donker gelaat met ‘n lang, styl haredos, netjies ge-Brylcream en agteroor gekam. “Pa, pa,” skreeu hy in die gang af, “kom kyk hier.” Hy beskryf die kombinasie van kleur en haarstyl in woorde wat in die lig van heersende rassesensitiwiteite liefs aan die verbeelding oorgelaat moet word.
Die storie, ‘n ware verhaal, was in kort dat ‘n Indiër op sy pad deur die Vrystaat deur die haastige skemer ingehaal word. Uit vrees dat hy nie teen sononder oor die grens gaan kom nie, sit hy voet in die hoek by die laaste petrolpomp verby … en betaal die prys. Sy motor kom rukkerig tot stilstand, en hy moet, kannetjie in die hand, die langpad te voet aandurf om te gaan petrol soek by ‘n plaashuis wat hy in die verte gewaar.
Die rolprent Free State oor die verbode liefde tussen ‘n Indiërman en ‘n pragtige predikantsdogter het raakpunte met die penarie van die stomme Indiërman sonder petrol. ‘n Pap band en ‘n verlate grondpad speel in die rolprent ‘n sleutelrol. Net daar loop die twee stories egter uiteen. Waar die rolprent op die hartverskeurende liefde van die jong paartjie fokus, was die trefferreël van die storie oor die Zastron-insident die seun se verbaasde reaksie. Sy beskrywing van die besoeker se voorkoms was die rede dat dit oorvertel is en om vleisbraaivure lekker oor gelag is.
Onthullende berigte oor die haglike omstandighede waarin Indiers moet leef terwyl burokrate kibbel oor waar hulle moet tuisgaan, het veel bygedra om die ou barrikades in 1985 te laat tuimel.