Is skryf deel van haar leefwyse ter vervulling van ’n basiese behoefte of is dit vir haar so noodsaaklik soos eet en asemhaal? “Ek sê altyd vir mense as hulle my daardie vraag vra, dat ons almal ’n skeppingsdrang het – almal het die behoefte om iets tot stand te bring wat nie vantevore daar was nie. Maar ek dink ’n skrywer het ’n spesiale sterk uithouvermoë om aan te gaan en aan te hou, wat ook al gebeur. Daarin is ook ’n element van behaagsiekheid, moontlik is dit ’n kwessie dat jy nie mooi genoeg is na jou sin nie en dat jy nou op ’n ander manier liefde wil wen.”
“Geloof is irrasioneel. Dis ’n sprong in die duister, maar as jy God se hand voel, dan weet jy … Dis soos iemand eendag gesê het: Geloof begin met ’n eksperiment en eindig in ’n ervaring. Ja, ek glo soos ’n kind.”
Hoe versoen sy haar skryfkuns met haar Christenskap? “Dit is nie so maklik nie. Ek wonder of dit moontlik is. Moenie dink ek is ongelowig nie – ek is gelowig. Dit is die Faktor X, soos ek dit noem, waarmee die skrywer moet rekening hou. Daarmee bedoel ek daardie onbekende, onbestemde onderdeel van die skeppende gees wat die skrywer beetkry wanneer hy besig is met watter tema ook al (noem dit inspirasie of verbeelding of ’n demoon) en wat as ’t ware die laaste woord wil spreek. En as ek tussen my Christenskap en my skryfwerk moet kies, sal dit my Christenskap wees. Ek kan nie daarsonder lewe nie. My lewe sal sinloos wees. My Christenskap is vir my ’n stukrag.”
Oor die lyflike wat in haar laaste boeke aandag gekry het: “Seks is dinamiet. ’n Mens moet van jongs af leer om dit beheer. Maar ek wil nie preek nie.” (Beeld, 5 Oktober 1999)
Anna Margaretha Louw is op 31 Desember 1913 om 11:45 in die Louws se destydse nagmaalhuis gebore, op Calvinia, waar haar vader ’n skaapboer in die distrik op die plaas Soetwater was en deels ook ’n skaapinspekteur. Sy was die tweede van vier kinders en is Louw van drie kante en Van der Merwe van een kant. Van die Rooi Louw-kant is sy ’n kleinniggie van WEG en NP Van Wyk Louw. Haar oupa en die skrywerbroers se oupa was broers en die jong Van Wyk Louw het ’n kwartaal lank vir Anna skoolgehou.
Sy het op die veeplaas Soetwater grootgeword, ’n ou kerk- en skoolplaas wat halfpad tussen Calvinia en Nieuwoudtville geleë was. Haar moeder (’n kwekeling van die Wellingtonse Seminarium) was onderwyseres op die plaasskool vir sowat 20 tot 30 kinders van die omgewing.
In Rooi Rose (23 Oktober 1991) het Anna haar ma so onthou: “My ma was plaasskoolonderwyseres en ek het die manier bewonder waarop sy jaar ná jaar in primitiewe omstandighede elke oggend die skoolklok gelui het. My pa het geboer, en in die droogtejare was my ma se salaris soms die enigste inkomste wat ons gehad het. Sy was ’n godvresende vrou wat graag gedigte geskryf het – nogal in Engels.
“Sy het my Victoriaanse maniertjies geleer. Ek moes ’n kappie dra en wanneer ek by die sitkamer ingekom het, moes ek sê prô-ô-mise– sodat daar ’n aangename uitdrukking op my gesig sou wees! Ek het gerebelleer teen die kappie en hom afgehaal sodra sy buite sig is. Nou is ek spyt – as ek na haar geluister het, het ek dalk vandag ’n beter vel gehad!”
In haar essay “Hoogland onder die sterre” in Klein koninkryk skryf Anna: “Die mens van Calvinia waar my eie wortels baie geslagte diep sit, is ’n lug-mens, ’n ver-kyk-mens, ’n mens met ’n liefde vir wonder, helde en legendes. Want waarna kyk jy as die aarde onder jou voete in ’n skyndood is, wanneer diere van hongerte bly lê en dit lyk of die tyd self gaan staan het? Jy kyk in die verte, jy kyk na die lug. Jou hoop is op die lug, jy leer die lug ken.”
“Ná drie jaar (in 1932) behaal ek my graad. Dis die dertigerjare en ’n swaar tyd vir Suid-Afrika met ’n langdurige droogte in my eie kontrei. Ek kry werk by Sanlam, wat indertyd onder die leierskap van dr MS Louw gestaan het. Ná sowat 18 maande (op twintigjarige ouderdom) trou ek met dr Lewis A Hurst, later professor in psigiatrie aan die Universiteit van die Witwatersrand.” Op 25-jarige ouderdom is sy en hulle twee klein kindertjies saam met hom na New York waar hy met behulp van ’n beurs nagraads gaan studeer het.
“Die twee jaar in Amerika is ’n verrykende ervaring. Ek woon aandklasse in joernalistiek en die tekenkuns by die Columbia Universiteit by, maak talle vriende en reis gedurende die eerste somervakansie drie maande lank deur die ganse Amerika, met besoeke aan Kanada en Mexiko.” Dit was toe dat sy vir die eerste keer begin dagboek hou het en ernstig aan skryf begin dink het, al was sy op skool lief vir essays skryf. Kinders grootmaak het haar egter jare lank besig gehou.
Anna se skrywersloopbaan het in alle erns begin gedurende die eerste jare van haar tweede huwelik. “Aanvanklik was dit ligte stof om den brode: tydskrifartikels, radiopraatjies en hoorspele, novelles wat in die geheel destyds deur die vrouetydskrif Sarie geplaas is. Ek neem deel aan elke moontlike letterkundige wedstryd, steeds om den brode, en wen ’n aantal minder belangrike pryse – byvoorbeeld derde in die Van Riebeeck-fees se dramawedstryd en eerste in ’n vervolgverhaalwedstryd van Naweekpos. [Hierdie prys het betaal vir haar eerste Europese reis, wat later in Agter my ’n albatros weergegee word.] My heel eerste ernstige roman-poging (Die koms van die komeet) is merkwaardig alleen weens die feit dat ek met die skryf daarvan ’n persoonlike religieuse bekering ondergaan het.” (Rapport, 15 Junie 2003)
Haar eerste kortverhaal het in die vroeë vyftigerjare in Die Huisvrou verskyn. Die tema het sy goed onthou: ’n wit seun wat in ’n kleurling-weeshuis grootgeword het en in die witmanswêreld sy plek gesoek het. Anna se eerste werklike aanmoediging om te skryf het gekom van Audrey Blignault, destyds redaktrise van Die Huisvrou, toe sy vir Anna gesê het dat sy wel kán skryf. Audrey en Anna was later groot vriendinne. Haar eerste gepubliseerde skryfwerk was ’n eenbedryf, Goud, wat ’n inskrywing was vir ’n ATKV-wedstryd en wat Gerhard J Beukes in ’n bundel opgeneem is.
Anna se volgende roman, Die koms van die komeet, beleef ook verskeie herdrukke na die eerste publikasie in 1957. In hierdie roman word vertel hoe die skielike koms van ’n komeet groot verwarring in die stad teweegbring. AP Grové (Huisgenoot, 15 November 1957) het geskryf: “In ’n aangename trant (te gesellig miskien) word ons vertel hoe die hele gang van die natuur versteur word en hoe die noodsaaklike openbare dienste tot stilstand kom. Nie sonder ’n mate van opwinding nie – hoewel die vertelling soms dreig om mat te word – merk ons hoe die gemeenskap gaandeweg uit sy alledaagse gevoel van selftevredenheid geskud word. Epidemies breek uit; die paniek laai op en so word die gewoonteverhoudings getoets en die mens gedwing om homself te openbaar, die een in sy swakheid, die ander in sy krag en offervaardigheid. By die een lei die beproewing tot histerie, by die ander tot eerlike selfondersoek.” Grové het gevoel dat die deurslaggewende vraag is in hoeverre daardie afgeslote wêreld ’n volkome wêreld met universele geldigheid geword het, en volgens hom is dit hier waar Die koms van die komeet tekortskiet. Ons sien wel sekere individue in hulle karaktervastheid, andere in hul kleinlike dwaasheid, maar dit bly van bloot lokale betekenis, kenmerkend vir daardie bepaalde situasie.
Anna se eerste reisverhaal, Agter my ’n albatros, word in 1959 deur Tafelberg Uitgewers gepubliseer en ook hierdie boek beleef etlike herdrukke. Izak le Roux (Huisgenoot, 25 Desember 1959) het gevoel dat hoewel reisbeskrywings maar vervelig kan wees, die reisbelewenisse van die skrywer in hierdie reisverhaal deel word van die belewenis van die leser. Die vermoë van die skryfster om die gees van die land te voel, die siel uit die beeld te haal en die mens agter die ding te ontdek, maak hiervan soveel meer as ’n reisbeskrywing: ’n boek wat ’n mens gerus kan koop.”
In ’n ander resensie (bron en datum onbekend) word melding gemaak van die “skryfster se gevoel vir die atmosfeer van ’n stad, dorp of kamer, haar peilende insig in die gemoedere van mense, haar beelding van situasies, haar reddende humorsin en haar oorspronklike taalgebruik. Haar uitsprake is dié van ’n uitgelese, fyngevoelige besoekster, en die taal van hierdie reisverhaal is geskoolde en beeldende taal – die taal van ’n gestileerde skryftalent.”
Anna se verhaal Die voortreflike familie Smit het oorspronklik in Sarie verskyn, waarna dit onder dieselfde titel in boekvorm uitgegee is. Dit is ook verfilm, en later deur Stephan Bouwer tot ’n televisiereeks verwerk en uitgesaai. AP Grové vertel meer oor Die voortreflike familie Smit in Die Huisgenoot van 9 November 1962: “Die verhaal gaan oor die familie Smit wat van die platteland af kom en vir hulle ’n staanplek in Kaapstad probeer vind. Die gesin het dit nie breed nie, maar dit is ’n gesin wat deur sy solidariteit, trots en selfrespek staande gehou word. Die aksent val dus nie op die armoede nie, maar eerder op die ingebore adel en ordentlikheid wat hierdie familie, onder leiding van Oupa Smit, in staat stel om, ondanks terugslae, sy man te staan en bo uit te kom.
“In hierdie vertelling is Grietjie, ’n matriekdogter in die familie, aan die woord. Ons lees aan die begin dat sy eintlik op versoek van Oupa die famieliegeskiedenis van die Smitte sou opteken, maar in plaas daarvan vertel sy op so ’n lewendige en kostelike wyse van die doen en late en wedervarings van haarself en die familie dat sy self vir ons ’n lewendige persoonlikheid en die hoofpersoon van die vertelling word.”
Grové het dit beskryf as ’n “optimistiese werk vol gesonde idealisme, waarin die skryfster, sonder om uitgesproke didakties te word, ’n alledaagse gesin as die sout van die aarde sien. Daarby het die skryfster haar gebied noukeurig afgebaken sodat sy sonder pretensie kan vertel. Dit alles dra by tot die lesenswaardigheid van die boek.”
In Kriterium (Julie 1963) beskryf R Schutte dit as ’n “ligte verhaal en ’n mens moet dan ook nie na diepte of diepsinnigheid daarin soek nie. Dit bied baie aangename leesstof, nie net omdat dit so lewendig en met soveel humor geskryf is nie, maar ook omdat die taal sprankelend en goed versorg is.”
Die voortreflike familie Smit word in 1968 met die Scheepersprys vir Jeuglektuur bekroon. Elize Botha het in Suid-Afrikaanse skryfsters van die sestigerjare geskryf dat die verhaal beslis nie sonder diepgang is nie, “want in die grond daarvan beskryf dit die jong vertelster op ’n keerpunt, hoe sy reageer op onvoorspelbare gebeure wat haar baie intens raak, met ’n besonder mooi en aanvaarbare uiteinde. Dit is goeie jeuglektuur – nie net omdat dit eenvoudig geskryf is of omdat sake deur die oë van ’n jong meisie gesien is nie, maar omdat daar so suiwer te werk gegaan is in die afweeg van waardes en verhoudinge binne die grense van die vasgestelde opset van die vertelling.”
Die voortreflike familie Smit het die leser, volgens Elize Botha, glad nie voorberei op die “verskeidenheid lewensvorme en die bedrewe tegniek wat ons in 20 days that autumn, 21st March – 9th April 1960 (1963) sou aantref nie. Hierdie werk gee ’n beeld van die reaksies van verskillende enkelinge op die gebeurtenisse wat in 1961 gevolg het op Sharpeville: die onluste in Nyanga en Langa by Kaapstad. Hierdie roman probeer geen algemeen-geldige politieke waarheid propageer of na ’n oplossing vir ’n ganse volk soek nie. As ek 20 days that autumn reg gelees het, sou ek die opset daarvan so wil beskryf: dag na dag word die lewe van mense uit vier groepe van ons samelewing in oënskou geneem, ’n blanke Afrikaner, ’n Engelssprekende, ’n Kleurling, ’n Bantoe. Maar hulle word getoon in die wyse waarop hulle reageer op ’n krisis wat van hulle rekenskap vereis. Dit is trouens ’n tema waarin die skryfster al geoefen is, want in sekere sin was dit ook die grondmotief van haar vroeëre roman, Die koms van die komeet. Dat die verbondenheid aan ras en aan ’n volk ’n verbondenheid letterlik tot die dood toe is – dit is ’n feit waarmee ook ons, die lesers, in die loop van hierdie verhaal gekonfronteer word.
“Maar weer in eerste instansie gee hierdie boek ons nie ’n betoog of verhandeling nie. Dit toon vir ons mense in hul verskeidenheid van aard en lotgeval. Miskien moet ’n mens sê dat die boek nie ’n deurlopende verhaal aanbied nie, dat dit vir sy eenheid eerder afhanklik is van die raamwerk wat die onluste vorm en die geestelike inhoud wat elke karakter uit die gebeure vir homself moet red. Maar dit is geen fout nie, dink ek; elke mens in die boek beweeg oortuigend na ’n insig toe, wat, as ’n mens die boek klaar gelees het, al die verskillende benaderingswyses in die boek saambind tot ’n geheel.
Volgens Elize Botha in Suid-Afrikaanse skryfsters van die sestigerjare is die boek in meer as een opsig boeiend: “Om die rekonstruksie van die beeld van die ou President in die landskappe en stadsbeelde van ou Europa; om die naby-opnames, soos ’n mens dit kan noem, van die kwynende ou reus deur die oë van die gekwelde lyfwag Bredell. Dit hou die aandag. Maar dit is geplaas binne ’n relaas van menslike verbondenheid, in die verhaal van Manie Bredell wat homself moet rekenskap gee van die suiwerheid van sy trou aan die kolos wat sy lewe jare lank beheers het.”
Anna M Louw het self vertel van haar navorsing oor Paul Kruger en hoe die belangstelling begin het: “Dit is eienaardig dat ek as Kolonialer nie eintlik bewus was van Kruger as volksheld nie. Ek was nie ’n Transvaler nie en op skool het ons ’n geskiedenisonderwyser gehad wat die Afrikanersaak so in ons ingemoker het, dat ek dodelik verveeld was daarmee. Ook toe ek by die Universiteit van Stellenbosch kom, was ek eintlik ’n soort rebel, glad nie polities gesind nie. So, dit was bloot ’n emosionele ding toe ons Clarens besoek, gedagtig aan die ou banneling in die vreemde. Dit was ’n reënerige somerdag en ek het op die groot stoep gestaan en uitkyk oor die meer. En skielik het die oorweldigende beeld van die eensame ou man by my opgekom. Hy, die seun van die Transvaalse veld, wat in die vreemde so oor die reën en mis op die meer sit en peins het. Toe ek daar weggaan, het ek vir my man gesê: ‘nou weet ek ‘waaroor ek gaan skryf.’
“Ek het na Den Haag gegaan en gaan kyk na die groot boek in die hotel waar hy oorgebly het. Ek was by die Koninklike Argief om te lees oor sy verblyf en die ontvangs deur die koningin van Holland. Toe ons terug was in Suid-Afrika, het ek by die argiewe begin; ek het intens belanggestel in die Krugerfiguur en ek wou alles weet van hom. Nou het ’n klomp donkiewerk voorgelê.
“Ek het twee keer in Pretoria gaan bly. By Boekenhoutfontein was ek hoeveel keer. Ek was telkens in die Kaapse Argief. Die boek wat prof Kruger oor hom geskryf het, wou ek egter nie lees nie, want dit kon my met vooroordeel laat. Ek het gevind dat ek weer Europa toe moes gaan. Ek en my man het oral gaan kyk – die hele geskiedenis langs die ooskus van Afrika op gevolg, deur Suez, die Middellandse See, die pelgrimstog deur Europa tot in Duitsland, die hele droewige terugkeer Holland toe met die ballingskap en die vredesluiting. Tóé eers het die hele storie vir my reg uitgelê. Toe het ek gaan sit om die roman te skryf en het ek die navorsingswerk grotendeels opsy geskuif. Die materiaal was daar, maar ek het nie weer daarna gekyk toe ek die boek geskryf het nie. Ek het vir my ’n kantoortjie in die stad gehuur en daar het ek gaan sit en skryf. Dit het sowat nege maande geneem om Die banneling: die lyfwagte skryf en die skryf van Die groot gryse het my ’n jaar geneem.”
Maria Hugo het geskryf: “Die het by Louw in hierdie verhaal in die eerste instansie nie gegaan om die chronologiese daarstelling van al die historiese feite of die uitbeelding van president Kruger nie, maar om die persoonlikheid van sy privaatsekretaris, Manie Bredell, teen die agtergrond van daardie droewige bedevaart en die lang eensame maande in die vreemde. Die titel van die werk Die banneling slaan op Kruger, maar eweseer op Bredell, wat in sy verbondenheid met die President in ’n voortdurend innerlike stryd gewikkel was tussen die begeerte om die vryheid aan te gryp om ’n nuwe toekoms vir homself te skep en die belofte en ooreenkoms, andersyds, wat hy met die vereensaamde grysaard aangegaan het dat hy by hom sou bly totdat hy sou sterf. (…)
Anna se tweede roman oor die figuur van Paul Kruger, Die groot gryse, is in 1968 gepubliseer en is in 1971 met die WA Hofmeyr-prys bekroon. Hierdie werk fokus op die ou president self aan die einde van sy lewe in sy villa aan die meer van Genève. Nadat hy vergeefs probeer het om in Europa hulp vir die Boererepublieke te kry, reflekteer hy oor sy lewe, sy land en sy volk. Sy liggaam is swak, maar geestelik is hy baie sterk as gevolg van sy onwrikbare geloof in God en Sy Woord. Hoewel die verlede nie altyd meer so helder is sy geheue is nie, word dit deur middel van “gesigte” weer onthoubaar.
PD van der Walt skryf in sy resensie (Taalgenoot, Junie 1969) dat die skryfster in hierdie “romanmatige rekonstruksie van Paul Kruger se lewe, hede en verlede deurmekaar laat speel; sy gryp ordenend en deurskouend herskeppend in op die stof; en sy laat feit en verbeelding hersmelt tot ’n nuwe kunstige geheel. So verrys die figuur van Kruger in hierdie boek, word die wonder van sy grootheid en wysheid gerekapituleer, en wel in ’n taalgestalte wat Die groot gryse ’n triomf van die sierlike eenvoud maak, van die realisme as styl en van die historiese roman as kunsprosagenre. In sy soort is dié roman die beste wat ons het in Afrikaans.”
Anna het ongeveer drie jaar aan Kroniek van Perdepoort gewerk. Nadat sy gehoor het dat sy die CNA-prys gewen het, het sy aan Kerneels Breytenbach (Die Burger, 9 April 1976) gesê dat sy verheug is oor die prys. “Bly oor die geld veral. Dit is ’n baie groot aanmoediging vir iemand wat skryf.”
“Die tema van Perdepoort handel oor die sewe doodsondes – die boek self is ’n kruising tussen ’n allegorie en ’n realistiese roman,” het sy aan Gertrude Cooper van The Cape Times (19 Maart 1976) vertel. “Die eerste weergawe was streng allegories. Ek het dit aan my vriendin Alba Bouwer gewys (sy en Audrey Blignault het my nog altyd aangemoedig en raad gegee met my skryfwerk) en sy het haar kop geskud. Ek moes toe die enorme taak aanpak om die materiaal te verwerk na ’n realistiese roman – om al die kaal bene in te klee. ’n Mens skenk jou lewensbloed vir so ’n taak.
“Daar het tye gekom wat ek gevoel het dat ek nie genoeg talent het nie, dat ek realisties moes wees en handdoek ingooi.” Intussen het ander idees na vore gekom waarmee sy makliker kon werk, maar “in die môre, na ’n slapelose nag”, het sy weer begin. “Ek werk normaalweg nege maande aan ’n boek, maar Perdepoort het my 2½ tot 3 jaar geneem. Een van my groot probleme was hoe om tyd te hanteer – die tyd wat dit sou neem om die boek te lees en die integrasie van tyd in die boek self.”
Aan Audrey Blignault het Anna vertel dat Kroniek van Perdepoort begin het met die idee van ’n allegorie wat haar in die ribbes kom druk het. “Ek het baie gelees van Augustinus, Aquinas en ander wat as ’t ware ’n stelsel van die sonde gemaak het en gesê het hoogmoed is die moedersonde. Aan hierdie stelsel het ek begin werk en ook die accidia, die traagheid van gees, nagegaan. Dié traagheid van gees, die bitter, laaste vrug, het die sonde van ons eeu en van ons Afrikaners geword: ons oumense was onbewus trots, afgrondelik trots, en niemand het dit hulle kwalik geneem nie. Miskien pluk ons teenswoordig die vrug daarvan in ons jongmense wat so traag en ook so blasé is: niks is eintlik die moeite werd nie, en hulle sal byvoorbeeld ’n yslike Weltschmerz hê oor die ekologiese toestand maar tog niks daaraan doen nie, want oor nog ’n geslag sal daar tog niks meer oor wees nie.”
Audrey Blignault het verder vertel: “So het Anna haar stelsel uitgewerk en toe karakters gesoek om dit mee in te klee. Net daar val die storie van die wandelende Jood haar te binne en sy dink: hier is die stof vir my inkleding, hierdie Jood wat in sewe inkarnasies as ’t ware sy sonde afgelê het. Maar hoe meer sy hieroor gedink het, hoe meer het sy die onmoontlikheid daarvan besef, want hoe sou sy die noodsaaklike stuk navorsing vir so ’n stuk werk gedaan kry in die verskillende Baltiese state waar die wandelaar in verskillende tye verskyn het? Die volgende oplossing was om sewe geslagte Afrikaners te neem en die sewe sondes in hulle uit te werk. ’n Paar somme het egter gewys ons geskiedenis is nog nie oud genoeg om sewe geslagte te akkommodeer nie.
“Net daar het Anna besluit dat as die hoogmoed die vader van die ander sondes is, sy maar ’n familie moet neem, en sy begin toe met ’n lewende pa en sy seuns. Maar op die ou end moes sy Koos Nek, die pa, doodmaak om die verhaal makliker te laat loop.”
Toe sy die agtergrond vir haar storie op Calvinia gaan soek het, was dit ook nie daar nie: “Dit was daar te oop, te winderig, te skoongebrand. Toe het ek die plaas by Clanwilliam onthou, ’n plaas wat ek van my jongdae ken en waar die ou strooidakhuis vir Koos Nek was. Die omgewing, ingesluit deur die berge, is vir my ook ’n simbool van verderf. Paul Kruger sê mos in Die groot gryse dat die hel ’n skeur is waarin die gestaltes van die sonde mekaar opdonder. Dis eintlik oorspronklik ’n idee van Lewis Carroll.” En só het Kroniek van Perdepoort sy ontstaan gehad - ’n veelbesproke boek wat deur meeste letterkundiges opgehemel is, maar ook gesorg het dat baie van die Afrikaanse lesers baie geskok was oor die “lelike woorde” daarin.
“Verstaan hulle dan nie,” het sy aan Audrey Blignault gevra, “verstaan hulle nie en sien hulle nie die lyn wat deur al my werk loop nie? Ek skryf altyd oor ’n ou man en daardie ou man verteenwoordig altyd vir my die geestelike waardes. In Perdepoort was dit Koos Nek, sy sonde, sy trotsheid, sy bekering, sy hele mortifikasie wat ek wou teken, en wat ek, goeiste weet, nie heeltemal reggekry het nie. Ek probeer skryf oor die mens op sy pad van geestelike mistifikasie. Ek lees al jare mistieke werke en een ding wat almal sê, is dat die mens deur die donker nag van die siel moet gaan en sy self moet aflê om geestelik êrens te kom.”
Audrey wou weet wat van “die lelike woorde, die noem-by-die-voornaam van dinge waaroor daar nie in die voorkamer gepraat word nie?” Anna se antwoord hierop was: “Kyk, laat my nou voor begin: een basiese ding het deur eeue heen nie verander nie en dit is die mens se verhouding tot ’n goddelike orde, dit loop soos ’n draad deur al die godsdienste van die wêreld. En jy kan nooit in die hoogste sin van die woord mens wees as jy nie die goddelike imperatief van selfloos word, nakom nie. Dit is absolute waardes, maar sedes het beslis verander en hierdie verandering moet ’n skrywer in ag neem, hy moet daarvoor skryf. Tien jaar gelede sou ek nie so openhartig oor seks geskryf het nie, maar nou vind ek dit reg om so te skryf. Dis tog ’n integrale deel van die lewe en die geslagsmotivering is ’n baie belangrike motivering in die menslike lewe. Hoe dan daarsonder?”
En waaroor gaan Kroniek van Perdepoort? Audrey Blignault skryf: “Koos Lotriet, ’n Bolandse jintelman, grondkenner en perdekenner, het aan die begin van die twintigste eeu die poort aan die voet van die Swartberg gekoop en daar ’n pragplaas aangelê. Sy trots en hovaardigheid het hom die bynaam Koos Nek besorg. Hy en sy vrou is ook nooit werklik deur die gemeenskap aanvaar nie. Elkeen van die vyf seuns wat op Perdepoort gebore word, kry in sy volwasse lewe sy verdiende bynaam: Jan Pampoen, Attie Hardehand, Kobus Karba, Klaas Kamer en Chris Predikant. Vyftien jaar ná Koos Nek se dood leef vier van sy seuns nog op Perdepoort. Die jongste is ’n Kweekskoolstudent in sy vyfde jaar.
“Attie Hardehand, die eintlik boer van die Poort, besluit om die kosbare riviergrond van die ou familiebegraafplaas waar sy ouers al vyftien jaar begrawe lê, as spanspekland te gebruik en sy ouers te herbegrawe in ’n grot teen die onbruikbaarste kop op die plaas. ’n Herbegrafnis word gereël, ’n gebeurtenis waarby die hele dorp en besoekers uit die naburige dorp betrokke is. By die seremonie vind ’n ongeluk plaas: Koos Nek se kis gly met die steilte af en val in stukke. Dié voorval ruk ’n hele verlede in hierdie besondere gemeenskap oop omdat ’n brok menslike beskawing onthul word soos dit op die huidige tydstip van die geskiedenis van die Westerse mens bestaan. (…)
“Op die verhaalvlak loop die gebeure oor drie kritieke dae: die dag ná Koos Nek se herbegrafnis, die dag van die herbegrafnis en die dag voor die begrafnis. In haar nie-chronologiese hantering van die tydsverloop wend die skryfster ’n struktuurelement aan wat vandag kenmerkend van die moderne roman geword het.”
Die dag ná die begrafnis, Sondag 9 Maart, begin met die lykskouing, gesprekke en gedagtes ná die begrafnis. Saterdag 8 Maart word die makabere herbegrafnis verbeeld met die verskeidenheid belewenisse van die familie, en in Deel 3, Vrydag 7 Maart, word getuienis gelewer soos in ’n verhoor. Hier word die introspeksie en ontmaskering duideliker, volgens AvZ (Volksblad, 31 Julie 1975). “Dit word ’n verhoor waarin die oorsaak van Koos Nek se dood nagespeur word. Maar dit is veel meer as dit. Hier word ook redes geopenbaar waarom die vyf seuns so boos geword het. (…) Die boek begin moeilik lees weens ’n effens swaartillende styl met eienaardige sinswendinge, maar mettertyd neem Kroniek van Perdepoort sy loop en beweeg al hoe vinniger na sy einde. (Dit) is een van die belangrikste letterkundige gebeurtenisse vanjaar. Mens het hier ’n hegte verbondenheid tussen denksubstraat en gestaltegewing.”
Audrey Blignault (Die Burger, 19 Junie 1975) het gevoel dat Kroniek van Perdepoort ’n nuwe groeipunt stel in die ontwikkeling van die Afrikaanse roman. “Dit is ’n onbetwisbare hoogtepunt in die Afrikaanse letterkunde en kan gunstig vergelyk word met die beste werk wat vandag in ander lande geskryf word.”
Tydens die oorhandiging van die CNA-prys aan Anna in April 1976 (Die Transvaler, 9 April 1976) het sy in haar toespraak soos volg gesê en verwys na van die moderne mens se grootste belangstellings, soos die ekologie en die etologie, asook na die modewoorde van die eietydse Afrikaanse letterkunde – “oopskryf en betrokkenheid”: “Ek wil reageer op diegene onder ons skrywers wat kla dat daar so min oorbly waaroor die Afrikaanse skrywers kan of mag skryf. Ek stel ook belang in die ekologie en bewaring en nou wil ek die aandag van mede-skrywers wat betrokke wil wees, vestig op die lotgevalle van ’n vrywel rare, wit sub-sub-spesie van homo sapiens in Suider-Afrika – ’n groep wat ’n bestaanskrisis deurmaak, ’n oorlewingskrisis. Hul eeue-oue habitat word bedreig en is dit geen tema vir ’n skrywer wat betrokke wil skryf nie?”
In 1975 het Anna ’n benoeming as lid van die Kaapse komitee van die nuwe Publikasieraad aanvaar en daarmee het sy haar rug gedraai op die Afrikaanse Skrywersgilde, waarvan sy lid was. Ingevolge die grondwet van die Gilde word enigiemand wat hom verbind tot ’n staatsliggaam wat sensuur op die letterkunde probeer uitoefen, outomaties as lid van die Gilde uitgeskakel. Anna het gemeen dat sy waardevolle werk in die komitee kan doen. Bartho Smit, destyds voorsitter van die Gilde, het gesê dat hulle haar baie graag nog as lid sou wou gehad het, maar die grondwet het dit nie toegelaat nie. Anna het gevoel dat sy as lid van die komitee daar is om verdienstelike boeke en letterkunde te beskerm en te verdedig teen verbanning en sy kan onverantwoordelikhede uit die letterkunde hou.