'n Betrokke debuut met 'n hart wat sterk klop | Netwerk24
Deur Alfred Schaffer 30 September 2018 00:01
In Pieter Odendaal se meesleurende debuut soek 'n jong, wit, manlike Afrikaanse digter na 'n sinvolle bestaan – nie net vir homsélf nie, maar ook vir sy Suid-Afrikaanse medemens, skryf Alfred Schaffer.
Pieter Odendaal Foto: Retha Ferguson
Asof geen berge ooit hier gewoon het nie deur Pieter Odendaal. Uitgewer: Tafelberg. Prys: R200.
Kort nadat die Nederlandse digter Remco Campert die gruwels van die Tweede Wêreldoorlog oorleef het en dan deur middel van poësie 'n toekoms vir homself én sy generasiegenote opeis, skryf hy in die gedig "Poëzie is een daad" (1955): "Ik bevestig / dat ik leef, dat ik niet alleen leef".
Dit is asof Pieter Odendaal se langverwagte debuutbundel Campert se soort betrokkenheid eggo.
Die veelseggende opdrag lui "Vir al my medestryders". Hoewel die beeld van 'n gefragmenteerde, gepolariseerde Suid-Afrikaanse samelewing sterk deurklink, is Odendaal se gedigte ook bakens van hoop. Uiteraard is die woede en magteloosheid plek-plek voelbaar, maar die stem wat hier praat, is saggeaard.
vir my ouers
as julle sou sterf in die reën
mag die lug sy skoonmaakstof oor julle was
mag die hemele grens en al sy sinkplate flikker
hou so lank as moontlik die mondoë oop
drink stadig aan die laaste lig
moenie oor ons worry nie –
julle het ons grootgemaak
met mieliepap en die kinderbybel –
ons sal fine wees
onthou eerder die weekheid
van julle soepel lywe
die koppies wat julle saam uitgeklim het
die inkswaels wat liefdesbriewe
teen die bladsy van die aand kom skryf
Die bundel is 'n bestekopname van 'n tot dusver nie-geboekstaafde lewe, en gevolglik is daar 'n hele rits aanhalings en skrywers wat as bondgenote optree: By húlle hoort ek, sê die digter wat hier 'n begin maak, dié is my gemeenskap.
Dit is 'n diverse klomp. Daar is 'n aanhaling uit die formidabele Collective Amnesia van Koleka Putuma; 'n gedig vir die oorlede digter Keorapetse Kgositsile; Wopko Jensma word aangehaal, en so ook Gil Scott-Heron, Antjie Krog en Tumi Molekane. Selfs die afro-psigedeliese "future pop"-sekstet Bantu Continua Uhuru Consciousness kom verby, en daar is 'n werklik roerende gedig vir Adam Small, wat eintlik handel oor lojaliteit en vergifnis.
Hierdie gedigte is sowel persoonlik as uiters polities. 'n Jong, wit, manlike Afrikaanse digter soek na 'n sinvolle bestaan, nie net vir homsélf nie, maar vir homself én sy Suid-Afrikaanse medemens. Meertaligheid is geen hindernis nie, maar 'n gegewe: Enkele gedigte is in Engels, en een gedig begin soos volg: "ek skryf hierdie gedig vir jou in afrikaans / omdat ek nie seker is / of ek wil hê jy moet dit lees nie".
A.G. Visser se "Die swarte osse" word in stukkies gesny en omvorm tot "Occupying 'Die swarte osse' van A.G. Visser". Van Wyk Louw en Opperman kom enkel nog verby in Toast Coetzer se snaakse en opstandige "natuurgedig", wat Odendaal in sy geheel aanhaal voor die tweede afdeling, "heil die planetêre skeppers".
Uiteraard is daar gedigte oor familie, vriende, die liefde, al die aspekte wat 'n rol speel in 'n menselewe.
Dit is egter betekenisvol dat die bundel, wat uit vyf afdelings bestaan, open en eindig met 'n afdeling met die titel "re mang". Want ja, wie is ons? En wie is "hulle"? En is "hulle" nie eerder "ons" nie, en "ons" "hulle"?
In die pryslied "Bra Willie" vir die digter en aktivis Keorapetse Kgositsile posisioneer Odendaal homself uitdruklik: "ons almal huil en skryf vandag vir jou – / neem hierdie inverted-coconut-gedig / hierdie vlammende offer / wat ek versigtig neerlê / hier / in die middel van dié salteño-pad".
Die politiek en die persoonlike word op 'n vanselfsprekende wyse met mekaar verbind. Voorbeelde hiervan is "ons wou net
peoples wees", wat 'n liefdesverhouding skets tydens die #FeesMustFall-protesoptogte aan die hand van Whats­App-frag-
mente; "for mzansi", 'n teks wat bestaan uit 'n opeenstapeling van anonieme kommentare onderaan 'n artikel op News24; en "fragmente", oor die versteekte uitvloeisels van die koloniale erfenis.
Odendaal is 'n gerekende performance-digter en sy gedigte voel duidelik tuis op die verhoog, voor 'n gehoor. Die digter skram nie weg van 'n mengsel van patos en stewige simboliek in gedigte met 'n sosiopolitieke inslag nie, soos "Hulle – 'n duet", "in praise of protest", "gebed", "Ballade" en "piesangskille en bloed".
Maar nie net stryd en politieke selfbewustheid is belangrike temas nie. Depressie en seksuele soeke en onsekerheid word delikaat verwoord, soos in "noudat my dae", "verkenning" en "vir adam".
Die gedig "some jocks have tutus" is 'n kwetsbare kleinood, waarin die "ek" dig oor sy "fynbesnaardheid" tydens sy hoërskooljare:
In dié sin is Asof geen berge ooit hier gewoon het nie die openbaring van 'n digterlike stem wat homself nie langer uitvee nie, maar hom uitspreek oor alles wat hy liefhet en verafsku.
Die jeugjare en die familie word beskryf met deernis en eerlikheid, soos in "vir my sussie", "ou man sonder hemp", "die see glim soos", "skielik spring ek 20 jaar terug" en "vir Oupa Piet, dood voor ek gebore is", waarin die digter besef die verlede is onlosmaaklik deel van wie ons is:
'n collage van al my oorspronge
my voorouers wat ook om my is
sodat hulle wat nie meer hulle is nie
hulself deur my oë
in die wind kan ken
Hierdie gedigte in die derde en middelste afdeling, "voor ons deurskynend word", is wat my betref die kloppende hart van die digbundel. Ja, uiteindelik is Odendaal 'n liefdesdigter. Lees maar net die eerste reëls van "vir my ouers" hierby.
Strydlus, poëtiese talent en medemenslikheid maak van Asof geen berge ooit hier gewoon het nie 'n ryp en meesleurende debuut.
Dr. Alfred Schaffer is verbonde aan die departement Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit Stellenbosch. Sy bekroonde digbundel Mens Dier Ding, in Afrikaans vertaal deur Zandra Bezuidenhout, verskyn in November by Human & Rousseau.