PressReader - Weg! Platteland: 2017-06-01 - Ver­steek­te ge­heim Die plaas­win­kel S­teun­me­kaar doen al meer as ’n eeu sa­ke op die Vry­staat­se stof­vlak­tes
Ver­steek­te ge­heim Die plaas­win­kel S­teun­me­kaar doen al meer as ’n eeu sa­ke op die Vry­staat­se stof­vlak­tes
Half­pad tus­sen Bloem­fon­tein en Fau­re­smith in die Vry­staat skuur die stof­pad ver­by S­teun­me­kaar, ’n plaas­win­kel­tjie waar al lan­ger as ’n eeu met ba­sie­se be­no­digd­he­de – én met sto­ries – ge­smous word.
Weg! Platteland - 2017-06-01 - Inhoud - TEKS EN FO­TO’S WILLEM VAN DER BERG
Dis mid­del De­sem­ber. Boos­aar­dig warm. Die suid­wes­te van die Vry­staat haal vlak a­sem. Die veld is dood­wit. Die ho­ri­son be­we be­noud in die lug­spie­ë­lings. En saam met die ge­hyg van die wes­te­wind dwar­rel rooi­bruin stof­wol­ke.
Hoe bly ’n ne­de­ri­ge plaas­win­kel tus­sen Bloem­fon­tein en Fau­re­smith se rant­jies al meer as 100 jaar in dié on­ge­naak­baar­heid staan­de? Is dit om­dat hier al­tyd iets van al­les te ko­pe is? Om­dat dit die e­nig­ste win­kel in ’n groot ge­bied is? Of is dit om­dat die kon­trei se men­se die win­kel se naam ge­stand doen en op me­kaar moet steun?
Op die win­kel­stoep skreeu ’n groep kin­ders: “Kers­vaaad­er! Kers­vaaaaad­er!” Maar nes jy be­gin dink dis die ver­sen­gen­de hit­te wat die klein­span laat ge­sig­te sien, hou Kers­va­der met ’n per­de­kar voor die win­kel stil. Hy het sy dik rooi jas aan. Die man kry dui­de­lik warm, maar hy lag en ge­sels en trek ’n kof­fer vol ge­sken­ke na­der. Van die kin­ders be­gin huil. Dit is die eer­ste keer dat Va­der K­ris­mis by S­teun­me­kaar stil­hou.
IN DIE KOM­BUIS op Help­me­kaar, sy plaas en­ke­le ki­lo­me­ter weg van die win­kel, ge­sels Her­man van der Mer­we ’n hond uit ’n bos. “Hier het al tus­sen >
BO LINKS “Hier’s nie meer pe­trol nie, maar hier­die pêr­re­kar­re van ons is mos lig op die sous,” spot Nel­son Mat­he­tha. REGS In die drank­win­kel­tjie is twee kaar­te: een met al die pla­se in die om­ge­wing en dié een wat die Voor­trek­ker­roe­tes van 1836 se dae wys. OOR­KANT,
KLOKSGEWYS VAN LINKS BO Uit­ge­vat vir win­kel­dag; Op week­dae is die ra­dio Tan­ja en Jak­kie se e­nig­ste ge­sel­skap; S­teun­me­kaar is die naas­te plek waar plaas­men­se krui­de­niers­wa­re kan koop; Hou­ers vol lek­ker­goed op die toon­bank; By S­teun­me­kaar is net een kas­re­gis­ter – jy wag dus ge­dul­dig en maak ge­sel­sies; Hier het klein­geld nog ’n waar­de; Kers­va­der se koms is be­hoor­lik ge­vier; Din­ge soos los ker­se en gis her­in­ner jou hier­die is pu­re plaas­win­kel; Jak­kie in die drank­win­kel waar die re­ël is: “Koop en loop.”
1800 en 1830 men­se in hier­die om­ge­wing kom woon,” sê hy. “Die Van der Mer­wes was van die eer­stes. Hul­le het kof­fie aan­ge­bied vir die Voor­trek­kers toe hul­le hier ver­by­kom.
“Die plaas se naam was oor­spronk­lik Hulp Ma­kaar, en dis ook waar S­teun­me­kaar se din­ge be­gin het. Hier teen die ein­de van die ne­gen­tien­de eeu, be­gin van die twin­tig­ste eeu, het dit ’n by­me­kaar­kom­plek ge­word vir die men­se van die om­ge­wing. Na­der­hand was dit só be­sig dat daai tyd se ei­e­naar van die plaas, To­bi­as de Vil­liers, ’n stuk van sy grond ge­gee het so­dat ’n win­kel­tjie, pos­kan­toor, po­li­sie­kan­toor, smids­win­kel en skool­tjie be­gin­ne kon word. Die ge­meen­skap­sen­trum, soos die men­se dit ge­noem het, is S­teun­me­kaar ge­doop om­dat daar reeds ’n Help­me­kaar na­by Win­burg was, maar die skool­tjie se naam het Help­me­kaar ge­bly.”
Her­man ver­tel hy het op S­teen­bok­fon­tein groot­ge­word – “so 6 myl en 9 hek­ke van die skool af”. “Die hoof en sy vrou het al die klas­se ge­gee: juf­frou Du Toit van sub A tot st. 2, en me­neer Du Toit van st. 3 tot 5. Ons was al­tyd maar so tus­sen 20 en 30 kin­ders. Jy kon kla­vier­les neem by sers. Nel se vrou in die po­li­sie­sta­sie, en as ons die slag rug­by ge­speel het, was sers. Nel ook som­mer die skeids­reg­ter. Ons het die mees­te van die ke­re met ’n ten­nis­bal ge­speel en hier was nooit rug­by­pa­le nie – as jy pa­le toe moes skop, het twee ou­ens so met hul­le arms die pa­le vir jou ge­hou.
“Die skool het ’n ver­hoog ge­had, en end van die jaar, as die skool sluit, het ons kon­sert ge­hou en Kers­ge­sken­ke ge­kry. Kers­va­der het ons nie met ’n oog ge­sien nie. Ek dink nie daai ja­re het die men­se hier­langs in e­nig­iets an­ders as die By­bel ge­glo nie.”
KERS­VA­DER SE PRESENTEKOFFER is dol­leeg. Ter­wyl die kin­ders hul­le bruin kar­does­sak­kies vol lek­kers en speel­goed uit­pak, slaan die man in die warm rooi pak ’n koue Co­ke weg in die win­kel se kom­buis.
“Van­dag wil die son ’n mens ver­moor,” sê hy en steek sy hand uit: “Ja­cob Ka­me­le. Ek werk hier na­by op die plaas Fran­ces Ho­me. Die ei­e­naars van die win­kel het my ge­vra om van­dag ’n bie­tjie Kers­va­der te speel so­dat ons vir die plaas­kin­ders van die om­ge­wing ’n Kers­par­ty­tjie kan hou.”
Tan­ja Marx en haar man, Jak­kie, het on­langs die S­teun­me­kaar-win­kel oor­ge­neem by Ma­rie­tjie Pie­ters wat dit ja­re lank be­sit het.
“Ons het nooit eens ge­weet van die win­kel nie,” ver­tel Tan­ja. “Ons het op ’n plaas na­by Fau­re­smith ge­werk, maar weens die droog­te en taai tye moes die boer men­se laat gaan... vir ons ook. Daar is ge­skar­rel en plan­ne be­raam, maar din­ge wou nie uit­werk nie. In­tus­sen het die Fau­re­smith­ge­meen­skap ons so mooi on­der­steun, en toe bel tan­nie Ma­rie­tjie op ’n dag en vra of ons nie S­teun­me­kaar se win­kel wil oor­neem nie. Ek was skep­ties oor ’n plaas­win­kel hier, maar toe ons kom kyk, het ek ag­ter­ge­kom die win­kel én tan­nie Ma­rie­tjie is le­gen­da­ries.
“Die win­kel is baie be­lang­rik vir die plaas­ge­meen­skap, want dit is die e­nig­ste plek waar hul­le kan koop. Fau­re­smith en Bloem­fon­tein is ver en die mees­te men­se kom net nou en daar uit. Ons gaan nie ryk word uit die win­kel nie, maar dit was ’n uit­koms toe die nood hoog was. Die win­kel hou ons aan die le­we én dit voel of ons iets be­te­ken.”
Jak­kie sê hul­le bly dees­dae op ’n plaas na­by S­teun­me­kaar. “Dit is vir ons lek­ker hier, want ons is nie stads­men­se nie. Ons ge­niet die men­se wat hier stop, soos reg­ter Faan Hanc­ke wat hier na­by boer. As hy in­stap, kan ek so­lank sy koe­ja­wel­sap­pie uit­haal. Hy vat al­tyd een. Ons moes ook die plaas­men­se se taal aan­leer. ’n Li­ter drank is by­voor­beeld ’n ‘bom’, 750 ml ’n ‘straig­ht’ en klein bot­tel­tjies ’n ‘nip­pie’. Vir ’n quart bier word daar som­mer ’n ‘ten trip­ple one’ ge­sê. En e­ni­ge roll-on is ‘Mum-roll’.”
By die Mum-roll staan Mi­no­ras­keer­mes­lem­me­tjies, tan­de­pas­ta, toi­let­spuit­goed, toi­let­pa­pier, Zam-buk, gloei­lam­pe, pot­jies Va­se­li­ne, seep, >
‘As oud­reg­ter Faan Hanc­ke in­stap, kan ek so­lank sy koe­ja­wel­sap­pie uit­haal. Hy vat al­tyd een.’
ta­ma­tie­sous, blat­jang, kook­o­lie, sop­poei­er, blik­kies­kos, vla­poei­er, a­syn, in­ge­leg­de beet, Boxer- en Bb-twak, Su­perg­lue, tee, kof­fie, sui­ker, spe­se­rye, ker­se, vuur­hout­jies, tjips, aan­maak­koel­drank, kas­ter­o­lie en Grand­pa­poei­er op die hout­rak­ke uit­ge­pak. Ver­der is daar ’n rak met nu­we kle­re en skoe­ne; op die toon­bank staan groot fles­se vol lek­ker­goed – van tof­fies teen 20c elk tot C­hap­pies vir 30c; en langs die win­kel is die klein bot­tel­stoor.
Die plek ruik na ’n meng­sel van dít al­les plus 100 jaar van leun teen die hout­toon­bank, be­duie wat ge­soek word, uit­vra hoe dit gaan, ge­sel­sies oor die weer, jak­kal­se en groot­ui­e­rooie. ’n Kon­sta­bel van die po­li­sie­sta­sie net ’n paar hon­derd me­ter weg kom koop twee los si­ga­ret­te en ’n twee­li­ter Iron B­rew. Plaas­wer­kers kom koop rol­le­tjies po­lo­nie, Omo, Black La­bel en Mum-roll. Her­man van der Mer­we (nog een), ’n jong boer van die om­ge­wing, kom koop ’n heel hoen­der, rus­si­ans, ’n pak­kie twak, vuur­hout­jies en Co­ke. Hy praat oor die droog­te en lyk moeg van die aan­hou­den­de ge­voer­de­ry.
Ju­an­di Ja­cobs, ’n boer­vrou van die dis­trik, en haar twee dog­ters, Ma­ri­zan­ne en Ans­o­phie, kom groet en ver­tel van die jong boer na­by S­teun­me­kaar wat on­langs met ’n vrou uit die stad ge­trou het. “Hy het vir haar ge­sê daar is ’n mall som­mer na­by die plaas.”
Dan kom oud­reg­ter Faan Hanc­ke in en, ja, koop sy koe­ja­wel­sap­pie. Kers­va­der het in­tus­sen af­ge­koel en moet weer in die pad val. Hy waai en die per­de vat die draai in Fau­re­smith se rig­ting. Een van die seun­tjies bly kyk tot die rooi jas ver­dwyn in die vaal­te.
“Ek kan nie glo hy het ge­weet ons is hier by S­teun­me­kaar nie.”
LANGS DIE KOMBUISTAFEL op Help­me­kaar ge­sels Her­man van der Mer­we nog een­stryk deur: “Nee kyk, din­ge het da­rem al baie ge­ver­an­der, maar daar staan S­teun­me­kaar se win­kel nog al­tyd. Dit is ’n bie­tjie soos ’n mo­nu­ment en ’n bie­tjie soos ’n kerk. Daar op daai stoep het die Nat­te en Sap­pe me­kaar ge­slaan met stoe­le. En daar is al baie ge­bid vir re­ën. Toe was oom A­pie van der Mer­we die ei­e­naar van die win­kel.
“Oom A­pie was die groot ko­ning hier en jy kon al­les by die win­kel koop, maar die drank­ge­deel­te was sy kan­toor. Hy het drank ver­af­sku. Met sy dood het oom A­pie glo er­ge pyn ge­had en die dok­ter het ge­sê hy moet so ’n le­pel bran­de­wyn vat – dit sal die pyn min­der maak. Oom A­pie het ge­wei­er en glo vir die dok­ter ge­sê: ‘Ek wil nie as dronk­aard sterf nie.’
“Oom Eli Bit­zer het die smids­win­kel langs­aan ge­had en sy seun Willem het al die C­li­max-wind­pom­pe hier­langs op­ge­sit. S­teun­me­kaar se win­kel is die e­nig­ste oor­blyf­sel van daai ou tye. As die win­kel tot niet moet gaan, sal ons sto­ries se­ker ook maar saam met hom stof word. Ag jong, maar ons moet ons nie so be­kom­mer oor toe­koms­ti­ge din­ge nie. Jy weet, toe pe­trol in die ja­re 70 van 7c na 9c ge­spring het, was daar groot a­mok. Toe het ons ge­sê: ‘Nee, in hier­die land kan ons nie meer bly nie.’ Nou ja, hier is ons nog.”
‘As die win­kel tot niet moet gaan, sal ons sto­ries se­ker ook maar saam met hom stof word.’
1 Her­man van der Mer­we voor die klas­ka­mer waar hy ja­re te­rug in die La­er­skool S­teun­me­kaar was. 2 Hier word lank­al nie meer klas­ge­gee nie, maar die skool se twee klas­ka­mers hou nog vas aan die her­rin­ne­rin­ge van spel, som­me maak en By­bel­les. 3 Ná Ma­rie­tjie Pie­ters is Jak­kie en Tan­ja Marx dees­dae ag­ter S­teun­me­kaar se hout­toon­bank. Hul­le dog­ter Im­ke (mid­del) kom help va­kan­sie­tye uit.
Nog ’n Her­man van der Mer­we van die om­ge­wing. “Hier­langs is ons meer vol­op as blou­dis­sels, sê hy.”
4 Ju­an­di Ja­cobs en haar dog­ter Ma­ri­zan­ne kom van hul­le plaas in die om­ge­wing om ’n paar goed­jies te koop en die nuut­ste sto­ries uit te ruil. 5 Tu­me­lo Mo­le­ta maak sy sus­sie, Sue-ann, se koel­drank vir haar oop. 6 Kers­va­der en sy per­de­kar staan reg om weer die Vry­staat­se hit­te aan te durf op pad te­rug plaas... eks­kuus, Noord­pool toe.
7 Oud­reg­ter Faan Hanc­ke en sy seun Hen­nie is ge­reel­de klan­te van S­teun­me­kaar. 7 4 5 6
By S­teun­me­kaar se win­kel word baie meer per­de­kar­re as For­tu­ners en dub­bel­ka­juit­bak­kies ge­par­keer. REGS BO Dit was die heel eer­ste keer dat Kers­va­der by S­teun­me­kaar stil­hou – dit het ’n ruk­kie ge­neem om al die kin­der­tjies ge­woond te kry aan die man met sy vreem­de rooi pak.