OB-opvolger: ‘G’n plek vir ŉ skoothondjie nie’Thuli Madonsela. Foto: Werner Beukes/SAPA Alle oë is tans op die proses om ŉ nuwe OB aan te stel. Thuli Madonsela, huidige OB, se termyn verstryk in Oktober. Die ad hoc-komitee wat op die been gebring is om die nuwe OB aan te stel het ŉ somtotaal van 73 benoemings en aansoeke ontvang. Sewe kandidate, insluitend oudpres. Nelson Mandela se vrou, Graça Machel, staatsaanklaer adv. Gerrie Nel en die voormalige minister van finansies Nhlanhla Nene, het hul benoemings van die hand gewys. Talle ander kandidate kon nie betyds in die hande gekry word om hul benoemings te bevestig nie en daar is ŉ totaal van 59 kandidate wat oorweeg sal word vir ŉ kortlys. Die komitee sal ná die munisipale verkiesing op 3 Augustus met onderhoude begin, wat regstreeks op televisie uitgesaai sal word. Die komitee hoop om die proses teen 31 Augustus af te handel. ŉ 60%-meerderheid van die Nasionale Vergadering moet ten gunste van die kandidaat wees waarna pres. Jacob Zuma ŉ aanstelling sal maak. Die lys van kandidate sluit onder meer talle prokureurs en advokate, twee regters, ŉ paar landdrosse en vier LP’s in. Loyiso Mpumlwana is tans ŉ ANC-LP en dien op die parlementêre portefeuljekomitee oor justisie en korrektiewe dienste. Dr. Phillip Dexter was eers ŉ ANC-LP en toe later ŉ Cope-LP. Hy is tans direkteur van verskeie maatskappye. Jonas Sibanyoni en Tshepiso Rhampele was albei vroeër ANC-LP’s. Meeste van die kandidate het ŉ regsagtergrond. Ander interessante kandidate sluit in: Prof. Marinus Wiechers, grondwetkenner, sê destyds met die opstel van die Grondwet het hy en ander swaargewigte met die gedagte vir ŉ OB vorendag gekom. “Die vraag was of ons dit ŉ ombudsman moes maak. Ons het gedink dit moet iets meer wees en dis toe dat ons uitgekom het by ŉ openbare beskermer.” Volgens Wiechers inkarneer ŉ persoon ŉ amp en dit is wat Madonsela gedoen het. “Sy het die amp haar eie gemaak. Sy het dit Thuli Madonsela gemaak. Dit is die voorbeeld van ŉ goeie leier – iemand wat dit regkry om ŉ amp of ŉ posisie te inkarneer.” Wiechers sê Madonsela se groot bydrae was dat sy vasgeskop het met die Nkandla-verslag. “Sy was bereid om grondwethof toe te gaan na ŉ vorige hof se uitspraak.” Die konstitusionele hof het in sy uitspraak oor die Nkandla-kwessie beveel dat Zuma die regstellende stappe wat Madonsela beveel het, moet toepas. “Dit is meer as net aanbevelings maak en dis ŉ posisie soortgelyk aan dié van ŉ regter. Indien iemand nie tevrede is met die OB se bevindinge nie, moet hulle hof toe gaan.” Prof. Koos Malan, grondwetkenner van die Universiteit van Pretoria, meen die persone wat ondersoek is en die aard van die ondersoeke het Madonsela in die kalklig geplaas. “Ons het baie meer van die sake gesien as in die verlede en sedert Zuma aan bewind gekom het was die fokus in die besonder op hom. Korrupsie was altyd daar en het net erger geraak. In dié geval is ŉ staatshoof daarby betrek.” Volgens Wiechers kan Madonsela se opvolger nie sommer enige persoon wees nie. “Haar opvolger gaan in die eerste plek ŉ klomp sake erf wat nog nie afgehandel is nie en sal baie sterk moet staan om die nodige geld te kry vir die ondersoek. Die opvolger moet ook weet dat die publiek ŉ groot verwagting het vir ŉ waardige opvolger.” Malan sê daar wag ŉ baie warm stoel op Madonsela se opvolger. “Die persoon sal aan Madonsela se standaard gemeet word en die posisie kan in gedrang kom indien dieselfde standaard nie gehandhaaf word nie.” Wiechers sê dit is van kardinale belang dat daar nie soos Madonsela se voorganger ŉ skoothondjie aangestel word nie. Lawrence Mushwana, ŉ voormalige ANC-LP, het telkens onder skoot gekom omdat opposisiepartye van mening was hy beskerm die ANC. Volgens Wiechers speel die media ŉ waghondrol hier. “Die media moet seker maak dat die benoemde kandidaat se geskiedenisse bekyk word sodat die burgery ook as waghond kan optree en hul stem laat hoor.” Wie en wat is die OB Die OB is een van die instellings waarvoor voorsiening gemaak word in hoofstuk 9 van die Grondwet. Hierdie instellings is onafhanklik en slegs onderhewig aan die Grondwet en die oppergesag van die reg. Hulle moet onpartydig wees en hul magte en funksies sonder vrees, begunstiging of vooroordeel uitvoer. Die funksies van die OB, soos vervat in die Grondwet: Persone wat benoem word vir OB moet ŉ Suid-Afrikaanse burger wees wat geskik en gepas is vir die amp en: Die name en CV’s van die benoemde kandidate verskyn hier op die parlement se webtuiste.