Die argeologie van diskoerse in die samelewing ten opsigte van homofobie word in hierdie artikel ondersoek met behulp van die metodologie wat Michel Foucault (1972) gebruik het in sy werk, The archaeology of knowledge. Dit is 'n ondersoek na die strata van persepsies en idees oor homofobie, 'n verskynsel wat aangetref word in 'n heteronormatiewe samelewing. Soos wat ontdekkings in argeologiese opgrawings insigte verleen ten opsigte van sekere kultuurgebruike in 'n spesifieke tyd, so kan 'n ondersoek na die diskoerse ten opsigte van homoseksualiteit en die fenomeen van homofobie lig werp op die ontwikkelingsprosesse wat gelei het, en steeds lei, tot die meesternarratiewe in die samelewing en kerk.
'Homofobie' is verwant aan verskynsels soos rassisme en seksisme (vgl. Brown 2008; Davidson 1987; Dias et al. 2001). Die term 'homofobie' is die eerste keer in 1967 deur die sielkundige George Weinberg gebruik. Dit dui op 'n vrees vir mense met 'n homoseksuele oriëntasie. Die term druk iets uit van 'n weersin in homoseksuele persone, hoewel dit nie werklik gaan om 'n fobie of vrees nie, maar, soos in die geval van rassisme en seksisme, oor vooroordeel. Dit verskuif die fokus van die homoseksuele individu na die reaksie van ander op homoseksualiteit (Herek 2004:6-14) en versag daardie reaksie met behulp van 'n eufemisme: 'vrees', in plaas van 'vooroordeel'.
Die vooroordeel waarmee homoseksuele mense in die samelewing behandel is, het 'n platform vir die latere gay-vryheidsbeweging geskep. Al is goeie vordering reeds gemaak ten opsigte van gelyke regte vir alle mense, is daar steeds wanpersepsies oor die gedrag van homoseksuele persone. Dít, en die handhawing van tradisionele geslagsrolle, veroorsaak steeds spanning tussen die hetero-norm wat in die samelewing geld en die werklikheid van homoseksuele persone. Ook in Suid-Afrika kom haatspraak en selfs haatmisdade teenoor homoseksuele persone en gay-vriendelike mense en instansies voor. 'n Geval wat heelwat mediablootstelling gekry het, was die bomaanval op 'n gay-kuierplek, die Blah Bar in Kaapstad, in die vroeë oggendure van Saterdag, 06 November 1999 (BBC News 06 November 1999). Meer onlangs is berig dat 'n voormalige Miss Gay Kuruman-wenner, Thapelo Makutle, na 'n onderonsie met twee mans oor sy seksualiteit onthoof is (News24 13 June 2012). Die plaaslike vermaaklikheids- en sportwereld swyg oor bekendes se homoseksualiteit uit vrees dat dit hulle loopbane en gewildheid nadelig sal beïnvloed. Homoseksuele kinders wat afgeknou word by skole, is 'n algemene verskynsel. Hierdie soort gedrag kom steeds voor, selfs nadat die nuwe menseregtehandves aanvaar is.
Panopticon kan as metafoor gebruik word vir hoe persone hulleself etiketteer en aan die sosiale konstrukte onderwerp wat vir hulle geskep word. 'n Voorbeeld hiervan is dat homoseksuele pare nie maklik tussen ander mense in 'n openbare plek soos 'n winkelsentrum sal hande vashou nie. Hulle doen dit om nie aanstoot te gee of ander ongemaklik te maak nie. Daarteenoor laat heteroseksuele persone hulle nie so inhibeer nie. Homoseksuele persone reguleer en beperk hulleself om aan te pas by die dominante heteronormatiewe diskoerse.
Foucault ( 2001b:326-348) meen dat 'n nuwe vorm van mag ontstaan het: individuele persone in hulle eie unieke omstandighede konstrueer 'n identiteit en verbind hulleself tot sekere waarhede. Hierdie identiteitskonstruksies beperk die mens tot die etiket, veral as die etiket te doen het met 'n afwyking van die norm. 'n Uitspraak wat mense beperk, is byvoorbeeld dat homoseksuele pare nooit 'n vervullende emosionele verhouding sal kan hê nie omdat hulle verbintenis nie biologiese voortplanting tot gevolg kan hê nie (kyk Foucault 1985:10-11; Richlin 1997:138-170). Wie voorskryf wat die normatiewe waarheid sal wees en die ander stereotipeer, kry mag oor die ander (kyk Otto 2003:28).
In die premoderne wêreld is kennis deur waarneming bekom. Dit het tot 'n reduksionistiese verstaan van waarheid gelei. Die essensialistiese verstaan van seksualiteit is 'n voorbeeld daarvan (vgl. McHoul en Grace 1993).
In die hedendaagse Suid-Afrikaanse samelewing is daar 'n verskeidenheid diskoerse wat die andersheid van die homoseksuele identiteit wil temper en/of beheer, ten spyte van die progressiewe menseregte waarop die land roem (kyk Farlam 1997:133; Otto 2003:81). Otto (2003:86) identifiseer sulke diskursiewe velde as: die psigiatrie, die psigologie, die onderwys, die weermag, asook wetgewing. Deur anti-gay-diskoerse in die samelewing word die heteroseksistiese ideaal bevorder, veral in militêre kringe en die onderwys (Herek 1992:89-104). Ten spyte van vordering wat op teoretiese vlak in Suid-Afrika gemaak is, het dit nog lank nie altyd deurgewerk van die praktyk en na die gemeenskap nie.
In die twintiste eeu het homoseksuele mense begin weerstand bied deur middel van 'n kontradiskoers, 'n opinie wat reëlreg teen die normatiewe ingaan (Moussa & Scapp 1996:93). Die doel was om ruimte vir stemloses te bied om self hulle behoeftes en identiteit te artikuleer. Foucault is egter krities oor omgekeerde diskoerse omdat dit die gekonstrueerde identiteite oor homoseksualiteit op 'n omgekeerde manier toe-eien. Homoseksuele mense bly steeds funksioneer binne die grense van die terminologie wat 'n heteroseksistiese samelewing geskep het. Al waarin die omgekeerde diskoers geslaag het, was om hierdie (gegewe) identiteit beter te laat voorkom. Die speelveld bly dieselfde. Hoewel nie ideaal nie, was hierdie oorgangstrategie nodig en is noemenswaardige vordering wel gemaak.
Wat 'n kontradiskoers van 'n omgekeerde diskoers onderskei, is dat dit die speelveld verander. 'n Kontradiskoers (anders as 'n omgekeerde diskoers) skep 'n unieke identiteit buite die beperkende definisies en binêre konstruksies wat deur die dominante diskoers geproduseer is. Dit maak dit moontlik om 'n eiesoortige identiteit te artikuleer. Daar is nie 'n bestaande struktuur waarbinne homoseksuele verhoudings móét inpas nie. Wanneer homoseksuele persone hulleself definieer, doen hulle dit op 'n unieke wyse wat los staan van die verwagtings van die samelewing.
In die postmoderne tydsgees word moraliteit nie meer gesien as om te konformeer aan 'n gegewe stel reëls nie. Daar is ruimte vir die soeke na 'an aesthetics of existence' (Halperin 1995:68). Die vraag is of hedendaagse teologiese refleksie insigte te bied het vir so 'n soeke. Etiek gaan spesifiek oor die verhouding met die ander. Emmanuel Levinas (1969, 2003, 2011) skryf dit met 'n hoofletter: 'die Ander'. Die Self/ Eie (le Même in Frans) teenoor die Ander (l'Autre) verstaan hy as twee persone wat na mekaar kyk. Die Ander kan met 'n oogopslag uiterlik waargeneem word. Daardie persoon se identiteit, eie stem en unieke behoeftes kan egter nie uiterlik waargeneem word nie. Die kern van die persoon se andersheid noem Levinas die naaktheid van die Ander. Dit is slegs met die ontbloting van die Ander dat die Self aangeraak kan word en verander (kyk Peperzak1993:20). Deur die Ander bekom 'n mens kennis van buite die self (kyk Waldenfels 2002:68) en so verbreek die andersheid van die Ander die totalitêre (uitsluitende) verstaan van die eie werklikheid (Peperzak 1993:14-22). 'n Totalitêre werklikheid staan teenoor die oneindige, grenslose Ander. Die nuwe, die vreemde wat 'n mens se eie werklikheid binnedring, behoort nie geïntegreer word in, of gereduseer word tot die verstaan van die eie nie. Dit is juis kennis wat 'n mens noop om die verstaan van die eie in ontmoeting met die Ander te herevalueer (Waldenfels 2002:66-72).
Levinas (1969) se verstaan van die Ander kan beide horisontaal en vertikaal toegepas word. Hy verwys na die vertikale verhouding met die oneindige (infinite) Ander en hoe hierdie onbegryplike oneindige die totalitêre werklikheid van die Self (die mens) oorstyg (vgl. Waldenfels 2002). As die horisontale aspek toegepas word op die relasie met homoseksuele mense as die Ander, gaan dit daaroor dat die vreemde Ander as outentieke identiteit die totalitêre heteronormatiewe werklikheid van die Self oopbreek. So kan die Self die eie verstaan van dinge herevalueer en tot nuwe kennis kom, wat die Self transendeer. Levinas se werk beklemtoon die onreduseerbare waardigheid van die mens, die belangrikheid van vryheid en die verantwoordelikheid van die mens teenoor die Ander as ook 'n mens (Levinas & Poller 2003:ix).
Benewens die begeleiding van seksuele minderhede en hulle naasbestaandes het die kerk ook die verantwoordelikheid om diskoerse in die kerk en samelewing wat getuig van homofobie, teen te werk sodat daar die Ander met die nodige respek en Christelike liefde aanvaar kan word vir wie hulle is. Die kerk kan dialoog fasiliteer sonder om afbreuk te doen aan die unieke individualiteit van die Ander. So kan kerke in 'n multi-kulturele en diverse Suid-Afrika 'n positiewe verskil maak aan die sosiale landskap wat bestaan uit 'n mengelmoes van minderheidsgroepe. So 'n diskoers kan selfs bydra om rasse-spanning in die samelewing te verlig. 'n Benadering van intergroep- verbintenisse (Pettigrew 1998) wat respekvol omgaan met die Ander, sal op meer terreine as net homoseksualiteit, heteronormatiwiteit en homofobie 'n bydrae kan lewer.