Estnies - Wikipedia
Rusland (Pskov oblast Petseri distrik) Gebied:
c. 1,1 miljoen
Latynse alfabet (Estniese variant) Amptelike status
Amptelike taal in:
Instituut van die Estniese Taal / Eesti Keele Instituut (semi-amptelike)
est Nota: Hierdie bladsy kan IFA fonetiese simbole in Unicode bevat.
Estnies (eesti keel) is die amptelike taal van die republiek Estland. Die taal, wat ook Esties of Estlands genoem word, het ongeveer 1 miljoen sprekers. Daarmee is dit op een na (Yslands) die kleinste taal in Europa wat op alle vlakke (wetgewing, regspraak, wetenskap en letterkunde) gebruik word. Die eerste Estniese boek het in 1535 verskyn. Estnies behoort tot die Fins-Oegriese tale, en binne die familie tot die Oosseefinse tale. Tot dié groep tale, wat rondom die Finse Golf gespraat word, behoort ook Fins, 'n taal wat die meeste Este sonder veel moeite kan verstaan. Omgekeerd geld dit trouens minder: behalwe die verwantskap tussen die tale speel dit ook 'n rol dat die Este vertroud is met Fins, byvoorbeeld omdat hulle steeds Finse televisie kan ontvang en omdat Estland druk besoek word deur Finse toeriste.
Estnies is nie verwant aan Lets of Litaus nie en net so min nie met Russies nie. Afrikaans is om die waarheid te sê as Indo-Europese taal nader aan die drie tale as Estnies.
Estnies gebruik die Latynse alfabet, aangevul met die klinkertekens ä, ö, ü en õ. Die laaste teken staan vir 'n tipies Estniese klinker wat gevorm word deur die tong te plaas asof 'n o uitgespreek word en die lippe daarby te trek . As beginletters kom b, d en g slegs in woorde voor wat uit vreemde tale ontleen is. Sowel klinkers as medeklinkers kan kort, lank en ekstra lank wees. In Estniese spelling word grotendeels slegs die verskil tuusen kort en lank weergegee en wel deur die letter dubbel te skryf: sada 'honderd' vs. saada 'om te kry' en kana 'hoender' vs. kanna 'dra!'.
Estnies het van alle omringende tale invloed ondergaan. Daar is Oudgermaanse, Baltiese en Slawiese leenwoorde uit die tyd toe die Oosseefinse familie nog een taal vorm (voor die begin van ons jaartelling), byvoorbeeld ondreskeidelik die woorde rand (strand, Germaans), sild (brug, Balties) en aken (raam, Slawies). Jonger is die groot aantal leenwoorde uit Platduits, die taal van die Hanse. Die taal lyk baie soos Nederlands (meer as na Hoog-Duits), en aangesien die Estniese spelreëls op sommige punte ooreenkom met die Nederlandse, is daar 'n hele aantal woorde wat in Nederlands en ook in Afrikaans en in Estnies identies is: klooster, kaart, kroon, kraan.
Ander wyk 'n bietjie af, maar is tog heel herkenbaar: hoov (hof), triikima (stryk), pott (pot) en pann (pan). Die aantal Russiese leenwoorde uit die vorige eeu is redelik beperk. Die invloed van Engels is tans wel groot. Estnies het minder as Fins die neiging om eie, puristiese woorde te gebruik vir nuwe sake (telefon, instituut, maar wel arvuti vir rekenaar instede van die engelse computer). Dit herinner aan die verskil tussen Afrikaans en Nederlands waar Afrikaans ook meer geneig is om nuwe woorde te gebruik terwyl Nederlands gereeld Engelse woorde aanneem.
Kenmerke van Estnies[wysig | wysig bron]
- Estnies gebruik dikwels naamvalle, waar Indo-Europese tale liewer voorsetsels gebruik: käes 'in die hand', Eestisse 'na Estland'.
- daar is geen verskil tussen manlike en vroulike woorde nie; tema beteken sowel 'hy' as 'sy'.
- na 'n telwoord volg enkelvoud. Die bybehorende naamval is die partitief, 'n naamval wat oorspronklik 'n deel van iets uitdruk (vergelykbaar met die Franse du pain).
- medeklinkers in 'n woord word 'swak' (verander, verkort of verdwyn) as daar sprake is van 'n geslote (of: oorspronklik geslote) lettergreep: tiib 'vleuel' vs. tiival 'aan die vleuel'.
- daar is geen lidwoorde nie.
- Estnies vermy opeenhoping van medeklinkers aan die begin van 'n woord: strand word rand.
Estnies deel bostaande eienskappe met Fins en met die meeste andere Fins-Oegriese tale.
Op die volgende punte wyk Estnies van Fins af:
- daar is geen klinkerharmonie nie. Na die eerste lettergreep kan wel slegs 4 klinkers voorkom: a, e, i en u (as variant soms o).
- klinkers kan in verboë vorm veranderinge ondergaan: madu 'slang" vs. mao 'van die slan