WOORDE WAT WEEG: Breyten Breytenbach - die na-dood (2016)
Breyten Breytenbach - die na-dood. Human & Rousseau, 2016. ISBN 978 0 7981 7246 2
Hierdie bundel, uitgegee deur Human & Rousseau, dra die sub-titel: die singende hand se oggendboek-hierinneringe. Dit werp dan lig op die skryfproses en hoe hierdie digter die leser sien. Die bundel word opgedra aan die Juweel in die Goue Lotus.
Dit beslaan ses afdelings (1. onder sterre se gewig, 2. oggendboek, 3. Lumen Obscurum, 4. kwartels in die loekwartboom / quails in the loquat tree, 5. Hartkrake, 6. Die singende hand).
Die datums by gedigte aktiveer die idee van 'n dagboek. Die leser word ingelei in die intieme opnames, gedagtes, waarnemings van die digter en prosaskrywer. (Daar is 'n handvol prosaverse.)
'n Mens moet hierdie bundel benader as 'n aanhangsel tot die singende hand. Daar is gesprekke met talle digters (Boerneef, Leipoldt, Marlene van Niekerk, o.a.) en kritici soos Helize van Vuuren wat die konsep "laatwerk" vir Afrikaanse lesers toeganklik gemaak het (128).
Die bemoeienis met die poësie - as uitskot of kots, 129 - word ook aangetref. Woordvernuf en -speletjies so bekend aan hierdie digter, word ook in hierdie bundel aangetref.
Die toon wissel van teerheid, erbarming, verwondering voor die natuur, spirituele waarnemings tot woede soos in ("Gemeentebrief", 149), 'n gedig wat nog nie voorheen gepubliseer is nie.
Die digter as openbare intellektueel kan striem; veral wanneer hy politieke ongeregtigheid of vooroordeel raaksien. Die digter is tans werksaam as 'n aktiewe stem teen die verengelsing aan die Universiteit van Stellenbosch.
'n Sentrale vers is waarskynlik "Die toring van stilte" (179) met sy sterk Leonard Cohen-aanslag dui op 'n bemoeienis met die leser - en die Boeddhistiese saamdig van lewe en dood: die spreker is vasgevang in die ewige wiel.
Die bundel moet gesien word as 'n bestekopname van 'n lewe en digterskap.
Die voorblad met die digter as vlieënde engel (deur homself ontwerp) speel met die gedagte asof hy 'n oordeel vel oor homself.
klaar oorkantwoewer vergaan
o vreugde ontwaak
Daar is vele sleutels vir die speurende leser: die verjaarsdagverse (waaroor Van Vuuren reeds geskryf het); die betekenis van dans in die digkuns (kyk na die motto's);
verskillende ervarings van die syn (droom, dood, lewe); Robert Hughes oor Goya ("Even when we cannot hear another, the dance remains") en die (Zen)Boeddhistiese aanslag van hierdie digterskap.
In Eklips (Taurus, 1983) waarsku die digter alreeds:
al die snedige singesnyde weggooigoed,
en jy met jou ou verbleikte erns snood
Dis die "weggooigoed" wat hy hier vir sy lesers bewaar. Onderaan die vers "(Gemeentebrief"), 149 – 'n woedende aanklag teen die ou regime wat net so van toepassing kan wees op vandag se ellendes en korrupsie – staan daar pertinent dat die gedig gered is uit 'n verskifte lêer.
'n Bundel dan ook as testament.
Vir my is die liriese, haikoe-agtige verse 'n hoogtepunt:
nou die maan gaan lê
het ek 'n loekwart gepluk
om aan my hart in jou plek te gloei
En die bundel waaier oop en praat met 'n skryf- en sielgenoot: Boerneef. In Mallemole (Nasionale Boekhandel bpk, 1963) lees ons;
Die herhaling van leeg en wit, wat tog met die woord bid gered word. By Breytenbach is dit in 'n ander sleutel.
skyfie skuit klief
deur die niet
en vergaan in 'n tint van niemeersien
soos die vlammende vis
En my lesing van hierdie bundel word bevestig deur die siening van die digter onderaan die vers "poet of nothingness, 30 Augustus 2015)", waar hy verduidelik dat die konteks die gedig laat sing soos"bye die gerugtevrug van vlug korf toe bring" (94).