Zwart Kopje: Van Vryheidsoorlog tot Silver Lakes – Afrikanergeskiedenis
Die Silver Lakes-gebied, sy talle winkelsentrums en die snel-groeiende nuwe meenthuiskomplekse van Hazeldean is almal gebou op ’n plek waar ’n skermutseling in die Eerste Vryheidsoorlog afgespeel het. Die Slag van Zwart Kopje was op 6 Januarie 1881 op ’n plaas wat na dié koppie vernoem is.
Vandag is dié gebied so ontwikkel dat niemand meer seker is presies watter koppie Zwart Kopje was en hoekom hy sy naam gekry het nie. ’n Foto is toentertyd geneem deur een van die eerste fotograwe wat ’n ateljee in ou Pretoria oopgemaak het, Ferdinand Gros van Switserland.
Tog het fotograaf Ferdinand gesê dat dit juis daar is wat die ‘slag’ was. Streng gesproke was dit ’n skermutseling en nie ’n slag nie. Die Eerste Vryheidsoorlog het gebeur omdat die Britse Sir Theophilus Shepstone die Sandrivierkonvensie verbreek het deur die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) op 12 April 1877 te annekseer.
Die oorlog het eintlik net sowat drie maande geduur en het in ons kontrei afgeskop met die Slag van Bronkhorstspruit op 20 Desember 1880. Boere in die Pretoria-omgewing was aanvanklik onder bevel van assistent kommandant-generaal Daniël Jacobus Elardus (Maroela) Erasmus van die plaas Grootfontein. Die hedendaagse Grootfontein-landgoed langs Garstfonteinweg-verlenging is op ’n gedeelte van dié plaas.
Die ‘slag’ van Zwart Kopje, as deel van die beleg van Pretoria, het kort ná die Slag van Bronkhorstspruit gevolg. Die Britte het op 5 Januarie ’n Boerelaer in die draai van die Pienaarsrivier by Zwart Kopje, ongeveer 12 myl oos van Pretoria opgemerk.
Luitenant-kolonel George Frederick Campbell Gildea het die nag van 5 Januarie 1881 ’n mag van 280 voetsoldate op muilwaens en 140 berede soldate na Zwart Kopje gestuur. ’n Hele klomp van die Britse muilwaens het glo op pad soontoe in turf vasgesit. Bronne bespiegel dat dit heel waarskynlik die vleiland-deel is waar Silver Lakes vandag is.
Terwyl dié troepe vasgesit het, het 40 lede van die ‘Pretoria Carbineers’ onder kaptein Sanctuary en gelei deur korporaal Hendrik Wilhelm (Harry) Struben van die buurplaas, The Willows, stelling ingeneem op ’n koppie naby die Boerelaer om die Boere voor te keer indien hulle sou terugval.
Gildea het dit agtergekom en die hele Engelse mag soontoe gestuur. Daar is 17 Boere gevange geneem, ook Hans Botha, wat swaar gewond is. Hans het oorleef, maar twee gewonde Boere is op pad na Pretoria dood.
Tog is die Boere se bevelvoerder, Maroela Erasmus, ná die nederlaag gekritiseer en hy is met generaal Hendrik Jacobus Schoeman vervang. In die Pretoria-omgewing was daar verdere skermutselings op 16 Januarie by Elandsfontein; op 23 Januarie by Wonderboom; en op 4 Februarie by ’n Erasmus se plaas, bekend as ‘Red House Kraal’, naby Sesmylspruit.
Sammy Marks, wat tussen 1880 en 1920 ’n groot rol in mynwese, nywerheid- en landbou-ontwikkeling in die ZAR gespeel het, het sy noordelike deel van Zwartkoppies, wat 773 hektaar groot was, vir £1 400 by Charles William Rufus Cockcroft gekoop.
Dit is nie bekend wat met die Venter, wat met die Zwart Kopje-skermutseling daar gebly het, gebeur het nie. Spekulasie is dat hy ’n huurder van Cockcroft was.
Daardie jare was daar ’n huis, wat as Christienen Hall bekend gestaan het, op die noordelike deel van Zwartkoppies. Dit was ’n eenvoudige L-vormige plaashuis van wattel en klei met ’n grasdak. Sammy Marks het aanvanklik alleen in dié huis gebly terwyl hy ’n herehuis, wat hy Zwartkoppies Hall gedoop het, laat bou het. Dit is na dié huis waarheen hy in 1884 sy jong bruid, Bertha, uit Sheffield, Brittanje gebring het. Sammy is in sy veertigs met Bertha getroud en hulle het nege kinders gehad.
Die huis is in Maart 1989 as ’n nasionale monument verklaar en is vandag ’n gewilde kultuurhistoriese monument langs die Ou Bronkhorstspruitpad (R104-roete). Net ’n entjie verder stad se kant toe met dié pad het ’n oorspronklike ou plaashuis vir jare lank gestaan voor dit redelik onlangs gesloop is om pad te maak vir ’n nuwe ontwikkeling.
Vir ’n aantal jare het die Riverside Mixer restourant dié huis gebruik. Dit was deel van ’n perderuil-stasie en herberg op die ou ossewa- en perdekarroete na Delagoabaai. Die herberg is glo van 1870 tot 1898 deur ’n mnr. Prinsloo bestuur en het toegemaak toe die roete met die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog gesluit is.
In die onderverdelingsproses van die plaas Zwartkoppies het die deel waarop Silver Lakes vandag is eers aan ’n Lintveldt-familie behoort en daarna aan Van der Merwes, wat dit as ’n melkplaas bedryf het.
Die veearts, dr. Stefanus Lombard, het dié 256 hektaar gedeelte – beskryf as gedeelte sewe (’n gedeelte van gedeelte een) – van die plaas uit die boedel van EMR van der Merwe gekoop. Hy het dié deel vir R290 000 aangekoop en die oordrag was op 28 April 1976.
Dr. Lombard het met stoet Brahman-beeste daar geboer. In die laat 1980’s het hy die stads- en streekbeplanningfirma, Van Wyk en Vennote, genader om ’n aansoek in te dien vir die hersonering van die eiendom vanaf landbou na residensieel. Goedkeuring is op 18 September 1989 verkry.
Saam met Dirk Swart, ’n eiendomsagent en entoesiastiese gholfspeler, het die idee om ’n gholf-landgoed te ontwikkel, begin. Amaprop Townships Limited het die eiendom op 10 Mei 1990 vir dié doel van dr. Lombard gekoop.
In die bouproses is oorblyfsels van die ou ossewaroete na Delagoabaai (Maputo) gevind. Dele van waens en ’n perd se geraamte is ook gevind.