Die wêreld is ons woning nie, het Totius geskryf, maar hy was nie heeltemal reg nie. Want terwyl ons lewe, ís die wêreld ons woning. In ons wêreldse woning lewe ons in bepaalde verhoudinge: mens tot mens; mens tot natuur; mens tot Opperwese. Die manier waarop ons die wêreld sien – ons wêreldbeeld – het implikasies vir die manier waarop ons hierdie verhoudinge in ons alledaagse lewens uitwerk. In hierdie teo-aflewering gaan ek die wêreldbeeld van die Ou Testament en die Ou Nabye Ooste bekyk.
Die Ou Nabye Ooste het die wêreld in twee vlakke onderskei: ‘n vertikale en ‘n horisontale vlak. Ook Ou-Israel het hierdie twee vlakke geken. Klim ek op na die hemel, U is daar, gaan lê ek in die doderyk, U is ook daar. Vlieg ek na die ooste, of gaan woon ek in die verre weste, ook daar lei u hand my, sing die Psalmdigter in Psalm 139:8-10.
Die vertikale vlak bestaan oorwegend uit die volgende elemente: hemel, aarde, see en onderwêreld. Tog het die verskillende volke verskillende sienings hieroor gehad. Mesopotamië ken die hemel, die aarde, die apsû – die soetwateroseaan, en die onderwêreld. Anu is die vader van die gode en hy bly in die hemel saam met sommige ander gode waarvan baie sy kinders is. Die onderwêreld word regeer deur ‘n koningin, Eresjkigal en saam met haar bly die ander gode van die Land van geen Terugkeer. Die onderwêreld is nie ‘n plek van straf of oordeel nie, dis eenvoudig ‘n plek waarheen almal na die dood vertrek om daar ‘n skadu-bestaan te voer en afhanklik is van offers wat die lewendes aan hulle bring.
Egipte ken ook die hemel, die aarde en die onderwêreld. Soos die ander volke het hulle ook die hemel-aarde paar as vader en moeder gesien, maar waar die hemel gewoonlik met die vader in verband gebring word, en aarde met die moeder, keer die Egiptenare die orde om: hemel is die godin Nut, en aarde die god Geb. Tydens die Nuwe Koninkryk ontwikkel ‘n uitgebreide leer oor die onderwêreld met duidelike konsepte van oordeel, beloning en straf in die hiernamaals.
Job 26:10 [OV] gee ‘n soortgelyke beskrywing van hoe Ou-Israel die wêreld voorgestel het: Hy het ‘n kring afgetrek oor die watervlakte tot waar lig in duisternis eindig. Hier kry ‘n mens ook die indruk van ‘n sirkelvormige skyf wat bo-op die oerwaters rus en waar son opkom en waar die son ondergaan. Selfs die gedagte van onoorbrugbare waters wat hierdie skyf omring, word aangetref: En hy sal heers van see tot see en van die Rivier tot by die eindes van die aarde (Ps 72:8). Die vier windrigtings wat die geheel van hierdie horisontale skyf omvat, word aangedui: Kyk, ek gaan na die ooste, en Hy is nie daar nie; en na die weste, maar ek bemerk Hom nie. As Hy in die Noorde werk, aanskou ek Hom nie; buig Hy af na die suide, dan sien ek Hom nie (Job 23:8-9).
Die antieke mens het sy wêreld, sy verhouding met ander mense, sy verhouding met die natuur en sy verhouding met sy God/e deur middel van mites beskryf. Die Ou Testamentiese skrywers doen besondere moeite om die mites van hul buurvolke op hul kop te keer en stel die God van Israel, JHWH voor as ‘n God nie van mite nie, maar as ‘n God van die geskiedenis. Nietemin lewe hulle in ‘n mities-deurdrenkte wêreld en deel die wêreldbeeld van die volke rondom hulle.
Wanneer ons dus die Bybel lees, moet ons onsself deeglik vergewis van twee wêreldbeelde wat radikaal van mekaar verskil: die wêreldbeeld van die 21e eeu vC, en die wêreldbeeld van ons huidige eeu. As ons hierdie twee wêreldbeelde onproblematies laat saamval en die Bybelse mitiese wêreld onkrities op ‘n natuurwetenskaplike wêreld betrek, gaan ons meer vrae as antwoorde kry. Òf ons gaan ons geloof verloor, want ‘n Alwetende God kan mos nie so ‘n denkfout begaan oor die wêreld wat Hyself geskape het nie, òf ons gaan in ‘n skisofreniese wêreld begin leef waar die woesterny van ouds die kennis van die wetenskap binnedring, selfs verdring.
‘n Verantwoordelike lees van die Bybel vra respek sy wêreld en sy mense. Die Bybel en die God van die Bybel kan eers regtig tot ons spreek as ons twee verskillende wêreldbeelde in gedagte hou. Aan die een kant moet ons moeite doen om onsself in die wêreld van Ou Israel in te leef, in te beeld. Aan die ander kant moet ons hierdie ou wêreld op ‘n kreatiewe wyse in ons huidige wêreld verbeeld sodat dit steeds sin maak en die oorspronklike trefkrag behou.