Daar was ’n tyd, skryf die filosoof Slavoj Žižek, toe die publiek vermoed het dat wat politici voorhou nie noodwendig die waarheid is nie. Daardie tyd is verby, meen hy, want vandag wéét ons dat politici toneelspelers is wat fiksies aan ons verkoop – en hulle weet dat ons weet! Dis ’n soort verstandhouding; ons verwag nie eens meer “eerlikheid” van hulle nie. Ons hou die raserige borrels op die oppervlak dop en probeer raai wat regtig daaronder aangaan.
Maar sê nou die borrels is al wat daar is – dat wat na iets onder die oppervlak lyk ’n illusie is, soos die skynbare water en vissies op ’n plat betonvloer in ’n wetenskapsmuseum. Dis nogal wat ons hedendaagse kultuur suggereer.
Dis ook lankal nie meer net vroue wat hulle so laat plastiseer nie. Mans doen net so gretig mee aan botox en daardie vreemde donkerbruin kleur op die gesig wat in die vorige eeu nog soos ’n natuurlike sonbruin probeer lyk het. Om van haar-inplantings en hormoon-inspuitings, wat die spiere van ’n 60-jarige soos ’n 20-jarige s’n laat bult, nie eens te praat nie. In ’n samelewing waar skyn en werklikheid nie onderskei word nie, word skyn uitgestal.
’n Voorbeeld op TV is die reeks Desperate Housewives, waarin valsheid en agterbaksheid as doodnormaal en nouliks afkeuringswaardig uitgebeeld word. (Ja, dis komedie, maar many a true word is spoken in jest.) Daar is ook “realiteitsreekse” soos die een waarin aspirant-modelle mekaar katterig ondermyn en in die rug steek terwyl hulle huilend, slordig en “in ’n toestand” bitter onooglik daar uitsien voordat hulle in glans op die loopplank verskyn. Die kyker weet dat die verskyning ’n lugspieëling is, nes die drama “agter die skerms” (maar voor die kameras!). Skyn is werklikheid, werklikheid skyn.
Byna ’n eeu gelede het CS Lewis gewaarsku teen ’n oordrewe wetenskaplike agterdog wat alewig déúr dinge wil sien. ’n Mens kyk immers deur iets, soos ’n venster, om iets anders te kan sien. As ’n mens deur álles wil kyk, sien jy later niks meer nie. Dan gewaar jy nie meer ’n werklikheid agter die skyn, ’n diepte onder die oppervlak, nie.
Die skrywer Jan Rabie het ’n keer gesê hy het nie ’n vaderland nie, maar ’n moedertaal. Daarmee het hy patriotisme van die hand gewys. Volgens nog ’n skrywer, Oscar Wilde, is patriotisme “the virtue of the vicious”. Sameul Johnson beaam dit: “Patriotism is the last refuge of a scoundrel.”
Ná die verwoestende oorlog het Afrikaners se verset teen ’n “Suid-Afrikanisme” wat op lojaliteit aan die Britse kroon berus die vorm van Afrikanernasionalisme aangeneem – ’n alternatiewe patriotisme. Terselfdertyd het die swart weerstand teen die naoorlogse Unie-grondwet se weerhouding van stemreg van swartes mettertyd van ’n aandrang op gelyke Britse-onderdaanskap oorgeslaan na Afrika-nasionalisme: “Afrika vir die Afrikane!”. Nogmaals’n alternatiewe patriotisme.
Hy is waarskynlik reg hieroor, maar by hom hang dit vermoedelik saam met ’n spesifieke siening van hoe ’n post-nasionalistiese samelewing sou moet lyk: ’n samelewing wat op “rasionele” oorwegings soos die ekonomie berus. Regerings se taak is nie meer om nasies te bou nie, maar om ’n sakevriendelike omgewing te skep. Sou die SA regering hom daarop toespits, sou dit beter gaan, lyk Johnson te suggereer. Hoewel hy dus nasionalisme en patriotisme verwerp, glo hy – tipies liberaal – steeds in die moontlikheid van ’n goeie regering. Hieroor is ek skepties. Ek pleit vir iets radikaler: anargistiese.
Laat ek eers verduidelik hoekom ek teen nasionalisme is. Dis eintlik eenvoudig. Nasionalisme plaas die belange van die eie volk voorop: my eerste taak as patriot is om my land se belange te dien. Dit lei onvermydelik tot verhewigde konflik. Die selfverstaan van ’n nasie is immers intrinsiek uitsluitend: wie nie vir ons is nie, is teen ons, en word met agterdog bejeën. Verder lyk geweld ’n noodsaaklike voorwaarde vir volhoubare patriotisme te wees. Die Nazi’s het in die aanloop tot die Tweede Wêreldoorlog verkondig dat oorlog goed is omdat dit die volk sterk en lewenskragtig hou, maar ook waar dit nie uitdruklik so gestel word nie, is die sentiment dikwels aanwesig. Eenheid in die volk word versterk deur ’n gedeelde vyand. As vrede te lank heers, raak mense verveeld met vlag swaai en patriotiese liedere sing.
Wanneer Paulus dan in Romeine 13:4 skryf “die owerheid is ‘n dienaar van God tot jou beswil”, is die idee nie dat die owerheid ’n mak hond is wat gedwee sy meester gehoorsaam nie. Dit gaan juis om ’n relativering van die “magte” – soos wanneer in Jesaja 48 oor die Persiese heerser Kores gesê word dat hy JHWH se “dienskneg” is, “ook al ken hy [JHWH] nie”. JHWH gebruik Kores sonder laasgenoemde se medewete! Die magte is aan God ondergeskik; hulle het geen eie gesag nie.
Paulus skryf wel: “’n Mens hoef nie vir die owerhede bang te wees as jy goed doen nie.” In die Nuwe Testament word hierdie stelling egter altyd gerelativeer. 1 Petrus 3:13 vra retories: “Wie sal julle kwaad aandoen as julle julle beywer vir wat goed is?” Daarop volg egter: “Maar selfs as julle sou ly omdat julle doen wat reg is …” Laasgenoemde bly altyd ’n moontlikheid. Die vroeë Christene het geen illusies oor die gevare en potensiële boosheid van politieke mag gehad nie. Hulle het dit in vervolging aan hul lyf gevoel. (Paulus is self tereggestel.)
Die verhaal van Eva en die slang is die klassieke illustrasie van “slim vang sy baas”. In die wêreld waar die verhaal ontstaan het, het die slang verwondering gewek: elke keer as hy sy vel verwissel, is hy weer nuut. Hy ken oënskynlik dus die diepste van alle geheime: die geheim van onsterflikheid. (Eva is dan ook gretig om hom te glo wanneer hy sê: “Julle sal beslis nie sterf nie” – Gen. 3:4.) Daarom was hy simbool van wysheid, skranderheid. Dat dit juis hý moet wees wat Eva in die verderf lei!
Volgens Augustinus is passie ’n Godsgawe, maar ’n mens moet die regte passies of “liefdes” hê – as jy reg liefhet, sê hy, kan jy doen wat jy wil. Die verstand is ook nie inherent sleg nie (inteendeel!), maar dit moet in diens van die regte passies ingespan word, en met die nederigheid wat weet dat jy, in die soeke na egte lewenswysheid, nie outonoom nie, maar diep afhanklik, is. Alleen só kan die gebonde wil van die oorheersing deur hart en verstand bevry, en in sy regmatige heerskappy herstel, word.
Dink egter hieraan: Die Burger, waaruit die grootste media-onderneming in Afrika gegroei het – ’n multinasionale reus – is deur ’n klompie idealistiese Afrikaners begin – totaal teen die stroom in. Dat ons vandag nie al die ideale van daardie ondernemende klompie nasionaliste deel nie (hoewel die strewe om ’n ander stem as die destyds heersende imperialisties-gesinde te laat hoor opsigself nie ’n slegte idee was nie), verander niks daaraan dat hulle die marknavorsers van alle tye se naam krater gemaak het nie.
Daar is ’n politieke les: Die ANC speel van tyd tot tyd met die idee om ’n eie koerant te begin. Ek dink dit sal ’n veel beter opsie wees as om die bestaande media te probeer muilband, wat tans die gedagte is. Dit sal veral ’n knuppel in die hoenderhok gooi as die ANC so ’n koerant nie (net) Engels maak nie, maar byvoorbeeld streekuitgawes in die verskillende amptelike tale het. Hulle hoef nie eens te wag totdat hulle ’n koerant het nie. Hulle kan sommer met hul eie webwerf, en veral Umrambulo, begin. Hulle kan in die parlement ander tale as his master’s voice gebruik. Hulle kan ’n taalbeleid instel wat, ooreenkomstig die Grondwet, al die amptelike tale billik behandel.
Intussen is ons dus in groot mate afhanklik van ondernemings wat ’n geldjie wil maak uit alles wat hulle doen. Mag hulle dan ten minste die potensiaal van koerante en boeke in verskillende tale insien – veral in ’n tyd dat die meeste gevestigde koerante se sirkulasie daal. Die persentasie Suid-Afrikaners wat hoegenaamd koerante of boeke lees, is bitter klein – dít in ’n land met relatief hoë geletterdheid. Publikasies soos die Son goed omdat hulle hul op ’n deel van die bevolking rig wie se behoeftes (waarvan hulle selfs nie eens wis nie) tot dusver nie deur die media bevredig is nie. Tale wat tans nog nie die koerantwêreld betree het nie is die sleutel tot die onsluiting van daardie potensiële reusemark.