Versindaba Mite Archives : Versindaba
Marlies Taljard. Mitiese kennis: 'n Vroulike kennissisteem
Ek plaas hierdie bydrae as deel van Vrouemaand. Dit handel oor die tipe kennis wat in die literêre teorie dikwels aan vroue toegskryf word en hoe dit in die poëtiese praktyk verwoord word. Ek werk eksemplaries en neem die gedigsiklus "slaapliedjies vir Ntombizana Atoo" uit Antjie Krog se bundel Kleur kom nooit alleen nie (2000) as voorbeeld – ek haal hieronder slegs een gedig aan; gaan lees gerus die res van die siklus en die res van die bundel!
slaapliedjies vir Ntombizana Atoo ('n fragment)
2. die wind is die hemel vol
met my stem op pad na jou toe
jy wat onwrikbaar gestippel lê
êrens in lappe en kruie
in sangetjies en pyn
jou rugstringetjie gekrom teen wat kom
hou vas liewe kind
teen alles in
dat jy die aarde kan sien
saamgekleef met sonne en mane en komete en meteoriete
die windgesyferde lug
soos klosse vuur spat tamaties in die bedding
die maan meld haar aan in melk
sterre neurie in die doringboom
langs die voetpad op pad na jou toe
jy moet sién
jy moet hóór hoe die wind die son oor jou drumpel dra
próé hoe water in die ondergaande son ivoor word
kindjie die grond gloei van hemel (80)[i]
Soos die gedig wat dit voorafgaan, "klaaglied", het die gedigsiklus "slaapliedjies vir Ntombizana Atoo" die Rwandese burgeroorlog as basiese gegewe. Die metaforiek van hierdie gedigsiklus herinner plek-plek sterk aan die metafore van dood en sinnelose verwoesting wat die gedig "klaaglied" kenmerk. Veral die derde gedig van die siklus vertoon op metaforiese en semantiese vlak sterk ooreenkoms met "klaaglied":
uit stomheid en domheid uit die korrupte gesigte van mans
want jy moet dit anders sien
ons van die afgrond
moet almal ánders sien
die vasteland wat soos 'n groot swart hart op die aardbol dryf
groot aggressiewe hart waarop honderde daagliks geruisloos sterf
en in hope saamverweer tot besems van beendere (81)
In teenstelling daartoe, wemel die bostaande fragment uit gedig 2 egter van verwysings na lewe, die aarde, die natuur en seisoenale siklusse wat dikwels verbind word met kennis wat vir vroue belangrik is. 'n Tipiese sintaktiese paradigma wat sensitiwiteit vir die aarde, wisseling van seisoene en tyd impliseer, is byvoorbeeld:
buite draai die aarde – dat jy die aarde kan sien – saamgekleef met sonne en mane en komete en meteoriete – die maan meld haar aan in melk – hoe die wind die son oor jou drumpel dra.
Hierdie metafore vorm op paradigmatiese vlak 'n bindende faktor oor die vyf gedigte van die siklus heen, maar bevestig ook op sintagmatiese vlak die tipe kennis wat die sprekende ek as belangrik ag vir die pasgebore baba vir wie sy die slaapliedjies sing.
Wat die digter in hierdie gedigsiklus, maar ook elders in die bundel doen, naamlik om haar te beroep op 'n kennissisteem wat met die aarde en seisoenale lewensiklusse te make het, kan verklaar word deur van die teorie van eko- en natuurfeministe gebruik te maak.
In haar opstel "The uses of Myth, Image, and the Female Body in Re-visioning Knowledge" (1989) stel Donna Wilshire 'n alternatiewe kennissisteem voor. Sy toon aan dat Westerse kennis sowel hiërargies as piramidies is. Dit beteken dat sekere soorte kennis waardevoller is en hoër geag word as ander. Westerse wetenskap en filosofie streef na objektiewe, feitelike en "suiwer" kennis. Hierdie kenissisteem word sedert die tye van Aristoteles met die manlike sfeer verbind. Ander tipes kennis, soos dié waarin die subjektiewe belewing, intuïsie en emosies 'n rol speel, word minder geag as "wetenskaplike kennis" en word tradisioneel met die vrou verbind (Wilshire,1989:92-93).
'n Feministiese kennissisteem hou, volgens Wilshire (1989:96-102) verband met die mite. Omdat die mite universele patroonmatighede verklaar, val die fokus, veral in antieke mites, op daardie dinge wat mense, die natuur en goddelike wesens met mekaar verbind en word daar nie gefokus op aparte detail en die lotgevalle van individue nie:
… the method and subject matter of primal Myth correctly understood, not as defined by the western scientific tradition, is synonymous with and indispensable to the feminist quest for knowledge … This feminist quest seeks to validate the social, bonding, community experiences, for therein lie the highest human values and the solution to alienation for all of us on this planet. Thus individuality must be seen as properly manifested only within a sharing community, the individual's quest being not to become top dog or ruler over others but rather to acquire wholeness and an ecological balance, an interconnectedness between the fully developed individual self and all other forms of life (Wilshire, 1989:97).
Ekofeminisme stel 'n denksisteem voor waarin rede en natuur in gelyke mate geag word ten einde alle onderdrukkende sisteme te beëindig. In die praktyk is dit inderdaad so dat die meeste oorlogslagoffers vroue en kinders is en dat die land wat deur die oorlog vernietig word, deur vroue bewerk en beskerm word (King 1989:133). Ekofeministe beweer dat daar maniere van weet is wat nie geskoei is op objektivering en dominering nie, maar op die simbiose van oënskynlik botsende epistemologieë soos wetenskap en mistiek: "The laboratory of nonoppositional opposition is the action taken worldwide by women …" (King 1989:132). Soos Wilshire, is ook King (1989:121-126) ten gunste van 'n kennissisteem wat op die natuur en natuurlike siklusse gebaseer is en waarin die klem val op samewerking eerder as konfrontasie. King beweer dat dit immers 'n voldonge feit is dat samewerking, en nie individualisme nie, 'n deurslaggewende rol in ewolusionêre verandering gespeel het.
'n Mens sou Krog kwalik kon beskryf as 'n tipiese eko- of natuur-feminis, maar dit is duidelik dat haar verse 'n bepaalde sensitiwiteit vir die onderlinge verbondenheid van sisteme vertoon. In die gedigsiklus "slaapliedjies vir Ntombizana Atoo" is dit duidelik dat die sprekende ek die "kindertjie natgebore" sowel as individu maar ook as deel van 'n groter geheel sien. Dit is ook nie toevallig dat dié gedig vir 'n meisie-kind geskryf word nie. In die heel eerste gedig van die siklus vertel sy aan die pasgebore baba: "buite draai die aarde" (79) en sy wens haar toe: "laat die wind jou hartklop vat / laat die water jou oë vat jou ore / laat die reën jou vat" (79). Uit hierdie uitinge spreek 'n bewuswees van die verbondenheid met die aarde en seisoenale siklusse. Ook in die tweede gedig van die siklus staan die toewensing: "dat jy die aarde kan sien / saamgekleef met sonne en mane en komete en meteoriete" (80). Die derde gedig lê aanvanklik klem op die individuele identiteit van die kind, wanneer die sprekende ek verklaar: "ek sal jou kom haal uit beendere en koeëls en geweld en vigs / uit stomheid uit domheid uit die korrupte gesigte van mans / wegraap sal ek jou uit miljoene vlugtelinge" (81). Saamgelees met die res van die gedig waarin klem gelê word op die "ons" en die "vasteland" van Afrika, lyk dit derhalwe asof bewustheid van die eie ek 'n voorvereiste is vir vreedsame naasbestaan; meer nog: asof 'n gevoel van verbondenheid met ander slegs moontlik is waar individue hulle bewus is van hulle eiewaarde. Want eers wanneer die kindjie as enkeling "weg[ge]raap" is uit die neerdrukkende toestande waarin 'n groot deel van die mense van Afrika hulle bevind, kan sy as't ware vanuit voëlvlugperspektief die groter prentjie sien: "want jy móét dit anders sien / ons van die afgrond / moet almal ánders sien / die vasteland wat soos 'n groot swart hart op die aardbol dryf / vasteland wat óns is" (81). En dan kom die pragtige toewensing wat hier eerstens aan die kindjie Ntombizana Atoo gerig word, maar beslis in 'n wyer verband vir alle mense van Afrika moet geld:
ek wil dat dit jý moet wees my kleine
dat jy tussen jou ribbes die trilling moet voel dat dit anders moet wees
dat iets moet wáár word dat ons óns is
dat wat ín ons as Afrikane is iets so medeménslik is
so grondwetlik groot is
dat dit vreemde verstand te bowe gaan
ons is wat ons is oor ons van mekaar is
hoe bly ons dan so verkeerd wees? (81)
Direk in aansluiting by dié ubuntu-verklaring, in die vierde gedig van die siklus, word die kind weer aangemoedig om as individu die wanhopige toestande te trotseer: "voeg jou skouerblaaie soos vlerkies bymekaar / en tors die wanhoop / lief ding ek is so na aan jou …" (82). Die troos dat die sprekende ek naby haar is, val tipies binne vroulik-gekodeerde handelinge en sluit aan by die idee van sorgsaamheid en onderlinge afhanklikheid en verbondenheid. Enkele reëls later staan dan die oproep om deel van die groter geheel te word: "hou in jou hande die stugge mompelende hart / … / [dat] dit joune myne ons sinne word" (82). Hierin lê duidelik die bewustheid van inter-verbondenheid met die vasteland van Afrika, wat binne die bundel as geheel 'n belangrike tema vorm, veral in die digteres se worsteling om te "hoort": "hoe word ek / boorling" (85). Soos so dikwels is die woord "ons sinne" 'n toespeling op die woord as versoeningswapen. Die laaste toewensing van die sprekende ek aan die kindjie staan dan ook in die gees van onderlinge verbondenheid, wanneer sy sê: "en dat iets van my met jou saamgaan" (82).
'n Gevoel van interverbondenheid met die aarde, die vasteland van Afrika en alle mense van die vasteland, spreek eweneens uit die res van die bundel. Die eerste gedigsiklus, "ses narratiewe uit die Richtersveld", begin met 'n ontstaansgeskiedenis van die subkontinent en die Gariep, verweef met 'n verslag van die bestaan van die Namas en hulle afhanklikheid van die Rivier (13-14). Die siklus "land van genade en verdiet" uit die tweede afdeling van die bundel handel onder andere oor die problematiek van hoort in Afrika en in "ná grond-invasions in Zimbabwe" word twyfel uitgespreek of harmonie tussen die mense van Suider-Afrika moontlik is: "want wie dink mense herken in mekaar medemenslikheid / is blykbaar 'n dwaas en verdien nie die lewe van 'n African nie" (46). Teen die einde van die bundel, in die gedig "afskeid", word egter weer die dringende begeerte uitgespreek om as deel van 'n groter geheel identiteit te hê:
van die tirannie van een (100).
Metafories sluit die siklus "slaapliedjies vir Ntombizana Atoo" ook aan by die antieke mite. In 'n frase soos "die maan meld haar aan in melk" is dit byvoorbeeld eerstens opvallend dat die maan hier in die vroulike vorm staan. Veral in die antieke mites van die moedergodin het die maangodin 'n belangrike rol gespeel en is die maansiklus aan die menstruele siklusse van vroue en dus aan die lewensiklus, verbind. Gebruik van antieke simbole en metafore dui beslis ook hier op 'n vereenselwiging met mitiese gegewens en kennis.
Die betekenis van die antieke mite lê opgesluit in kodes, dikwels onbekend aan die moderne leser. In antieke mites is die personasies nie individuele gode of godinne nie, maar metafore of simbole van die een of ander sikliese patroon wat die werking van die natuur uitbeeld, soos byvoorbeeld die seisoenale patrone van lewe, dood en hergeboorte. Waar die antieke mite met sy verwysing na sikliese patrone tyd as siklies beskou, is die moderne mite geskoei op 'n lineêre tydspatroon. Dit wat binne individuele of liniêre tyd val, sal egter eindig en tot niet gaan omdat dit profaan en onbenullig is en gekoppel aan 'n individuele lewe, maar dit wat aan sikliese tyd gebonde is, sal nimmereindigend voortbestaan en verteenwoordig dus universele waardes en patrone (Wilshire 1989:103). In haar bekende werk "Women's Time" sit Julia Kristeva die konsep van "vroulike tyd" soos volg uiteen:
As for time, female subjectivity would seem to provide a specific measure that essentially retains repetition and eternity from among the multiple modalities of time known through the history of civilizations. On the one hand, there are cycles, gestation, the eternal recurrence of temporality whose stereotyping may shock, but whose regularity and unison with what is experienced as extra-subjective time, cosmic time, occasion vertiginous visions and unnameable jouissance. On the other hand, and perhaps as a consequence, there is the massive presence of a monumental temporality, without cleavage or escape, which has so little to do with linear time (which passes) that the very word 'temporality' hardly fits: all-encompassing and infinite like imaginary space …
… The fact that these two types of temporality (cyclical and monumental) are traditionally linked to female subjectivity in so far as the latter is thought of as necessarily maternal should not make us forget that this repetition and this eternity are found to be the fundamental, if not the sole, conceptions of time in numerous civilizations and experiences, particularly mystical ones. The fact that certain currents of modern feminism recognize themselves here does not render them fundamentally incompatible with 'masculine' values (Kristeva, 1987(c):191-192).
Dat die sprekende ek intens bewus is van sikliese patroonmatighede en haar dus ook met tyd as sikliese immerherhalende proses vereenselwig, spreek duidelik uit die bundel as geheel waarin patrone van swaarkry, onregpleging, verminking en versoening soos 'n goue draad dwarsdeur die bundel loop. In die slaapliedjiesiklus vind dié bewuswees van die sikliese gang van tyd gestalte in die verweefdheid van metaforiese materiaal wat seisoenale verskynsels, weersgesteldhede, hemelliggame, kosmiese aktiwiteite en die broosheid van die mens insluit. Hierin lê die implikasie dat die mens deel is van 'n groter sisteem wat, soos die koms van seisoene, weer en weer herhaal word binne die monumentale tydruimte van die heelal wat menslik gesproke buite liniêre tyd lê en nooit tot niet sal gaan nie, maar homself steeds bly vernuwe. Die gedurige vernuwingsproses word geïmpliseer deur verwysings in al vyf gedigte van die siklus na die menslike siklus van lewe, dood en hergeboorte, soos onder andere verwoord deur die semantiese paradigma:
kindertjie natgebore – laat die wind jou hartklop vat – saamgekleef – die maan meld haar aan in melk – kloppend van bloed in die groot hartkamers – daagliks geruisloos sterf – in hope saam verweer tot besems van beendere – ek wil in jou inblaas (my kursivering – MT).
Uit hierdie paradigma kan afgelees word hoe die mens gebore word, leef, sterf en deur 'n verweringsproses weer deel word van die aarde en die kosmos.
Volgens Wilshire (1989:97) is die tipe kennis wat tradisioneel deur mitiese patrone uitgebeeld word en op grond waarvan sy 'n feministiese epistemologie aan die hand doen, net so belangrik soos sogenaamde Westerse wetenskaplike kennis, wat in sy wese kennis van individuele dinge en persone is en eie is aan 'n tradisioneel manlike epistemologie. Omdat sowel die patroon as die individuele struktuur belangrik is, stel Wilshire 'n nuwe kennissisteem voor wat nie op binêre opposisies en dualisme – die óf-óf-sisteem – gebaseer is nie, maar 'n sisteem wat allesomvattend is – 'n én-én-sisteem. Nie slegs in die gedig wat ek hierbo vlugtig bespreek het nie, maar dwarsdeur die bundel Kleur kom nooit alleen nie staan die kwessie van hoort in Afrika voorop en in baie gedigte word moontlikhede ondersoek oor hoe om verskillende rassegroepe en oortuigings bymekaar te bring deur onder andere die klem op ambivalensie te laat val. Die spreker se wens is, aldus die gedig "voorbereidings":
vir 'n oomblik word ons van mekaar deel
met velle dun en lieflik
vleiend van liefkoos en bilabiale erkenning
ook hals en dye en soms selfs beminde
is ons dieselfde
kry ons vel agtergelaat (86).
KING, Ynestra. 1989. Healing the Wounds: Feminism, ecology, and nature/culture dualism. In: Jaggar, Alison M & Susan R. Bordo. 1989. Gender/Body/Knowledge: Feminist reconstructions of being and knowing. New Brunswick: Rutgers University Press.
KRISTEVA, Julia. 1987 (c). Women's Time. Alice Jardin & Harry Blake (trans.) In: Moi, Toril (Ed.). 1987. The Kristeva Reader. Oxford: Basil Blackwell.
[i] Waar slegs 'n getal tussen hakies verskyn, word verwys na bladsynommers in die bundel Kleur kom nooit alleen nie (2000) van Antjie Krog.