Mohumagadi Jane o re...
Le ge go ile gwa ba le maitekelo a mabotse a go laola mengwang, re lemogile gore sehleng se sa pula ya go feta tekanyo, batšweletši ba bantši ba ile ba ba le mathata a go fediša mengwang. Ngwaga wo o thea mohlala wo mobotse wa go lemoša batšweletši gore taolongwang ya sekhemikhale ke mokgwa wa maleba! Mafelong a mantši mašemo a be a kolobile kudu mme a šitiša batšweletši go hlagola gare ga direi, ka fao batšweletši ba bantši ba ile ba fenywa ntweng ya go laola ngwang.
Gonabjale ke nako ye botse ya go ela mašemo a gago hloko gore o itemoše mathata ao o tlogo lebana le ona išago. O se ke wa dumela le gatee gore mengwang e go tsogele - e ka ba mengwang ya ngwagangwaga, yeo e bego e le gona mašemong dihla tše dintši, goba mengwang ya išago e ka ba ya peu yeo e wetšego mašemong sehleng sa gonabjale.
Nako e sa le gona go dira se sengwe seo se ka kaonafatšago mašemo a gago.
Se hlokomologe dikgobana tše nnyane tša mengwang, e fediše pele ga ge e phatlalala.
Hlaola ngwang ka nepagalo gore o tsebe lenaba la gago mme o kgone go dira maitekelo a go le laola.
Se dumelele ngwang go enya peu; bontši bja mengwang ya ngwagangwaga bo ka phatlalala ka peu le ka go gola.
Laola mengwang tšweletšong ya ka mehla ya dibjalo. Gopola go botšiša ka dibolayangwang tše di ka bago gona tšeo di ka dirišwago go fediša mengwang.
Se dumelele mengwang go mela e lokologile morumong wa tšhemo (head-land, wenakker). Tšhilafatšo ye mpe e ka thoma fao ya fetela tšhemong ka morago.
Kgonthiša gore o beakanya seloto sa gago gabotse; go se ke gwa ba le mengwang tšhemong ge o thoma go bjala. Se se tla kgontšha dibjalo go gola ntle le phadišano.
Ge go na le dimela tša ngwagangwaga, akanya go diriša mekgwa ya go se leme (no-till methods) gore o kgone go laola mengwang ka mokgwa wa sekhemikhale.
Hlagola mašemo fao go nago le mengwang ya ngwagangwaga. Tlhagolo e huetša mengwang gampe. (Lebelela ntlha ya bošupa ka godimo - mo gongwe taolongwang ya sekhemikhale e ka ba kaone).
Hlokomela gore o se phatlalatše mengwang ka go rwalela diripana tša medu mašemong a a hlwekilego - dimodu/digwere (tubers) le dikamodu (rhizomes) tše di tantšwego ditlhamong tša semotšhene. Potlako ya go tšwetša pele mošomo tšhemong ye nngwe e ka dira gore molemi a lebale go hlwekiša ditlhamo pele ka go tloša dikarolwana tše di boletšwego.
Swantšha mafelo ao mengwang e melago go ona polaseng ya gago lehlabula gore o tle kgone go gopola go a laola sehleng se se tlago.
Mahlatse ke gore dithekišo tša mabele ohle o ka re di hlatlogela godimo - ke holofela ka phišego gore di tla tšwela pele go golela godimo gore wena, motšweletši, o humane poelo ge o rekiša puno ya gago. Gopola gore bolemi ga se fela mokgwa wa go iphediša - ke kgwebo mme o swanetše go lebantšha maitekelo a gago ohle go tlhagišo ya poelo gore o kgone go ba motšweletši yo a phegelelago.