Ka gare ga mokgwa wa naratolotši wa naykišišo ye, go... diterama tša Sepedi go bontšha kgolo le tšwetšopele ya tšona.... KGAOLO YA BONE
Download Ka gare ga mokgwa wa naratolotši wa naykišišo ye, go... diterama tša Sepedi go bontšha kgolo le tšwetšopele ya tšona.... KGAOLO YA BONE
Ka gare ga mokgwa wa naratolotši wa naykišišo ye, go ya go hlopšha
monyakišiši a thoma go bapetša, o thoma go hlopha, ka go realo, tlhopho
mohuta wo, ga se e lebane le go hlophela diterama go ya ka mehuta ya
tšona. Pele ga ge go ka hlopšha diterama, mo lengwalonyakišišong le, go
swanetše go šomišwa mekgwa ye meraro ya go fatišiša, e lego (a)
sebopego, seemo goba kamano ya selo se tee le tše dingwe.
Ge go bolelwa ka go hlopha, go tsenya kgopolo ye ya go bapetša. Go
bapetša ditaba, ke go di swantšha, gore go bonale ka mo di kwanago ka
gona. Go hlopha, ke go utolla diphapantšho tše di laetšago/tiišago ka mo
di kwanago ka gona. Go hlopha kwano yeo, ke kokwane ye e laolago
tlhopho ya ditaba tšeo gore e be tša legoro le tee.
Shipley (1970:60) o hlaloša kgopolo ye, go bapetša ka go re:
Polelo yeo e gatelela kamano gare ga dingwalo. Ke go re, go nyakolla ka
tšeo di nago le kamano, go bona ka mo di swanago, ebile di fapanago ka
Go ya ka moo Groenewald (1995: 2) a boletšego ka gona, terama e na le
mahlakore a mabedi, e lego la sengwalo le la tiragatšo. Lehlakore la
Tabakgolo ke gore, ge go hlokomelwa diteori tše dingwe tša
ya bona e be e lebane le seo mongwadi le sengwalo e lego tšona. Bona ba
Go ya ka Segers (1980: 12) dikgopolo tše pedi tšeo di a swana, ka gobane
tšeo di ka dirišwago go raragantšha kanegelo. Ka tsela yeo, mmadi ga a
tšeo di lebane le maatlakgogedi. Segers (1980: 13) o gatelela gore teori
yeo e bohlokwa kudu, ge go nyakišišwa histori ya dingwalo. Rateori yo
O utolla gore sengwalo se lebane le bophelo bja batho. Go iša pele,
ga ditiragalo tša dingwalo tša bona ba sa bolelego ka maikemišetšo a go
swana. Le ge go le bjalo maikemišetšo a bona a ka no lebana le go
ka lebaka leo, ba sa kwešišegego go tšeo di ngwadilwego ka go swana.
tsinkelwa sengwalo, se bohlokwa, ke seo se lego ka gare ga sengwalo, ka
go realo, ke sona seo se swanetšego go nyakurollwa, le ge gape se
latišišwa. Le ge go le bjalo, Mojalefa (1995: 82) o samiša taba yeo ka go
mongwadi, le ge e le mmadi, ka baka la gore go sekasekwa seo se lego ka
Ka go dira bjalo, borateori ba ‘Russian Formalism’ gotee le balatedi ba
sebopego sa sengwalo pele. Bona ba gakantšhitšhe diripa tše pedi tša
Basekaseki bao ba tšweletšego ka morago bjalo ka Genette (1980: 40),
lengwalophatišišong le. Le ge go le bjalo (a) kgopolo ya sererwa e
Pele ga ge go ka bolelwa ka moo terama ya Sepedi e godilego ka gona
Bohlokwa bjoo, bja lona bo hlalošwa ke Strachan (1988: 5) ka go re:
ditaba tšeo di tlogo bolelwa ka moo di latelanago ka gona ka tlwaelo.
kgokagantšha sengwalo. Ke ka moo Groenewald (1993: 4) a rego, letlalo
la diteng ke ditaba ge di lemogwa ka botšona. Ke go re, diteng tšeo di
emego ka botšona, di kgethwa ke mongwadi. Marggraff (1994: 61) le
yena o kwana le Chatman le Groenewald, ka gore o tlaleletša ka go fo re,
ditaba tšeo ga se gore ke tša therešo ge di eme ka botšona. Ke ka moo a
rego, babadi ga ba laodišetšwe ditaba ka morago ga ge di arogantšwe le
ntlha yeo e fihleletšwe moo therešo e ka se bego senaganwa go tšwela
laolwa ke sererwa, seo se di kgokagantšhago go ba ngatana e tee ya go
ditiragalo. Bona ba tiišetša dintlha tše pedi, e lego (a) mokgwa wo
phapano, ge go bapišwa le ka fao Groenewald (1991: 22) a hlalošago
thulaganyo ya sengwalo e bonala ge mongwadi a thoma go diriša ditaba.
ditaba o lebane le tebanyo yeo, e lego maikemišetšo a mongwadi. O na le
se a se lebantšego, ge a tlo ngwala sengwalo. Ka go realo gona go ka
Taba yeo e tšwetšwa pele ke Serudu (1983: 5) le Murray (1996: 65) ka go
go beakanya dikgopolo tša gagwe, eupša o swanetše go tšea maemo
gagwe. Ke ka lebaka leo, Groenewald (1999: 3) a akaretšago tšeo di
tiišetšwa ke Marggraff (1994: 68) ka gore, go na le tlemagano gare ga
ka bona, go ka thwe, mongwalelo o lebane le polelo yeo e laetšago
Go ka akaretšwa ka go re, mokgwa wa nyakišišo o hlokometšwe, gomme
gwa lemogwa mekgwa ye meraro ya go nyakišiša, e lego (a) wa go
hlaloša, (b) wa go hlopha le (c) wa go bapetša. Go tšwela pele go
le yogo sepetšwa ka gona, go tloga go kgaolo ya pele go fihla go ya
tša Sepedi. Go ya ka maikemišetšo, go lemogilwe gore go a ahlaahlilwe
ao a kopanego le ona. Go tšwela pele go lebedišitšwe terama ya Sepedi go
tloga ka 1935 go fihla ka 1994. Finnegan le Dhlomo ba lekotše sebopego
ge e le tiragatšo.
Ge go bolelwa ka sebopego sa terama, go bolelwa ka karolo yeo e lego ye
telele kudu, ka go realo, e ya go kgaolwa ka dikgaolo tše pedi, e lego ya
tiragatšo. Mo go yona, go tlo hlalošwa dielemente e lego botelele bja
ya ditaba ka moka go ya ka dikgaolo. Go tlo tlaleletšwa ka go tsinkelwa
Serudu (1983) ba bona ngwaga o lema tema ye bohlokwa go
bogoši goba khuetšo ya mongwadi. Ge e le banyakišiši ba Maamerika ba
go thekga tlhopho yeo ya bona. Ga ba hlatholle ebile ga ba bolele lebaka
la kgetho ya mengwaga ye lesome, e sego ye mehlano goba ye seswai go
laetša mabaka ao. Le ge go le bjalo seo e lego tlhobaboroko ke ge ba sa
be ba lebeletše kokwane e tee fela ya diteng ge ba hlopha. Bjale
le (e) setšo (mathata a bophelo ge bo fetoga). Ge di yo hlopšha go
ga Matswalo a Morena. Tšona di na le khuetšo ye kgolo ya baromiwa.
hwetšwa kanegelokopana ya Matswalo a Morena. Taba ye bohlokwa go
ya gašwa moyeng ka letšatši la Matswalo-aMorena la ngwaga wa 1961 (25/12/1961) ka nako
yeo e hlohleletšago go ba kgahlanong le kgatelelo le bokgoba. Go yona o
114) bjalo ka ge polelo ya terama yeo e le ya tlhohleletšo. Taba ye e
yeo ka mantšu a gagwe ge a re:
akaretša ditaba tša Kelelagobedi (1983) ka go bolela gore e utolotše
bomenetša bja motho wa nama bja go rata go ikhumiša ka go ba tsebe ya
tša mengwaga ya kgale.
Tšhukudu (1941) ya Matlala ke papadi yeo e lebanego le histori. Yona e
III (1976 le 1984) ba na le tebanyo ya histori, kudu sephiri seo se
Ge e le diterameng tša histori gona go nepišwa kgoši le ge e le moetapele
Diterama tše di lebanego le leago bjalo ka mathata a bophelo bja selehono
(le ge e le batswadi) ya kgale le tokologo ya bafsa. Ka go yona o tiišetša
ya Khomo e gatelela thulano yeo e lego gare ga bana le batswadi ba bona.
Maloma le yena ka go Ga a mo swanela (1983), o tlaleletša ka ditaba tše
batswadi le bana ba bona a gola go tšwela pele kudu, ge batswadi ba sa
hlole ba tseba gabotse tšeo bana ba di dirago. Serudu o tšwela pele go
(1993) o sa tiišetša tšona ditaba tšeo tša boPuleng.
nama ya tšona ga e lewe. Ge e le Maredi yena mo go Mošwang wa
šako la thobela (1991) ya Mmutle le Rangwane ke go paletše (1971) ya
5.3.1 Diteng bjalo ka bokamorago: Histori
gagolo ka ge bo šika le histori ya bona mo Afrika-Borwa. Ke ka lebaka
Bathobaso ba be ba phela ka dilo tša tlhago le ditšwamašemong. Ba be ba
phela ka go tsoma diphoofolo ka mokgwa wa go ntšha masolo. Ge go
lengwa le gona go be go šongwa ka matšema. Ge e le melato le yona, e be
nyala/nyalwa ka leloko. Ditaba tše ka moka di be di direga pele ga ge
Ge Babaso ba thoma go kopana le Makgowa, ke ge ba thoma go šoma
thoma go ithuta polelo ya Makgowa gore ba kwane ka polelo. Ge ba dutše
ba šoma gona Sekgoweng, ke ge go thoma phetogo ya bophelo le setšo,
Ka tsela yeo bophelo bja bogologolo bja fetoga ya ba bophelo bja
le mahlakore a a itšego, bjalo ka lehlakore leo le lebanego le politiki ya
tše dingwe, bjalobjalo.
Melao yeo ya kgatelelo e ile ya thoma go thatafišetša Bathobaso bophelo,
kudu ge ba swanetše go lefela motšhelo wo o rilego wa go lebana le
Babaso. Taba ye ya tefelo ya thoma go ba boima go bona, bjale ba thoma
bophelo bja Bathobaso. Melao yeo ya ‘apartheid’ e thomile go imela
Makgowa bjalo ka ditlwaelo tša bona. Ka lebaka la khuetšo yeo bafsa ba
ya kgale. Le gona moo bangwadi ba thoma go ngwala ka ga ditaba tšeo le
thoma go swaba gomme ba ba kgahlanong le taba ya lenyalo leo.
kgoro. Ke ka fao ge monna a hlokagetše ba kgoro ba tsebago gore
lapeng la gagwe, ka ge e le mosadi wa kgoro. Le gona ka setšo ga a
bjalo taolo ya lapa la mohu e ba ka fase ga gagwe.
batala. Ka bjona go šupša gore ke mang a swanetšego go tsoša lapa la
mohu go lebeletšwe kudu borangwane ba bana ge ba le gona.
ponelopele. Ka tsela yeo bonkadingala le bona ba tsefelwa ke tšeo, ka ge
mosadi a na le ditokelo. Ka go realo taba ye, ke thulano gare ga setšo le
Ka ntle le tšeo di boletšwego go sa na le bangwadi bao ba hlomphago
a eya bokgolwa ka lebaka la mešomo le tše dingwe ge ba gola ba thoma
Morwa’ka! (1993) tšeo tšona di lego mabapi le politiki ya sebjalebjale.
Mohola wa kakaretšo le dihlongwana tše, o lebane le bophelo bja batho le
ge e le histori. Ditaba tšeo di lebantšhwa le bophelo bja mehleng yeo.
Eupša ge e le nyalano ya dihlongwana le kakaretšo tšona di thuša go
dipapadi tša Matlala le Serudu malebana le bophelo bja mehleng yeo.
motšhelo. Bathobaso ga ba lefiwe selo ka lebaka la kgatelelo ya mmušo.
thibela bolwetši bjo bofe. Lekubu o na le pelaelo ge Maferetlhane a mo
1913') wo o kwešitšego Babaso bohloko ka go ba amoga naga.
ke tlemagano gare ga ditšhaba tša Afrika-Borwa.
5.4.1.1 Ka mo Serogole (1948) e swantšhago bophelo bjo bofsa bja
Babašweu mabapi le tshwaro ya bona, ge a thoma go ba tšea bjalo ka
ga Babaso le Makgowa yeo e swanetšego go tlošwa gore ba tlemagane e
Bathobaso ba be ba phela bophelo bjo bothata kudu ka ge ba be ba išwa
bjo bokaone. Nako le nako Mosotho o be a sepela ka pasa. Maphodisa ge
e ile ya ba kweša bohloko gomme ba opela koša ya kwelobohloko ya go
Ka lebaka la yona pasa yeo Babaso ba ile ba lahlelwa kgolegong gomme
go rata. Babaso ba be ba tlaišwa ke melao yeo, kudu ge mmušo o efa
di bego di le tša maemo, ka ge di lebane le mešomo yeo ba e
ka tshwanelo, ka lebaka leo ba thoma mpherefere.
ge a laetša gore bophelo go yena bo lokile, le ge a hloka madulo.
gabotse, ka ge ba sa lefiwe selo ka lebaka la kgatelelo ya mmušo.
Ka polelo ya gagwe, Senthumule o akaretša ditaba ka moka ge a re:
le tsebe ya ba mmušo.
bona bokamoso le go bopa naga ya bona. Ge polelo ya gagwe (Mphaka) e
ka kwewa o tlo swarwa. O nyaka go tseba ka ga ditšhišinyo tša gagwe
Bonwatau ba be ba iketlile. Mphaka o llela go hwela dikanong tša gagwe.
Bjale go yo akaretšwa kakaretšo ye, ka go e nyalanya le dintlha tše:
Mokgatlo wa ANC wona o nyaka gore batho ka moka ba Afrika-Borwa e
be setšhaba se tee. Ka nako ya pušo ya NP Basotho ba be ba sa fiwe
makatšwa ke tšeo Mphaka a di bolelago, ka gobane a sa nagane gore
hwetšwa dinageng tša ka ntle. Ge motho a fihla Afrika-Borwa ditokelo tša
gagwe ka moka di be di gatakwa. BoKala ba nyaka go tseba gore a
Takone o ya Letsheng la Mogadisho, ka ge a bona ditšhišinyo tša gagwe
o ile wa thoma go šušumetša gore Basotho le bona ba hlokomelwe. Ka go
bafaladi ka boati ba bewa gare ga karolo ya leboa le ya ka borwa.
Bafaladi ga ba nyakege, ka ge nepo e le gore ba se ke ba kgona go tiišetša
gateletšwe kudu. Ka 1976 go tsogile kgaruru yeo e bego e lebane le go
Kelelagobedi o kgopelwa gore a šomiše bohlale, ka gobane ba le ba
mošomo e be wo bonolo go yena.
tloša setulong, ge a sa phethe ka moo ba ratago.
wa ANC wona o kgahlanong le pušo ya 'National Party'. Le pele ga 1983,
o gapeleditše ka maatla go leka go menola pušo ya NP, ka go šomiša
Kelelagobedi e be mothuši wa gagwe, ka gobane naga e metše tshehlo.
mmušo wa Lenkwe o ba swere ka diatla tša makgwakgwa, ka ge ba mo
lebaka la dikgwabo ka seboka le megwanto, ekonomi ya naga ya AfrikaBorwa e ile ya thoma go gwahlafala. Magoši a dinagamagaeng le ona a
befelelwa ke ditšhaba tša ona, ka ge ba nyaka tokologo. Ka lapeng la
ba duletše ditaba gomme le yena a ntšha sa mafahla a gagwe, ka gore ke
ka lebaka lang ba hlabja ke malalaakwaetše mola naga e le ye nnyane.
mathata a thoma go golela pele, batho ka bontši ba thoma go ba
ba ka se kangwe ba sa thoma ba ka tšhuma naga ye ka moka.
mmušo kudu, ge Kelelagobedi a lebane le go direla marena a mabedi ao a
phori mahlong, ka gobane a re sefatamollo se a iphatela.
Ka lebaka la ona mathata ao a naga, ANC e gapeleditše gore go be le
tokologo le ditokelo tša botho. Ke ka lebaka leo ka 1994 go bilego le
ANC o lwetšego ditokelo le tekatekano ya batho mo Afrika-Borwa.
ba dingangele. Thaba o eletša gore a dirišane le bona ka tshwanelo, ka ge
Go tlo hlokomelwa kamano ya dintlha tše di latelago le kakaretšo ye:
ka go realo, ‘National Party’ e ikgantšha ka taba yeo. Basotho bona ke ba
dithuto tša fase, tša maemo a fase le ge dithuto tša bona di ba dumelela
‘apartheid’. Babaso bjale ba thoma go ba kgahlanong le taba ye, ka tsela
bona, ka ge seo ba se nyakago e le go tšweletšwa/fetišwa le ge ba
pele mphatong, le ge ba paletšwe e ka se kgonagale ntle le ge a hwile.
godimo, ge e bapetšwa le bana ba Basotho bao ba swerwego
ge e le Bathobaso bona ba neelwa tša go swariša mala fela, tša go hloka
moka, eupša ge e le boMantsho ba kgethelwa dipapadi tšeo di se nago
pelo ka ge di sa hlamasege. Bjale ba kgopela dijo tša maemo kudu ka
ka gobane ANC e nyaka tokologo. Ke ka fao ka 1994 ANC e menotšego
diterama ya mohuta wo e na le bofokodi/tlhaelelo bjo bogolo bjo bo sa
tlhopho ye e hlapilego mahlong, ka gobane di tla beakanywa go ya ka
dikarolwana tše pedi tšeo tša sebopego sa sengwalo.
(1993). Ka morago ga dikokwane tša tlhopho yeo, go hlokomedišitšwe
Go tšwela pele ka morago ga kakaretšo ye ya Naga ga di etelane (1977)