Noodkreet van uitgemergelde gesondheidswerkers(Foto: Gent SHKULLAKU/AFP) Internis Rust Theron stop op sy gewone plek in die parkeerterrein van die Mediclinic-hospitaal in Durbanville. Dis midde nog ‘n vlaag van die Covid-19-pandemie. Een uit elke vier verpleegsters in die hospitaal is al deur die koronavirus platgetrek. Al die fisioterapeute het dit gekry. Van die ses spesialiste, waarvan hy een is, het drie siek geword. Hy is die oudste en moet teoreties die kwesbaarste wees. Hy sit in die motor en peins. Vir die eerste keer in sy loopbaan is hy bang om die hospitaal in te loop. Is dit dalk vandag sy beurt om die virus te kry? Hoe erg sal dit wees? Wat sal sy kanse op oorlewing wees? Gaan hy sy vrou en kinders aansteek? Hoe sal hulle die situasie hanteer? Hy skraap moed bymekaar en loop na sy spreekkamer in die hospitaal. Gelukkig is daar positiewe nuus ook. Die regering het maar ŉ stadige wegspring gehad om die entstowwe te bestel, maar het dit met ŉ doelgerigte strategie eerste aan gesondheidspersoneel beskikbaar gestel. Dit is toe wel gedoen en intussen aan alle ouderdomsgroepe beskikbaar gestel. Al vorder die inentingsproses nie na wense nie, het dit reeds ŉ drastiese uitwerking gehad om te keer dat mense wat volledig ingeënt is, nie ŉ ernstige graad van die siekte opdoen nie. Sedert al die personeel by die Durbanville-kliniek die nodige entstof toegedien is, was dit nog nie weer nodig om een enkele een in die hospitaal op te neem nie. By tye het dit baie erg gegaan wat betref druk op personeel en geriewe soos wat die virus soos ŉ veldbrand deur die land versprei het. Niemand van die personeel kon met verlof gaan nie. Dis nou November, meer as ŉ jaar en ŉ half sedert die begin van die pandemie. Die sterftesyfer in die laaste week van Oktober was 295 – die laagste sedert die laaste week van Mei verlede jaar toe dit 240 was. Ons moet egter nie te gou opgewonde raak nie, waarsku dokter Theron. ŉ Nuwe werklikheid het intussen toegeslaan: sogenaamde lang-Covid. Medici begin nou ŉ beeld kry oor die sielkundige gevolge van Covid op die hele bevolking – selfs by mense wat nog nie die virus gekry het nie. Lang-Covid kan as’t ware as ŉ nuwe siektetoestand beskryf word. Dit het te doen met die gevolge van Covid. Dit manifesteer as erge moegheid, kortasemheid, ŉ gesukkel met konsentrasie, dink-dofheid, geheueverlies en slapeloosheid. As die simptome so 12 weke nadat die pasiënt Covid onder lede gehad het waargeneem word, word dit as lang-Covid beskou. Dit kan ses maande of selfs langer duur. ŉ Ruim 40% van Covid-gevalle ly daarna aan hierdie langer toestand. As internis moet dokter Theron ŉ deeglike ondersoek na die verwoesting wat die virus agtergelaat het doen. Mense wat veral kandidate vir die siekte is, is diegene wat vir Covid gehospitaliseer is, bejaarde mense, dié met suikersiekte en dan ook veral vroue. Eerstens word die longe ondersoek. Is daar tekens van klonte in die longe of ŉ “stywe” long? Dan die hart – het van die spiere in dié orgaan infeksie opgedoen? Of is die hart uit ritme uit? Is daar hartversaking? Is die bloeddruk hoog? Die pankreas kan ook skade kry. Byna een uit vyf Covid-pasiënte kry gevolglik diabetes. Pasiënte raak angstig oor hulle situasie en ervaar slaapsteuring. Gewone slaappille kan egter nie gegee word nie omdat dit die drang om asem te haal nadelig beïnvloed wat hulle dan op ventilators laat beland. Daar word gereken dat die brein ook geaffekteer word. Dit is deur professor Stoffel Grobler, psigiater van Gqebera, bevestig. Volgens hom bestaan verskeie menings oor die skade wat lang-Covid aan die brein kan aanrig, maar die presiese skade is op hierdie stadium nog onseker. Bewustelikheid word verseker aangetas. Die siekte is gevaarliker en duur langer as vorige ander pandemies. Die getal pasiënte wat aan die een of ander geestesongesteldheid ly het heelwat toegeneem – hy sien omtrent nie meer pasiënte wat nie op ŉ manier simptome toon nie. Een uit vyf wat Covid gehad het, ly aan depressie en een uit drie aan angs. Een uit vier ly aan posttraumatiese stressindroom. Freek Robinson. (Foto: Verskaf) Die pandemie het die lewe soos ons dit geken het, ingrypend verander – persoonlik, in die gesin, by die werk en finansieel. Mense voel ingehok en geïsoleer. Heelwat toestande in die land werk ook negatief in op die gemoedstoestand van Suid-Afrikaners. Eskom en die voortdurende kragonderbrekings op sigself is genoeg om ŉ mens na depressie te dryf. Netso belangrik as wat die fisieke behandeling van pasiënte is, is dit ook noodsaaklik dat geestestoestande gediagnoseer en behandel word. Volgens professor Grobler ly byna die helfte van gesondheidswerkers aan posttraumatiese stres. Die werksdruk en blootstelling aan die dood is bykans ŉ daaglikse werklikheid. Omdat familie en vriende nie toegelaat word om pasiënte te besoek nie, word die personeel hulle nuwe “familie”. Hulle kan natuurlik nooit die plek van geliefdes vol staan nie. Gesondheidswerkers word dan die boodskappers tussen pasiënte en families. Dit plaas verdere stres op dokters en verpleegpersoneel wat ook dikwels slegte nuus moet oordra. Hulle raak uitgebrand en depressie neem toe. Hierdie personeel moes die hele tyd die sterkes wees. Dag en nag werk. Sielkundige aanslae trotseer. Werkers berei nou vir die vierde vlaag van die pandemie voor. Hulle sien skaars daarvoor kans. Die kanse is goed dat hulle weer nie verlof sal kan neem nie. Intussen woed ŉ openbare debat oor die moontlike komplikasies van die entstowwe oor die langer duur. Feite is egter onomstootlik: Met net enkele uitsonderings is diegene wat deesdae met erge Covid in die hospitaal beland almal mense wat uit eie wil gekies het om nie die entstowwe te neem nie. Van die verpleegpersoneel vra: “Hoekom moet ons ons afsloof en dag na dag steeds aan die dodelike virus blootstel as die pasiënte mense is wat willens en wetens gekies het om die riskante keuse te maak om nie ingeënt te word nie? Hoekom moet ons die prys vir hulle onbesonnenheid betaal?” Gesondheidspersoneel sê jy kom op ŉ punt waar jy tot sterwens toe moeg is. Jy wil nie meer die sterk een wees nie. Jy wil nie meer ander help nie. Jy wil nou self gehelp word. Al is dit nie oor enige ander oorweging nie, sal dit help as die teen-vaksien aktiviste na die noodkreet van die gesondheidspersoneel luister.