Rofgetrekte lyne, sentiment en simpatie – Deel II — alternatief
April 25, 2016 by Nico de Wet in Alma Diamond
In Deel 1 het ek bespreek waarom ek die politieke dialoog van Suid-Afrika as toenemend polariserend ervaar. Die standpunte wat ons inneem is oorwegend reaktief - en in baie gevalle roekeloos en onnadekend. Hierdie standpunte, en hul korrektheid, is vir my ‘n mindere bron van kommer. ‘n Groter en baie meer onheilspellende bedreiging is hoe ons dink en praat oor mense aan die ander kant van die lyne wat ons so vining en rof in die sand trek. Mede Suid-Afrikaners is elkeen óf bondgenoot, óf vyand. My ervaring is dat ek myself in ‘n samelewing bevind waar mense niks meer as die somtotaal van hul oortuigings is nie.
So ‘n situasie is nie noodwendig sleg nie. Dit kan egter verwoestend wees wanneer daar nie deurdagtig omgegaan word met die proses waardeur elkeen van ons sentimente ontwikkel teenoor sekere standpunte (en die mense wat hul inneem) nie.
Ek stel voor dat daar ‘n nood is vir my as Suid-Afrikaner om met ‘n fyn oog te evalueer hoe ek tot morele gevolgtrekkings kom. Wat lei ons tot op die punt waar ons besluit ‘n betoger se optrede is moreel verwerplik, of ‘n verregse reaksie daarop is verkeerd? Hoe kom ons op die punt waar ons waarde toeskryf aan ‘n ander persoon se menswees en gedrag, en ons optrede rig op grond van daardie toegeskryfde waarde?
Ten einde hierdie proses verder te analiseer, het ek die raamwerk van Adam Smith gebruik: Volgens hom is daar vier bronne van morele goedkeuring vir enige daad. Die eerste bron is die bedoelings en beweegredes van die dader. Die tweede bron is die uitwerking of die gevolge van sy daad – spesifiek op die ontvanger van daardie daad. Die derde bron is die mate waartoe enige daad in harmonie kan saamwerk met die reëls waarbinne die eerste twee bronne gewoonlik met mekaar in interaksie gestel word. Die vierde bron is die mate waartoe die daad neig om die samelewing in geheel te bevordeel. Waar al vier van hierdie bronne tot dieselfde sentiment lei – morele goedkeuring van of afkeur in ‘n daad – kan ons as samelewing morele konsensus verwag.
Waneer ek eendag meer wys is, sal ek graag elkeen van hierdie bronne verder analiseer. Vandag wil ek net my gedagtes deel rondom die een aspek wat elkeen van die bronne in gemeen het: simpatievorming. Hoe besluit ek wat die beweegredes vir iemand se optrede is? Hoe besluit ek hoe daardie optrede ontvang word? Ek plaas myself in die dader en ontvanger se skoene. Wanneer ek iemand sien steel, stel ek myself voor wat ek in daardie situasie sou weet. Ek sou nie kon steel sonder om disrespek vir eiendomsreg te hê nie. Ek kom dus tot die gevolgtrekking dat iemand wat steel nie agting vir eiendomsreg het nie. Wanneer ek iemand ‘n donasie sien ontvang, weet ek hoe ek daardie donasie sou beskou en ervaar en op grond daarvan besluit ek hoe die ontvanger daaroor voel. Die proses van morele oordeelvorming is dus inherent ‘n proses van simpatievorming – om in ander se skoene tree.
My gevolgtrekkings is gebaseer op wat ek weet van eiendomsreg, en van donasies – van my sosiale omgewing en hoe daardie omgewing op gedrag reageer. Ek besluit hoe ‘n daad beskou word op grond van die matriks van sosiale insentiewe en -terugvoer wat ek ken.
Die akkuraatheid van simpatievorming is dus, vanselfsprekend, nou gekoppel aan hoe soortgelyk die dader ter sprake aan my is. My kennis van die beweegredes wat ek moontlik vir ‘n daad kon hê en dus aan ‘n dader kan toeskryf is gebaseer op my kennis van my wêreld- van watter gedrag beloon word, watter gedrag gestraf word, en hoe gedrag ervaar word. Die akkuraatheid waarmee ek dit van iemand anders se wêreld kan aanneem hang af van die mate waartoe hy soorgelyke belongings, sankies en sosiale reaksies in die gesig staar. In Suid-Afrika is daardie soortgelykheid ‘n gevaarlike fiksie.
‘n Goeie en gunsteling voorbeeld is die konsep van hardwerkendheid. Ek is grootgemaak in ‘n Afrikaanse Calvinistiese omgewing waar ek geleer is dat ek in die sweet van my aangesig my brood moet verdien. Ek is geleer dat harde werk ‘n deug is, en luiheid swakheid. Die noodwendige gevolgtrekking is ook dat alle belonings vir harde werk verdien word – en dat dié wat minder het, harder moes werk. Ek ken talle ryk middeljariges wat glo dat hulle elke sent in hul besit verdien het. Dis nie onwaar nie, dis net ‘n halwe waarheid. ‘n Halwe waarheid wat nie kan transponeer na ander mense se wêrelde of sedes nie. Want ons lewe nie in ‘n wêreld waar almal se harde werk met beloning begroet word nie.
Ek ken ook talle middeljariges wat elke dag van hul lewe sonder uitsondering 04:30 opstaan, saans 22:00 tuiskom (indien enigsins), nooit hul kinders sien grootword nie, hulsef ten gronde werk en nooit meer as ‘n hongerloon verdien nie. In hul wêreld word werk nie beloon nie. Hoe durf ek aanneem dat iemand se gedrag of ingesteldheid teenoor werk behoort te konformeer tot my idee daarvan?
Hoe kan ek ooit oordeel fel oor iemand se beweegredes wanneer daardie beweegredes nie gevorm word in dieslefte sosiale matriks as myne nie? Ek is nie bekwaam om dit te doen nie.
Hierdie voorbeeld is een tussen die legio wat ons het in Suid-Afrika. Hoe durf ek oordeel fel oor n aggressiwe en desktruktiewe protes? Hoe kan ek aanneem dat dieselfte drempels wat my sou dryf tot geweld vir ander mense moet bestaan? Hoe kan ek besluit wat die politieke bewustheid van ‘n arm en onder-bediende gemeenskap wat steeds getrou ANC stem, is? Die hipotetiese waarde wat ek sou heg aan ‘n party wat aan my stemreg oorhandig het is net dit – hipoteties en nie transponeerbaar nie. My verstaan van ons land is ook dat ‘n protes teen Afrikaans nie ‘n bedreiging vir my menswees of identiteit is nie – maar daardie verstaan is ‘n funskie van die struktuur waarbinne my identitietsbegrip ontwikkel het. Om morele oordeel te fel op die persoon wat tot ‘n ander gevolgtrekking kom is om sy menswees te negeer.
Die swaar realiteit is dat vrae rondom mede-Suid-Afrikaners se beweegredes, insentiewe en ervarings onbeantwoordbaar is. Ons kan luister en leer, maar ons simpatievorming is altyd gebroke. Dis baie menslik om te reageer op onoplosbare vrae deur bloot ‘n makliker vraag te vra.
Eerder as om te probeer verstaan waarom mense optree soos hulle optree, is dit maklik om bloot te stel hoe jy sou optree. Waar elkeen sy wêreld afbaken rondom sy eie verstaan, is opinievorming eenvoudig en maklik.
Ek dink dit is wat met ons gebeur. Ons trek laer rondom die bekende en verstaanbare en identifiseerbare. Ons verstaan en ons simpatie kyk na binne en nooit verder nie. Ek dink ook dit is sosiale verraad. Waar ons lyne nougeset om ons eie voete trek. Waar ons onsself, ons konteks, ons kennis en ons verwysingsraamwerk op die wêrelde van elke ander dader in die land afdwing. Skielik is ek nie mens nie, maar Suid-Afrikaner. Nie Suid-Afrikaner nie, maar Christen. Nie Christen nie, maar Afrikaner. Nie Afrikaner nie, maar Kapenaar. Nie Kapenaar nie, maar Stellenbosser.
Die gevaar hier is nie net dat ons roekeloos en kil mense beoordeel en veroordeel nie. Die gevaar is dat ons politieke dialoog ‘n sinnelose kabaal raak. Waar my lyne rondom my eie voete getrek is, verloor my opinie swaartekrag sodra dit die lyn oorsteek. Sodra ek my sentimente en standpunte slegs op my eie klein stukkie aarde baser, is dit van geen meer waarde of belang nie. Dit is, letterlik, ontoepaslik.
Die antwoord lê nie in ‘n apatiese en gemaklike morele relativisme nie. Dit is ook onttrekking. Die antwoord lê nie alleenlik in pogings om verstaan en begrip te kweek nie – ons moet steeds kan praat waar begrip nog nie bestaan nie. Die antwoord lê nie in respek vir mense wat, volgens ons, verwerplik optree nie. Daardie afstandige respek skep nie gemene grond nie. Dit trek net ‘n renbaan vir die oorwinninglose wedywering van ideologieë sonder gemene vertrekpunte.
Die enigste antwoord sal moet wees om steeds sentimente te vorm, steeds simpatie te hê - maar sentimente wat vloei uit ‘n baie meer basiese menslike stukrag: deernis. Omgee en kommer vir die mense met wie ek nie saamstem nie. Besorgdheid vir die mense wat ek nie verstaan nie. Medelye vir die mens wat volgens al my verstaan van die wêreld moreel verwerplik optree. As die bron van my standpunte nie meer my verstaan van mense se lewenswêreld is nie, maar eerder my tekort aan daardie verstaan, kan ons dalk vordering maak.
Dit sal beteken om te kan praat oor dade, optrede, beleide en gebeurtenisse in ander stemtone en met ander inslagte as wanneer ons praat oor mense. Om mense te sien waar ons tans opposisie en bedreiging sien. Om persoon en standpunt te skei. Deernis in Suid-Afrika is nie ‘n goeie sede nie, dis nie ‘n deug nie. Dis ‘n noodsaaklikheid.
April 25, 2016 /Nico de Wet
deernis, empatie, relativisme, universalisme