Anne Frank: die dagboekbriewe en vriendskap – Rex van Vuuren | TEO website of the Faculty of Theology University of Pretoria / TEO Webwerf van die Fakulteit Teologie, U.P.
Anne Frank: die dagboekbriewe en vriendskap – Rex van Vuuren
[Prof Rex van Vuuren is die Akademiese Dekaan van die St Augustine College of South Africa. Dit is die eerste Katolieke universiteit van Suid Afrika met Engels as voertaal. In Julie 1999 het die Minister van Onderwys toestemming verleen dat die Kollege as ‘n privaat hoër onderwys inrigting mag funksioneer. www.staugustine.ac.za]
Vir my is psigologie nog altyd ‘n dissipline wat op twee stoele sit. Aan die eenkant het die psigologie, vanweë die krag en sukses van die natuurwetenskappe, gepoog om self ‘n natuurwetenskap te wees deur die aannames en metodiek van die natuurwetenskappe na te boots. Aan die anderkant is daar die opvatting dat psigologie nie ‘n “gedragwetenskap” of primêr ‘n “sosiale wetenskap” is nie, maar ten diepste steeds ‘n “geesteswetenskap” wat net so goed by die humanioria tuis hoort. Dit is met hierdie profiel van die psigologie dat talle outeurs en groepe denkers wat dieselfde waardes deel, streef na ‘n taal wat meer reg kan laat geskied aan mens-wees, menslike fenomene en die alledaagse leefwêreld. So het ek byvoorbeeld enkele jare gelede afgekom op die “personologiese benadering tot persoonlikheidsevaluering en psigobiografie” van Irving Alexander (1990). Die kort opstel wat hier aangebied word, is die resultaat van ‘n poging om die metode van Alexander aan die hand van die dagboek van Anne Frank te beproef. Die vraag wat hier probeer beantwoord word is wat kan ons uit die dagboek van Anne Frank oor haar persoonlikheid wys word?
Hierdie “dagboekbrieven”oor “Het Achterhuis” wat oorspronklik in 1947 in Nederlands verskyn het onder die titel Weet je nog?, bly, soos Jonckheere (1982:30) dit gestel het, ‘n “lewende dokument”en ‘n lofwaardige “ode aan die lewe”. As manuskrip is die dagboek talle male herdruk, vertaal en vir toneel en film verwerk. Oor die jare is daar baie geskryf oor Anne Frank en haar dagboek. In sy bibliografie noem Jonckheere ‘n hele aantal boeke, artikels, inleidings, boekbesprekings en selfs gedigte wat oor Anne Frank verskyn het (1982: 34-35).
Hier word gepoog om iets van Anne Frank se leefwêreld te beskryf sonder om betrokke te raak by die teoreties-filosofiese vraagstukke en voorgestelde oplossing oor die probleme van wat die teks verteenwoordig en die legitimiteit en gesag van my poging tot beskrywing en uitleg. In die eerste geval sou die vrae gestel word: wie is die Ander? En, kan ons op ‘n egte wyse die belewenis van die ander, of ‘n ander verwoord? Met ander woorde kan ‘n mens met die interpretasie wat hier aangebied word daarop aanspraak maak dat dit werklik Anne Frank se belange aanspreek? Ek volstaan met die hoop dat die kort beskrywing ‘n eie uitnodigingskarakter sal besit wat oortuig, stimuleer en insig sal verskaf.
Dit is nie ongewoon vir mense om gefassineer te wees met die stories en vertellings van gebeure waardeur mense leef en lewens reeds geleef nie. Miskien is dit op een of ander vlak ‘n plaasvervanger vir die wens om ons eie storie te ken en die vrees vir die wete en waarheid daarvan. Ten spyte van die verskille tussen stories en die uniekheid van elkeen, ten spyte van die ooreenkomste in die struktuur wat alle verhale deel, is die briewedagboek van Anne Frank ‘n verhaal wat ons te midde van moeilike omstandighede bemoedig. Haar dagboek saai ook, psigologies gesien, saad van wysheid oor die dinamiese kwaliteite van haar lewe sowel as ons eie.
Vanuit ‘n psigologiese perspektief konfronteer die lees van Anne Frank se dagboek ons met verskeie vrae. Die eerste het te doen met hoe ons op een of ander betekenisvolle en dinamiese wyse kan weet hoe sy as mens was. Baie is geskryf oor Anne se motivering en benadering tot die dagboek, haar ontluikende skryftalent, hoe sy die leser boei, haar intelligensie en besondere sensitiwiteit en aanvoelingsvermoë asook haar kritiese sin en introspeksie (Jonckheere 1982: 24-30). Die dagboek gaan oor haar leefwêreld waarvan sy die middelpunt is maar terselfdertyd is dit ook ‘n vorm van selfanalise. Hiermee word die moontlikheid geskep dat ons kan vra wat konstitueer die uniekheid van ‘n enkele persoonlikheid, die belangrike kenmerke, die handtekening van haar persoonlikheid, veral in die lig van die feit dat ons haar nie, as’n lid van een of ander klas of kategorie, met ander kan vergelyk nie. ‘n Tweede vraag, wat uit die eerste spruit, handel oor die verhouding tussen die ekstraksie van ‘n beeld van haar persoonlikheid en haar geleefde ervaring wat die poging tot ekstraksie voorafgegaan het. Om reg te laat geskied aan hierdie vrae vereis ‘n omvattende poging. Ek volstaan hier met die buitelyne van ‘n eerste poging tot ‘n antwoord.
Metodologies gesien kan die dagboekbriewe beskou word as ‘n bron van data om meer te wete te kom van Anne Frank. Meer spesifiek wie sy was en hoe sy was. Hoe het sy, in ‘n psigologiese sin, haar ervaring georganiseer? Hierdie vrae lyk oënskynlik geldig, selfs eenvoudig, maar om antwoorde hierop te vind is ‘n komplekse taak. In ‘n poging om te begin om antwoorde te soek, is van die persoon-gesentreerde psigobiografiese metode van Alexander (1990) gebruik gemaak om eerstens die data van die dagboek tot meer hanteerbare hoedanighede te reduseer. Dit word gedoen om so soveel as moontlik te verstaan van die wyse waarop Anne Frank haar wêreld beleef het. Daar word van die veronderstelling uitgegaan dat die dagboek as “lewende dokument”, wat as data dien, toegelaat moet word om vir sigself te spreek. Om die stem van Anne Frank meer duidelik te hoor word van ‘n aantal reëls gebruik gemaak wat die materiaal wat verdere ondersoek vereis en as belangrik beskou kan word, te identifiseer. Hierdie reëls identifiseer die uitstaande of soos Alexander hulle beskryf die “principal identifiers of salience” (1990:13).
Alexander (1990:14) lys nege identifiseerders wat hy breedvoerig verduidelik. Hier word die reeks identifiseerders slegs genoem en gevolg met ‘n kort beskrywing van die kern van elke identifiseerder:
1. Die eerste (Engels: primacy) – Die eerste word geassosieer met “die begin” en “die eerste”. Die fenomeen van “die eerste”en die wye verskeidenheid manifestasies daarvan is nie in ons alledaagse lewe onbekend nie, byvoorbeeld ons eerste woord, eerste tree, eerste jaar op skool, eerste vriend of vriendin, eerste soen, eerste liefde, eerste pak klere, eerste formele rok ens.
2. Frekwensie – Van al die indikatore van belangrikheid vereis die frekwensie van verskyning die minste regverdiging. Ons kan aanneem dat daar, tot op ‘n punt, ‘n direkte relasie is tussen frekwensie en die herkenning van belangrikheid of die uitstaande. Tot op ‘n punt is die aantal kere wat ‘n mens ‘n storie herhaal of woorde gebruik aanduidend van die belangrikheid daarvan in ‘n mens se lewe.
3. Uniekheid – As indikator van die uitstaande kan uniekheid in meer as een manier aangewend word maar hier word uniekheid aangetoon deur wat ‘n persoon self aandui as ‘n raamwerk vir ‘n eenheid van kommunikasie. Byvoorbeeld, mense sal aan ‘n ervaring ‘n “voorwoord” gee met ‘n stelling soos “Soiets het nog nooit voorheen met my gebeur nie”, of “dit was die mees ongewone ervaring wat ek gehad het”.
4. Negering – Soms word negering gekoppel aan frekwensie en uniekheid maar hierdie identifiseerder vestig die aandag op negerende stellings soos byvoorbeeld “dit is nie dat ek…”. Negering vra dat ons beelde wat negatief geraam word moet merk vir verdere ondersoek.
5. Beklemtoning – In die algemeen is ons baie bewus daarvan as ‘n verteller ons aandag doelbewus wil bepaal met frases soos “Ek wil hê dat jy moet weet …,” of “Dit was ‘n kritieke moment …,” en “Ek sal altyd onthou…”. Ons maak almal gebruik van verskeie vorme van aksentuering of onderstreping in ons gesproke en geskrewe kommunikasie. Nog meer, onder-, oor- en misplaaste beklemtoning is subtiele maar belangrike identifiseerders.
6. Weglating – Om te weet wat weggelaat is uit enige vertelling of verhaal moet ‘n mens met ‘n basislyn begin van wat gegee is of bestaan wanneer die voltooing van die verhaal bereik word. ‘n Basis van vergelyking is moontlik wanneer ‘n mens kulturele of logiese kriteria gebruik. ‘n Voorbeeld van ‘n gegewe of geïmpliseerde kriterium kan afgelei word uit ‘n outobiografiese essay waarin die skrywer al die gesinslede identifiseer en dan voortgaan om ‘n beskrywing van elkeen afsonderlik te gee behalwe een. Dan kan die vraag gevra word waarom word dié een weggelaat?
7. Fout – Foute behels die verwringing of die distorsie van gebeure as aanuiding van belangrike maar verborge motiewe. Iemand skryf byvoorbeeld: “Ek het altyd moeite gehad om my oupa se naam uit te spreek al blyk dit, agterna gesien, tog eenvoudig te wees.”
8. Isolering – As ‘n mens lees of luister en dan skielik die vraag aan jouself vra, “Waar kom dit nou vandaan?”, of “Dit kan nie die gevolg wees nie,” is dit hoogs waarskynlik dat die kommunikasie belangrike persoonlike materiaal bevat. M.a.w. wat gesê is “pas” nie in nie.
9. Onvolledigheid – ‘n Duidelike vorm van onvolledigheid of onvoltooidheid is herkenbaar wanneer ‘n fragment of segment van ‘n beskrywing van sy beginpunt ‘n sekere rigting inslaan maar dan eindig voordat sluiting bereik is. In ‘n biografiese essay skryf Hannah byvoorbeeld dat haar en Jan se platoniese vriendskap vinnig ontwikkel het nadat hulle ontdek het dat hulle dieselfde belange en mense geniet. In hulle laaste jaar op universiteit het hulle saam oor toekomsplanne gepraat. En dan skielik, uit die bloute, skryf sy dat sy drie jaar later met Fred getrou het.
Omdat ‘n volledige hantering van die dagboekbriewe met behulp van die nege identifiseerders ‘n komplekse en omvangryke taak is, beperk ek my hier tot die eerste twee ordeningsbeginsels.
Die eerste beginsel wat gebruik kan word om die data wat aan verdere ondersoek blootgestel moet word, te identifiseer, is “die eerste”. Die eerste as “die sleutel” tot die ontvouing van betekenis, die eerste as die “hoeksteen” waarop die struktuur van haar lewe gebou is. Die tweede beginsel en identifiseer van die uitstaande is frekwensie. Waaroor het Anne aanhoudend geskryf? In haar dagboek word kragtige bewuste en onbewuste waardeskemas aanhoudend tot uitdrukking gebring.
Die beginsels van die eerste en frekwensie belig baie duidelik drie interverwante temas in die lewe van Anne Frank: die dagboek, adolossensie en vriendskap. Op 12 Junie 1942 vier Anne haar dertiende verjaardag. Op die verjaardag ontvang sy haar “fijnste cadeau” (14.06.1942), die dagboek, waarin sy die volgende twee jaar haar gevoelens met al die nukke en grille van haar groeiproses van meisie tot jong vrou noukeurig in haar dagboek sal registreer. Die dagboek word die “veilige ruimte” waarin sy in gesprek tree met Kitty wat ‘n ekspressie is van haar intense behoefte aan ‘n boesemvriendin en sielsgenoot (20.06.1942).
Verdere ondersoek van die data aan die hand van die twee beginsels lewer die volgende op: In haar heel eerste inskrywing op Sondag 14 Junie 1942 beskryf sy hoe sy na die huiskamer gaan om “mijn cadeautjes uit te pakken”. Treffend sê sy dan “Het was in de eerste plaats jou die ik te zien kreeg, … een van mijn fijnste cadeau’s”. Die dagboek word verpersoonlik met “jou”, wat verder verdiep wanneer sy haar dagboek, steeds in die eerste inskrywing, aanspreek met “Dáág, ik vind je zo fijn!”. ‘n Engelse vertaling het die Nederlandse uitdrukking, reg of verkeerd, vertaal met “bye-bye, we’re going to be great pals!”. In die tweede inskrywing, die volgende dag, skryf sy oor haar vriende en noem dat Jopie de Waal “is nu mijn beste vriendin”. Ses dae later op Saterdag 20 Junie 1942 beskryf sy haar gevoel van eensaamheid “want niemand kan begrijpen dat een meisje van dertien helemaal alleen op die wereld staat” en hoe moeilik dit is om “over iets anders te spreken dan over alledaagse dingen”. Met geeneen van haar vriendinne kan sy “wat intiemer worden”, en daar, skryf sy, “zit hem de knoop”. “Daarom dit dagboek. Om nu het idee van een lang verbeide vriendin nog te verhogen in mijn fantasie…” wil sy “dit dagboek de vriendin zelf laten zijn en die vriendin heet Kitty”. Op dieselfde dag het sy ‘n tweede inskrywing wat sy begin met “lieve Kitty” en eindig met haar goeie gevoel oor die feit dat “de grondslag voor onze vriendschap is gelegd…”.
Herhaaldelik reflekteer die dagboek haar gedagtes oor vriendskap. In een Engelse vertaling word selfs die Westertorenklok as ‘n “goeie vriend” beskryf omdat dit “vooral ‘s nachts… zo iets vertrouwds (is)” (11.07.1942) en “me juist altijd zo ‘n gerusstellend gevoel (gaf)” (25.03.1943). Woensdag, 5 Januari 1944 eindig sy haar inskrywing: “Had ik maar een vriendin!”. Wanneer sy ongeveer ‘n maand later vir Peter van Daan “ontdek” en hom haar vriend maak vind sy dit “fijn, omdat”, skryf sy “ik een sterk gevoel van gemeenschap merkte, wat ik vroeger alleen maar met mijn vriendinnne had” (14.02.1944). Dinsdag, 7 Maart 1944: “Ik wil geen aanbidders, maar vrienden, geen bewonderaars voor een vleiend lachje, maar voor optreden en karakter. Ik weet heel goed, dat dan den kring om mijn heen veel kleiner zou zijn. Maar wat hindert dat, als ik nog maar een paar mensen, oprechte mense overhoud?” Tot aan die einde, twee jaar later en slegs een maand voor ‘n lid van die “Grüne Polizei” met ‘n paar Nederlandse handlangers in die kantoor van die Voorhuis verskyn en haar dagboek eindig, is haar bewussyn gedomineer deur haar gedagtes en gevoelens oor vriendskap. Nou meer volwasse en besonder helder skryf sy: “… nog veel meer dan over vader peins ik over Peter. Ik weet heel goed, dat ik hem veroverd heb in plaats van omgekeerd: ik het me een droombeeld van hem geschapen, zag hem als een stille, gevoelige, lieve jongen, die liefde en vriendschap zo nodig heeft. Ik moest me eens uitspreken bij een levende, ik wou een vriend hebben die me weer op weg hielp, ik heb het moeilijke werk volbracht en heb hem langzaam maar zeker naar me toegedraaid. Toen ik hem ten slotte tot vriendschappelijke gevoelens voor mij gebracht had, kwamen we vanzelf tot intimiteiten, die me nu bij nader inzien ongehoord lijken” (15.07.1944). Uit ‘n psigologiese oogpunt gesien is daar voldoende getuienis dat die tema vriendskap een van die hoekstene van die dagboek is.
4. ‘n Psigologiese beskrywing van Anne Frank se leefwêreld
Die adolossente tydperk in Anne se lewe kan verstaan word as ‘n oorgangstydperk tussen kind-wees en vroeë volwassenheid. Die dagboekbriewe reflekteer ‘n mengsel van alleen-wees en sosiale interaksie. Ten spyte van haar haglike omstandighede skep sy ‘n eksistensieël koherente self wat haar in staat stel om met haarself te leef en met ander in verhouding te tree. Hierdie tyd in “het Achterhuis” was ‘n tyd van geheime gesprekke, intieme gevoelens en haar dagboek. Sy stel grense tussen haarself en ander. Hierdie grense vergroot en oordryf die ruimte wat binne en buite, openbare en privaat sfere onderskei, al is dit in haar omstandighede ‘n uiters beperkte openbare sfeer. Hierdie oordrewenheid stel haar in staat om persoonlike en sosiale wêrelde te bewoon en daarin te vertoef en ook maklik tussen die twee te beweeg. Haar dagboek is ‘n veilige plek waar sy haar siel kan uitstort, ‘n siel wat vasklou aan stukkies lewe op soek na haarself. Die dagboek bied ‘n plek waar sy tot haar self kan keer, om die lewe te bedink en om toekomstige horisonne daarvan te sien. Dit is hier waar sy die stukke van haar lewe wat sy graag wil bewaar en vir ewig wil laat bestaan, verpak. Ook, hier, in die dagboek as vriendin, soek sy na iets waaraan sy kan vashou, iets wat haar rigting en sin in die lewe sal gee. Haar pogings om haar “lewe te skryf”, om dit in elke paragraaf en bladsy te bevat, gee haar ‘n greep daarop. Klein vuiste vol van lewe, gesif deur en bedink tussen die omslae van haar dagboekbriewe, help haar om die misterie van die lewe te gryp en aan die grootsheid daarvan te raak.
Die persoonlike geheime wat in die dagboek bevat is, besorg aan Anne ‘n plek om te vertoef en te bewoon, ‘n basis om op te staan en ‘n sin van uniekheid en spesiaal-wees. Gedeelde geheime, eers met Kitty, haar dagboekvriendin, en later met Peter van Daan, verbind vriend met vriend en differensieër, terselfdertyd, een persoon van ‘n ander.
Haar adolossente begeerte na ‘n beste vriendin is ‘n poging om ‘n brug te bou waarmee sy uit haar kerngesin na ander verhoudings as ‘n gelyke kan beweeg. Veral in dieselfde-geslag vriendskappe wou sy graag ‘n “sielsgenoot” vind met wie sy haar diepste en ontwikkelende self wou deel. Sonder die komplikasies wat deur seksuele aantrekking toegevoeg word besorg vriendskap ‘n perspektief, agter die skerms, op ander mense en voorsien haar ook van inligting oor hoe sy eenders en anders is as ander mense. Hierdie proses van vergelyking help haar om te bou aan ‘n realistiese siening van haarself asook ‘n meelewende begrip van ander. Naas haar verhouding met haar vader bied haar vriendskap met Peter ‘n korrektiewe ervaring van haar “slegte-self”, daardie kenmerke waaroor ander mense, veral haar moeder en Mevrou van Daan haar voortudurend ietwat angstig laat voel het.
Om ‘n beste vriend of vriendin te hê is ‘n ontwikkelingstaak. Peter van Daan was iemand aan wie sy alles kon vertel. Met hom kon sy selfs waag om haar spesiale geheime te deel. Terwyl sy haarself blootgestel het aan iemand vir wie sy omgee, iemand wie sy kon vertrou en wat vir haar omgee, ervaar sy ‘n wederkerigheid in die verhouding. Met ‘n beste vriend het sy geleer wat dit beteken om iemand spesiaal te ken en vir daardie persoon om te gee. Gedurende die privaat en veilige tye wat die twee saam spandeer het kon hulle die risiko neem om oor ongemaklik aspekte van hulleself te praat. Beskermende grense het verswak, onopgeloste en kwesbare dele van hulleself is blootgestel. Die vrugbaarste konsekwensie van die blootstelling van die “slegte-ek” was dat Anne ‘n meer realistiese siening van haarself ontwikkel het waarop ander mense, veral haar moeder, gerespondeer het.
Anne bied aan ons ‘n wonderlike blik op ‘n adolossente eerste-liefde verhouding. Die krag van hierdie maagdelike liefde is dat sy daardeur haar alleenheid kon transendeer. Hierdie eerste liefde het anderkant haarself gestrek wat haar in staat gestel het om ‘n ander as ander te bereik wat nie net ‘n eenvoudige ekstensie of uitbreiding van haarself is nie. Hierdie eerste ervaring van openheid teenoor ‘n ander bestaan uit ‘n geestelike en seksuele self-verwerkliking en die wederkerige koördinering van twee lewens.
Belewenisgewys is haar eerste liefde, ten minste aanvanklik, absoluut, uniek, perfek, ideaal en onskuldig. Dit is die belewenis van ‘n saam-wees waarin hulle wêrelde deur wederkerige betrokkenheid ‘n “ons” wêreld skep. Anne se dagboek reflekteer hoe passievol haar verbale en nie-verbale kommunikasie was. Onervare pynlike en opwindende gevoelens breek oop tot emosionele verbintenisse en begrip van haarself en haar geliefde. Die ervaring van haar eerste liefde verbind haar tot haar familie geskiedenis en waardes en ontsluit ‘n toekomstige wêreld wat op interpersoonlike verbondenheid gebaseer is.
Haar beskrywing van hoe sy op haar bed lê en haar borste streel en verwysings na haar afwagting van die eerste soen is alles aanduidend van hoe sy deur haar eerste liefde haar seksualiteit ontdek en begin integreer in haar interpersoonlike self. Haar opgewondenheid oor haar kennis van en sorg vir die ander persoon trek haar uit haar self-gesentreerdheid en plaas haar midde in ‘n ander-gerigte liefde. Hierdie ander-gerigte liefde nooi haar uit om haar interpersoonlike potensiaal, haar hoop, drome en ook haar illussies wat sy van haar kinderjare saam dra, te ontgin. Die groot vreugde van die liefde is dat sy gewaag het en haar verlangens erkenning gegee het.
Om saam te vat, in die begin van die dagboekinskrywings word vriendskap deur Anne beleef as ‘n begeerte om haar alleenheid te oorkom en uiteindelik in haar verhouding met Peter van Daan ontwikkel ‘n wêreld wat hulle geskep het. Dit is ‘n voortgaande uitruil gebaseer op kenmerke soos sorg, deel, meedeel, vryheid, respek, vertroue, gelykheid en “commitment”. Hierdie vriendskap maak dit vir haar moontlik om haar eie belange en ander verhoudings na te spoor en op te volg. As sodanig voorsien die vriendskap ‘n konteks vir Anne om haarself persoonlik en interpersoonlik te word en uit te leef.
Anne se dagboek belig die adolossente periode van lewe as ‘n voorbereiding tot volle deelname in die gemeenskap. Dit is bitter ironies dat sy nooit sal deelneem aan ‘n gemeenskap waarvoor sy haarself so goed voorberei het. Paradoksaal was sy besig om vir iets voor te berei wat sy reeds bereik het: ‘n orientasie tot lewe waaroor sy kan skryf. Daar is geen twyfel dat haar wêreld verbreed en verdiep het soos wat sy fisies, emosioneel en kognitief meer volwasse geword het. Sy het die vermoë bekom om te onderskei tussen ‘n self-gesentreerde wêreld en een waarin sy ‘n onderskeid kon tref tussen, aan die een kant, haar ervaring en haar ervaring van haarself en, aan die ander kant, ander mense se ervaring van haar.
Ten spyte van of dalk juis as gevolg van ‘n lewe van waaksaamheid in ‘n beperkte ruimte weerspieël Anne se dagboek ervaringe van intieme verhoudinge tussen ouers en kinders en die ander lede van die ingeperkte gemeenskap as ‘n dinamiese evolusie. Soos wat sy kognitief, emosioneel en fisies volwasse word versterk haar peinsende of nadenkende en self-refleksiewe vaardighede. ‘n Mens sou kon aanneem dat die oorlog en die voortdurende bedreiging van ontdekking haar ontwikkeling onomkeerbaar sou belemmer of teëhou. Inteendeel, haar dagboek belig ‘n ervaringswêreld wat verskuif en haar voorberei vir ‘n persoonlik uitgekerfte lewenspad wat toenemend outonoom, kreatief, standvastig en veerkragtig geword het. Hierdie voorbereiding vir ‘n volwasse lewe met soveel moontlikhede is net so skielik beëindig as wat die dagboek geëindig het.
Alexander, E I 1990. Personology: Method and Content in Personality Assessment and Psychobiography. Durham: Duke University Press.
Jonckheere, W F 1982. Het Achterhuis: Dagboekbrieven 14 juni 1942 – 1 augustus 1944. Pretoria: Academica.
[Die Afrikaanse vertaling van die dagboekbriewe van Anne Frank, vertaal deur prof Lina Spies, het in 2008 verskyn:
Of dit kan ook aanlyn bestel word by Kalahari.net (R117-00).]