Ke fumana mobu jwang?
E nngwe ya dikopo tse etswang kgafetsa ke batho ke ya ho re - "Ke batla mobu. Na o ka nthusa" Karabo ya pele ke "Tjhe". Re le Lenaneo la Grain SA la Ntshetsopele ya Molemi, ha re a kena tabeng ya ho thusa batho ho fumana mobu?
Haeba re ne re tshwanetse ho etsa sena, nako e ne e tla ba siyo ya ho etsa letho ka ha e batla e le motho e mong le e mong ya lorang taba ya ho fumana mobu le ho ba molemi. Lenaneong la rona, re fana ka tshehetso ho batho ba seng ba ena le mobu le disebediswa tsa temo.
Ka mora 1994, lefapha le letjha la Ditaba tsa Naha le ile la shebana le lenaneo la ntjhafatso ya mobu ka ho sebedisa mananeo a mangata a fapaneng. Mabapi le puisano ena, re tla bua feela ka ntjhafatso e tadimaneng le mobu, e leng ya kabobotjha, mme re ke ke ra bua ka dikopo tsa ho fumana mobu hammoho le ditlhaphiso mabapi le mobu. Hopola hore lenaneo la rona le shebane le ho matlafatsa balemi ba keneng kgwebong, mme ka baka lena, re tsepamisa maikutlo tabeng ya tlhahiso ya tse tswang mobung ka ho thusa molemi e motjha, ho ena le ya mpang a ipatlela mobu ka mabaka a mang.
Lenaneo la pele la Ditaba tsa Naha e bile Thuso ya Tjhelete ho ba kgutlisetswang mobu (SLAG). Hona ho ile ha tshwana haholo le taba ya matlo moo lelapa ka leng le neng le thuswa ka tjhelete e kana ka R15 000. Ka bomadimabe ha ho polasi e ka rekiswang ka tjhelete e kaalo. Ka hoo, batho ba neng ba batla ho reka polasi ba ile ba tshwanela ho ipopa dihlotshwana hore ba kgone ho reka polasi mmoho.
Mabaka a mangata a etsang hore mokgwa ona o hlolehe ho sebetsa.
Ba unang molemo ba bile le tsebo e fokolang kapa ba hloka tsebo ho hang, mme ba hloka le bona boiphihlelo ba tsamaiso.
Majalefa a ne a sa tlameha ho dula mapolasing.
Lefapha la Ditaba tsa Naha le ile la lemoha hore mokgwa ona ha o sebetse hantle, mme mokgwa ona o ile wa nkelwa sebaka ke sekema sa Kabo ya Mobu Ntshetsopeleng ya Temo (LRAD).
Tekatekano e ne e ka etswa ka thuso e eketsehileng (ho fihlela thusong e phahameng ka ho fetisisa ya R100 000, e leng e kgemang mmoho le diphehiso tsa motho tsa R400 000). Ona e bile mokgwa wa ho hapa batho ba seng ba ile ba ipokellela tjhelete e itseng (hangata ka mokgwa kapa kgwebo e itseng).
Majalefa ha a ka a lebellwa hore a dule mapolasing.
Ha ho bonahala hore mokgwa ona ha o na katleho e kaalo, Lefapha la Ditaba tsa Naha le boetse la hlaha ka sekema se seng se setjha - Sekema sa Teko Phumanong ya Mobu. Hantlentle mokgwa ona o ne o batla hore majalefa a thahasellang a iteke le ho iponahatsa pele a ka fumana (fuwa) polasi.
Mokgwa wa PLAS o sebetsa ka tsela ya hore Mmuso o reka polasi e lokelang ho ajwa. Polasi ena e a bapatswa le ho phatlalatswa, mme batho ba nang le thahasello ba tshwanetse ho fana ka mabaka hore hobaneng ba lokela ho fuwa monyetla wa ho ba balemi. Nako ya kgiro e ne e le dilemo tse tharo, mme ka mora moo, "mohlokomedi" o dumellwa ho reka polasi ha a se a bontshitse hore a ka kgona ho ba le polasi, kapa "mohlokomedi" eo a ka nna a nkelwa sebaka ke "mohlokomedi" e mong kapa molemi ya ikemiseditseng. Sekema sena sa ntjhafatso ya mobu se itotobaditse ka mathata a mang a mangata.
Bahlokomedi ba tswela pele ka bothata bo leng teng, empa hangata ha ba tsebe tseo ba ka di etsang mapolasing.
Ka nako e nngwe, diterekere le disebediswa tsa polasing di maemong a fokolang haholo, a kang a ho robeha.
Ha re etla tabeng ya dijothollo, ditjeo tsa tlhahiso hekthareng ka nngwe di mathela ho R5 000. Ha molemi a batla ho jala hekthara tse 200 (e leng sebaka se seng seholo ho ya ka tlhahiso ya kgwebo), sena se kenyelletsa matsete a milione o le mong ho kenya peo mobung (ho sa kenyelletswe tjhelete ya ditshebeletso le ya ditokiso tsa diterekere le disebediswa). Molemi ha se monga mobu, mme ho ka etsahala hore ebe ha a eso be le boiphihlelo ba temo. Sena se bolela hore o tla sitwa ho fumana kadimo ya thuso ya tjhelete mabapi le tlhahiso.
A re nke hore mohlomong molemi o na le tjhelete ya ho lokisa diterekere le disebediswa tsa polasi le ho jala dijothollo tsa hae. Na ke bohlale ho sebedisa tjhelete eo e seng ya hae masimong le metjhineng?
Masimong a dijothollo ho sebediswa mefuta e fapaneng ya disebediswa - mohoma, disc, setabodi, ekge ya disc, mohoma wa tjhisele, selemi (cultivator), rotovator, le tse ding.
O mong wa melawana konterakeng e pakeng tsa mohlokomedi le Lefapha la Ditaba tsa Temo o bolela ka ho hlaka hore mohlokomedi ha a tshwanela ho hirisetsa molemi e mong ya hwebang, kapa ho kena tumellanong ya karolelano ya dijothollo le mohwebi e mong. Ntle le tjhelete ya kadimo, le ho se dumellwe ho hweba ka kopanelo le mohwebi e mong, molemi enwa o tla kgona jwang ho ithuta le ho kena ka setotswana kgwebong e phethahetseng?
Ho a hlaka jwale puisanong ena e ka hodimo hore teko ya rona e shebaneng le ntjhafatso ya mobu, e shebane le diphephetso tse ngata, tse hlokolosi. Mathata a mangata ke a sa kang a bonwa e sa le pele, mme mehato ya ho ntjhafatsa lefapha lena la temo e bile e metle.
Mona Afrika Borwa, re na le nalane ya taba tse seng monate. Le ha ho le jwalo, re tlamehile ho otla ditaba phatlantjhotjho, re sa lobe letho. Nakong ya mmuso o fetileng, temo e bile tlasa ba basweu, mme ka baka lena re tlamehile ho kgothalletsa lefapha la balemi ba bahwebi tekong ya ho ntjhafatsa le ho fetola lefapha lena.
Ho tshwanetse ho tshwarahana matsoho le mehato eo Mmuso o e nkang, mme tsena di etswe ka nako e nepahetseng.
Ka baka la maano le mananeo a nako e fetileng, diprojeke tse ngata di ile tsa nyopa le ho putlama ka baka la mabaka a mangata (jwalo ka ha re boletse hodimo mona). Ho hlakile hore Lefapha le letjha la Ntshetsopele ya Dibaka tsa Mahaeng le Ntjhafatso ya Mobu le rata ho tsoselletsa diprojeke tseo hore mobu o boele o sebediswe ka matla pele ho simollwa ka diprojeke tse ntjha.
Hore diprojeke tsena tse ntjha di tsohe molota, ho bohlokwa haholo hore sesosa sa ho putlama se utlwisiswe - mme sena e tla ba taba e ikgethileng ho ya ka bothata ka bong. Hangata ke taba e bonolo ho ipuela feela hore projeke e putlame ka baka la bosiyo ba tjhelete. Ke nnete, bosiyo ba tjhelete hangata e bile bo bong ba mathata, empa ho akgella tjhelete feela projekeng ho ke ke ha rarolla mathata, empa ho tla baka kgohlano e ntjha ka ha majalefa a seng a lahlehetswe ke thahasello, a seng a nyahladitse projeke, a tla kgutla hape ka tshepo ya hore a tla iphumanela tjhelete projekeng e tsohang molota.
Ho thusa feela balemi ba ikemiseditseng ho dula mapolasing. Bolemi ha se mofuta wa kgwebo oo motho a ka o etsang e le karolo ya nako ya hae (part-time).
Ho kenyelletsa majalefa lenaneong la ntshetsopele la kwetliso le bokgoni, le leng tlasa tsamaiso ya mekgatlo ya dihlahiswa ya yunione ya balemi ba selehae, e le hore ho fumanwe balemi ba batjha ba ka hokahanngwang le lefapha la kgwebo ho tloha qalong.
Hore phetoho le ntjhafatso temong e sebetse mona Afrika Borwa, re tlamehile ho tshwarahana matsoho, re ithute ho tshepana, re kopanye lefapha, mme re etse hore temo e nke taolo jwalo ka lejwe la motheo la ikonomi temong.