Ek en my jongste het onlangs ’n interessante gesprek gehad, na aanleiding van ’n graad 4-gediggie. (Niks watwonders nie, eintlik maar rymelary, maar ten minste darem ’n soort kreatiewe poging om die leereenheid oor onder meer “die misterie van die buitenste ruimte” in te lei. Ek plaas dit vir die aardigheid aan die einde van die artikel.)
Die digseltjie het naamlik ’n deurlopende paarrymskema, wat in die slotreël verbreek word. Juis hierdie verbreking van die patroon het my amper-tienjarige laat vra hóé dit dan nou ’n gedig kan wees, want die rym word dan nie tot aan die einde toe volgehou nie. Daarop het ek natuurlik my kans gebruik om haar summier letterkundig te bearbei. Moederlik-beterweterig het ek geantwoord dat hierdie eenreëlige oeps sommer ’n vulletjie is – daar is gedigte wat glád nie rym nie. ’n Gedig hoef g’n niks altyd rym te hê om ’n gedig te wees nie.
Voorspelbaar genoeg het my skeptiese dogter daarop gevra wát op aarde ’n gedig dan is, as dit dan nie uit rymende versreëls (my herskrywing van haar vraag) bestaan nie. Die onderwyseres in my kom toe te voorskyn met die kuns-metafoor: ’n gedig is soos ’n skildery (in hierdie konteks seker eerder ’n tekening of sand art-skepping), of soos ’n stukkie pottebakkerswerk wat uit woorde bestaan. Alles hoort bymekaar en bou ’n prentjie in woorde op, vertel ’n storie of dra ’n gevoel oor. Maar sekerlik bevind ek my hiermee midde-in ’n gevaarlike teoretiese mynveld, en ek borduur voort: In ’n gedig kan ons dinge met woorde doen soos ons sê maar met verf en verftegnieke ’n appel of ’n blom of ’n perd beter (of anders) as die ware Jakob kan laat lyk.
Ek vermoed julle weet reeds in watter rigting my gedagtes gaan. Die moontlikhede is verbysterend: die woorde dig op mekaar plaas, sonder onnodige wollerigheid en slordighede tussendeur; die woorde nou aaneengesluit in betekenisverband, maar nietemin dig, nie altyd toeganklik of deursigtig vir die leser sonder durf nie; ’n woordwerk met ’n fyn tekstuur, tog stewig genoeg soos hout om steeds verder aan te skaaf; ’n uitgedinkte skryfsel en ook nie aldag die (of ’n) waarheid nie. En daarby ook maaksel, om die Grieke darem in die prentjie te hou.
Dit is met al hierdie idees in die agterkop dat ek veral talm by die gedagte van opbou, van struktuur en/of tekstuur, van vakmanskap – alhoewel laasgenoemde sekerlik nie ’n sinoniem vir “opbou” is nie. Assosiasies spring van hier af maklik na ’n hele paar frases uit resensies wat vroeër vanjaar oor Wanpraktyk van Andries Samuel verskyn het. Oor hierdie argitek-digter se poëtika het Louise Viljoen geskryf dat hy “wegbeweeg van die toeganklike praatverse wat in die laaste aantal jare algemeen was onder debuutdigters en ­eer­der in sy gedigte die taal wil verdig tot ’n kriptiese soort segging” (my kursivering). Zandra Bezuidenhout het verwys na Samuel se vermoë om o.m. met klank en beeld om te gaan; dit is ook dan betekenisvol dat sy hom ’n “woordkunstenaar in eie reg” noem. Joan Hambidge het verwys na Samuel se “intellektuele beheer” en “knap taalontginning”, terwyl die digter se “geweegde woorde” ’n vermelding deur Marthinus Beukes verdien het.
Ek deel graag ’n op die oog af eenvoudige en pretensielose gedig deur Andries Samuel, maar waarvan juis die ekonomie van die woorde, tesame met die beeldvondste, semantiese kettings en sintaktiese spel getuig van ’n bewuste vakmanskap . Veral die tweede gedeelte, waar ’n emosie as’t ware plasties voorgestel word en die woord “ektoplasma” op veelduidige wyse ontgin word, bly jou lank na die lees van die gedig by:
In “berigte van herkoms / psalms vir die verste kind” word die afstand wat tussen ouer en kind ingetree het, en die innerlike geweld wat daarmee saamgaan, konkreet voorgestel deur `n gedig wat telkens onderbreek word deur grepe uit oorlogsberigte. Ewe interessant is die afwykende tipografie in “all god’s children took their toll” waar afsonderlike brokke vers heen en weer oor die bladsy beweeg. Dit versterk die belewenis van die inhoud, naamlik dié van `n verskeurde, gewelddadige wêreld waarin die kind, en by implikasie die vader, hulle bevind. Algaande word dit duidelik dat die begrip “wanpraktyk” onder meer van toepassing is op die versteuring van lewensvorme, en hier spesifiek op die skending van `n ouer-kindverhouding soos versinnebeeld deur die gelyklopende verwonding in tye van oorlog.
Nog `n hoogtepunt in die bundel is “losklim”, waar besonderhede uit die rotsklimsport as boustof gebruik word. Die opbou van die vers simuleer die bewegings van die klimmer en die opeenvolgende momente waarin hy hom teen die natuurkragte verset. Die slotreël staan los van die res van die strofes en is besonder beeldend: “onversadigbaar wulp die grond haar dye”, asof die aarde die klimmer verlei om sy greep te los en hom oor te gee aan die aantrekkingskrag van die aarde “wat hom terug wil smyt”. Die ongewone gebruik van die werkwoord wat dikwels by Samuel voorkom, val op in “hy slak versigtig opwaarts”, asook in die grond wat “wulp” – binne hierdie konteks `n eggo van “wulps”. Weereens kan die gedig as ook as `n metafoor vir die lewensklimtog óf die maak van poësie geïnterpreteer word.
Andries Samuel het grootgeword in die Vrystaat waar hy verskeie pryse vir kreatiewe skryfwerk as hoërskoolleerling aan Grey Kollege gewen het. Hy verwerf ‘n BA Argitektuur-graad en ‘n B.Arch nagraads aan die Universiteit van Kaapstad. Tussen grade werk hy in Tel Aviv en New York.Sy werk het verskyn op Litnet en in New Contrast. Benewens sy beroep as argitek werk hy ook deeltyds as skrywer en vertaler. Sy debuutdigbundel, wanpraktyk, het pas by Human & Rousseau verskyn.
Andries, volgens die biografiese gegewe op Human & Rousseau se webblad is jy ‘n argitek van beroep. Ek neem hierdie gegewe as aanloop tot die onderhoud aangesien ek vermoed dat daar vir jou ‘n besonderse band bestaan tussen jou beroep en hoe jy jou ambag as digter benader? Stem jy saam, of plaas ek die hoeksteen verkeerd?
Vertel ons ietsie oor die ontstaansgeskiedenis van dié verse? Is dit meestal onlangse verse of dateer van hulle verder terug? Van watter ouderdom af het jy byvoorbeeld besluit dat die hele kwessie van “gedigte maak” vir jou belangrik is?
Iets wat my verras het met hierdie treffende debuut van jou, is die feit dat jy skryf in die toonaard van ‘n tipe poësie wat die afgelope aantal jare nogal ‘n bedreigde spesie geword het: die hermetiese vers. Getrou aan die aard van die hermetiese vers messel jy egter heelwat leidende kodes in by jou teks. So tipeer jy jou bundel by wyse van subtitel bo aan die inhoudsopgawe as synde “‘n sak vol bedrieglike uitweegsels”. Is hierdie ironies bedoel?