Ek verwag nie werklik dat jy hierdie gaan lees nie. Dan weer, ek dink nie jy het verwag dat prins William jou brief gaan lees nie. So dis OK. Ons skryf hierdie goed mos maar meer vir die gehoor as iets anders.
Laat ek begin deur te sê dat ek jou woede oor die konsentrasiekampe van die Suid Afrikaanse oorlog van 1899-1902 deel. Ek is geen kenner op internasionale reg of oorlogswette nie, maar die bietjie wat ek van etiek verstaan maak dat ek nie anders kan as om ’n verskroeide aarde beleid en konsentrasiekampe as ’n totale misdaad teen die mensdom te beskou nie. Ek sien jy wil graag saam met Willem ’n kransie gaan lê, en dit is ’n mooi gebaar, ook mooi in pas met hoe ander politieke prosesse in Suid Afrika verloop het. Ekself sal egter hoop dat Willem publiek verskoning sal vra vir die brutaliteite van die Suid Afrikaanse oorlog – en ja, ook vir die groter Britse koloniale proses. ’n Verskoning sal goed natuurlik nog nie regmaak nie, maar dis ’n goeie begin vir die herstel van verhoudings. Selfs al kan ek ook insien dat die Suid Afrikaanse oorlog witmense wat was oor koloniale grond geveg het, en dus weerskante ingeweef was in ’n groter storie van onreg, verander dit niks aan die absolute brutaliteit van verskroeide aarde en konsentrasiekampe nie.
Maar Dirk, ek verstaan ons Afrikaners nie altyd nie. Daar is ’n Christelike verbeelding wat ek dink ons gemis het, en ek vrees ons steeds mis. Jy skryf:
Maar Dirk ek verstaan jou brief nie. Ek weet nie of die ironie in jou woorde jou ontgaan het nie, “soos vee op oop treintrokke sonder toiletgeriewe”, ’n beskrywing wat vir meeste Suid Afrikaners bekend is, want dit herinner aan die massas gedwonge hervestigings onder apartheid, of die verontmenslikende praktyke va die vervoer van arbeiders op plase – ’n wond wat nog vlak lê in ons geheue, soos die ontploffing na aanleidind van die onlangse foto van ’n swart vrou wat in ’n hok agter op ’n bakkie vervoer was ons herinner het.
Kan jy jouself indink hoe dit moes voel om op die myne te moet kom werk om ’n basiese inkomste te kry terwyl jou “eggenote en kinders” nie mag saamkom nie en in die tuisland moet agterbly? Kan jy die stories hoor van ma’s wat hulle kinders se koppies moes vashou terwyl hulle sterf? Die verhale is openbaar vir die wat wil hoor, so ek hoef nie voort te gaan nie. Die verskroeide-aarde beleid en konsentrasiekampe was ’n misdaad (as een of ander hof nog nies o beslis het nie, dan dink e kelkgeval so). Apartheid was ’n misdaad (hieroor is daar wel duidelikheid in internasionele wetlike uitsprake).
Dalk sou Willem tog jou briefie kry. Dalk sou hy selfs reageer. Hy kon reageer deur vir jou te sê die storie van jou grootjie is nie so erg nie, want ’n generasie of wat later het van sy volksgenote immers iewers in oorlogskampe in Duitsland gesit. Of hy kon reageer deur vir jou te vertel dat jy nie die reg het om die storie van jou grootjie te vertel nie, want kyk net wat het jou mense dan gedoen onder Apartheid. Hy kan vir jou vertel dat die Suid Afrikaanse oorlog werklik ’n baie komplekse situasie was, en dat dit nou jammer is van jou grootjie, maar ons kan tog nou nie die politici wat maar gedoen het wat hulle moes doen om te oorleef kwalik neem nie. Ek hoop jy sal woedend wees as hy so reageer. Ek sou gewees het.
Nee, nie een of ander “plan B vir ‘ons mense’” nie. Nie daar “nooit weer” nie. Dit is nie vir “nooit weer” van die Bybel nie. Ag, vergeet die Bybel, dit is nie die “nooit weer” wat ’n kans het om ’n vreedsame wêreld op die langtermyn te vorm nie.
So Dirk, jy kan briewe skryf vir Willem, maar dit los ’n suur smaak in baie van ons se monde. Nee, nie omdat ons nie jou woede oor konsentrasiekampe deel nie, maar omdat ons nie hoor dat jy self kan begin om die onregte waarby jy en jou voorouers betrokke was by die naam te noem nie. Dirk, Suid Afrika is op ’n moeilike plek, en ek gaan nie maak asof dit maklik gaan wees om deur ons verlede te werk nie. Maar die eerste stap is nie so moelik nie. Kan jy net dalk ’n brief skryf waarin jy uit jou hart uit sê: “Ek is jammer oor apartheid. Werklik jammer. Wat kan ek doen om dinge te help regmaak”. En dan luister jy. Werklik luister. Ek sê nie elke antwoord gaan help nie, maar ek weet Suid Afrikaners sal antwoord, en ek is oortuig daar gaan konstruktiewe voorstelle uitkom. Dalk sou jy dit selfs namens Solidariteit kan doen?
O, en Dirk, die volgende keer wat jy ’n brief vir die koninklike huis skryf oor die Suid Afrikaanse oorlog (ek vermoet daar gaan dalk nog baie wees, die koninklike huis het nie juis ’n reputasie dat hulle briewe oor die Suid Afrikaanse oorlog ernstig opneem nie), onthou om hulle daarop te wys dat dit nie net Afrikaner vroue en kinders was wat in konsentrasiekampe gesterf het nie, maar dat daar waarskynlik net soveel swart Suid Afrikaners in konsentrasiekampe gesterf het, ook meestal kinders…
My kamermaat was gay. Ek het dit nie aanvanklik geweet nie. Ek dink nie hy het dit heeltemal geweet toe ek daar aangekom het nie. Maar teen halfjaar was dit vir hom duidelik wie hy was en dat hy vrede met homself moet maak. Hierdie vrede het beteken dat hy stadig, daar waar dit veilig was, moes begin praat oor wie hy was. In Kelder 3 was dit veilig.
In 2004 het die Algemene Sinode van die NG Kerk verskoning gevra vir die pyn en onreg wat ons aan homoseksuele persone en hulle geliefdes veroorsaak het. Die presiese woorde was:
“Die wát?” hoor ek jou vra. En dit is ’n goeie vraag. Want soos ons – en jy waarskynlik ook – lees baie (gereformeerde) Christene selde of ooit die Heidelbergse Kategismus (HK).
Hierdie vraag het ons, die skrywers, ook vir onsself gevra. En, om eerlik te wees, nie een van ons was eintlik aanvanklik te gretig om die Heidelbergse Kategismus te lees nie.
Die Heidelbergse Kategismus is egter nié deesdae die mees wydgelese dokument waaraan ’n mens kan dink nie. En, in alle eerlikheid, soms gril mense ’n bietjie daarvoor. Dit is oud, stowwerig, verstok, weird, en dit pas nie lekker in die post-alles plekke waarin mense (ook ons) graag uithang nie.
Ook die groot Suid-Afrikaans teologiese aangeleentheid van die laaste kwarteeu – die aanvaarding van die Belydenis van Belhar, al dan nie – blyk implisiet beïnvloed te wees deur hierdie paradoks: Belydenisse maak skynbaar absolúút saak (vir sowel die voorstanders as die teenstanders van Belhar), maar eintlik maak dit glad nie saak nie (albei groepe weer geïmpliseer). Daar word voortdurend klem geplaas op die belangrikheid en gesag van belydenisskrifte in die kerk ten spyte van ’n groot gebrek aan deurligte, kreatiewe interaksie daarmee in die lewe van die kerk.
‘n Besigheidsman wou ‘n kroeg langs ‘n kerk bou. Die kerk bid toe dat die kroeg nie gebou moet word nie. Halfpad in die bouery kom daar ‘n storm en vee die halfgeboude kroeg plad. Die versekering sê dit was ‘n “act of God”. Die besigheidsman dagvaar toe die kerk omdat hulle gebede veroorsaak het dat sy kroeg verwoes is, en die kerk reageer dat hulle gebede niks daarmee te doen gehad het nie.
Tans woed daar so gesprekke tussen ‘n paar kerkleiers, ‘n paar mense buite die kerk, ‘n paar so op die rand van die kerk en ander wat belangstel wat iets soortgelyks veroorsaak.
Die idee dat daar tog meer van die kerk verwag moet word is nie nuut nie. Kerke en kerkleiers wat betrokke is by een of ander skandaal sorg altyd vir nuus. Aan die ander kant hiervan hoor ons gereeld dat kerke van die organisasies is wat die meeste vertrou word deur die Suid Afrikaanse publiek.
Aan die ander kant is die etiek wat die kerk najaag ‘n onmoontlike etiek. Om jou vyande lief te hê en almal as gelykes te hanteer is iets wat ons met die “heiliges” identifiseer. Ons “gewone mense”, en die sluit gemeentes en predikante in, hou nie regtig hierby nie. So die kerk toon ook maar baie keer ‘n versigtigheid om self hierdie hoë verwagtinge op onsself te plaas.
‘n Deel van my hou daarvan dat stemme buite die kerk, en stemme op die rand van die kerk, na ons vinger wys en sê dat hulle meer verwag van die kerk, dat die kerk meer moet doen om by ons eie hoë etiese verwagtinge uit te kom. Aan die ander kant wonder ek partymaal oor die hoe sinvol dit is om van buite af vir mense te sê hoe hulle hulle eie morele riglyne moet toepas.
Ons is dalk op ‘n goeie plek as die kerk erken dat ons nie altyd regkry om ons vyande lief te hê, om alle mense as gelykes te behandel, en om veral aan die armes en die onderdruktes ‘n spesiale plek te gee nie. Hierdie stukkie eerlikheid is tog heelwat beter as die kerk wat probeer wys dat ons die morele hoëgrond het.
mag God jou seën met genoeg dwaasheid om te glo dat jy ’n verskil kan maak in hierdie wêreld, sodat jy dinge sal kan doen wat ander mense dink nie gedoen kan word nie.
Aan die ander kant dink ek daar is ook die gevaar dat die kerk as simbool waarvan ons “meer verwag” die half afgewaterde etiek van die samelewing oor die algemeen kan ondersteun. Dis ‘n langer argument, maar die oortuiging dat die dominee ten minste anders sal optreë, of die kerk ten minste beter sal doen, kan dit ook moontlik maak vir ander dele van die samelewing om hierdie verantwoordelikheid op sy te skuif. Uiteindelik moet die kerk tog ook sê dat ons nie so uniek is nie, dat hierdie ideale waarin ons glo ideale is wat ons glo die hele samelewing kan dien.
Teoloë en die kerk moet deelneem daaraan om dit wat die beste is vir die stad of die samelewing te soek. Ons moet help om die algemene goedheid vir almal na te jaag. Teoloë en die kerk moet egter nie verwag dat die samelewing waarbinne ons leef die taal van die kerk deel nie, maar moet Christelike waardes vertaal en verpak sodat dit gehoor kan word binne hierdie publieke sfeer.
Verwysings na die Drie-eenheid is nie algemeen godsdienstig nie. Dit is so spesifiek Christelik as wat jy kan kry. Daar sou dus in hierdie tyd kerke en teoloë kan opstaan en vir die ANC sê: dit lyk vir ons julle is ‘n Christelike party, ons wil nou met julle praat oor wat dit beteken om ‘n Christelike party te wees. Party het dit reeds begin doen deur te verwys na die sterk Bybelse tradisie dat politieke heerskappy nie ewig is nie, en dat slegs God ewig staan. Die Ou Testament is immers vol hiervan, beide met verwysing na Israel, maar ook na die groot wêreldmoonthede van die tyd (Babiloniërs, Perse, Grieke). So aan die ANC, van een Christen na ‘n ander: “niks is ewig nie”.
Ek wil ook partymaal praat van “die goeie ou dae”. Jy weet, toe dwaalleer nog dwaalleer was, en ons werklik gedink het die wêreld kom tot ‘n einde as jy met dwaalleer besig is en jy moet op ‘n hoop hout gegooi word en lewendig verbrand word. Of soos by Nicea toe hulle vir ‘n hele maand lank gepraat het oor ‘n saak. Of wat van Dordt wat 154 vergaderings in 7 maande gehou het om uiteindelik te kan sê “so glo ons” (en in die proses die een geloofsbelydenis gelewer het wat vandag die minste gebruik word in die kerk).
Dalk moet ons egter bietjie saam dink oor hoe mens reageer op hierdie alewige “dwaalleer… dwaalleer…” refrein. Maar laat ek dit maar publiek doen, want ek kry al hoe meer die gevoel dat daar ‘n klein netwerk van mense in (en buite) die NG Kerk bestaan wat mekaar telkens inlig oor wie nou die volgende teiken is vir hulle dwaalleer aanklagte, en strategieë bymekaarmaak vir hoe hulle die lewe vir al wat ‘n dominee is met wie hulle bietjie verskil kan hel maak. So ek dink hardop en publiek.
En as jy roep “dwaalleer… dwaalleer…” en die kerk stem nie met jou saam nie? Wel, dit lyk my dan moet jy of jou standpunt verander (of ten minste verbreed sodat daar vir ander standpunte ook ruimte is), of die kerk verlaat, of ander in ontevredenheid (dalk selfs woede) voortleef. As ek die storie so kyk het ons ‘n paar lidmate wat vir die derde opsie gekies het. Ons sal hulle seker altyd tussen ons hê, maar ons hoef onsself seker nie altyd deur hulle te laat ontstel nie?