Bankstelsel kan onder druk kom weens onteieningFoto ter illustrasie. (Argieffoto: Morné van Rooyen) Die Bankvereniging van Suid-Afrika het in die parlement gewaarsku dat oordrewe gebruik van onteiening sonder vergoeding die bankstelsel in Suid-Afrika onder groot druk kan plaas. Dít gegewe die bedrag wat verbandhouers aan banke verskuldig is. Die hoofamptenaar van die Bankvereniging, Bongi Kunene, het gesê die vereniging onderskryf volhoubare grondhervorming met die oog op ekonomiese groei, en dat huidige eienaarskapspatrone vir grondbesit nie volhoubaar is nie. Daarom is ŉ versnelling asook groter doeltreffendheid in grondhervorming noodsaaklik vir die Bankvereniging, wat die voorgestelde omvattende rol van die hof wanneer die moontlikheid van nul-vergoeding by onteiening ter sprake kom, verwelkom het. Die Bankvereniging is ten gunste daarvan dat eienaars wat onteien word, vergoeding ontvang vir die eiendomsontwikkeling en -verbetering wat op die grond aangebring is. Hulle het ŉ baie belangrike waarskuwing oor die proses uitgereik, gegewe dat banke R5,9 miljard spaargeld van Suid-Afrikaners bewaar en R1,6 triljoen aan verbande op eiendom hou. Kunene het gewaarsku as vergoeding by onteiening met oordadige gereeldheid minder as die markwaarde van die grond is, gaan dit probleme veroorsaak vir diegene wat die verband moet afbetaal, want dit is die bedrag wat geleen is wat terugbetaal moet word, nie die verkoopprys of vergoedingsbedrag in geval van onteiening nie. Indien enige gevolglike onvermoë van verbandhouers om hul verbande af te los op groot skaal voorkom, kan dit die bankstelsel onder druk plaas, want as slegte skuld op groot skaal voorkom, kan dit ŉ knyptang-situasie skep aangesien dit statutêr verpligtend is vir banke om genoeg geld byderhand te hê om alle deposito’s dadelik op aanvraag te kan uitbetaal. Foto ter illustrasie. (Argieffoto: pixabay) Die Komitee vir die Uitbou van die Suid-Afrikaanse Grondwet (Casac) het by monde van Lawson Naidoo gesê dit is eintlik onnodig om die Grondwet te verander, want alles wat nodig is vir onteiening sonder vergoeding is klaar in die Grondwet. Naidoo het gesê dit is ŉ goeie vraag of die wysiging in die Grondwet enige verskil gaan maak aan grondhervorming, want korrupsie en onbevoegdheid kan ook ŉ rol speel. Naidoo het die belangrike punt gemaak dat dit lyk asof die grondkwessie tans grootliks die elite se belange eerste stel en eerstens dien. Soos verskeie van die voorleggings van ander groepe het Casac gevra dat wegbeweeg word van die oormaat klem op die onteiening van landbougrond, en dat die onteiening van stedelike grond nie uit die oog verloor moet word nie. In hierdie geval het Naidoo beklemtoon dat die geleentheid gebruik moet word om die stadsbeplanning wat dateer van die apartheidsera op sy kop te draai. Casac het gesê kaart en transport moet die eiendomsreg in tuislande drasties verander, en sy steun vir die rol van die hof in gevalle van nul-vergoeding beklemtoon. Volgens Casac is die hoofprobleme met grondhervorming onbekwame staatsamptenare, korrupsie en gulsige grondeienaars. Die oplossing is na Casac se mening behoorlike institusionele funksionering – dat mense die vermoë en die wil het om hul werk korrek te doen. In hul voorlegging het die Nasionale Huis van Tradisionele Leiers hulle ten gunste van onteiening sonder vergoeding uitgespreek, afgesien van die grond wat onder tradisionele leiers val. Dit moet dus geld vir almal behalwe hulle. Namens die Grondverantwoordbaarheidsentrum aan die Universiteit van Kaapstad het Senane Booi gesê daar moet nie te veel besonderhede in die Grondwet ingeskryf word nie, want dan is die situasie nie aanpasbaar genoeg nie. Mandisa Shandu van die aktivistegroep Ndifunda Ukwazi het gesê onteiening moet proaktief gebruik word in stedelike gebiede om apartheidstadsbeplanning te verander sodat arm mense ook behuisingstoegang in goeie dele van die stad kan kry. Sy het benadruk dat dit nie veel help om die Grondwet te verander solank die staat se vermoë om sy werk te doen so swak bly as wat dit is nie. So is dit byvoorbeeld al lankal kragtens die Behuisingswet vir stadsrade moontlik om grond vir behuisingsprojekte te onteien, maar die stadsrade doen dit nie. Die laaste voorlegging het gekom van Wilmien Wicomb van die Regshulpbronnesentrum, wat gesê het die hele debat oor onteiening fokus uit alle hoeke te veel op die wenslikheid al dan nie van wit belangekwessies. Intussen word swart mense se grond voortdurend onteien of op ander maniere weggeneem, byvoorbeeld sodat mynbou kan plaasvind, en hulle word nie eens bykans markwaarde betaal nie.