Agtien maande al swoeg die Suid-Afrikaanse Polisie se Veiligheidsafdeling om die sabotasievlaag te beheer wat dwars-oor die land uitmasel. Talle kere bly die saboteurs anoniem; dikwels word van die skuldiges aangekeer. Daar word toegesien dat reg geskied: die verdagtes word in die hof aangekla en van hulle word gevonnis. Daar is egter ander wat hul plekke kan neem en die sabotasie-aanslae duur voort.
Die polisie vind 'n besliste patroon en kan hoegenaamd nie daaraan twyfel dat die hele sabotasieveldtog sekuur en doelbewus beplan word nie... Ook die aard van die aanslag is bekend. Een van die vyand se vlugskrifte sê:
Luister, witman! Vyf blankes is in die Trankei vermoor, 'n ander doodgekap by Langa... Sabotasie kom elke week oor die hele land voor— nou hier, dan daar. Die witmense wordpaniekerig. Teen hierdie tempo sal Suid-AJrika binne 'n jaar of twee vasgevang wees in 'n bloediger, heftiger Algerynse oorlog. Sabotasie en moorde het verlede jaar (1962) vermenigvuldig. Sabotasie en moord sal nie ophou nie. Vir jou wag daar nou 'n onbepaalde lang toekoms van terrorisme, onsekerheid en stadig kwynende mag. Jy sal 'n geweer aan jou sy hou, nie weet wie om te vertrou nie. Miskien is die straatveer 'n saboteur, miskien het die man wat op kantoor jou tee maak 'n geweer —jy sal nooit veilig wees nie en jy sal nooit seker wees nie... Jy sal 'n oorlog aangepak het wat jy nie kan wen nie...
So is gepraat in 'n pamflet in die naam van die African National Congress wat vroeg in 1963 aan blankes gepos is — nog voor 'n polisieklopjag Rivonia in die kalklig gewerp het.
Daardie pamflet gee 'n skewe beeld. Terwyl met die vlugskrif gepoog is om die blankes die skrik op die lyf te ja, en dit in die naam van die swartes van Suid-Afrika, het die opstellers daarvan met blankes saamgewerk.
Maar dit was voor Rivonia, nog voordat die masker afgeruk is.
Die leiers sit veilig in hul skuilplek of skuilplekke wie weet waar in hierdie uitgestrekte land. Hulle is inderdaad onaantasbaar, want die volgelinge ken die leiers nie. Hoe kan hulle ook? Die volgelinge weet nie wie die lede van hul organisasie se plaaslike bestuur is nie, hulle weet nie wie die gewone lede is van ander takke van hul organisasie nie. A weet nie wie sy leermeester in die sabotasiekuns opgelei het nie, net soos A se toekomstige leerlinge nie sal weet wie horn daardie kennis gegee het nie.
Wie sou die leiers wees?
Suid-Afrika se polisie beskerm blank en nie-blank. Die mag bestaan uit blankes en nie-blankes. In die Veiligheidsafdeling is manne saamgetrek wat skerp kan kyk, wat fyn luister. Die polisie het reeds sterk vermoede wie die ondergrondse leiers kan wees. 'n Paar groepies swartes op reis na die Betsjoeanaland se (Botswana) grens word voorgekeer. Enkeles uit daardie groepe beken dat hulle as kandidate deur die African National Congress uitgesoek is en na ander lande op die vasteland van Afrika gestuur word vir militêre opleiding.
Daar is ook 'n ander naam wat opduik: Umkhonto We Sizwe, wat beteken "Assegaai van die Nasie". Al gou blyk dit die ANC se militêre vleuel te wees.
Die polisie is daar goed bewus van. Op 16 Desember 1961 is daar op baie plekke in die land sabotasie-aanslae in 'n bitsige vlaag gekonsentreer. Hier en daar verskyn dokumente aan pale in swart dorpe: die manifes van Umkhonto We Sizwe.
Hierin word bekend gemaak dat Umkhonto 'n nuwe organi­sasie is, gestig deur swart mense, hoewel dit mense van alle rasse in sy geledere kan insluit. Die organisasie het besluit, word dit verkondig, om die stryd met geweld voort te sit, onder meer deur sabotasie-aanslae op Staatseiendom.
Met verwysing na die dade van sabotasie, sê die manifes: "Eenhede van Umkhonto het vandag beplande aanvalle teen Regeringsinstallasies uitgevoer."
Nou kom daar 'n verwikkeling. Walter Sisulu, 'n swartman wat voorheen sekretaris-generaal van die ANC was, word in die Johannesburgse landdroshof op borgtog van R6 000 vrygelaat onderwyl sy appèl hangende is teen 'n vonnis van ses jaar omdat hy deelgeneem het aan die werksaamhede van 'n verbode organisasie, die ANC – verbode onder meer omdat die swartes tot geweld probeer aanhits het.
En Sisulu, 'n vyftigjarige lid van die Transkeise volksgroep wat in hierdie stadium reeds goed gevorder het op die pad na hul eie onafhanklikheid, verdwyn spoorloos.
Het hy uit die land gevlug om te voorkom dat hy tronk toe gaan as sy appèl nie slaag nie? Niemand weet nie. Maar 'n koevert kom by die Suid-Afrikaanse Persassosiasie (SAPA), die landwye Suid-Afrikaanse nuusdiens, aan.
"Volledige afskrif van die openingsuitsending deur Radio Liberation, die radiosender van die African National Congress, op Woensdag, 26 Junie 1963" is die opskrif van die dokument in die koevert. Dan volg die radioteks:
Dit is die radio van die African National Congress wat u nou ondergronds roep. Ons radio praat vandag, 26 Junie, die eerste keer met u, maar nie vir die laaste keernie. Daar sal meer uitsendings wees. Ons Congress het besluit dat Walter Sisulu sy huis moet verlaat. Sy huis is deur Vorster gebruik om hom gevange te hou. Vandag gaan hy voort om ons organisasie en die volk te let Hy lei nou ondergronds. Hier van ondergronds is Walter Sisulu om met u te praat.
Sisulu neem van die aankondiger oor:
Baie van ons leiers van die ANC het ondergronds gegaan... Ons van die ANC sal met nuwe strydmetodes die leiding gee. Die swart nasie weet dat eenheid noodsaaklik is. Slegs deur eendragtige optrede kan ons hierdie Regering omverwerp. Ons doen 'n beroep op ons mense om te verenig en te stry.
SAPA oorhandig die dokument aan die polisie. "Vind Walter Sisulu," is die opdrag wat aan elke polisiestasie in die land uitgaan. "Hy bevind hom iewers binne die landsgrense".
Waar soek 'n mens so 'n gevaarlike naald tog in so 'n groot hooimied, so 'n uitgestrekte land?
Dit is 'n koue wintersdag in Julie 1963. 'n Yswindjie sny om die hoeke van Johannesburg se wolkekrabbers. Vanuit sy hoekkantoor op die sesde verdieping van The Grays, sit 'n 34 jarige speuroffisier deur uiters geheime lêers van die Veiligheidspolisie en blaai. The Grays, hoofkwartier van die Veiligheidsafdeling in Johannesburg, is 'n hoë siersteengebou in die hartjie van die stad waarna niemand twee keer hoef te kyk nie. Op die grondvloer haas mense hul by 'n apteek in om hoofpynpille te koop of om 'n doktersvoorskrif te laat berei.
Op die hoeke van die strate wat langs The Grays winkelhaak, haas voetgangers hulle. Oorkant, op 'n oop perseel, is daar 'n plaat motors wat te koop aangebied word.
Min van die haastige verbygangers is daar bewus van dat die polisieluitenant in bevel van die sabotasie-ondersoekafdeling skuins bokant hul koppe in die The Grays-gebou besig is om hom in die beskikbare gegewens te verdiep.
Die luitenant, pas 'n week terug van 'n siekteverlof, kyk op sy horlosie. Dis byna drie-uur. Skielik skel die telefoon.
"Luitenant Van Wyk? Kan jy dadelik hierheen kom? Hier is iemand wat een van julle wil spreek. Dit is dringend. Hy sê as julle more kom, kan dit te laat wees."
Van Wyk ken die man aan die ander kant goed. Dit moet iets baie belangrik wees!
"Goed," sê hy, "ek kom dadelik."
Binne enkele minute hou die speurder voor 'n gebou in 'n ander deel van die stad stil.
"Hier, luitenant," verwelkom die persoon wat gebel het, hom. "Is dit die man?" vra Van Wyk. "Laat ons hoor!" spreek hy die vreemdeling saaklik aan.
"Ek weet waar julle Walter Sisulu kan kry."
"Ja," sê die man kalmpies. "En waar die hoofkwartier van die African National Congress en die Kommunisteparty is."
"Ja. Freedom Radio, die Nasionale Beviydingsbeweging se ondergrondse radio, is ook daar."
Die verbaasde speurder wil 'n duisend vrae vra, maar die man keer hom.
"Daar is 'n paar voorwaardes ..."
Die man praat rustig en sellvoldaan. Hy weet wat sy inligting in die tyd vir die polisie werd kan wees.
Van Wyk luister aandadig na die voorwaardes wat gestel word. "Is jy seker van jou inligting?"
"Absoluut. Ek was by die plek en ek sal dit weer vind."
"Jy moet my 'n kans gee," se die opgewonde speurder, "ek wil my hoofde raadpleeg."
Kol George Klindt, hoof van die Veiligheidsafdeling aan die Witwatersrand, en kol Venter, adjunk-hoof, luister met verbasing na die jong offisier. Hulle kan dit nie glo dat die informant sulke fantastiese inligting kan aanbied nie.
Kol HJ van den Berg, hoof van die Veiligheidsafdeling in die Republiek, word genader. Hy is dadelik vuur en vlam. Op sy versoek soek kol Klindt en luit Van Wyk die informant onmiddellik op.
"Ek dink hy is betroubaar," bevind kol Klindt nadat ook hy met die man gesels het.
Weer word aan kol Van den Berg verslag gedoen. Hy besluit dat aan die voorwaardes van die informant voldoen kan word.
"Ons kan vanaand na die plek ry," sê die informant aan die speurder wat hom dadelik weer besoek, "maar ek moet vermom word. Iemand kan my dalk herken."
Dis reeds donker toe hulle vertrek. Langs Van Wyk, wat bestuur, sit die informant met 'n sonbril op en met 'n mus diep oor sy ore getrek. 'n Doek span om die kakebeen asof hy tandpyn het. By hulle is nog 'n speurder.
Hulle ly noordwaarts in Oxfordlaan uit die stad uit in die rigting van Pretoria...
'n Week later ry hulle egter nog elke nag rond. Elkers gaan alles goed tot naby die rykbuurt Sandown waar die man die pad byster raak. Hy kan maar net nie onthou hoe verder gery moet word nie.
"Dis naby 'n plek met die naam IVON — I for ink", spel hy op Engels. "Ek het die naam daar naby geskryf gesien."
Luit Van Wyk en die man ry 'n hele paar keer by Rivonia verby. Dis 'n lowerryke herehuisbuurt met 'n plaasatmosfeer aan die noordelike buitewyke van Johannesburg.
"Is dit nie Rivonia nie?" vra Van Wyk.
"Nee, dis IVON. Ek onthou dit baie goed — dis dieselfde naam as die van 'n vrou wat ek ken. Daar's 'n kerk naby, 'n hek met wit pilare waar die pad afdraai. As ons net by die kerk kan kom..."
Die aand van 10 Julie is speurdersersant Jan van Wyk die polisieman wat die offisier en die informant op hul soektog vergesel. Die twee Van Wyks, hoewel nie familie nie, het jare gelede as speurders in Ferndale saamgewerk en dis nou die eerste keer dat hulle weer saam met 'n taak besig is.
"Ou Jan," sê luit Van Wyk toe hulle vertrek, "hoe lyk dit? Sal ons nie weer vanaand so gelukkig wees soos ons gewoonlik op Ferndale was nie?" Hy is al moedeloos en glo byna dat die informant nooit die plek sal vind nie.
Jan van Wyk lag. "Meneer, ja, ons hoop maar vir die beste. 'n 'n Mens weet nooit."
Hulle swaai die motor se neus in die rigting van Pretoria. Enkele minute later is hulle verby die strate wat in vorige nagte tevergeefs gefynkam is.
Nou is hulle op die Rivoniapad. Die motor snel voort. Skielik sit die informant regop.
"Daar is die kerk! Nou is ons naby," roep hy uit. "Dis nie 'n kerk nie; dis 'n gewelhuis," sê die offisier
"Maar dis hy; dis nou net om die draai... ja, ja, hier is ons nou. Hier is die hek!"
'n Paar nagte tevore het hulle by dieselfde plek verby gery — maar in die teenoorgestelde rigting!
Die speurder kyk vlugtig na die wit hekpilare op regs. Hy weet onmiddellik waar dit is: hulle is regoor die woonwapark in Rivonia. Agter die hek is in die skynsel van die motorligte net bome te sien.
"Waar is die huis dan?" wil luit Van Wyk weet onderwyl hy die brandstof intrap om vinniger te ry. Hy wil nie stilhou nie, wil geen agterdog wek nie.
"Dieper in — 'n hele paar honderd tree dieper in. 'n Mens kan dit nie van die pad af sien nie. Dis 'n groot plek en daar is landerye ook."
'n Entjie verder kom hulle af op die verweerde naamplaat Rivonia wat die informant op die dwaalspoor gebring het. Die R en die IA aan die end is nie baie duidelik leesbaar nie en laat die naam na IVON lyk!
Terug by sy huis sak die speurder moeg maar opgewonde in sy leunstoel neer. Die tyd vir aksie het aangebreek, maar nou moet baie fyn beplan word...
Van wat Van Wyk van die plek weet, glo hy dat wie ook al daar kan wees, sal verkies om in die nag te beweeg. Die beste sal wees om in die dag toe te slaan, besluit hy.
Hoeveel manne sou nodig wees om die plek te omsingel? Daar sal wagte wees wat alarm kan maak—en daardie wagte gebruik sterk verkykers, dis 'n brokkie inligting waaroor die polisie ook reeds beskik. Nee, omsingel en toeslaan sal nie deug nie. Daar durf nie tyd velore gaan nie; vir niemand mag die kans gegee word om moontlike bewysstukke te vemietig nie...
Die aanslag moet baie fyner beplan word, besef Van Wyk. Hy moet sy manne op so 'n wyse by die opstal kry dat die verrassingselement tot die grootste voordeel gebruik kan word. Ook moet hy hulle so kan beheer dat hulle geen aandag sal trek as hulle teenwoordigheid nie nodig blyk te wees nie, as dit blyk dat 'n klopjag om die een of ander rede ongewens is.
'n Voertuig waarin sy manne versteek kan bly? 'n Broodwa? 'n Ambulans?
Dis reeds twee-uur die oggend van 11 Julie 1963 toe 'n moeë luit Van Wyk eindelik in die bed kruip.
Kol Venter aanvaar sy jong offisier se voorstelle en die adjunk-hoof van die Randse Veiligheidsafdeling staan reeds met die gehoorbuis in sy hand om die Johannesburgse stadsraad telefonies om die gebruik van 'n ambulans te vra, toe hy skielik van plan verander.
Die gebruik van 'n ambulans vir so 'n doel kan dalk reperkussies hê — eendag, wanneer mediese hulp werklik nodig kan wees.
Wat van 'n droogskoonmakerswa? Luit Van Wyk ken toevallig die bestuurder van 'n droogskoonmakersaak in Fordsburg.
"Luitenant, ek sal nie toestemming mag gee nie; praat met die eienaar," sê die vriend toe luit Van Wyk hom bel en sê dat hy 'n voertuig vir polisiewerk wil leen.
Die eienaar vind dit 'n uiters vreemde versoek. "Ek het ongelukkig te veel werk," reageer hy traag. "Ek kan dit nie bekostig om 'n voertuig af te staan nie. My werk sal stilstaan... Waarvoor wil julle die ding gebruik?"
"Dringende polisiewerk," is al wat luit Van Wyk mag sê. "Ons sal dit uiters 'n paar uur nodig hê."
"Ek is jammer. Soos ek sê..."
"Ons sal jou R200 vir die gebruik van die voertuig gee. Ons het die ding hoogstens vir 'n paar uur nodig."
"Man, ja, om julle te help... Laat maar haal!" swig die eienaar.
Om die plaas, wat hy nog net in die nag gesien het, noukeuriger te bespied, ry die swartkopspeurder en sy genant, speurdersersant Van Wyk, dieselfde oggend daarheen. Hulle ry met sersant Van Wyk se eie DKW, 'n soort motor wat nie deur die polisie gebruik word nie.
Met 'n groot draai ry hulle om die landgoed Lilliesleaf. Luit Van Wyk se indruk van die vorige aand word bevestig. Die plek is baie bebos en taamlik uitgestrek. Van die een kant af is die huis glad nie van die pad af sigbaar nie; van die ander kant af steek net 'n punt van die dak uit. Aan die onderkant van die plaas loop 'n riviertjie.
"Daar is baie wegkomplek," dink die speurder. Terstond besluit hy dat 'n patrolliehond aan die klopjag moet deelneem.
Kan hy nie in die omgewing meer omtrent die plaas en sy mense uitvis nie? Hy ry by 'n werf in en stel 'n paar versigtige vrae aan die Engelssprekende inwoners — welgestelde mense, soos die meeste ander in die uitsoekbuurt Rivonia.
Ja, die vriendelike huisvrou het al iets eienaardigs opgemerk: sy het gesien dat daar op Lilliesleaf 'n toeloop van welgeklede swartes is.
"Die eienaar is 'n mnr Goldreich. Dis 'n groot plek met buitengewoon baie buitekamers," vertel sy.
Haar opgeskote seun gaan soms op Lilliesleaf met die Goldreichs se kinders speel. Hy het al gesien hoe blankes en nie-blankes eendag saam in die sitkamer van die huis gesit en drink het...
Hierdie vriendelike vrou bevestig onder meer inligting waaroor luit Van Wyk reeds beskik en die speurder is heelwat meer gerus toe hulle die 25 km terug na die stad en The Grays aandurf.
Onderweg knaag die moontlikheid egter weer aan luit Van Wyk dat niemand tuis sal wees wanneer hulle toeslaan nie, dat die vissies elders sal skuil wanneer die polisie se skepnet in die poel gesteek word.
Dit duur slegs 'n paar minute om Lilliesleaf se telefoonnommer vas te stel en om die eggenote van 'n speurderkollega te versoek om daarheen te skakel.
"Hallo," antwoord 'n blanke man.
"Goeiemore. Mag ek met mev Brown praat asseblief?" vra die vrou op Engels.
"Daar moet 'n fout wees," se die man aan die ander kant. "Hier woon nie 'n mev Brown nie."
Dit is al wat Van Wyk wil weet. Daar is wel iemand in Lillies­leaf se opstal."
Van Wyk nader 'n klompie speurders. Sommiges word uitgesoek op grond van hul spesiale ervaring in sulke sake. Speurder-konstabel Daantjie van den Berg moet die bestelwa bestuur en speurdersersant "Kleintjie" Kleingeld is sy "assistent". Speurder-sersant Kleingeld, 'n gebore toneelspeler, sal op Lilliesleaf die praatwerk doen. Hy kan Engels met 'n Joodse aksent praat, Boer, Brit of Bantoe, en hy kan land en sand gesels al is daar op die aarde niks te sê nie.
Luit Jack van Heerden word genooi, spesiaal vanweë sy kennis van radio's, speurder-adjudant Carel Dirker en speurder-sersant James Kennedy vanweë hul ervaring in die hantering van politieke sake en dokumente. Sers Van den Berg, die hondemeester, en sy hond word ook ingesluit. Altesame is daar sestien ervare polisiemanne.
Om 2-uur die middag verneem die sestien in luit Van Wyk se kantoor vir die eerste keer waarom hulle genader is.
"Kyk kêrels," sê Van Wyk, "ek is van plan om vanmiddag 'n klopjag in Rivonia uit te voer. Ek het 'n vae vermoede van wat daar op ons wag. Soos ek dit verstaan, is daar 'n aantal kamers waar ek vermoed dat van ons vriende skuil. Een van hulle is moontlik Sisulu..."
Nou moet die speuroffisier net sy opdragte gee.
"As ons daar aankom, moet Kleingeld by die voordeur gaan aanklop en die pad na die Sleepy Hollow-hotel vra. Jy kan moontlik ook verneem of daar wasgoed vir droogskoonmaak beskikbaar is, Kleintjie."
"Onderwyl Kleingeld gesels, Daantjie, moet jy uitklim en na die agterkant van die wa beweeg. Jy kan kastig na die bande kyk...
"Wanneer die tyd daar is, sal Kleingeld sy voet in die deur steek om te verhinder dat ons uitgesluit raak en iemand binne die kans kry om dokumente te verbrand —julle weet dat sulke dinge al gebeur het.
"Terselfdertyd sal Daantjie die afleweringswa se agterdeur vir ons oopruk sodat ons vinnig kan uitkom.
"Wanneer ons uitspring, kerels, moet almal dadelik uitsprei en oral dek. Alle bewysstukke waarop afgekom word, moet vir mnr Dirker en sers Kennedy gelaat word..."
In 'n paar voertuie en in klompies vertrek die manne na die polisiestasie op Rivonia. Kol Klindt en kol Venter ry ook daarheen. Hier word besluit dat 'n visenteringslasbrief veiligheidshalwe verkry moet word. Dis 'n besondere soort lasbrief wat die Veiligheidsafdeling mag gebruik en net by sy hoofkwartier in The Grays verkrygbaar is.
By die Rivonia-polisiestasie word 'n prisonierskombers geleen. Dit word in die opening tussen die bestuurder se sitplek en die vrageenheid van die geleende bestelwa gehang nadat iemand opgemerk het dat die manne in die bak van voor af gesien kan word.
Met veertien man en 'n patrolliehond as sy vrag, vertrek die droogskoonmakerswa om drie-uur die middag na Lilliesleaf. In die stuurkajuit is konst Van den Berg en sers Kleingeld albei in wit jasse uitgevat. Kleingeld het op die koop toe 'n windmaker pet en 'n donkerbril op. Van binne af kan die manne agter nie sien hoe daar gery word nie, maar Kleingeld is haarfyn beduie. Regoor die woonwapark is twee hekke. Die naaste een aan die polisiestasie staan altyd toe; hulle moet by die tweede indraai. Agter in die wa raak dit al effens benoud. Met die klomp manne en 'n hond in die beperkte ruimte is dit hoegenaamd nie gerieflik nie.
By die wit pilare se afdraaipaadjie swaai die wa in. Al met die kronkelpad tussen bome deur gaan dit. Die omgewing lyk rustig en stil en daar is nog geen teken van lewe nie. Ook is 'n huis nie te sien nie. Hoe ver is die huis dan? Die droogskoon­makerswa brom voort en skielik verskyn die massiewe pandakwoning in die bestuurder en sy maat se gesigskring. Die huis staan maklik 500 tree van die hoofpad af.
'n Entjie van die huis af, wat hulle nou skuins van die sykant nader, verskyn 'n swarte langs die pad.
Luit Van Wyk, heel agter in die wa en met Cheetah, die groot patrolliehond, hygend voor hom ingedruk, hoor Kleingeld praat. "Where's the master?"
"There's nobody home," antwoord 'n swarte se stem.
Van Wyk se moed sak in sy skoene. Al die moeite... en nou niemand tuis nie! Dat Kleingeld nou met die swarte praat oor die pad Sleepy Hollow-hotel toe en oor droogskoonmaakgoed, is hy skaars bewus van.
Hoewel die jong offisier presies so 'n moontlikheid voorsien het en juis daarvoor beplan het, kom sy jagtersbloed in opstand toe die afleweringswa agteruit begin beweeg. Gaan hul poging hier doodloop?
Onderwyl konst Van den Berg die wa laat terugloop, lig Kleingeld die kombers agter hom so effens weg.
"Het Meneer gehoor wat sê die man? Hy sê hier is nie mense nie. Wat maak ons nou?"
Van Wyk worstel met homself. Ja, wat nou? Terugry of 'n waagkaart speel? As hy nou verkeerd sou kies...
Lieg die swarte nie dalk nie? As dit die plek is wat hulle vermoed, sal die mense mos so optree — sal 'n wag mos vreemdelinge van die werf wil weer...
Van Wyk weet tot vandag nie wat hom laat besluit het nie. Miskien was dit uit moedeloosheid, miskien uit hoop gebore.
"Ons slaan toe!" roep hy uit.
Die wa snorkvinnig vorentoe en kom tot stilstand. Onmiddellik word die agterdeur van binne oopgegooi.
Van Wyk is die eerste buite. Het hy reg besluit?
Die koeël is egter deur die kerk. Hy staan 'n oomblik en kyk hoe sy manne al die geboue mooi dek. Hulle hardloop pragtig versprei: party nael voor om die huis, die ander skiet op die buitegeboue af.