DIE WONDER VAN AFRIKAANS (3)
Lees reeks by Die Wonder van Afrikaans
PROF. DR. G. S. NIENABER
"Het is een Wonder in onz' Oogen"
"Regtig," roep Langenhoven uit, "die saak was van die Here, en dis wonderlik in ons oë, te wonderlik om ons eie ervaring te glo."
Die stryd om die erkenning van Afrikaans as die taal van die Afrikaners hang baie nou saam met die begeerte om die Bybel in Afrikaans vertaal te kry. Dit mag vreemd klink, maar dit was nie 'n Afrikaner wat die beweging aan die gang gesit het om Afrikaans tot Bybelverhaal te verhef nie -nee, dit was 'n Hollander : dr. Arnoldus Panne-vis (1838-1884).
Hy was 'n Nederlander van geboorte, 'n groot kenner van die klassieke en verskeie moderne Europese tale en 'n geleerde wat deur ds. S. J. du Toit geroem is as die grootste taalkundige wat Suid-Afrika destyds gehad het. In 1866 kom hy in ons land aan en word onderwyser aan die Paarlse Gimnasium.
Pannevis was baie godsdienstig. Een van die redes waarom hy sy beroep as skeepsdokter neergelê het, was omdat hy die gevloek van die matrose nie langer wou aanhoor nie.
Hier in die Paarl word hy getref deur die lae peil van opvoeding onder die kleurlinge en leer hy besef dat hulle die Nederlandse Bybel nie meer so goed begryp nie, vanweë die afstand tussen die Bybeltaal en kleurling-Afrikaans. Daar is volgens hom 'n behoefte aan 'n vertaling van die Bybel in eenvoudige ,,Afrikaansch-Hollandsch" vir die kleurlinge. Toe gryp hy na die pen en op 7 September 1872 rig hy 'n brief aan die mees gelese koerant van die tyd, De Zuid-Afrikaan, oor "De Bybel in het Afrikaans".
Die brief het vir drie maande 'n byna onafgebroke geskryf oor die Bybel-oorsetting vir die kleurlinge uitgelok, sowel as die taalvorm.
'n Paar het die sienswyse van Pannevis toegejuig, hoofsaaklik op grond daarvan dat die Bybelverafrikaansing vir die kleurling van nut kan wees. Dog byna eenparig is die oorsetting ten behoewe van die Afrikaanse gemeenskap van die hand gewys as 'n onbesonnenheid, of, by die minder uitgesprokenes, as 'n onnodigheid. Afri­kaans was nog "plat" Hollands, veels te plat en sou die verhewenheid van God's Woord deur 'n vertaling laat skade ly.
Tot nou toe was daar nog altyd sprake van Afrikaans as kleurlingtaal, maar op 12 April 1S73 verskyn daar weer in De Zuid-Afrikaan 'n inge-sonde stuk : ,,De Bijbel in Afrikaans" — geskryf deur C. P. Hoogenhout, waarin hy nie net nadruk lê op 'n Bybelvertaling nie, maar veral op Afrikaans as taal. Dit is ook Hoogenhout wat die eerste proewe van 'n vertaling van die Bybel in Afrikaans gegee het: Mattheus 28. Hy het sy vertaling na De Kerkbode gestuur, maar dit het in die snippermandjie beland. Gelukkig het 'n afskrif bewaar gebly. Drie versies skryf ek hier af :
En laat na die Sabbatdag het dit begin lig te word teen die eerste dag van die week (Sondag)
toe kom Maria Magdalena en die ander Maria om
na die graf te kyk.
En ziet daar was een groote aardbewing :
want een engel van die Heer kom van die hemel
af en rol die steen af van die deur en sit daarop.
En syn gedaante was nes een bliksem en
syn kleere wit nes sneeuw.
Omdat sy brief in die koerant nie die gewenste uitwerking gehad het nie, het dr. Pannevis hom tot die Britse en Buitelandse Bybeigenootskap gewend. Hy vra die Genootskap in 'n brief van 7 November 1874 om die Bybel in Afrikaans, "'n soort van verbasterde Hollands", te vertaal, en hy beveel ds. S. J. du Toit aan as 'n geskikte vertaler.
Die B.B.B.G. se antwoord was dat hy nie geneë is om 'n "brabbeltaal" te bestendig deur die Bybel daarin te vertaal nie. Toe gelas hy sy sekretaris in die Kaap, ds. Geo. Morgan, om die saak te ondersoek. Hy tree met ds. S. J. du Toit in verbinding, en laasgenoemde belê op 14 Augus­tus 1875 'n vergadering in die Paarl om die saak te bespreek. Hierdie vergadering kom tot die gevolgtrekking dat die tyd nog nie ryp is vir 'n Afrikaanse Bybelvertaling nie, maar intussen gaan hulle oor tot die stigting van die Genootskap van Regte Afrikaners. En nou sluimer die saak van Bybelvertaling 'n paar jaar lank.
Hoogenhout was vol van die noodsaaklikheid om 'n Afrikaanse Bybel te hê en in swakheid, maar gedronge deur die Gees, dra hy sy deeltjie by. In Januarie 1878 het hy reeds die hele Bybelboek Markus klaar vertaal gehad. Die vertaling is nooit gedruk nie, en bestaan slegs in manuskripvorm.
In 1885 besluit die G.R.A. om met die werk te begin en stel ds. S. J. du Toit aan as vertaler. Sedert 1879 het hy sy aandag aan die werk gewy en verskillende Bybelboeke uit die grondtale, Hebreeus en Grieks, vertaal. In 1889 het die eerste gedrukte proewe van 'n Afrikaanse Bybelvertaling drie hoofstukke uit Genesis beslaan, vertaal deur ds. S. J. du Toit en opgeneem in die brosjure : Die Bybel in Afrikaans. Daarna volg Genesis (1893); Mattheus (1895); Openbaring (1898) en Die Psalms (1907), ens.
Ds. Du Toit se vertalings was egter nie populêr nie. Die vernaamste rede hiervoor was dat die volk nog nie die behoefte aan 'n Afrikaanse Bybel gevoel het nie : hulle was nog tevrede met die Statebybel. En wat die vertalings self betref, was daar 'n neiging by ds. Du Toit om te na aan die gewone volkstaal te kom. Hy besig woorde en uitdrukkings wat 'n mens hinder. So vertaal hy bv. Ps. 23 vers 4 :
"A1 gaan ek deur di kloof fan doodskadewe, ek vrees gen kwaad ni; want U is met my; uwe knopkiri en wandelstok fertroos my."
Tog is die vertalings van ds. Du Toit van groot kultuurhistoriese waarde, en hy sal altyd geld as baanbreker op die gebied van die Afrikaanse Bybelvertaling.
Na die Tweede Vryheidsoorlog begin die Tweede Tydperk in die geskiedenis van die Afrikaanse Beweging, en ook in die geskiedenis van die Afrikaanse Bybelvertaling.
Ook die Hollandse Kerke word geroepe om stelling in te neem teenoor Afrikaans. "Die Bybel word nie verander vir die eerste 50 of 100 jaar nie, al sou die Afrikaanse taal erken word," is die mening van 'n besliste voorstander van Afrikaans, ds. W. Postma (dr. O'kulis) in 1906. Ook later (1912) redeneer hy nog dat met die Bybel­vertaling moet gewag word totdat daar groter eenstemmigheid heers oor die taalvorm: vir die teenswoordige is "Afrikaans nog in die maak".
Hier ontmoet ons by 'n vooraanstaande yweraar wat bo alle verdenking staan, dieselfde manier van redenering met die praktiese besware as uitgangspunt, soos eweneens in die onderwyskringe aangetref is. Maar met die erkenning van Afrikaans het dit amper so gegaan soos dit in die Gesangboek staan : "Het is een wonder in onz' oogen, wij zien maar doorgronden het niet.'' "Regtig," roep Langenhoven uit, "die saak was van die Here, en dis wonderlik in ons oë, te wonderlik om ons eie ervaring te glo."
Met die algemene bewuswording het die behoefte ontstaan om die Bybel te laat vertaal en Afrikaans deur die kerk algemeen erken te kry. Dit geskied binne luttel jare. Reeds in 1914 besluit 'n algemene vergadering van die Gereformeerde Kerk in beginsel tot die stap om die Bybel en belydenisskrifte in Afrikaans oor te sit. Dit blyk dat verskillende predikante van hierdie Kerk ook in Afrikaans begin preek het. In die Vrystaatse Kerk gee die Sinode die vertaling in ernstige oorweging by geleentheid van hul kongres in April 1916; die volgende maand bespreek die Vrystaatse Sinode die punt soos deur ds. (wyle dr.) N. J. van der Merwe voorgestel, en besluit ooreenkomstig om Afrikaans te erken as die offisiële taal naas Nederlands en om die Bybel daarin te laat vertaal.
'n Kommissie word deur die Vrystaatse Sinode belas om in samewerking met die Ned. Geref. Kerk in die ander provinsies en met die Gereformeerde en Hervormde Kerke die geskikste manne vir die taak te vind. Binne 'n week hierop besluit die Sinode van die Verenigde Kerk van Transvaal ten gunste van Afrikaans as offisiële kerktaal en verwys die saak van Bybeloorsetting na die Raad van die Gefedereerde Kerke.
Drie jaar later besluit die Sinode van die Ned. Geref. Kerk in Natal eenparig dat, mits daardeur geen aanstoot gegee word aan gemeentelede nie, Afrikaans as kerktaal gebesig kan word.
In dieselfde jaar kom ook die Kaapse Sinode met ongeveer dieselfde voorbehoud daartoe om Afrikaans naas Nederlands as die offisiele taal van die kerk te aanvaar.
So net Afrikaans dan binne 'n paar jaar sy intrede in die Hollandse Kerke van Suid-Afrika gemaak het met die goedkeuring van die oorgrote meerderheid in die verskillende provinsies soos verteenwoordig op die Sinodes?
Na die erkenning van die gesonde beginsel kom die toepassing, deur die Bybel in Afrikaans te vertaal.
Soos ons gesien het, is dit die Vrystaatse Sinode van die N.G. Kerk wat op voorstel van dr. N. J. van der Merwe die eerste tot die daad oorgegaan het deur in 1916 te besluit om Afrikaans as kerktaal te erken en om die Bybel in Afrikaans te vertaal. Nou word ook 'n Bybelvertalingskommissie benoem wat op sy beurt weer die volgende vertalers aanstel: dr. J. D. du Toit, dr. B. B. Keet en dr. T. B. Muller vir die Ou Testament, en dr. G. B. A. Gerdener, dr. F. Postma en dr. N. J. van der Merwe vir die Nuwe Testament.
Die opdrag aan die vertalers was om die Statebybel te verafrikaans. Aan die vertaalwerk was groot moeilikhede verbonde. Afrikaans was in 1916 nog in die maak, die verskillende vertalers het uit verskillende dele van die land gekom, waardeur samewerking en standaardisering grootliks bemoeilik is. Ook moes die vertalers nog eers vertroud raak met enige algemene metodiese probleme.
Die eerste boeke wat vertaal is, was Josua, Hosea en die Johannes-evangelie. In 1919 besluit die vertalers om die Evangelies en die Psalms so spoedig moontlik in druk te laat verskyn om as proefuitgawe te dien. Eers in 1922 was die vertaling gereed. Aanvanklik was die aanvraag daarvoor besonder groot : nie minder as 70,000 eksemplare is verkoop nie. Hiermee was die vertalers baie ingenome, want was dit dan nie 'n bewys dat die proefuitgawe by die volk byval gevind het nie ?
En tog was die volk nie tevrede met die verafrikaansing van die Statebybel nie. Die taal was nog Afrikaans nog Nederlands, maar soos iemand dit uitgedruk het: "Stompstert-Neder-lands". Die kritiek op hierdie proefuitgawe was deurgaans ongunstig. Hoe boos was Langenhoven nie toe hy die taal getiradiseer het nie :"...om nie eens te praat van eienaardige meervoude soos Fariseer nie. (Wat is die enkelvoud : Fari-meer of Fari-oseaan?)"
Die ontvangs wat hierdie proefuitgawe te beurt geval het, was 'n ontnugtering sowel vir die Bybelvertalingskommissie as vir die vertalers self. Die metode om dienende predikante as vertalers te laat optree, het nie gedeug nie, want hulle is te besig met hulle herderlike pligte om 'n grondige en ernstige studie van die vak Bybelvertaling te maak.
Dit het uiteindelik vir die Kommissie duidelik geword dat daar net een uitweg is, nl. om persone vir die werk spesiaal af te sonder, en om uit die grondtale, Hebreeus en Grieks, te vertaal. Daarom het die Bybelvertalingskommissie in Julie 1923 prof. J. D. du Toit en prof. B. B. Keet tot eindvertalers benoem. Prof. Keet kon egter nie verlof van die Kweekskool kry nie, en in sy plek is toe aangestel prof. J. D. Kestell. Later is nog drie vertalers aangestel, naamlik prof. K. E. van Rooijen, dr. H. C. M. Fourie en weer prof. Keet.
In 1924 het prof. Du Toit en prof. Kestell met die werk begin. Hulle het eers hulle werkmetode vasgestel. Prof. Du Toit sou dadelik met Genesis begin. Hulle sou van tyd tot tyd hul vertalings aan mekaar stuur vir revisie. Prof. Du Toit bly op Potchefstroom en prof. Kestell in Bloemfontein.
Prof. Kestell het besonder vinnig vertaal, veral as ons in aanmerking neem dat hy reeds in November 1926 sy werk saam met dr. Keet hersien het. "Ek het met die gloed van die jeug met my werk begin. En daar was geen verkoeling aan die gloed nie : die ander dinge het so uit my gedagte gegaan,'' het hy aan prof. Du Toit geskryf.
Die Ou Testament is eers in 1928 voltooi, maar dit is dan ook soveel groter van omvang as die Nuwe Testament. In 1924 het prof. Du Toit reeds die Breë Kommissie laat besef dat daar spesiaal vir die Ou Testament meer kragte moes bykom. Hy het ook verlang dat iemand uit Europa moes oorkom om met die O.T. te help, aangesien die O.T. soveel moeilikhede oplewer. So 'n persoon het hy in prof. C. van Gelderen van Amsterdam gevind.
Prof. Du Toit het baie konsensieus te werk
gegaan. Sy werk was moeilik, en daarom het hy
ook met sy fyn humor opgemerk : ,,Job weier om
Afrikaans_ te praat." "~*~
Na 1928 het die vertalers al hul aandag aan revisie-werk gegee. In Junie 1929 verskyn nou weer die Vier Evangelies en die Psalms. Hierdie vertaling, gemaak uit die grondtale, het dadelik byval gevind by die volk, en die kritiek daarop was byna deurgaans gunstig.
Nou moet ons nog daarop wys dat in 1916 drie taaladviseurs benoem is om te help met die vertaling van die Bybel in Afrikaans. Dit is egter nie voor ongeveer 1925 dat hulle hul werk met erns aangepak het nie. As taaladviseurs is oorspronklik benoem : proff. D. F. Malherbe, T. H. le Roux en J. J. Smith. In 1924 is hulle opnuut aangestel, en prof. S. P. E. Boshoff bygevoeg. Dit was hulle taak om die vertalers van raad te bedien oor die Afrikaanse taalvorm, veral wat betref spelling, woordkeuse en sintaksis.
Die Afrikaanse Bybel is deur die B.B.B.G. gedruk en uitgegee, en in Mei 1933 het die eerste eksemplaar in Suid-Afrika aangekom. Op Sondag 27 Augustus 1933 is die Bybel deur die hele land feestelik in ontvangs geneem. 'n Sentrale fees is in Bloemfontein gevier. As feeslied is gesing :
,,Welkom, dierbaar Woord van God, Lig in al ons lewenslot; Bron van leiding, troos en krag, Rigsnoer van ons voorgeslag. Welkom in ons moedertaal, Van die Kaap tot oor die Vaal."
Hiermee was die werksaamhede in verband met die Bybelvertaling egter nog nie afgedaan nie. Die vertalers het dadelik weer begin met revisie-werk, en die nodige korreksies vir die volgende drukke aangebring. So groot was die behoefte aan 'n Afrikaanse Bybel dat duisende eksemplare verkoop is — ja, byna 'n miljoen!
Met die verskyning van die Bybel in Afrikaans het 'n Afrikaanse Psalm- en Gesangboek 'n dringende noodsaaklikheid geword.
Die Afrikaanse Psalmboek het in 1937 verskyn; die geskiedenis van die beryming is in die voorwoord beskryf.
Dr. J. D. du Toit (Totius), een van die Bybelvertalers, is in 1920 deur die Sinode van die Geref. Kerk versoek om 'n aanvang te maak met die beryming van die Psalms in Afrikaans. In 1923 verskyn van hom : 36 Psalme in Afrikaans. Hy was egter nou so besig met die vertaling van die Bybel dat hy eers weer in 1933 sy aandag aan die Psalms kon wy.
Die ander Hollandse kerke het die wenslikheid van samewerking i.v.m. 'n sangbundel besef, en na heelwat onderhandeling is in 1934 ooreengekom om Totius se benaming as basis vir die gesamentlike Kerksangbundel te aanvaar, onderhewig aan keuring en goedkeuring van 'n gesamentlike revisiekommissie.
Teen die einde van 1934 is ook die hulp van letterkundige adviseurs ingeroep — prof G. Dekker vir die Geref. Kerk, prof. B. C. Pienaar vir die Ned. Geref. Kerk, en mnr. A. J. Coetzee vir die Herv. Kerk.
Na verskeie vergaderings van die Revisie­kommissie is die revisiewerk in 1936 voltooi en kon Die Berymde Psalms in Julie 1937 in ontvangs geneem word.
Op die gebied van die Gesangberyming het Langenhoven baanbrekerswerk gedoen — in 1922 verskyn 'n dertigtal gesangberymings van hom onder die titel Gesange in Afrikaans. In 1924 volg Proewe van oorsetting van die Gesange-Bundel in Afrikaans, deur J. F. E. Celliers, P. L. Louw en G. B. A. Gerdener. Dit was egter ondernemings sonder kerklike goedkeuring.
In 1924 het die Sinode van die Ned. Geref. Kerk besluit om, in samewerking met die ander Gefedereerde Ned. Geref. Kerke, die Psalms en Gesange in Afrikaans te laat vertaal veral met die oog op die jeug. In 1928 verskyn 'n Proefliedbundel met 28 Psalms van Totius, 12 Gesange en 62 liedere. Hierdie bundel is nie baie gunstig ontvang nie.
In 1931 het prof. G. B. A. Gerdener 'n tentatiewe uitgawe van Die Nuwe Halleluja gepubliseer, bevattende 75 Psalms, 100 Gesange en 230 liedere.
Na voltooiing van die Berymde Psalms in 1936 is in alle erns 'n aanvang gemaak met die beryming van die Gesange deur die Ned. Geref. Kerke en die Ned. Herv. Kerk. Verskeie vergaderings is deur die Gesamentlike Revisiekommissie gehou. Heelwat van die ou Gesange is weggelaat en vervang deur bewerkings uit die Nederlandse Vervolgbundel sowel as oorspronklike tekste van verskillende digters, soos D. F. Malherbe en E. C. Pienaar. Ds. P. B. Ackerman het as voorsitter en ds. P. H. van Huyssteen as sekretaris van die Revisiekommissie opgetree.
In 1944 verskyn ook die Afrikaanse Gesangboek, en hiermee het Afrikaans Nederlands ook in die kerk volledig vervang.
As 'n addendum wil ek nog iets meedeel omtrent die metode wat die twee hoofvertalers gevolg het met die vertaling van die Bybel.
Dit was nodig vir die vertalers om eers die metode vas te stel waarop hulle sou werk voor hulle kon aangaan. Ons weet dat die Statevertalers aImal in Leiden bymekaargekom het en daar gewoon het solank hulle besig was met die vertaling. Ons weet dat ds. S. J. du Toit feitlik alleen vertaal het uit die grondteks, en dat die aktief-belangstellendes sommige Donderdag-aande by hom aan huis bymekaargekom het. Nou het die eindvertalers 'n eie weg ingeslaan.
Prof. J. D. Kestell het aan dr. J. D. du Toit 31 Januarie 1924 geskryf dat hy sy voorstel in die metode steun :
"(1) Dat ons van voren af aan met Genesis sal begin.
Dat u . . . nou begin met Genesis te vertaal.
Dat u my van tyd tot tyd sal toesend vir
revisie wat u klaarkry. —sal wel groot
ruimte laat vir aantekeninge.
"Nou wat die vertaling betref. Ons opdrag ; om die Statenvertaling so naby moontlik te volg. U sal u herinner wat ons daaroor gesels het. My opinie is dat ons aan die opdrag moet voldoen, maar altyd in die eerste plaas dink aan die Afri­kaanse vorm waarin ons die oorsetting giet."
Op 13 Feb. 1924 het hy die volgende woorde aan dr. Du Toit gerig : "Wat is u plan wat betref saamwerk, saamkonfereer oor die vertaling?
"As ons die een by die ander kom — hoe kan dit gebeur met die minste onkoste ? Ons moet seker verblyfkoste uit ons salaris betaal ? Op Potchefstroom, bv. hoeveel sal dit bedra as ek met my vrou en dogter in 'n losieshuis sou gaan ? Ek sal 'n ekstra kamer moet hê."
Dr. Du Toit het hierop aan prof. Kestell oor die werkmetode op 16 Feb. 1924 o.a. geskryf: ,,Evenwel moet ek my gedagte kenbaar maak, dat dit my wenslik voorkom dat u meteens met die N.T. begin, veral die briewe. Dan sou u op Bloemfontein kan woon — mens werk tog lekkerste in jou eie studeerkamer! U stuur dan u stukke vir my en vise versa. Du Plessis harmonieer dan Ou en Nuwe Testament (hy sal dit uitstekend doen). Dan kan ons bv. Juliemaand in Durban gaan deurbring om saam te spreek. Praktyk leer my as ons saam vertaal dat dit stadiger sal gaan. Bowendien, hoe min sal daar dan einde van die jaar klaar wees. Ek sal u Robertson stuur en dankbaar wees as u al u aandag aan Grieks kan gee, ek sal dit doen met Hebreeus ('n enorme taak)."
Prof. Kestell het dit ook die beste geag om in sy eie woning te werk op Bloemfontein, "en dan lag die idee vir my ook toe, dat ons in die winter na die strand ergens sal gaan, waar ons dan sake kan bespreek.
"Laat die werk dan so gedoen word — soos u aan die hand gee. U werk voort met die Ou Testament — ek met die Nuwe. Ek het trouens al begin, reeds in my vakansie. Ek het my met die eerste brief van die Tessalonisense besig gehou." (Brief, 11 Maart 1924.)
Twee maande later het prof. Kestell in 'n brief aan dr. Du Toit 'n lewendige beeld ontwerp van sy vertaalmetode. Hy het daarin o.m. gesê : "Laat my net een en ander sêoor my manier van werk. Eers maak ek my van alles los, en het net die Grieks voor my. Geen ander geskrif is daar te regter- of linkerhand, behalwe Lexicon en grammatika's. Ek trag so in te leef in die Woord en vertaal so goed as ek kan. Ek het dan 'n bladsy of vier vertaal, dan revideer ek eers met die State-vertaling, en dan met die Revised Vertaling. Dan lê ek dr. Postma se vertaling naas die werk wat nou so ver gevorder het. Voor my staan daar die Leidse vertaling, 'n ander Hollandse : Kampen, of van Veldhuizen, en Engelse : Moffat, Weymouth, 19th Century, Goodyear. Die Duitse, Franse, selfs Italiaanse en ander raadpleeg ek ook. En dan probeer ek om van prof. Postma soveel te behou as ek kan. Ek het 'n baie hoë opinie van sy werk — en ek vind dat daar veel is wat ek heeltemal mee saamgaan. In 1 en 2 Tess. het ek hom nog nie goed geken en gewaardeer nie, en so verskil wat ek u gestuur het meer van sy vertaling, as die werk wat ek later gedoen het." (Brief van Kestell aan Du Toit, 17 Mei 1924.)
Die volledigste en mees deurtastende verklaring oor die vertalers se metode en vertaal-moeilikhede is te vind in die geskrewe verslag wat dr. J.T du Toit op die vergadering van die BreëKommissie voorgelees het op 7 Augustus 1924.