Waar is SA se nuwe sakeondernemings?Prof. LJ Grobler van die NWU. Foto: Verskaf. Deur prof. LJ Grobler – navorsingsprofessor aan die Noordwes-Universiteit se Fakulteit Ingenieurswese en direkteur van CFAM Technologies. Die ontwikkeling van nuwe entrepreneurs en entrepreneursmaatskappye word as een van die sleutelaspekte beskou om nuwe lewe in die Suid-Afrikaanse ekonomie te blaas. Talle programme en inisiatiewe wat deur die regering en privaat instellings ontwikkel word, is daarop gemik. Studente en jongmense word aangemoedig om hul eie besighede te begin om entrepreneurs te word. Hierdie inisiatiewe word hoofsaaklik deur ontwikkelingsagentskappe en sakeskole aan universiteite en ander tersiêre onderwysinstellings aangedryf. Ten spyte van hierdie inisiatiewe lyk dit nie asof ons die vereiste resultate kan bereik om nuwe entrepreneursbesighede te ontwikkel nie. Wat is die redes hiervoor? Daar word allerweë aanvaar dat navorsing die grondslag van innovasie en daaropvolgende kommersialisering uitmaak. In Suid-Afrika kan ons egter dikwels nie navorsing in kommersieel lewensvatbare entrepreneursbesighede verander nie. In die VSA is dit algemeen om te hoor dat besighede in ’n garage begin is en daarna tot megabesighede ontwikkel het. In die meeste gevalle is navorsing en innovasie die resep vir sukses. Hierdie maatskappye se volhoubare mededingingsvoordeel word dus omvat in nuwe tegnologie-gebaseerde produkte of dienste wat die status quo uitdaag en nuwe waardestrome of geleenthede verskaf. ’n Paar voorbeelde hiervan is Uber, Airbnb, Tesla en SpaceX. ’n Mens kan redeneer dat Tesla en SpaceX nie in ’n garage begin is nie. Die feit is, Elon Musk het sy eerste besighede, wat hy uiteindelik verkoop het om PayPal te word, in ’n garage begin. Hy het daarna dieselfde beginsels gebruik om Tesla en SpaceX te ontwikkel. Wat doen ons in Suid-Afrika dan verkeerd? Soos die VSA, erken ons ook die belangrikheid van navorsing en innovasie. Dit is geen geheim dat Suid-Afrika van die beste universiteite en navorsers ter wêreld het nie. Die bevindings van ’n onlangse ontleding van Suid-Afrika se wetenskaplike prestasie toon dat die land sy navorsingspublikasiesyfers bykans verdubbel het vanaf 3 617 in 2000 tot 7 468 in 2010. Gedurende hierdie hele tydperk het Suid-Afrika ook sy internasionale publikasiegradering met twee posisies verbeter. Volgens ’n navorsingsartikel deur professor Anastassios Pouris in die South African Journal of Science is Suid-Afrika 33ste in die wêreld gegradeer. Moet ons nie, in die lig van hierdie suksesse, ’n groter toename in ekonomiese groei beleef nie? Dit is duidelik dat dit moet gebeur, maar die probleem is dat ons dit nie ervaar nie. Ek is van mening dat ons meer op die ontwikkeling van tegno-entrepreneurs as blote besigheidsentrepreneurs moet fokus. Tegno-entrepreneurs het die voordeel dat hulle ’n mededingende produk of diens verskaf wat vir mededingers ’n versperring skep. Dit is nie noodwendig die geval vir besigheidsentrepreneurs nie, tensy hulle ooreenkomste kan aangaan om toegang tot tegnologie te verkry. Dit is iets wat jong besigheidsentrepreneurs sal sukkel om te kry. Ongelukkig fokus die meeste van ons entrepreneursontwikkelingsinisiatiewe op die ontwikkeling van besigheidsentrepreneurs. Groot openbare of privaat ondernemings word dikwels deur universiteite genader om navorsingsprojekte te befonds. Die regering stel ook navorsingsbefondsing beskikbaar om in hierdie verband te help. As die navorser die son, die maan en die sterre kan belowe, word befondsing gewoonlik toegestaan en die navorser kan dit vir tegnologienavorsing en ‑ontwikkeling aanwend. In talle gevalle het die sakewêreld en staatsdepartemente oop beursies hiervoor, hoofsaaklik omdat hulle besef hoe belangrik dit is en navorsing as deel van hul maatskaplike verpligtinge beskou. Wanneer die navorsing voltooi is, word die eindproduk egter in talle gevalle ongelukkig beskou as ’n artikel in ’n akademiese vaktydskrif, sonder dat die persoon op straat op ’n kommersiële vlak enige voordeel uit hierdie navorsing trek. Besigheidseienaars en navorsers is dikwels geneig om twee verskillende doelwitte te hê. Die besigheidseienaar wil sy besigheid laat groei en ontwikkel, terwyl die navorser meer daarin belangstel om befondsing vir sy spesifieke navorsingsprojek te kry. Baie min – indien enige – klem word gewoonlik op innovasie en kommersialisering geplaas. Na my mening kan gefokusde navorsing met kommersialisering as die einddoel slegs slaag indien dit van die begin af een van die strategiese doelwitte is. CFAM Technologies, ’n multimiljoenrand-organisasie wat in Potchefstroom gebaseer is, het die sukses van so ’n benadering gedemonstreer. Wat in 1998 as ’n navorsingsprojek deur ’n meestersgraadstudent begin is, het in ’n florerende organisasie ontwikkel wat tans die enigste vervaardiger van dubbelskroef- voedselekstraheerders in Afrika is. Hierdie onderneming is in 2007 op grond van die Noordwes-Universiteit se strewe na navorsing en innovasie as ’n newemaatskappy gestig. Ons sou nie die geweldige suksesse van vandag in CFAM gesien het as dit nie was vir die stewige fondament van navorsing en innovasie, tesame met behoorlike entrepreneursbesigheidsbegrip nie. Die maatskappy ontwerp en verskaf nou pasklaar voedselvoerverwerkingsaanlegte in Suider-Afrika, en het selfs ’n aanleg in Ierland geïnstalleer. Meer as 70% van alle kitsmieliepapprodukte in Suider-Afrika word met behulp van CFAM se ekstraheerders geproduseer. Die CFAM-ekstraheerders en ‑aanlegte het gesamentlik ’n impak van meer as R1 miljard op Suid-Afrika se jaarlikse BBP. As ons die verband tussen navorsings- en entrepreneursvaardighede meer dikwels kon raaksien, sou Suid-Afrika baie meer nuutgeskepte werksgeleenthede gehad het, wat tot die verligting van armoede en volhoubare ekonomiese groei sou lei. Dit is nou die tyd vir navorsers en besighede om van die begin van ’n navorsingsprojek aan kommersialisering te dink – nie eers aan die einde of, nog erger, nooit nie. ’n Kultuur en ingesteldheid van kommersialisering kan dalk net die oplossing wees wat Suid-Afrika nodig het om sy navorsings- en innovasietalent te laat vrugte afwerp.