’n Basiese agtergrond van die fisiologie van klankproduksie is nodig vir die verstaan van die akoestiese eienskappe van die individuele segmente. Ek probeer om die artikulatoriese en veral akoestiese inligting aangaande vokale in hierdie artikel op ’n enkelvoudige, maar geïntegreerde wyse te ontplooi. Omdat die bepaling van sodanige foneme nie ’n onbenullige kwessie is nie, bespreek ek kortliks die metodologie waarvolgens dit gewoonlik – ook in hierdie geval – gedoen word. Die artikel het in hierdie opsig ’n meer algemene toepassing deurdat dit nie tot Afrikaans beperk is nie. Trouens, die Afrikaanse vokale, en veral die volledige vokaalstelsel van Afrikaans, is nog baie onvolledig beskryf, veral wat die akoestiese eienskappe daarvan betref. Daarom wend ek my, met die oog op die beoogde geïntegreerde beskrywingsraamwerk, tot die toepaslike inligting wat wel ten opsigte van die veel omvangryker studies van Nederlands beskikbaar is. Die groot ooreenkoms tussen die vokale van Afrikaans en Nederlands vergemaklik hierdie taak in ’n hoë mate. Ek maak wel waar toepaslik van Afrikaanse voorbeelde gebruik.
Daar is, soos reeds gesê, ’n groot aantal werke oor die manier van vorming van vokale enersyds, en in ’n mindere mate ook die akoestiese eienskappe daarvan. Die wyse waarop hierdie twee fasette saamhang, word egter meestal afgeskeep. Ek probeer hier om hierdie gaping te vul.
die subglottale sisteem: die longe, en die spiere wat die longe bystaan om lug deur die spraakkanaal te dryf (die inisiasiefase)
Ons fokus hier op die artikulasiefases, en in ’n mindere mate op die fonasiefase. Die akoestiese eienskappe van vokale (en, waar moontlik, die terme wat nodig is om te beskryf hoe vokale waargeneem word – dit is persepsie-fonetiese inligting) word in hierdie artikel sover moontlik met hierdie fisiologiese gegewens in verband gebring.
Die inisiasiefase is vir die doeleindes van die beskrywing van vokale van belang slegs in soverre dit verantwoordelik is vir die mate van intensiteit waarmee klanke voortgebring word.
Die intensiteit waarmee klanke, in ons geval vokale, voortgebring word, word hoofsaaklik bepaal deur die mate van transglottale drukverskil by die voortbrenging van vokale (en ander klanke) – dit is dus ’n fisiologiese oorsaak. Hoe hoër die transglottale drukverskil, hoe hoër is die amplitudes van ’n golfvorm – dit is die akoestiese korrelaat daarvan (kyk laer af vir ’n uiteensetting van akoestiese terme soos amplitude). Amplitudehoogte is ’n aanduiding van die betrokke intensiteit waarteen ’n klank voorgebring word. Dit kan ook gesien word as die krag waarteen ’n klankgolf verplaas word. Dit kom neer op die luidheid (of hardheid; Eng. loudness) waarteen die klank waargeneem word – dit is die perseptuele aspek van ’n klank (Kent en Read 1992:227; Rietveld en Van Heuven 2009:220). Intensiteit word gesien aan hoër amplitudes van ’n vokaal; gemeet in desibel (dB; INTENS), en word as hardheid of luidheid van ’n vokaal deur die luisteraar ervaar. Intensiteit kan oor die hele energiespektrum van ’n klank bepaal word (genoem totale intensiteit), of in bepaalde energie-areas. Sodanige areas word bepaal deur die gebruik van banddeurlaatfilters (BF’s).
Sien verder die uiteensetting by Figuur 1, wat ’n uitknipsel is van ’n Praat-skerm3, en voorsien is van verduidelikings in die vorm van ’n pyl, rame en etikette.
Die hoofsaak hier is die korrelasie tussen die stand van die artikulatore (lippe, tong en onderkaak). Nie net die stand van die artikulatore is van belang nie, maar ook die beweging daarvan in die vormingsproses van sommige klanke, soos die lang vokale, indien dit gediftongeerd uitgespreek word (geskryf “ee”, “eu” en “oo”11), asook die egte12 diftonge (geskryf “ei” of “y”, “ou” en “ui”13). Dit is taamlik algemeen dat daar in die Engelse literatuur (eerste gedoen deur Wells 1982) deur middel van ’n vaste stel enkelsillabige voorbeeldwoorde (in hoofletters geskryf) na vokale verwys word. As voorbeeld: Engels DRESS word gebruik om na die vokaal /E/; /ε/ te verwys. /E/ is die SAMPA-transkripsie daarvan, en /ε/ is die IPA-simbool14 vir dié vokaal. In Tabel 1 stel ek ’n soortgelyke sisteem voor vir Afrikaans. Ek gebruik dus byvoorbeeld bewoording soos “die /E/; /ε/-vokaal in PET”, of slegs “die PET-vokaal” as ek na hierdie vokaal verwys. In gevalle waar dit in die betrokke konteks reeds duidelik is watter vokaal bedoel word, gee ek slegs die simbole – altyd eers SAMPA, dan IPA. Uit die aard van die saak word slegs één simbool gegee as dié van SAMPA en IPA dieselfde is.
Figuur 3. Diagrammatiese voorstelling van die ligging van primêre en sekondêre kardinale en Afrikaanse vokale op ’n artikulatoriese kaart. Sien teks vir uiteensetting.
In die volgende afdeling word die presiese artikulasiestande van die vokale gegee aan die hand van ’n stel magnetiese resonansiebeelde (die algemene afkorting hiervoor is MRI17). Nederlandse beelde word gebruik bloot omdat dit beskikbaar is. Dit gaan hier in elk geval om die basiese, taal-niespesifieke agtergrondskennis van die artikulasie van vokale. Gepaard met die MRI’s verskaf ek ’n klankinsetsel van die uitspraak van elke spreker (“A_*” en “B_*”, bv. “A_hiet”). Ter wille van latere terugverwysing gee ek ook ’n spektrogram18 van die vokale soos uitgespreek deur Spreker B. Sy uitspraak kan deurgaan as Algemeen-Beskaafde Nederlands, of dan Standaardnederlands;19 Spreker A se uitspraak is miskien ’n bietjie suidelik20 gekleurd; veral sy “heet-”, “heut-” en “hoot-”vokale geld by hierdie waarneming.
Deur die posisies van die drie aktiewe artikulatore: lippe, tong en onderkaak, te bestudeer, en deur daarmee saam te luister na hoe die betrokke vokaal klink, kan ’n baie beter idee gevorm word van die artikulatoriese aard van die vokale. Onthou dat die MRI-beelde nie dié is van ’n Afrikaanse spreker nie, maar dié van ’n Nederlander21. Bowendien het die manier waarop hierdie beelde gemaak is, die “normale” uitspraak van die spreker moontlik effens aangetas. Hy moes naamlik op sy rug in die aftastingstonnel lê, en sy spraakartikulatore by die begin van elke vokaal staties hou sodat die “foto” geneem kan word. Die horisontale posisie by die maak van die beelde kon moontlik tot gevolg hê dat die tongliggaam deur die effek van swaartekrag ietwat na agter in die keel getrek kon gewees het. Dieselfde geld, hoewel waarskynlik in ’n mindere mate, die stulping van die lippe by geronde vokale. Veral by die lang vokale, wat, soos in Afrikaans, ook in Nederlands geredelik tot verglyding (breking) geneig is22, is dit belangrik om hierdie gegewe in gedagte te hou.
In die volgende MRI-beelde word die vorming van 12 vokale getoon. Die hoogste posisie van die tongliggaam word met ’n wit kolletjie aangedui. Let ook op die gestulpte vorm van die lippe in die geval van geronde vokale. Vir ’n interaktiewe vokaalkaart, met klank geïllustreer, gaan ook na http://ctext.p.nwu.ac.za/TongEnLipstandeVanVokale/VowelChart/Vokaalkaart/Vokaalkaart.en.html. Dit vertoon onder meer dieselfde vokaalkaart as in Figuur 3. Hierin word die MRI’s van vokale gewys, en kan die betrokke vokaal se uitspraak ook beluister word deur op ’n vokaalsimbool te klik. Daar is ook ’n spesiale fasiliteit waarmee een vokaal met die 11 ander ten opsigte van tong- en lipposisies op ’n grafiese wyse vergelyk kan word. Klik hiervoor op die balkie VERGELYKINGS, en volg die INSTRUKSIES. Die gebruiker het ook die keuse om die IPA- of SAMPA-alfabet te gebruik. Vergelyk Tabel 1 vir Afrikaanse transkripsies.
Die gemerkte (eers genoem abnormale23) geronde vokale is die HUUT-24 vokaal, die HEUT-vokaal (beide is hoë voorvokale) en die HUT-vokaal (’n neutrale, mid-lae vokaal25). Hulle ongeronde (ongemerkte) teenhangers, respektiewelik die HIET-vokaal, die HEET-vokaal en die HIT-vokaal26, word op dieselfde plek deur die verhoging van die tongliggaam gevorm. Dit kan gesien word aan die wit kolletjie in die MRI-beelde, wat die hoogste tongliggaamposisie by die produksie van ’n vokaal aandui.
Die enigste verskil tussen dié drie pare vokale onderling lê by die gestulptheid. Dit kan ook genoem word tuiting van die lippe in die geval van die HUUT-, die HEUT- en die HUT-vokaal enersyds, teenoor die afwesigheid van stulping in hulle teenhangers (resp. die HIET-, die HEET- en die HIT-vokaal). Afgesien van die verskille in lipstande is dit ook opvallend dat die mondholte in Figuur 4 (vir die HIET-vokaal en die HUUT-vokaal) kleiner is as dié van die HEET-vokaal en die HEUT-vokaal in Figuur 5. Dit word veral teweeg gebring deurdat die onderkaak laat sak word. Dit is ’n tipiese wyse waarop die mate van hoogheid (hoog, middelhoog, middellaag en laag) gemanipuleer word. Dit geld dus ook ander vokale as net dié wat hier genoem is. By die egte ronde agtervokale (Figuur 7) is die vorm van die tongliggaam en die lipvorming die primêre artikulatore.
Daar is drie egte ronde agtervokale in Figuur 1: die HOET-vokaal (hoog, agter), die HOOT-vokaal (middelhoog, agter) en die HOT-vokaal (middellaag, agter).
Let op in Figuur 7 dat die tongliggaam in die agterste deel van die mondholte opbult. Al drie hierdie geronde vokale word per definisie met gestulpte lippe gevorm. Afgesien van die prominente eienskap van die drie egte ronde agtervokale se gestulpte lipvorm, val die verskil in mondholtevorm, en veral die grootte van die mondholte, hier op. Let ook op die plat posisie van die tong in die geval van die HOT-vokaal27. Die verskil tussen hierdie posisie van die tong met dié van die BOOR-vokaal, tesame daarmee dat die hoogste tongdeel meer na agter in die mond lê, is verantwoordelik vir die verskil tussen dié twee vokale. Nederlands se /o/ klink nogal op ’n kort /O/, maar as beide beluister word, is die verskil wel duidelik. Die HOET-vokaal lyk asof die tongbult iets verder voor in die mond lê as by die HOOT-vokaal en die HOT-vokaal. Die HOET-vokaal is verder ook soos te verwagte duidelik ’n hoër vokaal as die ander twee.
Vervolgens gaan ek oor tot die behandeling van die akoestiese korrelate van vokale. Ek beperk die bespreking eers net tot die vokaalfrekwensie-inligting. Daarna gee ek vlugtig aandag aan ander, sekondêre parameters wat ’n meer volledige beskrywing van vokale moontlik maak.
Soos tevore uitgewys is, is daar is ’n direkte verband tussen die artikulasiewyse van vokale en die akoestiese eienskappe daarvan. Dit is eintlik vanselfsprekend, indien in ag geneem word dat die bedoeling van spraak juis kommunikasie is. Spraakkommunikasie impliseer enersyds ’n spreker, en andersyds ’n hoorder. Die spreker produseer vokale wat deur middel van klankgolwe na die hoorder oorgesein word. Elke vokaal se klankgolf het ’n eie akoestiese karakter of eienskap, waardeur elke vokaal as uniek geïdentifiseer kan word. Dit is hierdie akoestiese karakter van vokale wat in hierdie afdeling behandel word. Voordat dit gedoen word, gee ek egter eers baie kortliks aandag aan die metode van spraakinsameling en die prosessering daarvan wat die eintlike spraakanalise voorafgaan.
As uitgangspunt vir die behandeling van die korrelasie tussen die artikulatoriese vorming van vokale aan die een kant en die akoestiese eienskappe daarvan aan die ander kant is dit nodig om die volgende in gedagte te hou. Hoë vokale op die vertikale dimensie van ’n artikulatoriese vokaalkaart, soos wat dit in Figuur 3 aangetref word, word gekenmerk deur ’n lae F1-waarde, en dan, natuurlik, ook andersom: lae vokale vertoon hoë F1-waardes. Wat F2 se korrelasie met artikulasie betref: lae F2-waardes gaan tipies gepaard met (meer) gestulptheid van die lippe (die vokale is meer getuit). Sodanige stulping het as gevolg dat die spraakkanaal ietwat verleng word vergeleke by dié van ’n andersins identiese vokaal. Die effek hiervan is dan ’n ietwat laer F2. Vergelyk hiervoor Figuur 3 (wat ek herhaal vir makliker vergelyking) met Figuur 10 hier onder. Ook hierdie kaart is hipoteties van aard.
Figuur 11. ’n Hipotetiese akoestiese vokaalkaart, waarin vier basiese vokale aangebring is. Die vokaaldriehoek word ook gesien.
Vokaalkaarte soos dié in Figuur 11 word op die standaardwyse gekonstrueer. Deur F1 op die y-as te plaas, met lae Hz-waardes bo en hoës onder, en F2 op die x-as, met lae waardes regs en hoës links, word ’n voorstelling geskep wat gelyksoortig is aan artikulatoriese vokaalkaarte (vgl. Figuur 3), met die vertikale dimensie parallel aan F1, en die horisontale dimensie parallel aan F2. Die hoë voorvokale (soos hier /i/ – die BIER-vokaal) lê dus byvoorbeeld, soos ook in die geval van die artikulatoriese kaart, links bo, die hoë agtervokale (soos hier /u/ – die BOER-vokaal) lê regs bo. Lae vokale (soos hier /?/ – die BAAR-vokaal) lê, soos die benaming aandui, onderaan die kaart. Afhangende van watter taal ter sprake is, kan dit minder of meer vorentoe of agtertoe skuif. Dit is ook interessant om te meld dat Nederlandse agter-/a/ meer na Afrikaanse voor-/α/ klink, en andersom. Die V-vorm wat hier gesien kan word, kom in alle tale voor wat die vokale /i, ?, u/ het. /@/ is ’n neutrale vokaal: dit lê nóg voor, nóg agter; nóg hoog, nóg laag. Let wel op dat hierdie vokaal selde in ander tale as foneem voorkom.
Rietveld en Van Heuven (2009:130 e.v.) gee ’n volledige oorsig waarvolgens alle soorte spraakklanke gesegmenteer kan word. Wat vokale betref, gee hulle die volgende riglyne: vokale word gekenmerk deur ’n periodiese (harmoniese) sigsag-patroon van die golfvorm (soos wat in die volgende figure gesien sal word); dit vertoon ’n relatief groot amplitude, en, met ’n tipiese duur tussen 50 ms (die sjwa /@/) en 100 ms (die kort vokale), tot 300 ms (die lang vokale), afhangende van faktore soos spraaktempo en klem. In Figuur 16 kan die beskrywing van die BEER-vokaal in die Afrikaanse woord mees duidelik gesien word.
Soos reeds gesê, stel Vowelyse die langste lineêre (regressielyn) stabiele deel van die formante van ’n vokaal vas. Al die toepaslike spektrale en temporale inligting aangaande vokale word in hierdie area vasgestel en onttrek. Ek gee eers ’n voorbeeld van ’n kort, stabiele vokaal (die BOER-vokaal).
Figuur 15 is ’n afbeelding van die /e/ in mees, waarin die drie formanttrajekte F1, F2 en F3 deur Vowelyse vasgestel is; spektrale inligting in die vorm van ’n spektrogram word hierin weggelaat. Die stippellyne deur die formante is die lineêre passingslyne wat deur Vowelyse bepaal is.
In Figuur 16 gee ek ’n voorbeeld soos onttrek deur Vowelyse van ’n lang, gediftongeerde vokaal (die BEER-vokaal). (Ek gee nie weer die Praat-figuur hiervan nie, omdat dit in wese in Figuur 14 aanwesig is.) Gediftongeerde vokale is, soos reeds gesê, problematies van aard, daarom gaan ek ’n bietjie daarop in.
Hierna gee ek ’n oorsig van die inligting aangaande akoestiese eienskappe van vokale wat deur middel van Vowelyse onttrek kan word en uitgedruk word in terme van vokaalparameters. Sodanige inligting is nodig vir die beskrywing van vokale, maar ook vir die vergelyking van vokaalsisteme, soos wat in ’n volgende artikel van hierdie reeks beoog word. Die meeste van die vokaalparameters het reeds ter sprake gekom; dié wat nog nie eksplisiet vermeld en uiteengesit is nie, sal toegelig word.
Tot dusver is daar slegs na vokale se spektrale eienskappe, meer in die besonder dié van vokaalformante, verwys in terme van roumetinge, naamlik Hertzwaardes. Hierdie metode word ook in die meeste ouer werke oor vokaalakoestiek gevind. In sommige gevalle is dit egter gewens om ’n normaliseringsproses te gebruik. Ek gaan in die volgende afdeling kortliks daarop in. In 9.2 kom die metode wat hier voorgestel word om vokaalparameterinligting uit spraakseine te onttrek, ter sprake.
Daar is hoër op genoem dat Vowelyse ’n area wat in ’n betrokke vokaal ondersoek sal word, bepaal, beginnende van die horisontale middelpunt daarvan. Dit soek dan na links en na regs van dié punt van die vokaal na die langste lineêre (reglynige) stabiele deel, waarop die bewerkings gedoen word ten einde die toepaslike inligting te vind en te onttrek. Daar is ook gesê dat dit makliker gebeur in die geval van kort as van lang vokale. Die vier grafieke in Figure 18, 19, 20 en 21 illustreer in hoe ’n hoë mate veral die eerste twee vokaalformante van die kort vokale /i/, /y/, /@/ en /u/ wel prakties reglynig en horisontaal verloop. Dieselfde geld die ander kort vokale. Die gapings in sommige van die grafieke in hierdie tabelle is toe te skryf aan die feit dat die linkergrens ’n gedeelte van die konsonant insluit wat die vokaal voorafgaan.
Figuur 18. Formantstruktuur van die BIER-vokaal. Die geel blokkie toon aan dat Vowelyse nie enduit na regs ’n reglynige formanttrajek vir F3 kon sien nie; die groen pyl wys die gedeelte aan wat verwerp is.
In die volgende afdeling gee ek eers in tabelvorm (Tabel 2) die resultate van ’n volledige ontleding deur Vowelysevan al die toepaslike vokaalparameters van die h_t-woorde van Spreker A, daarna kom ’n akoestiese vokaalkaart (Figuur 25) – wat F1 en F2 se waardes in Tabel 2 gebruik, asook ’n aantal lyngrafieke (Figuur 22 – Figuur 23), wat ook afgelei is van die resultate in Tabel 2.
Figuur 22 is ’n volledige grafiese voorstelling in die vorm van ’n akoestiese kaart, soos ook in Figuur 11 gesien is. Hierdie kaart is gekonstrueer op grond van die ontleding van die vokale van Spreker A. Beluister dit in die volgende klankinsetsel (Vokale Spreker A), en kyk ook na die MRI’s daarvan.
Ook wat F3 betref – soos die geval is met F1 en F2 (sien Figuur 26), is daar ’n groot ooreenkoms tussen Spreker A en die 50 ander Nederlandse sprekers; die besonderhede daarvoor hoef nie hier gegee te word nie. Dit dien, terloops, as sterk motivering daarvoor dat daar nie so ’n groot groep sprekers betrek hoef te word by ondersoeke soos hierdie nie. Daar bestaan statistiese metodes aan die hand waarvan sodanige mate van ooreenkoms presies bepaal kan word, maar dit is nie die fokus van hierdie artikel nie. Gevolglik sal ek slegs op ’n baie oppervlakkige wyse een daarvan aan die hand van ’n ander datastel illustreer.
Dit sal duidelik blyk dat die vokaalstelsels wat hier ter sprake was, op nog veel meer maniere ontleed en beskryf kan word. Hierdie was maar ’n dwarsdeursnit van ’n baie intrigerende “organisme”, die vokaalsisteem. Afrikaans kom in die volgende artikels spesifiek aan die orde.