Nietzsche, van wie baie sê dat hy moet help pa staan vir die postmodernisme, die omwoel van waardesisteme, die relativering van absoluuthede en die ondergrawing van die Westers-metafisiese manier van dink, het my verstom met die oneerbiedige en soms onbeskofte wyse waarop hy oor die Christendom, die God van die Christendom, die filosowe en die sogenaamde intellektuele geskryf het.
Hy en Jesus het my geykte idees oor en begrip van die etiek só heen en weer geskommel dat daar baie min daarvan oorgebly het. Nietzsche se stelling dat die enigste Christen wat ooit geleef het, aan die kruis gesterf het, was vir my ’n juweel. Soos ook sy punt: Die kerk is presies dit waarteen Jesus gepreek het!
Sy storie oor die dood van God in sy boek Die vrolike wetenskap het my iets laat verstaan van die dood wat daar in godsbegrippe skuil. Dit is ook hy wat my ’n belangstelling in Egipte laat ontwikkel het – daar waar Abraham, Jakob, Josef, Maria, haar man Josef en hulle seuntjie Jesus volgens hulle storie ook gewoon het.
Nietzsche se vlymskerp sarkasme oor die “Egiptologiese” karakter van die “Platonisme” waaruit ook die Christendom gespruit het, en oor die “begripsmummies” van dié tipe denkwyse, het my verder laat lees oor godsbegrippe en godsdienste binne die klassieke Egiptiese, Griekse en ander kulture. Nietzsche, ’n filosoof én filoloog, het die Griekse kultuur en filosofie buitengewoon skerp en revolusionêr geïnterpreteer. Só skerp en revolusionêr dat hy, as ’n baie jong professor by die Universiteit van Basel (Switserland), moes ervaar dat baie van sy studente nie sy klasse wou bywoon nie! Alhoewel hy dit nooit vollediger uitgewerk het nie, was hy van mening dat die klassieke Egiptenaars ’n meer literêre volk as die klassieke Grieke was. Hulle was ook volgens hom die “eintlike wetenskaplike volk” van die Antieke. Wat in die 19de eeu aanvaar is as die grondbeginsels van die wetenskap, soos dit by die Grieke na vore gebring is, was volgens Nietzsche niks anders nie as Egiptiese erfgoed. Daarom dat die Grieke so baie van Aleksandrië gemaak het. Volgens Nietzsche lê die wortels van die Westerse kultuur dus in Egipte. Dit het my laat besef: Die Westerse kultuur is intellektueel eensydig vanuit Griekeland gemotiveer. Die “klassieke” Grieke kry al die eer vir die grondlegging van die sogenaamde Westerse beskawing. Maar hulle staan op die skouers van die Egiptiese kultuur waarmee hulle in noue kontak was. In die gesprek oor die “Westerse denke” moet ons nie by Griekeland (Atene) begin nie. Ons moet in Noord-Afrika begin. By plekke soos byvoorbeeld On, een van die vroegste sentra van geleerdheid. Dit is waar Josef en Maria waarskynlik met die Jesuskind skuiling gevind het teen Herodes, die kindermoordenaar. Dit is waar baie Griekse filosowe en skrywers, soos Herodotos, gaan kers opsteek het. En dit is waar Aleksander die Grote deur ’n seremoniële ritueel gegaan het sodat hy hom, soos ’n farao, kon voorhou as ’n koning met ’n goddelike afkoms.
In ’n belangrike mate was 1979 vir my ’n politieke en godsdienstig-morele keerpunt, oftewel die bymekaarkom-jaar van oortuigings, gedagte-motiewe, invloede en ervarings binne ’n verwysingsraamwerk wat meer sin gemaak het as vorige pogings.
Dit is voorafgegaan deur ’n besluit van die kommissie oor rasse-aangeleenthede van die NG Kerk Sinode (Wes-Kaap) – waarvan ek toe ’n lid was – om iets vir die Sinodesitting van 1979 oor die morele en skriftuurlike probleem van rassediskriminasie in Suid-Afrika voor te berei. Dit was ’n paar jaar na die jeug van Soweto (1976) met gebalde vuiste en klippe die apartheidstelsel uitgedaag het. My ander groot mentor, die teoloog PA Verhoef, was voorsitter van dié kommissie. By die sinodesitting in Kaapstad, ’n klipgooi van die parlement af, waar ons beskrywingspunt gedien het en wat ek moes motiveer, het die “kerkman”, Koot Vorster (broer van die latere president John Vorster), eerste opgespring om teen die beskrywingspunt te praat. Tot groot vermaak van baie, insluitende myself, het hy “die broertjie” met die toring van Pisa vergelyk – sigbaar oorhellend na links! Met bepaalde afwaterings en kwalifikasies is die beskrywingspunt darem in gewysigde vorm aanvaar. Ernst Lombard, die skriba van die kommissie en ’n goeie vriend wat teen die einde van die tagtigs by geleentheid saam met my, ’n paar ander en die Thabo Mbeki-groep in Brittanje vergader het, het my moreel en intellektueel ondersteun. Sy vroeë dood was ’n ramp.
In 1979 word ek ook gevra om die negende NP van Wyk Louw-gedenklesing op 1 Oktober by die destydse RAU te lewer. Die tema waarop ek besluit het, was “NP van Wyk Louw se geding met God”. Dit het my eie geding met God – vanuit ’n geloofs- en morele hoek – duideliker in perspektief gebring. Ek het toe verstaan dat mense se geding met God, hulle tastende soeke na afdoende antwoorde op die vraag na die uiteindelike sin van ons bestaan, en mense se opstandige onrus oor die uitbly van finale antwoorde hierop, ’n baie tipiese menslike motief is – selfs vanuit ’n Christelike hoek gesien. Dit word immers in die Bybel met baie aangrypende stories onder woorde gebring. Soos ek dit reeds toe verstaan het: Die verhale oor God en mens beklemtoon dat die geskiedenis van die mens ’n spanningsvolle onrus, ’n opstandige vertwyfeling en ’n rustelose soeke is na antwoorde op primêre lewensvrae, vrae soos wie God is, hoe die mens Hom kan ken, die vraag na kennis van goed en kwaad, en so meer.
Veral sedert 1979 het dit vir my al moeiliker geword om na die ortodokse gebulk van die Afrikanerbulle in die Groot Kraal (staat, kultuur en kerk) te luister. Ek is baiekeer gevra om “te preek” – ’n paar keer in Nederland en dikwels in Suid-Afrika. Selfs op ’n “deeltydse” wyse in Durban waar van my ervarings in die sogenaamde “Spoorwegkamp” hulle weg gevind het in die bekende boek Roepman. Die pa van die skrywer van hierdie boek – ’n regte egte spoorwegman – het ’n buitengewoon belangrike invloed in my lewe gehad. Hy het my laat verstaan dat daar ’n groot verskil tussen boeke (“teorie”/”filosofie”) en “die lewe” is. Sy Godsbegrip was dié van dominee Alheit en my pa en ma. “Oom Van Tonder” het die spanning tussen “teorie” en “praktyk”, tussen “leer” en “lewe” onder my aandag gebring, soos géén boek kon doen nie.
Dié spanning het ’n lewenslange opgawe geword en my mettertyd na die etiek geforseer. Daar was geen oplossing vir dié spanning nie, het ek besluit. Hoe jy moreel kan lewe, was nie die vraag nie. Die vraag was eerder hoe jy stap vir stap, geveg na geveg, dálk moreel kan lewe. God en geloof kan jou nie help om volstrek moreel te lewe nie. Dit bly ’n tastende soeke. Relatiwiteit – en, om Nietzsche se woord te gebruik: intellektuele regskapenheid – is al wat oorbly.
In Oos-Berlyn (1963) het ek ’n besluit geneem wat ingrypend was vir my soeke na lewensin. Op besoek saam met Afrikanervriende het die bekende stelling van Karl Marx teen ’n universiteitsmuur my lewenslank, soos ’n teks uit die Bybel, vasgeknoop: “Die filosowe het altyd die wêreld geïnterpreteer. Waarop dit egter aankom, is om die wêreld te verander.” Ek het Jesus en Nietzsche hierna beter verstaan. Dit het ook ’n ritueel geword om gereeld die biblioteek in die Britse Museum te besoek en daar oor alles en nog wat te lees en te skryf, soos die grootste gedeelte van hierdie inspirasie.
Dis toe, op die bergspits van Sinai en met die strale van die helder son wat oor die ruwe granietrotse streel, dat ek vir myself erken het: God het ’n lang geskiedenis, vasgevang in sovele begrippe oor God; sovele interpretasies; sovele duidings; sovele gesnede beelde en teorieë; sovele verwagtings wat van ver af kom. Almal gesigspunte wat oor baie eeue deur mense binne hulle spirituele verwysingsraamwerk as sinvol ervaar is. Hoe ’n mens ook al daarna kyk, mense se begrip van God het oor tyd heen dramaties verander en ontwikkel. Daar is nie so iets as ’n onhistoriese, permanente of tydlose verstaan van God nie. Ook mense se begrip van God word deur die tande van die tyd geknaag.
Dié relatiwiteit hou onder andere met iets baie fundamenteels verband. As mense, soos ek dink, nie bloot “politieke”, “sosiale” of “rasionele diere” is nie, maar veral rustelose soekers na die sin van die lewe is, dan is dit 'n soeke in ’n skemerwêreld. Ons vertolk immers ons soeke en ons vondste in taal. Ons wil nie net verstaan waaroor die sin van die lewe gaan nie. Ons wil ook vertel. Ons doen dit alles deur die taal en sy begrippe.
In ons soeke na die sin van die lewe, en in ons beroep op “heilige tekste” om vir ons antwoorde te verskaf, maak ons van taal gebruik. Of dié taal nou in ’n teks met die naam “Bybel” of “Koran” of “Tora” verskyn, daar is géén manier dat dit “die volle en enigste waarheid” kan deurgee as ’n “openbaring” wat volledig verstaanbaar en deursigtig is nie. Ons is tot interpretasie gedoem. Ons pad om van “God” in ons lewe te probeer sin maak, loop deur die skemerte van die taal. As “Hy”, soos gesê word, “Lig” is, is dit wat ons en ons geskrifte van “God en sy dade” sê, nóóit volledig deursigtig nie. Ons is bevoorreg om te soek.
Tydens ’n gesprek by Aardklop se Boeke-Oase oor Willie Esterhuyse se boek God en die gode van Egipte het ’n lid van die gehoor gevra: Waarom is ons nie van die begin af eerlik met ons kinders nie?
Dat bepaalde Christelike godsdiensbegrippe sterk beïnvloed (én verryk) is deur gelykluidende godestories wat oor eeue heen in die destydse wêreld (ook in Egipte) ontstaan en ontwikkel het. Rondom sake soos God se eienskappe en die herkoms van idees oor die “seun van god”; die “son van geregtigheid”; “opstanding uit die dood” enso(talryk)voorts.
Dat dit steeds sinvol en lewensverrykend is om jou geloof in God te behou; en om byvoorbeeld Jesus se storie*matige leerstellings as rigsnoer vir jou lewe te aanvaar. Om dan, soos Dana Snyman op ’n keer in ’n rubriek geskryf het, met oortuiging te kan sê: “Ek glo aan stories soos ek aan die Here glo.” Juis omdat stories, as lewende mites, soveel rigtinggewende, morele lewenskrag besit.
Is so ’n vierledige “kategese” in die kerk haalbaar, veral in die Afrikaanse wêreld? Stellig nie op amptelike vlak nie. Die NG Kerk, byvoorbeeld, se standpunt is dat hy “gekies het om die weg van openhartige, kritiese debat oor geloofsake te volg”. Niks meer rigtinggewend as dít nie.
“Eerlikheid” oor godsdiens vra vir gesprek tussen gelowiges oor nuwe vertolkingsmoontlikhede én om langs mekaar, en nie teenoor mekaar nie, voor die misterie van ’n onsienlike, teenwoordige God te buig.