'Vuil taal' lewer interessante staaltjies op | Netwerk24
Deur Gerhard van Huyssteen 06 Mei 2017 20:38
Vloekwoorde en sogenaamde "vuil taal" het my – as taalkundige – nog altyd gefassineer. Dalk omdat ek in 'n huis grootgeword het waar vloek die "eerste doodsonde" was, of dalk omdat vloek soveel van die menslike psige verklap.
Hier is 'n paar tipiese navorsingsvrae: Hoekom vloek mense? Wie vloek en wie vloek nie, en kan ons dit op grond van geslag of ouderdomsgroep voorspel? Wanneer word watter vloekwoorde gebruik? Is daar 'n spesifieke deel in jou brein wat verantwoordelik is vir vloek? Wanneer word 'n woord 'n vloekwoord? Is daar sistematiek in die betekenis van vloekwoorde? Ensovoorts, ensovoorts, ensovoorts. Minstens drie PhD-studente kan op dié vrae afstudeer.
Die Afrikaanse taalkundige prof. Ilse Feinauer (Universiteit Stellenbosch) het in 1981 haar meestersgraad met die onderwerp "Die taalkundige gedrag van vloekwoorde in Afrikaans" verwerf. Daarin het sy 'n klomp onderwerpe oopgeskryf, waaronder vloekwoord­inlywing – die fenomeen dat ons 'n vloekwoord in die middel van 'n woord kan invoeg, byvoorbeeld "asse-bleddie-blief" of "onge-flippen-looflik" (maar nie *as-bleddie-seblief of *on-flippen-gelooflik nie).
Dit was die eerste Afrikaanse verhandeling wat ek nog in my lewe van hoek tot kant gelees het. Selwers het ek in die 1990's in my meestersgraadverhandeling die metaforiese basis van seksuele uitdrukkings in Afrikaans ondersoek, asook hoe sulke woorde in Afrikaanse woordeboeke gehanteer word. (Die voorbeelde is helaas te skunnig vir publikasie in 'n gesinskoerant.)
Die meeste mense is dit eens dat dit iets beteken wat gepaardgaan met die uitdrukking "maak soos 'n polisiekar . . ."
Onlangs word my belangstelling weer opnuut geprikkel toe ek die uitstekende boek What the F: What Swearing Reveals about Our Language, Our Brains, and Ourselves (Benjamin K Bergen; Basic Books, 2016) lees. In die besonder trek die hoofstuk oor handgebare wat as vloekwoorde gebruik word my aandag.
Wat emoji's vir geskrewe taal is, is gesigsuitdrukkings en handgebare vir gesproke taal. En soos wat ons woorde het om mee te vloek, so het ons handgebare om visueel uitdrukking aan dieselfde gedagtes te gee.
Die bekendste obsene handgebaar is beslis die ene waar jy jou palm na jouself toe draai en dan die middelvinger "floep!" die lug in laat skiet. Daar is 'n bekende mite dat dié gebaar sy oorsprong in 1415 by die Slag van Agincourt had toe die Engelse triomfantlik hulle middelvingers vir die Franse gewaai het om aan te dui dat hulle steeds die pyl-en-boog ("yew") kan aftrek en skiet ("pluck"). En al die Engelse het vermakerig geskree: "Pluck yew, pluck jew!" Maar dis net 'n storietjie, want die eerste vermelding van dié gebaar vind ons al in 'n komedie van die Griek Aristofanes in die jaar 423 VHJ.
Ek leer in Bergen se boek vir die eerste keer dat dit in Engels "the bird" genoem word, en jy sê dan: "You flip someone the bird." Nog nooit van gehoor nie!
En in Afrikaans? 'n Informele ondersoek op Facebook bring die volgende patroon aan die lig: Jy [wys/gee/gooi] (vir) iemand ['n/die] [vinger/middelvinger/zap]. Die meeste mense is dit eens dat dit iets beteken wat gepaardgaan met die uitdrukking "maak soos 'n polisiekar . . ."
Die beskrywendste segswyse kom egter, soos gewoonlik, uit 'n kindermond. Anna Davel vertel dat 'n vriend van haar se kindertjie in 'n padwoede-insident tussen haar pa en 'n ander motoris daarna verwys het as "vloekvingertjiegooi".