Hoe sal n historikus na die verhale in die Nuwe Testament kyk? In die eerste plek sal hy vasstel dat hierdie verhale uit die premoderne tyd afkomstig is, naamlik uit die eerste eeue van ons jaartelling. Vra hy homself dan af hoe die mense van daardie eeue gedink het, dan sal hy in aanmerking neem dat mense in daardie voorwetenskaplike tyd feitlik sonder uitsondering mitologies gedink het. Dit, die vasstel van mitologiese denke, is egter nie as sodanig reeds n diskwalifikasie van menslike getuienis nie. Die historikus stel slegs vas dat hy n ander denkwyse as sy eie in sy ondersoek moet verreken. Die tyd is immers al lankal verby dat mitologies dieselfde as onwaar beteken het. In hierdie verband kan ons byvoorbeeld na Jung verwys. Hy het mites as van die allergrootste belang geag in sy poging om die mens in sy bewustelike en onderbewustelike bestaan te verstaan. Maar dan moet die mite na sy eiesoortige betekenis bevra word. In hierdie sin was Jung al byna n eeu gelede n postmoderne mens. Hy het naamlik bo die uitsluitlik wetenskaplike denke probeer uitgaan. Hy het die klem op wetenskap alleen as armlik beskou. Maar die gewetensvolle historikus sal die getuienis oor die opstanding ook nie terstond verwerp omdat dit uit n mitologies denkende tydperk kom nie. Hy sal vra na die gebeure waarna op n mitologiese wyse verwys word. Om die gebeure te probeer agterhaal, het hy as historikus egter niks anders nie as die tekste van die Nuwe Testament. Di� sal hy dus bevra.
Laat ons dan die argumentering, vir sover dit in n kort bespreking moontlik is, nagaan. Die hoofstuk bestaan uit drie dele, soos ook in die Nuwe Vertaling gesien kan word. Die eerste deel (1-11) gaan oor die opstanding van Christus, die tweede deel (12-34) oor die opwekking van die dooies, die derde deel (35-58) oor die opstandingsliggaam. Die drie dele hang nou saam; ons gaan dus al drie bespreek.
Wat die historikus nie kan ontken nie, is dus die feit dat Paulus n ervaring gehad het waarna die rigting van sy lewe dramaties verander het. Sy lewe bestaan eintlik uit twee dele: die van vervolger en die van lid en leier van die Christelike gemeente. Die eerste deel van sy lewe, toe hy vervolger van die Christelike gemeente was, word vanuit die tweede, die nuwe deel van sy lewe, buitengewoon negatief beskryf: Paulus kenskets homself as n misgeboorte. Sy onbekeerde staat bly hom altyd by. Hy s� ook dat hy nie geskik is om n apostel genoem te word nie. Die tweede deel van sy lewe word egter presies teenoorgesteld beskryf: hy het harder gewerk as al die ander apostels. Hierdie tweede deel van sy lewe kan nie ontken word nie, hoofsaaklik as gevolg van die resultate wat hy bereik het: oor land en see het hy sy evangelie verkondig en baie het deur sy prediking tot geloof gekom. Paulus se invloed is tot vandag toe nog baie sterk te bemerk in die voortdra van sy leer, veral in die Protestantse teologie. Die vrugte van sy bekering kan dus objektief vasgestel word.
Die historikus is as historikus nie n gelowige of ongelowige nie. Natuurlik het hy ook sekere vooronderstellings oor wat as historiese gegewens erken kan word en wat nie. Maar sy vooronderstellings is altyd oop vir gesprek, vir kritiese beoordeling en vir falsifikasie deur tydgenootlike historici. Hoe oordeel die historikus as mens van sy eie tyd, hier die postmoderne tyd, oor die inhoud en betekenis wat mense aan hulle visioene gegee het? Dit is n baie belangrike en n baie moeilike vraag. Hy stel vas dat sy bron van sekere aannames uitgaan wat vir die outeur daarvan vanselfsprekend gegeld het. Die aannames hier is in die eerste plek die bestaan van God, asook die nouste verband tussen Christus en God, want Jesus word verderaan in die hoofstuk die Seun van God genoem. Hierdie aannames berus op wat gelowiges as gebeure sal beskrywe en hierdie gebeure is niks anders nie as die opwekking van Christus uit die dood. Die gelowige heg waarde aan die sterf en begrawe word, maar die betekenis van die sterf en begrawe word hang af van die betekenis van die opstanding. Sonder opstanding is die sterwe en begrawe word van Christus sonder betekenis. Die sentrale argument van die gelowige is die opstanding en die historikus het geen ander keuse as om hiervan ernstig kennis te neem nie. Die sterf en begrawe word kan hy geredelik as historiese gebeure aanvaar. Geen gelowige gaan sonder rede die sterwe van sy objek van geloof as die dood van n godsdienstige en staatlike misdadiger beskryf nie. Maar hierdie gegewe is vir die gelowige leeg sonder die opstanding.
Die historikus word hier dus in die noute gedryf. Hy ken en erken die vrug van hierdie geloof, naamlik die buitengewone invloed wat die Christelike geloof deur die eeue gehad het. Maar hy het moeite met die opstanding self. Hy kan - en dit word dikwels gedoen - die saak afmaak as deel van die mitologiese denke van die premoderne tyd. Dit het nie net historici nie, maar ook geleerdes uit Christelike kringe gedoen. Ek het hier bo aangedui dat n mite as sodanig nie sinloos is nie. Maar selfs dit is miskien wegskram van die argument. Die historisiteit van die opstanding bly onbeantwoord.
Is daar n antwoord van n historikus moontlik? Sommige dapper mense van Christelike oortuiging het die opstanding as historiese feit probeer bewys. Die bewyse wat ek gelees het, oortuig egter nie. Wat dikwels gedoen word, is om na die opstanding as unieke gebeure te verwys. Daar is in die geskiedenis unieke gebeure, maar ook die unieke gebeure moet so hanteer word dat dit bly oopstaan vir bespreking. Die historikus werk met waarskynlikheid wat van die sagte nie onwaarskynlik nie tot feitlik seker kan wissel.
Maar sy redenasie sluit nie daarmee af nie. Hy beroep hom op sy persoonlike lot: hy word elke dag deur die dood bedreig. Hy het in Efese soos teen wilde diere geveg. Is dit dan ook tevergeefs? Paulus maak hier gebruik van n redeneerwyse wat nie almal sal oortuig nie. Daar is en was baie mense wat alles vir n saak opgeoffer het en wat daarna moes sien hoe die saak tot niet gaan. Daar was in die geskiedenis meer as een Napoleon wat sy laaste dae op n Sint Helena deurgebring het. Mense maak dus ook foute en die foute het konsekwensies. Die beroep op die persoonlike ervaring kan hier dus nie deurslaggewend wees nie. Dit waarborg nie sy verkondiging van die opstanding nie. Trouens, in hierdie tweede deel van die argument word Paulus blootgestel aan die historikus wat kan s� dat hy die opstanding as vervulling van n baie diep wens, die wens van die hele mensdom, naamlik die oorwinning van die dood, voorhou. Met ander woorde, wat hy verkondig, is gerig op die algemeen menslike behoefte aan n antwoord op die onverbiddelikheid van die dood. En wense maak nie feite nie. Trouens, word sulke wense na vore gebring, dan tel dit teen die feitelikheid van wat iemand as getuienis na vore bring. Die wil en die wens alleen maak nie geskiedenis nie. In die tweede deel van sy argument begin verswak Paulus dus dit wat hy in die eerste deel ges� het.
Hierby kan ons die argument van Paulus vir eers laat. Wat moet die historikus nou van die hele argument maak?
Tot hier toe is daar dus geen probleem wat die getuienis oor die begrafnis van Jesus betref nie. Die skrywers stem ooreen. Maar die saak verander wanneer ons by Johannes kom. Hy voeg naamlik by dat Nikodemus saam met Josef vir Jesus begrawe het. Opmerklik is ook die groot hoeveelheid van die mengsel waarmee Jesus se liggaam versorg is volgens die gebruik van die Jode: vyftig liter! Maar n sekere oordaad in die beriggewing van Johannes is kenmerkend van sy hele geskrif. Hierdie enkele besonderheid hoef ons egter nie te hinder nie. Dat Nikodemus ook getuie van die begrafnis was, bly egter n nuwe gegewe. Aangesien getuies noodsaaklik is vir die egtheid van gebeure, is dit verbasend dat die ander Evangelies Nikodemus nie noem nie. Vir Johannes gee die vertelling egter n sekere afronding aan die vroe�re verhaal van Nikodemus se besoek aan Jesus en sy heimlike geloof in Hom. Maar dit as sodanig waarborg nog nie die historisiteit van hierdie gegewe nie.
Volgens Matteus was daar n aardbewing toe n engel die klip weggerol het en daarop gaan sit het. Hierdie engel praat met hulle oor Jesus se opstanding, in die bre� soos in Markus vertel. Matteus bevestig dat die vroue baie bang was, maar voeg by dat hulle bly was. Hy voeg ook by dat hulle gehardloop het om die gebeure aan die dissipels te gaan oordra. Belangriker is dat Jesus self dan aan die vroue verskyn. Hy is so werklik menslik dat hulle sy voete kan gryp. Die opgestane Jesus is dus herkenbaar. Sy opstandingsliggaam is soos van die mens wat hulle geken het. Maar dan word Matteus se verhaal inkonsistent. Hy vertel van die omkoop van die wagte (meervoud) terwyl hy vroe�r net van een wag gepraat het. Met hierdie toevoeging wil Matteus natuurlik alle twyfel oor die werklikheid van die opstanding by ongelowiges opruim. (Dit is net Romeinse wagte en Jode wat die opstanding sal betwyfel.)
Wat die verskynings van Jesus betref, word in Markus geeneen vertel nie. Die vroue sien net die jongman met wit klere aan en hoor hom praat. Hulle hardloop van die graf af weg terwyl hulle bewe van die skrik. Hulle vertel vir niemand anders nie (ook nie vir die dissipels nie), want hulle is bang. Volgens Matteus verskyn Jesus aan die vroue wat by die graf was. Daarna verskyn hy aan die elf. Hulle herken Jesus en aanbid Hom. Maar party twyfel. Volgens Johannes het Jesus ook eerste aan n vrou (enkelvoud), Maria Magdalena, verskyn. Sy het Jesus aanvanklik egter nie herken nie. By die noem van haar naam herken sy Hom egter as leermeester. Maar sy mag (in teenstelling met Matteus) sy liggaam nie aanraak nie.
By Johannes vergader die dissipels agter geslote deure. Nogtans verskyn Jesus skielik aan hulle. Hy wys ook sy sy en hande aan hulle. Die opstandingsliggaam is dus dieselfde liggaam waarmee Hy gekruisig is, met die littekens van die kruisiging daaraan. Tomas is egter nie daarby nie en as die ander dissipels s� dat hulle Jesus gesien het, betwyfel hy dit. Jesus verskyn daarna aan Tomas en weer blyk sy liggaam di� met die tekens van die kruisiging daaraan te wees. n Derde maal (volgens die lang slot) verskyn Jesus aan die dissipels, by die see van Tiberias. Daar doen Jesus ook nog n wonder, n merkwaardige visvangs van die dissipels. N� die wonder herken die dissipel vir wie Jesus lief was, Hom. Jesus eet brood en vis saam met hulle. Daarna gee Hy opdragte aan Petrus en verwys ook na Petrus se toekomstige dood.
As n mens in die agterkop nog die getuienis van Paulus het, sal veral die aard van die opstandingsliggaam opval. Paulus praat van n geestelike liggaam teenoor die vleeslike liggaam. Die opstandingsliggaam sal dus baie verskillend wees van die huidige liggaam. Die huidige liggaam moet daarom ook verander word by die opstanding. Paulus stel selfs eksplisiet dat vleis en bloed aan die koninkryk van God nie deel kan kry nie. Paulus en die Evangelies kan dus, waar dit oor die opstandingsliggaam gaan, nie tegelykertyd aanvaar word nie. Ons kan probeer uitkom deur te s� dat die essensie van die boodskap dieselfde is, naamlik dat Jesus opgestaan het, maar wat is die essensie as daar nie ooreenstemming oor belangrike aspekte van n saak is nie? Die essensie self berus dan nie op historiese feite nie, maar reeds op geloof, terwyl Paulus en die Evangelies juis probeer aanwys dat geloof gegrond is in die feitelike opstanding van Jesus, n werklikheid wat Paulus as radikale verandering aandui en wat die Evangelies aandui as Jesus soos toe Hy gekruisig is.
Maar wat nou van die dood, daardie sterwe wat tog nog anders as die sterf en opstaan tydens kritieke gebeure in die lewe is, die finale gebeure in die natuurlik menslike bestaan?
Om daarop te antwoord, stel ek die gemiddelde eietydse gelowige voluit aan die woord. Hy/sy maak net ��n aaname: die geloof in God. Wat hierdie saak betref, vind hy/sy hom/haar eens met die antwoord wat Jung op sy oudag gegee het toe hy gevra is of hy in God glo. Hy het geantwoord: Ek glo nie, ek weet. Daarmee het hy ges� dat hy n persoonlike Krag ken waarteenoor geen weerstand bestand is nie. In eietydse geloof spreek ook n woord uit Prediker sterk mee: God is in die hemel en jy is op die aarde; daarom moet jou woorde min wees. Dieselfde beskeidenheid was ook by die vroe� Barth, wat ges� het dat teologie net die knypie spesery by die dis behoort te wees. Later het hy egter ongeveer 11 000 bladsye oor God geskryf. Dit vind n mens ietwat onbeskaafd, n oorskryding van die perke waarbinne mense oor God durf praat.
Dit is verhale wat ons hoop op God, ook in die oomblik van ons dood, wil bevestig. Die God van lewe sal ons in die uur van ons sterwe nie in die steek laat nie. Hy het immers die ewigheid in ons hart gel�. Dit sou Hy nie gedoen het om ons te mislei nie. Van Hom is die verlange na wat meer as die hier en nou is. Hy sal die vertroue wat Hy in ons geskep het, nie verbreek nie. Dit is vir ons genoeg. Wat meer as dit wil wees, is spekulasie, hoe vroom ook al uitgedruk. Aldus die eietydse gelowige.
Of sit daar ook n ander betekenis in? Teenoor die eietydse gelowige wil ek hier weer vir Paulus aan die woord laat kom. Die kruisdood van Jesus is vir die Jood, die tradisioneel gelowige mens, n struikelblok en vir die Griek, die krities denkende mens, n dwaasheid. Is daar n derde moontlikheid? Dit is hier waar die opstanding weer ter sprake kom. Die opstanding beteken, in een sinnetjie saamgevat, dat Jesus se lewe en sterwe deur God gelegitimeer word. Maar wat hou hierdie legitimasie, hierdie goddelike aanvaarding en singewing in? Ons kan dit die beste verklaar deur te wys op wat alles sonder die opstanding verval. Volgens Paulus is dit alles, maar waaruit bestaan hierdie alles? Dieselfde Paulus vat dit saam deur vir die Korinti�rs te s�: As Christus nie opgewek is nie, is julle nog in julle sonde. Daarmee het ons by die begrip uitgekom wat vir die eietydse mens die afstootlikste is. Vir hierdie mens is daar niks wat soveel teensin wek as die klassiek Christelike gedagte van die mens as sondaar nie. Het ons dan nie psigologie, filosofie en antropologie wat alles beter verklaar nie?