Robert Axel Hardcore Transsexual Cheerleaders #16, Scene #03 - Ponhub Videos, Ponhub, Voyeyr Ponhub, 720p Videos Ponhub, Ponhub Candid
Robert Axel Hardcore Transsexual Cheerleaders #16, Scene #03
Tags: Tall Girls Milf Masturbation Long Hair Big Boobs Natural Panties Shaved Pussy Leah Name it Jean Slim Nkfpolly Dnmcarlia Pant Camp J (Blauw) - Kleding chez Sarenza (407166)
Name it Jean Slim Nkfpolly Dnmcarlia Pant Camp J Blauw
Jean Slim Nkfpolly Dnmcarlia Pant Camp J - Blauw
Kleur: Blauw (Medium Blue Denim)
Selecteer een maat 6A - Artikel uitverkocht 7A - Nog maar 2 paar! 8A - Nog maar 2 paar! 9A - Laatste paar 10A - Nog maar 2 paar! 11A - Artikel uitverkocht 12A - Nog maar 2 paar! 13A - Laatste paar 14A - Nog maar 2 paar! literatuurteorie | SusanSmith
Tag Archives: literatuurteorie
Plek en ingeplaaste skryf. ‘n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk
Januarie 9, 2013 by Susan Smith	in navorsing and tagged ecocriticism,Ecopoetics,ecopoetry,ekokritiek,Ekopoësie,literatuurteorie	| Lewer kommentaar
Ekopoësie gaan, volgens Skinner (2001:7), oor die verhouding tussen mens en natuur in die omgewing wat ons deel – huis, of plek, soos dit in taal verwoord en ingebed word. Dit veronderstel ’n skryfpraktyk wat deel is van die proses wat die plek leefbaar en huislik maak. Wanneer plek in die ekogedig aangespreek word, geskied dit binne die raamwerk van ’n aantal kernterme – Buell (2005:65) praat van “emplacement” en Russo (s.j.:2) van “emplaced writing” en “writing within”. Buell (2005:63), ’n vooraanstaande navorser binne die ekokritiese beweging, identifiseer drie onlosmaaklike dimensies van plek: (i) die fisiese materialiteit van die omgewing, (ii) die sosiokulturele persepsie en linguistiese konstruksie van plek en (iii) die individuele en persoonlike verwantskap en verhouding met die plek. Hierdie artikel stel ondersoek in na die teorie van plek aan die hand van die genoemde drie merkers van Buell teen die breë agtergrond van die ekopoësie en die ekokritiek. Ek stel voor dat emplacement en emplaced writing met ingeplaastheid en ingeplaaste skryf vertaal word. Ek stel ook die term en konsep ingeplaaste lees as teoretiese nuutskepping voor om die verwantskap van die leser met die ekogedig en met die natuurlike omgewing wat daarin aangespreek word, te definieer. Nog ’n nuutskepping wat voorgestel word, is die term en konsep plektyd as teenstellende teoretiese beginsel van ruimtetyd. Daarmee word bedoel dat plektyd nie ’n ruimtelike abstraksie soos ruimtetyd is nie, maar in die werklikheid gesitueer is en berus op die belewing van plek binne reële tyd. Die artikel toon aan hoedat ingeplaastheid sentraal is aan omgewingskryfaksies en gesien kan word as een van die mees basiese identifiseerbare eienskappe van ekopoësie. Die artikel sluit af met ’n omvattende vertaalde glossarium van bestaande literêre terme asook die nuutskeppings ingeplaaste lees, plektyd en verhalende materie wat voorgestel word.
Jonathan Skinner, founder of the journal ecopoetics, has described ecopoetics as follows:
“Eco” here signals – no more, no less – the house we share with several million other species, our planet Earth. “Poetics” is used as poesis [sic] or making, not necessarily to emphasize the critical over the creative act (nor vice versa). Thus: ecopoetics, a house making. (2001:5)
In this article I propose the Afrikaans terms ingeplaastheid and ingeplaaste skryf, derived for the termsemplacement and emplaced writing used by Russo and Buell. I also propose the new term emplaced reading(ingeplaaste lees) as a theoretical neologism to define the specific relationship of the reader with the ecopoem and with the natural environment addressed within the poem. The existing definitions of ecopoetry (Buell, Skinner, Glotfelty and Fromm) are expanded to show how emplacement and emplaced writing are key aspects of ecopoetry, thus creating a theory of place. Another term coined in this article is placetime as opposed to the existing theoretical principle of spacetime, as used by Relke (1999:312) in connection with ecocriticism. It implies that, as distinct from spacetime, placetime is not a spatial abstraction but situated in reality and based on experiencing place in real time. This article shows emplacement as central to environmental writing and that it can be seen as one of the most fundamental identifiable aspects of ecopoetry.
Die oorsprong van die woorddeel eko- in ekopoësie kan teruggevoer word na die Griekse woord oikos, wat nahuis of blyplek verwys, terwyl die wortel van die moderne woord, poësie, afkomstig is van die Griekse woordpoieō, wat beteken “om te maak” en wat aanvanklik ’n werkwoord was, ’n aksie wat die wêreld transformeer en laat voortgaan (Smith 2012:502, 509). Ekopoësie word só deur Jonathan Skinner, stigter van die tydskrifecopoetics, gedefinieer:
In die onderhawige artikel sal hierdie definisie van ekopoësie verbreed word deur te wys hoedat ingeplaastheid(ingeplaaste skryfaksie en ingeplaaste leesaksie) ’n kernaspek van ekopoësie vorm.
Die belangrikheid van plek as wetenskaplike ondersoekterrein word deur Evernden (1996:100–1) beklemtoon as hy daarop wys dat die tot stand kom van self onmoontlik is sonder die konteks van plek. Volgens hom is “[t]he significance of place […] a very personal thing, [a] battle for the right to know ‘where I am from’”. Dit is daardie klein skyfie van die omgewing waarin die mens pas en waardeur hy gedefinieer word. In aansluiting hierby maak Shepard (1977:32) reeds in 1977 die volgende uitspraak oor plek: “[K]nowing who you are is impossible without knowing where you are from.” Om plek te benoem kan gesien word as ’n uitbreiding van die self in die omgewing (Evernden 1996:101). Die proses waardeur oor plek geskryf en ’n naam aan die plek toegeken word, is deel van die proses van identiteitskepping, beide van die plek en van die self.
Die jaar 2010 word deur Iovino (2012:134) uitgesonder as die jaar waarin daar oor ’n wye spektrum van dissiplines ’n ontploffing in navorsing plaasgevind het oor nuwe materialisme en voorwerpgeoriënteerde ontologie/VO (Object Orientated Onthology, OOO) wat ook uiteraard ’n invloed op ekokritiek gehad het. Dit is ’n teoretiese denkrigting wat ’n herbesinning oor materialiteit tot gevolg het: dit waaruit ons liggame en die natuurlike wêreld om ons gemaak is. Dit poog om die verdeling tussen materie en die kulturele konstruksie daarvan – ’n direkte uitvloeisel van die postmodernisme en die poststrukturalisme – te oorbrug. Nuwe materialisme as teoretiese raamwerk sien natuur nie as ’n passiewe sosiale konstruksie nie, maar eerder as ’n bemiddelende krag wat interaksie met en verandering van ander elemente teweegbring, insluitende die mens. Materie is ’n meervlakkige konsep: dit is die materialiteit van die menslike liggaam en die natuurlike wêreld. Iovino (2012:135) wys op die volgende:
So word materiële formasies of “emergences” (in die woorde van Iovino) van die menslike (die digter) en die niemenslike (klip en plek) en hulle bestaan en betekenis tot stand gebring in ’n diskursiewe dimensie waarbinne hulle in ’n verbintenis met mekaar tree. Die voorwerp, klip, reageer – voorwerp-reaksie vind plaas – terwyl daar ’n bepaalde reaksie van die digter-onderwerp verwag word, wat onderwerpverantwoordelikheid veronderstel. Ekokrities gelees demonstreer die gedig nie net verhaalde materie nie, maar tree klip ook self verhalend en dinamies handelend op – ’n konsep wat, na analogie van Iovino se verhaalde materie, verhalende materiegenoem kan word.
Gedigte waarin nie net die problematiese aard van die verbintenis met plek raakgelees kan word nie, maar ook die plek self wat handelend en emosioneel optree, is byvoorbeeld Krog se gedig “grond” (Brink 2008:654):
“Alles … alles my eiendom.”
In Smith (2012:510) wys ek daarop dat ekopoësie nie gelyk gestel moet word aan natuurpoësie nie:
Een van die belangrikste terreinafbakenings vir die ekopoësie is die stelling van Arigo (s.j.:2), wat onomwonde verklaar dat “ekopoësie” nie noodwendig “natuurpoësie” beteken nie. Hy sê dat tradisionele natuurpoësie, waarin die mens-onderwerp mediteer oor die landskap/dier-voorwerp as toegang tot dieper betekenis in die mens-onderwerp se lewe, problematies en simplisties is, veral gesien in die lig van die postmoderne wêreld waarin ons leef.
“Vroegherfs”, met sy besadigde ritme en trae gang, evokeer die rypwording van die herfs as voorspel tot die sestet, waarin die spreker om suiwering en heilwording bid. Dié saamgaan van seisoen en geestelike ervaring word dan in die res van die siklus voortgesit, met in die laaste gedig “Eerste sneeu”, ‘n metaforiese vereniging van natuurgebeure en innerlike ervaring […].
Anders as ruimte, kan plek nie geabstraheer of geobjektiveer word nie, maar dit is gegrond in subjektiewe ondervinding, op ’n gegewe tyd. Dit wys uitwaarts na die tasbare wêreld, maar binnetoe na die persepsies wat deur die interaksie tot stand kom. Dit is gegrond in reële tyd, en hoewel ’n kenner soos Diana Relke van plek-ondervinding “in real spacetime” (1999:312) praat, wil ek in hierdie artikel die term en konsep plektyd voorstel wat klem lê op die belewing van plek binne die hier en nou van reële tyd en daarmee terselfdertyd die onderskeid tussen ruimte en plek in ag neem. Hierteenoor word met die begrip spacetime, soos deur Relke gebruik, of danruimtetyd, die abstrakte saambestaan van ruimte en tyd in ’n enkele kontinuum veronderstel, waarin ruimte en duur vry langs mekaar saambestaan. Plektyd, daarenteen, sien ek as konkreet en opeenvolgend; dit wil op die mens se liggaamlike ingeplaastheid en selfs beperktheid binne hierdie fisiese omgewing wys en sluit ook plekgesentreerde gebeure in. Dit veronderstel ’n lineêre voortgang van tyd en van ervaring en plek-gebeure.
Die afleiding kan uiteindelik gemaak word dat die aksie van plekmaak (placemaking – die term van Bryson 2002:102) en huismaak voortspruit uit die onderskeid tussen plek en ruimte, en behels dat die wyse waarop die ekodigter sy gehoor vanuit ’n bestaan binne ’n abstrakte ruimte waarin hulle net besoekers is, wil intrek na plekas herkenning van hul huidige omgewing en dus as huis. Die gevoel van afgeslotenheid moet vervang word deur ’n begrip daarvoor dat die grense tussen wat buite is en wat binne is, vervaag. Dit vra vir begrip dat as die een beskadig word, ook die ander een skade ly. So ’n ingesteldheid lei tot ’n plekgesentreerde en plekbewuste oortuiging; dit lei tot spesifieke plekgebaseerde kennis en ’n voortdurende uitbreiding van daardie kennis. Die ekogedig word gebore uit wat die digter nié weet nie, sê Bryson (2002:105), en hy skryf vanaf wat hy weet na wat hy nie weet nie. Hy is voortdurend besig om (nuwe) plek te maak.
Buell (2005:63) beskryf plek onder andere as “spatial container” waardeur die suggestie van plek as behoueringof houer uitgedruk word, wat aansluit by die konsep van binne te plaas (nog ’n motivering vir die geskiktheid van die doeltaalterm ingeplaaste skryf vir Afrikaans). Ingeplaaste skryf beteken dat die digter bewus moet wees van hoe die plek gewees het, hoe dit geword het soos dit tans is, hoe dit geaktualiseer word en wat dit kan word. In essensie is dít “a house making” (Skinner 2001:7) en dus “poeisis”. Russo (s.j.:2) sê: “[A]n ecopoetics of writing within is concerned equally with engaging these things and with poiesis: with making poetry.” Dit beteken ’n ekopoëtiese praktyk van materiële, linguistiese en digter-ingeplaastheid: “In an ecopoetical practice that considers material and linguistic emplacement (or how we situate language as a framing ‘tool’, to use Buell’s term), environment and language and poet are ineluctable presences” (Russo s.j.:2).
Materiële ingeplaastheid is nie los te maak van die taal of van die digter nie. Die fisieke materialiteit van plek veronderstel ’n sensoriese, emotiewe en intellektuele bewussyn van wat ek noem ’n binne-die-liggaam ervaringvan die digter. Relke (1999:312) sê: “The body is our primary means of communication with nonhuman nature because it’s our bodies as much as our texts that define our environment for us.” Sy stel ’n proses voor waardeur daar heraansluiting met die liggaamlike gevind word, waardeur die materialiteit en sentraliteit van die menslike liggaam herken en erken word. Sy wys voorts daarop dat die postmodernisme en dekonstruksieteorieë dikwels met die gefrakteerdheid van die geheel werk, terwyl die ekokritiek juis na die samehang en interafhanklikheid kyk. Teen hierdie agtergrond sou ’n ingeplaaste skryfaksie juis ook dui op ’n in-die-liggaam-ervaring, ’n plekverbondenheid en plekgehegtheid van die digter.
Net soos met die tot stand kom van die konsep nieplekke, het ekokritici ook terme ontwikkel om verwante geskepte plekke, veral stedelike plekke, te definieer. So het daar benamings ontstaan soos groenruimte(greenspace), groenveld (greenfields), grysruimte (greyspace) en bruinveld (brownfields).
Een van die groot uitdagings in teorievorming oor plek is, volgens Oscarson (2010:14), om te verstaan hoe pleken natuur kultureel en linguisties gekonstrueer word, maar om terselfdertyd oop te bly vir die teenwoordigheid en invloed van die meer-as-menslike wêreld. Kritici soos Henri Lefebvre en David Harvey sê byvoorbeeld dat plek hoofsaaklik, indien nie eksklusief nie, ’n sosiokulturele en linguistiese konstruksie is. In dié verband skryf Harvey (1996:293–4): “Place, in whatever guise, is like space and time, a social construct […]. The only interesting question that can then be asked is: by what social process(es) is place constructed?” Oscarson kritiseer die eensydige aard van hierdie siening wat nie rekening hou met die materialiteit van plek (Buell se eerste merker) nie. Hy skaar hom by Buell (2001:60–1) se standpunt, naamlik dat geen toekomstige teorie oor plek standhoudend kan wees as dit nie al drie dimensies, subjektief, sosiaal en materieel, herken nie.
Elke heersende ideologie bepaal sy eie stel waardes wat mettertyd gevestig raak. ’n Ideologie bevestig die mens in ’n bepaalde rol wat weerspieël word in die verhouding tussen die mens en sy omgewing. […] Die geskiedenis is egter nie altyd so eenvoudig, onveranderbaar en eenstemmig as wat ons algemeen aanvaar nie; grense vervaag, word bevraagteken en opgehef; en hierdie veranderlike en interafhanklike aard beïnvloed ideologiese verskuiwinge en posisionering, ook dan ten opsigte van die perspektief op en verhouding tot die natuur en die niemenslike omgewing.
In die gedig “rondeau in vier dele” (Verweerskrif, 2006) van Antjie Krog word die bioregionale en die sosiokulturele dimensies van plek geaktiveer. Die Khoi- (“Hoerikwaggo”), Zoeloe- (“Umlindi Wemingizimu”) en Portuguese (“Golfo dentro das Serras”) naamgewinge van Tafelberg en -baai word opgeroep, waardeur ’n bewussyn van naamsverandering wat plaasgevind het (waardeur besitterskap en mag uitgeoefen was), asook ’n spesifieke streeksgebonde lokaliteit weerspieël word:
Deur die klankryke herhalende aard van die gedig word ‘n eenwording met die berg en met natuur bewerkstellig, die berg soos hy deur al die eeue en al die magshebbers se periodes van bewind was, soos hy vir die oog van buite gelyk het, maar ook soos die tasbare, materiële binnekennis van die digter suggereer.
Pleksimboliek en die assosiatiewe en kulturele waarde wat aan plek en sy inhoud toegeken word, is geen konstante gegewe nie. Dit ondergaan voortdurende veranderinge en kan verruim of verskraal na gelang van die heersende ideologieë en sosiale bewussyn. ’n Bepaalde ideologie is op ’n gegewe tydstip in die geskiedenis aktief en dominant as gevolg van die sosiale ordeninge, historiese perspektiewe en die magstrukture van daardie tyd.
Die wyse waarop kernbegrippe oor plek histories, sosiaal en kultureel gedefinieer en begryp word, dra by tot die gekompliseerde aard van die linguistiese konstruksie van plek. So byvoorbeeld is daar groot verskille in die gebruik van die term landskap, wat in verskillende kulture uiteenlopend gedefinieer word. In Engels verwyslandscape uitsluitlik na kulturele produksie (Oscarson 2010:18), dus ’n mensgemaakte, herskepte landskap, wat na alle waarskynlikheid oorgeneem is uit die Nederlandse landschap. Hierdie landskap, sê Schama (1995:10), “signified a unit of human occupation, indeed a jurisdiction” en het oorspronklik betrekking op die Nederlandse drooggelegde land wat deur menslike ingenieurspraktyke tot stand gebring is. In ander tale, soos Sweeds en ook Afrikaans, verwys landskap na beide die natuurlike en die herskepte landskap. Oscarson haal aan uit die roman van Kersten Ekman (Händelser vid vatten, 1993 [Engelse vertaling, Blackwater, 1997]), waarin landskap beskryf word as iets wat altyd deur die menslike blik en ons beskrywings daarvan gevorm word. Ekman (1997:308) skryf: “[T]here is nothing that is not nature. We are all nature. Even the big cities will be broken down into quarries where eagles nest and lizards sun themselves on the walls. Into jungles or secretive formations of spruce forests.” Landskap verander sowel die wyse waarop mense kyk as wát hulle sien. Fleming (2002:43) voel byvoorbeeld dat landskap as werkwoord gebruik behoort te word om idees, houdings en persepsies te verander. Só ’n konsep sou kon beteken dat daar aansluiting gevind word by die Griekse woord waarvan die woord poësie oorspronklik kom. Daardeur word aksie uitgedruk en landskap of plek as lewende, handelende instansie gesien. Landskap en plek is altyd ekologies in die sin dat plek altyd tot stand kom deur die ineenskakelende verhoudings tussen die gevonde, materiële plek en die kulturele en sosiale konstruksie wat daarop geprojekteer word deur die mens.
Nog ’n kernbegrip in die ondersoek na plek as sosiale en kulturele konstruksie lê opgesluit in die herdefiniëring van die begrippe wildernis, wildheid en wild en die onderskeid wat tussen wildernis en paradys getref word. Dit gaan oor die mens en sy wisselende persepsies van en assosiasies met hierdie twee begrippe deur die eeue, in die geskiedenis, letterkunde, religie, en mitologie en op vele ander terreine. Die paradys is simbool van die begin van lewe, die goddelik volmaakte tuin, maar roep ook die sondeval en uitwerping op. Die begrip wildernisveronderstel terra incognita, ’n terrein wat onversteurd deur permanente inwoners is (Buell 2005:148–9). Wildernis is natuur in ’n onbesoedelde staat, ’n plek wat gemobiliseer word vir die bewaring van spesifieke habitats en spesies, en besit volgens Garrard (2012:66) bykans heilige waarde wat die belofte van herlewing en ’n hernude, oorspronklike verhouding tussen mens en aarde inhou.
Ook die herdefiniëring van die Ander, of die nuwe Ander, om natuur, natuurplek en die niemenslike wêreld in te sluit, kan gesien word as deel van die wyse waarop taal as persepsie- en konstruksie-instrument gebruik word. In teenstelling met die uitgangspunte van teoretici soos Derrida, Foucault, Saïd en Spivak, sien Scigaj (1999:78) natuur as “a separate and at least equal other. […] It does not subordinate nature to a superior human consciousness or reduce nature to immanence.” Natuur word volgens hierdie siening ‘n afsonderlike eie stem gegee, gelyk aan dié van die mens. Van Derrida se teorieë sê Scigaj: “Derrida’s system, by reducing the real to the textual, also created a dualistic split between the textual and the impossible other, the natural world” (1999:61).
Theory sees everything as textuality, as networks of signifying systems of all kinds. Foucault sees an idea like madness as text; Lacan sees a human being as a text; Derrida argues that everything is text in the sense that everything signifies something else. But ecology insists that we pay attention not to the way things have meaning for us, but to the way the rest of the world – the nonhuman part – exists apart from us and our languages. […] The systems of meaning that matter are ecosystems.
As Derrida in sy seminale stelling “there is nothing outside the text” (1997:158) argumenteer dat alles teks is, bedoelende dat die konteks en alles wat buite die teks lê, deel van die teks is en dat teks voortdurend na iets anders verwys as deel van ’n netwerk van verwysende sisteme, wil ekologie daarop aandring dat ons aandag moet terugkeer na die erkenning van die wyse waarop natuur net soveel bydra tot ons konstruksie as mense as die tekens wat vir natuur en plek instaan. Dit vra om ’n teoretiese herposisionering van realiteit en waar en hoe ons onsself sien. Daar is alreeds hier bo gewys op Relke (1999:312) se beklemtoning van die liggaam, liggaamlikheid en materialiteit, net soveel soos die teks, wat ons omgewing definieer. Hiermee word die mens se onlosmaaklike verwantskap aan en verbondenheid met plek bevestig.
Wat deur Buell as die verbondenheid en verwantskap van die mens met plek beskryf word, is een van die belangrikste eienskappe van ekopoësie en hang saam met die sensitiwiteit vir verbondenheid en intimiteit van die spreker-digter met plek. Die plek, as ruimte waar die digter voel dat hy hoort, en die veranderinge wat die plek ondergaan, staan voorop. In Smith (2012:414) stel ek dit so:
Die verhouding tussen die spreker-digter en die landskap staan sentraal in die ekogedig en is seker een van die belangrikste kenmerke van ekopoësie. Wanneer die landskap verandering ondergaan, hetsy fisies, polities of ekonomies, het dit ’n effek op die spreker-digter. Dit is vir die digter onmoontlik om homself van die landskap óf die sosiopolitieke en ekonomiese konteks los te skeur.
Die temporale dimensie van plekverbondenheid word gereflekteer in die opgegaarde plek-ervaringe van ’n leeftyd. Die herinnering van een plek het ’n uitwerking op die mens se reaksie op al die ander plekke waarin hy hom daarná bevind. Hoe ’n bepaalde lokaliteit as plek ervaar word, sal geaffekteer word deur faktore soos hoe diepgewortel of vervlietend die vorige ervaringe was, watter tipe omgewing hy aan gekondisioneer was om as vreemd of bekend, koesterend of bedreigend te ervaar, ensovoorts. Buell (2005:73) sien ’n gevoeligheid vir plek as ’n soort “palimpsest of serial place-experiences”.
Plek is dus emosioneel gelade. Dit is plek wat natuur en kultuur met mekaar verbind. Buell (2005:66) wys daarop dat pleksensitiwiteit beide ’n emosionele en ’n kritiese benadering tot plek veronderstel en dat pleksensitiwiteit derhalwe ook aanpassing impliseer, prosesse waardeur natuur en kultuur nogeens saamgebind word. Een van die probleme wat hy voorsien, is dat wanneer die area van plek fisies groter word, plek-sensitiwiteit meestal kleiner word. Hy (2005:68) brei uit: “If every place on earth is cared for as we like to think a ‘protected’ reserve is cared for, then perhaps the health of the planet and people might be secured.”
Die subjektiewe, liggaamlike verbintenis met plek hou volgens Koch (s.j.:1) verband met die ondervindinge wat sy as binne-liggaamlike en buite-liggaamlike ervaringe definieer. Die grense tussen binne-liggaamlike en buite-liggaamlike ervaringe vervaag – die grense tussen die materialiteit van die omgewing/plek (uiterlike materialiteit) en materialiteit van die digter en sy emosionele verbintenis (innerlike materialiteit) word dus opgehef. Dit gebeur dus wanneer die digter in ‘n ingeplaaste verhouding met plek verkeer. Volgens Koch het die “[o]uter workings of the natural world” ’n effek op die “inner workings of the body”, waardeur ’n skakel geskep word tussen die gedig en die toestand van die omgewing.
Die verbondenheid en verwantskap van liggaam met plek word deur Russo (s.j.:7) beskryf as “environed making” en die ekogedig as ‘n terugkeer na hierdie toneel – “of walking, breathing …” Russo wys daarop hoe ’n ekogedig haar laat terugkeer na die toneel van “environed making – of walking, breathing, looking, listening, all beforelanguage; writing is cogently within material, intellectual, and affective fields at once – in that rich ecopoetical nexus”. Dit veronderstel ‘n skryf saam met die omgewing, “trying to write with the trees. Crooked, organic lines of text return to a tree-like within-the-environment-ness” (Russo s.j.:7).
Armbruster, K. en K. Wallace (reds.). 2001. Beyond nature writing: Expounding the boundaries of ecocriticism.Charlotteville en Londen: University Press Virginia.
Berry, G. 2011. Modernism, climate change and dystopia: An ecocritical reading of light symbology in Conrad’sHeart of Darkness and Eliot’s The Waste Land. COLLOQUY text theory critique, 21:81–100. Monash: Monash University. (20 Julie 2012 geraadpleeg).
Norwood, V. 1996. Heroines of nature: four women respond to the American landscape. In
Glotfelty en Fromm (reds.). 1996.
aardreg (earth law), aardregkunde (earth jurisprudence) en wildernisreg (wild law)
Aardreg definieer en erken moeder natuur juridies as ’n lewende sisteem wat gevorm is deur die onverdeelbare samehang van alle sisteme en lewende wesens wat onderling verbonde, interafhanklik en aanvullend tot mekaar staan en ’n lotsbestemming deel. Die mens en sy gemeenskappe word as deel van moeder aarde en van die geïntegreerde lewensisteme gesien. Lewensisteme word gedefinieer as komplekse en dinamiese gemeenskappe van plante, diere, mikro-organismes en ander wesens in hulle omgewing. Interaksie vind plaas tussen mensgemeenskappe en die res van die natuur waarin alle partye optree en onderhewig is aan die invloed van klimaats-, fisiografiese en geologiese faktore en waarin die geheel as ’n eenheid funksioneer. Die definisie is inklusief en sluit doelbewus die sosiale, kulturele en ekonomiese dimensie van mensgemeenskappe in.
Wildernisreg (wild law) is die nuutskepping van Cormac Cullinan, ’n Suid-Afrikaanse omgewingsprokureur, een van die voorste kenners op die gebied en skrywer van die belangrike werk Wild law: A manifesto for earth justice(2002). ’n Wilderniswet is ’n wet wat deur mense gemaak word om die mens se gedrag te reguleer – gedrag wat die integriteit en funksionering van die hele aardse gemeenskap op langter myn bó die belange van enige spesie (insluitende die mens) op ’n gegewe tydstip handhaaf. Cullinan stel die erkenning van natuurlike gemeenskappe en ekosisteme as wetlike instansies met wetlike regte voor. Hy sê: “In an Earth-centered community, all institutions through which humans act collectively would be designed to require behavior that is socially responsible from the perspective of the whole community. […] It may well be that Earth-centered legal systems will have to grow organically out of human-scale communities, and communities of communities, that understand that they must function as integrated parts of wider natural communities” (Cullinan 2008). Dit kom dus neer op menseregte wat in ooreenstemming is met aardregkunde (earth jurisprudence). Aardregkundeis ’n mensregtelike regeringsbestuursfilosofie wat gebaseer is op die idee dat mense maar een deel van ’n groter gemeenskap van wesens is en dat die welstand van elke lid van daardie gemeenskap berus op die welstand van die aarde as ’n geheel.
Aardregkunde is daarop gemik om ons begrip te verbreed van die belangrikheid van ’n regeringstelsel wat verder as die mensheid strek om die hele aardse gemeenskap in te sluit, wat dus aardsentries eerder asantroposentries is. Aardregkunde wil ’n filosofiese basis daarstel vir die ontwikkeling en implementering van menslike regeringsisteme wat etiek, die reg, beleid en ander praktyke insluit en wat klem lê op die internalisering van sulke insigte en lei tot persoonlike praktyk – om te leef in ooreenstemming met aardjurisprudensie as ’n leefwyse.
Aardsentrisme is ’n denkwyse in teenstelling met antroposentrisme wat die aarde en sy belange in die sentrum plaas.
Garrard (2012:206) definieer antroposentrisme as ’n sisteem van gelowe en praktyke wat die mens bo ander organismes begunstig. Buell (2005:134) wys daarop dat die algemene aanname is dat menslike belange ’n hoër prioriteit geniet as dié van die niemenslike spesies, maar dat antroposentrisme ’n verskeidenheid van posisies insluit, vanaf die positiewe oortuiging dat menslike belange te alle tye bevoordeel behoort te word (sterk antroposentrisme) tot die geloof dat antroposentrisme nie 100% toegepas kan word nie en dat bepaalde biosentriese waardes erken moet word (swak antroposentrisme).
bioregionalisme; biostreeksgerigte; biostreeksgesitueerde (bioregionalism) Volgens die HAT: “bio– met betrekking tot lewe [G. bios lewe]”; “regio s.nw.(-ne) (meestal mv.; L.; w.g.) Streek, gebied”; “regionalisme s.nw. (w.g.) teorie, leer waarvolgens streeksgewys opgetree, gehandel word; die kweek van aparte tradisies, kultuur, ens. vir ’n streek”.
Volgens Buell (2005:135) is bioregionalisme ’n filosofie of ’n visie wat gedurende die 1970’s in die weste van Amerika tot stand gekom het, “of life in place conducted in so far as possible in deference to the ecological limits of the place where one lives”. Vanuit die ekologiese perspektief is ’n bioregio of biostreek ’n geografiese area waar dieselfde klimaat en ekosisteem en groepe van spesies gevind kan word. Bioregionalisme sien egter die biostreek nie net as ’n gebied wat deur natuurlike merkers afgebaken word nie, maar ook as ’n domein van bewussyn en fokus van mense, wat konvensionele politiese grense uitdaag. Bioregionalisme wil graag die respek vir natuurlike sisteme herstel en terselfdertyd op ’n volhoubare manier die basiese menslike behoeftes bevredig – iets wat meer waarskynlik sal slaag in geografiese eenhede wat relatief klein is (Buell 2005:135).
Ekokritiek kan breedweg gesien word as die studie van kultuurprodukte soos kunswerke, skryfwerk en wetenskaplike teorieë wat hulle bemoei met die menslike verhouding met die natuurlike wêreld. Cheryll Glotfelty en Harold Fromm, pioniers van die ekokritiese literatuurteorie, definieer ecocriticism in die seminale publikasieThe ecocriticism reader (1996:xviii) as “the study of the relationship between literature and the physical environment”, terwyl die term in The Routledge dictionary of literary terms (Childs en Fowler 2006:65) weergegee word as “[t]he study of literary texts with reference to the interaction between human activity and the vast range of ‘natural’ or non-human phenomena which bears upon human experience – encompassing (amongst many things) issues concerning fauna, flora, landscape, environment and weather”. Nog ’n baanbreker op die gebied is Lawrence Buell met sy tekste The environmental imagination (1995) en The future of environmental criticism(2005). Die term is egter alreeds so vroeg as 1978 gebruik deur William Rueckert in sy artikel “Literature and ecology: An experiment in ecocriticism” (1978:71), waarin hy ondersoek instel na die toepassing van ekologiese konsepte op die studie van literatuur. (Sien Smith 2012:505–8.)
Die term ekologie kan teruggevoer word na die Duitse dierkundige Ernst Haeckel, wat die woord Ökologie vir die eerste keer in 1873, ongeveer ’n eeu voor die geboorte van die nuwe dissipline, ekokritiek, gebruik het (Arigo s.j., Voorwoord). Die oorsprong van die woord kan teruggevoer word na die Griekse woord oikos, wat na “huis” of “blyplek”verwys, terwyl die tweede deel van die woord verwys na logos, wat “woord” beteken. Ekologie beteken dus letterlik “woorde oor tuistes”, maar ook “woordtuiste”,soos deur Meintjes (1995:78) uitgewys.
eko-opvoeringsteorie (eco-performance theory)
Eko-opvoeringsteorie lê klem op die interdissiplinêre wisselwerking tussen ekokritiek en kontemporêre opvoeringsteorie deur daarop te wys hoe beide teorieë voorsiening maak vir ’n fokus op tekste van multi-etniese stemme en beide aandag gee aan die veelvuldige verhoudings tussen literatuur en die fisiese omgewing. Die diskursiewe en performatiewe aard / opvoeringsgerigte aard van talle ekotekste maak inherent voorsiening vir die oorskrydende toetrede in die gapings en ruimtes tussen opvoering (“performance”) en performatiwiteit (“performativity”) as sosiale konstruksie (Bealer 2012:5). Bealer (2012:5) wys voorts daarop dat ’n opvoeringsgerigte perspektief ekokritiek se sosiale rol versterk: “A performance-centered perspective would strengthen ecocriticism’s role in promoting the activism embodied in the environmental literature it critiques.” Die kommunikatiewe aard van opvoeringspraktyk veronderstel meelewing van die gehoor en bied die geleentheid tot verandering, in gemeenskappe en selfs in kulture.
Ekopoësie as kritiese teorie ontstaan as uitvloeisel van ekokritiek en fokus op die ekokritiese teorie en uitgangspunte se toepassing op poësie. Beide hierdie kritiese bewegings ondersoek die verhouding tussen mens en natuur aan die hand van literêre skryf- en leespraktyke en die kultuurprodukte (tekste) van hierdie praktyke. Jonathan Skinner (2001:5) se bekende aanhaling oor die oorsprong van die woord ecopoetry (waarin hy aandui hoe die woorddeel eco na “huis” of “blyplek” verwys en poetry verwys na “om te maak, om te transformeer”) bied ’n belangrike afspringplek vir ’n definisie van die begrip. Smith (2012:11) wys daarop dat ekopoësie nie uitsluitlik oor die natuur en ekologiese vraagstukke handel nie, maar op soek is na ’n wyse om deur middel van taal die samehang van die mensdom en die natuur te waardeer en te verstaan en as aksie uit te druk. In hierdie artikel word die definisie uitgebrei deur ingeplaastheid (beide die ingeplaaste skryfaksie en die ingeplaaste leesaksie) as kernkonsepte by ’n definisie van ekopoësie in te sluit.
Arigo (s.j.:2) sê dat ekopoësie ’n sogenaamde ekotoon tussen dissiplines is – tussen ekologie, poësie en etnopoëtika. ’n Eenvoudige definisie van ekotoon is: dit is ’n biologiese term wat die oorgangsgebied tussen twee aangrensende ekosisteme beskryf, ’n area wat dikwels ’n grenseffek tot gevolg het, wat die werklike grens tussen twee habitats aandui. Daar word dus van die veronderstelling uitgegaan dat ekopoësie op die grens van talle dissiplines is – “on the cutting edge of poetic innovation and ecological thinking” (Arigo s.j.:1). Die woordekotoon is afgelei van die Griekse woord tonos, wat “spanning” beteken, en wil ’n aanduiding wees van die spanning tussen twee ekologieë. Net so is ekopoësie in spanning met die talle dissiplines wat dit omring en is die ekodigter se ingesteldheid interdissiplinêr. ’n Ekotoon veronderstel diversiteit van metodologie; dit veronderstel ’n dinamiese omgewing, ’n plek waarin die storie vertel word en waarin die lewenskrag van prosesse en effekte gelees kan word. (Arigo s.j.:2 sluit sy betoog vir die terminologie af met die volgende woorde: “A good ecopoem then is a house made founded on the tension between the cutting edge of innovation and ecological thinking.” Buell (2005:140) wys op die metaforiese gebruik van die term in ekokritiek om sinergie van teenstrydige of uiteenlopende perspektiewe te impliseer.
Geokritiek kan gedefinieer word as die metode van ontleding en literêre teorie wat die studie van geografiese ruimte as onderwerp het. Een van die mees toonaangewende navorsers op die gebied is Bertrand Westphal (2011) wat die konsep géocritique ontwikkel het. In die voorwoord tot sy vertaling van Westphal se La Géocritique,beskryf Robert Tally (Westphal 2011:v) geokritiek as literêre kartografie, en Westphal (2011:6) beskryf hoe geokritiek ondersoek instel na die kulturele interaksie in en deur ruimte wat die mimetiese kunste wil weergee. Sy geokritiese teorie is gebaseer op drie teoretiese konsepte, naamlik ruimte-tydelikheid, grensoorskryding en referensialiteit (spatiotemporality, transgressivity en referentiality). Ruimte-tydelikheid ondersoek die wyse waarop tydmetafore binne die literêre teks verruimtelik word. Oorskryding verwys na die vermoë van ruimte om beweeglik te wees en grense oor te steek, terwyl referensialiteit volgens Westphal verwys na die verhouding tussen realiteit en fiksie, tussen ruimtes in die realiteit en die ruimtes in die teks.
gesitueerde skryfpraktyk (situated writing practice)
Sien ingeplaaste skryfwerk
groenruimte, groenveld (greenspace, greenfields); bruinveld (brownfields) en grysruimte (greyspace)
Groenruimte en groenveld kan gesien word as gekultiveerde plekke wat tot stand kom deur menslike bemiddeling en ingryping, veral in meer gegoede stedelike en voorstedelike gebiede, waar ’n behoefte ontstaan het om terreine wat gesondheidsrisiko’s inhou, te rehabiliteer. Bruinveld is ’n term wat in die vroeë negentigs geskep is om toksiese terreine te benoem (Buell 2005:135). Bruinveld is die teenoorgestelde van groenveld en groenruimte en verwys na antropogenies gedegradeerde landskappe, veral in stedelike industriële sones (Buell 2005:135). Die voorkoms van bruinveld in arm woonbuurte en die bedreiging wat dit inhou dat verdere agteruitgang sal plaasvind, het internasionaal ’n sleutelrol gespeel om die omgewingsreg-beweging (sienaardreg) in beweging te bring. Grysruimte word gedefinieer as die geboude omgewing wat uit geboue, paaie en sypaadjies bestaan. Tradisioneel hou grysruimte beperkte of geen voordeel vir biodiversiteit in nie.
ingeplaastheid (emplacement); ingeplaaste skryf (emplaced writing); ruimtelik-geplaaste skryfwerk; gesitueerde skryf
Ek kies die term ingeplaaste skryfaksie of ingeplaaste skryf as voorgestelde doeltaalterm bó geplaaste,verskanste of opgestelde skryfpraktyk (Groot Woordeboek) weens die verband wat die woord met die kernwoordplek hou. Alternatiewe terme sou plekmatigheid en plekmatige skryf kon wees. Hierdie terme laat egter nie reg geskied aan die aspek van plasing binne plek nie en aktiveer slegs een van die betekeniskomponente wat met die term bedoel word. Dit is egter nie bedoel as die laaste sê nie en laat ruimte vir voortgesette bespreking.
Die woord natuur is afgelei van die Latyn natura wat in die antieke tye letterlik “geboorte” beteken het. Die konsep van die natuur as ‘n geheel, die fisiese heelal, is een van verskeie uitbreidings op die oorspronklike gedagte. Die woord nature word deur Raymond Williams, die Britse Marxistiese kritikus, as “perhaps the most complex word in the language” bestempel (1983:219). Buell (2005:154) wys daarop dat Williams drie basiese betekenisse identifiseer: natuur as essensiële karakter van iets; natuur as inherente mag wat die wêreld stuur; en natuur as materiële wêreld, wat in sekere gevalle ook die mens insluit. Daar word ook verwys na natuur as die natuurlike wêreld, die fisiese wêreld en die materiële wêreld. Die onderskeid tussen eerste natuur (die primordiale natuur) en tweede natuur, wat alles wat deur die mens geskep is, insluit, kan as is ’n nuttige definisie in die ekokritiek gebruik word.
Die term wat deur Augé bekendgestel is, verwys na neutrale, mensgemaakte plekke soos lughawens, hotelle, ens. wat ontwerp is om sekuriteit te verskaf aan verplaaste mense en mense wat besig is om van een plek na ’n ander te reis. Dit beskik nie oor dieselfde gelaagde en diggeweefde identiteite en betekenisse as wat deur plekveronderstel word nie (Buell 2005:145).
neomaterialisme, nuwe materialisme (neo-materialism, new materialism); voorwerpgeoriënteerde ontologie / VO (Object Orientated Onthology / OOO); ekomaterialisme
Een van die mees opwindende ontwikkelinge in ekokritiese teorie in die onlangse aantal maande is ondersoeke na ’n terrein wat nuwe materialisme genoem word. Dit spruit hoofsaaklik voort uit wetenskapstudies, maar sluit ook interdissiplinêr aan by sisteemteorie, biosemiotiek en die fenomenologie. ’n Term wat met nuwe materialisme verband hou, is OOO, oftewel Object Orientated Onthology (hier vertaal met Voorwerpgeoriënteerde Ontologie of VOO).
In Material feminism (2008), onder redaksie van Stacy Alaimo en Susan Hekman, word die belangrikste teoretiese basis vir nuwe materialisme gelê. Iovino (2012:136) beskryf ekokritiese materialiteit soos volg:
This new, “material” ecocriticism could trace narratives of matter not only as they are re-created by literature and other cultural forms, but also as they emerge in physical configurations, those “viscously porous” interlacements of flesh and symbolic imaginaries. There are many points from which we can start exploring “narratives” about materiality. The body is certainly one of those. Being the “middle place” where matter encounters and enmeshes with the discursive forces of politics, society, technology, identity, the body is the site where matter more clearly performs its narratives.
Aanvanklik is die pastorale gesien as ’n gestileerde aanbieding van plattelandse landelikheid in teenstelling met, en dikwels as satire van, die stedelike en het meestal daarop gefokus om die natuur te vier as ruimte van plesier en ontspanning eerder as werkende ruimte. Algaande het die konsep meer gekompliseerd geraak en gedurende die jare sestig fel Marx die oordeel dat die pastorale nie werklik oor natuur gaan nie en verpolitiseer daardeur die pastorale. Tans heers daar die postpastorale siening dat die mens sy verhouding met die natuur as ons “buurman/-vrou” op die planeet moet verbeter (Buell 2005:144–5).
Ruimte moet relatief tot plek gesien word, soos vroeër aangetoon. Buell (2005:147) sê dat ruimte op areële vorme in die abstrakte dui, of dit nou oor terreine gaan en of dit metafories gesien word. Ruimte is nie waarde-neutraal nie, maar druk beide waarde en emosie uit. Moderne sosiale teorieë gebruik ruimte om te verwys na sosiaal-institusionele konsepte en praktyke in die oormerk en toewysing van grondgebied (2005:147). Wat grootliks tot hierdie konsepte bygedra het, is die formulering van Henri Lefebvre se teorieë oor ruimte in sy seminale teks The production of space (1991), waarin hy ruimte as ’n produk van sosiohistoriese prosesse sien. Lefebvre lê klem daarop dat absolute ruimte (premoderne, ongerepte landskappe) deur moderne kapitalistiese magte herproduseer word tot abstrakte ruimte. Hierdie uitgangspunt ondersteun hegemoniese manipulasie van ruimte (en plek) tot nadeel van die integriteit en diversiteit van plek. Buell (2005:147, 148) sê dat selfs Foucault (1984:24) se teorie van heterotopias as “ware plekke” wat in elke kultuur gevind kan word, en wat funksioneer as “counter-sites, […] a sort of simultaneously mythic and real contestation of space in which we live” as teorie van ruimte en ruimtelike praktyke, met agterdog bejeën behoort te word.
In fisika word ruimtetyd gesien as enige wiskundige model wat ruimte en tyd in ’n enkele kontinuum kombineer. Ruimtetyd word gewoonlik geïnterpreteer as ruimte wat driedimensioneel is, terwyl tyd ’n vierde dimensie byvoeg. In tyd word alles as lineêr gesien en in ruimte alles as langs mekaar en gelyktydig. In ’n kombinasie vanruimtetyd is die gelyktydige saambestaan van al die dimensies moontlik. Op die gebied van die ekokritiek is dit onder andere Chris Pak (2010:1), Diana Relke (1999:312) en Timothy Morton (2011:151) wat na spacetimeverwys. Sien ook plektyd.
Stacy Alaimo stel dié begripbekend in haar artikel “Trans-corporeal feminism and the ethical space of nature” (2008:238); dit is ’n konseptuele merker wat die vloei van materie en diskoers regoor menslike en niemenslike liggame karteer. Dit veronderstel die herdefiniëring van grense tussen self en omgewing en tussen alle materiële stowwe in ’n materiële konteks, “the time-space where human corporeality, in all its material fleshiness, is inseparable from ‘nature’ and ‘environment’” (Alaimo en Hekman 2008:238). Die term kan gelees en geïnterpreteer word in samehang met die idee van translokaliteit.
Die konsep translokaliteit word deur Buell (2005:62–3) gebruik om die oorskryding van grense tussen plek en die sosiale persepsie en konstruksie daarvan te beskryf.
verhaalde materie (storied matter)
Verhaalde materie, Iovino se storied matter (2012:136), kan gesien word as narratiewe oor materie. Die idee van ‘n materie-narratief (“narratives of matter”, Iovino 2012:136) dui op die strukturele kompleksiteit van hierdie narratiewe wat handel oor die lewe wat die mens met die nielewende wesens deel, ‘n saamleef van stories en bewussyn van die gedeelde dimensie waarin ons leef.
Wildernis, wildheid en wild deel, volgens Buell (2005:148), almal die konsep van “ongetem wees”. Wildernisverwys meestal na ’n ruimtelike area terwyl wildheid na ’n kwaliteit eerder as ’n plek verwys en oral kan wees. Die beskrywing van die mens, eerder as die natuur of ’n dier, as wild het tradisioneel die pejoratiewe konnotasie van “versteurd” en “verward”. Buell wys daarop dat wildheid ‘n kwaliteit is wat die mens met die niemenslike wêreld deel, terwyl wildernis na terra incognita verwys, ‘n groot ruimte, “the abode of beasts rather than of humans: a place where civilized people supposedly do not (yet) dwell” (Buell 2005:149).
Ek stel in hierdie artikel die term ingeplaaste leesaksie of ingeplaaste lees voor in samehang met, en as uitbreiding op, die term ingeplaaste skryfaksie of kortweg ingeplaaste skryf. Ingeplaaste lees fokus op die leser se betrokkenheid en plasing binne die ekoteks en die wyse waarop plekoordrag gedurende die leesproses plaasvind vanaf die digter na die leser. Ek voorsien verdere navorsing wat hierdie konsep kan ontwikkel en aansluiting vind by al die belangrike merkers van plek en ingeplaaste skryf.
In this article I propose the term emplaced reading in conjunction with, and as an extension of, the term emplaced writing. Emplaced reading focuses on the engagement and interaction of the reader and his or her placing within the ecotext and the way transfer of place happens from the poet to the reader through the interactive reading process. I foresee that research on this concept will in future yield useful results in the area of emplacement and emplaced writing.
Plektyd is die nuutskepping wat ek voorstel beide in samehang met en teenstellend tot ruimtetyd. Ek sien plektyd as konkreet en opeenvolgend; dit is ook lineêr en reëel. Daarmee word bedoel dat plektyd nie ’n ruimtelike abstraksie soos ruimtetyd is nie, maar in die werklikheid gesitueer is en berus op die belewing van plek binne die hier en nou van reële tyd. Ingeplaastheid en plekgesentreerde gebeure staan sentraal in hierdie konsep. Sien ook ruimtetyd.
Verhalende materie, ‘n nuutskepping in hierdie artikel na aanleiding van Iovino (2012:136) se storied matter(verhaalde materie), veronderstel dat materie self narratologies optree. In teenstelling met verhaalde materie (storied matter), wat handel oor die wyse waarop die verhale wat oor materie handel, vertel word, is verhalende materie se fokus op materie self wat ‘n aktiewe verhalende rol speel. Sien ook verhaalde materie.
Storying matter, a neologism in this article, is created by analogy of the term storied matter by Iovino (2012:136). It assumes that matter itself acts as a/the narrator. Opposed to storied matter or narratives of matter, which deal with stories on matter and how they are told as “a site of narrativity” (Iovino 2012:136), storying matter focuses on matter itself which plays an active, narrative role. Also see storied matter.