Dr. Hans Merensky – Afrikanergeskiedenis
(Geskryf deur Pieter de Klerk, st. 10, Sekondêre Skool Merensky, Tzaneen, soos verskyn in Historia Junior)
Hans Merensky is op 16 Maart 1871 te Botsabelo naby Middelburg Transvaal, gebore. Sy vader, Alexander Merensky, was 'n sendeling van die Berlynse Sendinggenootskap. Hans het opgegroei saam met twee broers en twee susters. Toe hy 11 jaar oud was, het die familie na Duitsland teruggekeer. As skoolseun was hy nie baie geïnteresseerd in skoolwerk nie.
Tydens sy militêre opleiding, waar hy as skut uitgeblink het, besluit hy om geoloog te word. Hy studeer verder en ontvang sy praktiese opleiding in die steenkoolmyne van Silesië en ook as mynopsiener in die Saar-gebied. Hy studeer verder in Berlyn en het baie van sy leermeesters op hulle neuse laat kyk. Hy kry gou 'n betrekking in die Pruisiese Departement van Mynwese. Die hunkering na Suid-Afrika laat hom 'n verplasing na Suid-Afrika vra.
Hy kom op 32-jarige leeftyd in Suid-Afrika aan. 'n Jaar na sy aankoms praktiseer hy privaat. Hy verwerf gou bekendheid met sy ondersoek na tinneerslae naby Pretoria. Hy bewys ook dat die goudstormloop na Madagaskar 'n vals alarm was. Hy begin met aandele spekuleer en word 'n kenner op die gebied. Hy beleef goue, vet jare. Met die Balkan-oorlog val die prys van aandele en Merensky word in 1913 bankrot verklaar.
Vir die duur van die Eerste Wêreldoorlog sit hy in 'n interneringskamp te Pietermaritzburg. Vir hom, 'n liefhebber van die buitelug en ongebonde lewe, die man wat nie kan verdra dat besluite vir hom geneem word nie, was dit 'n ontsettende straf. Hier in die kamp worstel hy weer met sy teorie oor die vorming en voorkoms van diamante in Suidwes. Na die kamp leef hy van die hand na die tand en as hy geld kry, wil hy dit met ander deel. Hy was die eerste wat gedink het dat 'n mens petrol uit steenkool kan maak, maar sy vriende het hom uitgelag.
Op 'n dag ontvang hy 'n botteltjie met platinum. 'n Maand later is hy op Maandagshoek naby Lydenburg. Hier het die Lombaards platinum in spruite ontdek, maar Merensky het gevoel dat hy die eerste platinumrif in die wêreld gaan ontdek. Na finansiële moeilikhede kry hy dit reg om verder te soek en uiteindelik ontdek hy die rif op die plaas Mooihoek. Die rif word na Merensky vernoem en is oor die hele wêreld bekend; nie net omdat dit die rykste is nie, maar ook die grootste.
Deur opmetings en teken van kaarte kom hy tot die gevolgtrekking dat daar platinum in Potgietersrus en Rustenburg se wêreld moet wees. Kort hierna word die platinum ook ontdek en glo die mense dat hy 'n bonatuurlike vermoë het om minerale op !e spoor. Hy keer in 1926 terug na Duitsland waar hy verneem dat sy ouers oorlede is. Voor sy terugkeer hoor hy dat daar diamante ontdek is in Namakwaland.
Hy keer dadelik terug en hy en 'n paar vriende lê besoek af in die gebied. Hy is in sy noppies want hy is van mening dat die diamante uit 'n vulkaniese pyp in die see kom. Die diamante sou dan saam met oesterskulpe voorkom. Die diamante wat anders ontdek was, was maar min. Merensky koop 22 kleims van Rabinowitz want daar was skulpe op. Merensky ontdek op 14 Januarie 1927 die oesterlyn op sy kleims. Letterlik honderde diamante word hier uitgegrawe. Delwers stroom na die gebied. Merensky sit dadelik af Parlement toe en vra Genl. Smuts om in te gryp. Die mynaktiwiteite word teen die einde van Februarie gestaak. Met die ontdekking het Merensky die rykste diamantneerslag in die wêreld ontdek.
Kort hierna het sir Lionel Philips die plaas Westfalia naby Tzaneen aan Merensky vir R80 000 verkoop. Die plaas het oorspronklik aan Conrad Plange behoort. Net hierna is Merensky Duitsland toe. Merensky was nie 'n man wat noukeurig met geld was nie. Vir hom was dit nie iets wat hy besit nie, maar slegs 'n middel tot 'n doel.
Op Westfalia let hy moderne bewaringspraktyke toegepas. Hy weet goed hoe om water te bespaar en gronderosie te bekamp. Terwyl hy daar was, het hy begin dink wat hy met sy fortuin kan maak. Hy was ongetroud gewees sy hele lewe deur. Hy wou graag sy geld tot voordeel van ander mense gebruik. Merensky skenk daarom 'n biblioteek aan die Universiteit van Pretoria. Hy oorhandig 'n bedrag geld aan die Universiteit van Stellenbosch wat die universiteit in staat stel om 'n Departement van Bosbou in die lewe te roep. Hy help met die stigting van Merensky-Skoolplaas naby Tzaneen. Welsynsorganisasies en kerke kry groot skenkings. Die Obst-Ekspedisie wat 'n geologiese opname van Suid-Afrika gemaak het, is deur hom gefinansier.
In 1936 gryp hy weer sy gereedskap en op 'n vraag van Cooper wat sou gebeur as daar nie meer goud op die Witwatersrand is nie, het Merensky dadelik geantwoord dat daar nog goud by Odendaalsrus is. Hy koop opsies en doen prospekteerwerk. Kort hierna word goud in die omgewing van Aandenk ontdek. Net hierna neem hy chroomopsies op die plaas Jaglust, 80 km suidoos van Pietersburg. Hier ontdek hy die grootste chroomneerslag in die wêreld.
In 1937 op die ouderdom van 68 ontdek hy die rykste vermikulietneerslag in die wêreld in die omgewing van Phalaborwa waarna hy terugkeer na sy plaas Westfalia. Die Tweede Wêreldoorlog breek uit maar Merensky word met rus gelaat. Hy begin met die aanplant van plantasies en doen werk in verband met bosbounavorsing. Hy plant ook sitrusbome en bewys dat die streek baie geskik is vir die soort vrugte. Mettertyd bou hy ook een van die belangrikste graskwekerye in die land op. Hyself doen proewe daarmee en baie jare lewer Westfalia groot hoeveelhede nuwe grassoorte.
Omdat Suid-Afrika se grondvrugbaarheid so laag is, gryp hy weer sy gereedskap om fosfate te soek. Hy is al 75 en sy vriende wil dit nie toelaat nie. Hy laat haal egter 'n sekere klip op Loolekop naby Phalaborwa. Hy word intussen siek en sukkel met sy ore. Na 2½ jaar, waartydens hy glad nie goeie gesondheid geniet nie, word fosfate op Loolekop ontdek.
Op hoë ouderdom doen Merensky afstand van sy fortuin. Hy gee R20 000 aan liefdadigheid, R280 000 aan familie, en baie aan vriende, werknemers en kerke. Die grootste deel van sy geld word in die Hans Merensky-Trust belê.
Die laaste paar maande van sy lewe bly hy op Westfalia. Op 21 Oktober 1952 het die einde vinnig gekom, sonder enige lyding. Een-en-tagtig akkerbome – een vir elke jaar van dr. Hans Merensky se lewe – staan op 'n stuk grond om 'n baie eenvoudige stuk rots. Op die rots is 'n eenvoudige inskripsie: Hans Merensky, 1871-1952.
Dit was Hans Merensky. Goeie vriend, uitmuntende geoloog, voorste wetenskaplike, toegewyde boer, maar bowenal mens.