Rustenburghuis en sy Somerhuis, Rondebosch – Afrikanergeskiedenis
Rustenburghuis en sy Somerhuis, Rondebosch
Die Boshofhek, Nuweland
Toe Jan van Riebeeck in 1657 by "het Ronde Doorn-bosjen" aan die eerste vryburgers grond toegeken het, het hy hier vir Kompanjiesgebruik 'n "boomgaart" uitgehou. Dit het van die Liesbeekrivier dwarsoor die ou wapad tot aan die huidige Rhodeslaan onderkant die Universiteit van Kaapstad gestrek. Reeds in Februarie van daardie jaar is die eerste bakstene vir die bou van 'n huis op hierdie grond net bokant die pad gemaak. Jan van Riebeeck moes nog gedurende sy bewind die huis voltooi het, want in 1663 het kommissaris Van Overtwater in geselskap van enige dames en edelhere die nuwe huis besoek.
Hierdie plaas, hierdie "Lusthoff"', wat later as Rustenburg bekend staan, is deur die kommandeurs as 'n buite- of landelike verblyf gebruik, waar hulle belangrike besoekers gehuisves en onthaal het. Die sieklike kommandeur Hakius is hier in Desember 1671 oorlede. Twee jaar later word die huis beskryf as bestaande uit "voorhuis, zijdkamertje, groote booven camer, cleijn camertje, daaronder ander cleijn camertjie".
Montrose Cloete • Rustenburghuis • William Fehr-versameling
Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, p. 44
In die tagtigerjare het Simon van der Stel 'n besondere voorliefde vir Rustenburg geopenbaar. In September 1683 het hy trouens op "'t Rondebosjen" gaan. woon. Op Sondae het hy na die Kasteel gegaan om die kerkdienste by te woon en gedurende die week het hy Kaapstad slegs besoek wanneer hy deur die aankoms van skepe noodgedwonge daarheen moes gaan. Vir vergaderinge van die Politieke Raad of ander sake het hy in die oggend na die Kasteel gery en in die aand weer na Rustenburg teruggekeer. Hier het hy hom toegelê op die kweek van eikebome en die plant van wingerdstokke. In 1687 was hier reeds 100 000 wingerdstokke in volle drag. In sy instruksie aan sy seun en opvolger, W.A. v. d. Stel, beveel hy Rustenburg aan as kweekplek vir eikebome. Willem Adriaan het nietemin weldra 'n nuwe buiteverblyf by "Nieuweland" (vandag Newlands House) gebou, en hoewel ou reisigers soos Kolbe, Valentyn en Stavorinus nog met groot waardering van Rustenburg melding maak, het dit geleidelik sy gewildheid verloor.
Die landgoed is egter nie toegelaat om in verval te raak nie. Trouens ooreenkomstig 'n sketsplan daarvan was dit in die middel van die 18de eeu nog 'n modelplaas. Hierdie sketsplan bevat die eerste verwysing na die Somerhuisie op die uiterste bopunt van die grond. Rondom 1780 is 'n tweede verdieping op die huis gesit terwyl die fasade ook verander is en van vier pilasters voorsien is.
In 1790 is Rustenburg aan die sekunde as woning gegee, maar weens drukkende finansiële laste was die Kompanjie verplig om te verhuur. In 1794 rapporteer kommissaris Sluijsken "dat het huis Rustenburgh op het Rondeboschje slecht en bouwvallig is" en dat dit minstens 2 000 rds. sou kos om te herstel.
In September 1795 toe die Britse besettingsvloot sy verskyning in Valsbaai gemaak het, was die huis deur Gerard Munnik bewoon. Nadat die Kompanjie se troepe en die burgermag deur die Britse bombardement van Muizenberg verdryf was en die oorgawe van die Kaap aan Brittanje onvermydelik geword het, het genl. Craig die afgevaardigdes van die Politieke Raad, J.J. le Sueur en W.S. van Ryneveld, hier vir onderhandelinge ontmoet. In hierdie huis is dan ook die voorwaardes tot oorgawe opgestel en, nadat dit deur die Politieke Raad aanvaar was deur genl. Clarke en admiraal Elphinstone vroeg op Woensdagmôre, 16 September 1795, onderteken.
Gedurende die kortstondige eerste Britse besetting het genl. Dundas, wat 'n jonggesel was, sy kwartiere in die Kasteel aan lady Anne Barnard afgestaan en sy intrek te Rustenburg geneem. Met die koms van die Bataafse bewind is die plaas insluitende die huis en somerhuis aan Johannes Hoets verkoop en dit was waarskynlik Hoets wat die vier pilare voor die huis aangebou het om by die pilasters te pas.
In die middel van die 19de eeu is die huis deur brand verwoes. Dit is egter herbou en hoewel die pilare vii sekere dele van die oorspronklike gebou behou is, is 'n neo-klassieke voorkoms daaraan gegee.
In die 20ste eeu het die huis in besit van die Kaapse Skoolraad gekom. In 1939 het hierdie Raad besluit om die gebou te sloop. Op aandrang van dr. Mary Cook het die Historiese Monumentekommissie egter tussenbeide getree en daardeur is dit gered. Ook die oorspronklike somerhuisie met sy twee gemesselde tuinbanke aan weerskante hoër op teen die berg is tot historiese monument verklaar.
(Geproklameer 1941 en 1960)
A.F. Trotter • Rustenburg-somerhuis • William Fehr-versameling
Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, pp. 43-45.