Is Tsafendas ŉ held?Demetrio Tsafendas (regs) het dr. Hendrik Verwoerd 50 jaar gelede vermoor. Foto: Pinterest.com Met dié dat die aandag die laaste dae gevestig is op die moord op dr. Hendrik Verwoerd in die Volksraad 50 jaar gelede, het stemme opgegaan dat sy moordenaar, Demetrio Tsafendas, postuum tot struggle-held bevorder moet word. ŉ Amptelike ondersoek het destyds bevind Tsafendas was geestelik versteurd. Hy het vertel ‘n lintwurm in sy derms het hom opdrag gegee om die premier te vermoor. Op sigself is dit natuurlik ‘n legitieme onderwerp vir historici of sielkundiges om vas te stel of dit korrek was. Eintlik is die fondament vir die revisionisme oor Tsafendas al in 1998 gelê, toe die Nederlandse romanskrywer, Henk van Woerden (wat as kind met sy ouers na Suid-Afrika geëmigreer en as volwassene teruggegaan het) sy eie, hoogs problematiese lewe en dié van Tsafendas beskryf het (Een Mond vol Glas). Ek het nie die boek gelees nie, maar wel die Nederlandse Afrikaans-kenner, dr. Hans Ester se resensie, waarin dié onder meer skryf: “Jammer is wel dat Van Woerden de onwrikbare, vooropgezette bedoeling heeft om van Tsafendas een held en van Verwoerd letterlijk een varken te maken. Dat doet afbreuk aan het geheel.” Verlede week het die Britse joernalis, Gerry Loughran, in Kenia se Daily News ook die resultate van sy diepgaande navorsing na die lewe van Tsafendas gepubliseer. Loughran noem hom “the least honoured of all of Africa’s independence heroes”. En verlede naweek berig die Suid-Afrikaanse Sunday Times oor ŉ doktorale student aan die Universiteit van Durham in Brittanje, Harris Dousemetzis, wat meen Tsafendas het slegs voorgegee hy was mal. Inderwaarheid was hy ŉ “radikale kommunis”, wat Verwoerd se moord om ideologiese redes gepleeg en baie sorgvuldig beplan het. Dousemetzis het aan die koerant gesê hy hoop dat, wanneer sy studie voltooi is, hy bewys het dat Tsafendas ŉ held was wat verering verdien. Sy standpunt is ondersteun deur onder meer oudmin. Ronnie Kasrils (“die man is gemotiveer deur goeie bedoelings en hy was ŉ kommunis”). Solly Mapaila, adjunk-sekretaris-generaal van die SA Kommunistiese Party, het selfs gesê Tsafendas moet postuum ŉ erelid van die party word. Dis maklik om woedend en emosioneel hierop te reageer. ŉ Mens moet dit egter nugter en rasioneel benader. Kom ons skei ŉ paar dinge van mekaar. Ek het uiteraard nog nie Dousemetzis se navorsing onder oë gehad nie, maar as hy oortuigende bewyse gevind het dat Tsafendas nié mal was nie, dat hy Verwoerd inderwaarheid weens sy afkeer van apartheid om die lewe gebring het, het hy die historiese wetenskap sonder twyfel gedien. Die historikus se taak is immers om die waarheid so ver moontlik op te diep, selfs al hou nie almal van die waarheid nie. Dit staan egter los van sy oordeel dat Tsafendas ŉ struggle-held is wat vereer moet word. Eersgenoemde sou – mits dit korrek is – ŉ onbetwiste akademiese bydrae wees; laasgenoemde is ŉ moreel-politieke oordeel waaroor ŉ debat gevoer kan word. Dit gaan hier uiteindelik om ŉ enkele vraag: Is dit geregverdig om ŉ leier, wat ŉ beleid uitvoer wat jy as ten diepste immoreel beskou, te vermoor? Om dié vraag te beantwoord, moet twee verdere vrae gestel word: Is moord werklik die enigste uitweg? En wat wil jy in die plek hê van die beleid wat jy deur die moord wil beëindig? Daar was verskeie dergelike moorde in die moderne geskiedenis. In 1881 het die anargis Nikolai Risakof tsaar Alexander II byvoorbeeld in St. Petersburg vermoor. Die tsaristiese diktatuur was, as mens teenswoordige maatstawwe as uitgangspunt gebruik, moreel bedenklik. Die ironie was dat Alexander II relatief liberaal was. Hy het byvoorbeeld die stelsel van lyfeienes, waardeur kleinboere saam met grond verkoop kon word, afgeskaf. Hy is opgevolg deur Alexander III, wat talle van sy pa se hervormings teruggedraai het. Só het Risakof die teenoorgestelde bereik van wat hy wou. ŉ Tweede voorbeeld is Gavrilo Princip se moord op die Oostenryks-Hongaarse troonopvolger, aartshertog Franz Ferdinand, in 1914. Dit het uitgeloop op die Eerste Wêreldoorlog, wat vier jaar geduur het en 10 miljoen dooies. Die gevolge spreek vanself. Dalk die mees relevante voorbeeld is die mislukte moordaanslag op Adolf Hitler op 20 Julie 1944. Die samesweerders was diep beswaard oor Hitler se uitwissing van miljoene Jode. Hulle het besef die kans op sukses is bitter klein, maar hulle wou Duitsland se eer red en bewys dat nie alle Duitsers moreel voor Hitler gaan lê het nie. Een van hulle, genl.maj. Henning von Tresckow, het (effens vry vertaal) só getuig: “Dit kom nie meer aan op die praktiese doel nie, maar daarop dat die Duitse weerstandsbeweging voor die wêreld en voor die geskiedenis met die inset van die eie lewe die beslissende poging gewaag het. Daarnaas is die res irrelevant.” Tresckow was een van dié wat met sy lewe betaal het. Maar in sy oorkoepelende doel het hy geslaag: Die samesweerders van 20 Julie word vandag in Duitsland as helde beskou, wat aan die ná-oorlogse Duitsers ŉ morele houvas gegee het te midde van ŉ geskiedenis waaroor daar steeds wye skaamte is. My persoonlike oordeel is dat dié moordaanslag moreel geregverdig was. Dis natuurlik legitiem om ook anders daaroor te dink. Terug by Tsafendas en Verwoerd: Ja, die spesifieke apartheidsbeleid wat die Verwoerd-regering destyds toegepas het, was immoreel, al kan dit histories nugter verklaar word. Dis ŉ feit soos ŉ koei dat dit onnoembare leed by miljoene swartes en bruinmense veroorsaak het. Dis egter ewe relevant om te vra wat Tsafendas in die plek daarvan wou hê. As Dousemetzis se gevolgtrekking korrek is, was Tsafendas ŉ revolusionêre kommunis wat apartheid met ŉŉ Marxisties-Leninistiese diktatuur van die proletariaat wou vervang. Jy kan die kommunisme net so min as apartheid in ŉ lugleegte beoordeel. Die kommunisme is van 1917 tot 1991 in die Sowjetunie en sy satellietstate toegepas. Daardie praktyk wys, al kan mens sekerlik daaroor debatteer, dat dit aansienlik erger as die Verwoerdiaanse apartheid was. Met ander woorde, Tsafendas se moordpoging kan (anders as dié van die samesweerders van 1944 teen Hitler), mits Dousemetzis korrek is, nie moreel geregverdig word nie. Die eindgevolgtrekking is duidelik. Tsafendas was geen held nie. Net so min as wat Nikolai Risakof of Gavrilo Princip dit was. Enigiemand wat hom tot held wil verklaar, onthul baie oor sy eie morele samestelling.