Vloek met flair (en voorbehoud)Grafika: Pixabay VivA het op 15 November 2019 ŉ seminaar gehou met die titel “Vloek met flair (en voorbehoud)”. Die tema het natuurlik ŉ paar wenkbroue laat lig, maar deelnemers is sommer vroeg-vroeg deur VivA se uitvoerende bestuurder, Marlie Coetzee, daarop gewys dat die geleentheid geskep is om ŉ bestekopname van die taalverskynsel te maak, nie om ŉ vloekfees van stapel te stuur nie. Die gesprek oor die saak het dus nie die oogmerk gehad om ŉ gevloek goed te praat of om kru taal en taboe-onderwerpe te normaliseer nie, maar juis om vas te stel waar die grense lê in ŉ samelewing wat dikwels wil maak asof daar geen grense meer is nie. Die gesprek is ingelei deur prof Gerhard van Huyssteen, taalkundige aan die Noordwes-Universiteit (NWU), oprigter van vloek.co.za en projekleier van ŉ navorsingsprojek wat met behulp van befondsing van onder andere die NWU en die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns onderneem word. Gerhard het in sy navorsing reeds ses kategorieë vloekwoorde geïdentifiseer: woorde waarmee taalgebruikers sweer (die Here hoor my), waarmee hulle mekaar vervloek (die hel haal jou), waarmee hulle beledig (jy is so dom soos grond), swets (dêmmit), skel (jou buffel) of laster (wat versagtende vorme soos o gonna! insluit). Die woorde in hierdie laaste kategorie is gewoonlik dié wat die meeste aanstoot gee, omdat dit in verskeie religieë as erg taboe beskou word. Daarbenewens het Gerhard ses domeine geïdentifiseer waaruit Afrikaanse vloekwoorde kom: seks, religie, skatologie (wat te make het met liggaamsuitwerping), andersheid (byvoorbeeld rassistiese en seksistiese woorde waarmee iemand wat anders is as die spreker daaroor beledig word), die diereryk en die natuur. Hy sê dit wil voorkom dat die laaste domein uniek is aan Afrikaans, want hy kry byvoorbeeld nie in Nederlands gevalle waar woorde wat met ŉ donderstorm te make het as kragwoorde aangewend word nie. Op ŉ vraag uit die gehoor waarom hy die navorsing aangepak het, het Gerhard gesê dat dit byvoorbeeld in die veld van kunsmatige intelligensie nodig is om te kan onderskei tussen “gewone” taal en vloektaal. Toepassings soos Alexa en Siri moet vloekwoorde kan herken, en dit kan net gebeur as dié woorde in die programmatuur gemerk word. Die oogmerk van vloek.co.za is om uiteindelik ŉ vloekwoordeboek (die Afrikaanse Vloekpedia) saam te stel waarin gebruikers ook ŉ aanduiding sal kan kry van die taboewaarde van vloekwoorde – alle vloekwoorde is per slot van rekening nie ewe aanstootgewend nie. Dit is natuurlik ook ŉ gegewe dat nie alle beledigings vloekwoorde bevat nie en nie alle woorde wat in vloeke gebruik word by verstek vloekwoorde is nie. ŉ Woord soos God is byvoorbeeld glad nie ŉ vloekwoord nie, maar as dit in ŉ konteks gebruik word waar die spreker se bedoeling is om ŉ bepaalde effek by die hoorder te skep, word die woord lasterlik. Vloektaal hou dus intrinsiek met die spreker se bedoeling en die hoorder se reaksie verband, nie net met ‘n woord self nie. ŉ Paneel sprekers is genooi om by die geleentheid op te tree. Susan Lombaard van Maroela Media het gesê dié webtuiste het ŉ baie streng beleid oor vloektaal en beledigings in kommentaar – dit word onmiddellik uitgevee. Een rede daarvoor is natuurlik dat sulke taal in stryd is met die Christelike karakter van Maroela Media, maar sy het ook daarop gewys dat die gebruik van kru taal of persoonlike beledigings die aard van die debat negatief beïnvloed. Sodra daar sulke aanmerkings in ŉ gespreksketting gemaak word, swenk die gesprek weg van die onderwerp en spiraal dit af in ŉ moddergooiery, wat natuurlik geen opbouende bydrae lewer nie. Hannes Brümmer, ŉ bekende figuur in die vermaaklikheidsbedryf, het gesê dat kunstenaars dikwels groter vryheid het wat hulle taalgebruik betref, maar dat kru taal ten alle tye binne die konteks van die stuk sinvol moet bly. Hy het die interessante opmerking gemaak dat daar na sy waarneming ŉ verband by Afrikaners ontstaan het tussen “ordentlikheid”, nasietrots en “skoon” taal – volgens hom beskou baie Afrikaners kru taal nie net as onbetaamlik nie, maar as “kommin”. Die belangrikste gevolgtrekking waartoe hy egter gekom het, is dat kunstenaars (en ons gewone mense) ingevolge die beginsel van vryheid van spraak die reg het om enigiets te mag sê, maar dat dit nog lank nie beteken dat ons dit moet sê nie. Foeta Krige, die voormalige uitvoerende regisseur van RSG se nuusaktualiteitsprogramme, het ŉ paar staaltjies gedeel uit sy dae by die SAUK. Hy het dit duidelik gestel dat geen omroeper ooit toegelaat sou word om tydens ŉ uitsending te vloek nie – dit is gewoon nie professioneel nie – maar hy het soms vloekwoorde in die persoon met wie die onderhoud gevoer is se taal toegelaat as dit ŉ ekstreme emosie onderskryf het. Hy het die interessante opmerking gemaak dat luisteraars nog bereid sou wees om vloekwoorde in ŉ onderhoud oor die hoof te sien, maar dat hulle baie vinnig ontsteld geword het oor ŉ onderwerp wat hulle as taboe beskou. Dit het veral onmin veroorsaak as daar na luisteraars se mening ‘n taboe-onderwerp aan bod sou kom in ŉ tydsgleuf waar kinders na die radio luister. Lizané Basson, voormalige projekorganiseerder vir die ATKV se Tienertoneel, het gesels oor vloekwoorde in die toneelstukke wat deur die tieners opgevoer word. Sy sê dit is vir haar opvallend hoe die frekwensie en die aard van die vloekwoorde wat in die tekste voorkom van streek tot streek verskil. Sy sê dat hulle baie sterk daarteen waak om taalgebruik in die toneeltekste te sensor, omdat hulle die kinders wil toelaat om hulle stemme te vind, maar dat daar by die beoordelaars ook ŉ sterk vereiste is dat kragwoorde en taboes binne die konteks funksioneel moet wees. Die skrywers en regisseurs van hierdie tekste moet ook in gedagte hou dat ŉ oordaad van kru taal naderhand sy skokwaarde verloor – dit is nodig om ekonomies met sulke taal te werk te gaan. Johan Jack Smith, redakteur van die Taalgenoot en uitgewer van die Wenkbrou-merk by LAPA, sê ook kragwoorde en taboes moet binne konteks sinvol bly. Hy het in sy keuring van manuskripte woorde begin indeel in vlakke van aanvaarbaarheid: Onder aan sy lysie is “gewone” vloekwoorde soos dêmmit of verdomp en van daar af eskaleer dit na die f-woord, kru name vir liggaamsdele, laster en uiteindelik rassistiese etikette, wat natuurlik in ŉ moderne samelewing besonder swaar gemerk is. Johan sê hoewel hy self allermins behoudend is en glad nie werk wil sensureer nie, is dit vir hom belangrik dat skrywers nie woordrykheid moet inboet as hulle kru taal in hulle manuskripte invoer nie. Ja, dit is aanvaarbaar as ŉ karakter vloek, maar ŉ karakter wat net vloek en niks anders te sê het nie, is ŉ baie oninteressante skepsel. Dit was ook ná die paneelbespreking uit die vrae wat uit die gehoor gekom het duidelik dat kru taal allermins ŉ algemeen aanvaarde ding is. Deelnemers het hulle sterk uitgespreek teen karakters in gewilde TV-reekse wat sommer vloek omdat vloek vloek is. Die gevoel is uitgespreek dat kru taal vir ŉ baie bepaalde rede en binne ŉ baie bepaalde konteks aanvaar sou kon word, maar dat skrywers van tekste versigtig moet wees dat hulle nie hierdie skoktaktiek oorbenut nie. Die indruk waarmee ek as deelnemer huis toe is, is dat die vloek-met-voorbehoud-deel van die bespreking net so swaar geweeg het as die vloek-met-flair-deel. Ja, Afrikaanse gehore is oopkop oor kru taal en is bereid om te aanvaar dat dit deel is van ŉ bepaalde taalomgewing, maar daar is steeds ŉ grens, en dit is die taak van navorsers, skrywers, regisseurs en redakteurs om dié grens te ken, erken en te respekteer. VivA-groete Sophia