Horse Sense - A new way of working with horses
Normale voortplanting kan meer doelgerig benut word om by boerderymetodes aan te pas deur die gebruik van kunsmatige inseminasie (KI).
Suksesvolle voortplanting is afhanklik van gesonde spermatosoa, gesonde eiselle, 'n gunstige omgewing waar die twee kan ontmoet sodat bevrugting plaasvind en 'n gunstige omgewing waar die bevrugte eisel kan groei en ontwikkel.
Ramme wat vir KI gebruik word, word geselekteer om gewenste eienskappe aan hul nageslag oor te dra. 'n Teeldier se vrugbaarheid is egter net so kritiek vir sukses. Voordat 'n ram vir KI selekteer word, moet hy klinies ondersoek word. Daar moet opgelet word na sy algemene gesondheid, bouvorm, vag, vel, bek en kakebeen, asook sy asemhalingstelsel.
"Daar moet opgelet word na sy algemene gesondheid, bouvorm, vag, vel, bek en kakebeen, asook sy asemha-lingstelsel. "
Riwwe of krake in sy hoefwande of 'n breuk in sy vag mag dui op onlangse siekte wat sy saadvorming nadelig kon beïnvloed. Sy uitwendige geslagsorgane - beide testes en penis, moet deeglik ondersoek word. Testes moet deeglik bekyk en betas word met die ram in 'n staande en sittende posisie. Verseker ook dat sy penis normaal gevorm is en vryelik in en uit kan beweeg. Daar bestaan 'n duidelike verband tussen die grootte van die teelballe en spermproduksie. Ramme met oneweredige testikels, of testikels met knoppe en verhar-dings moenie gebruik word nie. Geslagsdrif is ook belangrik vir sukses, beide in geval van natuurlike dekking, of vir die effektiewe gebruik van 'n kunsvagina om saad te kollekteer. Dit kan waargeneem word deur 'n ram by 'n ooi te plaas wat sterk op hitte is, en sy optrede dop te hou. Dan moet die ram se semen ook gekollekteer word - gewoonlik deur elektriese stimulasie - en onmiddellik beide met die oog en mikroskopies ondersoek word.
'n Veearts of tegnikus sal oplet na die volume, digtheid of romerigheid, en golfbeweging met die blote oog sigbaar, voordat die monster ook mikroskopies ondersoek word vir motiliteit en die teenwoordigheid en insidensie van abnormale sperme, bv. afkoppe, krom sterte en ander abnormaliteite. Die gemiddelde volume saad per ejakulaat is 1ml. As die saad romerig vertoon, bevat dit ongeveer 3200 miljoen sperme. Melkerige semen bevat baie minder. Dit is belangrik om in gedagte te hou dat 'n ram wat lank nie gedek het nie, se eerste ejakulaat baie dooie sperme sal bevat. Spermproduksie is 'n tydsame proses. Die spermatogonium neem ongeveer 7 tot 8 weke om tot 'n sperm te vervorm en dan nog 2 tot 3 weke voordat dit as volwasse sperme in die stert van die bybal gestoor word. Tydens die teelseisoen kan 'n gesonde ram sowat 4500 miljoen sperme per dag produseer.
Dit is die moeite werd om ramme af te rig voordat die telingsprogram begin. Verskuif ramme vroegtydig van weikampe na kampe naby die kollekteer-area sodat hulle aan die omgewing en die teenwoordigheid van mense kan gewoond raak. Maak die ramme gewoond daaraan om 'n bronstige koggel-ooi in die teenwoordigheid van mense te dek. Moenie die ram vir uitgerekte tye by die ooi los nie. Vestig 'n vaste roetine. Gee vir elke ram 'n naam en noem hom op sy naam sodat hy dit met die dekproses begin assosieer. Hanteer tydens die dekproses die ram se skede sodat hy daaraan gewoond raak. Beter saadkwaliteit word verkry as dit korrek met 'n kunsvagina gekollekteer word. Elektriese stimulasie kan egter ook gebruik word. Vars onverdunde semen moet binne 20 minute na versameling gebruik word. Totdat dit gebruik word, moet dit intussen in 'n buisie in 'n waterbad by 30 tot 34 grade Celsius bewaar word. Na 20 minute moet verdunningsmiddel bygevoeg word. Werk in 'n skoon, beskutte area en pas vliegbeheer toe.
Na ejakulasie moet semen wat vir KI bestem is, verdun word met 'n vloeistof met dieselfde soutkonsentrasie as die sperm. Melk word algemeen aanvaar as 'n ideale spermverdunner. Dit bevat egter 'n hitte-sensitiewe faktor wat dodelik is vir sperme as die melk nie eers vir 10 minute tot 95 grade Celsius verhit word nie. Eiergeel is 'n ideale buffer en kan die melksuur wat deur sperme produseer word, neutraliseer. Sperme is ook sensitief vir lig, lug, temperatuurskommelinge, kontak met metale, sepe, ontsmettingsmiddels, urine en sweet. Semen moet dus versigtig en korrek hanteer word vir optimale resultate tydens KI. Die inseminasie dosis behoort 100 miljoen lewende sperme te bevat vir sukses. Die volume sal afhang van die saadkwaliteit en verdunning. Onder ideale omstandighede - met hoë kwaliteit semen - kan 0.05ml onverdunde saad of 0.1ml verdunde saad per ooi gebruik word.
Geslagsryp ooie sal gedurende sekere tye van die jaar gereelde bronstigheidsiklusse ondergaan. Fyn gesinkroniseerde hormoon- bloedvlakke beheer hierdie siklusse. Vir die hormone om die nodige effek op die ooi te hê, is dit ook belangrik dat die voedingspeil, ligintensiteit en omgewingstoestande gunstig moet wees. Die siklusse kan met sekere hormoonmiddels gemanipuleer word om ooie op 'n gegewe tyd te laat ovuleer. So kan 'n aantal ooie gesinkroniseer word om op 'n gegewe dag te ovuleer en geïnsemineer te word. Dít het tot gevolg dat hulle binne dae van mekaar sal lam, wat natuurlik bestuur van die ooie en hulle lammers baie vereenvoudig.
Die vernaamste voordele van die gebruik van KI sluit die volgende in:
• Meer ooie kan met die semen van een ram bevrug word.
• Gewenste eienskappe kan vinniger in die kudde vasgelê word.
• Minder ramme is nodig. Dit stel mens in staat om beter en duurder ramme aan te skaf.
• Ou beproefde ramme, wat nog vrugbaar is, maar waarvan die dekvermoë afgeneem het, kan nog optimaal benut word.
• Geslagsiektes kan doeltreffend beheer word.
Daar is egter ook nadele:
• Indien onbeproefde ramme gebruik word, kan ongewenste eienskappe vinniger in die kudde gevestig word.
• Die risiko van inteling verhoog waar min ramme oor 'n tydperk gebruik word.
• Aanvangskostes kan hoog wees.
• KI verg meer beplanning, tyd en arbeid as natuurlike dekking.
• Optimale voeding is noodsaaklik.
• Hoogstaande bestuursvernuf is nodig.
Hierdie is 'n kort samevatting van KI by skape. Dit is egter 'n omvattende onderwerp. Indien u dit wil aanpak, reël vroegtydig 'n afspraak met u veearts of raadgewer, sodat die proses in detail beplan kan word.