SBO’s hervorm, maar bly stewig in staatsbesit – RamaphosaPres. Cyril Ramaphosa. (Foto: Elmond Jiyane/GCIS) Terwyl staatsbeheerde ondernemings (SBO’s) aan die voorpunt van ekonomiese en maatskaplike transformasie behoort te wees, is dit die afgelope ruk in die openbare oog gekenmerk deur staatskaping, finansiële wanbestuur en ondoeltreffendheid. Pres. Cyril Ramaphosa sê in sy weeklikse nuusbrief benewens die gereelde reddingsboeie wat verskeie SBO’s die afgelope paar jaar ontvang het, sukkel die ondernemings boonop om bloot hul pligte na te kom. Die president sê staatsbesit van ondernemings in sekere belangrike sektore is nodig, veral in die geval van die lewering van dienste soos krag en water en waar ŉ ontwikkelingsrol eerder as ŉ suiwer kommersiële rol nodig is. “Dit is hoekom ons dit ŉ prioriteit van die regering gemaak het om hierdie maatskappye om te keer, korrupsie uit te roei en hul bestuur te verbeter sodat hulle hul bedoelde rol kan vervul om die ekonomie aan te dryf en werksgeleenthede te skep. “Hierdie hervormings is nie bedoel om die staatsektor te verswak of sy rol te verwater nie, maar om dit ŉ meer dinamiese en doeltreffende deel van die ekonomie te maak.” Ramaphosa sê die hervorming wat ingestel word gaan groter private belegging in die land se ekonomiese infrastruktuur teweeg bring – hoewel daar kommer in sekere geledere is dat dit die belang of waarde van SBO’s gaan verminder. “Die teendeel is waar.” Ramaphosa sê die hervorming gaan beteken dat terwyl strategiese infrastruktuur stewig in die hande van die staat bly, SBO’s meer doeltreffend gaan word en die bedrywe wat hulle ondersteun, meer mededingend sal wees. Die president sê in sy nuusbrief die beleid dat SBO’s ŉ belangrike ontwikkelingsrol in die groei van die ekonomie moet speel, het nie verander nie. “Ons plig is om hulle te versterk sodat hulle hul belangrikste aandeelhouers – die mense van Suid-Afrika – kan bedien.” Die regering het reeds begin met ingryping by sekere SBO’s, waaronder Eskom en die haweowerheid, maar Ramaphosa sê ŉ sogenaamde kombersbeleid kan nie gebruik word nie en ŉ nommerpas plan is vir elke SBO nodig. By Eskom is daar reeds begin met ŉ herstruktureringsproses in drie verskillende staatsbeheerde ondernemings wat bestaan uit opwekking, transmissie en verspreiding. Ramaphosa sê hierdie besluit is geneem omdat Eskom se vorige struktuur onvanpas was vir ŉ veranderende energielandskap, dat dit ondoeltreffend en duur geword het en nie deursigtig genoeg was nie. Die president sê danksy die herstrukturering sal Eskom nou krag van ŉ groter groep verskaffers – in die private en staatsektor – kan koop en dat dit deursigtigheid en mededingendheid gaan verhoog. “Die gevolg van die veranderinge wat ingestel word, gaan beteken dat huishoudings en ondernemings krag goedkoper behoort te kan koop en van betroubare verskaffing verseker wees.” Danksy die staat se program vir onafhanklike verskaffers van hernieubare energie was daar reeds beduidende private belegging in opwekking, sê Ramaphosa. Die drempel waarvolgens verskaffers krag kan opwek is onlangs boonop van 1 megawatt tot 100 MW verhoog, wat na verwagting selfs verdere belegging sal lok. “Dit is uiters belangrik op ŉ tydstip wat die land steier onder ernstige en voortgesette kragtekorte en terwyl nie Eskom of die staat nou in nuwe opwekkingskapasiteit kan belê nie.” Nog ŉ belangrike ingryping was dié by Suid-Afrika se sukkelende hawens. ŉ Nasionale Haweowerheid, onafhanklike filiaal van Transnet, is vandeesmaand bekend gestel en vorm deel van ŉ breër strategie om infrastruktuurlogistiek reg te ruk. Ramaphosa sê Transnet beoog om R100 miljard oor die volgende vyf jaar te belê in die opgradering van sy infrastruktuur by hawens en dat dit die fasiliteite meer mededingend en tot voordeel van die ekonomie gaan maak. Vir gewone verbruikers beteken dit laer pryse op goedere en vir uitvoerders kan dit lei tot groot mededingendheid in wêreldmarkte.