Leerlinge wat tussen 13 en 16 jaar oud was toe die misdade gepleeg is, het vroeër vandeesmaand onder meer getuig hoe Rex herhaaldelik tydens ’n stoeiery hulle in ’n wurggreep sou vasklem totdat hulle amper flou geword het.
Collan Rex by die hof. Hy het tydens die verhoor dikwels sy sonbril opgesit of sy gesig bedek sodra hy ’n kamera gewaar het.Foto: Simon Sonnekus
Die sportafrigter is in 2017 in hegtenis geneem toe hy met ’n veiligheidskamera betrap is waar hy aan ’n 15-jarige leerling se geslagsdeel gevat het. Hy is destyds op borgtog van R3 000 vrygelaat.
“Dit is met gemengde gevoelens dat ons die skuldigbevinding aanvaar weens die ontsettende pyn waardeur ons skoolkinders is. Ons wil graag die hele skool, die beheerliggaam, leerlinge, onderwysers en ouers bedank vir die ondersteuning wat hulle aan die kinders gebied het. Ons wil ook die polisie en die nasionale vervolgingsgesag bedank vir hul moeite om ’n gepaste skuldigbevinding te kry.”
“Dit is belangrik om belangegroepe soos die Teddy Bear Clinic en die kliniese sielkundiges wat aan die saak gewerk het, se werk te erken. Ons is hulle dank verskuldig vir die diens wat hulle gelewer het.
“Hierdie saak moet dien as ’n afskrikmiddel vir diegene wat ons leerlinge seksueel mishandel. Hulle sal die volle mag van die gereg teëkom.”
Loyiso Mtsolo, ’n lid van die jeugliga, het gesê hulle was by die hof om Rex se slagoffers te ondersteun.
“Ons hoop die seuns leer hieruit sodat hulle nie mense mishandel soos wat hulle mishandel is nie. Dit lyk asof dit al geruime tyd aan die gebeur was en dat daar ’n kultuur van mishandeling by die skool was. Ons wil seker maak dat hierdie uitspraak nie net die seuns gerusstel nie, maar ook hul ouers, ander leerlinge en werknemers van die skool,” het Mtsolo gesê.
Lamprecht vervleg die stories van die boeregemeenskap, 61 Meg, die polisie en die kommando vloeiend met die geskiedenis van Tsumeb. Die ontstaan van Tsumeb en hoe dié dorp altyd op die rand van ’n oorlog was, vorm die grondslag van latere gebeure in die “Driehoek van die Dood.” In Tannie Pompie se oorlog: In die driehoek van die dood (Tafelberg, R185) word ’n duidelike beeld geskilder van hoe die geskiedenis hom telkemale herhaal en hoe gewone mense altyd die slagoffers is in gebeure wat wyer strek as net hul onmiddellike omgewing. Pompie van der Westhuizen is die spil waarom die verhaal gebou word. Op die plaas het sy die militêre radio’s hanteer en nes sy dikwels die enigste konneksie was tussen vegtende troepe in die veld en die basis, wanneer swak sein kommunikasie bemoeilik het, is haar verhaal die konneksie wat al die verskillende rolspelers met mekaar verbind.
Pompie se man en skoonseun is in ’n militêre operasie dood toe terroriste agterna gesit is en die eenheid in ’n lokval gelei is. Sy was die skakel wat die name van al die oorledenes, ook haar man en skoonseun, moes deurgee aan die basis, omdat niemand anders in die veld kontak met die basis kon bewerkstellig nie.
Oor die verhaal sê Lamprecht: “Die ding wat my aangryp en bybly, met die leer ken van hierdie mense en hul verhale, is iets wat ek dink kenmerkend is van elke oorlog: Hoe gewone mense buitengewone dinge vermag en deurleef en OORLEEF in hierdie maalkolke van konflik waarin hulle beland. Die Tannie Pompies is vir my die ware helde van hierdie lewe – nie die politici of generaals of wat ookal nie. Ek weet nie of ek ooit fiksie sal kan skryf nie. Hierdie boek bewys weer vir my wat ek deur die jare in joernalistiek ervaar het, die waarheid is vreemder as fiksie, dis meer dramaties as fiksie.”
Die manier hoe die karakters die storie vertel en die drama van die gebeure wat beskryf word, hou jou aan die lees tot op die laaste bladsy. Lank nadat mens die boek toegemaak het, bly die verhaal mens steeds by. Ek het met Deon Lamprecht gesels oor hoe hy aan die verhaal gekom het en oor die skryf daarvan.
Ek kan nie onthou dat ek ooit iets anders as joernalistiek wou doen nie. Ek het grootgeword op die myndorp, Welkom in die Noord-Vrystaat. Destyds het ons ouers altyd koerante gelees en ek het koerante altyd verslind. Vandat ek kan onthou, wou ek sien hoe lyk die wêreld buite my myndorp. Ek wou na interessante plekke gaan, interessante dinge beleef, mense ontmoet en stories skryf daaroor.
Ek was eintlik maar ’n stillerige boekwurm, maar het ook fiets gery, kleilat gespeel en in die strate gespeel. Ek het maatjies gehad, maar omdat ek ’n laatlammetjie was, het ek altyd geluister en gekyk. Die een ding waaroor ek op skool nie in die moeilikheid was nie, was my opstelle. My Afrikaanse en Engelse onnies het van my gehou, die res het my net slae gegee.
Ek het gewerk by plaaslike koerante, dagblaaie, Sondagkoerante en ek’s nou soort van in die enjinkamer by tydskrifte. As jy nuus skryf vir dagblaaie, het jy baie keer nie kans om skouers oop te maak nie. Jy is eintlik soms ’n bietjie in ’n dwangbaadjie van spertye, lengtes en en hoe berigte verpak moet word. Ek’s lief vir artikels skryf, daar kan jy bietjie skouers oopmaak. Ek het altyd in my agterkop gehad dat ek eendag ’n boek wou skryf, maar het dit op ’n stadium laat vaar. Annie Olivier van Tafelberg (wat saam met my by Beeld gewerk het) het my eenkeer gebel en gevra of ek nie ’n boek wou skryf nie. Ek het half vergeet daarvan. Toe ek by Rapport gewerk het, het ’n klomp veterane van 61 Meg Bataljon my redakteur gekontak met ’n storie. Hulle was op pad om al die ou slagvelde, van Cassinga na Cuito Cuanavale te besoek en wou weet of sy iemand wil saamstuur. Sy het my gevra en ek het eers daaroor gaan dink. Ek is eintlik ’n introvert en die idee om vir twee weke saam ’n klomp ouens in ’n bakkie vasgekeer te wees, was vir my bietjie rof. Tog het ek besluit om te gaan. Met ons vertrek het ek agtergekom daar is ’n konneksie, want die veterane was van my ou eenheid waar ek Grensdiens gedoen het. So het ek oor die storie van Tannie Pompie geval, wie se storie baie verweef is met my ou eenheid s’n. Die voorval waarin haar man en skoonseun dood is, het gebeur in die jare net voor my grensdiens. By my terugkoms het ek ’n reeks van vier artikels oor dié reis geskryf. Die Tannie Pompie-ding het nooit lekker daarby gepas nie en ek het nie daaroor geskryf nie. Dit het my altyd gepla. Dis hierdie storie wat ek toe vir Annie gepitch het en nou is daar eindelik ’n boek.
Ek sou nie die boek geskryf het as daardie konneksie nie daar was nie. Baie van my generasie was op die Grens. Ek het nie nostalgiese gevoelens oor die Bosoorlog nie. Dis ’n deel van my lewe. Daar was goeie en slegte dinge daaraan. Ek het nooit teruggedink aan die oorlog voor hierdie reis na Angola nie. Ek het aangegaan met my joernalistieke loopbaan. Daarin het ek baie meer te doen gekry met geweld en dood as op die Grens. Waar ander ouens na diensplig teruggegaan het na die lewe van ’n onderwyser of ’n klerk of so iets – daai militêre ondervinding bly hom sterker by. By my het ander ondervindings getref. Op die toer saam met die ouens het ek vir die eerste keer werklik eers aan daardie goed gedink en aan die storie van Pompie en mense soos sy.
Jy vervleg die feite oor die geskiedenis van Tsumeb met die mense in jou verhaal. Die boek vertel van hoe die dorp totstand gekom het en die plaaslike bevolkings wat daar gewoon het. Moes jy baie navorsing doen en hoe het jy dit aangepak?
Mense het al verwys na die boek as ’n Grensoorlogboek, maar dis nie vir my een nie. Ek beskou dit as ’n menslike verhaal wat in daardie era afspeel. Vir my gaan dit in die eerste plek oor die mense. Ek het begin deur Namibië toe te gaan en met mense te praat. Ek was twee keer daar vir trips van so twee weke elk.
Toe ek as ’n jong dienspligtige soontoe gegaan het, het ek nie gedink aan die destydse Suidwes as deel van Suid-Afrika nie. Dit was ’n vreemde land. Ek het eers, toe ek met hierdie mense gesels wat nou nog daar is, besef hulle het aan hulself gedink as Suid-Afrikaners. Hulle het baie sterk gevoelens oor Suid-Afrika. Ouens soos ek het soontoe gegaan, ons het baklei, nie baklei nie, whatever gebeur het, ons het teruggekom en ons het aangegaan met ons lewens hier. Daai mense het daar gebly. Hulle het deur die oorlog gegaan. Hulle huise is aangeval; hulle moes hul huise beskerm. Toe ons Suid-Afrikaners onttrek het, het hulle agtergebly en moes aanpas in die nuwe land van hulle.
Omtrent al die Grensoorlogboeke waarvan ek gehoor het, is geskryf deur Suid-Afrikaners wat daar was en teruggekom het en toe geskryf het oor die tyd wat hulle daar was, nie deur mense wat daar gebore is en daar bly nie. Daar’s generaals en politici hier wat skryf vanuit ’n politieke of strategiese oogpunt en daar is ouens wat skryf oor die trauma. Maar ons hoor nooit van hierdie mense wat deel van die firing line was nie.
Daar is baie mense in hierdie verhaal. Moes jy vir jou ’n diagram of ’n ding opstel sodat jy die drade van elkeen bymekaar kon hou? Hoe het jy die drade bymekaar gehou?
Nogal moeilik. Ek het begin deur vir myself prentjies te teken. Die werkende titel van die boek was “Tsumeb op die rand van ’n oorlog.” Dit was vir my hierdie plek wat altyd op die rand van oorlog was en dan klimaks dit met die twee weke waarby Pompie-hulle betrokke was. Ek het maar prentjies geteken om te kyk waar almal in pas.Daar was aanvanklik meer stemme. Dit was vir my ’n groot armoede dat Pompie dood was, dat ek nooit met haar kon praat nie.
Daar was baie meer. Hulle is maar net ’n paar. Omdat ek nie toegang tot Pompie gehad het nie, was ek dankbaar dat ek afgekom het op die paar velle wat sy geskryf het. Ek wou nie net op Riana (Pompie se dogter) staatmaak nie. Ek het nog stemme gaan soek wat my kon help om Pompie se storie en alles wat in daai twee weke gebeur het aan my te vertel. Almal van hulle het dinge deurgemaak en het ’n reg om in die verhaal te figureer. Maar Pompie was vir my die spil van alles en simbolies van wat gebeur het.
Jy skryf ’n baie interessante karakterskets van haar in die boek. Die woord wat by my opkom as ek aan haar dink, is ‘diensbaar’.
Diensbaar is militêre vaktaal. In die army vra jy nie skiet daai geweer nie, jy vra is hy diensbaar. Dit was vir my ’n interessante woordkeuse vir ’n boervrou om te kies om haarself te beskryf. Dit was natuurlik omdat sy gedoen het wat sy doen in ’n militêre milieu met mans rondom haar. Dis seker maar hoekom sy daardie woord gekies het.
Hierdie mense het vreeslike aanslae beleef, soos Reinhard wat ’n landmyn afgetrap het en dit oorleef het.
Ek is mal oor al die mense met wie ek gesels het, maar ek hou veral baie van Reinhard. Deur die boek het ek ook agtergekom die ritme wat 61 Meg en die kommando’s in daardie oorlog gehad het. Dis soos ’n rugbyspan wat wegwedstryde en tuiswedstryde het. Tuiswedstryde is wanneer hulle verdedigende rugby speel wanneer Swapo ingekom het. Die wegwedstryde is wanneer hulle ingegaan het in Angola met oorgrens operasies. In ’83 toe ek as dienspligtige daar was, het ons baie naby gekom aan die plek waar die Ratel uitgeskiet is, die een waarin Pompie se mense omgekom het, baie naby aan waar Reinhard die landmyn afgetrap het. Ek het agter ’n outjie geloop wat op ’n landmyn getrap het en net daar doodgebloei het. Dis vir my ongelooflik dat Reinhard oorleef het.
Ek was twee jaar voor die trip saam met die veterane ook in Angola, maar met viertrekvoertuie en motorfietse. Ons was op Luanda toe en weer terug deur die middel van die land en ons was by Lubango ook. Ek het die Cristo Rei-beeld gesien. Maar toe het ek nog niks geweet van Pompie of ’n terroristebasis nie. So, ek ’n gevoel gehad vir die plek. Op die veterane trip het ek gepraat met Swapo ouens in Windhoek waar ons gebraai het saam met ’n klomp ou Swapo’s wat nou grootkoppe in die Namibiese Weermag is. Een van die ouens was in daai basis. Deur Roland de Vries het ek ook toegang gehad tot sketse en inligting wat hy gehad het. ’n Terroris wat deur Roland-hulle gevang is, het onder ondervraging gedetailleerde sketse gemaak van die basis. Van daardie inligting af het ek die basis beskryf. Een van Roland de Vries-hulle se doel met die trip was om die ou vyand te embrace en aan hulle die respek te gee wat hulle toekom deur hulle persoonlik te ontmoet. Daar was respek vir hierdie ouens wat 400 kilometer geloop het om te kom veg. As hulle gewond was, was daar geen helikopter om hulle op te pik nie. Die enigste kere wat hulle mediese behandeling gekry het, was as hulle in Suid-Afrikaanse hande geval het. Anders het hulle in die veld dood gegaan aan hulle wonde.
Ek wou die boek doelbewus kompak hou, met ’n vinnige tempo. Dit moes lees soos ’n roman. Ek wou oorspronklik myself en eie ervarings in die verhaal bring, maar ek het nie. Ek het wel in die inleiding verduidelik waarom ek hierdie boek wou skryf. My eie ervarings het nie bygedra tot Pompie se storie nie. Ek wou eintlik net hierdie gewone Suidwesters se storie skryf.
Hoe lank het dit jou geneem om die boek af te rond, is jy ’n netjiese skrywer of redigeer jy baie? Het jy ’n ritueel wanneer jy skryf?
Ek is ’n netjiese skrywer weens my joernalistieke ervaring. Wanneer ek skryf, moet elke woord reg en netjies wees, elke paragraaf en idee moet reg wees voordat ek kan aangaan na die volgende een toe. Ek kan nie ’n koerantberig skryf as die intro nie vir my perfek is nie. Ek kan nie aangaan na die volgende paragraaf nie en dit was dieselfde met die boek. Ek pak altyd reg en maak die tafel netjies voor ek begin skryf.
Totdat die leeus hul eie geskiedskrywer het, sal verhale oor die jag altyd die jagter verheerlik, lui ’n Afrika-spreekwoord. Hoe moet ’n mens dus op ’n verantwoordelike manier ’n skokkende boek met weinig empiriese bewyse lees waarin die magsverhoudings tussen eertydse maghebbers en magteloses steeds uitspeel, wonder Herman Wasserman.
Daar is in onlangse weke omvattend berig oor die inhoud van die bewerings waaroor die skrywers van dié boek – onderskeidelik ’n voormalige speurder Mark Minnie en ’n veteraan- ondersoekende joernalis Chris Steyn – verslag doen.
Allen was goed bevriend met Wiley en het ’n konsessie gehad om op ’n eiland naby die stad ghwano te oes. Dat die drie mans saam per weermaghelikopter die eiland besoek het, is deur Malan self erken. Hy het egter tot met sy dood volgehou hulle was op ’n amptelike weermagsending, al het hulle hul visstokke saamgevat. Daar word nou beweer die groep mans het minderjarige bruin seuns saamgesleep op hul besoeke aan die eiland, die kinders drank gevoer en hulle dan gedwing om aan seksorgies deel te neem. Allen is destyds in hegtenis geneem op aanklag van statutêre verkragting, maar het selfmoord gepleeg voor die saak sy loop kon neem. Ook Wiley het kort daarna sy eie lewe beëindig. Albei dié selfmoorde, word in die boek beweer, was eintlik moord om die gerugte van pedofilie toe te smeer – gerugte wat uiteraard uiters skadelik vir die NP-regering sou wees in ’n tyd toe die party vir sy oorlewing moes veg teen ’n sterker wordende gety in die binne- en buiteland.
Die media, wat destyds gemuilband is deur ’n string regulasies wat persvryheid aan bande gelê het, is deur die polisie gewaarsku om nie te bespiegel oor die redes vir Wiley se selfmoord nie en het ook geweier om te bevestig of te ontken dat Wiley die oggend van sy dood deur twee polisiekolonels besoek is. Internasionale nuusagentskappe soos UPI het wel meer uitvoerig daaroor berig, en in sy grafskrif oor Malan in 2011 het Chris Barron weer na hierdie bewerings verwys. Behalwe vir Steyn is daar ook ander joernaliste, soos Colin Urquhart van die Weekend Post, wat destyds aan die storie gewerk het.
Die noue bande tussen Malan, Wiley, die derde minister en Allen is dus nie nuwe nuus nie, die hewige teenreaksie teen hierdie boek ten spyt. Deels weens die NP-regering se streng beheer oor die uitlek van inligting en deels weens koerantredakteurs se huiwering en vrees vir vervolging het dit egter nog altyd by bespiegelings gebly. Die destydse insinuasies word nou in dié boek uitgewerk tot duideliker bewerings. Sowel Steyn as Minnie (wat vroeër hierdie week dood is nadat hy klaarblyklik homself geskiet het) het onafhanklik van mekaar weer aan die storie begin werk totdat die uitgewer hulle met mekaar in aanraking gebring en hul kragte saamgesnoer het.
Die boek lees maklik en is geskryf in ’n tipe pulpfiksiestyl met eerstepersoonsvertellers wat self karakters word: ’n ongepoetste speurder met ’n voorliefde vir hamburgers en whisky wat kroeggevegte en babelase die hoof bied om skelms aan te keer! ’n Hardkoppige maar deeglike joernalis wat veg vir die waarheid maar gedwarsboom word deur bangbroek-redakteurs! Ongeïdentifiseerde informante, geheimsinnige telefoonoproepe en verdwynende dossiere!
Daarteenoor is die risiko van die styl dat dit die leser so kan boei dat die leesproses ’n voyeuristiese daad word en die ontstellende gruwelverhaal gereduseer word tot ’n skinderstorie. Die toeganklike trant kan ook die gewigtigheid en impak van die bewerings ondermyn, veral omdat daar meestal op omstandigheidsgetuienis staatgemaak word. In só ’n geval is die joernalistieke reël van audi alteram partem – “luister na die ander kant” – moeilik om te volg. Steyn het wel ’n onderhoud met Malan gevoer voor sy dood en haal aan uit ander onderhoude en berigte waarin hy telkens die bewerings ontken. Hanlie Retief het ook in verlede week se Rapport aan Du Plessis ’n uitvoerige spreekbeurt gegee.
Die leser wat onweerlegbare, empiriese getuienis soek om die bewerings te staaf, gaan dit nie in hierdie boek vind nie. Uiteraard is dit onrealisties om 30 jaar later forensiese getuienis te verwag. Hoe die spore ook al lyk, die meeste is reeds deur die tyd toegewaai. Sedert die verskyning van die boek het ’n oud-polisiekolonel wel bevestig dat Minnie aan ’n ondersoek gewerk het, en dat daar in opdrag van PW Botha self op die dossier beslag gelê is. ’n Man het ook na vore gekom wat sê hy is een van die seuns wat mishandel is. Vanuit NP-kringe word hierdie bewerings weer ten sterkste ontken, maar agter die vertellings speel die magsverhoudings tussen die eertydse maghebbers en magteloses steeds uit. Die Afrika-spreekwoord kom ter sprake: “Totdat die leeus hul eie geskiedskrywer het, sal verhale oor die jag altyd die jagter verheerlik.”
Aan die ander kant van die geweerloop was daar dikwels jong wit dienspligtige seuns wat 30 jaar later as bebliksemde Boetmans steeds saamleef met die sielkundige tweespalt wat spruit uit die ervaring om tegelyk slagoffer te wees van ’n stelsel wat sy eie jongelinge verorber het én hulle gedwing het om medepligtig te wees aan die sistemiese geweld in die townships en op die grense. Diesulkes sal waarskynlik die boek met ’n mengsel van leedvermaak en hul eie pyn lees.
Walging is ’n ander waarskynlike reaksie. Preutse lesers sal die taalgebruik kru vind, die onderwerp onsmaaklik. Daar is nie ’n mooi manier om oor verkragting te praat nie. Die meer pragmatiese gekrenktes kan moontlik voel die oprakeling van die geskiedenis is onnodig: “Hoe lank moet ons nog stories oor apartheid hoor?” Diegene sal hopelik oorweeg dat geweld in die hedendaagse Suid-Afrika – veral die epidemiese aanslae op vroue en kinders as gevolg van ’n toksiese manlikheidskultus – nie die hoof gebied kan word as ons nie in die reine kan kom met die wortels daarvan in die erwe van ons vaad’re nie.
En dan is daar diegene wat die onthullings met ongeloof sal ontvang en dit gewoon afmaak as samesweringsteorieë. Die aangeklaagdes is immers die mense wat ons vertel het hulle verdedig die Christelike beskawing in Afrika teen die kommunistiese aanslag. Wat hardhandig en hardvogtig soos dit ’n patriarg betaam van ons seuns manne gemaak en hulle die wapen laat opneem het om ons grense te beveilig. Manne wat ’n bars kan kyk, ’n slag kan slaan, hul man kon staan – ag nee wat, hoekom sou hulle jag maak op weerlose kinders?
Maar uiteindelik is dit nie die beweerde klad op voormalige ministers se naam waaroor ons die bekommerdste moet wees nie. Die boek word opgedra aan “die seuns van Bird Island – en alle kinders wat in stilte ly onder dié met mag oor hulle”. Dit is jammer dat die woord “verlore” slegs in die Engelse titel, The Lost Boys of Bird Island, verskyn. As die verlede vir ons enigiets oor menslikheid geleer het, behoort ons snags wakker te lê oor die land se verlore geslagte. Hoe leef hulle met die herinneringe saam? Kon hulle daarin slaag om iets van hul menswaardigheid te herwin, of het hulle verval in die siklus van geweld wat ons land opnuut teister? Hoe leer iemand weer die taal van medemenslikheid en vertroue in ander aan as ’n oom eers ’n gelaaide pistool in jou opgedruk het?
Indien niks anders nie, is dié boek ’n kragtige metafoor vir ’n hele stelsel wat ten diepste gegrond is op presies die verontmensliking, geweld en uitbuiting wat gruwelik manifesteer in hierdie verskriklike verhaal.