deur Piet P. Nel
Hoekom word bepaalde woorde of uitdrukkings as "plat" en soms as "vulgêr" of selfs "obseen" beskou? Hoe gebeur dit?
Sommige van hierdie woorde het 'n baie lang stamboom – hier en daar kom dit uit Frans of Engels, maar ander woorde se stamboom strek terug tot by Latyn en selfs antieke Grieks.
Hoekom dit mettertyd obseen geword het, is nie so maklik om gesaghebbend te verklaar nie. My raaiskoot is dat dit met die Victoriaanse tydperk verband hou (hoewel almal natuurlik nie onder Victoria se gesag gestaan het nie). In daardie tydperk het 'n groot konserwatisme, en eintlik 'n skaamte, oor seks en alles wat daarmee saamgaan die mode geword. "You could no longer call a spade a spade". Daarom is daar oor sekere dinge absoluut geswyg. En as dit werklik nodig was om iets te sê, is allerlei (soms omslagtige) versagtings gebruik. Sommige bestaan steeds in ons daaglikse taal. Die skoolkind sal die juffrou vra om "kamer te verlaat". Almal weet hy wil gaan pis, maar dit sal nooit so uitdruklik gesê word nie. Of die dametjie sal haar metgesel vra: "Verskoon my, ek wil net gou my neus gaan poeier."
Die rede wat sy verskaf, is eintlik 'n leuen. Miskien sal sy wel haar neus ook poeier terwyl sy in die toilet, is maar dis bysaak. Eintlik wil sy gaan pis.
Gelukkig begin ons soms 'n bietjie eerliker te word. Daar is 'n bietjie oper (en eerliker) moraliteit wat sy kop begin uitsteek. Moraliteit verander egter gewoonlik stadig.
En dit sal ook nie verander as iemand dit nie promoveer nie.
In hierdie aflewering (van 'n kort reeks van drie) kyk ons na die woorde "poesie" wat uit ou Engels (1530) kom en "piel" wat uit die Latyn kom.
In die tweede aflewering kyk ons na die besonder interessante woord – waar piel en poesie bymekaar kom – nl. die woord "naai". Dit is nogal 'n heel interessante woord met allerlei onbedoelde betekenisse. En, sover ek kon vasstel, uniek aan Afrikaans.
In die derde (en laaste) aflewering word gekyk na twee woorde wat nou nie juis as "sexy" beskryf kan word nie, maar waarvan die oorsprong daarop wys dat die woord "kak" vanuit antieke Grieks via Latyn by ons uitgekom het en die woord "pis" uit moderne, aanvaarbare Frans, maar ten spyte van hul stambome word hulle nog as "plat" of "obseen" beskou.
Die woord "piel" het 'n lang stamboom (wat nie noodwendig sê dat elke piel so lank is nie!). Terwyl daar in Engels nog spore van 'n ander woord met 'n lang stamboom is ("kak"), het "piel" nie 'n Engelse broer of neef nie. Dit word ook in die woordeboeke beskryf as 'n "obsene" woord, maar dit gaan terug na die woord "pilum" in Latyn wat "spies" beteken het. Eweneens gaan die woord "penis" terug na Latyn, maar daar het dit "stert" beteken. Vra enige meisie – stel sy belang in iets wat kan swaai of iets wat kan steek?
Die vraag is: Hoekom is die een obseen en die ander toelaatbaar? Toegegee – dertig jaar gelede was selfs die woord "penis" nie eintlik toelaatbaar in goeie geselskap nie. Net die dokters het dié woord gebruik en ook net wanneer absoluut nodig. As "piel" te erg was, het jy dit dalk gewaag om te praat van 'n "voël". Hoekom? Is dit omdat hy op twee eiers sit? In Engels word gepraat van 'n "cock". Dus, 'n hoederhaan. Dit kan ek nogal verstaan, want 'n hoenderhaan kan in een dag 'n hele klomp henne deurdraf. Maar, ai tog, die hele storie duur maar net 'n paar sekondes. Dankie tog ek is nie 'n hoenderhaan nie!
Daar word soms gepraat van 'n "tottie," of 'n totterman". Die HAT (Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal) beskryf dit as "kindertaal – nie algemeen" en gee dan die betekenis daarvan as "die penis van 'n kind". Ek is nie meer 'n kind nie – myne staan regop.
Die woord "poes" of "poesie" het nie 'n Latynse stamboom nie, maar kom uit Engels. Die woord is so vroeg as 1583 al opgeteken (Shorter Oxford English Dictionary – SOED). Dit het oorspronklik beteken enige sagte en wollerige speelding (klink dit goed?). Toe word dit 'n hasie of 'n kat – veral 'n wyfiekat. Mettertyd word dit gebruik vir die begrip "meisie", maar nog steeds die hele meisie – nie net daardie deel van haar nie. In een van die James Bond flieks was die hoof attraksie inderdaad 'n meisie met die naam "Pussy Galore" (njam! njam!) In 'n roman wat in die sestigerjare geskryf is, was die een belangrike meisie se naam eenvoudig "Puss". En daar was onlangs, of is, 'n sanggroep met die naam "Pussycat". In Afrikaans sal soms na 'n lus meisie verwys word as 'n "kat" of selfs 'n "kwaad kat".
In Engels is daar al heel respekteerbare boeke, romans sowel as semi-wetenskaplike werke, waarin die woord "pussy" vryelik gebruik word – hoewel minstens een skryfster van 'n semi-wetenskaplike boek dit nodig vind om eers haar gebruik van dié woord te regverdig. (Interessant: In Fifty Shades of Grey" word die woord "fuck" baie dikwels gebruik as sowel 'n uitroep as vir naai – maar die woorde "pussy" en "cock" word nooit gebruik nie.)
In Afrikaans is daar 'n klein probleempie met die woord "poes" daarin dat dit soms as 'n belediging gebruik word soos wanneer iemand vir 'n man sê: "Jy's 'n poes! Gee pad!" Myns insiens kom dit uit die dae van manlike chauvinisme: "Jy is soos 'n vrou, jy beteken niks! Jy het nie die 'balls' nie". (Nie dat chauvinisme heeltemal iets van die verlede is in ons samelewing nie, maar dit word nie meer as moreel aanvaarbaar of "polities korrek" beskou nie. In Islamitiese samelewings bestaan die chauvinisme egter nog helder en duidelik – in sommige lande mag 'n vrou nie eens 'n motor bestuur nie.)
Antjie Krog (digter) het haarself op video uitgedruk oor die digterlike waarde van die woord "poes" teenoor die woord "piel". Sy het gemeen dat "poes" 'n baie sterker woord as "piel" is – omdat mens die "s" eksplosief (seksplosief?) kan sê en dan nog 'n bietjie sis ook. Dit kan 'n mens nie met 'n "l" doen nie.
Maar die woord "poesie" het nie dieselfde karaktertrekke nie. Eerstens is dit 'n verklein-woord soos wat dikwels gebruik word om lieftalligheid weer te gee ("endearment"). En dit kan nie so eksplosief uitgespreek word nie. Ek het ook nog nooit gehoor dat die woord "poesie" as 'n vloekwoord of 'n belediging gebruik word nie.
Mens kan praat van die "vagina", of van die "labia"/"lippe" of van die "klit/klitoris" maar daar is nie 'n aanvaarbare woord vir die geheel daarvan nie – behalwe as 'n mens sou praat van die vrou se "geslagsdele". En dan is dit 'n meervoudsvorm. (Ek het op keer by die KKNK 'n (vroulike) komediant gehoor wat die storie van Aspoestertjie vertel het, en dan het sy telkens gepraat van "As-vrouedeeltjie".)
Daar is sommige versagtings wat gebruik word om die geheel te beskryf, soos bv. "kwakkie", maar ek steek verkieslik nie my ding in 'n padda se bek nie. So ook "koekie" – half verstaanbaar, want dit kan lekker wees om te "eet". Maar 'n meisie wat as 'n "koek" beskryf word, is die laaste een wat haar "koekie" sal adverteer (!). Dan is daar die skelwoord "doos" wat neerhalend gebruik kan word soos die skelwoord "poes". Weer eens kan "dosie" werklik nooit neerhalend gebruik word nie. Maar hierdie gebruik van die woord "doos" het meegebring dat baie mense in Afrikaans eerder die leenwoord uit Engels "boks" sal gebruik. Hoe die woord "doos" 'n vrou se geslagsdele kan verteenwoordig weet ek werklik nie. Die HAT erken die woord in daardie betekenis ("plat") maar gee geen aanduiding van die oorsprong daarvan nie.
Die enigste ander woord (behalwe ander woorde wat misbruik word as versagtings soos "koekie", "dosie" of "kwakkie", ens.) wat ook na die geheel verwys, is die woord "kont". Dié woord kan dalk aan Antjie Krog se beskrywing van 'n sterk woord voldoen omdat dit ook eksplosief uitgespreek kan word. Dit word inderdaad ook as 'n skelwoord of 'n belediging gebruik soos die woord "poes". Maar ek het dit nog nooit in die verkleinings-vorm ("kontjie") gehoor nie. "Kont" word net in 'n negatiewe vorm gebruik. In die HAT word dit wel genoem en die betekenis gegee, maar sonder om in te gaan op die oorsprong daarvan en word dan geëtiketteer as "obseen". Dit is interessant dat die SOED (die uitgawe van 1970) wel die oorsprong en betekenis van "pussy" verklaar, maar dat die Engelse woord "cunt" glad nie eers in daardie woordeboek voorkom nie. Wikipedia gee wel 'n omvattende beskrywing daarvan en toon aan hoe dit eens 'n min of meer aanvaarbare woord in Engels was, dan feitlik heeltemal verdwyn het en dan, wanneer dit weer verskyn, beskou word as uiters obseen. As 'n mens praat van 'n "kontjie" gaan dit waarskynlik omtrent die gevoelswaarde hê van "poesie". Maar ek het dit nog nooit gehoor nie.
Myns insiens is die woord "poesie" die mees toepaslike woord: Dit is nog steeds 'n sagte speelding, hoewel nie meer altyd wollerig nie.
Die woord "piel" het nie 'n Engelse ekwivalent nie.
In die volgende aflewering praat ons oor die woord "naai" – 'n besonder interessante woord.
Daar leer ek toe ook nou iets. Dankie.
Nov 1, 2014 at 12:55 pm
Die ander woord vir die kombinasie van dele van die vroulike geslagsorgaan is "vulva" .
Nov 1, 2014 at 12:58 pm
Meer spesifiek die uitwendige geslagsdele: labia, klitoris, ingang na vagina
Nov 7, 2014 at 5:25 am
Die woord "poes" bly maar sonder gelyke as 'n beskrywing van die kombinasie van binne- en buite-lippe, vestibule (of portaal), uitwendige smering-kliere, uretra-opening, klitoris, klitoriskappie, vagina-opening en die volle lengte van die vagina met sy G-kol en smering-kliere, tot by sy doodlooppunt net onder die serviks). Daar is min ander woorde wat so 'n kragtige effek op my het as my naaihale haar die woord laat gebruik. "Naai my poes!" of "O my poes, my poes!" laat my dadelik beheer verloor. Ek skat dis die digterlike waarde van die woord waarvan Antjie Krog in haar video praat, wat dit veroorsaak.