Teen die agttiende eeu was die gemeenskap wat die magtige Zoeloe-volk sou word, egter nog slegs ’n aantal Nguni-sprekende kapteinskappe noord van die Tugelarivier.
In die vroeë negentiende eeu het die groot en magtige Mthethwa-kapteinskap, onder leiding van Dingiswayo, die grootste deel van die streek noord van die Tugelarivier beheers. Shaka, ’n Zoeloe-vegter wat in 1810 erkenning verwerf het deur vernuftig die leier van die strydlustige Buthelezi-kapteinskap te onderwerp, het Dingiswayo se militêre nederlaag in die stryd teen naburige Ndwandwe-leërs aangegryp om in 1817 die Zoeloe-ryk te begin bou.
REGS: Slegs 'n voorstelling—’n jong Shaka in sy gevegsmondering. (Kleurillustrasie in die Kaapse Argiefbewaarplek © KGH)
Zoeloe-mans en -vroue het regdeur die twintigste eeu ’n wesenlike deel van die stedelike arbeidsmag in Suid-Afrika uitgemaak, veral in die goudmyne aan Witwatersrand. Zoeloe-arbeiders het ook party van die eerste swart vakbonde in die land gestig, soos die Natalse plaaswerkers se Zululand Planters' Union, wat vroeg in die eeu tot stand gekom het.
In die jare tagtig het Buthelezi egter herhaaldelik die aanbod van die regering verwerp om sy tuisland onafhanklik te laat word. Hy het verkies om die gebied se selfregerende status te behou en die sowat vier miljoen mense in KwaZulu Suid-Afrikaanse burgers te laat bly. Zoeloe-solidariteit is bevorder deur Buthelezi se intellektueel kragtige en dominante persoonlikheid en deur sy leierskap van die Zoeloe-kultuurorganisasie Inkatha, wat in die jare negentig die Inkatha-Vryheidsparty (IVP) geword het.
Buthelezi se familielid, Goodwill Zwelithini, is die Zoeloe-koning. Dit lyk of die Zoeloe-vorstehuis se bestaan nie in die nuwe Suid-Afrika bedreig word nie, maar hoe lank die opkomende geslagte van Zoeloes nog die nodigheid sal aanvoel om ’n "streek-koning" binne ’n groter staat te huldig, is natuurlik weer ’n ander vraag.
Die Pondo (Mpondo), Temboe en ander klein etniese groepe is oor verskeie eeue in wisselende mate in die Xhosa-gemeenskap opgeneem. Elk van hulle is ook ’n heterogene groepering van nog kleiner groepe. Saam vorm hulle die suidelike Nguni-stamme wat tradisioneel die gebied tussen KwaZulu-Natal en die Oos-Kaap bewoon het.
As afstammelinge van ’n vroeë faksie van die Nguni-volk en synde die mees suidelike groep van die swart migrasies uit Midde-Afrika na die gebiede in Suidelike Afriks, het die Xhosa-kultuur (trouens, die hele Nguni-kultuur) ook by die Khoisan-kultuur gaan leen. Hierdie volkere het immers in ’n simbiotiese verhouding naas mekaar bestaan en hulle het selfs ondertrou. Die Xhosa-taal, wat ook as Xhosa of isiXhosa bekend staan, het juis ’n aantal kenmerkende klapklanke wat dit van Khoisan-tale oorgeneem het. Die meeste Xhosas praat Engels en dikwels ook verskeie ander tale, maar hulle is baie trots op hul isiXhosa, ’n Nguni-taal wat naby verwant is aan Zoeloe.
Die Xhosa was oorspronklik bekend as die Aba-nguni, genoem na 'n eertyse heerser, Mnguni, van wie feitlik niks bekend is nie. 'n Latere opvolger van Mnguni het as Xhosa bekend gestaan en dis van hom dat die stam sy meer algemeen bekende naam gekry het.
Sedert die ontstaan van die Witwatersrand het die Xhosas ’n aansienlike persentasie van die arbeidskrag van die goudmyne aan die Rand en elders verskaf. Die skepping van die "Xhosa-tuislande", Transkei en Ciskei, in die apartheidsjare het ook ’n groot verhuising van Xhosas na dorpe en stede tot gevolg gehad. Al sulke migrasies het die kulture erfenis van die Xhosa-volk in die hande van ’n mindere oorblyfsel gelaat.
Die regering het in die apartheidsjare gereken dat daar ’n verdeling bestaan tussen die Gcaleka-Xhosa en die Ngqika-Xhosa (’n subgroep van Rharhabe) en gevolglik die twee Xhosa-tuislande in die lewe geroep. Transkei, in Oos-Kaapland, is aan die Gcaleka-Xhosa toegesê en Ciskei, net wes van Transkei, aan die Ngqika-Xhosa. Transkei het in 1976 onafhanklik geword en Ciskei in 1981—maar hierdie state is nooit deur die buitewêreld erken nie. In die nuwe Suid-Afrika is hulle met die Oos-Kaap herenig.
In die twintigste eeu het die Swazi-koninkryk sy outonomie, maar nie totale onafhanklikheid nie, behou—as die Britse protektoraat Swaziland in 1903 en as ’n Hoë-Kommissariaat-gebied in 1907. In 1968 het Swaziland ’n onafhanklike land onder koning Sobhuza II geword. Swaziland het sedert die 1960’s druk op Pretoria uitgeoefen om die deur Swazi’s bewoonde gebiede van Suid-Afrika aan hom terug te gee. In 1982 het Pretoria ingestem, maar die besluit is deur die Suid-Afrikaanse Hooggeregshof herroep.
KaNgwane se hoofminister, Enos Mabuza, het ’n landbou- en nywerheidsekonomie in die klein, gesegmenteerde tuisland probeer opbou en die eerste tuislandleier geword wat volle vakbondregte aan werkers onder sy jurisdiksie toegestaan het. Mabuza het ook die stryd teen KaNgwane se inlywing by Swaziland gelei. In die laat jare tagtig het hy met Pretoria oorhoop gelê deurdat hy sy sterk steun aan die toe nog verbode ANC toegesê het.
REGS: 'n Ndebele-kind. Op die agtergrond kan die kleuryke patrone gesien word wat kenmerkende versierings aan tradisionele Ndebele-huise is.
In die jare tagtig en vroeë jare negentig het baie Nedelebes ’n vorstehuis, die Mahlangu-familie, erken, en die hoofstad van KwaNdebele is KwaMahlangu genoem. Die koninklike familie was egter verdeeld oor ekonomiese kwessies en die vraag of die tuisland "onafhanklik" moes word. Hierdie twiste is tot niet gemaak deur die ontbinding van die tuislande in 1994. Teen daardie tyd het, benewens die geraamde 800.000 Ndebeles in Suid-Afrika, byna 1,7 miljoen Ndebeles in Zimbabwe gewoon, waar hulle sowat ’n sesde van die bevolking uitgemaak het en bekend staan as die Matabeles. Ongeveer 300.000 het in Botswana gewoon.