'n Geskiedenis van die eksegese, 04: Irenaeus se helder denke – Jurie le Roux | TEO website of the Faculty of Theology University of Pretoria / TEO Webwerf van die Fakulteit Teologie, U.P.
Teologie was nog nooit konteksloos nie. Elke teologie het altyd binne 'n bepaalde konteks gestalte gekry. Anders gesê, dit dra die merke van die tyd waarin dit ontstaan en gegroei het. So skryf Clemens van Rome (die derde biskop van Rome na Petrus) in 96 of 97 'n brief aan die gemeente van Korinthe in 'n poging om die onrus te temper. Jong gelowiges het hulle teen 'n ourige presbiter van Korinte verset en hom afgesit. Clemens se brief het die belhamels se eersug veroordeel en tot groter nederigheid, vrede en harmonie aangespoor (Drobner 1994:39-40). En die Didache, wat die oudste kerkorde bevat, het in die tweede eeu gewone mense aangespoor om reg te leef deur 'n duidelike onderskeid tussen die weg van die lewe en die weg van die dood te maak (Drobner 1994:46-47). Êrens tussen 107 en 110 is Ignatius, biskop van Antiochië, op bevel van die keiser Trajanus (98-117) gevange geneem en na Rome gebring. Hy het geweet dat hy in Rome sou sterf en op pad het hy briewe aan verskillende gemeentes geskryf. So het hy vooruit aan die gelowiges in Rome geskryf en hulle gevra om niks te doen wat sy marteldood sou verhinder nie. In sy skrywe kry ons die eerste keer iets van 'n martelaarsteologie en 'n verlange na die martelaarsdood. En Ignatius se intense verlange was nie die gevolg van die een of ander asketiese ideaal nie, maar was deel van sy teologie van die 'imitatio Christi', die navolging van Christus tot in die dood toe (Drobner 1994:40-43). Tussen 130 en 140 skryf die Pastor van Hermas oor die knellende saak van sonde na die doop. Was daar na die doop nog 'n kans op 'n tweede boetedoening? En Hermas het bevestigend hierop geantwoord (Drobner 1994:33-34).
Al hierdie en ander vroeë teoloë het met die knelpunte (soos vervolging, boetedoening, ens.) in die samelewing geworstel, maar het nie eintlik teologies oor die Christelike geloof in die geheel nagedink nie. Irenaeus van Lyon was egter die eerste ware kerklike teoloog wat die geloof Bybels deurdink en beskryf het. Hierdie biskop in die tweede eeu was met die vernietigende krag van die gnostiek gekonfronteer en hy moes heeltemal nuut oor geloof nadink (Rudolph 1998:11-12).
Die gnostiek was baie, baie sterker en gewilder as wat ons gewoonlik dink en in die tweede eeu was dit 'n magtige beweging wat alles wou platloop. Hulle aantrekkingskrag het in die mistieke betekenis en die verlossingskrag van kennis gelê. Op 'n mistieke wyse is kennis meegedeel wat die misterie van die lewe en die heelal kon verklaar. Dié kennis kon 'n mens verlos en ook 'n nuwe lewe skenk. In die proses is die skeppergod verwerp, moes die Ou Testament vermy word, is die liggaam as iets minderwaardig beskou en was die wêreld boos. Die gnostiek het die kerk nie net bedreig nie, maar het ook die wese van die heil aangetas (vgl Reventlow 1990:150-170).
Irenaeus moes hierop antwoord en eers God se integriteit en eenheid 'bewys'. Dít het hy gedoen deur Ou en Nuwe Testament saam te lees en te verklaar. Hy het toe tot die belangrike konklusie gekom dat die evangelies en die apostels sáám met die wet en die profete van die Ou Testament dieselfde God Vader verheerlik en dat alles in die wêreld deur hierdie een en dieselfde God geskep is (Adv Haer II, 35, 4). In die Ou en Nuwe Testament was daar dus geen sprake van verskillende gode, kragte of engele wat die wêreld geskep of onderhou het nie (Adv Haer II, 35, 4).
Verder moes Irenaeus die Ou en Nuwe Testament bymekaar gehou het. Een van die maniere waarop hy dit gedoen het, was om Anselmus se vraag van eeue later, 'Cur Deus homo', ('Waarom het God mens geword'), op sy eie manier te beantwoord. Volgens Irenaeus was God se wette aan Israel onvoldoende; 'n wet kon net die sonde aandui, maar nie oorwin nie. Die mens in sy vervallenheid kon hom ook nie self red nie; 'n Mens was dus nodig om deel van menswees te word en die mens uit die bande van die dood te lei. En dit is waarom Christus mens geword. In die gesprek met die gnostici was dit 'n kernargument: hulle het die menswording van Christus geloën, maar vir Irenaeus was die menswording amper 'n noodwendigheid. Deur een mens (Adam) se ongehoorsaamheid het alles verkeerd geloop en dit kon net weer deur een Mens se gehoorsaamheid herstel word (Adv Haer III, 18,1-3).
Om dit verstaan, moet ons by Irenaeus se siening van die skepping begin (Dassmann K 1996 158-160). Volgens die gnostici was die sigbare, fisiese wêreld deur engele geskep, was daar iets negatief aan die geskape wêreld verbonde en kon die goeie God daarom nooit deel daarvan gewees het nie. Irenaeus antwoord dan hierop deur die wesenseenheid tussen God (drie-enig) en die wêreld te beklemtoon. En een van die maniere waarop hy dit bewerkstellig het, was deur die hand-metafoor. Die Logos (Woord) en die Wysheid (Gees) was van die begin af God se hande; deur dié twee 'hande' het God geskep en mense gemaak (Adv Haer IV,20,1); deur sy hande as 't ware met die skepping van die wêreld vuil te maak, kon die die Skeppergod en die God van die Nuwe Testament nooit weer teenoor mekaar gestaan het nie (Adv Haer III,6,2).
God en sy twee hande ('Seun' en 'Gees') het ook vir mekaar gesê, 'Laat ons mense maak', en so het Hy (of hulle) die mens na sy (of hulle) beeld en gelykenis geskep (Adv Haer VI, 6,1). Deur middel van die 'beeld' is die verbondenheid met die Logos beklemtoon terwyl die woordjie 'gelykenis' weer op die band tussen mens en Gees gewys het; 'beeld' en 'gelykenis' het gemeenskap met God moontlik gemaak (Adv Haer IV, 4,3), maar met die sondeval het die mens dit alles verloor. En dit kon net herstel word deur die Logos, Christus wat mens geword en die mens ere herstel het. In sy aardse gestalte het Christus die 'homo perfectus', die volmaakte mens geword en slegs die geloofsband met Hom kon aan die mense iets van die oorspronklike beeld teruggegee het; slegs die verbondenheid aan Hom het die geloof in die wederopstanding van die vlees moontlik gemaak (Adam 1965:160-161). Hiermee wou Irenaeus weereens teenoor die gnostici se geringskatting van die vlees en die liggaam die belangrikheid van die hele mens beklemtoon.
Uit Irenaeus se Adam-Christus-tipologie het 'n teologie gegroei wat enorm belangrik vir die verstaan van die Ou Testament geword het. Gewoonlik word dit met 'n spesifieke word omskryf: 'herhaling', 'iets weer opneem', 'saamvat', 'anakephalaiosis' (in Grieks) of 'recapitulatio' (in Latyn). Toe Jesus Christus vlees en mens geword het, het hy die lang geskiedenis van die mensheid weer in Homself opgeneem, in Homself die foute van die mensgeskiedenis saamgevat sodat dit wat in Adam verloor is, weer herstel kan word (Adv Haer III, 18, 1).
Die geskiedenis van die mensheid was een van boosheid en onheil en Israel se geskiedenis in die Ou Testament was 'n voorbeeld van hierdie 'onheilsgeskiedenis'; dit was 'n geskiedenis wat soos Adam sy doel gemis het. Israel se geskiedenis moet dus eksemplaries verstaan word; as 'n voorbeeld van die mislukte mensheidsgeskiedenis. In Christus, in die tweede Adam is hierdie mislukte geskiedenis van Israel as 't ware opgeneem, is dit herbeleef sodat alles (die mensheid en Israel) weer nuut kon begin. In Christus is die mislukte geskiedenis waarvan die Ou Testament vertel, so opgeneem, saamgevat en herstel dat die ware Israel (die kerk) as 't ware weer opnuut in Hom kon begin.
En dít spreek weer van God se genade want die eerste Adam het nou wel die beeld en gelykenis van God verloor, maar hy het nooit verder as die hande van God (die Seun en die Gees) geval nie en daarom kon die tweede Adam alle boosheid van (Israel en die mensheid) in Hom saamvat sodat 'n nuwe begin gemaak kon word (Adv Haer V, 1, 3).
Uit hierdie teologie het 'n besondere siening van die heilsgeskiedenis gegroei. Irenaeus het ook van God se heils-ekonomie gepraat; die manier waarop Hy die heil in die geskiedenis gestalte gegee het. Elke stukkie geskiedenis het in God se heils-ekonomie ingepas. So het die wet in die tyd van Moses ingepas, maar in die tyd van Johannes die Doper het die koninkryk van God weer belangrik geword (Luk 16:16); het Dawid se Jerusalem sy doel gedien, maar later het dit 'n ander betekenis gekry (Adv Haer IV, 4, 2). So het ook die aartsvaders hulle spesifieke plek in die geskiedenis gehad; het Israel totstandgekom sodat hulle God se wette kon ken en Hom dien; was dit die profete se doel om mense God se nabyheid te laat ervaar (Adv Haer IV, 14, 20). Deur elke gebeurtenis in die geskiedenis te laat inpas, het God Israel en die kerk op sy heil in Christus voorberei (Adv Haer IV, 9, 3). Meer nog: dit het die één God se 'logiese plan' met die geskiedenis verklaar; dit het die aartsvaders, Moses, die profete, psalmskrywers, ensovoorts 'n 'logiese plek' binne God se 'Heilsgeschichte' gegee.
Dit bly ongelooflik wat Irenaeus (en ook die ander vroeë vaders van die kerk) met net die teks en 'n stukkie tradisie reggekry het. In die tweede eeu het hy 'n enorme bydrae gelewer om die Ou Testament vir die kerk te behou omdat hy bereid was om te dink, teologies te dink. Toe die gnostiek die kerk amper verwoes het, het hy nie in die mistiek gevlug nie, maar die uitdaging aanvaar om van vooraf alles te deurdink. En daarom is sy teologie tot vandag toe vars, nuut en oorspronklik.