Die huisvlieg en sy familie
Soeklig op die vreeslike huisvlieg en sy verstommende hebbelikhede
Die vlieg is 'n verbasende fynproewer, maar eienaardig genoeg proe hy met sy voete. Hy doen dit deur middel van haartjies wat aan die binnekant hol is. As suikerwater selfs op net een haartjie gesmeer word, laat hy dadelik sy suigslurp sak en begin hy daarmee na kos soek. Maar die vlieg se vorige maaltyd voordat hy op jou suikerpot toesak, kon maklik iets baie jiggie gewees het. En dan vomeer die klein verpesting op jou suiker...
BO: Die ontwikkeling van die huisvlieg (Musca domestica)
van 'n eier tot 'n volwasse insek.
HY'S ratser as 'n wildekat en soms veel lastiger as 'n kleuter... wanneer hy om jou ore kom neul of op jou neus kom sit op die presiese oomblik wanneer jy indut.
Maar dit is nog lank nie al wat die huisvlieg die groot verpesting maak wat hy is nie. Vlieë is, soos ons almal weet, die draers van die onheiligste siektekieme. Dit maak dit des nodiger dat ons 'n slag weer sal kennis dra wat die huisvlieg alles aanvang...
Een paar vlerke... dis wat die vlieg 'n vlieg maak
DIE vuurvliegie is geen ware vlieg nie. Ook nie die fraaie vlinders wat die Engelse so onvleiend tot ''bottervlieë'' reduseer nie.
Huisvlieë (soos die een op die illustrasie hierby) is natuurlik wel—asook muggies, brommers, steekvlieë en selfs muskiete.
Hierdie ware vlieë behoort tot die orde Diptera, en hulle het almal net een paar vlerke, pleks van die twee pare van die meeste ander insekte.
In die plek van die agtervlerke is daar twee balanseerkolwe wat die vlieë se vlug stabiliseer. As jy 'n brommer se balanseerders afsny, vlieg hy teen voorwerpe of teen die grond vas. Maar sodra jy dan 'n stukkie garing aan die punt van sy agterlyf vasmaak—soos die stert van 'n vlieër—kan hy weer normaal vlieg.
Eintlik is daar tienduisende verskillende soorte vlieë. Die jongste beskikbare syfer net vir Brittanje is nagenoeg 6 000 verskillende spesies, met 'n stuk of 90 000 spesies wêreldwyd. Presies hoeveel daar op ons eie ver, verlate vlaktes rondkerjakker, bly 'n ope vraag.
Om te vermenigvuldig en te vermenigvuldig...
JARE gelede het iemand 'n berekening gedoen. Hy of sy het uitgewerk dat, indien 'n paar huisvlieë een somer lank met vrede gelaat word om hul eie ding te doen—en as al hul nasate bly lewe—daar aan die einde van die somer genoeg vlieë sal wees om die hele aarde tot 'n hoogte van sowat 15 meter te bedek.
Later het vlieëkenners die syfer herbereken en sak Sarel gesê. Hulle het van die standpunt uitgegaan dat elke wyfievlieg tot 900 eiers kan lê en dat 'n vlieg in die heel beste omstandighede binne agt dae van 'n eier tot 'n volwassene kan ontwikkel.
Volgens hulle sal daar egter steeds genoeg vlieë wees om 'n gebied naastenby so groot soos die gewese Transvaal onder 'n ses verdieping hoë hoop te begrawe. Eers in die volgende somer sou die wêreld self onder die vlieë vergaan.
Wees uiters, uiters dankbaar dat die huisvlieg so baie roofvyande het . . .
Wat die huisvlieg so jiggie maak
HUISVLIEË verober hul kos in 'n vloeibare vorm. As iets waarvan hulle hou, droog is, gooi hulle eenvoudig verterende ensieme daaroor op. Dan suig hulle die oplossing op.
Eienaardig genoeg proe hulle met hul voete. Hulle doen dit deur middel van haartjies wat binne hol en van senuwees voorsien is.
As suikerwater selfs op net een haartjie gesmeer word, laat die vlieg dadelik sy suigslurp sak en begin hy daarmee na kos soek.
Vlieë is verstommende fynproewers. Suikerwater wat so flou is dat 'n mens dit net-net kan proe, kan nog 200 keer met water verdun word en dan sal hulle steeds die smaak daarvan ervaar.
Hulle is egter nie kieskeurige vreters nie. Trouens, hul vorige maaltyd voordat hulle op jou suikerpot toesak, kon maklik ontlasting gewees het. En dan vomeer die verpestings op jou suiker.
Die nare ''appelkoosmaag'' wat selfs vandag nog Suid-Afrikaanse kinders so laat les opsê in die lente, is nie weens groen appelkose nie. Die diarree word stellig in 'n groot mate deur vlieë versprei. En dis baie lank nie die enigste en gevaarlikste siekte wat deur hulle oorgedra word nie. Daar word immers bereken dat elke vlieg tussen twee en drie miljoen bakterieë met hom saamdra.
Maagkoors, tering, polio is almal deel van 'n lang lys siektes waarvan die vlieg 'n belangrike draer is. 'n Mens kan sekerlik sonder vrees vir teenspraak sê dat vlieë reeds meer mense doodgemaak het as al die oorloë in die geskiedenis.
Terloops, daardie ''vlieëvuil''—klein kolletjies wat vlieë op enige voorwerp, selfs die plafon, agterlaat—is dalk nie ontlastingstowwe nie. Die vlieg bring dikwels 'n druppel vloeistof op, asof sy krop te vol was, wat dan droogword om 'n klein visitekaartjie te laat.
Maar vlieë is sowaar ook nuttig!
JA, GLO DIT, vlieë is ook geweldig nuttig. Ná bye is hulle die belangrikste bestuiwers van blomme. En sonder die misvlieë en dié wat ontbindende dooie diere vreet, sou ons begrawe gewees het onder al die vuil.
Daarbenewens kan sekeres van hierdie groep insekte ook medisinale waarde hê. Reeds in die sestiende eeu het die Franse dokter Ambroise Paré vasgestel dat soldate se koeëlwonde vinniger genees wanneer brommer-maaiers gebruik word om die wond skoon te vreet.
In die afgelope tyd het sulke maaiers weer hul opwagting in sekere Europese hospitale begin gemaak. Trouens, volgens berigte is die praktyk vinnig besig om veld te wen.
Gelukkig is die groen aasvlieg (Lucilia sericata) se maaier of larwe 'n regte fynproewer. Van gesonde weefsel wat goed deur bloed gevoed is, wil hy niks weet nie. Daarteenoor is skadelike bakterieë, wat al hoe meer bestand teen antibiotika raak, sy voorliefde.
Boonop skei hy 'n ensiem (soort organiese stof) af wat help dat wonde gouer gesond word.
In Swede en Duitsland het dié groen gonser se kleintjies al enkele amputasies voorkom by pasiënte met diabetiese gangreen, die sogenaamde kouevuur.
Praat van ommer as 'n brommer . . . Dit gee ook 'n heeltemal nuwe betekenis aan die uitdrukking ''daar's 'n vlieg in die salf''!
Die vliegfamilie se 'Draculas'
DIE OU mense het baiemaal gesê dat die reën naby is wanneer die vlieë begin byt.
Die waarheid is dat daar 'n paar soorte vlieë is, soos die stalvlieg, wat net soos die huisvlieg lyk, maar eintlik bloedsuiers is.
Die onderlip van volwasse vlieë en brommers is soos 'n suigslurp gevorm. Die slurp is normaalweg onder die kop teruggevou, maar kan uitgestrek word om vloeibare kos op te suig. By die bloedsuigende vlieë is die onderlip hard en skerp. Hulle gebruik dit as 'n geniepsige dolkie om die vel van mense en diere oop te steek sodat hulle die bloed kan opsuig.
In bedompige weer, net voordat dit begin reën, raak die bloedsuiers baie lastig. Hulle is byvoorbeeld lief daarvoor om veral op honde se ore toe te sak en dit oop te kerf dat die bloed loop.
Die bekendste bytende vlieë is natuurlik die muskiete, met talle siektes soos die dodelike malaria op hul kerfstok. Maar omdat ons nie geneig is om aan muskiete as vlieë te dink nie, laat ons hulle maar vir eers daar.
Hoe 'n vlieg op die plafon land
DIE APPARAAT wat 'n vlieg in staat stel om selfs aan die gladste oppervlak te klou, is 'n paar kloue en twee vogtige suigkussinkies aan elke voet. Wanneer hy op die plafon wil land, vlieg hy gewoon horisontaal met sy onderkant ondertoe. Dan lig dan sy voorpote op om kontak met die plafon te maak.
Die voorpote kleef ferm aan die plafon vas en die momentum laat die vlieg se lyf omswaai sodat sy vier ander pote ook kontak maak. Die vlieg hang nou onderstebo aan die plafon—met sy kop in die rigting gedraai van waar hy gekom het.
Hoe vinnig vlieg 'n vlieg?
DIE vinnigste vlieg kan op sy vinnigste byna-byna 40 km per uur haal. Dalk klink dit nie so vreeslik vinnig nie, totdat jy dit met die liggaamslengte van die vlieg vergelyk.
Op volle vaart kan party vlieë 250 liggaamslengtes per sekonde aflê. Die vinnigste menslike naelloper kan slegs sowat vyf liggaamslengtes per sekonde haal.
Maar hoekom is dit rêrig so moeilik om 'n vlieg met jou hand dood te klap?
DIE REDE is duidelik as jy die vlieg se kop van naby bekyk. Dit word deur twee samegestelde oë oorheers. Die oë kan nie vorms goed definieer nie, maar is uiters sensitief wanneer dit by die waarneming van beweging kom.
Die vaagste sweempie van 'n skaduwee wat na die vlieg toe aankom, het 'n blitsvinnige reaksie tot gevolg—'n reaksietyd van 'n vyftigste van 'n sekonde, teenoor die menslike reaksietyd van slegs sowat 'n kwart sekonde.
Vir die vlieg moet jou naderende hand lyk soos iets vir ons wanneer ons dit in die flieks in stadige aksie sien.
As jy van 'n besonder lastige vlieg ontslae wil raak, is die beste raad om die kamer donker te maak sodat die lig net van een venster af inskyn. Die vlieg sal daarheen vlieg. En of jy hom daar gaan doodslaan (as jy kan) of die venster gaan oopmaak om hom te laat wegkom, is jou keuse.