Matimu ya tidyondzo ta Sayensi ya mahanyele masungula endzaku ka malembe ya 1650, laha kuveke na ku cinca lokukulu eka vutivi bya Sayensi. Sayensi ya mahanyele yi rhumbuke kusuka eka Filosofi ya kupfukela mfumo ka minkarhi yeleyo. Sayensi ya mahanyeleo yi sukela eka Sayensi hixitalo, leyi hlanganisaka vutivi lebyi hleriweke hikuya hi nhluvuko na mahanyele ya vanhu. A hi ntiyiso leswaku a ku nga ri na mfumu-nkulu wun’wani wa Vatsonga e handle ka mfumu wa Gaza empire le Mozambique (leyi yi nga va kona e ndzhaka 1820), hi kuva matimu ya mfumu-nkulu wa Vatsonga e Limpopo na Mozambique hi nkarhi wa 1630 ku fika 1800 ma tiveka. Hosinkulu Maxakadzi hi nkarhi wa yena u fume tindzhawu leti ti nga e xikarhi ka Kruger National Park, ku katsa e Nandweni, ku ta fika e Rivubye na Rivolwa (Ribola). E tlhelo ka leswi, swa tiveka e xikarhi ka Vatsonga leswaku Vatsonga a va rhangela hi tihosi ta mindyangu ivi va thlela va rhangela hi vuhosi-nkulu bya muti ku sukela kwalano e hansi ka lembe ra 1200 a va ti fuma. Eka ririmi ra Xitsonga swi na nkoka ku hambanisa marito “Hosi” na “Hosinkulu”, hi kuva eka rixaka ro karhi kumbe eka mfumu-xivongo ku na tihosi (kumbe tihosana) ivi ku va na hosinkulu leyi yi nga murhangeri-nkulu eka tinhloko ta mimiti. Loko munhu a ku “Hosi”, hi xinghezi swi fana na loko a ku "chief" ("traditional leader" kumbe "headman"). Hi xintu xa Afrika khale a swi nga ri kona swaku ku va na Hosinkulu yin'we yo rhangela rixaka hinkwaro. Leswa ti "king" eka tinxaka ta la Afrika-Dzonga swi tisiwe hi Great Britain hi nkarhi wa ti 1800s loko yi hlohletela vaka-ntimeni leswaku va ya hlula vamakhelwani va va fuma. Hi ndlela leyi, vanghezi a va endlela leswaku va ta kota ku kongomisa vantima hi ndlela leyi a va lava yona na kuva va kota ku vutla misava hi ndlela yo olova. Khale vantima a va ti fuma hi swivongo swa ndyangu laha ku tlhelaku ku va na hosinkulu exikarhi ka vona, leyi yi nga na ngati ya muti walowo. Xikombiso, eka Van’wanati va Afrika-Dzonga ku na Hosi Mulamula, Hosi Xikundu, Hosi Xigalo, ni van’wani, ivi va rhangela hi vuhosi-nkulu by aka Mhinga (lava hi Constitution ya laha e Afrika Dzonga va tivekaka va wela kwalano eka ti Senior Traditional Leaders).