Versindaba » Blog Archive » Breyten Breytenbach. Ligruimte
(aantekeninge by die blootlegstelling in die laatgaan van ‘n gedeelde maar gedeeltelik
Voëls en verdere vreemde verbeeldingsvlugte. Die verhaal (om iets te herwin, al is dit ook slegs die eie positiewe) is die vertelling van verbygaan. Vertelling kan ‘n vertaling wees as ‘n verhelderende verkenning van die nag se verdwaalspelonk. Vir vele van my vriende is dit ook ‘n vervelling van die wese wat vereelt geraak het onder die verdriet van vervreemding. My vriende vra om vermaking. So ‘n verwarrende versoek ! Is dit nie vermetel nie ? Hulle verwag om verlos te word van verlange na die verlede. Hulle wil vergeet van verval. Hulle bly verbind tot die vennootskap van veiligheid : dat alles wat vuil en verweer en futiel is mag verbrand.
Hulle versoek die versekering van verliefdheid op ‘n verre hede. Die verhaler voel vere vir hierdie visie van vervulling en verheerliking. Waarom sou hy die opvlammende vagevuur van vrees verdiskonteer ? Vir wat sou hy dit vermy ? Vir hom is dit « die verraad van die vis ».
Vertaaler se vertelling kan nie die verontskuldiging van verantwoordbaarheid vergestalt nie. Verwoording is die verwesenliking van vleeslike visioene. Maar die voël vlieg nie vir ewig nie. Die vlag is ‘n valse verwagting van wind. Vir wie ? Vir wat ? Om te verhoed dat vergistering se verwoording onvermydelik verlyf word in verwording, verbystering, verwildering, verwarring en verlies ? Om jou verder te verloor in die vervloeking van onversoenbaarheid met die versnelling van vergeet…
Of is dit te verregaande ?
gee jy om as ek sê ek is moeg ?
of mag die gek nie vergeet
hoe maklik dit is om die trog
vrot vrugte uit die oog
te verloor en ewe te vervang
met ‘n vraggie gatvratte geoffer
by ontstentenis van die gom
van woorde vir die synsbruid
van lewe nie ?
« Dewyl ik dan zag, dat die man onverzettelyk en met geen reden te leiden was, ging ik na de schipper’s hut, daar de zelfde styf van scheurbuik lag, zoo dat hy zich naaulyks roeren kon.
«Ik zeide hem dierhalven, dat ik ‘t land van de Kaap zeer klaarde en onderscheiden gezien, en ook den tafelberg wel ontdekt had, dat men ‘er vast op mogt gaan ; maar dat de stuurman, dit land voor de Saldanha-baai aanziende, nu voorby de tafelbaai, en dus van de man af zeilde, waar mede ik my geenzins zou willen bemoejen, zoo my, myn swaar huisgezin, en voor al hem, en zoo veel andere lydende persoonen in dit schip, niet zeer veel daar aan gelegen was ; weshalven ik hem bad, doch alle zyne kragten (wilde hy spoedig aan land genezen zyn) in te spannen, en, al was ‘t op handen en voeten, na ‘t half dek te kruipen, om ons doch door zyn gezag te redden, en andere ordre, na eigen ontdekking van ‘t land, hier te stellen.
« Hy deê dit ook aanstonts, kroop op handen en voeten, die ‘er zoo swart als inkt uitzagen, na ‘t half dek, en was zoo ras aldaar niet verscheenen, of hy zag, na dat zich kort ‘er aan de wolken van boven den tafelberg afgescheiden hadden, dien berg, en ook den leeuwenberg zeer klaar, toonde aan den stuurman zyn grove misslag, en ‘t gevaar, waar in hy ons allen, met de Kaap voorby te zeilen, bragt, en belaste hem ons aanstonts daar vlak op aan te zeilen, en toen kwamen wy nog dien zelfven avont omtrent 8 uuren daar op de Rheede ten anker, dankende God voor de zonderlinge genade, die hy ons bewezen had, van ons na zoo veel zigtbaare gevaaren, behouden en zoo gelukkig in de haven van onze begeerte te brengen. »
uit : Beschryvinge van Kaap der Goede Hoope, met de zaaken daar toe behoorende, door François Valentyn, 1726 (uit sy omvattende Oud en Nieuw Oost-Indiën)
Ek is daarvan bewus dat ek Onderbewuste, my geliefde van al die jare, moet probeer red. Wat sou haar ook besiel het om hier saam met haar tweelingsuster in die moeras te wil swem ? Kaal soos ‘n gedagte bowendien en onderdien tussen die krokodille in die modderige water ? En buitendit – waar sou my Onderbewuste tog ooit leer swem het ? Nou het die twee van hulle wit en glibberig net onder die oppervlak van die water nie meer beweeg nie. Ek het haar aan die skouers beetgepak om haar uit te sleep op die sand. Sy was swaar en slap en het aanmekaar uit my hande geglip en ek moes versigtig wees om die krokodille nie ongerus of opgewonde te maak nie. Drie van hulle het hoeka baie naby met die snoete net-net buite die moeraswater op die sand gelê, horisontale tanderige periskope, ‘n rits kwalik ingehoue grynslagte, die velle skubberig skurf soos verdorde rowe snot, ek kon die verrotting van hulle smoele ruik. Uiteindelik het ek met veel gesukkel vir O op die wal uitgesleep gekry maar sy het nie gereageer nie. Is sy dood ? Miskien net bewusteloos ? (Asof die bewustelose Onderbewuste sin sou kon maak…) In ‘n koma ? Droom sy ? Droom mens wanneer jy dood is ? (Sou die argument dan dat ek slegs ‘n entiteit is wat deur die dood gedroom is kan water hou ?) Moet ek mond-tot-mond ademing probeer ? Maar sy was nog altyd die asem van my lippe. En ek het haar hulp nodig om haar tweelingsussie uit die water te kry voor die krokodille besluit hulle is honger. Daar is ‘n voetbruggie oor die moeras, miskien omdat ons hier in ‘n natuur-reservaat is. ‘n Skaduwee beweeg oor die bruggie en verdwyn net so gou weer agter ‘n blaregordyn op die oorkantste oewer. Iemand hou ons dop, bespied ons ! Ek hoor ‘n geritsel agter die blare. Dit kan tog sekerlik nie Leser wees nie. Daar is meer as net een van hulle, ten minste twee bonkige bewaarders met blou tatoeërvlamme oor die voorarms. Hulle praat oor ons, bespreek dit of hulle die drenkeling uitgesleep op die wal van die moeras gaan verkrag voordat sy haar kan teësit, voor sy haar positiewe herwin, maar selfs dan sou hulle haar vas kan hou tot hulle klaar gekom het om haar vol saad vir die krokodille te voer. Ek knyp O hard sodat sy by mag kom. Indien sy maar net die oë oop wil maak sal ek vir haar vertel ek het ‘n foto geneem van ‘n kakofonie boomskuite oorhoops uitgesleep bo die hoogwaterstreep : één van hulle behoort tog nog waterdig genoeg te wees sodat ons sal kan ontsnap. Maar sy toon geen reaksie of teken van lewe nie. Ek gaan haar so wragtag nie hier los vir die reptiele en die rowers nie. Laat hulle dan maar baklei oor my Onderbewuste se tweelingsuster wat ek net so in die water gaan agterlaat as aas. Met baie moeite kry ek vir O eers op my rug en toe gedeeltelik oor my skouers – ‘n bietjie soos ‘n beskerming teen die sinneloosheid van mens te wees, ietwat soos ‘n dooie bok. Sy is so swaar soos dooie gewig en sonder enige artikulasie. Ek sal haar uit hierdie geil en groen oerwoud abba na hoërliggende grond. Iewers, onthou ek, is daar ooptes, vars lug, steiltes, selfs ‘n berg. Of sy nou dood is of nie, ek sal haar teen die hang begrawe en klippe oor die graf stapel om die plek van vergeet te mag onthou.
‘n Man het aan die eindigheid van sy nut vir die gemeenskap of/en die geskiedenis gekom en gewonder : wat het ek nou eintlik om by te dra ? Iets wat sou spruit uit sy ambagskennis. Sy ganse bestaan lank het hy omgegaan met woorde – in en uit, van voor en van agter, in beheer of ontbloot met die broek om die enkels tot vermaak van die volk, in die salons van keisers en in die slote van syn wat hy as duisternis wou simboliseer. Eintlik meer eend as swaan. Veel onsinnige waan. ‘n Kinderagtige afleiding van selfbevrediging, ‘n vertraging in die evolusie van lewe na later lê se lêleegte in vergelyking met sy mede-burgers se brode en brûe en buurtwagte en boeremoord. Dit was nou te laat om tot bekering te kom en te wil leer skiet of toue vleg vir strikke of duiwehokke bou vir noodseine of agter ‘n toonbank wil sit in diepe nadenke oor die kougom wat gekou moet word. Moenie ‘n fout maak nie. Die man het gedog hy wéét sy soort het ook iets om te sê wat indien ongesê gelaat tog ‘n verskil sou maak. Byvoorbeeld : het jy al ooit besef dat skedel aan skede verwant is ? Altemit wel met ‘n el agterna, langsaam soos ‘n gedagte wat uitgegroei het om tot wit te verbeen. En al hierdie konkrete dinge en waarnemings wat verding, die onverbeelde produkte – is dit dan nie ‘n bydrae om die grootklip in die ruim die naam van maan te gee nie ? Is so ‘n begrip nie ‘n onontbeerlike verbeeldingsruimte nie ? Onontbeerlik vir wie of vir wat ? Vir wat dan – so asof die maan niebestaansaanwesigheid uit sou straal as dit nie was vir die man nie. En nou is dit die oog en die geskiedenis. Wees bly, man ! Moenie vra nie. Maar omdat dit verdik het soos ‘n klip sonder enige rede om te skyn of te gaan het die man aan die einde van sy nut vir die geskiedenis gekom.
Toe het die man besef sy onvervangbaarheid is om vir niemand enigiets daarvan te sê nie. Om die ruimte te vergestalt. « En wat sal ek sê het ek geleer behalwe om met woorde om te gaan tot aan die uur van my dood ? » Is dit dan wat bedoel word met ‘selfwoord pleeg’ ? Is dit die palindroom – dat daar pal gedroom word dat die agteruitvooruitgang dalk nek-om gedraai kan word ? Al is die nek ook ‘n paling ? « It’s the shape of what’s not there that matters when you’re preening. »
Maar desnieteenstaande, het die man gedink, indien dit dan so sou wees dat sy onvervangbaarheid daaruit bestaan om vir niemand enigiets te sê nie, om die gemeenskap nie te ontstig deur dit bekend te maak dat hy tog sonder dat hulle dit weet ‘n essensiële funksie vervul waarsonder hulle sou weet dat hy niks het om by te dra nie, is dit beter om sonder ‘n woord uit die geskiedenis te verdwyn. Uitbeelding is immers ‘n verwording van denke.
Aldus het die man besluit om vir hierdie helder besluit/besef ‘n merker neer te sit, die berg uit te klim om ‘n klip neer te lê vir die maan. Soek soort dan nie soort nie ?
(laat selfportret van die vertaaler)
die verlepte ou uil
huil oor landskappe wat nie meer is
wat en waar hulle is
in die tyd toe die mens en sy maaksel
as muil tussen die perd van lewe
en die donkie van sterwe die wêreld
vrygewig kon vervuil met drome
in al daardie nagte se ylende braaksel
geswerf om die paaiemente van ewigheid
geskink te drink in kroeë en krotte en kaias
en vas te verf in ‘n runnik van liefde
hoe het dit dan so gou opgeraak ?
hoekom is die baie aias nie meer
hier om geaai te mag word
op vlug na fyndraai se kraai en diepsug nie ?
hoe is dit dan dat die liefde
‘n paai in die skaai is
en vir wat is die kluitjie in die riet
‘n vervloekte attribuut
van nege letters soos ‘n sprinkaan
se kreupel dans oor hierdie papier
van kaalgevrete taal met woorde
nog net die vermolmde skeletraaisels
van muise ?
hoekom buil die maan so vrot in die bloekomboom
nog voor die eier uitgebroei kan kraak ?
wat bly oor om saam te neem
as ruilgoed of ritsels
na die skuilkuil van vergaan ?
o waarom is die uil so uitgelate
nou die laaste rimpelende reëls van skyn
uitgevee glim in die spieël ?
kou bene in my drome,
(om te lyk)
met wat sal ek jou vergelyk ?
met watter slyk van rymdwang sal ek jou besmeer –
liewe, afgeleefde, vrekdrek –
in my soeke om jou lê te maak,
eens en vir altyd besweer
soos ‘n geweer sonder loop
vir die loop soek na selfbejammerklaery
in die geykte gesanikboek wat jy gedigte noem –
om bevry en sonder ooit weer
oor my skouer te hoef kyk
fluit-fluit aan te kan stryk
ewigheid toe ?
hoe kry ek jou uit my lewe
gekraam in die vergaanwaad woorde
om te lyk
asof jy die dood waardig sou wees ?
agter watter bult moet die afdryfvrug
dan nog ter aarde beklink word
om nie ten hemel te klank nie ?
die lewe is een lang teug
om uitasem en sonder wind
by die dood uit te kom
die lint te wil breek
en dan te besef :
doodgaan is nie vir sissies nie
en smouse wat illussies skreeuend opveil
uit die niet getrek in ‘n skede bloed
en leer ons bestaan om te mag vergaan
met foneme se fenomenale
die waan van landskappe lig
verwelk teen die geboue se fasades
watter stilte in ons roer
Breyten Breytenbach – binne skutmure van die plaas Coornhoop langs die Liesbeeckrivier, ‘n vroeëre grondtoekenning van Jan van Riebeeck. November, 2018
om hier die lig aan te bi(e)d
in ‘n kommetjie
en ‘n gaantjie
Tuesday, February 12th, 2019 | Gedigte.
Een Kommentaar op “Breyten Breytenbach. Ligruimte”
February 12th, 2019 at 8:38 pm
Wat is dit, wonder ek. Om ‘n aanhaling hierbo van BB aan te pas: “It’s the shape of what’s not there that matters when you’re peering.” Ek is ‘n gulsige leser.
En ‘n pertinente hele aanhaling: “Uitbeelding is immers ‘n verwording van denke.” Ek wil waag om by te las; te kwalifiseer met …’n verwording van monolitiese denke.
Goddank is Breyten nie Spartaans nie – ‘n runnik is mos ‘n gerem (geriem) aan ‘n gedagte.