In die boek 'My Vaderland Suid-Afrika' sê die skrywer onder andere van genl Christiaan de Wet: "Op 7 Oktober 1854 is die grootste krygsman van Suid-Afrika, Christiaan Rudolph de Wet, in 'n eenvoudige hartbeeshuisie op die plaas Leeukop in die distrik Smithfield, Oranje-Vrystaat gebore." Die onderskeiding om die grootste krygsman van Suid-Afrika te wees, het hy waarskynlik gedurende die Tweede Vryheidsoorlog verwerf.
Toe ons staatspresident, FW Reitz, in 1895 weens swak gesondheid sy amp moes neerlê, het ek as volksraadslid die toe reeds alombekende en geliefde regter MT Steyn as kandidaat voorgestel. Toe hy met 'n groot meerderheid teenoor die ander twee kandidate as die sesde staatspresident van die Oranje-Vrystaat verkies word, het ek nooit kon dink dat ek en hy gedurende die komende oorlog feitlik sy aan sy sou stry vir die verdediging van ons land se onafhanklikheid nie
Die oorlogswolke het elke dag hoër geklim. Ek het een van my seuns op 'n dag in September 1899 na Bethlehem gestuur om vir my die beste perd wat hy kon kry te gaan koop. Hy het met die uithaler ryperd Fleur teruggekom, wat £30 gekos het.
Tydens die geveg het ons in 'n stadium oor 'n terrein beweeg waar daar maar min skuiling was, toe 'n Jood sluip-sluip na 'n Boer wat agter 'n klip geskuil het, aankom. "Verkoop my jou klip (skuiling) vir 'n halfkroon," sê die Jood. "Loop!" skree die Boer. "Ek lê hier, kan jy nie sien nie?" "Ek sal jou vyftien sjielings daarvoor gee," hou die Jood aan.
Maar die Boer het nie lus gehad om op daardie oomblik met die Jood handel te dryf nie en het die aanbod finaal van die hand gewys. Ek twyfel of hy ooit tevore in sy lewe iets besit het wat so skielik en vinnig in waarde gestyg het.
Hier het ons burgers die Engelse kort tevore 'n baie gevoelige neerlaag besorg. Generaal Piet Cronjé was hier in bevel oor ses- of seweduisend Transvaalse burgers, met generaal De la Rey by hom. Ek moes nou oor die Vrystaters bevel voer.
Ek en generaal De la Rey het aan generaal Cronjé voorgestel dat ons twee met 'n mag van vyftienhonderd man in die rigting van Hopetown en De Aar moes beweeg om lord Methuen se spoorverbinding te gaan verbreek, maar Cronjé wou niks daarvan hoor nie. Hy het generaal De la Rey na die kommando's by Colesberg gestuur en ek moes die bevel voer oor ons burgers wat hier by Magersfontein in 'n reeks stellings ingegrawe was wat oor 'n afstand van 25 kilometer gestrek het. Die Engelse het hulle by Modderrivier vasgegrawe en op die aankoms van lord Roberts se hoofmag gelê en wag voordat hulle tot die aanval sou oorgaan. Generaal Cronjé was met sy hoofmag en lompe laer, waarby ook 'n aantal vroue en kinders was, op die oewer van die rivier by Paardenberg ingegrawe.
Ek het vir hom gesê die Engelse gaan nie probeer om deur ons stellings te breek nie, maar met 'n ompad na Bloemfontein aanruk. Hulle het toe pogings aangewend om ons magte te verdeel deur met twee vleuels 'n omsingelingsbeweging te probeer uitvoer, maar ons het daarin geslaag om hulle terug te dryf. Terselfdertyd het ons gewaar dat die hele mag van lord Roberts met ontsaglike groot getalle na Paardenbergsdrif aan die beweeg was. Generaal Cronjé se groot laer was in gevaar. Ek het vir kommandant Gideon Scheepers, die latere held van die Kaapkolonie, na generaal Cronjé gestuur en hom aangeraai om so gou moontlik met sy laers pad te gee.Toe Scheepers terugkom, het hy vir my 'n baie lelike antwoord van generaal Cronjé gebring: "Het julle julle weer - - - vir die Engelse? Gaan en skiet die goed dood en vang die ander!"
Ek het vir kaptein Danie Theron, wat by ons aangekom het, gevra of hy nie 'n mondelinge verslag na generaal Cronjé sou neem nie. Hy was dadelik gewillig. Hy moes vir Cronjé gaan sê om in die nag alles in die laer in die steek te laat en vir hom op 'n sekere punt 'n pad oop te skiet, terwyl ek hom op twee punte sou tegemoet kom en die Engelse sou verhinder om hom te agtervolg. Die volgende nag het ek tevergeefs op die plek gewag waar Cronjé moes deurkom.
Daarna het ons na Brandfort gegaan, waar ons die Transvaalse kommando's onder generaal De la Rey, en 'n paar van die Vrystaatse onder generaal Philip Botha, gelaat het terwyl ek met die ander in die rigting van Sannaspos aan die Modderrivier getrek het om die groot mag van generaal Broadwood te gaan aanval. Ons het die vyand verras en hulle daar by die drif na 'n verbete geveg op die vlug gedryf en 480 krygsgevangenes gemaak. Die vyand het die aftog geblaas met 'n verlies van 350 dooies en gewondes en 7 kanonne en 117 waens in ons hande gelaat.
Ek het later in 'n koerant gelees dat ons Engeland hiermee 'n skade van driekwart miljoen pond berokken het. Lord Roberts het seker nie alte vriendelik teenoor my gevoel oor hierdie baie groot verlies aan ammunisie, kosvoorrade en veral warm klere vir sy tommies nie, want die winter was op hande. Ons kon baie min van hierdie buit benut, feitlik alleen maar net wat die burgers as ekstra las op hulle perde kon vervoer en die res moes ek noodgedwonge verbrand om te verhoed dat veral die ammunisie nie weer in die hande van die Engelse val nie. Ons het vanaf 'n afstand die fraaiste vuurwerkvertoning wat 'n mens jou kan voorstel, aanskou, veral toe die eerste bomme begin ontplof.
Ons is deur die Vaalrivier, voor hulle uit, terwyl hulle voortdurend getrag het om ons te omsingel en in te sluit. Ons is by die Mooirivier verby en op pad na die Witwatersrand het ek die weiveld aan die brand gesteek en die wêreld agter ons het swart geword, sodat daar geen weiding vir die Engelse se osse en perde was nie. Ons is oor die Witwatersrand in die rigting van Rustenburg en deur die Magaliesberg by Olifantsnek en toe wou ons terugdraai en met die Rustenburg-Pretoriapad ooswaarts, weer oor Kommandonek suidwaarts trek, maar ontdek toe dat die Engelse hierdie nek ook beset het. Toe is ons noordwaarts langs die Krokodilrivier die bosveld in, met president Steyn en die regering by ons, om hulle uit die hande van die Engelse te hou totdat ons nie meer agtervolg is nie.
Ek het dadelik begin reëlings tref om die agtergeblewe burgers wat by hul huise gesit het, weer by ons kommando's te laat aansluit. Ek het vir kommandant Piet Fourie, regter Hertzog en veldkornet Badenhorst deur die hele Vrystaat gestuur om hulle bymekaar te maak. Hulle moes vrywillig kom. Ek was verras, want op hierdie wyse het ons spoedig weer byna 3000 burgers die wapen teen die Engelse laat opneem en kon ons Vrystaatse kommando's die vyandelike troepesametrekkings by die verskillende strategiese punte met groter sukses aanval en verwar.
Toe ons deur die Caledonrivier trek, reën dit groot duiwels dood en kleintjies die been af. Die Oranjerivier was ondeurgaanbaar. Die brûe laer-af en hoër-op was deur garnisoene beset en so ook die brûe oor die vol Caledon. Ons kon nie ooswaarts deur Basoetoland terugtrek of ontsnap nie, want ons wou nie hierdie ou nasie se argwaan ook nog teen ons opwek nie. Ons sou onmoontlik in die smal ruimte tussen die twee vol riviere teen 'n groot Engelse mag kon uithou. Ek het gevoel asof die Engelse my nou uiteindelik in 'n strik gevang het, want die riviere kon weke lank ondeurgaanbaar bly. Maar gelukkig vir ons het die Caledon hierdie keer binne 'n dag soveel gesak dat ons deur een van sy driwwe hoërop kon ontsnap.
Ek was vasbeslote om die Kaapkolonie binne te dring, want die Engelse het gereeld, wanneer hulle agterkom dat ek suidwaarts mik, in baie groot getalle my agterna gesit. Al kon ek met my invalspoging nie veel koloniale burgers beweeg om by ons aan te sluit nie, het ek met my tog soveel Engelse troepe uit die Vrystaat weggelok, dat dit verligting gebring het vir ons ander kommando's wat moes voortgaan om die troepesametrekkings wat in die Republiek agtergebly het, lastig te val. Ook ons vroue wat gedurig moes rondvlug om nie in die hande van die vyand te val nie, kon 'n bietjie asemhaal onderwyl ek duisende van die vyand in die Noordwes-Kaap besig hou.
'n Taktiek wat ek deurgaans suksesvol toegepas het wanneer ons met ons moeë perde gevaar loop om deur die aanrukkende hordes oorval te word, was om 'n groep ruiters met goeie perde 'n koppie te laat beset, onderwyl ons ander na die beste van ons vermoë voorttrek. Sodra die vyandelike mag vir die burgers op die koppie onder skoot kom, vuur hulle 'n paar sarsies af. Die groot Engelse leër roep dan halt, bring hul kanonne nader en begin die koppie bombardeer. My groepie burgers het dan by die bars van die eerste bomme ongemerk oor die koppie verdwyn, om weer by ons aan te sluit. Wanneer die Engelse na ure se bombardering van die koppie, meen dat hulle die hardnekkige Boere wat nie wil oorgee nie, nou behoorlik sag gemaak het, sprei hulle in twee groot flanke uit om die koppie te omsingel en teen die tyd dat hulle ontdek dat die koppie verlate is en dat die "bang" Boere almal gevlug het, het daar reeds ure verloop wat ons weer 'n goeie voorsprong voor die vyand gegee het.
By meer as een geleentheid waar ek met my kommando feitlik ingesluit en omsingel was, het ek 'n gerug versprei dat ek van plan was om op 'n sekere punt deur te breek. Dan trek die vyand daar buitengewoon sterk saam en verswak sodoende die ander uitgange in so 'n mate dat ek daar maklik kan deurbreek.
Die Transvaalse regering het in hierdie stadium, in Mei 1901, amper moed opgegee vir die stryd, maar nadat ons met hulle beraad gehou het, het ons twee republieke die oorlog teen die vyandelike indringer weer kragtig voortgesit. Dit was vir lord Kitchener so 'n doring in die vlees omdat hy nie in staat was om die oorlog wat so sloer, te beëindig nie, dat hy in Augustus 1901 met 'n laaste proklamasie gedreig het om al die Boere wat nie voor 15 September 1901 die wapen neerlê nie, te verban. President Steyn se antwoord aan hom sou enige regdenkende mens sy kop in skaamte laat sak het, maar Kitchener het hom nie daaraan gesteur nie.
Ek het moeg geword daarvan om voortdurend deur groot Engelse magte voortgedryf te word en het besluit om hulle weer 'n slag goed te laat proe hoe 'n verbete Boere-aanval smaak. Die geleentheid daartoe het hom op Kersdag 1901 voorgedoen toe ek kolonel Firman se kamp op Groenkop, naby Tweefontein, gaan aanval het. Ons het hierdie kop, waarop die Engelse aanvoerder hom met ses- of sewehonderd tommies deeglik ingegrawe het, in die nag bestorm en ingeneem en hulle 'n verlies van ongeveer 116 dooies en swaargewondes besorg en 240 krygsgevangenes geneem. Ons self het 'n gevoelige verlies van 14 gesneuweldes en 30 gewondes gely, want dit was 'n harde geveg. Nietemin het ons weer 'n buit gemaak van 20 waens, 'n groot hoeveelheid geweer- en kanonammunisie, geweers, tente, 500 perde en muile en 'n wa vol drank.
Daarna was ek weer lid van die regering toe die Vrystaat in 1907 selfbestuur ontvang het en ook lid van die Nasionale Konvensie wat in 1909 die grondwet opgetrek het van die Unie van Suid-Afrika, wat die vier Suid-Afrikaanse state in 1910 verenig het.
Toe die oorlog in 1914 tussen Engeland en Duitsland uitbreek, het ons dit as die aangewese geleentheid gesien om ons verlore onafhanklikheid te herwin op 'n tydstip wanneer Engeland al sy aandag in die oorlog aan sy vyande sou bestee. Ag, hoe maklik sou ons nie daarin geslaag het nie, maar ... min het ons geweet dat ons toe nie meer bondgenote gehad het in die persone van ons Eerste Minister en sy Minister van Verdediging nie. Generaal Louis Botha en generaal Jan Smuts, bittereinders van die Tweede Vryheidsoorlog, wat saam met my en al die ander die heroïese stryd teen Groot-Brittanje vir die behoud van ons onafhanklikheid gevoer het, het hulle Boereharte vir Engelse harte verruil en Suid-Afrika as bondgenoot van Engeland in die stryd laat toetree.