Hierdie groot stroom het sy oorsprong in Basoetoland en van daar af loop hy regoor die breedte van Suid-Afrika, en ledig homself agthonderd myl verder in die Atlantiese Oseaan. Dit dreineer die hele Vrystaat en ’n groot deel van Transvaal en die Kaapprovinsie, sodat daar in die somer amper die helfte van die water van die Unie tussen sy walle deurstroom.
Op die eilande nader aan die kus is daar Europese nedersettings, en daar was iets soos ’n burgeroorlog aan die gang tussen die besproeiingsboere as gevolg van die geskille oor die uitkering van water uit die kanale en vore. Ek het bewus geword daarvan dat hulle hul haelgewere en koeëlgewere op hulle skote vertroetel het terwyl hulle mekaar driftig vanuit weerskante van die sluishekke aangegluur het. Dit het dae van moeilike onderhandelinge geverg om die faksies so ver te kry dat hulle tot ’n soort van ooreenkoms kon kom.
Die belangrikste dorp in hierdie omgewing was ’n plek met die naam van Kakamas. Amper twintig jaar vroeër was ek in die omgewing as ’n Boere guerrilla-vegter in militêre aksies betrokke. In daardie tye was dit niks anders nie as ’n buitepos met ’n paar rietdakhuisies. Nou was dit ’n florerende dorpie met kragaangedrewe meulens, elektriese ligte en ander tekens van vooruitgang. Dit sluit in die twyfelagtige seëning van vyandige politieke partye wat ek moes toespreek te midde van toejuigings en uitjouerye wat, sonder uitsondering, ’n kenmerk is van soortgelyke byeenkomste in ons plattelandse distrikte.
Na aan die rand van die val vernou die rivier tot ’n granietpoort wat nie meer as vyftien treë wyd is nie, en deur hierdie vernouing stort die sameloop van waters vir vyfhonderd voet in ’n magtige ravyn af, nogal soortgelyk aan die ravyn onder die Victoria-waterval by Livingstone. Daar woon ’n plaasboer wat ’n bestaan maak in daardie afgesonderde omgewing, en een van sy seuns het ons na ’n uitkykpunt begelei van waar af ons nie net die enorme kolom water oor die kant kon sien val nie, maar ook die skuimende kookpot doer onder.
Die jong kêrel het langs die rivier groot geword en hy het gesê dat hy van ’n paadjie weet wat onder na die ravyn toe lei. Die res van my span was nie lus daarvoor nie, en hulle was wyse mense, want die pad ondertoe het vreesaanjaend gelyk. Met groot sorg langs ’n smal skeur in die rotswand het ons afbeweeg. Versigtig het ons elke vastrapplek getoets voordat ons die volgende trapplek uitprobeer het. Uiteindelik het ons ’n uitstaande rotslys bereik wat ons ’n staanplek gegee het. Ons was nou so ongeveer vierhonderd treë weg van die groot deinende katarak onder die boonste val, en met die opkyk boontoe, kon mens die donderende water sien afstort omhul in ’n damp van mis en sproei. Van die valle af het die boosaardige stortvloed na ons toe gestroom terwyl dit groot branders en wilde draaikolke opgejaag het.
Ek het my klere uitgetrek en ingeduik, en dit was soos ek gedink het, want daar was iets soos ’n opwaartse stroming en dit was vir my moontlik om daarmee saam te swem. Ek was rondgesmyt en gestamp en soms was daar die gevoel van afgesonderdheid van die buitewêreld, want aan beide kante van die rotswande het die magtige canyon so hoog uitgestaan dat daar maar slegs ’n strepie blou lug sigbaar was. ’n Mens het soos ’n spikkel in die groot water gevoel.
Ek is ’n goeie swemmer en het die vierhonderd treë al vegtende afgelê en het selfs daarin geslaag om in die groot grot agter die val te kom. Die water het met soveel geweld afgestort dat dit ’n afwaartse lugstroom soos ’n reusagtige ventilator in ’n mynskag tot gevolg gehad het Dit was ’n skitterende ervaring.
Na ek stadig in die kalm water agter die val rondgeswem het, het ek teruggekeer soos ek gekom het, en by my gids wat my eskapades met ’n mate van verbystering dopgehou het, aangesluit. Ons het nou teen die rotse opgeklim en na ’n angstige geklouter, het ons die top veilig bereik. By die plaashuis het die ou boer net sy hande in die lug gesteek toe hy gehoor het wat ek gedoen het, en toe ek hom vra of iemand al tevore in die kloof van die val geswem het, het hy prontuit gesê dat niemand nog ooit so verdomp gek was om dit te probeer nie.
Want dit is nie die storie wat belangrik is nie. Wat saak maak is die manier waarop jy dit vertel. Die belangrike ding is om presies te weet op watter oomblik jy jou pyp op jou velskoen moet uitklop, en op watter tydstip in die storie jy oor die skoolkomitee op Drogevlei moet begin praat. Die ander noodsaaklike ding is om te weet watter deel van die storie uitgelaat moet word.
Kyk na Floris, die laaste van die Van Barnevelts. Daar is geen twyfel daaraan nie dat hy ’n goeie storie gehad het, en dit moes vir hom moontlik gewees het om hierdie mense te kry om daarna te luister. En tog het niemand juis op hom, óf die dinge wat hy te sê gehad het, ag geslaan nie. Net omdat hy nie die storie ordentlik kon vertel nie.
Daarom het dit my treurig gemaak wanneer ek ookal na hom geluister het. Want ek kon presies sê waar hy verkeerd gegaan het. Hy het nooit geweet watter oomblik hy die as uit sy pyp moes klop nie. Hy het altyd sy mening oor die Drogevlei Skoolkomitee op die verkeerde plek gegee. En, wat nog erger was, hy het nooit geweet watter deel van die storie uitgelaat moes word nie.
En dit was nutteloos om te probeer om hom te leer want, soos ek gesê het, dis die ding wat jy nooit kan aanleer nie. En daarom, elke keer nadat hy sy storie klaar vertel het, kon ek hom sien wegdraai van my af, ’n uitdrukking van wanhoop op sy gesig, en stadig met die pad afstap, met geboë skouers, die laaste van die Van Barnevelts.
Teen die muur van Floris se voorkamer is ’n lang stamboom van die Van Barnevelts. Jy kan self daarna gaan kyk. Dit gaan vir oor die tweehonderd jaar terug tot by die Van Barnevelts van Amsterdam. Daar was ’n tyd toe dit selfs verder teruggegaan het, maar dit was voor die rysmiere aan die bokant begin en ’n hele klomp Van Barnevelts opgevreet het. Ewenwel, as jy na die lys kyk, sal jy aan die onderkant onder Floris se naam opmerk, dat daar ’n laaste inskrywing is, “Stephanus”. En na die naam “Stephanus”, tussen twee skewe strepe, sal jy die woorde: “ObiitMafeking”, lees.
Die jong Stephanus van Barnevelt was die opgeruimdste van ons almal. Maar hy het gesê dat daar een ding van die oorlog was waarvan hy nie gehou het nie, en dit was dat ons aan die einde oor die see sou moes gaan. Hy het gesê dat, na ons die hele Kaap ingeneem het, ons kommando op ’n skip sou moes gaan om Engeland ook binne te val.
Op ’n egalige pas het ons weswaarts gery. Na ’n ruk het ons opgemerk dat ons veldkornet heel dikwels van sy perd afgeklim het om met verbygaande swartes ’n geselskap aan te knoop. Na hy hulle so ’n entjie van die pad af geneem het, het hy ernstig met hulle gepraat. Natuurlik was dit reg dat ons veldkornet aan die swartes moes verduidelik dat daar toe ’n oorlog aan die gang was, en dat die Republiek van elke swartmens verwag het om op te hou om so baie dagga te rook en om ernstig daaraan te dink wat aan die gang was. Maar ons het opgemerk dat elke keer, aan die einde van die gesprek, die swartman na iets gewys het, en dat ons veldkornet groot moeite gedoen het om die rigting van die swarte se vinger te volg.
Natuurlik het ons verstaan waaroor dit alles gegaan het. Ons veldkornet was ’n jong kêrel en hy was skaam om ons te laat sien dat hy nie die pad na Mafeking geken het nie.