Het uitsaaiers ŉ morele verpligting teenoor akteurs?Foto: Julian O’hayon/Unsplash.com Hoewel uitsaai-ondernemings soos MultiChoice nie wetlik verplig word om tans aan akteurs wat op dié kanale verskyn tantieme en herhalingsfooie te betaal nie, het die ondernemings dalk tog ŉ morele verpligting om na te kom. Só sê Veronica van Dyk, die DA se skaduminister van sport, kuns en kultuur, wat haar tans beywer vir die regte van akteurs in Suid-Afrika en “hard aan die werk is” om te verseker dat die nuwe wetsontwerp vir die Wet op die Beskerming van Kunstenaars van 1967 aan beter vergoeding vir akteurs voldoen. Die SAUK en e.tv se standaard-akteurskontrakte maak voorsiening vir die betaling van herhalings en kommersiële ontginnings, soos wat onlangs in die hofstryd tussen die SAUK en die Suid-Afrikaanse akteursgilde (Saga) aan die lig gekom het. Ingevolge hul kontrakte moet hoofspelers in ŉ produksie 25% van hul oorspronklike betaling ontvang as ŉ herhaling van ŉ program in spitstyd uitgesaai word. Wanneer ŉ herhaling nie in spitstyd uitgesaai word nie, kry die akteurs 15% van die oorspronklike vergoeding. Van Dyk het aangevoer dat kanale in die MultiChoice-stal soos M-Net en kykNET se kontrakte egter nie die klousule bevat nie. MultiChoice voer aan dat die vergoeding wat hy aan akteurs betaal voldoende is, ook vir toekomstige herhalings en kommersiële ontginnings van ŉ televisiereeks. Kommersiële ontginnings of benutting is wanneer ŉ uitsaaier, byvoorbeeld die SAUK, ŉ drama bemark en lisensieer aan ander stasies, asook enige ander aktiwiteite wat dit aangaan om geld uit die produksie te maak, hetsy T-hemde wat gedruk word, koffiebekers, plakkers, plakkate, DVD’s, en so meer. “Die uitsaaier gebruik die werkvertakkings om bykomende geld in te kry, sonder enige vergoeding aan die kunstenaars,” sê Van Dyk. In antwoord op navrae van Maroela Media het Jabavu Heshu, MultiChoice se hoof van korporatiewe sake, gesê die kanale wat deur dié groep besit word, verkry inhoud deur kontrakte met onafhanklike vervaardigingsmaatskappye aan te gaan. Dié vervaardigingsmaatskappye gaan op hul beurt dan ŉ kontrak met akteurs aan en die akteurs word deur die maatskappye betaal. “Die kontrak tussen die maatskappy en ŉ akteur is gegrond op ŉ model wat gereeld op internasionale vlakke gebruik word. Akteurs word dan ŉ inklusiewe bedrag vooraf betaal vir die werk wat hulle vir ŉ spesifieke vervaardiging doen. “Die uitsaaier, wat dan die uitsaairegte het, kan besluit wanneer, hoeveel keer en hoe die spesifieke program uitgesaai kan word,” het Heshu gesê. Van Dyk sê die striemende ope brief wat aktrise Vatiswa Ndara onlangs aan Nathi Mthethwa, die minister van sport, kuns en kultuur, gestuur het, het opnuut ŉ soeklig op die beweerde misbruik van akteurs in Suid-Afrika gewerp. Ndara, wat namens Ferguson Films gekontrakteer is vir verskeie projekte wat op MultiChoice-kanale uitgesaai is, het aangevoer die meeste Suid-Afrikaanse akteurs ontvang nie genoeg geld vir die werk wat hulle doen nie. Sy het verder gesê vervaardigingsmaatskappye, soos Ferguson Films, ontvang meer geld uit die toekomstige heruitsendings van televisieprogramme en die tantieme wat die maatskappye van die uitsaaiers hiervoor kry asook die geld word nie altyd weer aan akteurs uitbetaal nie. Van Dyk sê egter dat daar groot onkunde heers in die vermaaklikheidsbedryf oor watter regte wie het. “Akteurs het nie kopiereg op hul optredes in televisieprogramme nie. Die kopiereg behoort aan die opdraggewende vervaardigers soos SAUK, M-Net en kykNET wat die program van stapel stuur en finansier. “Akteurs is ook dikwels onder die indruk dat hulle permanente werknemers van ŉ vervaardigingsmaatskappy is en dus al die byvoordele geniet wat ŉ werker in die formele bedryf het.” Die meeste akteurs is egter op ŉ kontrakbasis aangestel en kry dus nie dieselfde dekking wat die arbeidswet aan formele werknemers gee nie. “Akteurs moet aan hulself dink as entrepreneurs en dus voortdurend na nuwe kontrakte soek om hul inkomste aan te vul.” Van Dyk sê verder sy kan verstaan hoekom Ndara die brief geskryf het. Herhalings- en kommersiële ontginningsfooie hou akteurs aan die lewe terwyl hulle wag op ŉ volgende rol. “As vryskutters is daar egter niks wat hulle aan die situasie kan doen nie behalwe om te weier om vir M-Net en kykNET te speel. Dis egter nie altyd moontlik nie – hulle moet kos op die tafel sit.” Dit is hier waar Van Dyk die morele verpligting teenoor akteurs in twyfel trek. Nuwe wetgewing Argieffoto (Foto: HolgersFotografie, Pixabay) “Toe die oorspronklike wetgewing in Suid-Afrika ingestel is, het TV-stelle nog nie eens bestaan nie. Dus is die verouderde wet nie van toepassing op die dilemma wat akteurs vandag moet aandurf nie.” Die wetgewing stipuleer dat tantieme vir heruitsendings aan ŉ vervaardiger van ŉ reeks betaal word, en dan daarna aan akteurs oorbetaal word. Daar is tydens die onlangse Saga-hofstryd gevra dat die tantieme direk in ŉ akteur se rekening betaal word, eerder as wat die akteur daarna moet vra. “Hopelik sal die wetgewing wat tans voor die parlement dien, vervaardigers ook dwing om sekere minimum voorwaardes aangaande herhalings en kommersiële ontginnings in hul kontrakte met akteurs in te sluit. Tot tyd en wyl dit gebeur, moet vervaardigershuise miskien nadink of dit moreel geregverdig is om nie van hul wins met akteurs te deel nie. Dit klink tog na die regte ding om te doen? “Mense mag dalk sê dat dit onbenullighede is, maar akteurs het ŉ rol wat hulle in die samelewing speel. Elke mens het ontvlugting nodig, elke mens het ŉ vorm van vermaak nodig en dit is wat hierdie mense bied. Die vermaakbedryf in Suid-Afrika, en dus akteurs, speel ook ŉ belangrike finansiële rol in die fiskus.” Van Dyk sê daarom is dit “absoluut noodsaaklik” dat toekomstige wetgewing voorsiening maak dat akteurs vergoed word vir die voortgesette gebruik van hul beeldmateriaal.