Wat word van die kos wat jy kou en sluk?
JOU liggaam is nie in staat om, sê nou maar, die stukkie brood wat jy in jou mond geprop, gekou en gesluk het, sommerso op te neem nie. Dit moet eers tot ander stowwe omgeskakel (gewysig) word wat jou liggaam wel kan opneem. Dit gebeur danksy jou spysverteringstelsel.
Hierdie spysverteringstelsel bestaan uit 'n aantal organe wat die kos wat jy eet tot chemiese stowwe afbreek wat deur die liggaam geabsorbeer kan word.
Almal weet dat ons nie sonder kos kan lewe nie. Dit verskaf immers brandstof en opbouende minerale wat uiters noodsaaklik vir die liggaam is. Boonop help sorg die spysverteringstelsel ook dat onverteerbare stowwe soos vesels en velletjies, wat jou liggaam nie nodig het nie, na buite toe uitgewerk word.
Die spysvertering geskied in 'n aaneenlopende spysverteringskanaal. Dit bestaan uit die mond, keel, esofagus (slukderm), maag, duodenum (deel van die dunderm wat direk op die maag volg), jejunum, ileum, sekum, dikderm (kolon), rektum en anus. Daar is ook bykomstige organe wat spysverteringsappe uitskei, soos die speekselkliere, lewer en pankreas.
Kos word met behulp van onwillekeurige sametrekkings van die spysverteringskanaal van die slukderm tot by die anus voortgestu. Dié onwillekeurige aksie word peristalsis genoem.
Buiten die meeste minerale en vitamiene, asook water, moet al die ander voedingstowwe in die menslike dieet—hetsy proteïene, koolhidrate of vette—tot kleiner molekules afgebreek word voordat dit uit die spysverteringskanaal in die bloedstroom geabsorbeer kan word.
Hierdie afbreking geskied eers meganies—die koubewegings van die tande en 'n gemaal deur die maag—maar is hoofsaaklik van ensieme, sure en soute afhanklik.
Die wysiging van koolhidrate (stysels en suikers) tot maltose begin reeds in die mond onder inwerking van amilase, 'n ensiem in speeksel.
Uiteindelik word koolhidrate in die dunderm met behulp van sukrase, maltase en laktase in pankreassap in drie eenvoudige suikers, naamlik glukose, fruktose en galaktose, omgesit.
Proteïen word deur soutsuur en pepsien in die maag en tripsien van die pankreas en peptidase van die dunderm afgebreek tot polipeptiede, peptiede en aminosure.
Vette word deur lipase (pankreas), galsoute en -sure van die lewer (geberg in die galblaas) afgebreek tot gliserol, gliseriede en vetsure.
Onderwyl die afbraakprodukte van die spysvertering deur die dunderm afbeweeg, word dit deur die dun binnewand in bloed- of limfvate geabsorbeer.
Onverteerbare voedsel (hoofsaaklik vesel) en water bereik die kolon (dikderm). Die onverteerde voedsel word in die kolon tot 'n soliede massa omgevorm deur die herabsorpsie van water na die liggaam. Die grootste volume water word uit die kolon geabsorbeer, die res word in die feses deur die rektum en die anus uitgeskei.
As kolonspiere die uitskeidingsmassa te vinnig deur die kolon stuur, bly dit 'n semi-vloeistof. Die gevolg is diarree. Daarteenoor lei 'n trae aktiwiteit van die kolonspiere tot konstipasie.
* Hoofbron: Dokter in die Huis deur dr. Jan van Elfen, volledig hersien deur dr. Don du Toit. Tafelberg-uitgewers. ISBN 0 624 039 633.