IRONIEDie term ironie (Gr.: eirôneia: geveinsde onkunde, afgelei van eirôn: huigelaar, veinser) het eers teen die einde van die 18e eeu in gebruik gekom en sedert die vyftigerjare van hierdie eeu is dit ŉ sentrale konsep in ons kritiese woordeskat.
Verbale ironie impliseer ŉ ironikus wat bewustelik en opsetlik ŉ bepaalde strategie aanwend – ŉ tegniek wat gekenmerk word deur die dubbelsinnigheid van uiting: wat die ironikus sê en hoe die slagoffer van die ironie dit vertolk, is wesensverskillend. Ver­bale ironie kan gebruik word as retoriese middel of as SATIRIESE wapen of as heuristiese middel (dus as middel om die leser in staat te stel om self nuwe waarhede te ontdek) en steun vir sy sukses op die gebruik van tegnieke soos die hiperbool (overstate­ment), litotes (understatement), antifrase, PARADOKS, woordspeling, wit (vgl. GEESTIGHEID).
Ironie is nie net van toepassing op ŉ linguistiese mededeling of uitlating nie maar ook op ŉ situasie, voorval en plot-struktuur. Situasionele ironie word gesien vanuit die gesigspunt van die waarnemer en nie van die ironikus nie: ŉ bepaalde sameloop van omstandighede of die loop van gebeurtenisse (vgl. Peter Blum se "Aftelrympie" in Steenbok tot poolsee) word as ironies ervaar. By ironie van gebeurtenis/voorval bestaan die diskrepansie tus­sen die verwagting en die werklike voorval. Wat gebeur, moet die teenoorgestelde wees van wat verwag word. ŉ Onverwagse element (bv. dat jy ŉ leeu in Johannesburg se strate sal teëkom) is nie ironies nie. Dis ironies dat jy juis dít ervaar of oorkom wat jy wou vermy, veral as jy maatreëls daarteen getref het en die maatreëls bring dan presies dit teweeg wat jy wou vermy.
Daarom staan die ware kunstenaar apart van sy werk, maar hy probeer terselfdertyd om sy bewustheid van sy ironiese posisie in die werk te inkorporeer. In sy manipulasie van die stof (o.a. deur die implementering van bekende kunstegnieke soos ŉ spel binne ŉ spel of die outeur wat self in sy roman optree) verbreek die selfbewuste kunstenaar die artistieke illusie (of die fiktiwiteitsillusie) om sy toeskouer/hoorder/leser daaraan te herinner dat wat hy voor hom het, slegs ŉ toneelteks, ŉ gedig, ŉ roman is en nie die realiteit wat dit voorgee om weer te gee nie. Voorbeelde van hierdie ambivalente aard van die kuns (as kuns én lewe) en die vernietiging van die artistieke illusie vind ons in Henriette Grové se hoorspel Ontmoeting by Dwaaldrif, die slotstrofe van N.P. van Wyk Louw se ode "Hongarye: November 1956" (Tristia), die aanvangsverse van Breyten Breytenbach se gedig "Bedreiging van die siekes" (Die ysterkoei met sweet), die eerste strofe van Lina Spies se "Gebed" (Dagreis) en herhaalde voorbeelde in D.J. Opperman se digbundel Komas uit ŉ bamboesstok; dit kom ook voor in prosatekste soos Etienne Leroux se romans 18 –44, Isis Isis Isis en Na 'va, Die waarheid gelieg (T.T. Cloete), Die kêrel van die Pêrel of Anatomie van ŉ leuenaar (Henriette Grové).
Kierkegaard, S.A. 1966. The Concept of Irony (transl. L.M. Capel). London: Collins.