Anderkant die Ja-stemPik Botha. Argieffoto. Met die onlangse afsterwe van Pik Botha, voormalige minister van buitelandse sake, was daar uiteenlopende standpunte oor die oudminister se nalatenskap. Kort voor lank het debatte oor Pik se loopbaan tot ŉ geveg oor die referendum van 1992 gelei. Dit is nie die eerste keer dat gesprekke oor die “Ja vs Nee”-stem prominensie op sosiale media geniet nie. ŉ Tyd gelede het die sanger, akteur en aktivis, Steve Hofmeyr, sy verskoning aangebied vir die feit dat hy tydens die referendum “Ja” gestem het. Hy het dit onder meer as verraad teen sy mense en hul soewereiniteit beskryf. Die skrywer Dana Snyman het daarop reageer deur ŉ artikel te skryf oor waarom hy nie spyt is dat hy ja gestem het nie. Dit is meningsvormers soos Steve en Dana se goeie reg om standpunt in te neem oor waarom hulle destyds sekere besluite geneem het en hoe hulle vandag daaroor voel. Die vraag is egter of die energie wat gebruik word in die debat wat volg op die kommentaarafdeling van nuusblaaie of sosiale media-platforms nie beter aangewend kan word nie. Die vraag waarop wit Suid-Afrikaanse kiesers destyds gevra is om oor ja of nee te stem was as volg: Ondersteun u die voortsetting van die hervormingsproses wat die Staatspresident op 2 Februarie 1990 begin het en wat op ŉ nuwe grondwet deur onderhandeling gemik is? Ons weet almal vandag wat die gevolg van daardie proses was en daar kan lank geredekawel word oor waarom kiesers destyds, aan beide kante van die debat, gestem het soos hulle het. Dit neem egter nie die uitdagings wat ons vandag in die gesig staar, weg nie: Dit is enkele gegewes en geen vorm van debat oor gebeure van 26 jaar gelede gaan dit verander nie. Om steeds te debatteer oor of dit reg of verkeerd was om in 1992 “Ja” of “Nee” te stem, is om te dink dat ŉ bekgeveg oor Piet Cronje se oorgawe by Paardeberg die gevolge van die Boere se nederlaag met die Anglo-Boereoorlog kan omkeer. Of om te dink dat ŉ debat oor die Natte en die Sappe ŉ einde aan regstellende aksie sal bring. Dalk is dit eerder tyd om te erken dat nie een van die destydse groeperinge ŉ volhoubare oplossing vir die land se probleme gehad het nie. ’n Dosent in publiekreg aan die Universiteit van Pretoria, prof. Koos Malan het by geleentheid die volgende gesê: “Konserwatiewe Afrikaners was akkuraat om swart nasionalisme nie te vertrou nie. Maar wat konserwatiewe Afrikaners met Afrikaners in die algemeen gemeen het, was dat hulle geen oplossing vir die konstitusionele probleem wat ons as Afrikaners behoorlik akkommodeer, kon bied nie.” Ons kan by Malan byvoeg en dit waag om te sê dat ons al meer oplossings op vandag se probleme kon gehad het as ons nie in die verlede vasgehaak nie. Daar moet debat wees – maar die debatte moet handel oor oplossings vir 2018 se probleme en nie oor 1992 se besluite nie.