Om sommige elemente van poësie te verstaan
Om sommige elemente van poësie te verstaan en jou woordeskat uit te brei
[LU 3.2, 6.3]
Lees die onderstaande stuk aandagtig deur en voer die opdragte uit wat daarop volg.
IS JY BANG VIR ‘N SLANG?
Slange is een van die natuur se interessantste diere. Slange is reptiele, want hulle is koudbloedig, net soos akkedisse, krokodille en skilpaaie.Die meeste mense is bang vir slange. As jy skielik op ‘n slang afkom, skrik jy jou gewoonlik boeglam. ‘n Mens se eerste reaksie is dan gewoonlik om te gil en vinnig weg te hardloop. Kenners raai egter aan dat ‘n mens dit nie moet doen nie. ‘n Mens moet glo dadelik doodstil staan (jy moet beslis nie vinnig beweeg nie) en dan moet jy stadig, voetjie vir voetjie agteruitbeweeg, weg van die slang af. Die rede hiervoor is dat ‘n slang sy prooi aanval wanneer die prooi vlug, met ander woorde wanneer die slang ‘n vinnige beweging waarneem. As jy dus vinnig beweeg, sal die slang op die beweging reageer en jou probeer pik.Dis maar ‘n moeilike sakie, of hoe? Dis beslis nie maklik om in sulke omstandighede kop te hou en stil te staan nie! Maar onthou altyd: Moenie hardloop of jou arms rondswaai nie, al is jy hoe bang.Van ons land se giftigste slange is die gelerige Kaapse kobra of geelslang, die pofadder en die boomslang. Die geelslang is ‘n taamlike lang slang en wanneer hy aggressief is, staan hy regop en maak sy kop bak. Dis sy manier om sy prooi of moontlike aanvaller bang te maak. Die pofadder sis weer om jou te verjaag. Die boomslang, wat besonder giftig is, is gelukkig skaam en vlug sodra hy ‘n mens gewaar. Baie min mense word deur boomslange gepik omdat die boomslang nie sommer sal aanval nie. Die geelslang sal ook eerder vlug as hy kan, maar as hy bedreig voel, is hy baie aggressief. Pofadders lê dikwels doodstil op ‘n warm plek soos op ‘n teerpad of in ‘n voetpaadjie, en roer nie sommer nie. Hulle is goed gekamoefleer en daarom sien ‘n mens hulle nie sommer raak nie. Jy moet altyd baie waaksaam wees as jy byvoorbeeld op ‘n bergpad loop, en goed voor jou voete kyk, sodat jy nie per ongeluk op ‘n adder trap nie.Geelslang-gif val jou senuweestelsel aan, en daarom sê ‘n mens dat dit neurotoksies is. Pofadder-gif is sitotoksies omdat dit ‘n mens se weefsel aantas. Die boomslang se gif is weer hemotoksies, want dit keer dat die bloed stol, en daarom kan dit interne bloeding veroorsaak.Elke dier vervul ‘n spesifieke rol in die natuur en ‘n mens moet nooit iets doodmaak tensy dit absoluut noodsaaklik is nie, anders versteur jy die ekologie. ‘n Mens wil egter instinktief iets doodmaak as jy voel dit bedreig jou (soos ‘n spinnekop of ‘n slang), maar dit is nie goed om dit te doen nie. Bel liewers ‘n slangvanger of ‘n amptenaar van Natuurbewaring as jy bedreig voel, sodat die slang na ‘n geskikte plek geneem kan word. Onthou, slange doen goeie werk deur te keer dat rotte en muise plae word.
As jy meer oor slange wil weet, klik op http://mysite.mweb.co.za/residents/net12980 of op http://www.fishingowl.co.za/snakes.html.
(Aangepas uit Die KleinBurger, 21 April 2003.)
1. Maak ‘n opsomming in jou eie woorde van paragrawe 3, 4 en 5 van bostaande leesstuk. Jou opsomming moet ongeveer 60 woorde lank wees.
2. Kyk goed na die spelling van die volgende woorde en maak seker dat jy sal onthou hoe om hulle te spel:
paadjie (verkleinwoord van pad)
plae (meervoud van plaag)
sakie (verkleinwoord van saak)
3. Skryf die bostaande woorde in jou woordelys en sorg dat jy weet hoe om elkeen in ‘n sin te gebruik. Vra jou onderwyser as jy nie weet nie.
Om eenvoudige taalvorme en sinstrukture te gebruik om mondelings en skriftelik te kommunikeer en jou woordeskat uit te brei
[LU 6.2, 6.3]
1. Soorte sinne Onthou jy nog dat daar vier soorte sinne is? Hulle is die stelsin, die vraagsin, die bevelsin en die uitroepsin.
Hier volg vier sinne. Skryf langs elkeen neer watter soort sin dit is.
Is jy bang vir ‘n slang? ‘n Slang is ‘n reptiel. Staan stil! Sies, ek gril my dood vir ‘n slang! 2. Leestekens Voltooi die volgende sinne deur die korrekte woord in te vul. (Jy moet die naam van die korrekte leesteken gee.)
Aan die einde van ‘n vraagsin skryf ‘n mens ‘n Aan die einde van ‘n uitroepsin en ‘n bevelsin is daar ‘n Aan die einde van ‘n stelsin kom daar ‘n 3. Woordsoorte Ons gaan net ‘n paar belangrike woordsoorte probeer onthou en kyk hoe hulle in ‘n sin gebruik word.
3.1 ‘n Selfstandige naamwoord is ‘n woord wat vir iets ‘n naam gee. ‘n Mens kan dit uitken deur te kyk of jy die woorde ‘n of die voor die woord kan gebruik. ‘n Naamwoord het gewoonlik (maar nie altyd nie) ‘n meervoudsvorm of ‘n verkleiningsvorm. Kyk na die voorbeelde wat uit die leesstuk kom:
Elke dier vervul ‘n rol in die natuur.
Die vetgedrukte woorde is selfstandige naamwoorde, want ‘n mens kan sê: die dier – die diere – die diertjie
‘n rol – rolle – rolletjie
die natuur (Hulle hoef nie almal meervouds- of verkleiningsvorme te hê nie.)
Onderstreep nou al die selfstandige naamwoorde in die laaste paragraaf van die leesstuk.
3.2 ‘n Byvoeglike naamwoord vertel ons meer van die selfstandige naamwoord. Kyk na hierdie voorbeelde:
‘n Slang is ‘n interessante dier.
Pofadders lê dikwels op ‘n warm teerpad.
‘n Giftige slang kan ‘n mens doodmaak.
Wat sien jy? Die byvoeglike naamwoord staan voor die selfstandige naamwoord wat dit beskryf. Maar dit kan soms ook ná die selfstandige naamwoord staan:
Die slang is koudbloedig.
Geelslange is gevaarlik.
Skryf die korrekte vorm van die byvoeglike naamwoord tussen hakies:
Ek het ‘n (gevaarlik) slang in die veld gesien. ‘n Slang reageer op ‘n (vinnig) beweging. ‘n Swart mamba is ‘n (aggressief) slang. Die boomslang het in ‘n (hoog) boom opgekrul gelê. Die (waaksaam) man het mooi gekyk waar hy trap. 3.3 ‘n Werkwoord sê wat gedoen word. ‘n Mens kan toets of ‘n woord in ‘n sin ‘n werkwoord is deur te kyk of dit in ‘n ander TYD geskryf kan word, bv. as dit van die teenwoordige tyd na die verlede tyd kan gaan. Kyk na die voorbeelde:
Die slang lê lekker in die son.
Die seun staan doodstil.
My ma waarsku my om mooi voor my voete te kyk.
Die natuurbewaarder vang ‘n slang.
Die slang eet ‘n rot.
Skryf nou hierdie bostaande sinne oor in die verlede tyd, en begin elke sin soos hieronder aangedui:
Gister Toe hy die slang sien, Verlede week toe ek in die veld gaan stap het, Laasmaand Gisteraand Skryf die sinne nou in die toekomende tyd en begin elke sin soos hieronder aangedui:
Môre As hy ooit ‘n slang sien, Wanneer ek volgende week in die veld gaan stap, Volgende week e) Môre-aand 3.4 ‘n Bywoord vertel ons meer omtrent die werkwoord. Dit sê byvoorbeeld waar, hoe of wanneer iets gedoen word. Kyk na die onderstaande voorbeelde:
Die kinders is daar. (Bywoord van plek, want jy vra: Waar?)
Susan hardloop vinnig. (Bywoord van wyse, want jy vra: Hoe?)
Ek werk nou. (Bywoord van tyd, want jy vra: Wanneer?)
Soms is daar ‘n sin met baie bywoorde in. Kyk na die voorbeeld:
Die pofadder het gister doodstil hier gelê.
‘n Mens skryf die bywoorde altyd in die volgorde: TYD, WYSE, PLEK.
3.5 ‘n Voegwoord word gebruik om sinne te verbind. Wanneer ‘n mens sinne deur middel van voegwoorde verbind, moet jy baie versigtig wees, want die woordorde moet reg wees.
Kyk na die volgende voorbeelde:
Ek is bang vir slange. Ek sal hulle nie doodmaak nie. (maar)
Ek is bang vir slange, maar ek sal hulle nie doodmaak nie.
Pofadders is goed gekamoefleer. ‘n Mens sien hulle nie sommer raak nie. (daarom)
Pofadders is goed gekamoefleer, daarom sien ‘n mens hulle nie sommer raak nie.
Ek is bang vir slange. Ek sal hulle nie sommer doodmaak nie. (hoewel)
Hoewel ek bang is vir slange, sal ek hulle nie sommer doodmaak nie.
Die voegwoord wat ‘n mens gebruik, bepaal die woordorde. Kyk na die onderstaande tabel en probeer onthou wat ná elke soort voegwoord gebeur. Hierdie is nie al die voegwoorde nie; dis net ‘n paar van dié wat die meeste gebruik word:
A: Die woordorde bly dieselfde.
B: Die tweede werkwoord staan direk ná die voegwoord.
C: Die werkwoord gaan staan aan die einde van die sin.
Voorbeeld:Ek staan doodstil, want ek is bang vir die slang.
Voorbeeld:Ek is bang vir die slang, daarom staan ek doodstil.
Voorbeeld:Ek staan doodstil aangesien ek vir die slang bang is.
Verbind nou die volgende sinne met die voegwoorde tussen hakies:
Die mamba is ‘n gevaarlike slang. Dit is baie giftig. (aangesien)
My ma sê. Ek moet mooi kyk. (dat)
‘n Mens moet versigtig wees vir slange. Jy moet hulle nie sommer doodmaak nie. (maar)
Slange is nuttige diere. Hulle vang rotte en muise. (want)
‘n Boomslang is ‘n skaam dier. Hy vlug gewoonlik as hy ‘n mens sien. (dus)
3.6 Skryf enige 10 woorde uit die bostaande werk in jou woordelys en maak weer eens seker dat jy weet hoe om elkeen te spel en in ‘n sin te gebruik.
3.4 vir inligting lees en inligting opsom;
1. Opsomming (belangrikste feite):
Slange is reptiele en hulle is interessante diere.
Mense vrees slange en reageer heftig as hulle ‘n slang teëkom. ‘n Mens moet stilstaan, anders sal die slang aanval.
Geelslang-gif is neurotoksies, pofadder-gif is sitotoksies en boomslang-gif is hipotoksies.
Elke dier vervul ‘n rol in die ekologie en as diere doodgemaak word, versteur dit die ekologie.
2. Spelling word geleer en getoets.
3. Woordeskat. Hier kan u bv. ook vinnig verduidelik/hersien hoe voor- en agtervoegsels funksioneer. Neuro-, sito- en hemo- is voorvoegsels wat verduidelik kan word.
1. Soorte sinne 1.1 vraagsin
3. 3.1 S.nwe in die laaste paragraaf: dier, natuur, mens (2), ekologie, spinnekop, slang (2), slangvanger, amptenaar, Natuurbewaring (verduidelik dat dit ‘n eienaam is), plek, slange, werk, rotte, muise, plae
3.2 a) gevaarlike
d) hoë (Verduidelik gebruik van deelteken.)
3.3 a) Gister het die slang lekker in die son gelê.
b) Toe hy die slang sien, het die seun doodstil gestaan.
c) Verlede week toe ek in die veld gaan stap het, het my ma my gewaarsku om mooi voor my voete te kyk.
d) Laasmaand het die natuurbewaarder ‘n slang gevang.
e) Gisteraand het die slang ‘n rot geëet.
3.4 a) Môre sal die slang lekker in die son lê.
b) As hy ooit ‘n slang sien, sal die seun doodstil staan.
c) Wanneer ek volgende week in die veld gaan stap, sal my ma my waarsku om mooi voor my voete te kyk.
d) Volgende week sal die natuurbewaarder ‘n slang vang.
e) Môre-aand sal die slang ‘n rot eet.
3.5 a) Die mamba is ‘n gevaarlike slang aangesien dit baie giftig is.
b) My ma sê dat ek mooi moet kyk.
c) ‘n Mens moet versigtig wees vir slange, maar jy moet hulle nie sommer doodmaak nie.
d) Slange is nuttige diere want hulle vang rotte en muise.
e) ‘n Boomslang is ‘n skaam dier, dus vlug hy gewoonlik as hy ‘n mens sien.
« Previous module in collection Om mediatekste krities te ontleed
Next module in collection » Om te vertaal en te tolk
This work is licensed by Siyavula Uploaders under a Creative Commons Attribution License (CC-BY 3.0), and is an Open Educational Resource. Last edited by Siyavula Uploaders on Aug 26, 2009 8:23 am +0000. Add to a lens