Oorspronklik is die woord gotiek gebruik om te verwys na die Gote, ’n Germaanse volk wat die Romeinse Ryk in die derde en vyfde eeu ingeval het. Tydens die Renaissance (1300-1700) het die Italiaanse kunshistorikus Giorgio Vasari (1511-1574) die woord gótico (“barbaars”) gebruik om uiting te gee aan sy minagting van die Middeleeuse boustyl met sy kenmerkende spitsboë, loodglasfasades en kruisribgewelf, wat tot sy misnoeë teenstrydig was met die Klassieke style.
Oor die eeue heen het die gotiek verskeie metamorfoses en “herskeppings” ondergaan om by verskillende tydperke en kulture aan te pas (Townshend 2014:xliii), en sodoende het velerlei variante daarop ontstaan, byvoorbeeld die Victoriaanse gotiek, die “female Gothic”, “terror Gothic” en “horror Gothic”. Derhalwe word die gotiek eerder as ’n veranderlike modus as ’n konstante literatuurvorm met ’n vaste karakteristiek beskou.
Daar is ’n groot aantal moderner Afrikaanse literêre tekste wat gotiese motiewe bevat of wat doelbewus die gotiese tradisie ontgin, maar hierdie narratiewe kan nie as “suiwer” gotiese literatuur bestempel word nie.
In Riana Scheepers se Katvoet (2009) byvoorbeeld, word ’n hele aantal gotiese elemente in verskeie van die verhale gebruik, sonder dat die teks as uitsluitlik goties beskou kan word. Die hoofkarakter in “Nagskade” kry nie alleen ’n visioen oor wat haar roeping is nie (20), maar ook ’n besoeking van ’n gees in haar en haar man se tent op die sendingveld: “Die man praat. En terwyl hy praat, kom sy agter dat dit nie ’n mens is hier by haar in die tent nie. Dit is ’n gees, die siel van ’n man wat reeds dood is [...]” (23). Die gees vra haar om saam met hom te gaan na waar hy geld begrawe het. Sy moet die geld opgrawe en dit vir sy gesin neem, dan sal sy ook ’n deel daarvan kry. Wanneer sy weier, word sy byna deur die gees doodgewurg wat op ’n onheilspellende, dramatiese wyse – weer eens tipies van die gotiek – beskryf word: “En die man lig sy kop, sy oë word wit vlamme van woede, sy kan die dood daarin sien brand […]” (24).
Nog ’n drama wat sterk gotiese elemente bevat, is P.G. du Plessis se Die nag van legio (1969). Vyf pasiënte word in ’n psigiatriese hospitaal – ’n gewilde ruimte binne die gotiek – toegesluit. Een van die pasiënte, Dogoman, bewerkstellig die protagonis, Dirk, se moord deur middel van duiwelskuns. Mettertyd word dit ook duidelik dat Dirk se ma aan ’n heksesabbat deelgeneem het. Deur middel van die swartkuns word Dogoman se mag so allesoorheersend dat die ander karakters én die gehoor oortuig word van sy krag, veral wanneer die psigiatriese saal se gordyne voor die oë van die kyker “groei”.
Anna M. Louw se Vos (1999) bevat ’n hele paar gotiese elemente. Die titelkarakter in hierdie roman gaan ’n ooreenkoms met die duiwelse “Grootbaas” (55-6) aan sodat dit op sy plaas sal reën. Dit word bewerkstellig deur middel van die Boesman Hans Bokpoot, wat hom as reënmaker voordoen. Louw betrek met ander woorde sowel Afrika-folklore as die (Duitse) Faust-verhaal, en sodoende word Europese en inheemse okkulte tradisies tot ’n unieke Afrikaanse gotiek vermeng.
Die personasies se angs en doodsobsessie word versterk en weerspieël deur die afgesonderde omgewing wat, tipies van die gotiek, in fyn besonderhede beskryf word: “Daar was ’n dampkring van angs, van vreesagtige verwagting wat gedurig opgeduik en aan ons sigbaar geword het.”; “U kan nooit besef die gedurige angs wat oor hierdie huis soos ’n donker wolk hang nie […] oral mag die dood skuil!” (159).
Marais se novelle “Die boom in die middel van die tuin” (1933) bevat ook ’n hele aantal gotiese trekke, en dit is veral die gedetailleerde beskrywing van die ongunstige, afgeleë omgewing en natuurlik die toetrede van die donker (Mephistopheles-) figuur wat tipies van die gotiek is. So reg in die aard van die gotiek word daar ook gedurig verwys na Scalinger se neerslagtigheid, na die “kommer en sorge” (174) van sy bestaan, en sy “misnoeë en moedeloosheid” (175). Boonop verlang hy innig na die dood “wat ten minste rus en vergetelheid skenk” (182).