perdebytjie – Perdebytjie se nes
Ek is middeljarig,let wel,glad nie oud nie,met 'n onversadigbare nuuskierigheid oor die wêreld om my.Ek probeer bybly by die nuutste tegnologie,alhoewel ek effe gestremd is in daardie opsig.Dis verskoonbaar,want ek het nie daarmee groot geword nie! Ek is mal oor die natuur en neem graag foto's. Ek is 'n skeptikus en glo moeilik aan onbewysbare dinge. Ons reis baie,meestal in die natuur in.Ek het geen behoefte aan stede mense en museums nie..net stilte en my eie gedagtes.Ek is darem nie heeltemal 'n kluisenaar nie en geniet geselskap en vriende en pret. Ek is lief vir klassieke musiek en speel graag klavier vir my twee honde en ons huishulp.
Na agt maande op die oop vlaktes van Standerton is ons op 'n ysige wintersoggend vort na ons volgende blyplek.'n Nuwe damprojek moes in die destydse Gazankulutuisland aangepak word. Manlief Frans, was gekies om die projek aan die gang te kry en is aangestel as die plaaslike ingenieur. Dit was 'n reuse uitdaging vir 'n jongman van ses-en-twintig en hy het klippe gekou, maar hom uitstekend van sy taak gekwyt.
Ons blyplek was in 'n ou myndorpie wat dateer het uit die dertigerjare en die meeste huise was ruïnes en moes herstel word. Ons was gelukkig om een van slegs 'n aantal bewoonbare huise te kry en dit was omtrent 'n gewerskaf om die huise bewoonbaar te maak.
Ons grasdakhuis met 'n ou wildevyeboom, waaronder ons ure deurgebring het.
Destyds was dit letterlik in die boendoes en daar was ook 'n projek aan die gang om die hoofstad van Gazankulu, Giyani, aan die gang te kry. Staatsgeboue, 'n hotel, 'n pragtige hospitaal en vele ander ontwikkelings het plaasgevind. Die amptenare wat hiervoor verantwoordelik was, het in Kremetart gewoon. Dit was ook 'n staatsdorpie en ons naaste plek om te kuier, tennis te speel en kerk toe te gaan. Destyds is daar baie geld ingesit in tuislandontwikkeling.
Soos ek reeds gesê het, dit was in die gopse en ons moes met 'n slegte grondpad, deur driwwe en sekelbos-boskasies ry. Langs die pad was ook verskeie Sjangaanstatte met modderhutte en klein landerytjies, beeste en bokke.
Vanaf 'n ysige -7grade die oggend in Standerton, kom ons en ons treklorrie toe teen 'n heerlike warm 30grade in ons nuwe tuiste aan. Die ouens wat die vervoerwa afgelaai het, het droogweg opgemerk dat ons beslis nie meer ons asbesverwarmer nodig het nie! Wat 'n temperatuurverskil in een dag…dis die bosveld daai!
Ons het drie jaar daar gebly en dit was van die gelukkigste tye in ons lewe. Die damprojek het vlot verloop. Foto's van verskillende stadiums in die dambouproses….
Daar was ook baie dramas met vloede en masjienerie wat vasgesit het…
Klein- Letabarivier in vloed. Oubaas, ons hond, was baie lus om te swem.
Die Klein- Letabarivier naby ons dorpie het ook soms afgekom. Tydens die reënseisoen moes ons deur gevaarlike driwwe ry om tuis te kom na inkopies op die naaste dorp, Tzaneen…'n rit van 240km heen en terug. Ons het al eenkeer vasgeval en met behulp van 'n klomp Sjangaans het ons gelukkig weer uitgekom. Daardie jare was daar nie 4×4' s nie en ons is met ons kerriegeel Ford Cortina deur plekke waar ons dit nie vandag sal waag nie!
Ons het die lewe vir onsself aangenaam gemaak. Daar was selfs 'n klein biblioteek, waarvan ek die bibliotekaresse was. Vrydagaande het ons gefliek in 'n klein saaltjie en ons byna doodgelag vir die simpel Amerikaanse strokiesprente. Daar was 'n tennisbaan ook aangelê en wanneer ons eensaam was, het ons die veld ingevaar met twee reuseboomboeke ( dit was in die dae voor klein handige veldgidse) en die pragtige bosveldbome probeer identifiseer. Tot vandag toe is dit kennis wat my bygebly het.
Die twee boeke is vandag nog van my kosbaarste besittings.
Daar was vier of vyg jong ingenieurs en hul vrouens, wat ook oor 'n tydperk daar ingetrek het. Ons het wonderlike vriende gemaak en elke Saterdagaand, winter of somer, gebraai. Ons is steeds vandag bevriend met een paartjie, wat ons bure was.
Ons eerste twee kinders is gebore op Duiwelskloof, wat die naaste dorpie met 'n goeie hospitaal was. Dit was ver en nogal 'n uitdaging om daar te kom. Gelukkig was ons darem elke keer betyds met geen verrassende kraamgevalle nie!
Ek en Oubaas.
Oubaas voor ons huis.
Ons eerste babatjie, Francois.
Ons tamaties… was baie vrugbare wêreld.
Ek en Oubaas in ons groentetuin…kyk my haarstyl…ugghhh!
Twee wonderlike Sjangaanvrouens, Lina en haar ma Kokwaan. Hulle het ons in die huis en tuin gehelp.
Kokwaan en Francois deel 'n grappie.
Ons tweede babatjie, Isabel is sewentien maande na Francois gebore.
Ons hou piekniek op die oewer van die rivier….doer onder die rooi sambreel. Dit was nog baie ongerep.
Na drie en 'n halwe wonderlike jare is ons daar weg en het padbouers geword. Dit was weer 'n heel ander soort lewe. Dankie aan die destydse Departement van Waterwese wat vir ons hierdie fantastiese lewenservaring gebied het.Ek kyk met heimwee terug daarna.
As pasgetroudes het ek en manlief in Januarie 1976, opgewonde na ons eerste blyplek vertrek…'n houthuis in die Ubomboberge, net anderkant Pongola. Dit was ons eerste damprojekervaring. Die grondpad na Jozini, die Waterwesedorpie, was teen die steil Ubomboberge uit en nogal 'n uitdaging vir twee onervare jongmense met ons kerriegeel tweedehandse Ford CortinaV6 met sy bruin vinieldak!
Ons spogmotor en eerste ryding.
Ons trek het twee dae voor ons uit soontoe gegaan en by ons aankoms was alles netjies in die huis gepak en die hele dorp se mense het geweet watse besittings ons het…een dubbelbed, ou spieëlkas, twee bedkassies, een enkelbedjie, my ma se ou yskas en 'n rottangsitkamerstelletjie, bestaande uit vier stoele en twee klein tafeltjies. Toe ons die dorp inry, sien jy net gordyne beweeg. Dis nou van klein gemeenskappies, almal se besigheid is almal s'n!
Ons sitkamer met vier stoeltjies en een skildery wat ons as trougeskenk gekry het. O ja, die matte het ons by skoonma geërf.
Die bure het nuuskierig op 'n afstand gebly, want duidelik was daar 'n ingeburgerde respek vir titels. Ons wis niks hiervan nie, want ons was stadsmense en manlief het 'n jaar lank in Waterwese se hoofkantoor gewerk. Ons moes later uitvind dat ons nie die regte huis gekry het nie. Die assistent plaaslike ingenieur (manlief se posomskrywing) moes ook in een van die groot baksteenhuise gevestig gewees het. Dit het ons min geskeel en ons het regtig probeer om onsself nie beter te ag as die sout-van-die-aarde-dambouers nie. Ons het toe lekker gebly in een van die houthuise, tussen die gewone werkers, met gawe hulpvaardige bure aan albei kante.
Ek voor ons houthuis, met 'n pragtige massiewe rubberboom links.
Die eerste aand hoor ons vreemde geluide in die kombuis. Ek het die halfuitgepakte kartondose net so laat staan vir die volgende dag. Toe ons die lig aanskakel, skarrel 'n hele legioen Natalse kakkerlakke uit genoemde bokse. 'n Natalse kakkerlak is amper so groot soos 'n klein vlêrmuis en wraggies die grillerigste ding ooit! Nadat ek klaar gegil en gegril het, is ons maar weer kooi toe. Dit was die begin van ontmoetings met daardie tot dusver ongerepte omgewing, se insekte en reptiele.
Een oggend hoor ek 'n bloedstollende gil uit die badkamer en toe ek om die deur loer, spring 'n wit padda uit die stort. Manlief het gedink dis die seep en padda se kind het homself nog witter geskrik. Die Natalse boompadda kom juis net in Natal voor en hierdie outjie moes die spoor byster geraak het, om in ons badkamer te beland. https://www.sanbi.org/animal-of-the-week/natal-tree-frog/
Dis 'n warm wêreld, met hoë humiditeit, baie naby aan die see. Die dam was reeds klaar gebou en redelik vol water. Daar was egter probleme met die Swazilandse regering, want die water sou oor hulle grondgebied opstoot, dus is die watervlak altyd op 'n sekere hoogte gehou. Destyds het die dam bekend gestaan as die Pongolapoortdam, want dit lê in die poort tussen die Ubombo-en Lebomboberge. Vandag staan dit bekend as Lake Jozini.
Die dam is heeltyd halfvol gehou.
Onderkant die damwal is 'n reuse kanaalstelsel gebou, waarby manlief betrokke was. Die doel was om besproeiing te skep vir die vrugbare Makatinivlakte. Dit was 'n ongerepte vlakte vol binnelandse mere, pragtige plantegroei, klein gehuggies waar Zoeloes gewoon het, taamlik onbegaanbare paaie, waar mens net met 'n 4×4 kon ry. Die bekende Sordwanabaai was een van die ruwe aantrekkingskragte van die gebied. Kosibaai, wat vandag maklik bereikbaar is, was 'n missie op sy eie.
Pongolarivier onderkant die damwal. Regs is die kanaalstelsel in aanbou en in die verte lê die Makatinivlakte.
Die dam is vandag 'n aantrekkingskrag vir vissermanne en natuurliefhebbers. Met 'n onlangse besoek aan die damwal, was die teleurstelling groot. Dit was vuil en krotterige huisies is oral teen die eens ongerepte hange gebou. Die skoonheid van die omgewing is weereens geskend deur bevolkingsaanwas en onbeplande "ontwikkeling".
Die damwal met die pragtige omgewing, wat vandag vol gebou is.
Tydens ons verblyf daar, was die waterfiskaal, ene oom Papie Papenfuss. Hy het nogal 'n kunssinnige streep gehad en die damwal en omgewing versier met klein miniatuur kliphuisies met grasdakkies en vetplanttuine. Gelukkig het ek foto's daarvan. Alles is vandag weg.
Een van Oom Papie se kunswerke.
Nog een van die miniatuurhuisies met sy eie tuintjie.
Aansig op die uitlaattoring en Oom Papie se mooi tuin.
Ons was baie afgesonderd en ons naaste dorp was Pongola in die noorde en Empangeni in die suide. Dit was nogal 'n uitdaging om met die bergpad af te ry dorp toe en daarom is inkopies tot eenkeer 'n maand beperk. Vandag is die pad geteer en maklik om te ry.
Om besig te bly het ons Saterdae tennis gespeel en Sondae die klein hotelletjie reg langs die dam, besoek, waar ons lekker kon eet. Om op die dam te vaar was 'n belewenis, want as die wind opsteek veroorsaak dit reusegolwe en dis 'n skrikwekkende ervaring. Dis een plek waar ek gedink het my laaste oomblikke het aangebreek. Die waterwese boot met sy lae perdekragenjintjie het ons daardie dag amper 'n vroeë waterdood laat sterf!
Ek met my raket by die piesangboom in ons lekker tuin. Dis subtropiese wêreld en die storie lui dat as jy lank genoeg op jou kierie rus, skiet dit wortel.
Die mense het gebruik gemaak van "fanjanne" om in die tuine te werk. Dit was jong Zoeloeseuns, wat vir 'n ekstra geldjie, oor naweke kom werk het. Ek het Fanagalo ('n taal wat ontwerp is deur Suid-Afrikaanse mynmaatskappye, bestaande uit elemente van Nguni tale, Engels en Afrikaans), leer praat om met ons fanjan te kommunikeer. Ons het die oulikste slim kêreltjie gehad en ek wens ek weet wat van hom geword het. Hy was so gretig om te leer en het vir my gevra vir 'n Engels/ Zoeloe woordeboek. As sy werk klaar was, het hy sit en lees en skryf.
Alpheus Dlamini, ons fanjan. Hy is seker vandag al diep in sy vyftigs.
Ons eerste hondjie was 'n klein foxterriër en is teen ons sin aan ons "geskenk". Na 'n daguitstappie het ons by die huis gekom en 'n baie opgewonde Alpheus met die hondjie aangetref. Wat kon ons maak? Mens kon tog nie 'n geskenk teruggee nie. Nietemin, ons was baie lief vir Vlekkie.
Alpheus en Vlekkie.
Op Jozini het ek uit noodweer geleer om brood te bak. Die plaaslike vrouens het hul aartappelsuurdeegplantjies met my gedeel en ek het later, na 'n hele paar mislukkings, bobaasbrode gebak. Daar was 'n spesiale gat agter in ons tuin, waar die gesneuwelde baksels begrawe is.
Ons het gehuil toe ons die dag daar weg is. Wat 'n wonderlike ervaring, saam met fantastiese mense in een van ons land se mooiste dele.