Die afgelope Donderdagaand open Andries Bezuidenhout ’n Walter Meyer-uitstalling in Oliewenhuis in Bloemfontein. Op so ’n voortreflike wyse dat ’n mens voel daar val skille van die oë af waarmee jy netnoumaar na die skilderye gekyk het. En dat jy nou ’n blik op aspekte van die land en die wêreld kry wat jy nie voorheen gehad het nie.
So is ek herinner aan ’n insig wat ek agt jaar gelede in ’n praatjie, gelewer op ’n “kultuuraand” by ’n Bloemfonteinse skool, onder woorde probeer bring het. Die skool is bekend om sy openlik verklaarde Christelike inslag in beleidstelling en opvoedingspraktyk.
Ek gee die praatjie onaangepas weer, soos uit die verwysings na nuuswaardighede uit dié tyd sal blyk. Die nawerking van die proefskrif wat ek oor die digkuns van T.T. Cloete geskryf het, is ook merkbaar.
Die majesteit van die heftige ffoet-ffoet-ffoet-vlerkflappery kruis en dwars bo-oor my kop waar ’n stuk of veertig boskraaie speels tussen die kruine van ’n Transkeise galery-woud agter mekaar aan rondjaag, het vir my die kroon gespan op ’n sielsopkikkerende uitstappie.
Hier waar ’n enkele vis se onderwaterse oogknip amper hoorbaar oor die spieëlgladde oppervlak van ’n getymond uitkring, was my hele wese oorspoel met genoegdoening. Niks meer kon ek begeer nie.
Of só het ek gedink – totdat ’n kroonarendwyfie haar skielik van ’n tak afwerp en snel op ’n niksvermoedende blou-aap afpyl. En toe sy die teiken met haar ontsaglik kragtige kloue tref, ontplof die bosse om my in ’n kakofonie van alarmroepe – ape, neushoringvoëls, boskraaie, kakelaars, loeries, kwêkwêvoëltjies en sneeubal-laksmanne. Selfs ’n bosbok blaf diep die bos in van pure ontsteltenis.
My sitplek op ’n lekker wye kano – ek neem nie sommer my verkyker-goed op ’n wankelrige bootjie op die soutwater nie – was perfek geposisioneer om die skouspel gade te slaan.
Die genoeglike speelsheid van die boskraaie met hul agtelosige eetgewoontes en die wildevye wat soos vet reëndruppels grondwaarts plas, moes daardie arme aap se aandag net vir ’n sekonde of twee te lank afgetrek het.
Toe die kroonarend ’n rukkie later haar dooie prooi na ’n gerieflike sitplek dra, hang die aap se kop slap sywaarts en swaai sy lang stert ver ondertoe. Nes die uurwyser van ’n horlosie wat op agtuur gaan staan het.
Ek kom eers ’n ruk later regtig tot my sinne deur twee kieste vol wind deur my lippe na buite te forseer. Teen dié tyd klop my hart nog onbeteueld iewers baie na aan die steel van my tong.
En hier moet ek dié onderhoudende skryfstuk laat. Dis nie die werk van ’n literêre skrywer nie; wel van prof. Morné du Plessis, direkteur van die Percy FitzPatrick-instituut vir Ornitologie in Afrika aan die Universiteit van Kaapstad. Hy is een van die voëlkenners wat gereeld Saterdae in Bonus-Volksblad skryf in die rubriek “Voëlmaniere”.
Dié stuk het my met hunkering laat terugdink aan toe ek en ’n paar voetslaanvriende in Julie 1985 die Wildekus-roete van Port Alfred tot Port St Johns oor vyf dae aangepak het. Ons moes ’n paar keer oor riviere swem, of roeibootjies huur – selfs skaai! – om mondings oor te steek. Ek het toe pas ’n paar maande tevore ’n verkyker en voëlboek aangeskaf en tydens hierdie staptog ’n paar vir my nog onbekende spesies kon uitken: die kalkoentjie, byvoorbeeld; die Natal-lawaaimaker; die bergklipwagter; en die moeilik tussen die ander spesieverwante uitkenbare donker koester. Opvallend is dat ek in die meeste gevalle nogal baie goed die omgewing, die weersgesteldheid en tyd van die dag kan onthou as ek deur die voëlboek blaai en die aantekening sien oor waar en wanneer ek ’n bepaalde voëlsoort die eerste keer gesien het. Dis of die ontdekking van daardie nuwigheid àl mens se sintuie toespits, jou waarneming intensiveer, sodat dit in die geheue ingebrand word.
Mense wat baie weet, en dus ’n begrip het van die geweldige verskeidenheid dinge wat ons omring – ook van die menslike onvermoë om selfs ’n naastenby afdoende hoeveelheid daarvan te peil – daarvan is ek oortuig, leef en beleef voller én fyner as hulle wat min weet, en dus minder om hulle kan eien, ervaar en verstaan. As jy deur meerdere kennis gewek is daartoe om onder die indruk te kom van hoeveel jy eintlik nié weet nie – dan is jy soos ’n mens wat een of ander sintuiglike gebrek het, pynlik bewus daarvan dat jy altyd iets moet mis, en dan alles waaroor jy wél beskik inspan om soveel as moontlik te registreer.
Ek is byvoorbeeld dankbaar dat ek vier tale goed kan lees en begryp. Dat ek Duits ken, maak dit vir my moontlik om ’n lied te volg soos die volgende, waarin ’n taamlike gedig van Ludwig Rellstab (die eerste twee strofes verskyn hier; letterlike vertaling deur my) deur Franz Schubert se toonsetting tot iets wonderskoons omskep word:
Soortgelyke dinge sou ook gesê kon word van wetenskaplike dissiplines, van kunsuitinge. Hoe meer ’n mens te wete kom en begryp, hoe meer mens(e) word jy. Om ’n kontaminasie in te span: Jy vermensvuldig – tot daardie spesie wat die kroon van die skepping genoem word, “geskape na die beeld van God”.
Heers oor die vis in die see, oor die voëls in die lug, oor al die diere van die aarde, ook oor die diere wat op die aarde kruip. (Genesis 1:28b)
Die Here God het die mens in die tuin laat woon om dit te bewerk en op te pas […] Die Here God het toe uit grond al die wilde diere en al die voëls gevorm en na die mens toe gebring om vas te stel hoe hy elkeen sou noem; en wat die mens elke lewende wese sou noem, dit sou die naam wees. (Genesis 2:15a & 19)