Geen stem ‘vermors’, maar ‘stem strategies’(Foto: Maroela Media) Kiesers is gewoonlik minder entoesiasties oor ŉ plaaslikeregeringsverkiesing as oor die nasionale en provinsiale verkiesings, maar kenners sê elke stem tel – en Suid-Afrikaners moet dit slim gebruik. Alida Kok, ŉ politieke dosent verbonde aan Akademia, sê daar was vanjaar ŉ beduidende inkrimping, ŉ “rekorddaling”, van kiesers wat gaan registreer het. Sommige politieke partye, veral die tradisioneel groter partye, hamer in die aanloop tot die verkiesing boonop voortdurend daarop dat ŉ stem vir ŉ kleiner party ŉ mors van ŉ stem is. Steek daar enige waarheid in? “ŉ Mens kan nie jou stem mors nie. Die DA noem dit in hulle veldtog, dat as jy vir ŉ kleiner party stem, jy jou stem mors. Dit is nie die geval nie,” sê Kok. “Ons moet in gedagte hou dat die kiesstelsel wat ons vir munisipaliteite gebruik ŉ proporsionele gedeelte ook het. Daar is ŉ geslote partylys wat gebruik word en politieke partye plaas dan lede op die raad volgens proporsionaliteit. “Jou stem kan bydra tot die proporsie steun wat ŉ party kry, wat beteken dat hulle wel op daardie vlak ŉ verteenwoordiger het.” Dawie Scholtz is ŉ onafhanklike verkiesingsontleder en sê dit is “onmoontlik” om ŉ stem te mors. “Die DA gebruik hierdie idee van gemorste stemme sodat mense nie vir kleiner partye stem nie, maar dis nie die waarheid nie – al is dit maar hoe die politiek werk.” Hy sê slegs stemme vir onafhanklike kandidate wat uiteindelik glad nie ŉ setel wen nie, word buite rekening gelaat. Dieselfde geld vir bedorwe stemme. Alle stemme vir kandidate verbonde aan politieke partye – dus nie onafhanklikes nie – word in ŉ poel bymekaargetel (selfs al wen die kandidaat nie) en dié persentasie word in die berekening gebruik oor hoeveel setels ŉ party eindelik kry. “Stem vir wie jy wil, want elke liewe stem tel.” Scholtz sê omdat daar vanjaar moontlik ŉ kleiner stemopkoms gaan wees, is dit juis belangrik dat mense stem. Opkoms gaan van kardinale belang wees, sê hy, veral omdat ontnugterde lede van die regerende party moontlik hul stemme gaan weerhou. “Baie mense is gefrustreerd, veral in die ANC, en daarom is ander stemme belangrik.” Prof. André Duvenhage, politieke ontleder verbonde aan die Noordwes-Universiteit se sakeskool, meen ook dat ŉ kieser wat sy stem uitbring, nie sy stem kan “mors” nie. “Ek dink jy kan wel in sekere omstandighede met tye jou stem beter strategies laat geld.” Duvenhage verduidelik dat ŉ verdeling van stemme kan beteken dat ŉ kandidaat wat jy glad nie op jou munisipale raad wou sien nie, as die meerderheidskandidaat na vore kom. “In daardie sin is ŉ strategiese stem baie belangrik en mense moet die saak met ŉ oop gemoed benader.” Duvenhage sê as gewerk word met die veronderstelling dat die ANC byvoorbeeld 40% van die stemme op hom verenig, word die oorblywende 60% tussen verskeie ander partye verdeel. “As jy dan vir kleiner partye stem, gaan jy eintlik die kans van jou groot opponent, kom ons sê dit is die ANC, in hierdie geval versterk, terwyl ŉ konsolidasie van stemme op een kandidaat sou kon meebring dat jy dalk ŉ [ander] kandidaat geplaas sou kon kry. “Aan die proporsionele kant is die gewoon gelyk beregtiging; daar word die getal stemme verwerk tot lede en elke stem tel 100%, nes in die nasionale en provinsiale verkiesing. “Om altyd te weet wáár om strategies te stem, daar lê die uitdaging.” Kleiner partye vaar dalk beter Ná die 2016-verkiesing is tipies minderheidsregerings gevorm, soos in Tshwane, Johannesburg en Nelson Mandelabaai, waar partye saamgewerk het om ŉ koalisie te vorm, maar steeds in die minderheid was. Dít het bygedra tot die voortgesette onstabiliteit. Kenners meen na afloop van vanjaar se verkiesing sal meerderheidskoalisies dalk gevorm word, waar ŉ veelheid van partye saamwerk om die meerderheid te vorm. Kiesers sal dus mooi moet dink watter partye deel van dié meerderheid kan vorm. “Dít moet in gedagte gehou word wanneer jy oorweeg of jy dalk jou stem gaan mors of nie,” sê Kok. Duvenhage meen kleiner partye met ŉ sterk identiteit- of nisbasis, kan in die komende verkiesing beter presteer omdat hulle ŉ beter vermoë het om hul kiesers te mobiliseer. Kok stem saam dat kleiner nispartye dalk meer stemme op hulle kan verenig, maar meen ook partye met sogenaamde middelklassteun – mense wat dit as hul burgerlike plig beskou om te gaan stem en die vermoë het om by die stembus uit te kom – sekere tradisioneel groter partye kan bevoordeel. Morné Mostert, bestuurder van plaaslikeregeringsake by AfriForum, sê groeiende apatie om te stem maak elke stem selfs meer werd. “Daar is ŉ groter uitwerking wat elke mens se stem kan hê.” Mostert sê AfriForum as burgerregteorganisasie werk ook om stemreg te beskerm. “Ons moet mense mobiliseer om deel te neem, want die moontlikheid bestaan dat jy die samestelling van die raad só kan beïnvloed dat daar ŉ ander soort samewerkingskoalisie binne die raad kan plaasvind.” Mostert sê die talle kleiner partye en onafhanklike kandidate wat aan die plaaslike verkiesing deelneem, dui op ŉ neiging dat mense op grondvlak afstand wil doen van groter partye en ŉ werklike fokus op dienslewering wil sien. Volgens hom het die regerende party sy fokus op ŉ diensleweringsdoelwit verloor, maar dat die plaaslike verkiesing juis oor kwessies op voetsoolvlak handel. “Mense moet deelneem aan die munisipale verkiesing, maar ons weet ook binne die politieke konteks is daar ander remedies om juis die lewering van dienste te beïnvloed.”