Wat nou van meertaligheid?Prof. Wannie Carstens. Foto: Verskaf. PanSAT is as instelling tot stand gebring in terme van art 6 (5) van die Grondwet. Hiervolgens het PanSAT die opdrag en taak gekry om “die ontwikkeling en gebruik (te) bevorder en omstandighede te skep vir die ontwikkeling en gebruik van alle amptelike tale, die Khoi- Nama- en Santale; en gebaretaal”. Verder moet PanSAT ook “respek bevorder en verseker vir alle tale wat algemeen deur gemeenskappe in Suid-Afrika gebruik word”. ŉ Groot opdrag, maar een wat aan die begin tog met erns bejeën is. Die infaseer van PanSAT se werk het in 1995 begin. Die metode wat gevolg is om die mandaat uit te voer, was om ŉ hoofkantoor te hê, en daarmee saam ook drie strukture wat besondere take gekry het: Ten einde hierdie strukture te bestuur, is ŉ Raad aangestel (gewoonlik vir ŉ termyn van vyf jaar) wat saam met personeel in die hoofkantoor (onder die beheer van ŉ hoof uitvoerende beampte (HUB)) toesig moes hou oor die uitvoer van die werk wat met behulp van die genoemde strukture meertaligheid ŉ werklikheid moes maak. Dit is nou meer as twintig jaar later en die vraag is wat van hierdie strukture geword het. Ná die termyn van die eerste (puik!) HUB, prof. Cynthia Marivate, verstryk het, het die afdraande pad vir PanSAT begin wink. Bestuursprobleme, konflik onder personeel, politieke inmenging, swak aanstellings (beide bestuur en administratiewe personeel), hofsake van personeel teen mekaar, ensovoorts het PanSAT kort voor lank ŉ hulpelose en rondfladderende instansie gemaak wat van die een krisis na die ander gestruikel het. HUB na HUB het gekom en dikwels met ŉ beduidende pakket weer gegaan – net sodat die persoon tog kon weggaan. Die rade het van een krisis na die ander beweeg en soms is rade se termyne nie eens voltooi nie, soos die geval was met die Raad wat in 2012 afgedank is. Dit is hier waar die probleem vererger het. In 2012 het die destydse minister van kuns en kultuur besluit om iemand van buite, met regskennis, aan te stel om waar te neem as HUB van PanSAT ten einde ŉ omkeerstrategie te bedink en in werking te stel. Ongelukkig was dit nie ŉ goeie aanstelling nie, omdat die finansiële en bestuursprobleme toegeneem het. In Junie 2014 is die nuwe raad uiteindelik ingesweer. Reeds ná die eerste vergadering het een van die nuwe raadslede bedank omdat dit vir hom duidelik was dat PanSAT baie ver weg was van die bestuur van sy mandaat (soos aan ons voorgehou is), maar dat alles in die organisasie eerder om strukture en die oplos van ŉ magdom probleme gegaan het. Van die dien van die mandaat was daar min sprake. En dit was kort voor lank duidelik die organisasie is in totale chaos: ŉ ‘opgeblase’ personeelkorps, bykans geen finansies nie (net die personeel kon betaal word), minimale fondse om die mandaat uit te voer, geen fondse vir die raad om te vergader nie, talle hofsake (personeel het mekaar vir bykans enigiets gedagvaar en dan moes dit verdedig word met PanSAT-fondse; talle onafgehandelde hofsake van ander instansies teen PanSAT; hofsake van vorige HUB’s teen PanSAT), personeel is geviktimiseer en geïntimideer, en so meer. Daar was geen werksetiek en werkstrots oor nie en personeel het gekom en gegaan soos hulle wou. Die nuwe raad het probeer om agter die spreekwoordelike kap van die byl te kom sodat opgetree kan word, maar die prentjie was reeds met die eerste oogopslag nie mooi nie. Die prentjie was dié van ŉ organisasie wat in die intensiewesorgeenheid gelê het en die lewenspypie moes net uitgetrek word om PanSAT se einde aan te dui. Van die eens versiende organisasie was bykans niks oor nie, behalwe te veel personeel en baie skuld. Die Raad het vervolgens ŉ aantal stappe ingestel om orde te probeer skep: • ŉ Waarnemende is HUB aangestel (wat ná drie maande op kraamverlof gegaan het) en sy is deur iemand anders in die organisasie vervang. Daaroor was die departement van kuns en kkultuur vir ons kwaad. • ŉ Versoek is aan die departement van kuns en kultuur gerig om ŉ administrateur vir PanSAT aan te stel, maar daarvan het helaas niks gekom nie. • Die personeelstruktuur is ondersoek en dit was duidelik daar was baie groot fout: te veel personeel volgens die goedgekeurde personeelstruktuur. Daar moes dus ŉ plan gemaak word om dit reg te stel omdat die te groot personeelstruktuur feitlik alle beskikbare fondse opgebruik het. ŉ Regsmening is hieroor aangevra. • Die kern van die finansiële probleem moes vasgestel word. Die ouditmening oor PanSAT was die slegste wat die moontlik kan wees: ŉ “vrystelling”, dit wil sê so in chaos, dat geen mening uitgespreek kon word nie. • Die raad het besluit om ŉ forensiese verslag (sodat vasgestel kan word of daar meriete is vir ŉ forensiese oudit) te laat saamstel oor die stand van die finansies. Dit is etlike maande vertraag weens ŉ gebrek aan steun deur die departement van kuns en kultuur se amptenare. Ook hieroor is ŉ regsmening aangevra. Die voorsitter van die raad het in hierdie tyd met die personeel ŉ gesprek gevoer en hy was geskok oor wat hy gevind het: ŉ ongefokuste organisasie wat net in naam bestaan het en bloot gebruik is om salarisse aan (te veel) personeel te betaal. In hierdie tyd het ŉ verdere twee raadslede ook bedank: een weens konflik met die minister en ŉ ander een omdat dit duidelik was PanSAT was ŉ onderneming wat besig is om in duie te stort en nie soos aan ons meegedeel ŉ lopende onderneming nie. Die hoop op herstel was gering. • Twee regsmenings het dit duidelik gemaak die personeel is onreëlmatig aangestel deur die waarnemende HUB. • Die raad het besluit om hierdie personeel se dienste te beëindig ten einde die personeelstruktuur reg te trek en fondse te bekom vir die uitvoer van die mandaat. Dit was ŉ uiters moeilike besluit, maar iets moes gedoen word om PanSAT terug te plaas op die regte pad. • ŉ Nuwe strategiese plan (die eerste een sedert 2012) is met die hulp van ŉ buite-instansie saamgestel. Binne die organisasie was daar nie die vermoë om dit self te doen nie. • Die forensiese proses is aan die gang gesit. • Daar is probeer om die personeel se moreel te herstel. • ŉ Nuwe HUB is aangestel. • Daar is begin met die proses om ŉ nuwe hoof finansiële beampte, een met die nodige kundigheid, aan te stel. • Daar is probeer om van die hofsake af te handel en te verminder. In die proses van die uitvoer van hierdie take was daar konflik met senior amptenare van die department wat die raad wou dwing om die departement se opdragte uit te voer. In die lig daarvan dat die raad ŉ onafhanklike liggaam is, is daar slegs gedeeltelik hieraan gehoor gegee. Ons moes spring as die departement en die minister iets verwag. Die tafel was dus gedek vir ŉ botsing. ŉ Brief van die minister waarin hy wou weet waarom hy nie die raad moet ontbind nie, is einde November 2015 aan die voorsitter van die raad gestuur. Die raad het uitvoerig hierop gereageer, maar die minister het ten spyte hiervan steeds voortgegaan en op 12 Januarie 2016 die raad ontbind. Sy optrede was in wese prosedureel foutief omdat slegs die parlement die raad kan ontbind – na slegs 18 maande se werk. Daar is heelwat gespekuleer oor waarom die minister dit gedoen het. Was dit om die openbaarmaking van die forensiese verslag (gedoen deur amptenare van die nasionale tesourie wat aanbevelings oor potensiële strafregtelike vervolgings bevat) te keer? Wou die minister bloot sy spiere wys? Of was daar politieke redes? Of het ons te na aan die identifiseer van PanSAT se strukturele probleme gekom? Ek vermoed so. Die tyd sal wel leer. PanSAT se primêre mandaat is die bevordering van meertaligheid via hierdie strukture. En die ontbinde raad het probeer om die organisasie se struktuur reg te skud sodat die mandaat voorkeur kan kry. Wat nou gaan gebeur, is onseker, want daar is weereens ŉ leierskapsvakuum. Die bestuur van meertaligheid het wel ŉ groot knou weg omdat daar nou bykans géén leiding is oor wat om verder te doen nie. En in die geledere van die personeel is daar min kundigheid oor hoe om dit te doen. Daar is ook ŉ duidelike gebrek aan politieke steun hiervoor, soos weerspieël in die minister se optrede. My persoonlike berokkenheid by die raad het gespruit uit my bekommernis dat die aandrang op Engels as sentrale taal in die land sterker sal word as die organisasie wat meertaligheid in al sy fasette moet bestuur, tot niet gaan. Daarom het ek my begewe in ŉ bykans onmoontlike situasie. Die opoffering om dit in ŉ politiek onvriendelike omgewing te doen, was groot. Ek glo meertaligheid is die prys van vryheid in ons land – dit moet net reg bestuur word. Die taak berus nou op elke landsbewoner om druk op die regering te plaas om sy grondwetlike mandaat uit te voer. Die ontbinde (afgedankte?) raadslede stap wel weg met die wete dat ons die regte dinge rég gedoen het. Ons het ongelukkig op te veel tone getrap en onafhanklik probeer wees. Dit was duidelik nie aanvaarbaar vir die minister en sy departement nie. Een van die uitgaande Raadslede het haar ervaring van die afgelope 18 maande soos volg saamgevat: “Take heart. Not all is lost. As long as you and others know what was achieved in the past 18 months despite so much difficulty, not all is in vain. What has been planted here may not be realised today or even tomorrow but history will be the judge. Somewhere, somehow, all the hard work of members who put in so much time, skill and effort without any expectations of hefty cheques and trappings will bear fruit. Your names may not be in the headlines, but it will be the ideals you toiled for and dearly believed in. From me, a stranger amongst you language specialists, I thank you for having been part of the honest collective thinking. Stay the course, continue being language activists. It is not about pleasing anyone, but it is what South Africa needs. The bricks and bats may come flying, but one day, a bouquet may come your way. Take the bow!” Prof Wannie Carstens Oudondervoorsitter van PanSAT