Demensie – die hartseer siekteMa op haar gelukkigste aan die woel in die tuin op Eldorado. Foto: Verskaf. Ma het onlangs 90 geword. Maar wat ’n groot oomblik moes wees, laat ons met die hande in die hare – sy is al ’n dekade nie meer met ons nie ná sy demensie ontwikkel het. In die proses het sy kontak met omtrent al haar vriendinne en kennisse verloor – dié wat nie reeds oorlede is nie. Nogtans het ma meer as een lewe ingepas. Haar huwelik met pa, prof. Jan Toerien, was nie beskore om die 25 jaar-herdenking te beleef nie. Jan was 51 en het pas die Akademie vir Wetenskap en Kuns se Havengaprys vir biologie ontvang, toe hy, as president van die Wêreld-anatomiese Vereniging onderweg na kongresse in die VSA en Japan op die JF Kennedy-lughawe sterf. Ma was nog nie 50 nie. Maar in daardie jare het sy veel vermag. Sy het oor ’n diploma in huishoudkunde beskik toe sy en pa getroud is, maar studeer ná die huwelik deur Unisa vir ’n BA-graad. Sy en pa – pa vanuit ’n paleontologie-agtergrond en sy argeologie, doen saam omvattende navorsing op die Chrissiemeer-San. Pa en ma kort voor pa se dood. Foto: Verskaf. Toe pa sy tweede doktorsgraad in ontvangs neem, val sy langs hom in om haar honneursgraad te kry. In Bloemfontein behaal ek my BA-graad, en weer is ma gereed om ’n honneurs in ontvangs te neem, die keer in kunsgeskiedenis. ŉ Interessante tussenspel was ’n werkstuk wat die honneursklas moes doen oor ’n toekomstige kunsmuseum vir Bloemfontein. Ek, as derdejaar en dus slimmer as ’n mens, stel voor sy doen dit op Oliewenhuis, toe nog ’n presidentswoning. Dit was 1976, en ek sê daar kom ’n nuwe bedeling sonder eerste minister, en die Bloemfonteinse presidentswoning wat sy funksie gaan verloor. Ma skryf vir die presidensie, en kry ’n brief terug met die strekking van ongeveer: “Sê vir daardie seun van jou daar is nie so ’n ding nie.” Ma doen nogtans die navorsing, soos vogmeting, ligmetingtoeganklikheid en ander. Eers in 1985 word Oliewenhuis aan die Nasionale Museum oorhandig om kunsmuseum te word. Ma en Barend op hul plasie in die VSA. Foto: Verskaf. Pa is egter toe lank reeds oorlede, en ma is met pa se neef, die Afrikaanse skrywer Barend J. Toerien, getroud. Hulle woon op sy plasie by Kerhonkson, sowat 160 kilometer noord van New York in die VSA. Saam koop hulle die plasie Eldorado by Onrus. In sy boek, ’n Boek vir Onrus, skryf Jan Rabie oor nog ŉ skrywer, Barend, wat ŉ Onrusser word. Barend plant waterblommetjies in die rivier, waarvan mens jare later nog kon pluk. So word ook ek deur Rabie op sy eens beroemde seewierjellie getrakteer. Ma werk soos ’n slaaf op Eldorado, maar die huwelik hou nie, en Barend word uitgekoop. Hierna word ma onder meer kurator van die Dorpsmuseum in die Paarl, en na sy afgetree het keer sy voltyds na haar geliefde Eldorado terug. Nie lank nie word ons drie kinders behoorlik deur goedbedoeldes “geteister” dat ma darem nie so alleen daar kan woon nie. My broer Nico en sy gesin trek ook op Eldorado in, en die geklaery kry min of meer end. Ma floreer. Sy mag lankal nie meer kruiwa stoot nie, en as ek daar kom sit ek my uit om soveel as moontlik van die swaar werk te doen, soos klippe te skuif en bome in die rivier af te saag. Kort-kort betrap ek ma dat sy met ’n skottel vol klippe iewers op pad heen is. En toe “verlaat” sy ons. Dit neem ’n ruk om haar reg gediagnoseer te kry, en sy word taamlik gou in ’n inrigting in Hermanus opgeneem waar sy goed versorg word. Ons het voortekens gesien, maar nie herken nie. Vir jare het sy aan my gesit dat ek ’n antieke tafel moet oorneem en huis toe vat. Ek het egter geen ryding om dit mee te vervoer nie. Op ’n dag neem my werk my na Onrus, en ek ry met ’n werksbakkie. Ek sê toe ek kan die tafel nou neem. Maar ek kry ’n skrobbering oor ek die tafel wil vat – sy is mos nog nie dood nie. Ek gooi hande in die lug, en sê dis ’n misverstand. Dit het ma se bui amper ’n dag geneem om te sak, en ek is sonder die tafel terug huis toe. Skaars twee weke later bel sy en wil weet wanneer ek dan die tafel kom haal. Dit staan nou in my broer se huis. Al hoe meer mense het na haar as eksentriek begin verwys, en my Amerikaanse stiefsuster verwys na haar as “scramble headed”. Die Wêreldgesondheidsorganisasie meen daar is wêreldwyd 50 miljoen mense wat aan demensie ly. Dit neem egter jaarliks toe, en die aanduidings is dat daar elke jaar nog tien miljoen mense is wat aan dié hartseer siekte ly. Die tempo van agteruitgang verskil van persoon tot persoon. Heelwat navorsing word gereeld gepubliseer oor nuwe deurbrake met demensie en Alzheimer se siekte. Daar is ook ŉ vorm van self-toegediende demensie wat deur oormatige drankmisbruik veroorsaak word. Ma het geleidelik agteruitgegaan, sodat sy nou in ’n rolstoel is en niks vir haarself kan doen nie. Sy weet nie wie ons is nie. Vir my was daar ’n besonder hartseer oomblik. Ek en vroulief Joan het by haar geleer van die program Kommentaar wat Sondagaande op RSG aangebied word. Ma het Niekie vd Berg en sy spannetjie net nie gemis nie. Jare later breek vir my ’n groot oomblik aan dat ek self ’n panneellid word. My broer-hulle lig my ma in, maar sy kan glad nie meer so ’n program onthou nie. Toe hulle haar inlig dat ek kanker het, was dit nie meer duidelik of sy weet wie ek is nie. Sy is daar, maar ook nie daar nie. Tydens die degenerasie-proses het sy by geleentheid ŉ periode beleef waar haar langtermyngeheue tot strome verhale uit haar jonger jare gelei het. Maar dit het ook toegeklap.