Die Israelse geskiedkundige Yuval Noah Harari hoop om mense met sy nuwe boek ’n bietjie anders oor die wêreld te laat dink. Foto: Gallo Images/Getty Images.
Kunsmatige intelligensie, klimaatsverandering, tegnologiese ontwrigting en die 21 lesse wat ons almal moet leer . . . Sal die nuwe boek deur die wêreldbekende geskiedkundige Yuval Noah Harari ons met ander oë na die wêreld laat kyk?
Die uitdrukking op sy gesig is effens verbouereerd. Yuval Noah Harari is heel gaaf, maar terwyl hy agter sy bril uitloer, lyk dit of hy dink: “Ek is nie seker wat ek saam met jou hier maak nie.”
Dit word bemark as een van die belangrikste boeke wat vanjaar verskyn. Dit beteken die kollig sal oor die volgende paar maande fel op die bekendste geskiedkundige ter wêreld val – of hy nou daarvan hou of nie.
Sy Engels is byna volmaak en hy het ’n welluidende stem. En hy beantwoord al jou vrae asof dit werklik saak maak. Om die ys te breek, vra ek hom eers oor sy familiegeskiedenis.
“Hulle was volkome Pools. Maar sy sê steeds: ‘Weet jy, ek is Duits.’ Sy woon in ’n aftreehuis vir “Yekkes” – die Hebreeuse woord vir Duitse Jode – en om Duits te wees is skynbaar steeds die belangrikste ding in die wêreld vir haar. Jare lank was ek oortuig sy is Duits.”
Albei sy ouers is gebore in wat toe nog Palestina onder Britse mandaat was. Sy pa, Shlomo, het op ’n kibboets in die Jordaanvallei grootgeword waar hy aanvanklik “die Israeliese mite ten volle uitgeleef het”.
“Ek dink dit was oor die mikrobestuur van die plaas; oor of jy ’n keuse het of jy op die suiwelplaas wil werk of nie, en wie veronderstel is om die wasgoed te was – sulke dingetjies.
En aan die ander kant oor die wêreldpolitiek – Wat dink jy van Stalin en die Koreaanse Oorlog? – en dit is alles saamgegooi.” Die gevolg was dat Shlomo by die kibboets weg is en op die dorpie Kirjat Ata, naby Haifa, beland het.
Hy het glad nie in gesag van enige soort geglo nie. Maar hy het baie van geskiedenis gehou, en ons het baie besprekings daaroor en oor die wêreld gehad.
Yuval se drie boeke wat hom in ’n uitgewersensasie – en waarskynlik die bekendste geskiedkundige ter wêreld – omskep het.
Hy het in die Sesdaagse Oorlog van 1967 en ook in die Jom Kippoer-oorlog van 1973 geveg. “En hy het nooit ’n enkele woord gesê oor enigiets wat daar gebeur het nie.” Kirjat Ata, vertel Yuval, is naby ’n groot petrochemiese aanleg in Haifa-baai geleë en is bekend as die plek met die meeste besoedeling in Israel.
Yuval was altyd ’n slimkop. Hy het op ses begin skoolgaan. Op sewe het hy ’n graad oorgeslaan. Op nege is hy van Kirjat Ata gestuur na ’n skool op die berg Karmel, wat ’n spesiale afdeling vir begaafde kinders gehad het.
Dit was, sê hy, “een van die ergste, dalk die vormendste ervarings van my lewe. By daardie skool het dit oor die oorlewing van die slimstes gegaan.
“Daar was net seuns. Elke jaar het hulle ’n paar meisies probeer inskryf, en elke jaar het die meisies baie vinnig gevlug. Want hulle het verstaan wat daar aangaan.”
Die begaafde afdeling was deel van ’n groter skool, maar hulle het nie met die ander leerders gemeng nie. “Ons het onsself oortuig die ander kinders is gevaarlik; dat hulle ons sou tart en sulke goed,” sê Yuval.
Hy gebruik ’n Hebreeuse woord wat klink soos iemand wat sy keel hard skoonmaak: “khnonim”, of so iets. “Dis letterlik die goed wat uit jou neus kom,” verduidelik hy.
Hy was ’n swaarmoedige kind, sê hy. En ’n swaarmoediger tiener. Van jongs af het hy gevoel die wêreld het nie sin nie.
Terwyl hy praat, is hy terug by die volwassenes wat nie begryp het nie. Hy het selfs die skoolberader oor sy gevoelens gespreek.
En daarom is dit aan hom, die seun op die bergtop, oorgelaat om die wêreld van die dreigende vloed te red. Hy het sy toevlug tot die verlede geneem.
Daarna is hy na Engeland, waar hy ’n doktorsgraad oor die militêre geskiedenis in die Middeleeue aan Oxford verwerf het. Hy het sy navorsing gepubliseer en ’n lektor geword.
Toe hy gevra word om ’n kursus oor die evolusie van die menslike geskiedenis aan te bied, waarvoor die res van die akademici hul neus opgetrek het (vermoedelik wou hulle eerder oor die Nazi’s of die Koue Oorlog klas gee), het die idees ontwikkel waaroor hy in Sapiens skryf.
Hy het op 21 uit die kas gekom, en terwyl hy steeds probeer sin maak het van die wêreld en sy plek daarin, het hy op 24 begin mediteer.
Sy nuwe boek bestaan uit skryfwerk wat geredigeer is saam met verskeie lesings en artikels wat hy sedert Homo Deus gepubliseer het.
“Binne ’n eeu of twee kan die kombinasie van biotegnologie en kunsmatige intelligensie (KI) lei tot liggaamlike, fisieke en geestelike kenmerke wat heeltemal van die huidige menslike vorm afwyk,” skryf hy.
“Maar in 2018 is ons reeds in ’n baie ernstige wapenwedloop gewikkel. Die Chinese het dit drie of vier jaar gelede besef, dink ek; die Europeërs besef dit nou eers. Dit is verskriklike nuus, want jy kan nie hierdie plofbare tegnologie reguleer wanneer jy in ’n wapenwedloop betrokke is nie. Niemand kan enigiemand vertrou nie; niemand wil agterraak nie, en jy maak ál meer seker daarvan dat die ergste moontlikhede waar sal word.”
In die veld van biotegnologie kan ons byvoorbeeld nie aanvaar almal stem saam oor die etiek van ’n algemene en gemeenskaplike menslikheid nie.
“Die eerste stap om KI te reguleer is om ’n sterk wêreldgemeenskap te hê. Ek sê nie ’n wêreldregering of -ryk nie. Jy hoef dit nie so ver te voer nie. Maar jy het baie samewerking wêreldwyd nodig.”
Die probleem van die afgelope paar jaar is, soos hy in die boek skryf, dat terwyl ons nou ’n wêreldekologie, -ekonomie en -wetenskap het ons met net nasionale politiek sit.
Hy is nie teen afsonderlike nasies gekant nie, beklemtoon hy. Hy skryf dit is ’n illusie om te dink ons sal almal in ’n liberale paradys leef sonder nasionalisme. “Ons sal waarskynlik stamme wees wat in ’n chaos leef.”
“En ek dink nie Brexit op sigself is ’n slegte idee nie. Ek bedoel, vir Brittanje om volkome onafhanklik van die EU te wees? Hoekom nie?
“Elke minuut wat die Britse regering Brexit probeer bestuur, is ’n minuut minder wat hulle aan kwessies soos klimaatsverandering, KI en genetiese ingenieurswese bestee.
“As jy voor ’n groot, skrikwekkende probleem te staan kom, wil jy hê iets bekends moet afleiding bied. Jy verstaan onafhanklikheid en nasionale soewereiniteit, en jy hou nie van immigrasie nie, maar dit is ou kwessies van die 20ste eeu. Van die 19de eeu.
“Dis soos wanneer jy by ’n groot vergadering in die een of ander maatskappy ’n multimiljoendollarbesluit oor iets baie ingewikkelds moet neem en ’n $5-besluit oor die koffiemasjien. Julle sal twee uur lank oor die koffiemasjien praat en twee minute vat om oor die multimiljoendollarhervorming te stem, wat niemand buiten die tesourier in elk geval verstaan nie.”
Hoe optimisties is hy oor ons hantering van die groter kwessies terwyl hy in ’n land woon wat sukkel om sy eie plaaslike probleme baas te raak?
Is om oor die groter prentjie te dink nie dalk sy eie manier om sy aandag van die ingewikkelde probleme hier en nou af te lei nie? Hy erken Israeli’s verstaan die kuns baie goed om dinge bloot mis te kyk.
“My kampus is op die berg Skopus in Jerusalem. En net onder die berg is Isawija, ’n Palestynse buurt. Niks keer jou om na Isawija te gaan nie. Daar is geen kennisgewing of versperring en geen soldate wat jou bewaak nie, maar sedert 1993 kom ek by die kruising en draai ek regs na Skopus. En ek was nog nooit in Isawija nie. Ek kyk baiekeer van bo-op die berg daarna, maar jy laat nie jou gedagtes daarheen gaan nie. Soos jy nie dink oor wat dit werklik beteken om ’n kind in Gaza te wees nie.”
Toe hy 13 was, het die Berlynse Muur geval – dit was ’n wonderwerk, en daar was nie enige lewensverlies nie.
En ek dink na oor ons gesprek. Yuval is nou wel ’n multimiljoenêr en ’n uitgewersensasie, maar dis moeilik om hom nie steeds as ’n seun op ’n bergtop te sien wat probeer om ’n afgetrokke wêreld na die dinge te laat kyk wat regtig saak maak nie.