Vaar saam op die wêreld se langste rivier… van die stomende trope in Midde-Afrika en die vogtige Ethiopiese hooglande tot in die milde waters van die Middellandse See. En kry 'n blik op die mensdom se veelbewoë verlede soos jy dit selde elders op ons planeet sal vind…
Heil die Nyl!
FOTO HIERBY: 'n Feloek (Mediterreense vaartuig met roeispane en seile) op die Nyl.
Foto met vergunning Matthew Floreen / BiblePlaces.com
Gegroet is u, o Nyl! U wat uself oor hierdie land openbaar en lewe aan Egipte gee! Misterieus is u verskyning vanuit die duisternis...
— Die begin van die Lofsang vir die Nyl, ca. 2100 v.C.
S lewensaar het die Nyl 'n baie lang geskiedenis... hierdie veel geroemde rivier waarlangs die ou Egiptiese beskawing millenniums gelede gebloei het. Daarom is dit nogal eienaardig dat geen bootvaarder, sover bekend, deur al die eeue ooit die hele rivier van sy oorsprong af tot by sy monding bevaar het nie. Die Nyl is eers in 2004 deur 'n ekspedisie onder leiding van 'n Suid-Afrikaner "oorwin".
Die Wit Nyl-ekspedisie, gelei deur Hendri Coetzee, het in Januarie 2004 by die Nyl se begin in Uganda weggespring en in Mei, vier maande en twee weke later, veilig in Rosetta, Egipte, by die Middellandse See aangekom.
Nie dat dit vir hulle maklik was nie. Die span—bestaande uit riviervlot-vaarders van Suid-Afrika, Nieu-Seeland en Engeland—moes van die ergste stroomverstellings op aarde trotseer. Erger nog: hulle moes krokodil- en seekoei-aanvalle afweer, deur 'n moeras so groot soos Engeland worstel en boonop deur gebiede beur waar twee burgeroorloë gewoed het
Hierdie waagmoediges sou dus leer wat 'n "heilige" respek vir die Nyl eintlik beteken. Maar dan het die antieke Egiptenare mos baie, baie eeue gelede reeds geweet!
Die siel van die Nyl
DIE Nyl, in Noordoos-Afrika, word allerweë die langste rivier op aarde gereken. Die Victoria-meer in Uganda word tradisioneel as die rivier se oorsprong beskou en die lengte daarvandaan na die Middellandse See is 5584 km.
Maar vanaf die begin in Burundi van die langste voorstroom—die Luvironza-river, 'n sytak van die Kagera-rivier wat in die Victoria-meer invloei—is die Nyl 'n yslike 6695 km lank. Die rivierbeken strek oor sowat 3 350 000 vk km en die gemiddelde afvloei is meer as drie miljoen liter per sekonde. Duiselingwekkend, om die minste daarvan te sê.
Dog dis natuurlik nie waarvoor die Nyl eintlik beroemd is nie. Noem net die naam en bes moontlik verskyn beelde van die ou farao's en piramides voor jou geestesoog, of dalk van koninklike mummies en hul grafkelders uit vergange eeue.
Dooies van gister—en tog verteenwoordig die Nyl steeds die lewe self vir die mense aan sy oewers, soos hy reeds duisende jare lank gedoen het. Aan sy walle is die verstommende oud-Egiptiese kultuur gevorm wat selfs geleerdes vandag maar net begin begryp.
REGS: Die Nyl, die Egiptiese piramides en die Groot Sfinks van Giza is vir baie mense 'n verstrengelde eenheid... alles deel van 'n kultuur waarsonder die verlede van die mens onberekenbaar anders sou gewees het.
Foto: BIGPHOTO.COM / PD
Van die vroegste tye af het die waters van die Nyl, wat vanweë die moesonreëns in Ethiopië tot 'n bruisende watermassa uitgeswel het, elke jaar tussen Junie en September die oewers na die noorde oorstroom. Die kosbare water en vrugbare slik wat op hierdie wyse periodiek oor die landerye gegiet is wanneer die rivier oor sy walle gebars het, was die lewensbloed van die ou Egiptenare. Dit is dan ook nie vreemd dat die Nyl 'n besondere invloed op hul denkwyse gehad het nie.
Die antieke Egiptiese kalender, bestaande uit twaalf maande van dertig dae elk, is in drie seisoene ingedeel wat op die siklusse van die Nyl gegrond is. Die drie seisoene was:
1) akhet, die tyd van die watervloed;
2) peret, die groeiseisoen; en
3) shemu, die droë tyd en die tyd van die oes.
(Terloops: in ons tyd is die modder van die Nyl chemies ontleed en aangetoon hoe vrugbaar dit in der waarheid is. Dit bevat sowat 0,1 stikstof in verbinde vorm, 0,2 persent fosforanhidrides en 0,6 persent kalium.)
Aangesien die meeste Egiptenare as boere gewerk het, kon hulle egter nie plant wanneer die Nyl op sy hoogste was nie. Dan is hulle opgeroep tot diens aan die owerheid om piramides te bou, tempels en ander monumente te herstel en om te werk aan die koning (farao) se grafkelder vir die dag wanneer hy te sterwe sou kom.
Daar is nie mooi besef waar die groot water werklik vandaan gekom het nie, en Herodotus (ca. 484-425 v.C.), die groot Griekse geskiedkudige, het oor die Nyl geskryf: "Die rivier styg uit homself, benat die landerye en sink dan terug; daarna besaai elke man sy land en wag vir die oes." Herodotus het Egipte selfs digterlik die geskenk van die Nyl genoem.
Die naam Nyl kom juis van die Griekse woord neilos, wat eenvoudig 'n vallei of riviervallei beteken. Maar omdat die rivier op sy noordwaartse tog jaarliks sy swart slik oor die landskap gewerp het, het die antieke Egiptenare self die rivier Ar of Aur genoem, wat swart beteken. Dit was einste hierdie boere wat onder die eerste mense was wat grond met ploeë bewerk het.
LINKS: Aan die ploeg langs die Nyl... 'n antieke voorstelling.
Wat meer sê, die Egiptiese kultuur wat onder hierdie oewerboere aan die Nyl ontwikkel het, was merkwaardig stabiel en het oor 'n tydperk van byna 3000 jaar weinig verander. Dit geld onder meer vir sowel die godsdiens, gebruike, kunsbeoefening en argitektuur as die maatskaplike struktuur wat in die Egiptiese samelewing bestaan het.
Maar waar het alles begin? Klimaatsverandering en moontlik oorbeweiding het in die voortyd die weivelde van Egipte laat uitdor, waardeur die Sahara-woestyn uiteindelik oorgeneem het. Die vroeë stamme van destyds het vanselfsprekend na die Nyl versit, waar hulle gevestigde landbougemeenskappe gevorm het.
Die geskiedenis van ou Egipte as 'n verenigde staat begin glo iewers teen 3100 v.C. Narmer, wat Bo- en Onder-Egipte sou verenig het, was glo die eerste farao.
Daarna, terwyl hulle feitlik eksklusief op die smal vloedvlaktes van die Nyl gewoon het, het Egiptiese en Soedannese beskawings duisende jare lank gefloreer.
Maar tot die middel van die 1800's was die oorsprong van die Nyl steeds een van die wêreld se groot geheimenisse. Dit was eers toe die Britse ontdekkingsreisiger John Hanning Speke (1827-1864) die eerste keer die Victoria-meer as die oorsprong uitgeken het, dat die raaisel so min of meer opgelos is.
Die lope van die Nyl
VERSKILLENDE riviere voed die magtige Nyl, maar daar is twee groot takke: die Wit Nyl wat, soos ons gesien het, in die ekwatoriale Oos-Afrika ontspring, en die Blou Nyl wat in Ethiopië begin. Altwee hierdie reuse-takke het aan die westekant van die Oos-Afrikaanse Skeur ontstaan, wat die suidelike deel van die Groot Skeurvallei is.
Die wit en blou hou verband met die kleure van die waters van die verskillende sytakke. As die Blou Nyl in vloed is, is hy wel modderig van die slik wat van die berge van Ethiopië kom, maar in die droë maande, van Maart tot Junie, is die water helder en lyk dit inderdaad blouerig.
Die Wit Nyl
HOEWEL die Luvironza-river, wat die Victoria-meer via die Kagera-rivier uit Burundi voed, as die opperste voorstroom geëien is, word die Victoria-meer (tussen Uganda, Kenia en Tanzanië) tradisioneel as die Nyl se oorsprong beskou.
Waar die Nyl die Victoria-meer aan sy noordekant by Jinja verlaat, staan hy bekend as die Victoria-Nyl. Die rivier het oorspronklik oor die Owen- (of Ripon-)waterval gestort voordat hy na die Albert-meer koers gevat het, maar die waterval is deur die Owen-watervaldam verswelg. Nagenoeg 480 km ver snel die Nyl oor 'n gebied van stroomversnellings en katarakte, eers noordwes en dan wes, totdat hy in die Albert-meer invloei.
Hy verlaat die noordelike oewer van die Albert-meer as die Albert-Nyl, vloei deur Noord-Uganda, en word die sogenaamde Bahr al Jabal by die Soedannese grens. By sy sameloop met die Bahr al Ghazal word hy die Bahr al Abyad of die Wit Nyl. By Khartoem vloei die Wit Nyl en die Blou Nyl, of Bahr al Azraq, saam.
LINKS BO: 'n Blik op die Victoria-meer in Midde-Afrika. Interessant genoeg is die deinserigheid wat hier in die verte oor die meer hang, nie mis of wolke nie, maar swerms vlieënde insekte! Foto: Robert Copeland / USDA
REGS BO: 'n Ruimtefoto van die Victoria-meer. Foto: NASA
Die Blou Nyl
DIE Blou Nyl van nagenoeg 1530 km kry sy meeste water van die Tana-meer in die Ethiopiese hooglande. Die oorsprong is geëien as 'n fontein wat van 2150 meter bokant die seevlak af in die meer invloei. Die Blou Nyl vloei wes en dan noord totdat hy en die Wit Nyl uiteindelik mekaar by Khartoem in die Soedan ontmoet.
REGS: 'n Ruimtefoto van die Tana-meer. Die kleur wat ons hier sien, kan 'n mens egter verwar. Is dit dan nie die meer waaruit die Blou Nyl vloei nie? Hoekom lyk dit dan groen?!
Hoewel hy korter as die Wit Nyl is, hou die Blou Nyl baie meer water—sowat sewentig persent van die totale volume van die Nyl—veral in Augustus en September, wanneer die hooglande deurdrenk is van die baie reën. Wanneer daar so baie water is, is die rivier selfs oor sowat 800 km bevaarbaar.
Sowat tagtig persent van die Soedan se krag word deur hidroëlektriese skemas by Roseires en Sennar opgewek. Hierdie damme verskaf ook besproeiingswater vir meer as 10 000 vk km van die Gezira-vlakte.
VAN Khartoem af vloei die Nyl noordoos, en loop sowat 320 km onderkant Khartoem saam met die Atbarah-rivier. Die swart slik wat deur die Atbarah en Blou Nyl meegevoer is, het vroeër op die oewers langs die benede-Nyl neergeslaan en die wêreld daar baie vrugbaar gemaak. Maar nie meer nie.
Die hoë Aswan-damwal, wat die Nyl se natuurlike vloei in Suid-Egipte naby die stad Aswan stuit, het die Nyl-vallei beduidend verander sedert dit in 1970 voltooi is. Nou word die jaarlikse vloede van die rivier deur die dam beheer, terwyl 'n groot kunsmatige meer, die Nasser-meer, as gevolg van die opdamming geskep is. Die helfte van Egipte se krag word by Aswan opgewek en beheerde besproeiing uit die meer het die inkomste uit die land se landbou met 200 persent laat styg.
LINKS: 'n Hidroëlektriese kragopwekker by die hoë Aswan-stuwal in die Nyl.
Maar die hoë stuwal het ook 'n duidelik negatiewe invloed op die omgewing gehad. Omdat die Nyl getem is, dam die kosbare slik in die Nasser-meer op en moet kunsmis op die landerye ondertoe die verlies vergoed. Sowel in Egipte as die Soedan moes hele gemeenskappe en kosbare antieke plekke as gevolg van die opdamming van die water verskuif word.
Van sy samevloeiing met die Atbarah maak die Nyl twee draaie deur die Nubiese woestyn. Daar is ses watervalle tussen Khartoem en Aswan.
Die Nyl verdeel in die verspreidingstrome Rosetta en Damietta wat in die Middellandse See invloei. Dit word die Nyl-delta genoem—delta omdat die driehoekige vorm soos die Griekse letter delta lyk. Dit was ook die Griekse geskiedkundige Herodotus, met wie ons vroeër in hierdie artikel kennis gemaak het, wat dit destyds gebruik het om die vurk by die monding van die Nyl te beskryf. Vandag word alle soortgelyke riviermondings deltas genoem.
Ja-nee, heil die Nyl! Afrika sou in verskillende opsigte sonder hom baie, baie armer gewees het.
Lees ook: Egipte: langs die Nyl van die farao's
BO: Die Nyl-delta soos die eerste Amerikaanse ruimtevaarders dit destyds met verwondering aanskou het. Die driehoekige lap welige plantegroei steek skerp af teen die see en die woestyn aan die kante.