PressReader - Weg! Platteland: 2015-09-01 - C­hic­ken Litt­le
Weg! Platteland - 2015-09-01 - Hoenderverslag - Len­te 2015
hou, het ons al­tyd ge­weet hy sal waar­skyn­lik eer­ste moet gaan. Toe die kui­kens gro­ter was, het hul­le ge­skuif na ’n man­ji­fie­ke tuis­ge­maak­te hoen­der­pa­leis met baie ruim­te en lig – son­der koue trek­ke. Die haan­tjies het be­gin kraai en die hen­ne het op hul­le tyd be­gin lê. Die an­der hoen­ders het Chick­en Litt­le daag­liks ge­jaag en aan­ge­val. Hy was nog klei­ner as die an­der en het op sy eie ge­bly, waar­skyn­lik om die an­der se boe­lie­tak­tie­ke te ver­my.
Don Dis by­na on­moont­lik om die ge­slag van jong kui­kens te be­paal, maar vol­gens die wet van gemiddeldes sal om­trent die helf­te van die kui­kens man­lik wees. Die e­nig­ste ma­nier om uit te vind is om te wag tot hul­le gro­ter is. Selfs al is jou plan om met jou hoen­ders te teel, sal jy nooit al die ha­ne saam met die hen­ne kan aan­hou nie. Twee vol­was­se ha­ne kom soms oor die weg, maar meest­al ba­klei hul­le en be­seer me­kaar. Selfs al ge­beur dit nie, sal meer as een haan vir el­ke se­we of agt hen­ne daar­toe lei dat hul­le te veel paar, wat kaal kol­le of selfs se­re op die hen­ne kan ver­oor­saak. Ek het reg van die be­gin af ge­weet ons sal van die ha­ne moet slag.
Rosie Ek is se­dert 2013 toe­ne­mend be­trok­ke by die pro­duk­sie en be­mar­king van vol­hou­ba­re vleis. Ek is ook al hoe meer ge­fas­si­neer oor waar my kos van­daan kom, maar ook baie be­sorg oor hoe min ons werk­lik hier­oor weet.
Ek was agt jaar oud toe ek die eer­ste (en e­nig­ste keer) ge­sien het hoe ’n hoen­der ge­slag word. Ek het teen die draad van ons groen­te­tuin in Johannesburg ge­staan en kyk hoe ons huis­houd­ster ’n hoen­der keel af­sny, on­der­ste­bo hang en die bloed in ’n groen bak op­vang. Ge­roos­ter­de hoen­der was (en is steeds) my guns­te­ling-maal­tyd. Maan­de ag­ter­na het Ma­ry my nog ge­terg dat ons daar­die hoen­der vir aand­e­te gaan eet. (Ek weet tot van­dag toe nie of dit wel die ge­val was nie.)
In Maart van­jaar het ons ons ge­reed ge­maak om ons eie hoen­der te slag. Dié slag was ek ’n ge­wil­li­ge deel­ne­mer eer­der as ’n ge­skok­te om­stan­der. Om­trent se­we jaar ge­le­de ter­wyl ek be­sig was met veld­werk vir my M.SC.graad – ons het dae aan­een in die Se­der­berg blom­me dop­ge­hou, in­sek­te ge­vang en oor die le­we en die dood ge­dink – het ’n vriend vir my ge­sê hy glo nie ’n mens mag die­re eet as jy nie ook be­reid is om hul­le dood te maak nie. Sy uit­la­ting het by my bly spook… dit het des­tyds vir my ge­voel of ek weg­skram van ’n “waar­heid” deur vleis te eet ter­wyl ek nie be­reid was om self ’n dier dood te maak nie. Ek dink dit is waar­om hier­die pro­ses vir my so be­te­ke­nis­vol was: om jou eie hoen­der groot te maak, te slag en te eet. Dit ver­goed nie naas­ten­by vir al die vleis wat ek al in my le­we ge­ëet het nie, maar dit het tog ’n ver­skil aan my ge­maak.
Don Ons werk al­bei in die om­ge­wing­sek­tor en word el­ke dag her­in­ner aan die im­pak wat men­se en landbou op na­tuur­li­ke ha­bi­tat­te en die om­ge­wing het. Ons weet el­ke maal­tyd wat ons eet, het ge­vol­ge, en ons dink erns­tig oor hoe ons meer vol­hou­ba­re keu­ses kan maak. Ek was selfs vir ’n paar jaar ’n ve­ge­ta­ri­ër tot ek be­sef het dat vleis wel ’n vol­hou­ba­re keu­se kan wees. Om so­ja te eet wat ge­kweek is op grond wat eens deel was van die A­ma­so­ne­woud, is be­slis nie iets wat ek willens en we­tens sal on­der­steun nie, ter­wyl ek geen pro­bleem het om die heer­li­ke vleis van lam­mers te eet wat op na­tuur­li­ke Ka­roo- en gras­veld groot­ge­maak is nie. Ons is erns­tig oor goeie kos. En dit bring my weer by my hoen­ders. Ons hoen­ders en groen­te­tuin gaan net so­veel oor be­stand­de­le en vars­heid wat ek in geen win­kel kan koop nie as oor ’n meer vol­hou­ba­re leef­styl. Hoen­der­ha­ne is nie net on­ge­wens­te die­re wat ’n bie­tjie te ag­gres­sief is en nie ei­ers lê nie – hul­le is ook po­ten­si­ë­le coq au vin. En reg­te coq au vin is on­moont­lik om te maak son­der ’n reg­te haan.
Die be­gin van die ein­de
Rosie Ek en Don het we­ke lank hier­oor ge­praat. Vrien­de van ons wat die­self­de tyd as ons hoen­ders ge­kry het, het hul­le ha­ne be­gin slag en die hoen­der­bre­die en -pas­tei op hul­le fo­to’s het heer­lik ge­lyk. Die tyd het aan­ge­breek.
Don het na­vor­sing ge­doen oor hoe ’n mens die taak moet aan­pak. Ek het net die op­drag­te uit­ge­voer. Die mees trau­ma­tie­se deel was om C­hic­ken Litt­le te vang – al die an­der hoen­ders was re­la­tief mak, maar C­hic­ken Litt­le was ge­woond daar­aan om vir die boe­lies te vlug... Die an­der hoen­ders het ’n al­ler­vrees­li­ke keel op­ge­sit en rond­ge­flad­der in die hok, en ná twee on­suk­ses­vol­le pro­beer­slae het Don ’n gooi­net gaan haal en hom in ’n hoek vas­ge­keer. Ons
‘Ek voel eer­lik­waar meer skul­dig oor en ge­walg deur al die ge­sig­lo­se die­re wat ek al ge­ëet het as oor die een wat sy kop in ons ag­ter­tuin ver­loor het. Dit voel of hy meer ge­waar­deer word.’
het hom bui­ten­toe ge­dra na waar Don ’n slag­plek voor­be­rei het. C­hic­ken Litt­le was skie­lik kalm en stil. Don het ’n lus om sy nek ge­knoop. Ek het die tou vas­ge­hou om die nek reg­uit op die hout­blok te hou en toe het die pan­ga ge­val... dwah! Dit was oom­blik­lik, en ver­ba­send ge­noeg son­der e­mo­sie. Ek was eint­lik ver­baas oor hoe “reg” dit ge­voel het. Moe­nie my ver­keerd ver­staan nie: Dit is nie as­of ek nou heel­dag die­re wil dood­maak nie, maar om­dat ek my le­we lank al ’n lig­te kar­ni­voor is en in die sek­tor vir vol­hou­ba­re rooi­vleis werk, het dit soos ’n o­pen­ba­ring ge­voel om ’n dier te eet wat ons goed groot­ge­maak en self dood­ge­maak het. Ek voel eer­lik­waar meer skul­dig oor en ge­walg deur al die ge­sig­lo­se die­re wat ek al ge­ëet het as oor die een wat sy kop in ons tuin ver­loor het. Dit voel of hy meer ge­waar­deer word.
Don Ek het as kind al ge­leer as jy die­re wil hê, is die dood deel van die pak­ket. Klei­ner die­re leef een­vou­dig nie so lank nie – hul­le raak siek of oud, of kry seer – en “uit­sit” was bai­e­keer die e­nig­ste ver­stan­di­ge op­sie vir ’n ge­sin wat dit nie kon be­kos­tig om ’n die­re­arts te be­taal om ’n hoen­der van kant te maak wat nie op tuis­be­han­de­ling ge­re­a­geer het nie. Al was dié taak dik­wels my­ne, be­te­ken dit nie ek het dit ooit ge­niet of lig­te­lik op­ge­neem nie. As vol­was­se­ne wou ek se­ker maak ek doen dit op die mees mens­li­ke ma­nier. Die in­ter­net het die ant­woor­de ge­had: Eer­stens moet jy nie die hoen­der trau­ma­ti­seer nie, maar ge­luk­kig is die mees­te van ons hoen­ders ge­woond daar­aan dat men­se hul­le han­teer. Dit help ook dat hoen­ders van na­tu­re stil word en by­na ver­star as jy hul­le on­der­ste­bo hang net voor­dat hul­le ge­slag word. Men­se wat ge­reeld slag, stem saam dit help baie om die hoen­der in ’n “slag­ke­ël” te sit met die nek en kop wat aan die on­der­kant uit­steek so­dat jy die nek­slag­aar vin­nig met ’n baie skerp lem kan af­sny. Dit ver­oor­saak mi­ni­ma­le of geen stres nie, en by­na on­mid­del­li­ke dood. Ek het nie ’n slag­ke­ël ge­had nie en was ’n bie­tjie se­nu­wee­ag­tig om die nek­slag­aar te soek. Ge­volg­lik het ek op ’n aan­ge­pas­te weer­ga­we van die tra­di­si­o­ne­le ag­ter­plaas­me­to­de be­sluit: Ek het se­ker ge­maak my pan­ga is vlym­skerp, ’n sag­te lus oor C­hic­ken Litt­le se kop ge­trek so­dat ons hom kon uit­strek oor ’n hout­blok son­der dat ons vin­gers of han­de dalk in die pad kom, en sy kop met een ferm hou af­ge­kap. Ons het die kar­kas aan sy voe­te op­ge­hang om te d­rei­neer... die vler­ke het ge­luk­kig net ’n paar keer half­har­tig ge­klap.
Pluk, kook, eet
Rosie Hier­na was die pluk van die ve­re nog­al ver­ba­send mak­lik: Doop die kar­kas vir ’n paar se­kon­des in baie warm wa­ter en be­gin pluk. Die ve­re het in groot bos­se uit­ge­kom en die vel was goud­geel! Om­dat ons al­bei bi­o­loë is, het die skoon­maak- en oop­sny­pro­ses van die kar­kas soos ’n in­te­res­san­te a­na­to­mie-op­knap­pings­kur­sus ge­voel. Ek het vir die eer­ste keer in my le­we ’n hoen­der­maag ge­sien. Dit was ’n on­ge­loof­li­ke hel­der ska­ke­ring groen en vol gruis. >
Fas­si­ne­rend. Ons het die coq au vin­re­sep in The Ri­ver Cot­ta­ge Me­at Book ge­kies om hul­de te bring aan C­hic­ken Litt­le. En dit was heer­lik.
Don Ek is mal oor my hoen­ders en bring el­ke dag tyd saam met hul­le deur. Die ses hen­ne lê am­per el­ke dag ’n ei­er elk. Ek ken die twee oor­bly­wen­de kê­rels goed ge­noeg om hul­le uit te ken aan klein ver­skil­le in hul­le groot­te en ve­re. Hul­le het selfs na­me ge­kry: Mars­hall Gla­zer, die al­fa­man­ne­tjie, is ge­noem na die re­ken­mees­ter wie se ou­tyd­se deur nou die in­gang na die hoen­der­pa­leis vorm, ter­wyl Ro­ger se vroeë groot­te ons laat ver­moed het hy sal al die be­vrug­tings­werk be­har­tig. Die seuns is nou groot ha­ne, waar­skyn­lik drie of vier keer so groot soos ’n su­per­mark­hoen­der, en hul­le kan baie be­foe­terd wees. As jy die hok te vin­nig bin­ne­kom, gaan hul­le vir jou ma­er­mer­rie en laat hul­le spo­re die praat­werk doen. Ons het al­bei ook al on­der hul­le sna­wels deur­ge­loop dat die bloed loop, en die da­mes be­gin al ef­fe ge­ha­wend lyk van al hul­le aan­dag. Ons hoen­ders is plaas­die­re – nie troe­tel­die­re nie. Hoe­wel my lief­de vir hul­le my laat hui­wer oor wat­ter een vol­gen­de ge­slag moet word, sal dit nie die on­ver­my­de­li­ke kan keer nie. Om die waar­heid te sê sien ek daar­na uit om nou ’n reg­te tra­di­si­o­ne­le coq au vin te maak pleks van die kitsweer­ga­we wat jy met su­per­mark­hoen­der of ’n jong haan kan op­to­wer. Die die­re wat ons groot­maak, gaan nooit ’n sub­stan­si­ë­le deel van ons di­eet vorm nie, maar vir ons is dit goed om af en toe vleis te eet wat ons met ab­so­lu­te se­ker­heid kan sê af­koms­tig is van ’n dier wat ’n goeie le­we ge­had, net goeie kos ge­ëet en toe met die mi­ni­mum trau­ma ge­sterf het. Dit her­in­ner ons ook om te dink waar die vleis wat ons eet van­daan kom.
Rosie Se­dert die dag toe ons C­hic­ken Litt­le ge­ëet het, dink ek baie na oor wat dit be­te­ken om ’n tra­di­si­o­ne­le boer te wees: Om jou eie die­re te teel, te voer en te slag en dit saam met jou ge­lief­des te eet. Dit is iets moois, am­per se­re­mo­ni­eels, en ’n be­lang­ri­ke deel van die mens­li­ke toe­stand. In el­ke ge­val aan­sien­lik meer as om by die su­per­mark in te draf en ’n pak­kie naam­lo­se vleis van on­na­speur­ba­re af­koms in plas­tiek te koop. (Maar ek moet by­voeg ek maak my steeds hier­aan ook skul­dig.)
1 Die pie­pe­rig­ste kui­ken­tjie op drie we­ke. 2 ... en as ’n wind­ma­ker jong haan­tjie. 3 Die plek waar die ty­di­ge met die e­wi­ge ver­wis­sel is. 4 Vir Rosie en Don was die oop­sny van die kar­kas soos ’n a­na­to­mie- op­knap­pings­kur­sus – en die maag was tot hul­le ver­ba­sing gras­groen. 5 C­hic­ken Litt­le se
trans­for­ma­sie tot ’n coq au vin.
1 Die hen­ne se uit­span­plek. Don het die struk­tuur ont­werp so­dat dit warm is in die win­ter en koel in die so­mer. 2 Die half­do­syn hen­ne ver­skaf ’n goeie voor­raad vars ei­ers. 3 Ro­ger en Mars­hall, die twee ha­ne, is min­stens dub­bel die groot­te van su­per­mark­hoen­ders.