Die seuns van Bird Island by Mark Minnie, Chris Steyn, and Marianne Thamm - Read Online
by Mark Minnie, Chris Steyn, and Marianne Thamm
Dit is die laat tagtigerjare. Ernstige aantygings teen drie prominente NP-ministers doen die ronde. Een van die drie is, naas die staatshoof, die magtigste man in Suid-Afrika. 'n Waagmoedige polisieman en 'n vreeslose joernalis ondersoek die gerugte dat jong seuns op 'n eiland aan die kus van Port Elizabeth misbruik word. Mark Minnie en Chris Steyn kom onafhanklik van mekaar af op dieselfde donker geheim. Maar die saak kry net kortstondig aandag voordat dit doodgesmoor word en verdwyn. Dertig jaar later sit Steyn en Minnie hul bewyse bymekaar en lig die sluier oor dié skokkende gebeure - 'n verhaal van misdaad, toesmeerdery en amptelike medepligtigheid in die verkragting, en moontlik selfs moord, van weerlose kinders.
Publisher: TafelbergReleased: Jul 25, 2018ISBN: 9780624081470Format: book
Die seuns van Bird Island - Mark Minnie
Vir die seuns van Bird Island – en alle kinders wat in stilte ly onder dié met mag oor hulle
Voorwoord deur Marianne Thamm
Geheime, leuens en toesmeerdery
In Januarie 2015 het Suid-Afrikaanse en Belgiese polisie­beamptes toegeslaan op die huis van ’n 37-jarige rekenaaringenieur, William Beale, op die gewilde Tuinroete-kusdorp Pletten­bergbaai. Die klopjag is uitgevoer ná maande van nou­keurige beplanning wat deel uitgemaak het van ’n interkontinentale ondersoek na ’n kinderseks- en pornografienetwerk op die internet. Die kodenaam vir die ondersoek was Operation Cloud 9.
Beale was die eerste Suid-Afrikaner wat aangekeer is. Dit was ’n regstreekse gevolg van die inhegtenisneming van ’n Belgiese pedofiel in Oktober 2014. Hy is met die netwerk verbind deur die polisie in Antwerpen wat seksuele misdade teen kinders ondersoek. Suid-Afrikaanse polisiebeamptes onder leiding van lt.kol. Heila Niemand het met hul Belgiese eweknieë saamge­werk om dié bose netwerk, wat oor Suid-Afrika en die wêreld heen gestrek het, aan die kaak te stel. Teen Julie 2017 is minstens veertig verdagtes in hegtenis geneem, onder wie ’n 64-jarige Johannesburgse regskonsultant en ’n 20-jarige Johannesburgse student.
Die polisie het skrikwekkende goed op Beale se rekenaar gevind. Daar was duisende foto’s en video’s van kinders, selfs babas, wat misbruik, gemartel, verkrag en vermoor is. In November 2017 het Beale op 19 000 aanklagte van die besit van kinderpornografie skuld beken en is tot vyftien jaar tronkstraf gevonnis – die swaarste straf wat tot nog toe deur ’n Suid-Afrikaanse hof weens die besit van kinderpornografie opgelê is.
Ofskoon Beale nie in hegtenis geneem of skuldig bevind is omdat hy die kinders liggaamlike leed aangedoen het nie, het die hof bevind dat die besit van pornografie nie ’n misdaad son­der slagoffers is nie. Iewers in die wêreld is die babas en kinders op die aaklige foto’s mishandel, verkrag en vermoor.
In 2014 het Peter McKelvie, ’n afgetrede polisieman van die Hereford- en Worcester-kinderbeskermingseenheid in die Ver­enigde Koninkryk (VK), die bestaan van ’n lys kindermishandelaars onthul wat die name van minstens twintig huidige en voormalige Britse politici ingesluit het. Hy het beweer daar was in die 1980’s ’n reuse- amptelike toesmeerdery hiervan en het op ’n formele ondersoek aangedring.
McKelvie het die lys saamgestel nadat hy talle oorlewendes ondervra het en met welsynsamptenare gepraat het wat in die nadraai van die gebeure met hulle te doen gehad het. Die mishandeling het in die Elm-gastehuis in Barnes, Suid-Londen, plaasgevind. McKelvie se dossier het Scotland Yard uiteindelik aangespoor om Operation Fernbridge van stapel te stuur.
In Mei 2015 het die Britse polisie Operation Hydrant begin. Dit was ’n oorkoepelende ondersoek wat Operation Fernbridge en ’n verstommende getal kleiner ondersoeke na seksuele misdade teen kinders deur prominente individue in die VK ingesluit het. Die polisie het syfers bekend gemaak wat daarop gedui het dat meer as 1 400 mans, onder wie 261 prominente persone, in verband met bewerings van kindermishandeling ondersoek word.
Al kan gewone mense hulself, ofskoon met moeite, indink wat in die kop van ’n misdadiger aangaan – hetsy ’n dief, ’n bedrieër, ’n geldverduisteraar of selfs ’n moordenaar – is dit feitlik onmoontlik om die gedagtes van ’n pedofiel te peil. Dit is dalk so omdat hierdie misdaad – waar volwassenes, wat veronderstel is om kinders te versorg en te beskerm, hulle mishandel, verkrag en leed aandoen – so teen die natuur indruis. Dit verg ’n yslike poging om betrokke te raak en nie in afgryse en afsku weg te kyk of, nog erger, in ontkenning te onttrek nie. ’n Mens hoef bloot die getuienis te lees of aan te hoor van diegene wat herhaalde seksuele misbruik en verkragting as kind oorleef het om die skade en verwoesting te verstaan wat dit meebring en wat slagoffers met lewenslange wonde en letsels laat.
Etlike kinderseks- en pedofielnetwerke is die laaste paar jaar in Suid-Afrika blootgelê, maar in die laat 1980’s het sulke sake selde die voorblaaie gehaal. Die geheime aard van die misdrywe en die feit dat die volwassenes – dikwels mense in magtige en vertrouensposisies – naby aan die slagoffers was, het dit moeilik gemaak om dié misdaad op te spoor en oop te vlek. In 1986–87 het ’n hoëprofiel-ondersoek na drie prominente ministers van die Nasionale Party (NP) en een van hul medewerkers wat van die misbruik van jong seuns verdink is, vlugtig op die radar­skerm gebliep voordat dit in die niet verdwyn het. Sommige Suid-Afrikaners sal dalk vaagweg taamlik gesuiwerde berigte oor hierdie politieke leiers onthou – maar dis omtrent al. Tot nou toe.
Die 1980’s was die begin van die einde van die NP-regering in Suid-Afrika en is gekenmerk deur toenemende geweld en onderdrukking deur die staat. Die owerheid het met ’n ystervuis toegeslaan op diegene wat as politieke teenstanders beskou is. Mense is op groot skaal in hegtenis geneem en etlike politieke sluipmoorde is deur geheime moordbendes gepleeg wat deur die staat gemagtig was. Media-, spraak- en bewegingsvryheid is aan bande gelê en die inperking en intimidasie van koerant­redakteurs en -joernaliste was alledaags.
Twee noodtoestande, een in 1985 en een in 1988, is in hierdie onstuimige tydperk afgekondig. Ingevolge daarvan is die land se destydse grondwet opgehef en het die polisie en die Suid-­Afrikaanse Weermag (SAW), destyds onder politieke beheer van die uiters magtige Magnus Malan, minister van verdediging in pres. PW Botha se kabinet, wye magte gehad.
Magnus André de Merindol Malan was ’n Afrikanernasionalis uit ’n vooraanstaande familie. Hy het vinnig opgang deur die militêre rangstruktuur gemaak en was vir groot dinge bestem. Hy was die grootste deel van sy lewe ’n militêre man en het ook in die VSA opleiding ontvang. In 1973 is hy as hoof van die Suid-Afrikaanse Leër aangestel. Drie jaar later het hy hoof van die SAW geword. PW Botha, wat later Suid-Afrika se president sou word, was toe minister van verdediging. Hy het Malan later gevra om hom in dié pos op te volg.
’n Mens sou met veiligheid kon sê Malan was toe die magtigste man naas die staatspresident in ’n Suid-Afrika wat teen die laat 1980’s stadigaan aan die inplof was. Die land was in die greep van ’n dreigende krisis vasgevang. Misdaad en geweld het hoogty gevier. ’n Laegraadse burgeroorlog het gewoed, mees­t­al in die townships waarheen Suid-Afrika se swart meerderheid met geweld verskuif is en waar hulle in bedwang gehou is. Die skokkende verhaal wat hier vertel word, het teen hierdie ont­wrig­tende en onstuimige agtergrond plaasgevind.
Die twee skrywers, Mark Anthony Dawid Minnie en Chris Steyn, het nooit die gebeure met mekaar bespreek nie, totdat Minnie sy weergawe van die storie aan die uitgewer gestuur het. Sy verlede as klandestiene narkotika-agent van die Suid-­Afrikaanse Polisie in die 1980’s in Port Elizabeth het by hom gespook.
Mark en Chris het destyds albei heelwat tyd bestee om dieselfde saak te ondersoek, maar om die een of ander rede het hul paaie net vlugtig gekruis totdat die uitgewer hulle in 2017 byeengebring het om hierdie boek te skryf.
Chris Steyn het in 1987 by die Cape Times, ’n Kaapse Engels­talige oggendkoerant, begin werk. Sy was ’n sonderlinge persoon in ’n nuuskantoor wat destyds vol jong, meestal wit, linkse joernaliste was, ek inkluis. Chris het onmiddellik die aandag getrek. Sy het nie soos die res van ons aangetrek nie. Sy kon deur ’n ring getrek word en het snyersbaadjies, hoë hakke en ’n aktetas gedra. Sy was Afrikaanssprekend, of so het ons altans gedink, wat in daardie benouende dae onmiddellik stereo­tipering en ’n bietjie agterdog ontlok het. Dit is vreemd, want van die land se mees uitgesproke anti-apartheidsjoernaliste was Afrikaners – onder meer Max du Preez, Pearlie Joubert en Jacques Pauw, om net ’n paar te noem. Chris was met haar aankoms by die Cape Times in politieke intrige gehul. Soos sy vertel in haar 2006-memoires, Publish and Be Damned: Two Decades of Scandals, word sommige stories nooit vergeet of vergewe nie. In Chris se geval was dit die Boesak-verhouding . Ek het nooit besef dit sou my van ’n toevallige joernalis in ’n vyand van die staat omskep nie, het sy geskryf.
Die Boesak-storie het die strominge en onderstrominge van die destydse lewe in Suid-Afrika weerspieël. Chris is in Januarie 1985 betrek by ’n storie oor die uiters gewilde anti-apartheids­aktivis en geestelike, Allan Boesak. Hy was ’n lid van die Suid-­Afrikaanse Raad van Kerke (SARK).
Michael Shafto, destyds Chris se nuusredakteur by die Johannesburgse dagblad The Star, het ’n pamflet aan haar gegee wat op geheimsinnige wyse in die nuuskantoor se inmandjie beland het. Hy het Chris gevra om die pamflet te ondersoek. Dit het ’n foto bevat van Boesak langs een van Dianne Melanie Scott, ’n SARK-beampte. In die pamflet is beweer Boesak, ’n pa van vier, het ’n verhouding met Scott gehad. Dit het besonderhede bevat van ’n klomp hotel- en chalet-besprekings wat glo bewys het Boesak en Scott het etlike romantiese afsprake gehad.
Chris, ’n uiters noukeurige, vasberade en hoogs professionele joernalis, het die inligting in die pamflet met telefoonoproepe en besoeke aan elkeen van die plekke bevestig. Sy het uitgevind die veiligheidspolisie het die Johannesburger Hotel besoek die aand voordat Boesak daar ingeteken het en personeel gevra om hulle te laat weet sodra die geestelike opdaag. Die gevreesde veiligheidspolisie was berug vir hul geheime operasies en smeer­veldtogte teen prominente anti-apartheidsaktiviste. Later het ’n geheimsinnige opname van ’n gesprek tussen Boesak en Scott in ’n ander hotelkamer ook in Shafto se inmandjie beland.
Chris en die destydse misdaadverslaggewer Mike Cohen het die veiligheidspolisie gekonfronteer. Hulle het gou vasgestel dit was wel hulle wat die bewyse aan The Star en ander koerante gestuur het, onder meer aan die Sunday Times. Dié koerant het dit nie verder opgevolg nie nadat Boesak die bewerings ontken het. Maar die veiligheidspolisie het hul betrokkenheid amptelik ontken.
Chris self is deur ’n dilemma in die gesig gestaar: Boesak het ’n verhouding met Scott gehad en het dit erken toe Chris hom om kommentaar genader het. Volgens haar het Boesak gesê hy het geweet die veiligheidspolisie agtervolg hom en dat die inligting moontlik uitgelek kon word. Uiteindelik het Harvey Tyson, destydse hoofredakteur van The Star, besluit om die storie te plaas oor sowel die verhouding as die veiligheidspolisie se rol om dit bloot te lê.
En toe kom die nasleep. Eers het Boesak die verhouding ontken toe ander koerante en nuusagentskappe hom oor The Star se storie genader het. Die veiligheidspolisie en die polisiekommissaris het ook hul amptelike betrokkenheid ontken by po­gings om die geestelike swart te smeer. The Star, Tyson en Chris is uit verskeie oorde aangeval, onder meer deur die opposisie – die Progressiewe Federale Party (PFP) – en ander koerante.
Tyson het sy besluit om die storie te publiseer en Chris se geloofwaardigheid en professionaliteit verdedig, selfs nadat Tony Heard, redakteur van die Cape Times, in ’n hoofartikel teen die storie uitgevaar het. Heard het die plasing van die storie as ’n buitengewone miskenning van gevestigde standaarde t.o.v. respek vir privaatheid gekritiseer en gemaan dat hierdie sken­ding van gevestigde praktyke ’n fout is.
Tyson het Heard in private kommunikasie daaraan herinner dat die Cape Times nie altyd oor die private sake van politici geswyg het nie. Heard het gemeen Tyson het in die kaarte van staatsagente gespeel, terwyl Tyson volgehou het die storie was in die openbare belang omdat dit nie net Boesak se skynheilig­heid blootgelê het nie, maar ook die staat se smeerveldtog. Dit was ’n ingewikkelde en spanningsvolle saak – en Chris Steyn was in die middel vasgevang.
Teen einde 1985 het Chris haar as een van die produktiefste, vindingrykste en mees vreeslose joernaliste in Suid-Afrika gevestig. Sy is uit Johannesburg weg en het by die Cape Times in Kaapstad gaan werk.
Sy het haar gou aan die verkeerde kant van die gereg bevind – iets wat taamlik maklik gebeur in wat in wese ’n polisiestaat is. In 1986 het die polisie Chris gedagvaar om teen ’n informant te getuig met wie sy ’n onderhoud gevoer het. Hierdie informant het inligting verskaf oor die dood van agt mense en die verwonding van nog sewe in afsonderlike handgranaat- en kleefmyn­ontploffings in Junie 1985 in die Oos-Randse townships Duduza, Tsakane en KwaThemba. Ses van die slagoffers se regterhande is in die ontploffings afgeruk. Inligting van Chris se informant en ander inwoners en getuies was teenstrydig met die polisiebevinding dat die mans hulself per ongeluk opge­blaas het toe die toestelle voortydig ontplof het. Volgens die polisie het dit gebeur terwyl die slagoffers ’n gekoördineerde terreuraanval uitgevoer het.
Chris is toe gelas om op 6 Augustus 1986 voor ’n Johannesburgse landdros te verskyn. Sy moes getuienis lewer in die verhoor van drie mans wat aangekla is van ’n oortreding van art. 27(b) van die Polisiewet. Ingevolge dié wet is mense vervolg wat volgens die staat oor die polisie gelieg het. Onder die aan­geklaagdes was een van die township-inwoners wat Chris ’n jaar tevore oor die handgranaatontploffings ondervra het.
Chris is ingevolge art. 205 van die Strafproseswet gedagvaar. Hierdie artikel het aan die polisie die mag verleen om te eis dat ’n individu voor ’n landdros verskyn, indien nodig in die geheim en sonder regsverteenwoordiging, om onder eed die name van informante of enige ander vereiste inligting te onthul. Art. 205 is doelbewus geformuleer om joernaliste te verhinder om hul informante te beskerm.
Kort nadat sy gedagvaar is, het Chris inligting ontvang dat sommige van haar informante hul stories verander het nadat die polisie by hulle was. Een informant se geheue is met ’n vuur­wapen in elke oor verfris. Die weergawe van die township-­inwoner wat Chris ondervra het, was nie meer geldig nie. Hy het erken dat hy vir die polisie gelieg het. Die implikasies was ernstig – nie net vir die bron nie, maar ook vir Chris. Die toppunt van ironie was toe Chris gedagvaar is om teen haar bron te getuig deur sy oorspronklike storie onder eed in die hof te herhaal.
Daar was net twee moontlike uitkomste. As Chris teen hom getuig het, sou die bron aan leuens oor die polisie skuldig be­vind en tot vyf jaar tronkstraf gevonnis gewees het. As Chris geweier het om te getuig, sou sy tronk toe gegaan het totdat sy bes gegee en aan die dagvaarding gehoor gegee het. Dit was ’n klassieke geval van tussen twee vure sit.
Die saak teen Chris se bron was ooglopend polities, maar sy het dit as ’n beginselsaak beskou; ’n eenvoudige kwessie van etiek. Die onskendbare joernalistieke reël het gegeld: moet nooit die identiteit van bronne openbaar nie aan diegene wat hulle leed wil aandoen omdat hulle die waarheid praat.
Ondanks intensiewe regspogings is Chris meegedeel dat daar geen moontlikheid was dat sy tronkstraf kon vryspring as sy weier om te getuig nie. En as sy bloot nie opgedaag het nie, sou sy uiteindelik aangekeer en tronk toe gestuur word. Laasge­noemde het ’n waarskynlikheid geword toe Chris nie vir die verhoor op 6 Augustus opgedaag het nie. ’n Lasbrief vir haar inhegtenisneming is uitgereik, maar teruggehou hangende ’n tweede verskyning, wat vir 21 Augustus geskeduleer is.
Intussen het vrese vir Chris se veiligheid toegeneem in die lig van die sinistere lot van talle aangehoudenes en gevangenes. Daar is in die grootste geheimhouding besluit sy moet die land verlaat en uit die buiteland aanhou om vir die waarheid te veg. Haar ontsnapping is in intense fluistersessies beplan in ’n hoek van Café Royal, die watergat van die Kaapse Persklub. Café Royal was net oorkant Newspaper House, die ikoniese gebou wat die Cape Times en The Argus gehuisves het. Chris het haar normale werkroetine tot op die laaste oomblik voortgesit.
Die oggend van haar verdwyning was spanningsvol. Lede van die Skiereilandse moord-en-roofeenheid het by haar huis in Tamboerskloof rondgehang ingeval sy ’n oproep ontvang van ’n