Sakeplein | Beleidsradar: ’n Nugter kritiek op ‘openbare goedere’
Lugrederye is tipies ook so hanteer, in SA deur middel van die SAL. Genadiglik het meeste state uiteindelik van volkome staatseienaarskap afgesien, maar SAL is ’n lewende fossielrekord van hierdie tyd.
Hierdie idees is natuurlik besonder goed gevestig – soveel so dat baie mense taamlik moeilik sluk aan die idee dat die mark óók daartoe in staat is om hierdie dienste te bied. Selfs in Suid-Afrika, waar ons deur alte duur lesse reeds geleer het hoe onbetroubaar regeringsdienste kan wees, is daar steeds ’n gebrek aan vertroue in private paaie, private opvoeding en, ja, private krag.
Tog sien ons voorbeelde in Suid-Afrika waar die mark begin het om dienste, selfs klassieke dienste wat voorheen by die staat gerus het, te privatiseer. Daar is tans meer private sekuriteitswagte in SA as wat daar lede van die polisiediens is. Private arbitrasie is ’n reeds gevestigde praktyk wat in ’n mate met howe kan meeding. Private onderrig is ook gevestig en gaan bes moontlik net verder toeneem.
Die gevolg, in Suid-Afrika se geval, is dat ons ’n besondere spanning merk in SAL. Enersyds poog die SAL om as volwaardige besigheid op te tree, maar andersyds klou dit vas aan oorblyfsels van ’n openbare goedere-benadering. So maak die maatskappy, byvoorbeeld, gereeld melding van sy ‘openbare mandaat’ as regverdiging vir sy voortbestaan te midde van swak finansiële prestasie. Hierdie fundamentele teenstrydigheid in SAL het waarskynlik ’n rol gespeel om sy omkeer te verhoed.
In die verlede is telefoonlyne (kommunikasie) ook as openbare goedere benader. Die idee dat regerings kommunikasiedienste moet voorsien was ook sterk gevestig. Dit was die geval gewees totdat nuwe tegnologie – soos selfone – nuwe markmededinging tot stand gebring het. Die nuwe mark het, as’t ware, oor die gevestigde beperkinge van die ou staatsgereguleerde mark gehop en ou regeringsmonopolieë ongedaan gemaak.
So ook is die elektrisiteitsmark besig om ’n privaatsektor-rewolusie te ondergaan. Dit raak by die dag makliker om van die elektrisiteitnetwerk te ontkoppel. Batterye soos die Tesla Powerwall en huishoudelike sonkrag is besig om Eskom se monopolie en ’n gesentraliseerde kragnetwerk al hoe meer uit te daag. Sulke tegnologie maak kragverbruikers meer pryssensitief en Eskom staan al ’n geruime tyd voor ’n toenemende uitdaging wat ekonome ’n groter vraagelastisiteit noem.
Sulke voorbeelde wys daarop dat markte tog kan toetree tot gebiede wat vantevore deur die staat vir openbare goedere afgebaken is.
Dit is nie die doel van hierdie stuk om alle argumente vir openbare goedere te weerlê nie. Ons reken bloot dat sakelui, individue en gemeenskappe, in vrywillige markte, waarskynlik heelwat verder kan gaan om alternatiewe mededingende gemeenskapsinfrastruktuur en dienste te skep in areas wat vantevore as openbare goedere en dienste beskou is.
Die punt om wel te beklemtoon is dat soos tegnologieë en markmoontlikhede verander, die beleide wat regerings huldig oor openbare goedere ook moet verander.
Om krampagtig aan openbare instellings vas te hou, is nie doeltreffende beleid nie. Daarom moet die beleid oor openbare infrastruktuur, wat ’n groot item op die nasionale regering se begroting is, baie omsigtig ontleed word.
Die resep wat tot dusver gevolg is, waar reusagtige staatsinstellings en regeringsdepartemente groot invloed op die ekonomie uitoefen, werk duidelik nie. Dit sal nalatig wees om nie mededingende opsies te oorweeg nie.
In SA, meen ons, kan die rol van markhulpbrontoedeling aansienlik vergroot en die rol van regeringshulpbrontoedeling aansienlik verklein word.
The post Beleidsradar: ’n Nugter kritiek op ‘openbare goedere’ appeared first on Sakeliga.