Piet Uys is die enigste Voortrekkerleier wat in konflik met swart stamme gesterf het. In die algemene geheue is sy seun, Dirkie, eintlik bekender as sy pa, omdat hy so dapper aan sy pa se sy gesterf het. Selfs mense wat die geskiedenis van die Groot Trek redelik ken, dink gewoonlik aan Uys as ’n leier wat moeilik met ander saamgewerk en as gevolg daarvan tragies gesterf het. In hierdie profiel sal ons sien dat daar waarheid insteek, maar dat daar ook veel meer is om van hom te weet.
Petrus Lafras Uys se geboortedag is onbekend, maar hy is op 23 Oktober 1797 in Swellendam gedoop. Sy pa was ’n baie godsdienstige man en het die bynaam van Koos Bybel gehad. Die gesin het later na Uitenhage getrek, waar Koos Uys verskeie besighede besit het. Hulle het ook naby die huidige Humansdorp geboer.
Op 18 is Uys met sy niggie, Alida, getroud. Hulle het drie kinders gehad. Hy het onder Britse gesag aan die Vierde en Vyfde Grensoorloë deelgeneem, waar hy as leier na vore getree het. In 1834 het hy ’n sogenaamde Kommissietrek (verkenningstog) met die oog op ’n “landsverlating” (soos die Groot Trek soms deur die Trekkers self genoem is) Natal toe gelei. Hy het met ’n baie gunstige oordeel teruggekeer, maar sy trek daarheen is deur die Sesde Grensoorlog vertraag.
In April 1837 het Uys met ’n geselskap van omtrent 100 mense uit die Kaapkolonie vertrek. Hy het by die ander Trekkers aangesluit. Hoewel hy geglo het dat die Trek Natal toe moes lei, het hy ingesien dat Hendrik Potgieter se beplande veldtog teen die Matabeles in die latere Transvaal, noodsaaklik was. Potgieter en Gerrit Maritz het reeds met ’n vorige veldtog oorwinnings oor die Matabeles behaal, maar hulle was steeds ’n bedreiging vir alle ander mense, swart en wit, op die Hoëveld van die latere Transvaal en Vrystaat. Uys het dus saam met Potgieter op ’n uiters suksesvolle veldtog vertrek, waartydens Silkaats (of Mzilikazi, die Matabele-koning) sê, mag gebreek is. Die hele stam het noord van die Limpopo in die huidige Zimbabwe hervestig.
Die samestelling en verloop van hierdie ekspedisie word in die volgende afdeling bespreek. Hier word net genoem dat dit tot ’n skermutseling met ’n groot Zoeloemag op 11 April 1838 gelei het, waartydens Piet Uys gesneuwel het. Sy seun, Dirkie (15 jaar oud), het volgens oorlewering geweier om sy pa alleen te laat, toe hy sien dat hy noodlottig gewond is en het uiteindelik saam met sy pa gesneuwel. ’n Ietwat grusamer oorlewering is dat hy lewend gevang is. Omdat hy so dapper was, is sy liggaamsdele na bewering deur Zoeloe-kragdokters gebruik. Daar is geen bewyse vir hierdie oorlewering nie.
Die hoof van die Uys-trek was eintlik Piet Uys se pa, Jacobus, of Koos Bybel. Piet was egter ’n dinamiese persoon en kragtige karakter, terwyl sy pa teen die tyd van die Trek al effens bejaard was. Piet was dus in praktyk die leier. Soos verskeie ander Trekleiers, het Uys sy naam as aanvoerder in die Grensoorloë aan die Kaapse Oosgrens gemaak. Hy kon ook nie verstaan dat die Britse regering telkens die maatreëls wat volgens die grensboere noodsaaklik vir rus en vrede was, teruggetrek het nie.
Voor die Sesde Grensoorlog in 1835 uitgebreek het, het Uys op ’n kommissietrek, oftewel verkenningstog, Natal toe vertrek. Hy is deur sy vrou en nog ’n aantal ander familielede vergesel. Daar word vertel dat, toe hy dié streek die eerste keer gesien het, hy gesê het dat slegs die paradys mooier kon wees. Die geselskap het Port Natal (later Durban) besoek en voorlopige onderhandelings met die Zoeloe-koning, Dingaan, aangeknoop.
Dit het die Uyse langer as verwag geneem om Natal toe terug te keer, omdat hulle eers aan die Sesde Grensoorlog deelgeneem het en daarna kopers vir hulle plase moes vind. Teen 1837 het die Uys-Trek uit die omgewing van Uitenhage vertrek. Hulle goeie verhouding met die Britse Setlaars, wat sedert 1820 in die Oos-Kaap gevestig het, is bewys met die skenking van ’n Engelse Bybel. Dit was ’n afskeidsgeskenk wat ’n groot getal Setlaars tydens ’n plegtige seremonie aan Uys oorhandig het.
Toe Uys in 1837 by die Voortrekkers aansluit, was hy ontnugter dat hulle reeds ’n grondwet opgestel en regeerders aangewys het, nog voor hy daar was. As gevolg van sy verkenningstog het hy waarskynlik gevoel dat hy die voortou moes neem, veral as daar verder met Dingaan onderhandel moes word. Daarom het hy geweier om die verkose regering te erken en aangedring dat ’n nuwe grondwet op model van die VSA s’n geskryf moes word. Die ander het hulle nie te veel aan Uys se protes gesteur nie.
Met Potgieter en Uys se terugkeer na die Voortrekkerlaer, het hulle tot hulle skok gesien dat die groot laer sonder hulle na Natal toe vertrek het. Potgieter het besluit om in die latere Vrystaat agter te bly, maar Uys het tog na die ander Voortrekkers te vertrek. Daar het hy egter so onwelkom gevoel, dat hy na Potgieter teruggekeer het, al het hy geglo dat die Trek Natal toe moes lei.
Hierdie strafekspedisie is met ’n perdekommando aangepak. Dit was ook die geval met die hoogs suksesvolle ekspedisie teen Silkaats. Zoeloeland was egter ’n ander saak, want die terrein was meer bos- en bergagtig. Die Zoeloes se voetsoldate kon makliker beweeg en die perderuiters in ’n lokval lei.
Tydens die Slag van Italeni het ’n Zulu-assegaai Uys se rug tussen sy blaaie binnegedring. Dit was gou duidelik dat hy sou sterf, maar Uys het enige hulp van sy manne van die hand gewys. Hy was bang dat hulle ook gewond of gedood sou word. Uiteindelik is hy op sy perd se rug, met sy seun Dirkie aan sy sy, dood. Dit was vir sy ondersteuners ’n geweldige slag.