April, 2017 | minderheidsverslag
Die Voortrekker met die baie boeke
Gerrit Maritz was nie sommer enige hierjy nie. Voor die Groot Trek was hy 'n gerespekteerde persoon in Graaff-Reinet. Hy was bekend by die sendelinge en het die sendingwerk onder die Khoi en San ondersteun. Hy was ook veldkornet en wykmeester en die owerheid wou graag 'n goeie verhouding met hom handhaaf. By sy eie mense was hy bekend as 'n godvresende persoon wat ander gehelp het waar hy kon. Verder was hy 'n belese persoon, 'n ware demokraat en gesteld op die handhawing van wet en orde. Dit word vertel dat hy 'n goeie grap kon waardeer en dat hy lekker kon lag. Maar Gerrit Maritz was ook 'n Boer: hardwerkend, ongeduldig en kort van draad. Hy was presies met sy werk en het 'n kreatiewe gees gehad.
Gerhardus Marthinus Maritz (noemnaam Gert of Gerrit) is in 1797 gebore in die Suurveld, Graaff-Reinet distrik. Gedurende sy kinderjare het die Suurveld die aanvalle van Xhosas en Khoi (Hottentotte) beleef. In 1811 het sy vader hom op Graaff-Reinet gevestig as baaspadmaker en timmerman. Gerrit Maritz het hier homself as wamaker bekwaam en 'n suksesvolle onderneming gevestig. Mettertyd het hy een van die vermoëndste persone op Graaff-Reinet geword. Dit word vertel dat sy waens van die beste kwaliteit was en ook baie mooi was. Waar ander waens groen geskilder was, het hy syne blou geskilder. Ander waens het ronde tente gehad, die Maritzwaens het kaptente gehad.
Op 22 het Gerrit in die huwelik getree met die vyftienjarige Angenitha Olivier. Hulle het 4 seuns en 2 dogters gehad. Hy koop 'n huis in Caledonstraat vir 2700 riksdaalders en betaal dit kontant in 2 paaiemente. Teen 1830 is die huis te klein en hy bou 'n groter huis in Noordekantstraat. Hy bekom ook die plaas Welgevonde aan die voet van die Ouberg.
Dit is nie bekend wat die redes was wat Gerrit Maritz laat besluit het om te trek nie. Sy trekgeselsskap het uit 100 waens en 700 mense bestaan. Sy broer het met 'n tweede groep getrek. Hyself het met 7 waens getrek. Behalwe dat sy mooi waens uitgestaan het, het hy 'n verskeidenheid goedere saamgeneem. Daar was, onder andere, 2 kanonne en baie boeke. Hy het 'n verskeidenheid teologiese boeke, woordeboeke en boeke oor die regte saamgeneem.
Die Maritz-trek vertrek September 1836 uit Graaff-Reinet en bereik Sanddrif aan die Oranjerivier in November. Hier verneem hy van die moord op die Liebenbergs aan die Vaalrivier. Daarna ontmoet hy Andries Hendrik Potgieter en verneem van die slag by Vegkop in Oktober. Hierdie skokkende nuus oortuig hom om vinniger te trek en hulp te verleen aan die mense wat in nood is.
In Desember 1836 is 'n groot groep Voortrekkers bymekaar by Thaba Nchu en verkies hulle hul eerste bestuur. Maritz word verkies as voorsitter en hoof van die bestuur, Potgieter word verkies as laerkommandant. Hulle onderneem 'n aksie teen die Matabeles en behaal 'n oorwinning by Mosega in Januarie 1837. In Maart het Piet Retief en sy trek by hulle aangesluit en in April word 'n nuwe bestuur verkies. Retief word "goewerneur" en Maritz "magistraat".
Vyf maande later trek Retief na Natal terwyl die res 'n suksesvolle tweede ekspedisie teen die Matabeles onderneem. Maritz was ook ten gunste daarvan om sy mense in Natal te vestig. In Noord-Natal beplan Maritz en Retief om 'n sending te stuur na die Zoeloe-koning, Dingane. Hulle het groot meningsverskille hieroor: Retief wil met 'n groot kommando gaan maar Maritz wil dat net 'n klein groepie moet gaan. Maritz het nie vir Dingane vertrou nie. Maritz word reg bewys en Retief en sy manne word vermoor in Februarie 1838. Net meer as 'n week later vind die Groot Moord by Bloukrans en Moordspruit plaas. Maritz se laer word ook aangeval, maar hulle slaag daarin om dit af te slaan. C.R. Swart het vertel van die dapperheid van Maritz se kinders tydens hierdie aanval.
In Mei 1838 gaan Maritz en Karel Landman (die nuwe Hoofkommandant) met 150 man na Port Natal om die Britse Setlaars teen Dingane te help. In Junie vestig Maritz sy laer aan die Klein-Tugela en dit word bekend as Sooilaer en later Saailaer.
Maritz, hoewel nog 'n jong man, sukkel geruime tyd met sy gesondheid. Middel September 1838 word hy ernstig siek en sterf op 23 September. Hy is aanvanklik by Maritzdam begrawe, maar op Geloftedag 1895 herbegrawe by die Bloukrans-monument. Net voor sy afsterwe, het hy gesê: "Dit het met my gegaan soos Moses, ek het die beloofde land gesien, maar bewoon sal ek dit nie."
Die doel van die Groot Trek was om 'n nuwe land te stig. 'n Beskaafde land met goeie bestuur en wet en orde. Hulle het 'n republiek in gedagte gehad, 'n beter regering as wat in die Britse kolonie was. Gerrit Maritz se pligte as Voortrekkerleier was juis die bestuur, administrasie en regspraak. Dit het hy met bekwaamheid uitgevoer. Deel daarvan was om voorgenome huwelike te ondersoek, boedels te beredder en as regter op te tree – dinge wat wysheid geverg het. Vir sy mede-Trekkers was hy 'n bron van krag. Hy het die noodlydendes gehelp en die mismoediges moed ingepraat. Hy het ook, toe dit nodig was, belangrike militêre suksesse behaal.
Skrywer Wilco LabuschagneGepubliseer op 20 April 2017 Kategorieë GeskiedenisSleutelwoord Afrikaner, Boerevolk, Gelofte, Geskiedenis, VolkskundeLewer kommentaar op Die Voortrekker met die baie boeke
Skrywer Wilco LabuschagneGepubliseer op 18 April 2017 Kategorieë Die BybelSleutelwoord Bybel, Christen, Nuwe Testament, Ou TestamentLewer kommentaar op Die Groot Stilte tussen die Ou en Nuwe Testamente
Jan van Riebeeck en die padstal
Die verversingstasie wat Jan van Riebeeck aan die Kaap kom stig het, kan vergelyk word met 'n padstal wat langs 'n grootpad opgerig is. Gewoonlik is daar eers 'n plaas en daarna 'n padstal. In Van Riebeeck se geval was daar nog nie 'n plaas nie. Hulle moes die plaas en die padstal tegelykertyd aan die gang kry. Van Riebeeck self het blykbaar nie veel van boerdery af geweet nie, ook nie veel van winkels af nie. Hy was die eerste dokter in Suid-Afrika wat gaan boer het. Hoe het dit toe verloop? Vandag sal hulle sê dit was 'n "challenge". Murphy se Wet het oortyd gewerk. Probleme, skelms en teenspoed het hulle geteister.
Die Verenigde Oosindiese Kompanjie (VOC) was die wêreld se eerste publieke maatskappy. Hulle was ook die eerste groot internasionale korporasie. Hulle het takke en kantore van Europa tot in Japan gehad. Hulle hoofkantoor in die Ooste was in Indonesië (ook genoem Batavia). Hulle skepe het hoofsaaklik tussen Europa en Indonesië gevaar, 'n baie lang seereis met baie gevare. Een van die groot probleme met hierdie seereise was die gebrek aan vars produkte vir die bemannings daarvan. Die maatskappy het toe besluit om 'n verversingstasie aan die Kaap van Goeie Hoop te vestig, min of meer halfpad tussen Europa en Indonesië. Hiervoor het hulle 'n span werknemers aangestel met Jan van Riebeeck as die bestuurder (sy postitel was Kommandeur). Die getroude mans se vrouens het saamgekom.
Op 6 April 1652 land drie skepe van die VOC in Tafelbaai en word begin om die materiaal, wat saamgebring is, af te laai. Die eerste paar dae het die personeel op die skepe oornag terwyl hulle in die dag op land gewerk het.
Op 8 April stuur Van Riebeeck sy manne aan land om 'n fort te bou. Huisvesting en stoorplek was die eerste prioriteit. Van die begin af was daar 'n gesukkel. Die hout waarmee hulle plankhutte moes bou, was onder die ander vrag in die skepe gelaai. Toe die huisies klaar was, was hulle nie bestand teen die Kaapse weer nie, alles word nat, die kos bederf en water stroom in. Die bouery aan die fort word vertraag deur siekte, reën en stormwind. Die personeel word opstandig oor die min kos en die harde werk. Vier mans dros (wat het hulle gedink?), maar kom later weer terug. Eers op 3 Augustus is die fort klaar. Van Riebeeck self het 'n klipgebou met 'n plat dak binne die fort as huis. Hulle maak 'n steengroef en bou brandvrye pakhuise van klip. Stompe word met osse aangesleep. Hulle besef dat, anders as in Europa, houthuise nie gaan werk nie en van 1654 af maak hulle kleibakstene vir huisbou. Dit was die begin van die baksteenbedryf.
Alles wat gedoen moes word was hoë prioriteit en moes tegelykertyd gedoen word. Hulle het skaars geland, toe begin hulle al met tuinmaak. Hulle het groentesaad uit Europa saamgebring en reeds in April 1652 saai Hendrik Boom, die Eerste Tuinier, die eerste saad. Maar die rampe tref hulle. Die groente word deur hael en wind verpletter, net die radyse en kropslaai oorleef. Die ertjies, beet en spinasie spoel weg. Hieruit leer hulle dat hulle die grond moet dreineer en ook wanneer dit die beste planttye is.
Die Kaap het geen inheemse vrugtebome gehad nie. Jan en sy span het vooruit beplan en saad saamgebring. In Augustus 1652 word lemoen- en appelpitte geplant, maar dit het nie opgekom nie. Omdat die saadplantery nie gewerk het nie, was hulle verplig om bome in te voer. Appel, lemoen, suurlemoen en pompelmoes is uit Europa ingevoer. Okkerneut, kweper, peer, kersie, kastaiing en pruim is uit Nederland ingevoer en duisende is geplant. Piesang is uit Batavia ingevoer, maar dit was 'n mislukking. Daar is ook aarbeie, aalbessie en kruisbessie ingevoer. Die eerste vrugtebome is uiteindelik eers in 1659 geplant. Van Riebeeck het geglo dat druiwe aan die Kaap sou aard en dit was ook so. Daar is druiwestokke ingevoer van St Helena, Brasilië, Spanje, Italië en Duitsland af. In 1659 is die eerste wyn gepars. Van Riebeeck se opvolgers het nog meer wingerde geplant en wyn kon in later jare na Batavia uitgevoer word.
Die eerste gars en koring was reeds in 1652 gesaai. Ten spyte van die wind en tekort aan trekdiere, was die proefneming suksesvol. Rys wou nie aard nie. Later van tyd kon koring uitgevoer word.
Die verkryging van hout vir boudoeleindes was 'n kopseer. Aan die Kaap was daar nie uitgestrekte bosse nie, die bruikbare bome het in moeilik toeganklike bergklowe gegroei. Geelhout, witstinkhout en swartysterhout was die geskikste. Van Riebeeck het die gebruik van hierdie bome beperk en die gebruik daarvan vir brandhout verbied. Die bosse en struike by Tafelberg was nie goeie skadubome nie en gevolglik moes hulle skadubome plant. Synde beskaafde mense, wou hulle blomme ook hê. Hulle het die inheemse blomme van die Kaap glad nie raakgesien nie en Van Riebeeck het angeliere en rose uit Nederland ingevoer.
Die plan was om nie vee saam te bring nie, maar om by die Khoi (Hottentotte) te ruil. Van Riebeeck maak kontak met Herrie die Strandloper, maar die sê hy en sy mense het nie beeste nie, hulle eet vis. Van Riebeeck slaag daarin om met die Saldanhars kontak te maak en hy ruil koper vir beeste. In 1653 het hulle 40 beeste, maar Herrie vermoor die veewagter en steel die beeste. Nou was daar net vis en pikkewyneiers om te eet. Herrie keer 1655 terug en weet van 40 beeste wat gekoop kan word. Willem Muller word gestuur om te koop, maar na betaling word net 13 gelewer. Herrie beweer hy is beroof van die res. In 1658 bekom Jan van Herwaerden 25 beeste en 203 skape by 'n Khoi stam. In 1657 bekom hulle 30 skape uit Nederland en in 1658 het hulle 28 uit Bengale gekry. Van Riebeeck ontdek dat sebras nie mak gemaak kan word nie en moet by herhaling vra dat perde ingevoer moet word. In 1653 bekom hulle 2 perde uit Batavia, teen 1660 is daar 20. As jy nie vleis het nie en jy het boonop ook nie slagvee nie, dan moet jy jag. Maar jagters skiet nie net vir die pot nie, hulle skiet ander diere ook. Die uiteinde was dat jaglisensies in 1680 ingestel moes word. Elande was blykbaar gewild vir hulle vleis.
Die VOC het redelik gou tot die gevolgtrekking gekom dat boerdery nie hulle kernbesigheid is nie. Hulle het toe besluit om sekere dele daarvan te privatiseer. Hulle werknemers aan die Kaap was aangestel met 3 en 5 jaar kontrakte. In 1657, 5 jaar na aankoms, bied die VOC vryburgerskap aan vir die wat belangstel. Die idee was dat die Vryburgers hulle eie plase sal bedryf soos hulle goedvind en dan hulle produkte aan die VOC verkoop.
Jan van Riebeeck het nie 'n Nederlandse kolonie kom stig nie, hy het nie 'n nuwe land kom beset nie, hy het 'n verversingstasie vir die VOC kom vestig. Dit was die privatisering deur die VOC wat tot permanente inwoners van Europese afkoms gelei het. Een ding het tot 'n ander gelei, en die Vryburgers se nasate word die Boerevolk. Die stigting van 'n nuwe volk was onbepland, dit was 'n onvoorsiene gevolg van die stigting van 'n verversingstasie.
Jan Van Riebeeck het vir homself naam gemaak en bevordering gekry. In sy 10 jaar aan die Kaap het hy 'n hospitaal, 'n meule, werkswinkels en skure, huise, en stalle gebou. 'n Hawehoof is ook tot stand gebring. Hy het ook die boerdery op dreef gebring. Die wildernis wat hy gekry het, het hy as 'n beskawing agter gelaat.
Skrywer Wilco LabuschagneGepubliseer op 17 April 2017 Kategorieë GeskiedenisSleutelwoord Boerevolk, Europese herkoms, Geskiedenis, VolkskundeLewer kommentaar op Jan van Riebeeck en die padstal
Skrywer Wilco LabuschagneGepubliseer op 7 April 2017 Kategorieë VolkskundeLewer kommentaar op Die Wet van Abraham
Is die Boek van Jubileë gesaghebbend?
Ek het so pas die Boek van Jubileë gelees. In Engels. Die boek is ook bekend onder die name Klein Genesis, Apokalips van Moses en nog meer. Die boek word as 'n gesaghebbende Bybelboek beskou deur Beta Israel (die swart Jode wat oorspronklik van Ethiopië afkom) en die Ethiopiese Ortodokse Kerk. Die oudste en beste manuskripte is vertalings in die Ge'ez taal van Ethiopië.
Die boek word 'n pseudepigrafiese geskrif genoem. Dit verwys na 'n ou geskrif, wat tussen omtrent 200 v.C. en 200 n.C. ontstaan het en wat ten onregte aan 'n bekende persoon toegeskryf is. Dit was die tydperk van die opkoms van die skrifgeleerdes waartydens Judaïsme wetties geword het. Die naam "pseudepigrafies" beteken "onder 'n vals naam" geskryf. Waar dit op die Ou Testament betrekking het, verwys dit na 'n Joodse godsdienstige geskrif. Sulke geskrifte moet onderskei word van kanonieke, deuterokanonieke en apokriewe geskrifte.
Oor presies wanneer die Boek van Jubileë geskryf is, kan ons nie seker wees nie. Sommige geleerdes meen tussen 150 en 160 v.C. Dit is geskryf nadat die Ou Testament in Grieks vertaal is (die Septuagint). Die boek self beweer dat 'n engel dit dikteer het, en dat Moses dit neergeskryf het. Dit het gebeur terwyl Moses op die berg Sinaï was (meer as 'n duisend jaar voor Christus). Geleerdes dink dat dit in werklikheid geskryf is deur 'n Fariseër in die tyd van die Makkabeërs.
Dit is interessant hoe die boek ooreenstemming toon met die Bybelboek Genesis. Die manier hoe dit geskryf is, is soortgelyk aan hoe die Bybelboeke geskryf is. Vir die leser klink dit gesaghebbend. Dit voorsien meer besonderhede oor sekere sake wat nie in Genesis is nie, byvoorbeeld die name van die vroue van Bybelse persone.
Die benaming "Jubileë" kom daarvan dat die boek die geskiedenis van Genesis 1 af tot by Moses, interpreteer in veelvoude van sewe. 'n Jubilee is 'n tydperk van 7 sabbatsjare of 49 jaar. Die Boek van Jubileë gebruik 'n heel ander kalender en berekening van tyd as wat Moses ingestel het. Die boek gee die lengte van 'n jaar aan as 364 dae, volgens die son, en nie die Hebreeuse kalender volgens die maan nie.
Die boek gee ook bykomende inligting oor die engele. Vier klasse engele word genoem. Henog was die eerste skrywer en hy is deur engele geleer om te kan skryf. Die Ethiopiese weergawe vertel dat, voor die vloed van Noag, die kinders van Set en die kinders van Kain vermeng het en reuse verwek het. Ander weergawes volg die Boek van Henog wat beweer dat engele en mense vermeng het en reuse verwek het.
Volgens die Boek van Jubileë is Hebreeus die taal wat in die hemel gepraat word. Dit was die oorspronklike taal van die mensdom. Na die spraakverwarring by die toring van Babel, het Hebreeus verlore gegaan en het die mense net hul eie nuwe tale geken. Gevolglik moes engele vir Abraham leer om Hebreeus te praat en skryf.
Daar is 'n paar leerstellige probleme tussen die Boek van Jubileë en die kanonieke Bybelboeke. Volgens Jubileë was die gevolge van die Sondeval beperk tot Adam en die diere (die diere het die vermoë om te praat, verloor) Die gevalle toestand van die mens word eerder toegeskryf aan die dade van die gevalle engele voor die vloed.
Die (Ou Testamentiese) wet is op tablette in die hemel geskryf en is vir ewig vas. Die wet word deur engele aan mense geopenbaar. Daar is dus nie profesie of verdere openbaring moontlik nie.
Die Boek van Jubileë het die Islamitiese boek, die Koran, beïnvloed. Dit het dieselfde siening van hoe openbaring plaasvind: Hemelse geskrifte wat deur engele bekend gemaak word. Daar is ooreenkoms tussen Jubileë en Koran oor die rol van Abraham. Die Koran noem Bybelse persone profete, ook vanuit Jubileë. Verskeie ander sake is ook deur die Koran ontleen uit Jubileë.
Die boek maak weinig melding van die Messias en niks belangriks word aan Hom toegeskryf nie. Die Messiaanse ryk sal geleidelik tot stand kom. Soos die mens ten goede verander, sal die natuur ook verander totdat daar 'n nuwe hemel en aarde is. Dan sal mense 1 000 jaar oud word en na hul liggaamlike dood onsterflik wees in die geesteswêreld. (Daar is dus nie 'n liggaamlike opstanding uit die dood nie.)
Wat my nogal interesseer is die indeling van die geskiedenis in jubilee tydperke. Kan daar 'n patroon wees? Sover kon ek nog nie voldoende bevestiging vind dat dit wel so is nie. Nogtans is Daniël se 70 x 7 sewes (=490) gelyk aan 10 jubilee jare van 49 jaar elk.
Die Boek van Jubileë, buiten in Ethiopië, was nog nooit ingesluit by die Bybel nie. Dit is sekerlik nie 'n Goddelik geïnspireerde boek nie. Die bykomende inligting wat dit bevat, kan nie bevestig word nie.
Skrywer Wilco LabuschagneGepubliseer op 4 April 2017 Kategorieë Die BybelSleutelwoord Apokrief, Bybel, Deuterokanoniek, Kanoniek, Ou Testament, PseudepigraweLewer kommentaar op Is die Boek van Jubileë gesaghebbend?
Skrywer Wilco LabuschagneGepubliseer op 1 April 2017 Kategorieë VolkskundeSleutelwoord Anglo-Boere Oorlog, Boerevolk, Etnologie, Geskiedenis, Lewenswyse, VolkskundeLewer kommentaar op Op soek na 'n tipiese Boer