Die literatuur is nog altyd geëvalueer. Enige studie, analise of interpretasie van 'n literêre werk word trouens byna onvermydelik ook 'n evaluering daarvan, al impliseer dit net dat die werk die moeite van studie of analise loon. Nogtans is evaluering vandag 'n probleem vir die literatuurwetenskap. Dit is tans een van die mees verwaarlooste (hoewel steeds een van die mees kontroversiële) afdelings van die literatuurstudie.
Teorieë oor literêre evaluering strand meestal op drie rotse, by name die wispelturigheid en veranderlikheid van literêre evaluering, die laat werking en die blywende werking van sekere werke. Daar is altyd meningsverskil oor die waarde van 'n werk. Dink aan die polemieke oor Magersfontein, o Magersfontein! of Die hemel help ons en die tientalle ander sensuurdebatte wat in Suid-Afrika gevoer is. Dit gebeur egter ook dat werke onmiddellik erkenning geniet en hulle posisie as meesterwerke met verloop van tyd steeds sterker bevestig. Ander werke word bra louwarm ontvang maar deur 'n latere generasie verklaar tot "vergete meesterwerke" en by die KANON gevoeg.
Die verskynsel van 'n kanon self is ewe problematies, omdat die ervaring daarop dui dat evaluering 'n individuele saak is. Tog bestaan daar skynbaar genoeg konsensus om 'n kanon ('n reeks werke wat deur opgevoede en geleerde mense hoog gewaardeer word) moontlik te maak. Die kanon stel min of meer die "stan­dard of taste", maar die literatuurgeskiedenis is vol voorbeelde van radikale verskille oor die waarde van 'n werk of "foutiewe oordele". Hierdie "foutiewe" oordele en die veranderlikheid van oordele oor die algemeen word binne die standaardsiening van evaluering verklaar as gebreke of tekortkominge van die waardesintuig van die kritikus.
Die standaardsiening van evaluering beskou intrinsieke waardes as die enigste geldige literêre waardes. Daarvolgens moet die literêre werk beoordeel word na sy eie aard en funksie, sy struktuur of komposisie en nie na sy praktiese nut, die idees wat dit wil tuisbring of die effek op sy leser nie. Dit word beskou as 'n outonome estetiese objek wat nie (sy leser) wil beïnvloed nie; nie eers om die werk te wil besit of te verbruik nie. Dit is bedoel om esteties gekontempleer te word. (Vgl. OUTONOMIE VAN DIE LITERêRE WERK.)
Hierdie intrinsieke waardes is tydloos: dit geld vir alle geslagte lesers. Dit sluit sg. ekstrinsieke waardes soos etiese, morele, politieke of religieuse waardes uit. 'n Goeie werk kan selfs eties onaanvaarbare dinge op 'n estetiese manier hanteer en dus intrinsiek goed wees.
Intrinsieke waardes word as absoluut beskou: sekere werke word altyd en deur almal hoog waardeer. Hierdie hoë waardering word gemotiveer met 'n beroep op "objektief" vasstelbare tekseienskappe. Daarom is ooreenstemming oor die waarde van 'n werk in beginsel moontlik en is dit ook moontlik om van "korrekte" en "verkeerde" oordele te praat. "Verkeerde" oordele registreer die objektiewe tekseienskappe nie afdoende nie en kan verkeerd bewys word deur die "toets van die tyd" – die mate waarin die lesers en die literêre gemeenskap inderdaad die betrokke werk aanvaar al dan nie.
Verskillende besware bestaan teen hierdie siening. Eerstens is dit simplisties dat waardes bohistories is en in alle situasies dieselfde sal bly. Die veronderstelde eenstemmigheid oor die waarde van werke is feitlik nooit bereik nie, soos die talle twiste oor die waarde van werke getuig. Ook kon eenstemmigheid nog nooit oor ob­jektiewe waardes bereik word nie. Verder word intrinsieke waardes beperk of gereguleer deur die GENRE van die betrokke werk. "Eenheid" en "universaliteit" lyk bv. anders in 'n TRAGEDIE as in 'n KOMEDIE. Die waarde van 'n werk kan dus deels met sy identiteit (sy verskil van ander werke) in verband gebring word.
Die standaardsiening beroep hom op konkrete tekseienskappe. Die probleem is egter dat waardeoordele nie geatomiseer kan word of kan kumuleer nie. Om te sê: Magersfontein is 'n goeie roman omdat dit 'n geraffineerde spel van vertelinstansie toon (vgl. PERSPEKTIEF IN DIE PROSAKUNS), mag op sigself 'n feitelike beskrywing of 'n waardeoordeel oor 'n aspek van die roman wees. Is dit 'n feitelike beskrywing, beteken dit nie noodwendig dat die ROMAN wel goed is nie, want ek kan nog steeds sê die KARAKTERS is skeef en oordrewe geteken. Word dit as waardeoordeel van beperkter omvang beskou, het dit dieselfde logiese status as 'n oordeel oor die werk as geheel en kan dit nie as ondersteuning van die groter waardeoordeel dien nie. Die oordeel oor die roman is dus nie deur 'n ander soort proposisie verduidelik of gemotiveer nie, maar bloot deur 'n waardeoor­deel oor 'n aspek van die roman vervang (Ellis, 1977: 79-82). Logies gesien, kan n goeie eienskappe nog steeds deur 'n swak eienskap n + l uitgekanselleer word en hoef, omgekeerd, n goeie eienskappe nog nie te waarborg dat die werk as geheel goed is nie. Tekseienskappe en waardes kan dus nie maklik "maak pas" word nie.
Reeds Ayer (1936) het betoog dat waardeoordele sinledige uitsprake is wat oorreed, aanbeveel of persoonlike gevoelens uitdruk maar geen ware kennis produseer nie, nie waar of vals kan wees nie en nie die minste aanspraak op geldigheid kan maak nie (vgl. Smith, 1988: 19). Dit geld wel vir sg. voorkeuruitsprake soos bv. "Etienne Leroux is 'n groot skrywer". Hierdie uitsprake is volslae subjektief en onkontroleerbaar. Dit geld egter nie vir alle waardeoordele nie, want almal is nie ewe subjektief nie. Argumente ter ondersteuning van 'n waardeoordeel oor uiteenlopende dinge soos fietse, skaaksette en wetenskaplike teorieë kan 'n hoë mate van intersubjektiewe geldigheid besit (Mooij, 1979). 'n Uitspraak soos "Hierdie fiets is goed, want hy het twaalf ratte" is saamgestel uit 'n oordeel ondersteun deur 'n argument wat (volgens deskriptiwiste) tot 'n beskrywing herlei kan word. Die argument is 'n aanduiding van die waardekategorie waarop hier 'n beroep gedoen word. Waarde is hier die mate waarin die fiets geskik is om 'n sekere doel mee te bereik. Die uitspraak is egter eers geldig wanneer daar redelik eenstemmigheid oor die doel of funksie van die fiets bestaan. Wil mens aan fietswedrenne deelneem, is die implisiete kriterium of norm " 'n goeie fiets behoort differensiasie in die kragoorbrenging moontlik te maak" gepas. Wil jy dit egter net vir jou kind koop om skool toe mee te ry, is hierdie differensiasie waarskynlik irrelevant. Die norm kom ooreen met die behoefte van 'n bepaalde groep. 'n Groep eienskappe van die objek kan daaraan beantwoord. Intersubjek­tiewe ooreenstemming is moontlik as daar eenstemmigheid oor die inhoud en hantering van die norm bestaan.
Literêre waardeoordele word gekompliseer deur die feit dat die literatuur nie 'n homogene klas objekte met 'n eenduidige funksie vorm nie. Verder lê die betekenis van literêre kriteria ook nie vas nie en word die eienskappe en funksies van werke deels bepaal deur die interpretasiemodel wat mens hanteer. Daar is dus nie "vaste" of "objektiewe" eienskappe nie (vgl. hiervoor Van der Paardt, 1980: 499-501).
Weitz is, soos hierbo geblyk het, 'n voorstander van die idee dat die argumente van die kritikus sy oordeel logies onderbou. Al is sy argumente nie sterk genoeg om die oordeel logies volkome te regverdig nie, versterk hulle tog die oordeel of maak dit waarskynlik. Hierdie standpunt kan maklik met deskriptiwisme en intensionalisme versoen word.
Die derde standpunt hieroor, perseptualisme, skryf twee verskil­lende funksies aan die argumente in waardeoordele toe. Eerstens probeer die kritikus daarmee die eienskappe van die werk waarop sy oordeel berus, omlyn of verhelder. Dit verduidelik en artikuleer sy waardering van die werk maar kan dit nie logies staaf nie. Tweedens dra hierdie argumente die kritikus se evaluering van die werk aan die leser oor deur die leser se persepsie te rig en te fokus, of selfs deur die gewenste persepsie by die leser te wek.
Weer eens kan nie een van die drie as die enigste en die beste argumentasiewyse uitgesonder word nie. Kritici gebruik al drie soos hulle dit nodig het. Daar is dus nie 'n logika van evaluering nie maar 'n veelheid van evalueringslogikas. Die vraag na die evalueringslogika bly dus onbeslis. Die radikale kontingensie van literêre waardes kan nie langs hierdie weg besweer word nie.
In relasie met ander werke het 'n werk waarde as dit oorspronklik is (vernuwingsargument) of wanneer dit 'n sekere TRADISIE voortsit (tradisieargument). Die kritikus kan aan 'n werk ook 'n relatiewe waarde toeken omdat dit waardevol in 'n sekere reeks is, bv. as debuut of as sinvolle afsluiting van 'n skrywer se werk.
Die idee van evaluering deur die genre gaan terug op Aristoteles en hou in dat 'n werk beoordeel word na die mate waarin dit voldoen aan die vereistes van sy soort. Dit moet dus nie aan universele norme gemeet word nie maar aan die kriteria vir die betrokke genre.
Die "breë genreteorie" wil werke beoordeel as lede van die omvattende klas werke met gemeenskaplike trekke en waardes wat "die literatuur" uitmaak. Dan meet jy 'n tragedie nie aan die mate waarin dit medelye en vrees opwek nie. Dan beskou jy dit bv. as die doel van die literatuur om te vermaak en te stig of die leser se bewussyn te verhoog en meet jy die werk daaraan. Jy volg dus die algemene Aristoteleaanse (deduktiewe) patroon deur 'n soort te poneer, die voortreflikhede van dié soort te omskryf en dit dan as maatstaf vir individuele werke te gebruik.
Van hierdie drie teorieë kan net die tweede daarop aanspraak maak dat dit werklik op intrinsieke kriteria berus. Hoewel dit dalk bit­ter moeilik kan wees om vas te stel wat 'n werk wil bereik, is dit tog moontlik dat ons reg kan raai daaroor. Hierdie evalueringstegniek lewer egter triviale kritiek op omdat 'n werk sy bedoeling baie goed kan verwesenlik maar nogtans triviaal kan wees.
Die breë genreteorie probeer aan hierdie gevaar ontsnap deur genrekriteria neer te lê wat triviale en onsinnige bedoelings uitsluit. Die kriterium is dan wat die bedoeling van die boek behoort te gewees het as mens sy genre in ag neem. Dit ontwikkel ook krite­ria toepaslik vir 'n individuele werk en voorkom so dat ontoepaslike kriteria gebruik word soos wat maklik die geval kan wees in die genreteorie. Hiervolgens moet 'n werk bv. beantwoord aan die psigologiese eise van die komedie en nie aan die bedoeling van 'n oningeligte outeur nie.
Dit is egter logies onhoudbaar, omdat dit ongeldig is om te beweer dat die intrinsieke bedoeling van die werk verskil van die bedoeling van die outeur. Deur 'n perfek gebalanseerde held soos Germanicus mag die skrywer dalk nie 'n tragiese effek bereik nie, maar dan is dit nie omdat hy die heilige reëls van die tragedie verontagsaam het nie, miskien eerder omdat hy onversoenbare bedoelings gehad het.
Daar is egter ook 'n Aristoteleaanse argument teen hierdie Aris­toteleaanse opvatting. Die genreteorieë veronderstel dat die literatuur en die genres of subgenres 'n isoleerbare essensie of telos het waaruit 'n mens die kriteria kan aflei. As hierdie essensie nie bevredigend omskryf kan word nie, kan geldige kriteria nie daaruit afgelei word nie. 'n Rigoreuse, universeel geldige (maar nie-triviale) definisie van literatuur of genres m.b.v. hulle differen­tia specifica kon nog nie gemaak word nie.
Twee soorte ekstrinsieke kriteria is deur die eeue gebruik: kriteria vir tegniese voortreflikheid en kriteria oor die waarde van literatuur vir die mensdom. Die probleem is egter dat daar in die moderne tyd geen konsensus meer oor hierdie kriteria bestaan nie: Hirsch (1969: 102) vergelyk dit met die Protestantisme waar­in elke groep sy eie waardes het (vgl. ook Mooij, 1982). Alleen teen die agtergrond van 'n aanvaarde raamwerk kan evaluering gesag dra: sonder so 'n aanvaarde raamwerk lyk hulle onvermydelik arbitrêr (Hirsch, 1969: 103).
Verskillende hedendaagse opvattings wil die kontingensie van waardes besweer deur 'n vaste punt in die leser te soek. Immers, as 'n groot groep lesers 'n bepaalde werk, sê Hamlet, hoog waardeer, moet dit mos goed wees. Logies is hierdie argument verdag, want gewildheid beteken nog nie noodwendig gehalte nie.
'n Belangrike poging tot die sosiale begronding van waardes is dié van Mukařovský. Hy gee aan die gemeenskap 'n besondere rol in die evalueringsproses, omdat hy literêre werke as tekens beskou wat sowel outonoom as kollektief is. Die literatuur het sy eie immanente ontwikkeling, maar werke word, as estetiese objekte in die kollektiewe bewussyn, ook kollektief bepaal.
Volgens Mukařovský is daar verskillende oorgange tussen kuns en nie-estetiese verskynsels. Kunsobjekte kan hulle estetiese funksie verloor terwyl gewone dinge (soos kos en klere) soms 'n es­tetiese funksie kan verkry. Die estetiese funksie is dus as sodanig nòg 'n werklike eienskap van objekte of tekste, nòg aan een van die eienskappe van 'n objek of teks gebonde. Dit is die samelewing wat die grense van die estetiese (as 'n aspek van die verhouding tussen die samelewing en die wêreld) bepaal deur op 'n sekere tydstip algemene geldigheid te heg aan 'n bepaalde rangskikking van funksies. In hierdie rangskikking is die estetiese funksie dan dominant. Die estetiese funksie is dus altyd gebonde aan die konteks, die samelewing waarbinne 'n bepaalde teks of objek tuishoort. Uit Mukařovský se omskrywing van die estetiese funksie is sy verwantskap met die RUSSIESE FORMALISME baie duidelik. Vir hom laat die estetiese funksie die maksimum aandag op die objek self val, verskaf dit genot, heg dit veral aan die vorm van die objek en het dit die vermoë om funksies te vervang wat 'n item met verloop van tyd verloor het. So word die estetiese funksie van 'n wetenskaplike verhandeling soms dominant wanneer dit sy wetenskaplike funksie verloor het.
Omdat elke werk 'n onvolmaakte realisering van die norm is, word die norm eintlik voortdurend geskend. Daar is altyd 'n dialektiese spanning tussen die bestaande norm en die versteuring daarvan, waardeur 'n nuwe norm aan die ontwikkel is. Die estetiese ervaring is dus tegelyk aantreklik en afstootlik. Die maksimum aan estetiese genot vereis 'n gelyke hoeveelheid afsku.
Die hiërargie van norme skakel met die organisasie van die samelewing. Daar is wesenlik twee stelsels wat met mekaar ver­bind word, t.w. die hiërargiese struktuur van estetiese norme en die struktuur van die samelewing wat die norme in sy kollektiewe bewussyn dra. Hierdie verbande kan beskryf word deur te vra hoe nou die bande tussen estetiese en ander norme is en in watter mate die estetiese norm dominant is binne 'n sekere sosiale laag.
In 'n AVANT-GARDE speel die estetiese norme meestal 'n belangriker rol as in FOLKLORE-laag, waar die estetiese dikwels ondergeskik is aan praktiese funksies. Ook hier is die dialektiek van bestendigheid en VERANDERING dus aan die werk.
Vir Mukařovský is elke werk tot in sy fynste elemente en tematiese aspekte deurdrenk van (buite-estetiese) waardes. Hulle staan binne die werk egter in dinamiese spanning tot mekaar. Hierdie dina­miese spanning vorm eintlik die estetiese waarde. Die kontradiksies tussen die verskillende waardes word deur die leser oorkom in die komplekse proses van waarneming en interpretasie. Hy moet ook die konflik tussen die werk en sy eie waardestelsel verwerk. Waardes raak dus deur die estetiese waarde (die dinamiese geheel) gedomineer maar word nie daardeur onderdruk nie. Veel eerder word hulle daardeur vrygestel en in kontak (ook in kon­flik) geplaas met die ooreenstemmende lewenswaardes. Binne die werk kan daar met waardes geëksperimenteer word. Dit maak die kuns dus 'n belangrike agent in die verandering van die mens se verhouding tot die werklikheid en van sy samelewing.
Mukařovský meen dat objektiewe estetiese waardes potensieel teenwoordig is in die materiële ARTEFAK (en nie in die estetiese objek nie). Die artefak het meer waarde namate dit potensieel komplekser dinamiese eenheidsvorming van die leser verg. 'n Optimum word bereik indien die verskille en ooreenkomste met die voorafgaande kuns sterk is maar 'n ekwilibrium bereik. Objektiewe waarde is dus by Mukařovský gelyk aan diversiteit in een­heid. Dit is egter 'n dinamiese eenheid wat steeds opnuut waargeneem en gerealiseer word deur die leser of die kunstenaar. Dit gee sin aan die ontwikkeling van die kuns.
In Mukařovský se stelsel ondergaan buite-estetiese waardes dus 'n sekere transformasie wanneer hulle binne die werk deur die estetiese waarde (dinamiese eenheid) gedomineer raak. Dit ge­beur egter nie outomaties nie maar in die leesproses waardeur die leser probeer sin maak van die afstand tussen sy eie waardestel­sel en die waardes ingebed in die werk. Mukařovský se opvatting is dus sterk relasioneel: literêre waarde is 'n kwessie van interaksie tussen leser en materiële teken. Dit is 'n komplekse siening waarin hy reg probeer laat geskied aan sowel die outonomie van die werk as die subjektiewe keuse van die leser.
H.R. Jauss (1967: 5 e.v.) beroep hom nog sterker op die leser. Vir hom vorm die wyse waarop 'n literêre werk by verskyning aan die verwagtinge van sy eerste publiek voldoen, dit oorstyg, teleurstel of weerlê, 'n kriterium van estetiese waarde. Hy noem dit die "estetiese distansie". Dit is die verskil tussen die struk­tuur van die werk en die leser se VERWAGTINGSHORISON of die verskil tussen die vertroude verwagtings van die publiek en die "horisons-verandering" wat nodig is om 'n nuwe werk te verstaan. Hoe groter die afstand, hoe beter is die werk. Die sg. TRIVIAALLITERATUUR vereis bv. geen horisonsverandering nie maar voldoen aan die leser se verwagtinge.
Jauss probeer ook verklarings ontwikkel vir die laat of blywende werking van werke. Laat werking kan toegeskryf word aan 'n groot afstand tussen verwagtingshorison en werk. Dit duur 'n tydjie voordat lesers die nuwe werk leer verstaan. Die blywende werking van sg. klassieke werke skryf Jauss (1967: 10) nie toe aan die tydlose waarde daarvan nie maar aan die suksessiewe ontplooiing van die betekenispotensiaal wat in die werke aanwesig is. Ook in sulke gevalle moet die leser die vraag herwin waarop die klassieke werk 'n antwoord was om sodoende die spanning (estetiese distansie) tussen hede en verlede te onderken.
Ook die vorming van konsensus oor die waarde van 'n teks kan nie toegeskryf word aan intrinsieke eienskappe van die teks nie. Van Rees (1985) betwis die geldigheid van die sg. "kontinuum-tese" waarvolgens beskrywende uitsprake oor 'n werk logies en empiries verbind is met die interpretasie daarvan en dit op hulle beurt weer met die evaluering daarvan. Konsensus word bereik deurdat die argumente van gesaghebbende kritici oor die waarde van 'n bepaalde werk deur ander kritici oorgeneem word. Die gesag of sukses van 'n kritikus hang af van sy opleiding, die pres­tige van die blad waarvoor hy werk, sy sukses in die verlede, die mate waarin hy innoverende keuses kan maak, sy repertoire en die hoeveelheid resensies wat hy skryf. Hy produseer dus geloof in die literêre waarde van 'n bepaalde teks maar daarmee saam ook vir homself gesag en prestige, wat weer tot groter geloofwaardigheid kan lei (Van Rees, 1985).
Smith (1988: 47 e.v.) werp 'n interessante perspektief op literêre waardes deur dit ekonomies te ontleed. Sy meen dat waardes radikaal kontingent is omdat dit die produk van die prosesse van 'n ekonomiese sisteem is, al is dit maar die persoonlike ekonomie (die behoefte, belange en hulpbronne) van die leser. Daarbinne styg en daal die waarde van 'n werk inderdaad op 'n soort beurs namate die individu se persoonlike behoeftes en omstandighede verander. Daar kan dus nie skerp tussen 'n werk se ruilwaarde, gebruikswaarde en intrinsieke waarde onderskei word nie. Daar is trouens 'n sterk interaksie en interafhanklikheid tussen die mark-ekonomie en die leser se persoonlike ekonomie.
Binne hierdie veranderlike sisteem is 'n mens se ervaring van ŉ werk altyd 'n funksie van sy persoonlike ekonomie. Dit bring bv. mee dat elke nuwe ervaring van 'n werk plaasvind teen 'n nuwe agtergrond en 'n nuwe konfigurasie aanneem terwyl ander eienskappe vooropgestel word. Verder vind daar voortdurend oor en weer modifikasie plaas tussen die mens se begeertes en sy wêreld. Besonder belangrik is die relasie tussen die klassifikasie van werke en hulle gewenste funksies. Deur klassifikasie van 'n objek (bv. as kuriositeit, deurstop, horlosie) word sekere funk­sies gesiseleer en vooropgestel.
Ekonomies betrag, is die intrinsieke waarde van 'n literêre werk eintlik iets leegs, want dit word negatief gedefinieer deur alle moontlike bronne van waarde – genot, praktiese nut, sentiment, versiering, die geskiedenis, ideologieë – uit te skakel. 'n Simptoom daarvan is dat die grense tussen estetiese en ekonomiese waardes steeds gepatrolleer moet word (Smith, 1988: 33). Die ponering van die outonomie van die literatuur was juis so 'n poging om die werk uit die gewone ekonomie na 'n hoër soort ekonomie te verplaas deur enige moontlike praktiese nut daarvoor te ontken.
Twee belangrike argumente teen die kontingensie van literêre waardes is die blywende werking van 'n teks en die ontstaan van oënskynlike konsensus oor die waarde van 'n werk.
Binne die gemeenskap is daar egter instansies wat uiterste afwykings in toom hou en die kontingensie van die waardes verberg. Dit word egter steeds teengewerk deur 'n meganisme wat die noodsaak van divergensie erken. Die verskillende gesaghebbende evalueringsinstansies moet van tyd tot tyd argumente aanvoer vir die geldigheid van die gemeenskap se voorkeure en smake. Dit kom eintlik neer op die standaardisering van sekere kontingensies en die stigmatisering van ander.
Van die ideale kritikus word 'n ideale oordeel en heel besondere vermoëns verwag. Daarbenewens moet hy ook volkome bevry wees van enige vooroordeel of belang, d.w.s. van enige basis waarop waarde berus. Hy is daarom die teenhanger van die ideale leser in die leesteorie.
Die implikasie hiervan is dat evaluering onlosmaaklik is van die ervaring self. Om te leef en om te ervaar is om te evalueer, om voor- en nadele teen mekaar op te weeg, om die koste of voordeel van bepaalde optredes te bepaal. Dit beteken ook dat evaluering radikaal konteksafhanklik word. Evaluerings is dus altyd beoordelings van kontingente waarde, sterk afhanklik van die verhouding tussen die evalueerder en sy gehoor en die belange wat in so 'n situasie op die spel is. (Smith twyfel selfs of mens van iets soos 'n eerlike mening kan praat.) Evaluering moet dus sterk gekontekstualiseer word. Die pogings om die logiese struktuur van evaluerings te bepaal en hulle geldigheid daaruit af te lei, kan dus beskou word as pogings om die konteksafhanklikheid van evaluering te ontduik (net soos die leerstuk van die ou­tonomie van die literêre werk beskou kan word as 'n poging om die konteksafhanklikheid van die literêre werk te ontduik).
Smith meen dat die kanonisering van 'n werk tot "klassiek" of "wêreldliteratuur" nie toegeskryf kan word aan sameswerings van die establishment of die voortgesette waardering van die tydlose waardes van 'n onveranderlike objek nie. Dit is eerder die resultaat van 'n kontinue reeks interaksies tussen 'n veranderlike ob­jek, die menslike subjek, eksterne voorwaardes en meganismes van kulturele seleksie en oordrag. Hierdie interaksies is analoog aan die meganismes waardeur biologiese spesies evolueer en voortbestaan en die meganismes waardeur artistieke keuses ontwikkel en deur die kunstenaar geldig bevind word.
'n Soortgelyke proses van balansering van belange en die uiteindelike uitputting van hulpbronne vind by die leser en kritikus plaas. Die skrywer se werk prefigureer die werk van die leser deurdat hy vooraf die reaksies van sy onderskeie gehore bereken of dit voorafskadu. Elke literêre werk is kortom die resultaat van 'n komplekse terugvoerlus wat die skrywer en sy veronderstelde ge­hore (van nou of van die toekoms) se veranderlike persoonlike ekonomieë insluit.
'n Werk word onmiddellik aanvaar wanneer dit op 'n spesifieke tydstip vir 'n sekere groep subjekte sekere gewenste funksies besonder goed vervul. Dit doen hy kragtens sy "inherente" eienskappe soos hulle deur verskillende subjekte (binne hulle eie besondere ekonomieë) gestel of vooropgestel word. Die outeur is een van hierdie subjekte: sy planne en ontwerpe speel 'n rol daarin. Aan die ander kant is die "struktuur", "eienskappe" en "betekenisse" van die werk nie vas of konstant nie maar die veranderlike resultaat van die interaksie van 'n subjek daarmee. Dat hy die gewenste funksies goed vervul, gee aan so 'n werk 'n onmiddellike "voortbestaansvoordeel", omdat dit, in vergelyking met ander werke, meer dikwels gelees, opgevoer, herdruk, aangehaal, vertaal, nageboots of gekommentarieer, kortom, kultureel gereproduseer sal word.
Deur veranderde omstandighede, deurdat ander funksies belangrik word, kan 'n werk "uitsterf". 'n Werk kan egter ook in 'n later stadium gewenste funksies van daardie tyd goed begin ver­vul en dan as "vergete meesterwerk" tot die kanon toegevoeg word. Dan word waarskynlik ander funksies en ander eienskappe van die werk relevant.
Wanneer 'n werk egter oor 'n redelike lang tydperk sekere funk­sies goed bly vervul (of dit nou die oorspronklike funksies is al dan nie), raak dit gekanoniseer. Dan is dit om twee redes beskerm teen verdwyning. Eerstens word ongewenste eienskappe en die tydsgebondenheid van die werk onderdruk. Dinge wat ideolo­gies onaanvaarbaar is, word bv. tot 'n meer universele vlak verhef. Die onlangse kuising van negatiewe raswoorde in Leroux se werk is 'n voorbeeld daarvan.
Blywende of laat werking van 'n werk is dus nie tekens van 'n werk se waarde nie maar eintlik die oorsprong daarvan. Literêre waarde word voortdurend geproduseer en gereproduseer deur die implisiete en eksplisiete prosesse van evaluering.