Biebouw-resensie: Reisiger te perd deur Piet van Rooyen - LitNet
Susan Smith 2014-10-29
Samesteller: Piet van Rooyen
Koop Reisiger te perd by Kalahari.com
Plasing binne die wêreldletterkunde maak van die bundel 'n historiese dokument en 'n weerspieëling van sy tyd en van die persepsies van daardie tyd. En dit is hierin dat die grootste krag van die bundel geleë is. Die gedigte getuig van 'n wye en indrukwekkende belesenheid, en deurlopende intertekstualiteit word op vernuftige wyse met klassieke tekste en outeurs soos Voltaire, Jean-Jacques Rousseau, Leo Tolstoi, Anton Tsjechof, Joseph Conrad en selfs Virginia Woolf (om maar enkeles te noem) bewerkstellig. Terselfdertyd slaag die digter daarin om die gedigte meestal gestroop en toeganklik aan te bied, 'n helderheid wat dikwels bedrieglik kan wees. Hoewel die naamverwysings onderaan elke gedig belangrike sleutels bied tot die konteks van die gedig en as 't ware 'n groot verskeidenheid van stemme word wat oor die onderwerp praat, moet daar ook van die veronderstelling uitgegaan word dat die omdigting van verhale op so 'n wyse geskied dat die gedig selfstandig kan staan en die stem van die digter self hoorbaar is.
Volgens die digter word die gedigte in tydvolgorde volgens die publikasiedatum van brontekste geplaas, heel gepas beginnende by die klassieke antieke era met tekste van Homeros (900 vC) en Vergilius (19 vC), en eindigende met tekste van die eietydse Roberto Bolaño (2004) en Isabel Allende (2005). Teen die agtergrond van die klassieke riddertyd versterk die eerste aantal gedigte in die bundel onmiddellik die idee van die man as ridder en held. Tipiese eienskappe van die ridderromanheld word herhalend in die gedigte teruggevind, byvoorbeeld sy krag, sy "kranige ruiterskap" (21), sy "meester"-skap (21), die "perd en ruiter albei barstens vol selfvertroue" (25), met "vele bewonderaars" (19) terwyl die ruiters "met vlae en baniere en 'n harde gejuig" (54) gegroet word voor hulle vertrek.
Daar word beklemtoon dat die man sonder sy perd eintlik niks is nie: "kaalgestroop het hy homself gelê en bekyk/ beroof van sy perd en sy lans en sy swaard" (16).
Hierdie beelde van manlikheid is egter nie beperk tot die "tydperk" wat die eerste gedigte verteenwoordig nie, maar word deurgetrek tot die einde. In een van die laaste gedigte sê die digter: 'n man is veel meer 'n man in die land van perde" (110) en "sonder 'n perd is 'n man nie meer 'n man nie" (72). Manlikheid word dus gelykgestel aan die heerskappy oor of besit van 'n perd – 'n beeld wat deurlopend in die bundel van krag is en waardeur die verhouding tussen die ruiter en perd metaforiese dimensies verkry. Perd en man word uiteindelik uitruilbaar.
Die tema van manlikheid word deur herhaalde verwysings versterk: "manlikheid" (25); "krag" (25); "ons manne" (33); "hy met sy pluimveerhoed en sy bultende manlikheid" (39). Daarbenewens word kom die manlike voorkoms ook ter sprake: "die ruiter het donker oë en sy wenkbroue is ru" (25). Eienskappe van manlikheid van perd en ruiter word met mekaar vereenselwig, terwyl die sensuele dikwels aangebied word: "poedelnaak die vier ruiters op hul poedelnaakte perde" (47); "wydsbeen" (39); "blootsrug"(36); "so bloots" (31); "wydsbeen op hul perde" (30); en "ons bene wydweg" (29). Die herhalende aard van hierdie beelde dra by tot 'n fokus op die liggaamlikheid van die ruiter as sentrale figuur.
die magdom troepe van die seëvierende generaal. (44)
In teenstelling met die seëvierende aantog te midde van die bewondering van die mense, word die teendeel van die ridderskap ook uitgebeeld: "die verwese infanteriesoldate/ met geskeurde uniforms en koue voete" (45); "die verslane ridder" wat met 'n "geweeklaag en gekners van tande" nadink oor die ridder se "lewe van gedurige oorlog en van sonde/ die prooi van selfwaan en van jaloesie" en sy aankoms aan die "huis van die groot visserman" (16):
van alle pretensie en hoogmoed gestroop. (16)
Die gedigte bied meestal 'n hedendaags-kontroversiële blik op vroue. In die gedig "troika" (26, na Tolstoi) word vroue beskryf as "los dames" en "vrolike vrouens", terwyl die "drywer" "jaar na jaar" "vel en been en hare/ tot beskikking van ons plesier" stel. Op satiriese wyse word vroue en perde as plesieritems en verbruikersgoedere aangebied, 'n beeld wat 'n eertydse historiese leefwyse weerspieël en waarop die gedig skalkse kommentaar lewer wanneer daarop gewys word dat hulle "reg tot binne in die poorte van die hel" ry. In die gedig "brose besittings" (33, na Charles Doughty) word vrou en perd aan mekaar gelykgestel, albei besittings van die man; sy is "die ekstra las", en "wie 'n perd of vrou besit/ kan nooit behoorlik rus nie" (33); sy verg "hoë onderhoud" (33).
Die vrou word dikwels uitgebeeld as 'n "wilde" "meisiekind" (29), "woes" (31) en "wildweg" (29), met "hare woes na agter gegooi" (31) – 'n beeld wat ooreenstemming toon met die vrou as wilde amasone. In die gedig "volledige prentjie" (71, na Lin Yutang) sinspeel die ironiserende titel daarop dat die meisie saam met die perde en koeie die mooi prentjie afrond en volledig maak, en "hoe mooi sy met die omgewing saamsmelt/ met die berge en die koeie en die perde" (71), wat enersyds op 'n pastorale siening berus, maar ook degenererend gelees kan word.
Aan die ander kant word die vrou ook meer as een keer met hoofse afstandelikheid aangebied. In "by die deur" (63, na Elias Canetti) rig die spreker-digter homself in die gedig op bykans gemoedelike wyse tot die leser en sy identifisering met die ridder wanneer hy na "ons eie edele ridder" en sy galante optrede teenoor "die skone dame" verwys – die patroniserende ondertone duidelik sigbaar.
In die gedig "vrouekryger" (101, na Maxine Hong Kingston) word die bordjies wel verhang wanneer die vrou as kryger uitgebeeld word. Vanuit die perspektief van die vrou voel sy "wonderlik om sterk te wees" en "wonderlik om hoog te sit" in haar "mansgewaad". Dit is egter nie as vrou wat sy seëvier nie, maar as vrou in mansgewaad – sy moet haar dus laat geld binne die norme en riglyne wat steeds manlik-gesentreerd is.
eers dan verskyn die perd vir wat hy is. (48)
'n spuitfontein in die antieke deel van 'n stad
'n tuimeling van water wat herinneringe verbind. (92)
Die bundel fokus dus nie net op die verhouding tussen, en perspektief, op die ruiter en sy perd soos dit deur die eeue verwoord is nie, maar wys op die transformasie van die perd tot geestelike gids vir die mens wat "hom die pad […] wys" (115) en uiteindelik lei tot "trans-spesifieke kommunikasie/ tussen mens en dier" wat bestaande grense oorsteek (113):
met 'n eindpunt aan die oorkant. (113)
Die grense waarna verwys word, kan moontlik ook gesien word nie net as die grense tussen subjek en objek en die omverwerping van die objektivering van die perd nie, maar ook as die opskorting van die wyse waarop daar deur die eeue na die perd (en sy ruiter?) gekyk is. Kommunikasie tussen perd en ruiter toets dus die bestaande stereotiperinge en bring 'n nuwe verhouding tot stand.
'n Uitspraak oor die bundel? Ons kan ons in die woorde van die digter die volgende afvra: "is dit wonderlik is dit goed?" (29). 'n Knap bundel? Gewis. Leesbaar? Gewis. Dat die bundel hom tot verdere ontleding leen, dalk vanuit 'n feministiese perspektief? Vir seker. Het die bundel 'n "bruising in [die] bloed" (29 ) van hierdie leser veroorsaak? Nee.