Harties word 100: Ken jy dié dam se storie?Hartbeespoortdam (Foto: John Weesson uit “Illustrated History of Hartbeespoort Dam”) Honderde motoriste steek elke naweek die Hartbeespoortdamwal oor en bewonder die neo-klassieke argitektuur en die Krokodilrivier se valle wat in die rivier wegraak. Maar hoeveel mense weet van al die interessanthede en intriges wat sy eeu-oue storie inhou? Om dié dam se eeufees te herdenk, het die gerekende kenner van die Magaliesberg-omgewing, Vincent Carruthers, ŉ boek genaamd Illustrated History of Hartbeespoort Dam gepubliseer. Die boek begin met die ryk natuurlike en historiese agtergrond van die Krokodilrivier-opvangsgebied en volg die drome, planne, terugslae en prestasies wat deel van die dam se storie vorm. Die Hartbeespoortdam is ŉ paradoks, skryf Carruthers. Sy opvanggebied bevat die oeroue geskiedenis van die wieg van die mensdom, saam met die mees moderne industriële ontwikkelings op die Afrika-vasteland. Die dam is deels ŉ prettige wegbreekplek vir stedelinge, en deels die tragiese slagoffer van stedelike besoedeling. Vir ŉ honderd jaar reeds is dit beide ŉ waarnemer van en bydraer tot die historiese meesterverhaal van hierdie land. So, hierdie boek is ŉ biografie van ŉ komplekse, kontroversiële karakter. ‘n Diagram van die dam se uitleg. (Foto: “Illustrated History of Hartbeespoort Dam”) Die eerste plan vir ŉ dam het van generaal Hendrik Schoeman af gekom. Hy was ŉ held in die Eerste Vryheidsoorlog van 1880 tot 1881 en het daarna suksesvol op die plaas Hartbeespoort geboer. Hy het aan ŉ Duitse ingenieur, Emil Kunst, opdrag gegee om ŉ groot dam in die Krokodilrivier te bou, daar waar dit deur die Witwatersberge kronkel. Hy het dit die Sophiadam genoem, na sy vrou. Schoeman het egter van ŉ nog groter besproeiingskema gedroom, wat welvaart vir die groeiende getal armes in die omgewing sou bring. Hy was besig om met die Transvaalse regering te onderhandel toe die Anglo-Boereoorlog in 1899 uitgebreek het. Hoewel hy aanvanklik aan die oorlog deelgeneem het, was hy in beginsel daarteen gekant. Hy het in Junie 1900 aan die Britte oorgegee en sy landgenote probeer oorreed om vrede te sluit. Sy verhaal het in 1901 tragies geëindig, toe ŉ kanonkoeël wat hy as aandenking gehou het en as asbak gebruik het, in sy sitkamer ontplof het. Die ontploffing het hom en sy dogter gedood en sy vrou en ŉ vriend ernstig beseer. Die ou Sophiadam is in 1909 deur vloede vernietig, maar die besproeiingskema-saadjie wat hy geplant het, het ná die oorlog ontkiem. Die koloniale regering van Transvaal wou ook ŉ groot dam bou om landbou en industrie te bevorder. ŉ Selfs meer ambisieuse plan as dié van Schoeman om ŉ dam in die Krokodilrivier te bou is in 1903 aan die regering voorgehou. Die dam sou landerye oor ŉ wye gebied besproei en water en hidro-elektrisiteit aan Pretoria en Johannesburg voorsien. Vir die volgende vyf jaar is daar intensiewe navorsing gedoen en in 1908 het hulle ŉ verslag met planne vir ses moontlike besproeiingskemas ingedien. Al die beplande damme is met die verloop van die volgende paar dekades gebou, maar die mees ambisieuse – en omstrede – een was by Hartbeespoort. Konstruksiewerk by Hartbeespoortdam. (Foto: “Illustrated History of Hartbeespoort Dam”) Die 1908-planne is vir eers opsy geskuif danksy gesprekke om die vier kolonies van die Transvaal, Kaap, Natal en Oranjerivier in ŉ unie te verenig. Ná uniewording het die damme die nasionale departement van besproeiing se verantwoordelikheid geword. Buiten besproeiing, moes die damprojekte ook uitkoms bied vir die sogenaamde armblankevraagstuk van daardie jare. Die oorlog en droogte het tot groot armoede gelei en omdat die tradisionele bywonerstelsel op plase in duie gestort het, het duisende onopgeleide blankes na die dorpe gestroom. Daar was nie werk vir almal nie en dit het ŉ groot humanitêre en politieke probleem veroorsaak. Die droom om ŉ dam in die Krokodilrivier te bou, het in 1914 opnuut herleef – hierdie keer hoofsaaklik vir maatskaplike redes. Dit sou werk skep en besproeiing bied vir grond waarop die werkers daarna kon boer. Die Hartbeespoort Besproeiingskema Wet no. 32 van 1914 is gepromulgeer en sou die grootste projek van sy soort in suidelik Afrika wees, teen ŉ geraamde koste van £605 000. Daar was egter uit die staanspoor struikelblokke. ŉ Maand nadat die wet gepromulgeer is, het die Eerste Wêreldoorlog uitgebreek. Hulpbronne waarmee die dam gebou moes word, is eerder na die oorlogspoging gekanaliseer. Daarna het die Rebellie van 1914 die bietjie werk wat wel aan die dam gedoen is heeltemal gestuit. Die dambouery is met nog vier jaar vertraag toe ŉ regstryd in 1914 tussen die departement van besproeiing en die eienaar van die naburige plaas, Hartebeesfontein, ene AC van Maarseveen, ontstaan het. Die aanvanklike opmeting van die terrein is vinnig gedoen sodat die werkerskamp in 1914 gebou kon word. Van Maarseveen het beweer dat die kamp op sy grond gebou is en is sowaar reg bewys deur ŉ gedetailleerde opmeting wat toe gedoen moes word. Boonop het die grond waarop die hele damwal gebou sou word, op sy plaas gelê en nie op Johan Schoeman se Hartbeespoort, soos die departement vroeër bereken het nie. Die departement het hom probeer onteien, maar hy het hulle hof toe gevat. Na vier jaar se toutrekkery in die hof, het die parlement eindelik in 1918 ŉ spesiale onteieningswet gepromulgeer. Van Maarseveen is swaar gestraf en het geen regsgronde meer gehad nie. Sy aanspraak op £13 500 vir sy grond is na £500 verminder, sonder die reg om daarteen te appelleer. Nadat die uitgerekte en duur hofstryd eindelik agter die rug was, kon bouwerk in alle erns voortgaan. Maar weer was daar struikelblokke. Die Groot Griep het in 1918 talle lewens geëis, soos wat dienspligtiges van die oorlog teruggekeer het. Die werkerskamp by Hartbeespoort is ook swaar getref en werk is weer van Oktober 1918 tot Januarie 1919 gestaak. Nog ŉ uitdaging was drostery, omdat talle van die ongeskoolde wit werkers bevooroordeeld was oor harde handearbeid. Wit arbeid was ook duurder as swart arbeid, wat tot konflik tussen ekonomiese en politieke doelwitte gelei het. Die regering wou aanvanklik hê dat al die werk deur wit werkers gedoen word, maar teen 1918 was die grootste deel van die werksmag swart. Politieke opponente het vingers na die regering begin wys en aangevoer dat die Hartbeespoortdam-projek gefaal het in sy doel om die armblankeprobleem aan te spreek. Teen 1919 moes die regering ŉ dekreet uitvaardig dat slegs armoedige wit mans in diens geneem mag word. Dit was nog nie die einde van die uitdagings nie. In Maart 1921 het ŉ swaar reënbui groot volumes water deur die kloof gestuur. Dit het die kofferdamme verswelg, toerusting meegesleur en die fondasies vir die damwal, wat pas gelê is, verwoes. Die moedelose hoofingenieur het bedank en talle werkers het hul goed gepak en geloop. Vincent Carruthers sê die storie van die Hartbeespoortdam is een van deursettingsvermoë. (Foto: “Illustrated History of Hartbeespoort Dam”) Die nuwe ingenieur, Frederick William Scott, het egter nuwe asem in die projek geblaas. Hy het die ontwerp van die damwal aangepas sodat dit vinniger en goedkoper gebou kon word. ŉ Tonnel deur die berg waardeur die Krokodilrivier herlei kon word, is binne net ses weke met dinamiet, pikke en grawe gebou. Terselfdertyd is daar in skofte gewerk om 11 000 m2 se sand en klip te verwyder om ŉ soliede klipbasis vir die fondasie te vorm. Die spanning het hoog geloop toe nog tonnels deur die berg gemaak moes word, ontwerpe aangepas moes word en die damwal op ŉ veilige hoogte moes wees voordat die eerste somerreëns val. Die eerste sement vir die fondasies is eers in Julie 1921 gegooi. Die koekepanne wat deur osse of donkies getrek is moes duisende sakkies sement van die plaas Roodekopjes na ŉ twyfelagtige kabelspoor karwei. Vandaar is dit een ton op ŉ slag deur die lug na die konstruksieterrein vervoer. Een donderbui kon die projek kelder, maar geluk was aan Scott se kant en die damwal was teen September hoog genoeg, bo die verwagte vloedlyn, om staande te bly. Teen 1922 het sowat 3 000 mans op die dam se konstruksieterrein gewerk. Saam met hul families was daar sowat 10 000 inwoners in die twee werkerskampe. Die toestande was nie waffers nie, maar daar was ŉ hospitaal, apteek en ŉ skool vir die kinders. Planne is beraam om vars drinkwater van die berg na die kamp te herlei deur ŉ pyplyn van leë konfytblikkies met sement te verseël. Konstruksie het fluks gevorder. Die hoogtepunt was die triomfboog, wat ekstra gewig aan die wal verleen om die waterdruk te weerstaan, maar ook simbolies die dam se oorwinning oor droogte vier. Die inskripsies getuig daarvan. Aan die een kant lees ŉ mens die woorde: “Sine aqua arida ac misera agri cultura”, wat beteken dat landbou nie sonder water kan floreer nie. Aan die ander kant staan die getuienis wat ŉ mens in Jesaja 44:3 lees: “Ek sal volop water gee op die dorsland, strome op die droë grond.” Die damwal is in September 1923 voltooi en ŉ konvooi karre het die dam triomfantelik oorgesteek. Die eindelike koste was £1 446 000, byna dubbel die oorspronklike 1910-skatting, maar aansienlik minder as wat dit sonder Scott se idees en ontwerpe sou wees. Die vindingryke manier waarop die pad oor die damwal loop, maak van die Hartbeespoortdam meer as ŉ ingenieursprestasie. Dit is ŉ neo-klassieke en art deco-kunswerk, tipies van die 1920’s. Twee kanale lei water stroomaf van die dam en vloei deur die bosveld. Die westelike kanaal is 56 km lank en die oostelike kanaal 48 km, met ŉ verdere 40 km uitbreiding. Saam bedien hulle ŉ netwerk van meer as 700 km se kleiner kanale en vore wat 16 200 ha ryk landbougrond besproei. Die Hartbeespoortdam het ŉ buitengewone storie, nie net danksy die skaal van die projek nie – die grootse van sy soort indertyd – maar ook danksy die kompleksiteit van die kwessies daarrondom. Dit spreek van ekonomiese visie, politiek, ingenieurswese en omgewingsbewustheid. Carruthers skryf dat die storie van die Hartbeespoortdam een van deursettingsvermoë is. “Met die viering van die dam se eeufees, hou hierdie houding ŉ positiewe boodskap vir ons siniese moderne era in. Op sy dag was die dam ŉ merkwaardige prestasie en ŉ rede vir nasionale en internasionale goedkeuring. In die gesig van ŉ verwoeste landelike ekonomie, erge droogte en wydverspreide armoede, het ŉ vroeër generasie Suid-Afrikaners die moed en vasberadenheid gehad om met innoverende idees te eksperimenteer en ongekende tegniese en ekonomiese uitdagings te oorbrug.” Die son sak oor die geliefde Hartbeespoortdam. (Foto: Lawrette McFarlane/ “Illustrated History of Hartbeespoort Dam”)