Dirk Steenkamp | Meesterboere
Dirk Steenkamp (69) boer op die plaas Tempe in die Vredefort-distrik van die Vrystaat, net buite die Vredefort-koepel. Die gebied staan ook bekend as die Riemland.
Dirk en Miekie het drie kinders Barry (37), wat saam met sy pa op 'n nabygeleë plaas Palmietkuil boer, en twee dogters Hanna en Marieke wat hulle tans in Pretoria bevind. Hulle het een kleinkind.
Dirk, wat op Palmietkuil gebore is en in Vredefort skoolgegaan het, het BSc Landbou-ingenieurswese aan die Universiteit van Pretoria studeer voordat hy in 1970 kom boer het.
Die boerdery se inkomste word genereer uit saad (25%), graan (25%), vee (40%) en twee landbouverwante besighede (10%).
Saad en beeste
Naas mielies, sonneblom, sojabone en sorghum wat vir hul eie gebruik en kommersiële doeleindes geplant word, word die afgelope 45 jaar ook saad produseer. Vanjaar is saadsorghum geplant.
"Die opbrengs uit saad is net soveel rand meer werd as vir kommersiële oeste," verduidelik Dirk. "Die opbrengs uit 600 ha saad kan maklik meer as 60% van die totale inkomste uit graan lewer."
"Ons het in die goeie jare die grond opgebou, nou kan ons in 'n swakker jaar tap daaruit. Dit gaan ons kunsmisrekening verklein want die voedingstowwe is reeds in die grond en ons moet nou die voordeel daarvan gebruik. Dit sal moet ons deursien in slegte jare."
"Al plant ons 'n klomp saad, is ons eintlik beesboere," sê hy. Hier word geboer met Afrikaners, Bonsmaras en Santa Gertrudis.
"Ons groot liefde is maar die Afrikaners," sê hy. Speelkalwers word in hul voerkraal met 'n staankapasiteit van 500 op Palmietkuil met hul eie graan afgerond.
Hulle kry ook die afvalsaad terug nadat die saad skoongemaak is. Die voerkraalbeeste vreet heeljaar naas mielies dié sorghum asook erte, bone en pampoenpitte.
Teel vir vleis
"My pa Barry het in die sestigerjare 'n Afrikanerstoet gehad en ons probeer die afgelope drie jaar om die stoetery weer aan die gang kry," vertel Dirk.
"Destyds het my pa uit die Afrikanerbeestelersgenootskap (ABT) bedank omdat daar volgens hom geteel is vir krommer koppe en mooi horings. My pa het geglo hoe krommer die kop, hoe minder vleis op die boud."
Sy pa het die stoetery laat vaar, maar nie ophou suiwer Afrikaners teel nie.
Toe die Telersgenootskap Dirk nooi om weer by hulle aan te sluit, het van die lede 'n dag lank tussen die beeste rondgeloop. "As mý pa in die Sestigs die pad saam met jou pa gestap het, het ons beeste ook nou so gelyk," het een van die destydse telers se kleinkinders opgemerk.
Let op na goeie eienskappe
Volgens Dirk koop hulle gereeld bulle aan. "Ons kyk na die bulle se kalwers en as hulle nie aan ons standaarde voldoen nie, slag ons die bulle."
Hy vertel van oom Rooi Josef du Plessis wat 'n bul en 'n koei kon kyk en baie sekuur kon voorspel hoe die kalf gaan lyk. "Dit is iets om na te streef," sê Dirk.
Hy vertel van die twee nuwe bulle wat hulle pas aangekoop het: "Die bul wat ons in Hoopstad gekoop het, het 'n lelike wit-geel kleur, maar die beste bene wat ek die afgelope klompie jare op
veilings gesien het," vertel hy. "As jy so 'n eienskap wil hê, koop jy die bul."
Hy is nie gaande oor die moderne teelrigting by Bonsmaras nie. Hy meen teling met die ras het wegbeweeg van hul oorspronklike doel af en kompeteer nou met Europese vleisrasse. Daar het ook weinig gehardheid oorgebly.
"Hulle sal weer Afrikanerbloed moet infuseer ter wille van gehardheid. In droë jare soos hierdie maak die ander rasse dit nie. Ek sê dit gereeld vir die beesboere, en hier en daar is een wat vir die oom luister," lag hy.
Dirk meen die hele veebedryf gaan oor die kilogram vleis geproduseer per hektaar.
"Daar is geen rede dat 'n bees wat sogenaamd 2.5 kg in 'n voerkraal optel noodwendig meer winsgewend is as een wat 1.5 kg aansit nie.
"Ek het beter gedoen met Afrikaners wat ek gevoer het en wat net 1.5 kg opgetel het, maar 'n beter voeromsetverhouding getoon het.
"Dit duur tot 140 dae om 'n grootraamspeenkalf op gewig te kry, terwyl Afrikanertjies binne 90 tot 100 dae graadreg is."
Hy meen kwaliteit vleis behoort meer te kos. "Daar moet 'n groter onderskeid getref word tussen die prys vir taai, pienk vleis met 'n growwe grein en die prys vir sagte, rooi, gemarmerde vleis met 'n fyn grein."
In hierdie stadium is dit vir hom meer winsgewend om ou koeie te voer as om 'n A-graad dier af te rond. "Daar is te min verskil tussen die prys van 'n ou koei se C-graad vleis en A-graad vleis." Die ou koeie word 40 tot 60 dae in die voerkraal gehou net om vet aan te sit.
"Faktore soos die staking op die platinummyne het die mark vir C-graad vleis geknou en die mark is nog nie waar dit was nie," sê hy. "Mens moet heeltyd weet wat die pryse is en waarnatoe dit neig."
Moeg daarvoor dat my vleis gesteel word
Van die voerkraal af word die beeste direk na 'n abbatoir op Koppies geneem waarin die boerdery 'n aandeel besit.
"Ek het by die abbatoir betrokke geraak omdat ek moeg was daarvoor dat my geld in die vorm van kilogramme gesteel word," sê hy.
Ander aandeelhouers in die abbatoir se vee word ook daar geslag, sowel as vee van boere van so ver as Fochville en Bethlehem. "Die woord versprei en die boere bring hul beeste na die abbatoir omdat die gewig en gradering reg is."
Aanvanklik is 20 beeste op 'n dag geslag, maar die kapasiteit van die abbatoir is nou 60 per dag en gaan verder uitbrei. Die meeste van die vleis is bestem vir die Johannesburgse mark.
"Om die abbatoir winsgewender te maak sal in die toekoms verdere waardetoevoeging moet plaasvind."
Volgens Dirk het hulle skaapboerdery laat vaar weens veediefstal.
Naas die aandeel in die abbatoir op Koppies bedryf hulle ook die Boerefort-landbouwinkel op Vredefort.
"Ons het 'n trekkerhandelstak en vulstasie gehad en toe Senwes uit Vredefort onttrek, het ons Boerefort uitgebrei. Die boere hoef nie na groter dorpe te ry vir hul boerderybesigheid nie want ons verskaf goedere en dienste."
Volgens Dirk is waardetoevoeg vir die boerdery baie belangrik. "Ons het in 'n stadium 'n bietjie buite landbou belê, maar dit het nie gewerk nie. Nou is alles gefokus op landbou, en dit sluit Boerefort in. Dit mag dalk 'n fout wees, maar dit is waar ons nou is."
Boerefort se omset is groot maar die winsmarge is klein en die abbatoir maak ook nie geld nie, dit brei tans net uit.
Hou van mense met idees
Dirk lees redelik baie, veral Time-tydskrif en koerant. "Ek sit 'n uur opsy vir Landbouweekblad en nog 'n uur vir Farmer's Weekly en as ek in iets belangstel, gee ek aandag daaraan.
"Ek hou van mense met idees en ek doen moeite om met mense met gesonde oordeel te praat," sê hy.
Miekie, wat tydens die onderhoud by ons gesit het, sê Dirk bring almal huis toe en dan gesels hulle nog lank oor alles. "Dit is deel van sy goeie verhouding met mense," sê sy.
"Die hele lewe gaan om mense en jou verhouding met jou Skepper," sê Dirk.
Kom kuier vir die oom op die plaas
Dirk vra kenners vir advies, maar na soveel jare in die boerdery is dit meestal hy wat ongevraag advies uitdeel vir wat dit werd is, skerts hy.
By die kantoor op Palmietkuil kom verskeie kundiges dikwels bymekaar. "Dan sit ek en die ander boere saam met die kunsmis-, saad- en chemiese verteenwoordigers om 'n tafel en só bly ons op die voorpunt van ontwikkeling.
"Ek is nie meer so op hoogte met dié goed nie, maar Barry is skerp, hy redeneer met elke smous wat daar kom."
Dirk is glad nie skaam om die verteenwoordigers én die base van maatskappy soos Syngenta, Senwes en Omnia ongevra "reg te help nie".
"Hulle gaan kontak met die werklikheid verloor as hulle net in hul kantore sit. Ek nooi hulle om vir die oom op die plaas te kom kuier sodat ek hulle bietjie kan rondwys," vertel Dirk. "Hulle mag nie in 'n glaskantoor sit en misvattings van oor landbou opbou nie."
Dis hoekom hy veral van Anthonie Delport van Syngenta se benadering hou.
"Anthonie was sewe-uur op 'n Maandag-oggend hier op die plaas 150 km van sy huis af omdat hy sélf op die lande wil wees waar sy mense proewe doen ̶ hy wil sélf sien wat hy sien, hy wil nie hoor wat sy mense wil hê hy moet hoor nie."
Miekie vertel dat Dirk Sondagmiddae as almal nog slaap na al die saailande en beeste toe ry om self te gaan kyk of alles in orde is. "Soms sal hy nog met 'n flits in die donker gaan kyk om klaar te kyk sodat hy Maandagmôre presiese opdragte vir almal kan gee," sê sy.
"Afstandbeheer werk nie in boerdery nie," beaam Dirk. "Dis maar net die baas se oog wat tel."
Dirk het nie 'n probleem met die werkers op sy plaas nie. "Van die mense bly al 60 jaar op die plaas en ons verstaan mekaar."
So het drie dames van die departement van arbeid wat wou kom inspeksie hou ook uitgevind. "Ek het hulle gevra of hulle werksverliese tot gevolg wil hê, of 'n vreedsame arbeidsmag. En as hulle oor iets wil kom kla op my plaas, sal ek die tevrede werkers vra om met hulle te kom onderhandel en dán het hulle moeilikheid." Einde van die inspeksie. Die oubaas het gepraat.
Tans het hulle sowat 37 mans in diens. Die meeste woon op Vredefort en word soggens gaan haal en saans weggebring.
"Hulle moet in hul huise op die dorp slaap, anders word hul besittings gesteel," verduidelik hy. Hulle moet dus aangery word plaas toe, en daarvoor moet hulle ietsie betaal. Die wat op die plaas woon moet weer die helfte van hul eie kragrekening betaal.
"Die salarisse moet ooreenkom, anders wil almal op die dorp gaan woon en ons het oor naweke mense op die plaas nodig."
Dit is 'geneem'
Dirk is betrokke by die gemeenskap en hy probeer help dat Vredefort nie verder verval nie. "As ons nie betrokke raak in plaaslike rade en die munisipaliteit nie gaan ons moeilikheid kry. Ek en die munisipale bestuurder het 'n goeie verhouding en ons hou inspeksie: ons ry deur die dorp en ek wys hom waar die water lek en waar sy werkskeppingsmense bedags op die sypaadjie lê en slaap.
"By een so 'n waterlek stop ons en hy bel sy waterwerke-man. 'Oupa Dirk wil ons sien', sê die munisipale bestuurder vir die man. Die man verduidelik die pyp is 'geneem'."
Dieselfde storie met 'n kabel wat Dirk en die vorige bestuursliggaam na die skool toe aangelê het en wat vermis word: "Hulle het hom ook geneem," is die antwoord.
"Ek praat ook met die munisipale bestuurder oor die nuwe skraper en laaigraaf wat in die stóór moet slaap. Die masjinerie moenie verwaarloos word nie, want daar gaan nie nog gekoop word nie en instandhouding is krities belangrik. Afrika se mense is nie ingestel op dienste en instandhouding nie."
Dirk skud sy kop: "Ek het vir myself werk gemaak."
Loop net rond en raas…
Die boerdery word in trusts, maatskappye en beslote korporasies, wat mettertyd omskep word in maatskappye, bedryf. "Ons het 'n baie goeie rekenmeester en prokureur wat die entiteite rondskuif soos wat wetgewing verander."
Oor sy rol in die boerdery skerts hy: "Ek is eintlik niks nie, ek loop net rond en raas." Dis nie waar nie, sê Miekie. "Dirk stabiliseer alles."
Dirk is 'n gelowige mens, en hy haal Koos du Plessis se liedjie aan: "'Wat ek is is net genade…' Jy self is niks nie, jy is maar net gelukkig om te wees waar jy is. 'n mens moet altyd dankbaar bly."
Sy pa het 'n groot invloed op sy lewe gehad, en so ook die ander boere in die omgewing. "Ek was die enigste jongetjie van daardie ouderdom wat hier tussen die ou omies grootgeword het, want hier was nie kinders van my ouderdomsgroep nie. Ek was nog baie jonk en die omies was 60 jaar en ouer en ek het tussen hulle plase met die fiets gery en vir hulle boodskappe gaan gee en by hulle almal geleer."
'n Tevrede mens is 'n mal mens
Volgens Dirk het hy ook 'n ander eienaardige streep. "My pa het altyd gesê 'n tevrede mens is 'n mal mens. Ek is met niks tevrede nie, want ek glo altyd ek kon 'n ding beter, vinniger en netjieser gedoen het en ek gaan dit volgende jaar anders doen."
Die ontevredenheid is met homself, nie met ander nie.
Volgens Dirk het hy baie geleer uit die boek Rich Dad, Poor Dad van Robert Kiyosaki.
"Ek het my eie kinders en ander kinders met wie ons te doen gehad het, gedwing om dit te lees net sodat hulle kan verstaan hoe besigheid werk.
"Maar Kiyosaki sê 'n mens moet jou neus uit ander mense se sake hou: ek kan nie so wees nie, 'n mens is tog nie alleen op die aarde nie."
Mens kom agter Dirk het naas sy kennis van die ekonomie en besondere beplanningsvermoë ook natuurlike leierseienskappe en goeie menseverhoudings.
In skuld ontvang en gebore
"Ek leen my hele lewe lank geld," sê Dirk. "Na die vreeslike droogtejare van 1986, 1987 het iemand op 'n dag gesê ek is die beste bestuurder van skuld wat hy nog ooit gesien het.
"Ons koop grond op skuld en koop dan 'n polis sodat die kinders nie te swaar kry as ek dood gaan nie," skerts hy.
As 'n plaas sy rente kan betaal, koop hy dit. "Ons betaal die plaas tog uiteindelik af."
Hy glo daaraan om berekende risiko's te neem. "Ek is altyd spyt oor die kanse wat ek nie gevat het nie, en ek hét rowwe kanse in my lewe gevat waaroor ek nie spyt is nie."
Hy is wel spyt dat hy nie die meule op Vredefort gekoop het nie. "Ek ervaar 'n tekort in my besigheid, ek moes 'n meule gehad het, maar ek het niemand gehad wat die meule kon bestuur nie…" Hy het by die slagpale ingekoop want dit pas by sy besigheid in.
Destyds toe Dirk en Miekie getroud is, het hulle nie blyplek gehad nie. "'n Oujongkêrel-oom van my het gesê ons kan hier kom bly, maar dit was vreeslik verwaarloos. "Al is daar beter huise op die ander plase bly ons die afgelope 41 jaar lekker hier."
"Ek het nog nooit los geld gehad nie, net skuld. Dit bekommer my nie – ek is in skuld ontvang en gebore sal in skuld doodgaan…"
Koop buite seisoen
In die droogtejare van die tagtigs het hy geleenthede gesoek om geld te maak.
"In plaas daarvan om beeste minder te maak, het ek dit meer gemaak. Hoe minder geld daar is, hoe vinniger moet jy dit rol."
Daardie dae het spekulante wat beeste op veilings gekoop het 1% afslag en 29 dae gekry om te betaal. "Ek het ook so beeste gekoop, maar lank voor daardie 29 dae verby was het ek al van die beeste verkoop.
"Die belangrikste was om te weet wat om met die beeste te maak wat jy koop: gaan jy dit direk verkoop, gaan jy dit in 'n voerkraal sit om af te rond, of gaan jy gou 'n koper vir goeie aanteeldiere kry.
"En 'n mens koop altyd buite seisoen: jy koop 'n stroper in ploegtyd en 'n ploeg in strooptyd – mens moet sommer uit beginsel stroom-op wees," sê hy.
"Destyds, wanneer al wat 'n beessmous teen 16 Desember met vakansie was, het ek veilings bygewoon en beeste aangekoop. Partykeer hoef ek nie eers te gery het nie, die agente het my op die plaas kom haal en veiling toe gevat."
Soms oorskry hy die banklimiet 'n bietjie, maar wat, binne 'n paar dae is die geld terug in die bank.
"Ek het nooit met 'n boer gestry oor die prys nie, maar dadelik betaal wat hulle wou hê. Die belangrikste ding is om in die mark te wees as daar niemand anders is nie."
Bou 'n kraglyn in 1980
In sy jonger dae was hy betrokke by verskeie landboustrukture soos Nampo en die Vrystaatse Landbou-unie.
Een van die hoogtepunte van sy landbouloopbaan was in die vroeë tagtigerjare toe hy en 'n klompie boere 'n kraglyn van 180 km gebou het.
"Ons het die spesifikasies en toestemming by Eskom gekry en ons eie lyn gebou. Toe verkoop ons dit terug aan Eskom. So het ons Eskom gedwing om elektrisiteit op die platteland te verskaf," vertel hy met genoegdoening.
"Destyds het almal gesê daar is nie 'n manier dat Eskom boere gaan toelaat om 'n kraglyn te bou nie – én dit dan nog goedkoper ook te doen as wat hulle dit doen!"
Die belangrikste les wat hy uit die ervaring geleer het was: "Jy vat nie nee vir 'n antwoord as jy weet dat jy reg is nie."
Elektrisiteit het intussen net te duur geword. "Ons het 10, 15 jaar gelede nog 10 korter kraglyne gebou tot by die pompe wat water vir die beeste moes voorsien, maar nou is elektrisiteit net te duur.
"Ons sal moet kyk na alternatiewe energie, maar ons weet nog nie hoe om diefstal van sonpanele te keer nie."
Damme en riviere
Dirk en Miekie val graag in die pad vir 'n naweek. Sy groot belangstelling is riviere en damme, kaarte en konstruksies, seker maar weens sy ingenieurs-agtergrond. "Ek is verskriklik nuus-kierig en ek was al op 'n klomp plekke in die wêreld – ek sal enige dag nóg 'n plek besoek."
Dié belangstelling het hom al na die groot damme in Suider-Afrika en elders in die wêreld geneem, soos die Katse- en Mohale-damme van Lesotho, Kariba in Zimbabwe en die Cahora Bassa-dam in Mosambiek.
"Die strukture van die damme in Lesotho is merkwaardig. Het jy geweet Lesotho het die hoogste laagtepunt in die wêreld? Die water móét uit Lesotho loop."
Hy meen Lesotho het so baie water dat Suid-Afrika twee-derdes daarvan kan gebruik sonder dat dit 'n verskil aan Lesotho gaan maak.
Kariba se wal, darenteen, gaan meegee as daar nie geld spandeer word nie, en dan is Cahora Bassa ook in sy peetjie, meen hy.
"Die Hooverdam in die Coloradorivier tussen die state Nevada en Arizona in Amerika is indrukwekkend," sê hy. Bouwerk aan dié massiewe konstruksie van die damwal in die Coloradorivier se Black Canyon het in 1931 begin en is in 1936 voltooi.
Dirk sit nie eintlik en bestuursplanne skryf nie. "Ek weet nie regtig waar kom my planne vandaan nie, want ek dink ek is maar 'n slegte beplanner. Ek skryf niks neer nie, maar kan vinnig sommetjies in my kop maak."
Vir hom is dit belangrik om jaarliks namens sommige van die boere in die omgewing met insetverskaffers te onderhandel vir die beste prys. Die onderhandelings geskied soms onder 'n boom op 'n koppie.
Die afslag wat vir die massa-aankope beding word, word onder die boere verdeel. "Die transaksies is tot voordeel van baie boere in die omgewing, en omdat ons naby die fabrieke is, wil die verskaffers nie ons besigheid verloor nie."
Afrika mors met 'n mens as jy nie ferm is nie
"Ek is nou al amper 70 en ek is 'n aarts-optimis, ook oor die toekoms van die land. Maar 'n mens moet standpunt inneem. Ons moet vir die regering sê hy gaan net só ver, anders sal die mense van honger doodgaan.
"My perspektief op Afrika is: Ons moet ons hier tuismaak, maar 'n mens se ja is ja, en jou nee is nee. Afrika mors met jou as jy nie ferm is nie."
'n Pa moet vinnig aanpas
Dirk en Barry boer nou al 'n paar jaar saam. Barry was eers vir 'n jaar in Amerika en Engeland voordat hy kom boer het. Hy is intussen getroud.
"'n Pa pas vinnig aan by die seun; dis moeilik, maar jy moet," skerts Dirk. "Die saamboer word al beter: daar is 'n groot verskil om saam met jou kind wat met sy voete onder jou tafel grootgeword het, te boer as saam met 'n vreemdeling. Uiteindelik kyk my kind tog na die goed wat ek hom geleer het," sê Dirk.
"Sekere beginsels is ononderhandelbaar: jy vat nooit geld van werkers nie, jy gee meer as wat jy belowe het."
Barry was aanvanklik verantwoordelik vir arbeid en bestellings, maar deesdae is hy betrokke by die hele boerdery.
Koop net waarsonder jy nie kan klaarkom nie
Dirk glo nie daaraan om geld op luukses uit te gee nie.
"Moenie Persiese matte, diamantringe en duur karre koop nie, spandeer eerder geld op kwaliteit beeste en grond wat oor die langtermyn geld sal maak," sê hy.
"As ek jong boere moet raad gee oor iets wat hulle wil koop, is dit gewoonlik: Nee, gaan dink eers weer. As jy 'n Rolls wil koop, skryf 'n tjek uit. Maar as jy moet paaiemente betaal, moenie eers 'n Volksie koop nie, ry met 'n fiets of loop.
"Jy koop niks wat jy dínk jy nodig het nie, jy koop net waarsonder jy nie kan klaarkom nie – dis maar die ou resep.
"Gelukkig het ek 'n vrou wat ook oordeelkundig met geld kan werk. 'n Mens moet ook nie rykmanskinders grootmaak nie, jy doen hulle 'n onreg aan. Daar moet genoeg wees, maar nie te veel nie."
"Ek is net spyt oor goed wat ek nié gedoen het nie, ek kon baie meer kanse gevat het."
Boerdery is vandag 'n ingewikkelde, wetenskaplike bedryf, sê Dirk. "Die belangrikste is om elke dag vir ons hemelse Vader vir wysheid te vra."