Moenie terugdeins vir turksvy van gisterPartykeer is geskiedenis nes ŉ turksvy. Aanvanklik stroopsoet, maar wanneer die lekkerte al vergete geraak het, bly die klein dorings nog agter en brand en jeuk en pla. Burg Weissenstein dateer uit dertiende-eeuse Bavaria. Alana het die uitsig afgeneem en die marteltuie op die binnehof weggelaat. Op 2 Augustus vanjaar besoek ek Burg Weissenstein, ŉ kasteel uit die 13de eeu in Bavaria. Die uitsig uit die burg is pragtig, maar die binnehof is minder strelend. Daar is ŉ uitstalling van marteltuie uit die Middeleeue wat my hare laat regopstaan. Soseer so, dat ek op die punte van my tone staan en my kamera bo my kop hou om die lieflike uitsig af te neem, sonder om ŉ deel van enige marteltuig op my foto vas te lê. Tuis gekom, wonder ek al meer oor die wysheid daarvan om net die mooi te probeer verewig en die lens van die tydgenootlike realiteite weg te keer. Is dit nie ŉ onreg aan beide die voorgeslagte en die huidige een nie, en is dit nie lynreg teen wat Leopold von Ranke, die vader van Geskiedenis as wetenskap, bedoel het toe hy gesê het dat geskiedenis die verlede moet weergee soos dit werklik was nie? Plaaslik is daar ŉ paar voorbeelde wat die vraag weer en weer by my laat opkom. Een is die vrystelling van die boek Treurgrond. Die deurlees daarvan is nie vir die sensitiewe leser nie. Die bekende plaasaanvalle wat oor die afgelope 20-jaar in Suid-Afrika plaasgevind het, word chronologies in die boek weergee. Dit gaan nie om sensasie nie – daar is nie bladsye vol grusame foto’s van misdaadtonele en hiper-emosionele beoordelings van die aanvalle nie. Miskien is die impak van die boek daarom juis soveel harder. Vir elke drie tot vyf reëls wat aan elke aanval afgestaan word, is daar slagoffers, familie en vriende wat met ŉ leeftyd se trauma moet saamleef. Tog is ek seker dat daar mense gaan wees wat voel die boek moes maar eerder nie verskyn het nie, want soos ek by Burg Weissenstein, wil hulle eerder die mooi prentjie van Suid-Afrika sien, as om die aanklag te konfronteer dat ons as gemeenskap nie genoeg doen om standpunt teen sinnelose geweld in te neem en die regering tot optrede te dwing nie. Hopelik sal die boek deur die bewusmaking en debat wat dit ontketen, bydra daartoe dat plaasaanvalle ŉ nasionale prioriteit word en dat ons as gemeenskap ook ons verantwoordelikheid in die verband gaan begin nakom. Dit dan ŉ stukkie eietydse geskiedenis wat relatief maklik in konteks geplaas kan word. Deesdae word ouer geskiedenis ongelukkig moeiliker op ŉ objektiewe wyse hanteer, want ons het oor die algemeen ŉ baie gebrekkige kennis van die verlede. Dit veroorsaak dat baie mense as’t ware bang daarvoor is, omdat hulle nie seker is watter geraamtes daar by wyse van spreke in ons kaste skuil nie. Nog ŉ gevolg is dat historiese gebeure uit konteks geruk kan word om dit vir propaganda doeleindes te misbruik. Een voorbeeld wat my teen die bors gestuit het, is ‘n hoorbeeld oor slawerny aan die Kaap wat in Augustus 2011 deur ‘n radiostasie uitgesaai is. Baie kritiek kan teen die aanslag van die hoorbeeld uitgespreek word. Daar is byvoorbeeld in baie detail beskryf watter strawwe op slawe van toepassing was – sensasionele strawwe soos marteling, radbraking en ander soorte teregstelling. Die fyn detail van die slawe se oortredings is nie uitgespel nie en nog minder sou die onkundige luisteraar, wat nie soos ek vir 4 jaar voltyds navorsing oor die tydperk gedoen het nie, kon aflei dat presies dieselfde strawwe ook op vryburgers, amptenare en ander inwoners van Kaap die Goeie Hoop van toepassing was. Niemand kan slawerny goedpraat nie, maar die voorkoms daarvan aan die Kaap moet aan die hand van die norme van die 17de en 18de eeu beoordeel word, en nie vanuit ons perspektief van die 21ste eeu nie. Daar was slawe wat bo hulle haglike omstandighede uitgestyg het. Ek het met hulle bladsye-lange boedels in my hande gesit – maar die aspek is baie vlugtig deur die hoorbeeld genoem. Laat ek eerlik wees, ek is baie dankbaar ek is nie ŉ slaaf in die 17de eeu nie, maar ek is net so dankbaar dat ek nie ŉ kolonis of VOC-amptenaar van die 17de eeu is nie. ŉ Laaste voorbeeld – onlangs beleef ek ŉ warm debat oor ŉ gemeenskap in Limpopo se planne om by Moorddrif kopstukke op te rig vir die lede van die Potgieter-groep wat in 1854 daar deur Ndebeles vermoor is. Op die kopstukke sal die oorledenes se name (waar bekend), ouderdomme en die wyse waarop hulle dood is, gegraveer word. Aan die een kant het een van die teenwoordiges gevoel die terrein word al sedert 1898 met ŉ gedenkteken aangedui, maar dit maak nie duidelik dat hierdie ŉ begraafplek is nie. Die gemeenskap voel dit wil op die wyse individueel hulde aan die oorlede voorgeslagte bring. Hulle het verder ook die Kekana Koningshuis geraadpleeg en die Kgosi is tevrede met die aksie en die weergawe van die voorval soos op die kopstukke aangedui. Die teenargument was dat die feitelike beskrywing van die gebeure, soos om op die kleuters se grafte telkens te noem dat die Ndebele-krygers hulle koppies teen die kameeldoringbome verbrysel het, “onnodige gevoelens gaan opjaag en gaan krap waar dit nie jeuk nie”. Toegegee, daar is tans baie polarisasie tussen swart en wit in Suid-Afrika, maar beteken dit dat ons maar mag sê “hier lê Baba Prinsloo, dood aan ontbering en honger in ŉ Britse konsentrasiekamp”, maar nie mag sê “hier lê Baba Prinsloo, dood toe ŉ Ndebele kryger sy kop teen ŉ boom verbrysel het” nie, want alle Suid-Afrikaners is deesdae op “speaking terms” met die Engelse, maar swart en wit is maar krapperig vir mekaar in Suid-Afrika. Dit kan tog nie. As geskiedenis feitlik en volledig weergegee word, in die konteks van die tyd waarin dit gebeur het (“soos dit werklik was” om Von Ranke aan te haal), dan bring dit ons tot die gevolgtrekking dat ons almal se voorvaders groot foute begaan het, maar ook bitter swaar gekry het. Niks wat ons vandag het, is goedkoop bekom nie, en juis daarom moet ons hulle huldig, nie as helde of uitvaagsels nie, maar as doodgewone, feilbare mense. Aan die verlede kan ons nie veel meer doen as om objektief by die waarheid te hou nie, maar die hede kan ons wel verander. Hierdie wete moet ons laat met die besef dat waar onmenslike vergrype in ons tyd plaasvind, ons as gemeenskappe die plig het om ons moue op te rol en nie weg te deins van die onaangenaamhede nie.