'Kakies kan my vang, maar roer kry hulle nie!' | Netwerk24
'Kakies kan my vang, maar roer kry hulle nie!'
Deur Fransjohan Pretorius 16 September 2020 05:00
Hierdie verhaal kry ek van Mazotinyane (Dawie) de Villiers.
Wat maak jy as jy sien dis klaarpraat, die Britte gaan jou vang? Op hierdie vraag moes Mazotinyane se oupa, David de Villiers, as 17-jarige lid van die Harrismith-kommando in die Anglo-Boereoorlog vinnig 'n antwoord kry.
Toe besluit hy: "Die Engelse kan my maar vang, maar my geweer kry hulle nie."
David (gebore 1884) het grootgeword in 'n militêre tradisie. Sy oupa, C.J. (Mazotinyane) de Villiers, was kommandant van Harrismith tydens die Tweede Vrystaat-Basoeto-oorlog teen Moshoeshoe in 1865-1866.
David se pa (ook C.J.) van die plaas Kransfontein, destyds in die Harrismith-distrik, is met die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog as kommandant van sy distrik na Natal gestuur. David het sy pa met sy splinternuwe Mauser 7x57 met die unieke nommer 1111 vergesel.
Die jong David se vuurdoop was met die Slag van Platrand, buite Ladysmith, op 6 Januarie 1900. Sy pa het saam met die Vrystaters Wagon Hill suksesvol verower, hoewel die helfte van die burgers se moed hulle teen die steilte uit begewe het.
Teen die aand het Britse versterkings hom genoodsaak om die heuwel ná 16 uur se geveg te verlaat.
Op heldhaftige wyse was hy die laaste wat padgee. Pa en seun het betyds uit die Brandwaterkom ontsnap toe Marthinus Prinsloo einde Julie 1900 met 4 400 man oorgegee het. Daarna was veg vir David onder genl. Christiaan de Wet vinnig maar gevaarlik.
In Februarie 1902 kom David se keuse: óf ek óf my Mauser.
Die Britte het met lord Herbert Kitchener se "new model drives" die Vrystaters onder De Wet in die Noordoos-Vrystaat teen die blokhuislinies vasgekeer.
By Kalkkrans tussen Vrede en die huidige Warden het die Boeremag met pres. M.T. Steyn en die regering die aand van 23 Februarie deur die Britse linies gebreek, en in die proses die 7th New Zealand Mounted Infantry groot verliese toegedien. Die Boere-linkerflank waarby die jong David hom bevind het, is egter in die proses afgesny.
Hulle het glo nie eens 'n uur gegrawe nie, toe kry hulle die Mauser met 1111 duidelik daarop.
Die volgende oggend, 24 Februarie, het David besef hulle is vasgekeer. Dis toe dat hy sy Mauser se kolf gebreek en die staalgedeelte in 'n gat onder 'n krans weggesteek het met die woorde: "Die Engelse kan my maar vang, maar my geweer kry hulle nie".
Ná 'n draai in Indië as krygsgevangene het David ná die oorlog op die familieplaas, Kransfontein, gaan boer. Hy het gereeld ná 'n paar sopies jenewer vertel hoe hy sy Mauser met die nommer 1111 by Kalkkrans weggesteek het.
Teen 1943 het David se seun, ook David, die storie al genoeg gehoor. Dis toe dat hy sy pa uitdaag om sy verhaal te bewys. Hulle en 'n span werkers is vroegoggend Kalkkrans toe.
In 1995 het Mazotinyane (wat by die Sotho's sy oorgrootjie se naam gekry het en wat beteken "bruin gelaatstrekke en klein van postuur") die geweer geërf en hom tot sy oorspronklike glorie gerestoureer.