Afrikaans: Soeke na regte wat Grondwet verleenDr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Dat die howe ’n lewensbelangrike rol in die handhawing van Suid-Afrika se demokrasie speel, staan bo alle twyfel. Dat dié rol netto positief is, ook. Male sonder tal het verskillende regbanke die ANC-regering nou al skerp in die bek geruk weens korrupsie, magsmisbruik en wanbestuur. Deel van ’n demokratiese kultuur is egter ook dat burgers kritiek op die regbank mag uitspreek wanneer dié beslissings neem wat na mense se mening twyfelagtig is. Uiteraard moet die kritiek met respek geopper word. Te veel mense meen daar is ’n regstreekse korrelasie tussen die desibels wat jy in jou verontwaardigde geskreeu genereer en die oortuigingskrag van jou argument. By die waardering wat ’n mens dus vir die rol van die howe by die trek van grense vir die regering het, is daar een veld waar ’n mens met reg kritiek kan hê. Dit is in die hofuitsprake oor Afrikaans in die onderwys – en hier word veral verwys na die uitsprake in die sake rakende die Universiteite van die Vrystaat en Pretoria en Unisa, asook die voorneme om Engels as enigste hofverslagtaal toe te laat. Verskeie uitsprake het die betrokke universiteite die reg gegee om Afrikaans as onderrigtaal af te skaf. Uiteindelik moet die appèlhof nou toestemming gee dat die saak na die konstitusionele hof verwys word. Uiteraard moet ’n hof verskeie oorwegings in ag neem wanneer hy ’n beslissing formuleer. Maar uiteindelik moet wat die wét sê deurslaggewend wees. Nou goed dan, wat sê die wet? In die Grondwet, wat uiteindelik die swaarste moet weeg, is daar verskeie relevante artikels. Die eerste is art. 2: “Hierdie Grondwet is die hoogste reg van die Republiek; enige regsvoorskrif of optrede daarmee onbestaanbaar, is ongeldig, en die verpligtinge daardeur opgelê, moet nagekom word.” Die tweede is art. 6, wat 11 tale – met inbegrip van Afrikaans – as amptelike tale identifiseer. Art. 6(2) verplig die owerheid om “praktiese en daadwerklike maatreëls” te tref om die “inheemse tale” (veral die swart tale, maar Afrikaans is bewysbaar ook een) se status “te verhoog en hul gebruik te bevorder”. En 6(4) bepaal dat “alle amptelike tale gelykheid van aansien (moet) geniet en billik behandel word”. Vervolgens moet verwys word na art. 9(3), wat die staat verbied om onbillik te diskrimineer op grond van ’n aantal gronde, waarvan “etniese herkoms” een is. Dit beteken dat daar ook nie teen Afrikaanssprekendes gediskrimineer mag word nie, tensy (subart. 5) “daar vasgestel word dat diskriminasie billik is” (waarmee regstellende aksie bedoel word). Volgens art. 18 het almal “die reg op vryheid van assosiasie”. Spesifiek oor onderwys bepaal art. 29(2): “Elkeen het die reg om in openbare onderwysinstellings onderwys te ontvang in die amptelike taal of tale van eie keuse waar daardie onderwys redelikerwys doenlik is”. Die staat moet “alle alternatiewe” oorweeg, “met inbegrip van enkelmediuminstellings”, met inagneming van “billikheid, doenlikheid” en regstelling van diskriminasie uit die verlede. Daarop volg dan art. 30: “Elkeen het die reg om die taal van eie keuse te gebruik en om aan die kulturele lewe van eie keuse deel te neem”. Die beperking is dat dit nie “onbestaanbaar” met die ander regte in die Handves van Regte (artikels 17-37) mag wees nie (overgezet zijnde: Dit mag nie tot diskriminasie teen ander lei nie). Art. 31 sê basies dieselfde, maar in ’n enigsins ander bewoording. Nog ’n relevante artikel is 36, wat bepaal dat die regte in die Handves slegs beperk mag word “in die mate waarin die beperking redelik en regverdigbaar is in ’n oop en demokratiese samelewing gebaseer op menswaardigheid, gelykheid en vryheid”. Dit moet saamgelees word met art. 39(1)(b), waarvolgens ’n hof by die uitleg van die Handves die volkereg in ag moet neem. Nou ja, ek is geen regsgeleerde nie, maar wel – hopelik! – normaal intelligent en in staat om ’n dokument soos die Grondwet te verstaan. Wat ek daarin lees, kom daarop neer dat eentalige onderwysinstellings toelaatbaar is, mits dit nie teen mense van ’n ander taal diskrimineer nie. Met ander woorde, ’n eentalige Afrikaanse universiteit is in orde, solank hy nie sprekers van Engels, Xhosa, Tswana of hoe ook al aktief of passief buite hou nie, en solank sy eentalige onderwys redelikerwys doenlik is. Wel, die praktyk bewys dat daar allereers ’n behoefte aan Afrikaanse onderwys op alle vlakke is. Dat sommige Afrikaanstalige studente deesdae te kenne gee dat hulle Engelse onderrig verkies, het te make met die stigma wat die ANC (en – skandalig – bepaalde Afrikaanse akademici!) aktief aan die taal koppel. Ten tweede bestaan die wíl én die vermoë om Afrikaanse onderrig aan te bied al dekades lank. Dié vermoë is met groot moeite en opoffering deur agtereenvolgende geslagte opgebou (lees Jaap Steyn se skitterende Ons gaan ’n taal maak), iets wat tans sienderoë, moedswillig en geesdriftig deur verskeie universiteite (Stellenbosch, Pretoria, die Vrystaat en Unisa) afgebreek word. Die Potchefstroom-kampus van die NWU het ook deur sy fluistertolkstelsel prakties bewýs dat ’n eentalige inrigting só bedryf kan word dat dit nie anderstaliges en gekleurdes hoef uit te sluit nie. Dis ook met groot sukses in bepaalde fakulteite op Stellenbosch bedryf, voordat die huidige rektor met sy dryfjag teen Afrikaans begin het. Ten slotte is dit relevant dat die volkereg die laaste dekade of twee, drie steeds meer minderheidstaalregte in beskerming neem. Daar is verskeie internasionale konvensies in die Europese Unie en die Verenigde Nasies wat minderheidstaalregte erken. Trouens, minderheidsregte word gesien as ’n intrinsieke onderdeel van menseregte as sodanig. Teen dié agtergrond vra ’n mens jou in alle billikheid en met respek af hoe regters die drie universiteite in Pretoria en Bloemfontein die reg kon gee om Afrikaans heeltemal af te skaf. Beteken die Grondwet dan níks vir die regters nie? Het Afrikaanssprekendes dan géén taalregte nie? Is die ANC se politieke narratief dan vir regters meer bepalend as die Grondwet? Hopelik kry AfriForum, een van die min instansies wat vir Afrikaans veg, toestemming om tot die konstitusionele hof te appelleer. As die regters op dié regbank die hoë reputasie wat hulle tot dusver opgebou het, weer gestand wil doen, kom hulle die Grondwet na. Want dít is al wat Afrikaanssprekendes vra. Hulle soek nie diskriminasie nie. Hulle soek nie bevoorregting nie. Hulle soek nie ’n terugkeer na apartheid nie. Hulle vra wel dat die regte wat die Grondwet aan hulle verleen, nagekom word. Is dit te veel gevra?