SA steier nader aan ŉ fiskale krisisRussell Lamberti is die hoofstrateeg van die beleggingsadviesfirma ETM Analytics en skrywer van die boek ‘When money destroys nations’. Foto: Reint Dykema. Ontleding deur Russell Lamberti, hoofstrateeg: ETM Macro Advisors In ons voorskou het ons vyf belangrike onderwerpe aan die hand gedoen om op te fokus by beoordeling van die mediumtermynbegroting. Noudat Tito Mboweni, minister van finansies, sy hersiene begrotingsoorsig aan die parlement voorgelê het, is dit tyd om terugskouend na hierdie kernkwessies te kyk: 1) Is daar enige openlike erkenning van die onvolhoubaarheid van die begrotingstekort en ’n geloofwaardige, beduidende plan om dit in die volgende fiskale jaar ten minste tot minder as R100 miljard te verminder? Ons het nogmaals ’n oorgeruste minister van finansies gesien wat van Suid-Afrikaanse burgers en kapitaalmarkte verwag om toenemende begrotingstekorte vir lief te neem. Die nasionale tesourie ag homself duidelik nie verplig om die begrotingstekort tot onder R100 miljard te verlaag nie, en boonop is hy ook heeltemal tevrede met groter tekorte. Nie net sal begrotingstekorte groter word nie, maar ouer staatseffekte nader hul vervaldatum en sal ten volle terugbetaal moet word, wat meebring dat nog meer effekte uitgereik sal moet word om daarvoor te betaal, of dat die lenings herfinansier moet word. Dit alles beteken dat die regering se leenbehoeftes in die volgende fiskale jaar met nog R85 miljard (+35%) sal toeneem tot R315 miljard – ’n belangrike aspek van hierdie mediumtermynbegroting. Grafika: Verskaf. 2) Gaan daar verdere belastingverhogings of -verligting wees? (Die minister sal nie duidelike belastingvoorstelle maak nie, maar kan verwys na die belastingbeleid vir Februarie 2019.) Om die regering se onversadigbare bestedingsdrang te befonds, is meer belasting in 2019 ons voorland. Daar was geen erkenning van die nypende behoefte aan belastingverligting nie. Hoewel die Nasionale Tesourie nie beoog om die vernaamste belastings soos BTW, inkomstebelasting en maatskappybelasting te verhoog nie, is daar wel verklaar dat belastingkategorieë aangepas gaan word, waarskynlik om vir blokkruiping (bracket creep) voorsiening te maak, wat sommige belastingbetalers in hoër belastingkategorieë sal plaas, selfs al kry hulle net inflasiegekoppelde salarisverhogings. Daarby word die koolstofbelasting steeds sterk oorweeg. Die ontstellendste – omdat dit die lot van Suid-Afrikaners doodeenvoudig ignoreer – is egter ’n uitdruklike voorneme in die minibegroting om “verdere gróót verhogings van die brandstofheffing in elk van die volgende drie jare” aan te bring. Die ANC-regering sal sy belastingwurggreep nie in die minste verslap nie. 3) Is daar ’n konserwatiewe besef van huidige groei in belastinginkomste en ’n erkenning dat plaaslike en internasionale ekonomiese kragte kan meebring dat inkomstevoorspellings vir 2019 en 2020 te optimisties kan wees? Die nasionale tesourie stel makro-ekonomiese scenario’s op. In die ergste geval (scenario B hier onder) stel hy ’n wêreldwye resessie in die vooruitsig waarin Suid-Afrika se nasionale tekort skerp styg. Wat egter interessant is, is dat dit wil voorkom of hierdie baie wesenlike risiko nie by die kernbegrotingsvoorspellings ingereken is nie. Die scenario weerspieël ook die staat se chroniese bestedingsverslawing, want in hierdie vooruitskatting beoog die tesourie geen merkbare inkorting van besteding nie, selfs al sal belastinginkomste sterk afneem! 4) Word enige mate van privatisering van staatsbeheerde ondernemings beoog? Oor die privatisering van staatsbeheerde entiteite is daar niks uitdrukliks gesê nie, en die regering bly verbind tot belastingbefondsde reddingsboeie vir hierdie disfunksionele maatskappye. In die minister se toespraak en ook in die amptelike Mediumtermynbegroting-beleidsverklaringsverslag (MTBBV-verslag) is daar melding gemaak dat “moeilike besluite” geneem sal moet word om staatsbeheerde ondernemings reg te ruk. Mboweni het dit beklemtoon en stadig en duidelik herhaal dat staatsbeheerde ondernemings “hersaamgestel” moet word en dat daar in die proses geen heilige koeie mag wees nie. Gegewe dat die heilige koeie by staatsbeheerde ondernemings privatisering en afleggings is, kan dit ’n aanduiding wees van planne om die kleiner entiteite soos die Suid-Afrikaanse Lugdiens (SAL) op te deel. Ons wag vir meer nuus hieroor, maar ons moet skepties bly, met inbegrip van die kriptiese retoriek en gebrek aan besliste, spesifieke voorstelle om hierdie gebroke, rykdomverkwistende maatskappye reg te ruk. Algemeen: Van kernbelang vir die minibegroting is of die Ramaphosa-administrasie ’n sinvolle begeerte het om die grootte en omvang van die staat fundamenteel te verklein. Die kort antwoord is nee. Die begroting toon weinig verandering in benadering tot die vermindering van die omvang en mag van die staat in die ekonomiese stelsel. Daar was ’n mate van retoriek oor aanmoediging van privaatsektorinvestering, maar by nadere ontleding blyk dit dat dit betrekking het op koöptering van privaat maatskappye om openbare infrastruktuur te befonds deur die daarstelling van ’n Infrastruktuurfonds wat onlangs deur president Ramaphosa aangekondig is. Hoewel dit klink soos nóg reusegeleenthede vir baantjies vir boeties in staatsprojekte, kan ons minstens potensiaal sien in soverre die staat privaat maatskappye toelaat om projekte met ’n lewensvatbare verwagte opbrengskoers vryelik self aan te pak. Betreffende ’n infrastruktuurraamwerk bevat die verslag oor die mediumtermyn-begroting hierdie interessante aanhaling op bladsy 4: “Kan die projek ten volle privaat befonds word? Talle groot infrastruktuurprojekte is kommersieel volhoubaar. Pleks van skaars openbare hulpbronne te gebruik, sal die regering reguleringsbelemmerings verwyder wat in die pad staan van projekte in sektore soos behuising, telekommunikasie en vervoer (lughawens, byvoorbeeld).” Ongelukkig, hoewel dit belowend klink en in sekere gevalle so kan wees, is daar ’n gebrek aan verbintenis tot breër bevryding van die ekonomie en om maatskappye toe te laat om beleggingsgeleenthede te ontdek uit vraag-en-aanbod-seine in vrye markte vir privaat eiendom. In plaas daarvan, sal die staat besluit waar en hoe kapitaal bestee moet word. Voorts word daar steeds beoog om projekte van twyfelagtige of geen kommersiële regverdiging aan te pak, en ons weet uit stewige akademiese literatuur oor openbare infrastruktuurbesteding, dat die meeste staatsinfrastruktuurprojekte verliese ly en ’n geweldige fiskale en ekonomiese las is. • Ons het geleer – of liewer, dit is bevestig – dat Tito Mboweni nie ’n vernuwende minister van finansies is nie en dat tekorte gaan groei en nie krimp nie. Dit was ’n baie swak begroting; • dat belastinginkomste stadiger gegroei het as wat aanvanklik gedink is as gevolg van ŉ onderskatting van BTW-terugbetalings, deels as gevolg van ŉ brose ekonomie waar meer sakeondernemings verliese ly; • dat die belastinglas in 2019 gaan toeneem en dat die staat geen voorneme het om besteding in tye van fiskale probleme te besnoei nie; • dat Mboweni nie bang is om homself sterk teen korrupsie uit te spreek nie en dat hy reken dat die Reserwebank onafhanklik moet wees en inflasie laag moet hou. Maar ons weet ook dat dit presies is waarvoor hy aangestel is om te doen – herstel die geloofwaardigheid van die Nasionale Demokratiese Revolusie en kry die ANC se groot staatsboustrategie weer op dreef. Ongelukkig beteken dit dat die vlamme van fiskale en makro-ekonomiese verval aangeblaas word; • Ons het geleer dat die kern van die ANC se beleid nie werklik verander het nie, en ons dink daar kan nou met veiligheid gesê word dat dit onder president Ramaphosa nie kan verander nie en nie sal verander nie. Die minibegrotingsverslag bevat die meeste van die gebruiklike ANC-gonswoorde en -frases soos dat “die onderliggende struktuur van die ekonomie” dringend verander moet word en dat “verwronge patrone van eienaarskap” aandag moet kry, terwyl dit opsetlik vaag bly oor grondonteiening sonder vergoeding. Daar was ’n skynbaar goedkeurende vermelding van voorgestelde wetgewing om die omvang van arbeidsgeskille en stakings te verklein – dalk is selfs die ANC besig om moeg te word vir vakbondwanfunksionering; en • laastens het ons geleer dat die staat nie ’n lewensvatbare gebeurlikheidsplan het vir as die wêreldekonomie afswaai en internasionale finansiële toestande verswak nie. Suid-Afrika is ’n brose bootjie in ’n wye internasionale oseaan, en die staat dink blykbaar die werklikheid gaan nooit toeslaan nie. Maar dit sal.