Boeiende oorsig van ons eie dinamiese vasteland
Mense van ander vastelande dink dikwels aan Afrika as 'n kontinent van wilde diere waarop feitlik net swartmense woon. Fassinerende wilde diere het Afrika natuurlik baie, maar wat die mense aanbetref, is hier plek-plek ook aan­merklike bevolkings Arabiere, Europeërs, Indiërs en ander Asiate, asook mense van sogenaamd gemengde herkoms. Gevolglik is ons kulture baie uiteenlopend, maar tog is ons almal deel van hierdie dinamiese wêrelddeel. Ons is die kinders van Afrika—en die trotse mense van die reënboog…
• Foto van klein sjimpansee hierby is detail van 'n groter foto deur Steve van Washington, DC, VSA, wat dit op hierdie bladsy by flickr op die wêreldwye web geplaas en gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution-Share Alike 2.0-lisensie
• Voorstelling heel bo, links gegrond op 'n foto deur U.S. Department of State van waterdraende kinders in 'n gemeenskap buite Johannesburg, Suid-Afrika
• Foto middel bo, links van meerkatjies verkry van die webwerf Snapcrackleandpop.com, wat aandui dat sy grafika tot openbare besit gereken word ("believed to be in public domain"). In navolging van Snapcrackleandpop vra Mieliestronk.com egter dat ons asseblief onverwyld ingelig sal word van enige moontlike kopieregskending sodat die saak so spoedig moontlik in die reine gebring kan word. Stuur E-pos aan: dugeot BY mieliestronk PUNT com
• Foto middel bo, regs van olifantkalfie in Tanzanië is detail van 'n foto deur
Lauren Humphries / NBII. Vrye gebruik vir nie-winsgewende en opvoedkundige doeleindes word vergun
• Kompilasie bo is foto's of detail van foto's deur Karie Atkinson / USAID; U.S. Department of State; PlayPump Water System, via U.S. Perar. gov; U.S. Whitehouse Photo
• Klik hier vir ander Mieliestronk-artikel met besonderhede van Afrika-lande een vir een
• Lees ook Mieliestronk se reeks van vyf hoofstukke oor die ge­skiedenis van Afrika
NS eie kontinent is die wêreld se derde grootste vasteland. Die bevolking is ongelyk versprei: die gebied aan die Middellandse See en Oos-Afrika is digter bevolk as die woestyne, woude en grasvlaktes.
Knap duskant 'n miljard (duisend miljoen) mense, só word geraam, woon hier op 'n landoppervlakte van 30 330 000 vk. km—'n bonte vermenging van duisende etniese groepe wat meer as duisend verskillende tale praat.
REGS: In Guinee help 'n kind om 'n kleiner kind te versorg—getrou aan die Afrika-manier van doen in baie gemeenskappe.
Gemeenskappe wissel van dié met landelike kulture, waar die kos, kleding en stamgebruike reeds honderde jare lank feitlik onveranderd gebly het, tot ander in moderne stedelike omgewings met 'n sterk Westerse inslag. Ons is dus baie uiteenlopend, maar ons is almal deel van hierdie dinamiese vasteland. Ons is die kinders van Afrika—en die trotse mense van die reënboog.
Daar is selfs nog baie mense in Afrika wat 'n nomadiese (swerwende) bestaan voer, byvoorbeeld die Toearegs. Hierdie stam van die Sahara-woestyn maak 'n bestaan uit handel, handwerk en die teling van kamele en perde. Die Toearegs lewe in feodaal-agtige gemeenskappe wat in vier maatskaplike klasse ingedeel is. Toeareg-tente word van diervelle of tapyte gemaak.
Ook die San (Boesmans) van Suider-Afrika—die erg verskraalde oorblyfseltjies van 'n antieke volk—is nog nomadies waar hulle hulle nie onder Westerse invloed tot gevestigde lewenswyses gewend het nie.
Afrika strek 8050 km ver van sy mees noordelike punt, Kaap Blanc (Ra's al Abyad) in Tunisië, tot by sy mees suidelike punt, Kaap Agulhas in Suid-Afrika. Die maksimum-breedte van die vasteland, gemeet van die punt van Cap Vert in Senegal, in die weste tot by Raas Xaafuun (Ras Hafun) in Somalië in die ooste, is sowat 7560 km.
REGS: Die baken by Kaap Agulhas by die mees suidelike punt van die
vasteland van Afrika. Die baken dui ook die grens aan tussen die Indiese Oseaan en Atlantiese Oseaan.
Foto deur Dewet (ook bekend onder die naam Dewet by flickr), wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web uitgeplaas het en dit gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 2.0-lisensie
Die hoogste punt op die kontinent is die altyd besneeude berg Kilimandjaro (5895 m) in Tanzanië en die laagste is die meer Assal (153 m onderkant seevlak) in Djiboeti.
Die Sahara-woestyn in Noord-Afrika is die wêreld se grootste woestyn. Dit is ongeveer 1600 km breed en meer as 5000 lank van oos tot wes. Die Sahara beslaan altesaam byna 9,1 miljoen vk. km, waarvan sowat 207 200 vk. km deels vrugbare oases is. Behalwe in die oases (met veral dadelpalms en 'n soort akasia), is daar omtrent geen plantegroei in die Sahara nie, hoewel sekere doringstruike in die Wes-Sahara groei.
In skerp teenstelling daarmee bedek 'n digte, welige reënwoud die hart van Afrika in die omgewing van die Kongorivier en die gebied van die groot mere. Die verstrengelde boomtakke keer byna al die sonstrale af en die klimaat is uiters bedompig. Daar is sandelhout, mahonie, ebbehout, palms, piesangbome en wortelbome, en die grond is met varings en orgideë begroei. Allerlei soorte wilde diere lewe in hierdie groen woud, onder meer luiperds, krokodille, ietermagogs (skubberige miervreters) en giftige slange.
In andere dele van Afrika is daar weer wuiwende grasvlaktes, golwende boswêrelde of verlate dorslande, soos ons Karoo.
LINKS BO en REGS BO: Van dorre vlaktes tot digte woude... Afrika het alles. REGS: 'n Ou skildery van die landskap in Oos-Afrika.
Foto links bo: U.S. Geological Survey
Foto regs bo: GSFC / NASA
Skildery uit Das Deutsche Kolonialreich deur Hans Meyer, 1909
Afrika is baie ryk bedeel met minerale, waarvan baie in groot hoeveelhede gevind word. Hier is baie fossielbrandstowwe, wat belangrike neerslae van steenkool, olie en aardgas insluit. Die vasteland het van die wêrelde se grootste reserwes goud, diamante, koper, aluminiumerts, mangaan, nikkel, platinum, kobalt, radium, germanium, litium, titaan en fosfate. Ander belangrike minerale bronne sluit in ystererts, chroom, tin, sink, lood, torium, sirkonium, vanadium, antimoon en berillium. Hier is ook ontginbare hoeveelhede klei, mika, swael, sout, natron, grafiet, kalkklip en gips.
Afrika het dus haar kinders kwistig begunstig, ook met al die rykdomme wat nog wag om ontgin te word.
Die name van die Afrika-lande is Wes-Sahara, Marokko, Tunisië, Algerië, Libië, Egipte, Mauritanië, Mali, Niger, Tsjad, Soedan, Eritrea, Djiboeti, Ethiopië, Senegal, Gambië, Guinea-Bissau, Sierra Leone, Liberië, Togo, Benin, Ekwatoriale Guinee, Cabinda, Guinee, Burkina, Faso, Ivoorkus, Ghana, Nigerië, Sentraal-Afrikaanse Republiek, Kameroen, Gaboen, Kongo, Demokratiese Republiek van die Kongo, Uganda, Kenia, Somalië, Rwanda, Burundi, Tanzanië, Malawi, Mosambiek, Madagaskar, Angola, Zambië, Zimbabwe, Namibië, Botswana, Swaziland, Suid-Afrika en Lesotho.
Omdat dit ons eie vasteland is, weet baie van ons taamlik goed hoe Afrika vandag lyk, hier in die eerste dekade van die 21ste eeu. Maar hoe het ons kontinent in vergange eeue gelyk?
Die lewe in antieke Afrika
• Lees ook Mieliestronk se reeks van vyf hoofstukke oor die geskiedenis van Afrika
VAN ou Egipte met sy magtige farao's en skouspelagtige piramides het ons al baie gehoor. Ook van die antieke Groot Zimbabwe en Mapungubwe dra ons kennis, die fassinerende ou beskawings van ons eie wêrelddeel. Maar hoe was die res van Afrika in die gryse verlede?
Duisende jare gelede was die Sahara-woestyn 'n gebied van grasvelde en mere. Die mense wat daar gewoon het, het ongetemde beeste, kameelperde, renosters en seekoeie gejag. Toe, omstreeks 6000 v.C., het die mense van die Sahara diere begin tem en beeste begin aanhou pleks daarvan om hulle te jag.
Teen 4000 v.C., weens 'n verandering in die klimaat, het die grasvelde reeds tot 'n woestyn verdor. Die Sahara-woestyn het Afrika in twee verdeel en die lewe noord van die Sahara het baie anders ontwikkel as dié in die suide daarvan.
Honderde jare lank is die koninkryk van Koesj in die Nylvallei deur die Egiptenare geregeer. Omstreeks 1000 v.C. het die Koesjiete weggebreek om vry te wees. Hulle het later self Egipte verower. Toe is 'n nuwe hoofstad by Meroë gebou, waar daar beter landbougrond was.
In Wes-Afrika was daar weer die Nok-mense, wat teen 500 v.C. reeds geleer het hoe om yster te gebruik. Hulle het dit in klei-oonde gesmelt en tot sterk gereedskap omgevorm. Hierdie gereedskap het hulle suksesvolle boere laat word.
Daarteenoor het die meeste Afrika-bewoners suid van die Sahara steeds wilde diere gejag en plante versamel om te eet. Omstreeks 500 v.C. het hulle egter suid- en ooswaarts begin beweeg op soek na nuwe grond. Teen 500 n.C. het van hulle reeds die suidpunt van Afrika bereik, en boerdery het na die grootste deel van die vasteland versprei.
Maar daar sou in Afrika nog koninkryke ontluik. Een was die koninkryk van Aksoem, wat teen nagenoeg 100 n.C. aan die kus by die Rooi See ontstaan het.
REGS: 'n Ou muntstuk waarop koning Ezana van Aksoem afgebeeld is.
Aksoem het ryk geword deur met Arabië, Indië en dele van die Romeinse Ryk handel te dryf. Kooplui van ander lande het by die hawe Adoelis aangedoen.
Afrika in die 20ste eeu
— die winde van verandering
IN die eerste vyftig, sestig en meer jare van die twintigste eeu was talle Afrika-lande nog in die hande van hul koloniale heersers in Europa. Maar die "winde van verandering" het oor die gewese donker vasteland gewaai, en een ná die ander het hulle hul onafhanklikheid geëis—en gekry. Baiemaal was die voorspel tot die oorgang of die verandering self bloedig, partykeer wel vreedsaam. Aan die einde van die eeu was daar geen kolonie meer in Afrika oor nie.
In hierdie afdeling word gekyk na 'n aantal hooffigure uit die tyd van die sogenaamde vryheidstryde op die kontinent. Verder ondertoe kan jy lees hoe die aangesig van Afrika ná die Tweede Wêreldoorlog verander het...
LINKS: Nelson Mandela.
Foto: U.S. White House Photo (cropped and mirrored)
• Nelson Mandela (1918- ) was 27 jaar lank 'n politieke gevangene waarna hy in die dekade voor die afgelope eeuwisseling die eerste president van 'n nuwe, nie-rassige Suid-Afrika geword het. Suid-Afrika het in 1910 onder die Britse vlag tot stand gekom met die unifikasie van Kaapland, Transvaal, die Vrystaat en Natal. Mettertyd het hy saam met Brittanje 'n gelyke vennoot in die Statebond geword, waaruit hy later getree het. In 1994 het die land sy lank verguisde apartheidsbeleid begrawe met die hou van die eerste veelrassige verkiesing en hom daarna weer by die Statebond aangesluit.
LINKS: Jomo Kenyatta.
• Jomo Kenyatta (ca. 1893-1978) was aanvanklik premier en toe die eerste president van Kenia. Hy het van 1963 af tot met sy dood regeer. Kenyatta was voor dit 'n aantal jare in die tronk omdat hy die Mau-Mau-guerrilla-veldtog teen die Britse bewind in sy land gelei het.
LINKS: Kwame Nkrumah. uitbeeld op 'n ou posseël van die voormalige Sowjet-Unie. Die onmiskenbare beleid van die Russiese kommuniste destyds om swart bevrydingsbewegings in Afrika te steun, het kennelik die Weste in die harnas gejaag en meegehelp om die bevrydingstryde op ons vasteland só te kompliseer dat dit plek-plek tot bloedvergieting en ellende gelei het.
• Kwame Nkrumah (1909-'72) het in 1957 die premier van Ghana geword toe dié land die eerste kolonie in Afrika was wat onafhanklik geword het. Die koloniale heerser was Brittanje. Nkrumah se bewind is egter in 1966 in 'n staatsgreep omvergewerp. Hy het aanvanklik in die kollig gekom toe hy in 1950 'n veldtog van burgerlike ongehoorsaamheid en massa-aksie gelei het wat sy land (toe die Goudkus genoem) tot stilstand gebring het.
LINKS: Harold Macmillan.
Foto: U.S. Libary of Congress (digitaal verkleur)
• Harold Macmillan (1894-1986), Britse Konserwatiewe eerste minister van weleer, het in 1960 die Suid-Afrikaanse parlement toegespreek en gepraat van die "wind van verandering... wat deur hierdie vasteland waai". Hy het Suid-Afrika gemaan het om hom daarby aan te pas.
LINKS: Kenneth Kaunda in 1978.
Foto: PSI / USAID
• Kenneth Kaunda (1924- ) het in 1964 die eerste president van Zambië (voorheen die Britse Noord-Rhodesië) geword. Nasionalisasie en die ineenstorting van die koperprys het egter mense laat noustrop trek, en verset teen Kaunda se eenparty-bewind het in 1991 tot 'n veelparty-verkiesing gelei waardeur hy van sy amp onthef is.
LINKS: Robert Mugabe.
Foto: Tech Sg Jeremy Lock / US Air Force
• Robert Mugabe (1925- ) het in 1980 die eerste premier van Zimbabwe (aanvanklik die Britse Suid-Rhodesië) geword en is in 1987 tot president verklaar. Voor dit is hy tien jaar lank weens weerstandbedrywighede aangehou, waarna hy die bevrydingstryd vanuit Mosambiek gevoer het. In 1988 het Zimbabwe onder sy leiding prakties 'n eenpartystaat geword. Die grondslag is moontlik toe al gelê vir sy omstrede grondhervormings waardeur baie blanke boere van hul plase gedwing is wat uiteindelik in die 21ste eeu die ekonomie van die land totaal geruïneer het.
LINKS: Sam Nujoma.
Foto: Agência Brasil, 'n Brasiliaanse nuusagentskap; inhoud op dié se webwerf aangedui as Creative Commons Attribution 2.5 Brazil
• Sam Nujoma (1929- ) was die president van Namibië (van 1990 tot 2005) en stigter van die bevrydingsbewing Swapo (in 1957). Vanweë Suid-Afrika se destydse weiering om die beheer prys te gee oor Suidwes-Afrika, soos die land toe genoem is, het Nujoma met 'n bevrydingstryd begin wat later gelei het tot 'n "bosoorlog" wat vanuit Angola gevoer is. Suid-Afrika het Suidwes-Afrika (voorheen 'n Duitse gebied) ingevolge 'n mandaat van die ou Volkerebond bestuur en hom verset teen enige pogings om hom daarvan afstand te laat doen. Uiteindelik (in 1990) is onafhanklikheid egter wel aan die land toegestaan.
Hoe die aangesig van Afrika ná die
Tweede Wêreldoorlog verander het
NÁ die Tweede Wêreldoorlog begin die Afrika-kolonies, net soos die kolonies in Asië, hul onafhanklikheid eis. Europa, waar die oorlog groot verwoesting gesaai het, kan sy oorsese besittings nie behou nie.
Die Franse kolonie Algerië is selfs belowe dat hy ná die oorlog 'n aandeel in sy eie regering sou kry. Frankryk hou egter nie woord nie. In 1952 word olie in Algerië ontdek en Franse setlaars, wat hoop dat dit hulle ryk kan maak, raak des te meer vasbeslote om daar te bly. Oorlog breek in 1954 uit. Ná agt jaar van bittere guerrilla-gevegte gee Frankryk in 1962 Algerië sy onafhanklikheid.
Ghana (voorheen die Goudkus) is in 1957 die eerste Britse kolonie in Afrika wat sy onafhanklikheid verkry.
Maar in 'n land soos Egipte verloop sake weer heelwat anders. Reeds in 1922, ná nasionalistiese proteste, gee Brittanje erkenning aan Egipte as 'n konstitusionele monargie, maar behou hy nog sekere magte, waaronder beheer oor die Soedan. Die Britte wil graag vanweë die Suez-kanaal nog 'n sê in Egipte hê. Die kanaal (wat tussen 1854 en 1869 gebou is) is naamlik 'n kardinale kortpad tussen die Middellandse See en die Indiese Oseaan.
In 1952 neem kol. Gamal Abdel Nasser die bewind in Egipte oor. In 1956 plaas hy die Suez-kanaal onder Egiptiese beheer, wat die Britse en Franse belange bedreig. Later daardie jaar val Israel Egipte binne, wat Brittanje en Frankryk die kans bied om troepe te stuur om kwansuis die orde te herstel. Kwaai besware, onder leiding van die Verenigde Nasies, dwing hulle om hulle te onttrek.
Maar kardinaal in die Afrika-bevrydingstryde is die stryd teen apartheid in Suid-Afrika. Ná die Tweede Wêreldoorlog word Suid-Afrika, soos voorheen, polities steeds deur die wit minderheid bestuur. Hulle is die nakomelinge van veral Nederlandse, Duitse, Franse en Britse setlaars wat hulle in die vorige eeue hier gevestig het.
In 1948 kom die Nasionale Party aan die bewind. Hy stel amptelik 'n beleid van apartheid in, met verskillende regte vir die swart mense, Asiate, bruin mense en blankes in die land. Betogings teen apartheid by Sharpeville in 1960 lei tot die dood van 67 mense. Apartheid word jare lank internasionaal verdoem, maar in die jare negentig word dit deur Suid-Afrika afgeskaf. In 1990 word die swart leier Nelson Mandela ná 27 jaar in die gevangenis vrygelaat. Hy word in die eerste veelrassige verkiesing in 1994 tot president verkies. Thabo Mbeki volg hom in 1999 op.
Dan was daar ook die Rhodesiese stryd. In Suid-Rhodesië (vandag Zimbabwe) wou die blanke Rhodesia Front Party hê dat die land onafhanklik van Brittanje moes wees, maar hulle het die Britse eise verwerp dat hulle die mag met die swart mense moes deel. In 1965 verklaar Suid-Rhodesië hom eensydig onafhanklik. Die blanke regering bly tot 1979 aan die bewind toe dit uiteindelik 'n swart meerderheidsregering moes aanvaar. Die land aanvaar in 1980 die naam Zimbabwe.
Daarteenoor het Marokko se lang stryd om onafhanklikheid van Frankryk reeds in 1956 geëindig. Marokko het in 1976 feitlik die noordelike twee derdes van die voormalige Spaanse Sahara (Wes-Sahara genoem) geannekseer, en die res van die gebied in 1979, ná Mauritanië se onttrekking. 'n Guerrilla-oorlog waarin die Polisario-front die sowereiniteit van Marokko bevraagteken het, het in 1991 tot 'n vuurstaking gelei. 'n VN-georganiseerde referendum oor Wes-Sahara se finale status is herhaaldelik uitgestel.
Liberië is reeds in 1847 vir gewese slawe van Amerika in die lewe geroep en is sedertdien onafhanklik. Hier het die burgerlike onrus van die laaste aantal jare van die 20ste eeu na die 21ste eeu oorgespoel.
Nigerië het in 1960 onafhanklik geword. Dit was een van die rykste Afrika-kolonies, maar is polities onstabiel. Die Kongo (Brazzaville) en Gaboen het in 1960 hul onafhanklikheid van Frankryk verkry.
Die Kongo (Kinshasa), voorheen Zaïre en oorspronklik die Belgiese Kongo, het in die jare vyftig hewige onluste ervaar. Die land het in 1960 onafhanklik geword, maar min is gedoen om hom daarop voor te berei. 'n Burgeroorlog het uitgebreek. Die Belgiese Kongo was België se enigste kolonie in Afrika. Dis tagtig keer groter as België self.
Kenia se blanke setlaars wou nie hê dat die land onafhanklik word nie. Tussen 1952 en 1960 het die Mau-Mau-rebelle hulle met geweld teen die Britse heerskappy verset. Onafhanklikheid is in 1963 onder Jomo Kenyatta verkry.
Angola het 'n lang stryd gevoer om hom van Portugal te bevry. Onafhanklikheid in 1975 het tot 'n ekonomiese ineenstorting en burgeroorlog gelei. Zambië (voorheen Noord-Rhodesië) het in 1964 onafhanklik van Brittanje geword.
Namibië was aanvanklik 'n Duitse gebied, maar dit is in 1915 deur Suid-Afrika beset, wat dit jare lank ingevolge 'n mandaat van die ou Volkerebond bestuur het. Ofskoon dit streng gesproke geen kolonie was nie, is dit deur baie mense as die "laaste kolonie" in Afrika beskou. In 1990 het Suidwes-Afrika (kortweg Suidwes), soos dit toe genoem is, die onafhanklike Namibië geword.
Die gebied bekend as die Horing van Afrika (Soedan, Eritrea, Ethiopië en Somalië) het dekades lank gely weens droogte en oorlog, wat verskriklike hongersnood tot gevolg gehad het. Eritrea het van 1962 tot 1991 'n onafhanklikheidsoorlog teen Ethiopië gevoer. Sowel Soedan as Somalië het 'n burgeroorlog beleef.
Baie grense van Afrika-lande is reguit lyne. Dit is omdat Afrika deur die koloniseerders verdeel is, sonder om op die tradisionele grense tussen die verskillende stamme ag te slaan. Dit het ná onafhanklikheid tot probleme gelei omdat baie lande twee of meer volkere met verskillende tale en godsdienste het. Ná onafhanklikheid het die state wat deur die Europeërs geskep is, egter oor die algemeen so gebly.
MET die koloniale era van Afrika uiteindelik begrawe teen die einde van die 20ste eeu, word die vasteland se aspirasies vir die 21ste eeu gerig deur die New Partnership for Africa's Development (NEPAD), 'n ambisieuse inisiatief vir onder meer versnelde groei en volhoubare ontwikkeling.
Die lande van Afrika het hierdie akkoord op 23 Oktober 2001 in Abuja, Nigerië, aangegaan. Suid-Afrika se gewese president Thabo Mbeki het 'n deurslaggewende rol in die totstandkoming van NEPAD gespeel.