36 KAOLO YA 6 LEABA LA SEKOLOTO LE TAOLO Sepheo sa puisano ena ke ho hlokomedisa bophatlalatsi le setjhaba mabapi le leraba la sekoloto le tokelo eo bareki ba nang le yona ho dintlha bakeng sa dikgetho, le ditshenyehelo tse amehang ho behwa ka tlasa tsamaiso le ditshenyehelo tsa tswala e eketsehileng. 6.1 LEABA LA SEKOLOTO KE ENG? Bakadimi ba lokela ho hlokomela ditlamorao tsa ho ba le dikoloto tse ngata le dikotsi esita le tshenyehelo ya ho kgetha tsamaiso ya taolo ya sekoloto. Ditshwaetso tsa ho ba le dikoloto tse ngata le tshebediso e mpe ya tsamaiso ya sekoloto di ke ke tsa toboketswa ho feta mona. Ka bomadimabe, batho ba itseng ba pelo di mpe ba nka ho ba le dikoloto tse ngata e le mokgwa le monyetla wa ho iketsetsa tjhelete, mme ba ngoka le ho hohela bareki ba sa lebelleng hona mme ba na le dikoloto tse ngata ka ditshepiso tsa ditharollo tse potlakileng tsa ho fedisa dikoloto tsa bona. 6.2 O LOKELA HO ETSA ENG HAEBA O HLOLEHA HO LEFA SEKOLOTO SA HAO? Ho lefa tjhelete yohle (kapa ho sebedisa karete ya ho hula debiti) ke kgetho e theko e tlase ka ho fetisisa ka hore ha ho tswala e eketswang ho tjhelete ya theko; Bareki ba ka kgona hangata ho kopa theolelo; Ho bobebe haholwanyane ho bapisa mabenkele bakeng sa theko e lokileng ka ho fetisisa. 6.3 KE MENYETLA EFE E MENG YA TJHELETE EO MOEKI A NANG LE YONA? Karolo ya 74 ya Molao wa Moahlodi wa Lekgotla la Dinyewe (Magistrate s Court Act) o dumella batho ba se nang matlotlo a tshwarehang le dikoloto tse fihlang ho ho etsa kopo ho makgotla a dinyewe bakeng sa taelo ya tsamaiso. Taelo ena e baballa nakwana beng ba sekoloto (bareki) ho tswa ho barekisi mme e hatella moralo wa ditefello o dumellang bakadimi ho lefa dikoloto tsa bona mme ba ntse ba na le tjhelete bakeng sa merero ya bophelo. Bareki ba lokela ho hlokomela hore ke kgetho e batlang tjhelete e ngata hobane e ka qosa ho a fihla ho ho fumana taelo ya tsamaiso. Balaodi jwale ba tla nka 12,5% ya ditefo tsa kgwedi le kgwedi bakeng sa ditshebeletso tsa bona ha beng ba mosebetsi ba nka 5% e nngwe ya tefo ya bolaodi hobane ba lokela ho lefa motsamaisi tjhelete e boletsweng kgwedi le kgwedi