"Dit is Hemelvaartdag, 4 Mei 1978; ons is oppad na Cassinga, 260 kilometer binne Angola – en 'n moontlike vroeë dood... Die bome lyk vir my gevaarlik naby, maar dis dalk beter so, want so is dit onwaarskynlik dat die radar ons sal optel, en ons dan 'n prooi word vir 'n Kubaanse Mig vegvliegtuig. Skielik swiep 'n grys voorwerp van agter af onder ons deur, en vir 'n oomblik versteen ek."
Geloftelandlesers het die uiters groot voorreg om die persoonlike ervaring van Peet Victor, een van die dapper valskermsoldate wat ons landsgrense in die sewentigerjare help beskerm het, eerstehands hier te lees. Ons hartlike dank aan hom vir hierdie inligting wat nie net 'n opwindende ware aksieverhaal is nie, maar definitief bevestig dat Kassinga een van die hoofkwartiere van die terroriste-organisasie SWAPO was, en nié soos SWAPO later beweer het, 'n vlugtelingkamp wat onreg gely het nie. Die aanval op Kassinga was 'n noodsaaklike operasie om die kommunistiese guerillavegters van Suid-Afrika te probeer afkeer. Vandag kan ons net lof en eer bring aan hierdie dapper manne wat hulle lewens nogeens in gevaar gestel het!
Bietjie agtergrond – Red
Die Slag van Kassinga, ook bekend as die Cassinga Raid of Cassinga Massacre, was 'n omstrede Suid-Afrikaanse lugaanval op 'n kamp van die guerrilla-organisasie SWAPO in die stad Kassinga, Angola, op 4 Mei 1978. Gelei as een van die drie belangrikste aksies van Operasie Reindeer tydens die Suid-Afrikaanse Grensoorlog, was dit die eerste groot lugaanvaloperasie van die Suid-Afrikaanse weermag.
Wat dit omstrede gemaak het is SWAPO se bewering dat Kassinga eerder 'n vlugtelingkamp as 'n militêre kamp was, en dat die klopjag kwansuis 'n bloedbad op burgerlikes eerder as 'n baie suksesvolle militêre operasie was.
Alhoewel daar uitgebreide rekords bestaan wat die SAW se beplanning en optrede rondom die operasie dek (sedert die regeringsverandering in 1994 afgeklassifiseer), bestaan daar geen ander SWAPO-rekords nie, behalwe fotografiese bewyse van die massagraf. Die vraag of Kassinga 'n militêre kamp of 'n vlugtelingkamp was word beantwoord deur foto's van wapens en militêre installasies wat by die kamp teenwoordig was en gedokumenteer is. In 1998 kom die Suid-Afrikaanse Waarheids- en Versoeningskommissie ook tot dié gevolgtrekking. Dit is duidelik vanuit die perspektief van die SAW dat Kassinga 'n militêre fasiliteit eerder as 'n vlugtelingkamp of vlugteling-transito-fasiliteit was, soos SWAPO nog altyd beweer het. Die fotografiese bewyse wat die SADF-argiewe aan die Kommissie getoon het, dui op 'n militêre dimensie vir die kamp. Maar SWAPO het destyds besluit om ook materiële voordeel uit die situasie te trek en daarin geslaag toe grootskaalse humanitêre hulp van oraloor aan hulle as die sogenaamde slagoffers gestuur is.
SWAPO-persverklarings het daarop uitgebrei. Hulle het die basis as 'n vlugtelingkamp beskryf en beweer die SAW het 600 weerlose vlugtelinge geslag. Die lyke is in twee massagrafte by Kassinga begrawe; foto's van een van die massagrafte is op groot skaal gebruik vir propagandadoeleindes, en vir baie mense het dit dus die beeld geword wat hulle met die gebeurtenis geassosieer het.
Teen die begin van 1978 het SWAPO sy organisasie uitgebrei en steun in Owambo en die Oos-Caprivi gekry. UNITA was onder druk van die MPLA, en dit het vir die SAW al hoe moeiliker geword om in Suid-Angola op te tree.
Die aanval op Kassinga het gegroei uit die plan vir Operasie Bruilof, waarin die SAW se vooruitsig was om ses SWAPO-teikens rondom die stad Chetequera aan te val. Tydens die intelligensie-insamelingsgedeelte van die beplanning vir Operasie Bruilof, het die SAW tot die gevolgtrekking gekom dat die klein dorpie Kassinga die vernaamste mediese, opleidings- en beheersentrum vir die guerrilla's in die streek was, en een van SWAPO se twee plaaslike hoofkwartiere (die ander was verder noord by Lubango).
Die SAAF het destyds goeie lugoorsig oor Angola gehad, wat 12 Eskader in staat gestel het om in die lente van 1978 'n lugfoto-verkenning met Canberra B12's uit te voer. Hierdie foto's toon 'n nuutgeboude militêre infrastruktuur, insluitende beton-inry-bunkers vir gepantserde vegvoertuie wat die benadering dekpaaie, sigsak-loopgrawe rondom die basis, vosgate vir masjiengewere / mortierbemanning - en die uiters kenmerkende 'stervormige' betonbasisstruktuur vir 'n SAM-3-raketbattery en sy radar / bevelvoertuig.
Dit is duidelik vanuit die perspektief van die SAW, dat Kassinga 'n militêre fasiliteit eerder as 'n vlugtelingkamp of vlugteling-transito-fasiliteit was, soos SWAPO beweer het. Die fotografiese bewyse wat die SADF-argiewe aan die Kommissie getoon het, dui op 'n definitiewe militêre dimensie vir die kamp.
PEET SE VERHAAL
Ek staan vasgevang in 'n string valskermsoldate aan die bakboordkant van 'n Hercules C130 vragvliegtuig van die Suid-Afrikaanse Lugmag, en tuur deur 'n klein venstertjie na die bome van Angola wat sowat 100 voet onder ons verbyskiet na agter. Dit is Hemelvaartdag, 4 Mei 1978; ons is oppad na Cassinga, 260 kilometer binne Angola – en 'n moontlike vroeë dood...
Die bome lyk vir my gevaarlik naby, maar dis dalk beter so, want so is dit onwaarskynlik dat die radar ons sal optel, en ons dan 'n prooi word vir 'n Kubaanse Mig vegvliegtuig. Skielik swiep 'n grys voorwerp van agter af onder ons deur, en vir 'n oomblik versteen ek. Dan besef ek dat dit een van die vier Canberra bomwerpers moet wees, wat net voor ons uitspring, hul 500 pond bomme gaan neerwerp op ons teiken, Swapo se hoofbasis, Cassinga.
Hy is wragtig tussen ons en die bome deur...!
Daar is nie veel sprake van n korrekte valskermhouding toe ek die vliegtuig verlaat nie, en gevolglik het ek ineendraaiings in my toue toe die valskerm oopmaak. Ek skop wild in die rondte om dit af te wen terwyl nuwe geluide die skielike stilte ná die geraas daar in die vliegtuig vervang. 'n String ligspoorkoeëls verskyn van onder af,en grys wolkies begin die lug inkleur-lugafweer! Maar hulle het dan gesê dat daar nie lugafweer by Cassinga is nie!
Nou wil ek met mag-en mening op die grond kom-dis te warm hierbo! Ongelukkig is die "pampoen" waarmee ek spring nie juis stuurbaar nie, en die windjie dryf my reguit in die rigting van n groot boom! Ek keer vir my onderdele en my gesig, en ploeg deur die boom, net om sowat drie meter van die grond af vas te haak- en rondom my klap die skote...!
Nou my geweer agter my blad afkry, die kolf oopswaai en oorhaal. Ek sluip die bos in, soekende na my seksie, terwyl skote orals klap. Die volgende oomblik kyk ek vlugtig na my geweer- dit het verdomp nie gesluit toe ek dit gespan het nie- 'n amateur fout aan my kant! Gelukkig het ek nog nie n "Têr" teëgekom nie- dan was ek dood nog voor ek begin het! Gelukkig verskyn my kamerade een-een uit die bosse uit, en ons vat koers in die rigting vanwaar die meeste skote gehoor word. In hulle gretigheid om na die afgespreekte stoppergroep posisies te beweeg, loop my seksie voor my twee-drie keer feitlik oor terroriste wat doodstil op hulle mae lê in die hoop om nie gesien te word nie: hulle skrik hulle dus telkens yskoud wanneer ek losbrand op diesulkes. My seksie is ook duidelik nie plaasseuns of jagters nie, want hulle sien nie die Têrs in die bosse wat gebukkend van die toneel af probeer wegkom nie. Na ek weer een skiet, verloor o/korporaal Berg kop, en hardloop vooruit, soekende na iets om te skiet. Ons skree waarskuwings uit dat hy voor ons vuurlinie in beweeg, maar hy verdwyn in die bosse...
So 'n paar minute later hoor ons twee skote voor ons in die bos, en kom op ou Berg af wat sopas sy eerste Têr geskiet het, en besig is om hom te deursoek. R160 S.A. Rande ryker is Berg nou weer normaal, en ons bereik ons stopperposisies daar by 'n ou Portugese begraafplaas, nadat ons 'n paadjie moes oorsteek met koeëls wat uit 'n loopgraaf al met die paadjie af by ons verby sis.
Na ons 'n uur of wat later voor ons tot teen die loopgrawe gevee het en die laaste weerstand van gewonde Têrs beëindig het, word die dooies, gewondes en die meeste manne van die aanvalsgroepe opgepik deur 'n klompie Puma- en Super Frelonhelikopters. Die res van ons versamel ook daar om later hopelik opgepik te word.
Toe kom die boodskap: Daar is tenks en troepedraers oppad van die Kubaanse basis sowat 15 kilometer suid van Cassinga af! Kort daarna daag die Buccaneer en 2 Mirages op, en ons verkyk ons aan 'n manjefieke lug-tot-grond geveg: 'n Mirage duik uit die son op die konvooi af, los n kort sarsie (brrrrr), en dans tergend weg terwyl lugafweer uit die konvooi hom agtervolg. Die volgende oomblik doen die tweede een dieselfde, en dan kom die Buccaneer laag oor ons, vat korrel en laat looi met 2 vuurpyle. 'n Ent verder buite ons gesigsveld, begin swart olierook uit die konvooi opstyg.
Nou begin daar egter aarselend uit die bosse om Cassinga op ons gevuur word, en ons neem stelling in agter wat ookal beskikbaar is. Dis toe dat ek sien dat die man wat agter my staan, niemand anders as Genl. Constand Viljoen self (die hoof van die Leër) is nie, en die implikasies van sy teenwoordigheid begin tot my deurdring: die man mag nie gevang word nie- dan is alles verlore! Die lugmag is intussen weer huistoe, en ons het geen lugdekking nie!
'n Paar oomblikke later verskyn die eerste tenk sowat 250 treë van ons af uit die basis. Ek staan so vyf tree van Mattews af en kyk hoe hy aanlê op die tenk, wat effens na regs van ons beweeg. En ek sien hy bewe te veel... en skiet seker 'n meter hoog bo-oor die tenk! Ek sien hoe die tenk se kanon in ons rigting draai...! Die volgende oomblik kom 'n Buccaneer so laag oor ons dat ons platval, en duik op die tenk af, om rakelings oor hom te vlieg, nie meer as twee of drie meter bo-oor hom nie! Die tenk kom onmiddellik tot stilstand, en die volgende oomblik kom die tjoppers in. Almal hardloop vir 'n tjopper, maar 'n paar van ons gee dekkingsvuur. Ek sien hoe 'n tjopper so tien tree van my af opstyg op dieselfde oomblik wat 'n kanonkoeël uit die tweede tenk wat nou ook op die toneel gekom het, onder dit deurgaan terwyl dit stofwolkies opjaag in die verbygaan.
Toe ek weer kyk, is ons net twee op die grond, en ek hardloop vir 'n tjopper wat net van die grond begin lig -gooi my geweer in, en rol in. Die vlieënier het langerige vuil-wit hare, en ek voel lus om hom te omhels. (Elkeen van die tjopper vlieëniers was helde in hierdie oorlog.) Ons kies koers in 'n rivierlopie af, en ek kom agter dat die Migs nog steeds 'n gevaar vir ons kan inhou. Ons vlieg koes-koes met rivierlopies langs, totdat die vlieënier 'n bylyn vat kaplyn toe.
Skemeraand land ons by Eenhana-basis. Ek klim stywerig uit die helikopter, en voel skielik dat my nek nie meer die gewig van my staaldak kan dra nie. My geweer val uit my hand uit, te swaar om vas te hou...
Vroeg die volgende oggend tree ons aan om opgepik te word. C130 en C160 vragvliegtuie land een-een sukkelend teen die wind in, en sommige moet 'n tweede keer probeer: die aanloopbaan is 'n blokkie uitgekap uit die Noord- SWA bosveld en is nie baie lank nie. Ons verstom ons toe 'n gekamoefleerde Hercules sommerso met die wind saam kom land, en net die helfte van die aanloopbaan gebruik: dit moes definitief die gereelde posdiens gewees het!
Ons land op Ondangwa, waar ons aan 'n robuuste visintering onderwerp word: die militêre polisie lê beslag op elke moontlike souvernier wat ons het, soos Angolese geld, Russiese patrone en hier–en–daar 'n bajonet of 'n Tokaref pistool. Ons is nie juis beïndruk nie!
SWAPO (South West African Peoples Organization) se insurgensie oorlog het al op 26 Augustus 1966 begin, toe 'n groepie terroriste van sy gewapende vleuel, PLAN (Peoples Liberation Army of Namibia), deur 'n afdeling bestaande uit valskermsoldate en polisie in hulle basis by Ongulumbashe in Ovamboland aangeval en uiteengejaag is.
Leopold Scholtz, skrywer van "Die SAW in die Grensoorlog: 1966-1989", skryf op p69 van sy boek die volgende: "In 'n militêre verslag van 27 Februarie 1978, die eerste van 'n reeks S.A.Weermag-ontledings van die militêre situasie in Suidwes, is aangevoer dat SWAPO sy posisie in Ovamboland versterk het". Volgens die verslae het die vyand nou tot in groepe van 100-150 man begin opereer. Verskeie pro-Suid-Afrikaanse stamhoofde is in sluipmoordaanvalle vermoor, terwyl landmynvoorvalle drasties gestyg het. 'n Bus met 73 passasiers (meestal vroue en kinders) is gekaap en na Angola gedwing. Iets moes gedoen word!
Operasie Reindeer was bedoel om die terroriste beweging se prestige aan te tas, met die oog op die moontlikheid van Internasionaal gemoniteerde verkiesings. Die keuse het geval op twee basisse in Angola, naamlik Cassinga, sowat 260km noord van die grens, en Chetequera, net 2 km van die grens. Cassinga is beskou as SWAPO se hoofkwartier, van waar alle operasies in Suidwes van 'n sentrale operasiekamer af beplan en gekoördineer is. Dit was ook volgens Scholtz 'n logistieke, opleidings- en mediese fasiliteit, en die verwoesting daarvan sou SWAPO se operasies vir minstens 6 maande ontwrig. Die inwoners word beskryf as tussen 300 en 1200 terroriste en 'n onbekende getal gewapende vroulike terroriste .
Die besluit was om 370 valskermsoldate, hoofsaaklik van 2 en 3 Valskermbataljons (albei deeltydse Burgermageenhede), asook 'n onafhanklike peleton van voltydse dienspligtiges te gebruik. 'n Kompanie van 3 Valskermbataljon sou die reserwe wees , en slegs aangewend word as dit nodig sou wees. Die troepe sou afgegooi word deur 6 Lockheed C130 Hercules en C160 Transall –vragvliegtuie met nog drie C160s paraat met reserwetroepe en bykomende voorrade as dit nodig was. Die basis was 'n volle 260 km binne Angola: gevolglik was daar nie die opsie om terug te stap nie. Dus moes 'n helikoptervloot (19 Super Frelons en Pumas) gebruik word om die aanvalsmag terug te neem na die slag.
Die plan was om Cassinga onverwags om 8 vm., wat volgens inligting paradetyd was, hard te slaan deur 'n lugbombardement uitgevoer deur 4 Canberra - en vier Buccaneer bomwerpers, wat onmiddellik opgevolg sou word deur 2 Mirrage 3 CZ vegvliegtuie met 30mm kanonne. In die harwar wat hierop volg, sou die hoofaanvalsmag, Alpha- en Bravokompanies wes van die teiken neergelaat word , en ooswaarts deur die teiken beweeg. Een kompanie (Charlie) sou oos van die teiken spring, en dan 'n stoppergroep vorm om vlugtende terroriste te stop. D-Kompanie sou suid neerkom, ook as stoppers, terwyl die onafhanklike peleton noord sou land. 'n Mortierpeleton met 60mm mortiere sou die aanval steun, terwyl 'n tenkafweerpeleton met RPG-7 vuurpyle en tenkafweermyne in die suide sou waghou oor die pad vanaf die gemengde Kubaans/ MPLA mag by Techamutete, wat 15 km suid van Cassinga geleê was. (Hierdie mag het bestaan uit 'n troep tenks, 'n gemeganiseerde infanteriekompanie of twee met BTR-152 gepantserde troepedraers, plus gemotoriseerde infanterie en lugafweerkanonne.
-Die helfte van die aanvalmag het anderkant die rivier geland- sommiges in die rivier.
-Slegs Delta-kompanie het op die beplande plek geland, terwyl 2 peletons reg binne-in Cassinga geval het, sommiges op die dakke van geboue!
Na alles moes die hele plan van aksie verander word, wat uitstekend gedoen is deur die bevelvoerder, Kol. Jan Breytenbach, maar die verrassingselement se tande is getrek deur die feit dat die werklike aanval eers na ongeveer 90 minute se verkwisting kon begin. Die geveg wat teen 11-uur oor moes wees, het tot na eenuur geduur, wat die pantsermag by Techematute kans gegee het om Cassinga te bereik toe die helfte van die troepe nog daar gewag het om deur die tjoppers kom haal te word. Die gevolg was die gebeure soos beskryf deur skrywer hierbo.
Op 'n Novemberdag in 2012 ontmoet skrywer die vlieënier van die Buccaneer na amper 35 jaar na Cassinga, na my broer Herman wat skoolgehou het in Pretoria, my ingelig het van 'n artikel oor Dries Marais wat daardie week in "Rekord-Oos" plaaslike koerant verskyn het. Luitenant-Kolonel Dries Marais, houer van nommer 048 Honoris Crux, wat hy verwerf het tydens Cassinga, het nou in die VSA gewoon, maar was in SA vir besigheid. Nadat ek die koerant gekontak het, het hulle gereël dat ons mekaar ontmoet by 'n restaurant in Pretoria – 'n hoogtepunt in my lewe!
Op pad na die nuwe beplande teiken hoor hy oor die radio dat die valskermtroepe se ammunisie amper op was, en dat Kubaanse tenks en troepedraers so te sê reeds by Cassinga is. (Dit was ongeveer 5 tenks en 25 BTR – troepedraers wat elkeen n dubbelloop lugafweer gesleep het - ongeveer 250 man sterk.)
Willem Steenkamp, in sy boek "Borderstrike" beskryf die situasie só ná Dries se aankoms by Cassinga en hy 'n paar aanvalle gedoen het veral op die lugafweerkononne uit die konvooi wat onophoudelik op die Buccaneer gevuur het en 'n bedreiging vir die vliegtuig geword het:
"From his cockpit Marais had a grandstand view, and what he saw horrified him: Suddenly the two other tanks came out of the bush and charged towards the base as our choppers landed. We were just north of the base and I told Ernie: "nows our chance to to get both those tanks . Give me 6 rockets for one and six for the other": We were supposed to have 12 left. Ernie gave the word and we dived , but when I pressed the trigger nothing happened. "You did not have the switches on !" I shouted at Ernie, but he denied it. We turned , and at that speed it takes a little while, and once again the thing didn't want to fire . Somewhere wed fire an extra salvo I couldn't remember, and we were without ammunition. And the tanks started to fire on the choppers.
Nota: Dries Marais is hierna formeel deur die Lugmag aangekla omdat hy "die vliegtuig en die navigator daardeur in gevaar gestel het!" Sy verweer was: " Ek het nie geweet dat oorlog gevaarlik is nie". Hy het egter enkele weke later die Honoris Crux medalje vir dapperheid ontvang.