Mfumo wu sungule nongonoko wuntshwa wa vuleteri lowu vuriwaka vuleteri bya ntirho. Minongonoko leyi ya vuleteri yi endleriwe vanhu lava nga tirheki. Xibukwana lexi xi hlamusela hilaha nongonoko lowu wu tirhaka ha kona.
Xana vuleteri bya ntirho i yini?
Vuleteri bya ntirho i nongonoko wa dyondzo lowu yisaka eka ku kuma ntirho. Vuleteri bya ntirho byi katsa dyondzo ya le kamareni ro dyondzela eka rona ekholejini kumbe senthara ya vuleteri na le ka vuleteri bya ntirho entirhweni. Ku va wena u nghenelela eka vuleteri bya ntirho, mhaka ya nkoka hi leswaku ku fanele ku va na muthori loyi a tsakelaka no kota ku ku nyika ntokoto wa ntirho.
I mani a nga endlaka xikombelo xa vuleteri bya ntirho?
Unwana na unwana a nga endla xikombelo xa vuleteri bya ntirho. Leswi swi vula leswaku vuleteri bya ntirho byi fanele ku va kona eka vantshwa lava hetaka swikolo na tikholeji na lava nga tirheki xikanwe na lava tirhaka. Vuleteri bya ntirho a byi yi hi ntlawa wa malembe yo karhi?
Eku hlawuleni ka vanhu eka vuleteri bya ntirho mfumo wu bohe leswaku kwalomu ka 85% wa vadyondzi ku fanele ku va vantima, 54 % ku fanele ku va vavasati kutani 4% ku fanele ku va vanhu lava lamaleke.
Swi ta koxa mali muni?
A ku na mali leyi koxiwaka eka vuleteri bya ntirho. Unwana na unwana la hlawuriwaka eka nongonoko wa vuleteri bya ntirho u fanele ku hakeriwa mali yo karhi hi muthori. Ntsengo wa kona wu lawula hi muxaka wa vuleteri bya ntirho. Holobye wa Mintirho u pfumele eka mali ya minimamu eka tihakelo na swipimelo kambe muthori a nga hakela yo tala. Tihakelo na swipimelo ku twananiwa hi swona na mudyondzi unwana na unwana ku nga si sungula nongonoko?
Swi teka nkarhi wo tanihi kwihi?
Ku leha ka vuleteri bya ntirho swi ta hambana kambe a swi talangi ku va ehansi ka lembe.
Swi vula yini eka mina loko ndzi va eka vuleteri bya ntirho?
Loko u amukeriwa eka vuleteri bya ntirho u ta fanela ku sayina ntwanano lowu nga le nawini na muthori. Munhu kumbe nhlangano lowu wu ku nyika xiphemu xa vutivi bya vuleteri naswona ku fanele ku sayiniwa ntwanano. Leswi swi ta hlamusela leswi languteriweke eka wena na leswi u faneleke ku swi endla.
I va mani va nga xiphemu xa vuleteri bya ntirho naswono hi yihi mintirho ya vona?
Mudyondzi u vekiwa eka vuleteri bya ntirho, u sayina ntwanano wa xinawu na muthori, lowu hlamuselaka timfanelo na vutihlamuleri bya mudyondzi, no landzelela nongonoko wa vuleteri.
Muthori u nyika xiphemu xa ntokoto wa ntirho wa vuleteri bya ntirho no sayina ntwanano wa xinawu lowu fanaka lowu hlamuselaka timfanelo na vutihlamuleri bya muthori, ku katsa mintwanano eka xiyimo xa tihakelo (allowance) ta mudyondzi.
Vaphakeri va vuleteri va nyika vuleteri hi ku yimela muthori no sayina ntwanano wa xinawu lowu fanaka lowu hlamuselaka timfanelo na vutihlamuleri bya vaphakeri va vuleteri.
Xiyenge xa Dyondzo na Vulawuri bya Vuleteri xi kondletela no fambisa timali ta vuleteri bya ntirho eka ndhawu yo karhi ya ikhonomi (xikombiso, vutleketli na vupfhumba na mafundzha), no vona leswaku vuleteri byi le ka xiyimo xa vumaki (ku tiyisisa nkoka).
Ndzawulo ya Mintirho yi thola, hlawula no hundzisela vanhu lava nga tirheki lava fikelelaka swilaveko swa vuleteri bya ntirho byo karhi eka vathori lava lavaka vadyondzi. Muthori u endla xiboho xo hetelela.
Ndzi ta kuma yini emakumu ka vuleteri bya ntirho?
Loko vuleteri bya ntirho byi fika emakumu u ta va na mbumambumelo (qualification) lowu tiviwaka etikweni hinkwaro. Ku va mbhoni ya leswaku u na mbumambumelo u ta nyikiwa xitifikheti. Xitifikheti lexi xi ta hlamusela vuswikoti lebyi u nga ta va u byi dyondzile.
Xana ndzi ta kuma ntirho endzhaku ka vuleteri bya ntirho?
Loko u nga tirhi loko vuleteri bya ntirho byi sungula, a ku na ku tiyisisa leswaku u ta kuma ntirho emakumu. Muthori loyi a ku nyikeke vuleteri a swi bohi leswaku a ku nyika ntirho. Kambe hi ku va na mbumambumelo na ntokoto wa ntirho u ta va eka xiyimo xo antswa ku kuma ntirho ku tlula eku sunguleni. U nga lava no ehleketa ku kuma mimbumambumelo yinwana kumbe u sungula bindzu ra wena?
Xana ndzi endla njhani xikombelo xa vuleteri bya ntirho loko ndzi nga tirhi?
Tsarisa eka Ndzawulo ya Mintirho tanihi munhu la lavaka ntirho hi ku tata fomo yo tsarisa leyi namarhetiweke na fomo leyi kombisaka ku tsakela ka wena. Kutani u yi tlherisela eka mutirhi wa ndzawulo kumbe u yi posa kunene.
Nkarhi hinkwawo vona leswaku vuxokoxoko byo tihlanganisa byi kahle.
Senthara ya vatirhi yi ta tihlanganisa na wena loko u fikelela swilaveko swa vuleteri bya ntirho wa muthori wo karhi.
Loko u fikelela swilaveko u nga vitaniwa ku ta hlamuseriwa no kamberiwa ku nga si fika nhlawulo wo hetelela.
Xana u na vulamari?
Loko ku ri ina, hlamusela?
Xana u muaka-tiko wa SA?
Loko ku ri e-e xana u muaka-tiko wa le kwihi?
Xana u na layisense yo chayela?
Ndza hlambanya leswaku mahungu lawa ya nga laha henhla i ntiyiso.
Laha i nxaxamelo wa tidyondzo hinkwato to hambana na migingiriko yinwana leyi u nga kotaka ku yi endla eka dyondzo yo karhi. Endla onge u nga swi kota ku endla migingiriko hinkwayo, nyika minkutlunyo eka dyondzo yinwana na yinwana ku ya hilaha u yi tsakelaka kumbe u tsakelaka migingiriko eka dyondzo yeleyo. Hakanyingi swihungasi na swona swi nga va xikombiso xa leswi u swi tsakelaka. Loko u tsakela xinwe xa migingiriko leyi boxiweke laha henhla tanihi xikombiso xa dyondzo yo karhi, khwantihata nghingiriko no nyika minkutlunyo eka dyondzo yeleyo ku ya hi ku tsakela ka wena eka nghingiriko lowu khwantihatiweke. Minkutlunyo yi fanele ku endliwa hi ndlela leyi landzelaka: 1 A ndzi yi tsakeli ngopfu, 2 A ndzi yi tsakeli, 3 Ku tsakela ka le xikarhi, 4 Ku tsakela, 5?
Vurimi na nhlayiso wa ntumbuluko.
Ku phakela swakudya hi ku rima. Ku hlayisa swirhapa, nhova na ntumbuluko. Ku rima swibyariwa na swifuwo, ku tirha etiphakeni, swirhapeni na le nhoveni na nhlayiso wa ntumbuluko.
Mfuwo na vutshila.
Ku endla swilo swo saseka no endla migingiriko yo nyanyula vanhu. Ku vumba na ku rhunga, ku cina, ku yimbelela, vuyimbeleri, mintlangu, tifilimi na ku teka swifaniso, thelevhixini, vhidiyo, mutlangi wa mintlangu, mukhavisi wa tindlu, ku penda no khavisa swifaniso.
Mafambiselo ya mabindzu na maxaviselo. Malulamiselo, mapulanelo no vona leswaku khamphani yi famba kahle. Ku endla switatimende swa timali ta khamphani, ku fambisa khamphani, ku fambisa xiyenge xo thola (vatirhi), ku xava nhundzu ya khamphani, ku maketa nhundzu ya khamphani, ku fambisa hofisi, ku fambisa vuxaka bya khamphani na vaaki, xik. vuxaka bya vaaki.
Tidyondzo ta vuhlanganisi na ririmi. Ku tirhisa ririmi ku pfuna vanhu ku kuma mahungu hi ku vulavula no tsala. Muhundzuluxi, muteki wa mahungu wa tibuku kumbe phepha-hungu, mutivi wa ririmi, vunwinyi bya le nawini, ku tsala swihungwana kumbe matsalwa?
Dyondzo, vuleteri na nhluvukiso. Ku dyondzisa no letela vanhu. Mudyondzisi eswikolweni, mavandla ya le henhla ya tidyondzo yo fana na Tiyunivhesiti, Titheknikhon na Tikholeji ta Xithekiniki, ku dyondzisa vana lavatsongo (nhluvukiso wa vana lavatsongo).
Vutumbuluxi, vuinjhiniyere na thekinoloji. Ku khavisa michini, mabiloho, magondzo, swihaha-mpfhuka, michini ya magezi na ya xiilektoniki, ku endla no khomananisa swiphemu swa michini leswaku yi ta tirha kahle, na timhaka ta migodi (mining).
Tidyondzo ta vumunhu na vaaki. Ku dyondzo mintolovelo ya vanhu ku kota ku va pfuna. Ku tirha no hluvukisa vanhu (Ntivo-miehleketo na vuleteri bya vuswikoti), tidyondzo ta vukhongeri (mufundhisi), matimu, ku dyondza misava na xivangelo xo va vanhu va tshama emadorobeni(ntivo-misava), ku dyondza vuxaka bya vanhu, dyondzo ya vanhu va khale na swiharhi.
Nawu, sayense ya vusocha na vusirheleli. Ku langutisa nsirhelelo na vuhlayiseki bya vanhu na vululami laha tikweni.
Sayense ya swa rihanyo na mintirho ya vaaki. Ku pfuna vanhu hi ku hlayisa mirhi ya vona na rihanyo ra miehleketo. Ku sivela mavabyi, ku hluvukisa rihanyo, ku hlayisa vavabyi, vuongori, mutirhi eka swa tiambulense, mintirho ya swa rihanyo, mutirhela vaaki (social work).
Tinhlayo, Sayense, khompyuta na sayense ya vutomi. Ku tirhana na tinomboro ku ololoxa swiphiqo, ku tirhana na tikhompyuta ku hlayisa mahungu no tirhana na swilo leswi hanyaka. Tidyondzo ta khompyuta, vanwatinhlayo, ntivo-vutomi (dyondzo ya swimila na swiharhi)?
Mintirho. Ku pfuna vanhu vanwana ku fana na loko u va pfuna etikhefini (restaurants) na tihotela na tindhawu tinwana to hungasela kona, ku tirha tanihi musweki, muleteri wa tendzo, muyimeri wa tendzo, mulanguteri wa swiharhi, ntleketlo wo fana na muchayeri wa thekisi, muchayeri wa bazi, muhlayisi wo fana na wa misisi, muhlayisi wa vadyuharhi, ku tirha ehotela, ku tirha ku xavisa?
Mapulanelo ya miako no aka. Ku pulana no khavisa miako ku fana na lava khavisaka, ku aka tindlu, ku aka magondzo na mabiloho. Ku vekela tintambhu ta gezi eka miako.
Tsala tidyondzo tinharhu leti u ti nyikeke minkutlunyo ya le henhla.