Die blou van onthou by Marita van der Vyver - Read Online
In die skemer van haar lewe kry Colette Cronjé ’n brief van 'n lank vermiste familielid. Dit kom uit Portugal en dit dwing haar om alles te onthou wat sy 'n leeftyd lank probeer vergeet het. Want wat 'n halwe eeu gelede in Portugal gebeur het, het haar eie lewe asook dié van die volgende twee geslagte onherroeplik verander. Haar dogter, Nandi, se verset teen haar ouers en haar afkoms is so verreikend dat sy haar kind vir aanneming weggee, alleen oorsee vlug en alle bande met haar familie verbreek. Haar kleindogter, Tina, word groot sonder om haar bloedfamilie te leer ken. Maar bloed bly bloed, jou familie bly jou familie, jou taal bly jou taal. Daarom word dit die verhaal van 'n Afrikaanse familie, van drie opeenvolgende geslagte wat reageer op mekaar en op hul tyd, van drie vroue wat leef in die spanning tussen weggaan en moet bly, tussen vergeet en móét onthou. Saudade, leer Colette in Portugal, is die liefde wat bly nadat die voorwerp van die liefde verdwyn het. Die blou van onthou is ’n wydstromende rivier van ’n roman, ’n boek wat die leser onderdompel en omrol en maal in sy kolke van stemme en geskiedenis en oeroue hunkerings.
Publisher: TafelbergReleased: Oct 1, 2012ISBN: 9780624055204Format: book
Die blou van onthou - Marita van der Vyver
COLETTE SE SWYGSTORIES
I’ll wipe away all trivial fond records.
BRIEF UIT PORTUGAL
Dis dalk die belangrikste brief wat sy nog ontvang het. Dis moontlik dat dit alles in haar lewe kan verander.
Maar wat is álles as jy amper vyf-en-sewentig jaar oud is?
Sy staan op van haar bed, moeisaam, want sy was nog nooit so bewus van haar ouderdom soos op hierdie oomblik nie. Langs die venster in haar slaapkamer staan ’n outydse ovaalvormige vollengte-spieël met ’n houtvoetstuk, die glas al ’n bietjie dof, wat sy lank gelede van haar ma geërf het. Of dalk is dit net haar oë wat dof geword het. Elke keer as Mammie vir haar klere gemaak het, kon Colette die resultaat in hierdie spieël bekyk, bewonder, kritiseer. Gewoonlik darem bewonder.
Sy onthou ’n voorskoolse kind met ’n pruik van gladde swart hare en ’n rooi strikkie op die pruik en ’n mond so rooi soos die strikkie geverf, asemloos opgewonde oor die Sneeuwitjie-uitrusting wat sy op haar eerste kostuumpartytjie gaan dra. Sy onthou ’n tiener met krullerige blonde hare en blosende wange in ’n dinner dress wat Mammie uit glimmende donkerblou lap geknip het, Dior se New Look, asemophoustyf om die middel met ’n lang wye romp, haar eerste grootmensrok vir haar eerste aandpartytjie. En sy onthou die rooi-wit-en-blou going-away outfit wat haar soos ’n Franse vlag laat voel het, asof sy nie vir haar geliefdes op die kaai hoef te waai nie, asof sy maar net daar op die dek van die Union Castle-skip kon staan en wapper.
Maar wat sy nou in die spieël sien, is ’n bejaarde vrou met ’n netjiese silwergrys kapsel, geklee in ’n sober swart linnelangbroek en beige toeknooptrui. Winkelklere. ’n Deftige winkel se duur klere. Hoe teleurgesteld sou haar spaarsamige en vlytige ma vandag weer gewees het.
Wat sy veral sien, selfs sonder die leesbril wat aan ’n silwerkettinkie om haar nek hang, is plooie. Diep kepe oral op haar gesig uitgekerf soos ’n boombas wat deur ’n vandaal met ’n mes bygekom is. Swaar sakke onder haar oë. Pap vel onder haar ken.
Wat het geword van Colette Cronjé wat ’n halwe eeu gelede met soveel jubelende oorgawe haar eie lyf in Lissabon ontdek het? Prys my lyf daar’s blye galme. Daar’s ’n roering in die bed daar binne. Daar’s ’n roering in my lyf hier buite. My minnaar word wakker. Dis die mooiste sin wat ek al ooit geskryf het. My minnaar word wakker. Frases uit haar Portugese reisjoernaal, woorde wat soms soos flenters papier teen haar vaswaai, asof sy dit toe tog reggekry het om elke bladsy uit daardie boek op te skeur en in die wind weg te gooi.
Anders gestel, wat bly oor vir die bejaarde mevrou Niemand? Kyk net hoe hang haar skouers. Sy trek haar skouers moedig agtertoe, maar dit laat haar nie jonger lyk nie, miskien net ’n klein bietjie minder bang. Sy soek al soveel jare lank. En noudat die soektog oplaas iets opgelewer het, voel sy te oud en te bang vir al die veranderinge wat dit kan meebring.
Op daardie winderige vroegherfsdag vyf maande gelede, toe haar kleinkind haar die eerste keer gebel het, het sy weer begin lewe. Versigtig, voetjie vir voetjie, een skuifelende treetjie agtertoe na alles wat gebeur het, een skuifelende treetjie vorentoe na alles wat opnuut moontlik geword het, agtertoe, vorentoe, ’n wiegende dans op ’n droewige deuntjie. Stadig, stadig oor die klippertjies. Die reën val sulke wonderlike druppeltjies. Afrikaanse fado?
Saudade, het haar Portugese minnaar lank gelede vir haar verduidelik, is ’n soort ewig verlangende liefde. Die liefde wat bly ná die voorwerp van die liefde verdwyn het. Sy was te jonk en ongeskonde om te begryp, maar nadat sy eers haar kind en toe haar kleinkind verloor het, het saudade vir haar ’n lewenslange toestand geword.
Sy draai weg van die ou vrou in die spieël en stap terug na die skootrekenaar op die bed. Staar ’n paar oomblikke hulpeloos na haar hande op die toetsbord, die vel dun en droog soos kreukelpapier, die donker vlekke wat die tyd op die papieragtige tekstuur geverf het, die blou are wat onder die oppervlak uitbult. Hoe het haar dogter dit nou weer in haar afskeidsbrief gestel? ’n Vel is mos maar net die papier waarin die present toegedraai is? Dan begin haar stram vingers beweeg.
Skryf en vertel als, tik sy vir haar kleindogter in Portugal, waar hierdie storie vyftig jaar gelede begin het.
Maar eintlik het haar storie lank voor Lissabon begin. Dit sou immers nie vir haar moontlik gewees het om haar lewe in ’n leuen te verander as sy nie van jongs af deur leuens omring was nie. Grotes en kleintjies. Swartes en wittes. Stiltes en gapings.
Só probeer Colette Niemand (née Cronjé) haarself op haar oudag verskoon.
Sy sit aan Deddie se voete in die voorkamer en luister na die digter Totius se krakerige stem oor die radio. Ons het gerieeeken die jaarsyfer is negentienhonderd-agt-en-dertig. Nou sal ons gaan fieees vier … Mammie bak koek in die kombuis. Gewoonlik help sy graag vir Mammie, maar die laaste ruk raak Deddie so opgewonde oor die ossewaens en die ooms met die baarde en die tannies met die snaakse kappies dat hy gereeld na die toesprake oor die radio luister. Kom, Lettie, nooi hy haar, kom hoor wat aangaan in hierdie land van ons. Die meeste van die toesprake is vir haar amper so vervelig soos Sondae se gepreek in die kerk, maar darem ’n bietjie beter, want sy kan op die mat met haar papierpoppe speel terwyl sy maak of sy luister.
Sy het haar geliefde Shirley Temple uit die plat kartondoos vol cut-outs gehaal. Die poppie met die goue lokke en die oulikste kuiltjies op aarde is geklee in ’n wit frokkie en broekie, wit sokkies en skoene. Colette pas vir haar die een pragtige papierrok na die ander aan, vou die papierstrokies versigtig oor die papierskouers, geduldig op soek na die regte uitrusting. Maar onse barmhartige God het nie ’n fieees gegee nie, maar hun herlieeewing …
Deddie het sy pyp in sy hand – sy skoon, sagte huisdoktershand, soveel sagter as oupa Gert se eelterige plaashande – maar hy is so geboei deur die radiostem dat hy vergeet om te rook. Hy sit effens vooroor gebuig, sy swart skoene blink gepoets en sy swart hare ewe blink geolie. ’n Djentilmin, dis wat Mammie hom noem, and a gentle man too. Die twee gaan nie altyd saam nie, Colette. Sy kop is skuins gedraai om beter te hoor, sy oë vol van ’n vreemde lig, soos wanneer hy saans vir haar en haar broers die sterre wys.
Kyk, Deddie, Mammie het vir Shirley Temple ’n Voortrekkerrok gemaak. En die kappie ook. Ek het dit self ingekleur en uitgeknip.
Hy hoor haar nie. Sy lippe beweeg onder sy stomp swart snorretjie. Hy prewel die woorde van die volksdigter agterna: Dit is ’n wonder in ons oë. Ons sien dit, maar ons deurgrond dit nie.
Dalk is dít waarom sy hierdie oomblik so helder onthou, haar pa wat ’n onverstaanbare frase herhaal, fluisterend asof hy haar ’n geheim vertel, voordat sy stem uitgedoof word deur duisende singende stemme oor die radio. En hoor jy die magtige dreuning? Oor die veld kom dit wyd gesweeeef.
Want dit kan tog nie werklik haar eerste herinnering wees nie. In die lente van 1938 was sy darem al amper ses jaar oud. Van haar vierde of vyfde jaar onthou sy flitse, glimpe en geure, klanke en kleure. Die reuk van tuisgekookte seep op oupa Gert se plaas, die naam van die plaas teen ’n hek op ’n grondpad, Somerverdriet, so mooi, so hartseer, so onverklaarbaar. Hoe kan somer verdrietig wees? Winter, ja, dit kan sy kleinkry, winter is koud en nat soos trane. Maar somer beteken son en heeldag buite speel en vakansie by die see. Wat sy ook onthou, vaagweg, is die sneeuwit pieke van ’n Bolandse berg in ’n besonder koue winter, sneeuwit lakens wat soos baldadige hanslammers aan ’n wasgoedlyn ruk, die wind wat waai en waai, lang wit rokke wat opwarrel, ’n wit kappie met fladderende linte wat soos ’n ballon wegwaai, bebaarde jong mans wat laggend agterna hardloop en in die lug spring om die linte te vang.
Nee. Die warrelende rokke en die fladderende linte hoort ook in haar sesde jaar, toe vroue op die dorp nagte lank agter naaimasjiene sit en stik het om outydse rokke en kappies te maak. Amper soos vir ’n konsert, soos toe Mammie die keer ’n Kerskonsert op die plaas gereël het en tot laat snags moes stik om ’n stapel deurgeskifte lakens in klede vir ’n leërskare jubelende engele te omskep. Colette se boeties en nefies en niggies het die praatrolle gekry en die heel kleintjies soos sy is saam met die volk se kinders in die engelekoor gedruk, maar hulle hoef nie te gesing het nie. Daar is genoeg hemelse stemme in daardie koor, het Mammie gesug, hémels. Maar die volgende jaar het oom Kleingert op die plaas gesê ag, nee wat, los dit liewer, dit gee die hotnots net idees.
Mammie het dit gelos. Ook nie in Colette se sesde jaar saam met die buurvroue aan Voortrekkerrokke gestik nie. Net die papierrok en die papierkappie vir Shirley Temple, dis al wat Colette uit haar kon kry, en daarvoor moes sy twee weke soebat.
Ja, soos ’n konsert, dis hoe die Ossewatrek gevoel het, net beter, want hierdie konsert het dae, weke, máánde lank aangehou. Van die dag teen die einde van die winter toe die eerste waens uit Kaapstad vertrek het, met die plate varkblomme langs die pad so wit soos die vroue se kraaknuwe kappies, terwyl die skares op elke dorp groter en geesdriftiger word, jong mans met woeste Voortrekkerbaarde en huilende ou tannies in wye Voortrekkerrokke, verliefde paartjies wat sommer net daar in die veld langs die waens trou en wie weet hoeveel babadogtertjies wat Eeufesia gedoop word, so het dit die hele roete noordwaarts gegaan, deur Stellenbosch, Worcester, Graaff-Reinet, Bloemfontein, Johannesburg, singend en juigend in winterkoue en lentesonskyn en somerse donderstorms, dis die lied van ’n volk se ontwaaaking, van harte wat sidder en beeeef, al hoe meer stemme wat saam sing en saam juig, van Kaapland tot bo in die Noooorde, tot in Pretoria waar die hoeksteen van ’n toekomstige monument op 16 Desember 1938 voor ’n singende juigende skare van honderdduisende mense gelê is.
Dingaansdag, het Deddie vir haar verduidelik, om die Slag van Bloedrivier te gedenk, toe ’n klein groepie wit gelowiges ’n oormag van derduisende Zoeloes verslaan het. Op hierdie dag honderd jaar gelede het die Voortrekkers besef God is aan hulle kant. Maar op hierdie dag in 1938 het Colette besef haar ma en pa is nie altyd aan dieselfde kant nie.
Dis ’n Vrydag en ’n openbare vakansiedag, die ideale dag vir ’n partytjie, het Mammie gedog, om Colette se sesde verjaardag te vier. Sy verjaar eintlik eers die volgende week, maar dan sal hulle reeds by die see of op die plaas vakansie hou, soos elke jaar. Shame, sê Mammie, die kind het nog nooit ’n regte partytjie gehad met maatjies wat mooi aantrek en presente bring nie. Met ’n versierde tafel en ballonne en speletjies. Waarom hou ons nie ’n fancy dress nie? In for a penny …
Mammie pak die organisasie met groot geesdrif aan, amper so opgewonde soos toe sy ’n jaar of twee tevore daardie eerste en laaste Kerskonsert op die plaas gereël het. Pos handgeskrewe uitnodigings aan ’n tiental maatjies en hulle mammas, bak dosyne kleinkoekies en ’n groot sjokoladekoek, knip en meet tot laatnag aan Colette se Snow White-kostuum vir die fancy dress, met kopspelde tussen haar lippe vasgeknyp en die wiel van die Singer wat soos ’n wilde wind in ’n bloekombos klink wanneer sy die slinger driftig draai.
Sneeuwitjie, vermaan Deddie, sy het mos darem ’n Afrikaanse naam ook.
Nee, Deddie, stry Colette, Snow White. Soos in die prent wat ek en Mammie in die bioskoop gaan kyk het. Met Grumpy en Sneezy en Dopey …
Someday my prince will come, tralala, neurie Mammie agter die Singer.
Sy en Colette is albei versot op Walt Disney se eerste vollengte-animasiefilm. Dis soos om ’n hele koek vir aandete te kry in plaas van net ’n sny met koffietyd. Die lekker hou soveel langer aan as wanneer jy net ’n kort comic voor die hooffilm kan kyk. Maar dis nie maklik om Snow White se rok te maak nie. Darn difficult, sug Mammie, al is sy knap met naald en gare. Die noupassende donkerblou bostuk, ligter blou pofmoutjies met rooi insetsels, ’n wye geel romp en – moeilikste van alles, sê Mammie; belangrikste van alles, soebat Colette – die gestyfde wit kraag wat soos ’n varkblom se kelk om Snow White se nek moet oopvou.
Mammie leen selfs iewers ’n swart pruik om oor Colette se blonde krulhare vas te steek. Bo-op die pruik kom Mammie se final touch, die rooi Alice band met die strikkie. Colette staar verwonderd na die vreemde swartkopmeisietjie in die spieël terwyl Mammie vir haar met rooi lipstiek ’n roosknopmond verf. Sy lig die kante van die lang geel romp met haar vingerpunte op, kniebuig ’n paar keer, draai giggelend rondomtalie sodat die romp ’n wye bolling maak. Dis die mooiste kostuum in die hele wêreld, sê sy vir Mammie. Nou moet hulle net wag vir die gaste om op te daag.
Drie van die meisiemaatjies kom in outydse Voortrekkerrokke, met kappies en al, en twee van die seuns dra vals baarde en speelgoedgewere. Die een sê hy’s Piet Retief, die ander een Dirkie Uys. Die meisies sê nee, hulle het nie name nie, hulle is net Voortrekkervroue. Beatrix lig die lang rok se soom op om haar kaal voete te wys. My ma sê hulle het kaalvoet oor die Drakensberge getrek. Dadelik trek die ander twee Voortrekkervroue ook hulle sokkies en skoene uit. Dis wárm so kort voor Kersfees op ’n Bolandse dorp, veral as jy nie gewoond is om ’n lang rok te dra nie. Colette besluit dat Snow White seker ook maar kaalvoet kan loop, al is sy eintlik ’n prinses in vermomming.
Kom ons gaan sny die sjokoladekoek, sê Mammie vir die maatjies en die mammas wat in die voorkamer saamdrom, waar Deddie na die radio probeer luister.
Maar dis die hoeksteenlegging! protesteer Beatrix se ma, die plomp tannie Bea. Dít wil ek nie mis nie, nie vir al die sjokoladekoek op aarde nie!
Die kinders hoort eintlik ook te luister, sê Deddie. Dis iets wat hulle vir die res van hulle lewe sal onthou.
Maar wat van Colette se partytjie? vra Mammie.
Sy sal nog baie partytjies hou, troos Deddie met sy pyp in sy hand, maar ’n dag soos vandag sal sy nie gou weer belewe nie. Dis die ontwaking van ’n volk, my vrou.
Dis nes Dokter daar sê, beaam tannie Bea en skraap die vyf Voortrekkers op die fancy dress nader en plak hulle op die mat voor die radio neer.
Mammie gee die tannie ’n snaakse kyk, klap haar hande om die oorblywende maatjies se aandag te trek – ’n seerower en ’n boemelaar, twee prinsesse en ’n meermin wat aanmekaar oor haar stertvin struikel – en nooi hulle om solank in die eetkamer te kom koek eet. Héérlike sjokoladekoek, glimlag Mammie. Skielik laat sy Colette dink aan die heks wat Snow White met ’n glansende rooi appel wil verlei. Die maatjies kyk onseker na mekaar voordat hulle haar volg na die eetkamer wat met ballonne en papierlinte versier is.
Ek gaan nou die kersies op die koek aansteek en dan sing ons vir Colette, sê Mammie. Uit die voorkamer hoor hulle hoe derduisende stemme oor die radio sing. Van Kaapstad tot bo in die Noooorde ruis dawerend luid die akkoooorde. Colette wonder hardop of hulle nie eerder moet wag tot die Eeufees oor is voor hulle die kersies aansteek nie. Tot die volk klaar ontwaak het? vra Mammie met ’n skerp stem. Nee wat. Jy kan altyd wéér ’n keer die kersies doodblaas as die klomp daar binne moeg word van die magtige dreuning.
Colette kyk na die kwaai rooi kolle op haar ma se wange en wag tot die kersies behoorlik brand voordat sy haar asem diep intrek en bláás vir al wat sy werd is. Vyf vlammetjies gaan dadelik dood, maar die sesde bly flikker terwyl sy al hoe desperater blaas. Dan word die meermin langs haar ongeduldig en help haar om die laaste vlammetjie poefff dood te blaas. Colette kyk verskrik na haar ma. Is dit nie kroek nie? Kan ek nog altyd ’n wens wens?
Jy’t haar mos nie gevra om jou te help blaas nie, troos Mammie. Wens jou wens terwyl ons vir jou sing. En dan val Mammie in met haar stem wat vir Colette mooier is as enige stem wat sy al ooit in die bioskoop gehoor het. "Happy birthday to you, happy birthday to you …"
Die meermin sing hard en vals saam, die ander maatjies skameriger. Happy birthday, dear Colette … Maar uit die voorkamer hoor sy steeds die dawerende akkoorde van Die lied van jong Suid-Afrika , en die twee wysies so bo-oor mekaar laat haar skoon vergeet wat sy wou wens. Dat sy haar eie hondjie kan kry? Dat haar twee boeties sal ophou om haar te terg oor haar melktande wat uitval? Dat sy eendag so mooi soos Mammie en so slim soos Deddie sal wees?
Waarom sing Mammie vir my in Engels? vra sy toe haar ma by die laaste uitgerekte to youoo kom.
Mammie se glimlag val kaboem van haar gesig af. Haar wange vlek weer rooi. "Ek het nog altyd vir jou in Engels gesing. Dis hoe my moeder vir my gesing het. My vader was Engels, Colette, onthou dit. Jy het hom nooit geken nie, maar jy het ’n Engelse oupa. There were no Voortrekkers on my side of the family." En sy sny die sjokoladekoek so ongeduldig dat die gestyfde linnetafeldoek vol bruin krummels gestrooi word.
Colette wonder hoe sy dit regkry om Voortrekkers amper soos ’n lelike woord te laat klink. In Deddie se mond klink dit altyd so groot en deftig. Onder Deddie se stomp swart snorretjie word dit ’n wonder vir die oor, soos herlieeewing of deurgrond.
• Colette Niemand 7/8/2007
My liefkind, dis verstaanbaar dat jy nog te jonk en ongeskonde voel vir Fernando Pessoa se Livro do Desassossego. Onthou, dit het byna vyf dekades ná sy dood eers verskyn, en ek het die Engelse vertaling laat in die jare negentig gelees, toe ek al ’n betreklik bejaarde vrou was wat haar kind én haar kleinkind verloor het. Toe ek lankal die wonde gedra het van al die veldslae wat ek vermy het .
Dáárdie aanhaling het soos ’n vuis om my hart gevou die oomblik toe ek dit lees. Toe ek jonger was, het ek gedog as ek net die oorlog op ’n veilige afstand kon hou, as ek die vieslike veldslae van persoonlike passie aan dapperder siele kon oorlaat, sou ek ongeskonde anderkant uitkom. Anderkant wát, wonder ek nou.
Dis hoekom ek vanaand vir jou wil sê dit maak nie saak as jy nie vind wat jy in Portugal gaan soek het nie. As jy net iets van jouself daar kan vind, my liefste klein vuurvissie, sal jou reis reeds die moeite werd wees. En dit klink vir my of dít klaar begin gebeur het. Hou vas daaraan, hoor, moet dit nóóit weer los nie.
Ek is ook mos indertyd oorsee om myself te vind . Ek het my eie stem gevind, ek het gehoor hoe ek werklik klink, en dit het my so groot laat skrik dat ek huis toe gevlug het en my tong uit my mond gesny het. Stilbly is ook ’n antwoord, het ek kleintyd by Mammie geleer. Ná my oorsese swerfjare het dit my leuse geword, my verskoning om alle verdere veldslae te vermy. As jy stom is, word jy nie ’n soldaat of ’n deelnemer nie, jy word ’n toeskouer.
Maar jý is nie ’n toeskouer nie, lieweling. Jy het al genoeg verliese in jou jong lewe gely om jou veel wyser te maak as wat ek op jou ouderdom was. (Al verstaan jy nog nie alles wat Pessoa kwytraak nie.) Jy het jou ma se veglus geërf – maar darem ook genoeg van jou ouma se versigtigheid om jou teen selfvernietigende dapperheid te beskerm. Nee wat, ek het volle vertroue in jou. Soek en jy sal vind.
Liefde uit die Kaap
Mammie het haar opgetof vir die uitstappie na die stad, haar mond so rooi soos ’n brandweerwa geverf, haar blonde hare gekartel en vasgesteek onder ’n klein blou hoedjie wat amper soos ’n soldaat se stywe keppie lyk. Sy dra handskoene en hoëhakskoene en haar laaste paar ongeleerde sykouse. Haar rok het groot skouers en ’n dun wit beltjie om die middel en ’n romp wat nogal baie van haar bene wys. Dis nie dat sy haar bene wíl wys nie, moes sy vir ouma Trui op die plaas verduidelik, maar met die oorlog het lap skaars geword en roksome korter, dis nou maar hoe dit is.
Colette kan nie ophou om na haar ma te kyk nie, al die pad van Rondebosch tot in Kaapstad, terwyl hulle so wieg-wieg in die elektriese trein ry. Dis warm en die donkergroen leerbank voel taai teen die waaie van haar bene. Moenie so kriewel nie, vermaan Mammie, jy kreukel jou rok. Want Colette is ook uitgedos vir die stad. Haar rok is geknip uit ’n ou rok van Mammie, maar jy sal dit nooit raai nie, want die blou blommetjieslap lyk nog mooi nuut en Mammie is mos knap met naald en gare. Sy het die lyfie bo gesmok en ’n ronde wit kragie aangewerk en ’n ry blou Bakelite-knopies agter. Make do and mend, sê Mammie, dis deesdae die leuse van alle patriotiese vroue.
Colette vermoed sy word miskien ’n bietjie te oud vir gesmokte rokkies, maar Mammie sê nonsies, dink aan die arme dogtertjies in Europa wat glad nie eens meer rokkies het om te dra nie. Nie eens meer ’n dak oor hulle koppe het nie. Colette kan nie verstaan hoe haar gesmokte rok die Europese dogtertjies gaan help om ’n dak oor hulle kop te kry nie, maar sy besef dit het iets met patriotisme te doen, daarom dra sy maar die rok sonder om te kla.
Hulle gaan inkopies doen, nuwe kouse en ’n steppien vir Mammie en ’n papierpop vir Colette en ’n mooi bont kopdoek vir Sina, die klimeidjie wat Mammie vroeër vanjaar op die plaas gaan haal het om by hulle te kom werk. Siestog, sy mis haar mense vreeslik, sê Mammie, sy’s eintlik nog bogkind. Skaars ’n paar jaar ouer as Colette. Dit moet ááklig wees, sê Colette, om weggevat te word van jou huis en jou familie om by vreemde mense in ’n vreemde huis te gaan werk. Ek weet nie wát ek sal doen as dit met my moet gebeur nie! Dit sal nie, my skat, troos haar ma. Jy’s ’n wit kind.
Colette is nie seker of daar nog papierpoppe oor is in die stad nie, want met die oorlog is dit nie net lap wat skaars geword het nie. Maar Mammie sê aanmekaar ons kan nie kla nie, want hierdie sonskynland van ons is ’n paradys in vergelyking met oorsee. In Engeland is daar glad nie meer kouse te koop nie, nie sykouse of rayonkouse of nylonkouse of enigiets nie, die arme Engelse meisies smeer hulle bene bruin met gravy. Colette hoop rêrig dat hulle vandag kouse sal opspoor, want sy gril haar dood as sy dink dat Mammie dalk die sous vir hulle Sondagmiddaghoender aan haar lyf sal wil smeer.
Ná die inkopies gaan hulle in Stuttafords se restaurant in Adderleystraat koek en tee bestel, en dan gaan hulle nog bioskoop toe ook voordat hulle vanmiddag die trein terug huis toe kry. In for a penny, sê Mammie en lag opgewonde. Dis nie aldag dat ons twee meisies stad toe gaan nie, nè. Colette lag saam met haar. Dis vir haar vreeslik lekker as haar ma van ons twee meisies praat, asof Colette baie ouer is as net nege jaar.
Dis waar dat hulle min stad toe gaan, al woon hulle nou baie nader as toe sy kleiner was. Mammie sê dis almal se plig om minder te koop en minder rond te jakker in hierdie donker dae. Don’t STRAIN the trains, lees hulle op groot plakkate op die stasies, met snaakse prente van reisigers in waentjies wat deur olifante en kamele getrek word. Mammie brei saans serpe en musse vir die soldate, want haar jonger broer veg in Noord-Afrika. Colette probeer ook ’n serp brei, maar sy weet nie of enige soldaat so ’n skewe serp vol gate sal wil dra nie. Deddie terg haar en sê: Wat Uncle David in Noord-Afrika nodig het, is ’n vlieëplak, nie ’n warm serp nie.
Dan raak Mammie vies en sê dit gaan nie oor Uncle David nie, dit gaan oor die stryd teen die Nazi’s. Elkeen moet sy deel doen en sy doen haar deel met haar breipenne. Dan druk Kleinboet ’n opgerolde stuk koerantpapier in sy mond om Churchill se vet sigaar voor te stel en maak sy stem dik: We shall fight them on the beaches, we shall fight them in the fields, we shall fight them behind our knitting neeldles, we shall NEVER surrender! Altyd die hanswors in die familie, sê Mammie mos.
Maar haar pa vra wat het die Engelse al ooit vir ons gedoen? Waarom sal ons hulle help in hulle oorlog? Deddie is in die jaar 1900 gebore, terwyl ’n klein groepie Boere teen die magtige Britse Ryk baklei het, soos hy gereeld vir sy kinders vertel. En vandat hy by die groot nuwe hospitaal in die stad werk en hulle tussen die Engelse in Rondebosch kom woon het, is hy tog te prekerig oor Afrikaans.
"Besef jy, Lettie, dat ons taal kort voor jou geboorte eers amptelik erken is? Weet jy hoe lank ons teen die Engelse moes stry om dít reg te kry? Toe ek op skool was, is ek gestraf as ek Afrikaans praat. Ek moes in die hoek gaan staan met ’n papierhoed op my kop waarop Dunce geskryf staan."
Wat beteken ‘dunce’, Deddie?
Gaan soek dit op in ’n woordeboek. Dis belangrik dat jy goeie Engels ook leer praat. We shall speak the language of the conqueror as well as the conqueror, sê Deddie met ’n deftige Engelse aksent en knipoog vir haar. Dis ons wraak, Lettie-lief.
Maar Deddie …
En jy kan gerus ophou met hierdie ge-Deddie. Dit was oulik toe jy klein was, maar jy word nou groot. Noem my Pappie of Pa of Vader of wat ook al vir jou die maklikste is.
Sy probeer nou al maande lank, maar Vader klink vir haar soos bid, en Pa so kortaf, soos ’n hond wat blaf, en aan Pappie kon sy nog nie gewoond raak nie. Deddie bly maar die maklikste. As sy onthou, noem sy hom Deddie-Pappie. Of Pappie-Deddie.
Maar al is Deddie ook hoe vies vir die Engelse, hy is darem nog nie aan die Nazi’s se kant soos sy broer op die plaas nie. Laas toe hulle op Somerverdriet gaan kuier het, het haar pa en oom Kleingert kwaai gestry. Oor die oorlog, oor Mammie se Engelse familie, en sommer ook oor Mammie se rokke wat so kort geword het.
Terug by die huis het haar pa hulle almal verstom deur sy kort swart snorretjie af te skeer.
Net sodat niemand ooit weer sal dink ek bewonder vir Adolf Hitler nie, het hy aangekondig. My vyand se vyand is nie noodwendig my vriend nie.
Colette se hart klop kadoefkadoef van afwagting toe die trein in Kaapstad stilhou. Sy voel darem nie meer heeltemal so plaasjapierig soos toe hulle nog in Wellington gewoon het nie, maar die baie mense wat so vinnig stap en die toetende karre en die besige strate en die groen-en-roomgeel trembusse maak haar steeds ’n bietjie bang. En nou is hier boonop soldate van oral in die wêreld, allerhande uniforms wat sy nie ken nie, mans in Skotse rompies met lelike knieë wat haar laat gril, seuns wat vir haar jonger as haar sestienjarige Ouboet lyk, ou ooms met rye blink medaljes op die bors, selfs tannies in uniform!
Sy hou haar ma se handskoenhand styf vas en gee vinnige klein treetjies om by haar ma se klikkende hoëhakskoene by te hou. Haar eie swart bandjieskoene is so blink gepoets dat sy haar weerkaatsing daarin kan sien as sy ver genoeg vooroor buig.
Colette! raas haar ma toe sy haar amper disnis stamp teen ’n lamppaal. Lig jou kop en kyk waar jy loop. Moenie vir jou so niksgewoond hou nie.
Maar Mammie stap darem nou ’n bietjie stadiger, wat Colette kans gee om die advertensies op busse en teen geboue behoorlik te bekyk. Burlington Shirts and Sportswear, lees sy bo ’n prent van ’n seun met ’n skitterwit glimlag in skitterwit krieketklere wat haar aan Kleinboet herinner. Hoe mooi moet die stad nie saans wees wanneer die slagspreuke teen geboue verlig word nie! Dis iets wat sy nog net op foto’s in koerante en tydskrifte gesien het.
In die begin van die oorlog het hulle black-out curtains vir die huis gekry, soos almal in die Kaapse voorstede, en die donker strate snags was vir Deddie amper soos ’n present. Hy’t elke aand met sy teleskoop gevroetel. Vir ’n sterrekyker is ’n gitswart naghemel mos iets wonderliks. Noudat die oorlog al drie jaar aan die gang is, glo niemand eintlik meer dat Kaapstad aangeval gaan word nie, en die meeste geboue word weer verlig. Dis net Mammie wat meen mens moet liewers saans tuisbly en brei. Colette sal dit natuurlik nie vir haar ma sê nie, maar soms geniet sy ook nogal die oorlog. By die skool word die kinders gedril vir moontlike bomaanvalle, dan moet hulle onder hulle houtlessenaars induik en hulle arms bo hulle kop hou, wat gewoonlik ’n gegiggel en ’n grapmakery afgee. Baie lekkerder as somme of Bybellesse.
Fletcher & Cartwrights for Fashion and Foods, lees sy op ’n gebou op die oorkantse hoek, maar Mammie trek al weer aan haar arm om Adderleystraat vinnig oor te steek voordat die verkeerslig rooi word. Sy is nog nie gewoond aan rooi-oranje-groen ligte wat jy moet gehoorsaam nie, ook nie aan die elektriese drade bo die strate waaraan die trembusse hang nie, ook nie aan Kleurlingmans in deftige pakke klere nie, sy vergaap haar aan alles. Maak toe jou mond voor jy ’n vlieg insluk, sê Mammie toe Colette met haar kop ver agteroor probeer tel hoeveel verdiepings die enorme winkelgebou van Stuttafords het. Vier, vyf, ses … Sy kom nie verder nie, want haar ma kry haar aan die skouers beet en stuur haar tussen ’n klomp ander mense by die groot deur in.
In die winkel hang haar mond éérs oop. Nou gee sy nie eens meer om as sy dalk ’n vlieg insluk nie. Nie dat sy haar kan voorstel dat jy ooit ’n vlieg in so ’n smart winkel sal sien nie. Selfs Mammie, wat nie graag niksgewoond wil lyk nie, stap so stadig soos ’n trapsuutjies na die hysbak sodat hulle alles langs die pad kan bekyk en bewonder, die wonderlike ware wat in blink glaskaste uitgestal word, die netjiese verkoopsdames agter glansende houttoonbanke, en natuurlik ook die deftige klante. Die vrou wat saam met hulle voor die hysbak wag, dra ’n swart pelsjas saam met lang rooi naels en ’n knewel van ’n diamantring. Colette wonder of sy nie vreeslik sweet nie, want die lentedag is gans te warm vir so ’n jas, maar sy ruik nie sweet nie, sy ruik net ’n swaar scent met heeltemal ’n ander soort geur as Mammie se oliekolonie.
As jy so om jou rondkyk, sal jy nooit sê dis oorlog nie, nè, sê Mammie met ’n sug. Colette kan nie agterkom of dit ’n gelukkige sug of ’n ontevrede sug is nie. Dan skuif die traliedeur van die hysbak krakend oop. Die omie wat die knoppies druk, groet die pelsjasvrou soos ’n ou bekende. Hy dra ook ’n uniform, ’n wynrooi baadjie met ’n keppie op die kop, maar hy lyk te oud en te vrolik om ’n soldaat te wees, meer soos iemand wat in ’n sirkus werk. Elke keer as die hysbak se deur so ruk-ruk oopskuif, kondig hy die verdieping aan asof dit iewers is waar hy nog altyd wou wees, ’n wit strand met palmbome of ’n ander planeet, en dan beur die klante almal ’n bietjie gretiger by die deur uit. Toe Colette en Mammie by Ladies’ Lingerie uitklim, knipoog hy vir Colette en sy druk haar hand vinnig voor haar mond om haar grinnik weg te steek, netnou dink Mammie weer sy’s niksgewoond.
Kan ek nie solank na die speelgoed gaan kyk nie? vra sy terwyl haar ma die hoeveelste steppien bestudeer. Mammie hou die snaakse affêre in die lug, voel-voel aan die streppies vir die kouse, trek aan die materiaal om te sien hoe goed dit rek, wonder hardop of sy wit of vleeskleur moet kies. Colette gril haar dood as sy dink dat sy oor ’n paar jaar ook so ’n ding sal moet dra.
Nee, nie alleen nie, netnou verdwaal jy, sê Mammie. En ons moet vir jou bloomers koop, joune is almal deurgeskif.
Colette word sommer dadelik dikmond. Sy het nie stad toe gekom om stupid bloomers vir skooldrag aan te pas nie, sy het gekom vir die Judy Garland-papierpop wat sy met ’n seer hart begeer. Shirley Temple was eers veronderstel om Dorothy se rol in The Wizard of Oz te speel, maar toe vervang Judy Garland haar mos – nie net in die film nie, maar sommer ook in Colette se hart. Sy was gek oor The Wizard of Oz, hoewel Mammie voorspel dat sy dalk ná vandag se matinée ’n nuwe gunsteling gaan hê. Hulle gaan in die Alhambra ’n animasieprent oor ’n bokkie met die naam Bambi kyk.
Eintlik maak dit nie saak wát hulle gaan kyk nie, enige film is fantasties in die Alhambra, wat soos Aladdin se sprokieskasteel lyk. Die balkonne en die versierde pilare aan die goue buitekant, die reusagtige saal met die sagte fluweelsitplekke binne, die nagemaakte bome wat kompleet nes