Wysiging soos op 07:47, 24 Oktober 2015
Verbeter skakels na verafrikaanse terme
Wysiging soos op 18:31, 18 Desember 2014 (wysig)
Wysiging soos op 07:47, 24 Oktober 2015 (wysig) (maak ongedaan)
(Verbeter skakels na verafrikaanse terme)
Die '''Mfecane''' (in ander Afrika-taleAfrikatale ook bekend as difaqane, lifaqane en fetcani) was 'n tydperk van revolusionêre veranderinge, wydverspreide wanorde en oorlogvoering tussen die inheemse etniese groepe van suidelike [[Afrika]] wat sy hoogtepunt bereik het tussen die jare [] en []. Aanvalle deur die [[ZuluZoeloes]] op hul buurstamme het 'n uitkringende effek gehad. Oorlewende stamme en in baie gevalle slegs individue wat deur [[TsjakaShaka]] se impi's aangeval is, het gevlug en tydens die vlugtog ander groepe aangeval wat weer op hul beurt gevlug, geroof en gemoor het. Duisende mense het in die oorloë en aan die gevolge daarvan omgekom.
In die verre noorde van die huidige [[kwaZulu-Natal]] het daar in die [[18de eeu]] 'nongeveer 200 [[Nguni]]-stammetjies gewoon. Die groter en dominerende stamme was die Ndwandwe onder Zwide en die Mthethwa onder Dinigiswayo. Hulle was in 'n voortdurende magstryd gewikkel. Zwide vermoor Dingiswayo. Tsjaka, die leier van die klein Zulu-stamZoeloestam volg Dingiswayo op, wis die Ndwandwe-leër uit, verenig die Mthethwa met die ZuluZoeloe en regeer daarna in die groot gebied tussen die [[Pongolarivier|Pongola-]] en die [[Tugelarivier]]e. Tsjaka bring ingrypende veranderinge in die vergrote Zulu-stamZoeloestam se militêre organisasie aan. Om vroeëre en streekslojaliteit teen te werk en om lojaliteit aan die nuwe stam op te bou, is die regimente verdeel op grond van ouderdom en in militêre krale gehuisves. 'n Kort assegaai en 'n groot skild is ingevoer. Soldate moes voortaan kaalvoet veg en is eers toegelaat om te trou na suksesvolle krygservaring. Dus is die buurstamme een na die ander verslaan en die vroue en kinders van die oorwonnenes by die Zulu-stamZoeloestam ingelyf.
Tsjaka se militêre magsopbou was die primêre rede vir die Mfecane. Die goed geoefende soldate het uitgesien na oorlog en 'n geleentheid om [[lobola]] bymekaar te maak. ZululandZoeloeland beskik oor vrugbare grond, weelderige plantegroei, 'n aangename klimaat en goeie weiding. Mededinging om die handel in ingevoerde goedere deur [[Mosambiek]] sowel as die [[ivoor]]handel het die stamme op die grensgebiede laat saamtrek. Deur die [[Portugese]] het [[mielie]]s bekend geraak. Dit het 'n beter oes opgelewer as die plaaslik bekende [[koring]]soorte. Aan die einde van die [[18de eeu]] was 'n gevolg hiervan 'n bevokingsontploffing wat weer gelei het tot 'n stryd om voedselbronne, waterbronne en grondhonger. 'n Aantal jare met 'n besonder lae reënval lei tot swak oeste en hongersnood. Die [[Griekwas (stam)|Griekwas]], Koranas en blankes het as boere, jagters, smouse, sendelinge en slawehandelaars 'n ontwrigtende rol gespeel in die tradisionele stamlewe van die Afrika-mense. Die oorsaak van die Mfecane kan dus toegeskryf word aan 'n kombinasie van faktore waarvan die opkoms van die Zulu-stamZoeloestam die belangrikste was.
Die aanvalle deur die ZuluZoeloe-impi's lei tot 'n kettingreaksie van geweld en gedwonge migrasies. Stamme is ontwortel, vlug, hergroepeer en herversprei in die binneland van Suider-Afrika. Groepe saai dood en verwoesting soos hulle trek. Stamme vlug oor die [[Drakensberge]] na die weste en noorde en verwoes die stamme in hul pad. Vlugtelinge skuil in klowe en word mensvreters, want hele veekuddes en voedselvoorrade tussen die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]] en die [[Oranjerivier|Oranje]] is vernietig.
Die [[Matabele]] ("mense met die lang skilde") onder [[Silkaats]] ("pad van vloed") vlug na die [[Hoëveld]] in die omgewing van die huidige [[Groblersdal]]. In 1825 is hulle noord van die [[Magaliesberg]]e. Hier val die Zulu hulle aan en wyk uit na Mosega en Kapain. Van hier beweeg die migrerende krygsmanstaat van Silkaats na hul uiteindelike bestemming Matabeleland en onderwerp die [[Sjona]]. Soshangana vlug met 'n deel van die Ndwandwe na [[Gaza (provinsie)|Gaza]] in Mosambiek. Hulle vermeng daar met die Tsonga en die Tsonga-Sjangaan ontstaan. Die Zwangendaba, 'n deel van die Ndwandwe-groep, vlug na die suide van [[Tanzanië]]. Hul nasate in die dele is die Ngoni. Die Ngwani-stam vestig hulle onder Sobhuza in die huidige [[Swaziland]]. Vlugtelinge uit die binneland vestig hulle in Barotseland in die weste van die huidige [[Zambië]] en stig die Kololo-koninkryk onder Sebetwane. Sotho-stamme van die [[Hoëveld]] en die [[Vrystaat]] is deur Zulu-stamme opgejaag. [[Mosjesj]] het sy verspreide volksgenote byeengebring op [[Thaba Bosigo]] en die staat [[Lesotho]] gestig. Daklose en honger vlugtelinge van die [[Tswanas|Tswana]], Sotho, [[Fingo]] en noordelike Nguni-groepe het suidwaarts gevlug na die [[Kaapkolonie]]. Die Fingo het onder die TemboeTemboes en die [[Xhosas|Xhosa]] gaan woon. 'n Zulu-leërZoeloeleër kon nie die Pondo verslaan nie. Die Ngwane is deur 'n gekombineerde mag van swartes en blankes teruggedryf.
* (a) April 1818 – Slag by Gqokoliheuwel: die ZuluZoeloes verslaan die Ndwandwe onder Zwide
* (b) 1819 - Slag by Zwindiskraal
* (c) 1818/1819 - Slag by die Mhlathuzerivier – die ZuluZoeloes breek die Ndwandwe-mag
* (d) 1820 - Slag by die Buffelsrivier
* (e) 1823 – Slag by Lithako: die Griekwa teen die Mantati onder MaNtatisi (die enigste groot geveg wat * nie swart -teen -swart geweld was nie)
* (f) 1823 – Slag by Dithakong: die Kololo word verslaan en vlug na die samevloeiing van die Zambesirivier en die Kafuerivier
* (g) 1826 – Slag by die Intombirivier
Die Mfecane het in Suider-Afrika invloed gehad op ekonomiese, politieke, sosiale en militêre gebied. Dit het egter van plek tot plek verskil. In die Kaapkolonie was die militêre invloed gering. In 1828 het die Zulu 'n gebied van 500 000 vk. km. beheer met 'n krygsmag van 50 000 soldate. Dit het gestrek van die Keirivier tot die Limpopo, en van [[Botswana]] tot die see. In Tsjaka se tyd het die bevolking van kwaZuluKwaZulu-Natal afgeneem van 100 000 tot 10 000 mense. In totaal het in die oorloë in Suider-Afrika dalk tot twee miljoen mense omgekom. Gemeenskappe se daaglikse lewe is ontwrig en hele gemeenskappe is uitgewis, Weinig vee was oor en 'n lang tyd is geen akkerbou beoefen nie. Die menslike lyding was ontsettend. Natal was verwoes en leeg. Dele noord van die Oranje en die Vaal was byna ontvolk. Nuwe outokratiese leiers het rondswerwende mense laat opgaan in nuwe groot sterk gensentraliseerde stamme waarin die koning en verwantskap 'n groot rol gespeel het. Ou stamme het verdwyn, nuwe ryke is geskep onder nuwe leiers waarvan die bekendste Tsjaka, Sobhuza, Zwangendaba en Sebetwana was. In die huidige Tanzanië, [[Zimbabwe]], Zambië, Mosambiek, Botswana, Lesotho en die Oos- en Wes-Kaap van Suid-Afrika is die invloed van die Mfecane ervaar. In die oosgrensdistrike van die Kaapkolonie is die akute tekort aan arbeiders deur die vlugtelinge opgelos. Dalk die belangrikste gevolg van die Mfecane vir Suid-Afrika was die geleentheid wat dit vir die [[Voortrekkers]] geskep het om noordwaarts te verhuis. Hierdie verspreiding van die blanke het die rassespanning op die Oosgrens na die binneland verplaas.