WOORDE WAT WEEG: June 2014
Charl J.F. Cilliers, Behind the view. Malgas Publishers, 2014. ISBN 978 0 620 60894 7
Kort op die hakke van Johann de Lange se Weerlig van die ongeloof en Hennie Aucamp se Skulp verskyn Charl J.F. Cilliers se bundel Behind the view, 'n selfpublikasie. Ondertussen is daar ook die vertalings en herdigtings van Daniel Hugo van Omar Khayyam se Rubaiyat. Aldrie Afrikaanse bundels het by Protea verskyn.
A.P. Grové se Woord en wonder (Nasou, 1984, 128) betrek Opperman se siening oor hierdie digvorm. Opperman noem dit klein stukkies dinamiek van die gees. As kort gedig, voer hy verder aan, staan dit onder beheer van kritiese werksaamheid en as gevolg hiervan kry ons 'n sentensieuse en epigrammatiese trekkie met 'n spaarse gebruik van die woord. In wese, besluit hy, is die kwatryn eintlik waarneming en kommentaar.
Vir my is daar 'n handvol – sowat 28 kwatryne – wat werklik uitstekend is. Die wat my persoonlik geval het, is veral gedigte wat handel oor die skryfproses.
Die vraag is – en ek het dit al vantevore gevra – waarom moet so 'n uitstekende digter sy eie gedigte publiseer?
Dis 'n pragtige bundel en dit is 'n skande dat die Engels-Suid-Afrikaanse letterkunde hom nie na waarde skat nie.
(a) common measure": hier het elke reël agt en ses sillabes met die rymskema abab of abcb. Coleridge se "The Ancient Mariner" is hiervan 'n voorbeeld;
(b) long measure": hier vind ons agt sillabes in elke reël met die rymskema ababa of abcb. Verskeie ballades en Tennyson se "In Memoriam" is bekende voorbeelde;
(c) short measure": kwatryne met 6.6.8 en ses sillabes met die rymskema abab of abcb;
(d) the 'Omar Khayyam'-quatrain": hier vind ons die jambiese pentameter met die rymskema aaba;
(e) the 'Gondibert'" oftewel 'Elegiese' stansa waarvan Gray se "Elegy" 'n voorbeeld is.
Dikwels lewer die gedigte in Behind the view kommentaar op die skryfproses en is dit meditatief in aanbod. Dit is 'n moeilike vorm om te beheer, omdat elke woord op sy plek moet wees.
Die digter werk met ryme en halfryme. Hy gee ook aandag aan metrum en ritme. Die gedigte is selfrefleksief, selfs meditatief, oor die aard van die kwatryn.
Poetry, as we all know,
can only change the status quo
inasmuch as words can hope to show
more deeply what our hearts already know. (79)
Where do longings go?
Where do longings go
when what was longed for grows
too faint: image without sound,
ache without a wound? (81)
and now only three lines remain -
the damn thing's going down the drain
because I know the last rhyme is inane. (80)
Dit is net 'n behendige digter wat so selfrefleksief kan speel met die vorm van die kwatryn. Opperman het eweneens in sy gedigte gespeel met die konvensies van vorm. Hoe dit jou inperk, maar terselfdertyd nuwe moontlikhede laat ontdek.
Is the quatrian too small
for the wild fig tree?
Will it grow so broad and tall
more words would be necessary? (45)
Uiteraard is dit dan wat dikwels in die gemoed van die leser gebeur. Die gedig mag klein in omvang wees, maar die interpretasie-moontlikhede is oneindig. Is hier ook 'n toespeling op die wilde vy van die Bybel? Is daar 'n verwysing na die onmoontlikheid om iets groots in 'n klein gedig te verpak? Sou 'n mens al die interpretasies wou aktiveer, sou die gedig nie meer 'n kwatryn wil wees nie!
Die digter het kennis geneem van die moderne wêreld en sy bedreigings soos in hierdie gedig:
Everything now is a sound-bite.
Rhythms have disappeared.
There's little sense in a flash of light,
no symphony in a single chord. (23)
Die digter is telkemale bewus van die ónmoontlikheid van besegging en dat woorde die digter in die steek mag laat:
Words in which we live
in so many guises
trying so often unsuccessfully to give
tongue to something that surprises. (22)
Behind the view is pragtig uitgegee - met 'n blom op die voorblad. Charl J.F. Cilliers is nie alleen 'n uitstekende vertaler nie, maar ook 'n digter om van kennis te neem. Oor die digter se Collected poems het Henning Snyman indertyd geskryf. Dit staan opgeteken op die agterblad: "Die eenvoud van die bundel kan misleidend wees, want hierdie eenvoud van woord en struktuur word gelaai met van die allermooiste metafisiese verse in die Suid-Afrikaanse letterkunde". Hierdie wyse woorde is ook op die jongste bundel van toepassing.
Bestel van die digter: franban@mweb.co.za
Labels: 2014, Behind the view, Charl J.F. Cilliers, Joan Hambidge, Malgas Publishers
Damon Galgut - Arctic summer. Umuzi, 2014. ISBN: 9781415206898
In 2003 word E.M. Forster se onvoltooide roman Arctic Summer gepubliseer. Hierdie teks is tussen 1912 en 1913 geskryf. Forster se bekendste romans is Where Angels Fear to Tread (1905), The Longest Journey (1907), A Room with a View (1908), Howard's End (1910), A Passage to India (1924) en Maurice (1971, postuum). As teoretikus het hy bekendheid verwerf met Aspects of the novel, wat in 1927 verskyn het. Sy romans is ook al verfilm. David Lean het A Passage to India epogmakend in 1984 verfilm. James Ivory het op sy beurt A room with a view in 1985, Maurice in 1987 en Howard's End in 1992 verfilm. Daar is ook ander filmmakers.
So pas verskyn 'n roman van die gerekende romanskrywer Damon Galgut en dit heet Arctic Summer, wat die subtitel "a novel" dra. Die titel van die onvoltooide fragment deur E.M. Forster word nogmaals as titel gebruik. So 'n paar jaar gelede het verskeie romanskrywers Henry James tot onderwerp verklaar, en die inskryf teen of "voltooiing" van 'n skrywer se werk is algemeen bekend. Julian Barnes se Flaubert's parrot (1984) werk immers met die kodes van Flaubert se teoretiese sieninge van die roman en hoe dit in sy romankuns uitgebeeld word.
Syed Ross Masood en E.M. Forster
Die roman speel in eksotiese ruimtes af: Indië en Alexandrië. E.M. Forster se onbeantwoorde liefde vir Syed Ross Masood en sy verhouding met die getroude tremkondukteur, Mohammed el Adl, vorm die basis van hierdie roman. Die besoek aan Indië in 1921, waar hy etlike cruising-ervarings het, word ook openbaar. Hier is hy dan die private sekretaris van die Maharaja van Dewas. Hierdie roman speel in op die roman In a strange room (2010), waarin ene "Damon" in vreemde ruimtes soos Lesotho, Swaziland, Switserland en uiteindelik Indië (met problematiese verhoudings, eintlik nonverhoudings), op 'n hartgrypende wyse beskryf word.
Op 'n manier is hierdie teks 'n voorstudie vir Arctic Summer in sy beskrywing en ontginning van ras, klas, homofobie, vreemde landskappe, reis en innerlike ontwikkeling. Hoe vreemde ruimtes die Engelse verander en aantas, word onder andere op bladsy 102 beskryf. Ook die teleurstelling wat die besoek aan vreemde ruimtes inhou, word weergegee (92). Galgut klim in Forster se kop in en verduidelik hoe 'n roman tot stand kom (146). 'n Skrywer gebruik verskillende skerwe van mense en indrukke om iets weer te gee.
In hierdie gedeelte word die navorsing rondom A passage to India beskryf en Galgut gee 'n briljante weergawe van hoe Forster die grotte besoek het, en ook die belang van die "field glasses" wat in die hofsaak as getuienis gebruik word. (Die skrywer erken ook in sy eindnotas dat hy die grotte besigtig het.) Forster se ervaring van die misterie van Indië en hoe hy dit in sy roman wou verpak, word eweneens beskryf, soos sy verhouding met Leonard Woolf. Forster se harde werk word ook weergegee: "There was only the unruly heap of pages covered with his writing" (354). Eweneens aangrypend is die beskrywing van hoe die resepsie van die roman hom gesteur het. Hoewel die foute in die teks "small and forgivable" was, beklemtoon hierdie gedeelte hoe gevoelig skrywers is vir die kritiese ontvangs van 'n boek (359).
Lean se rolprent is tipies Lean: die gebruik van enkele hoofkarakters om die spanning tussen Britse meerderwaardigheid en die sogenaamde onderdaniges binne die Indiese leefruimte te verduidelik. Ons sien en proe die stof; ons voel die hitte en ons hoor die eggo's in die grotte. Die drama wat gaan afspeel, word voorspel. Wanneer die verkyker deur die dokter opgetel word, weet jy dat dit die bewysstuk sal wees waarom alles gaan wentel. Forster verwys immers na "flat characters" en "round characters" in sy studie oor die roman en 'n mens kan sien hoe Lean dit interpreteer. Adele Quested (vertolk deur Judy Davis) is 'n histeriese figuur en onseker oor haar toekoms geplaas teenoor dokter Aziz Ahmed (Victor Banerjee), die arm wewenaar, wat haar uit die goedheid van sy hart na die grotte neem. Hy betaal duur vir hierdie uitstappie. (En wanneer hy eweneens goedgunstiglik sy dasspeld vir Fielding leen, word hy later gekritiseer omdat sy das skeef sit.)
Die gawe mevrou Moore (Peggy Ashcroft), wat die regte Indië wil sien, is 'n goedhartige persoon, terwyl haar seun, die neerbuigende magistraat, Ronnie Heaslop (Nigel Havers), Adele se verloofde is. In Forster se terme is hy 'n "flat character". Daar is ook twee ander goeie karakters: die skoolsuperintendent, Richard Fielding (James Fox), en professor Godbole (Alec Guinness), beide "ronde" karakters. Tydens die grotbesoek ervaar Adele iets vreemds en sy beskuldig Aziz van verkragting. Mevrou Moore het die grotte egter weens kloustrofobie nie binnegegaan nie en weier ook om in die opsienbare hofsaak teen Aziz te getuig. Sy verlaat Indië en sterf op die skip aan 'n hartaanval. Lean speel hierdie opposisies dramaties uit, met Adele wat in die hofsaak skielik haar storie verander, en Aziz word vrygespreek. Aziz is 'n held en die skare dra hom op hul skouers. Fielding moet na Adele omsien, omdat sy deur die Britte verwerp word en Aziz ervaar dit as verraad. Adele verlaat Indië, Fielding trou met mevrou Moore se dogter, Stella, en uiteindelik versoen Fielding en Aziz.
Om 'n roman te verfilm beteken dat die filmmaker hom sekere vryhede mag veroorloof, en die term adaptation word hiervoor gebruik. Elke filmmaker se interpretasie sal daar anders uitsien, net soos wat elke romanskrywer op 'n ander wyse 'n figuur soos E.M. Forster sal beskryf. Ons weet dit dan uit die verskillende interpretasies van die figuur Henry James: Michiel Heyns, Colm Tóibín, David Lodge, onder andere.
Galgut begin sy roman vanuit die derdepersoonperspektief en die seksuele ambivalensie van die skrywer word onmiddellik aan die orde gestel. Ook die reis na verre, eksotiese ruimtes word opgestel met Morgan se reaksie hierop. Die klas- en kultuurverskille kom aan bod en daar is 'n verwysing na Henry James en 'n ontmoeting met D.H. Lawrence. Lawrence se afwysende opmerkings oor Forster se werk word knap verwoord. Die verbintenis met Cafavy is boeiend en op die man af. (Dit is vir my bykans die sterkste gedeelte van die roman.) Ook die effek van sy eerste suksesse en die reaksie van sy familie op sy boeke word weergegee. Helen Bast se verleiding van Helen Schlegel ontstig sy moeder, wat daarna verwys as onaanvaarbare gedrag van die lae klasse (55). Daar is eweneens 'n "chilliness" by kennisse wat die proewe lees, maar sy eie onsekerhede is eerder esteties as moreel (54). Die ervaring van homoërotiese verhoudings van die tyd is nie gebaseer op "secret codes" nie, maar mans wat nie trou nie, is bloot "bachelors" (47). "Of what earthly use were novels?" (120) is bykans 'n refrein van die spanning tussen lewe en kuns wat die subteks van hierdie roman is. Binne die Indiese ruimte word hy eroties gesteur deur die skoonheid van die mans (99). Pynlike afwysing verhoog ook die eensaamheid van die hoofkarakter: "So in the end one had to make the journey back to one's own bed more alone even than before, the step down between the two rooms like the threshold between two worlds" (84).
Hennie Aucamp © Pieter Strauss
"Die filmweergawe van Maurice kan as 'n aanvulling en 'n strukturele versterking van die oorspronklike roman gesien word."
Veral A passage to India vra om 'n herlees. 'n Biografie het so pas verskyn. Van 'n skrywer wat eers op 37 liggaamlike liefde beleef tot 'n beroemde skrywer wat soveel reaksies en interpretasies op sy werk beleef en in Arctic Summer meesterlik beskryf word. Vir Damon Galgut se enorme navorsing moet 'n mens ook die hoed lig.
4. Die subteks van 'n ysberg2004 - Hennie Aucamp | LitNet. (20 April 2014 besoek)
You try to touch his depths without using your depths, and it can't be done. One subconsciousness must call to another. Which is a clumsy way of saying that there must be affection."
5. EM Forster/ A New Life by Wendy Moffat | Book review | Books | The Guardian. (20 April 2014 besoek)
Labels: Damon Galgut, Davis Lean, E.M. Forster, Etienne van Heerden, Hennie Aucamp, Julian Barnes, Litnet