Versindaba Federico Garcia Lorca Archives : Versindaba
André Pretorius. Federico García Lorca
André Pretorius kom oorspronklik van Marble Hall in Limpopo. Ná studie aan die Universiteit van Pretoria is hy in 1996 "vir 'n jaar" na Londen. Daardie jaar het veertien jaar geword en hom geneem na Londen, Brussel en Hongkong. Tans woon en werk hy in Cambridge. Hy skryf gereeld vir Suid-Afrikaanse koerante en tydskrifte oor reis, wyn, musiek en internasionale aangeleenthede.
Vroeër vanjaar het sy boek met versamelde rubrieke, Iets ver en nuut, by Protea Boekhuis verskyn: "Soms lê die grootste ontdekking van 'n verre bestemming nie in die plek nie, maar in jouself, soms sien jy op reis niks duideliker nie as jou eie plek, die mense wat jy agtergelaat het. Want reis gaan net soveel oor menswees as oor besienswaardighede." (André Pretorius)
Maar die dorpie se witgekalkte huisies, opgestapel onder die kroon van die Santa Maria-kerkie, het nie alleen verfkwaste geinspireer nie. Dit was ook waar een van Spanje se grootste digters een van die gelukkigste somers van sy kort – en dikwels tragiese – lewe deurgebring het.
Die euforie van Federico García Lorca se verblyf by die Dali's in die somer van 1925 het neerslag gevind in sy strofes:
Cadaqués, balanced between the water and the hill,
Raises steps and hides seashells.
The wooden flutes still the air.
An old sylvan god gives fruit to the children.
Her fishermen sleep, undreaming, on the sand.
On the high sea a rose serves them as compass.
The horizon, free of wounded handkerchiefs,
Merges the large crystals of fish and moon.
Lorca se vriendskap met Dali was intens, maar hierdie was nie sy wêreld nie; nee, hy was 'n kind van die warm suide, van daardie Spanje van elke cliché – bulgevegte, flamenco, siestas, fiestas, More en sigeuners – 'n kind van Andalusië. Soos 'n latere skeppende gees wie se Spaanse stem ver buite die Spaanse wêreld gehoor word – die filmmaker Pedro Almodovar – lê Lorca se wortels in 'n niksbeduidende plattelandse dorpie in die suide.
Vir Almodovar was dit Calzada de Calatrava, vir Lorca Fuente Vaqueros op die vrugbare vlakte van die Vega wes van die ou Moorse hoofstad, Granada. Met 'n verkeerde afdraai van die snelweg tussen Granada en Seville het ons Fuente Vaqueros amper raakgery, maar uiteindelik het tyd ontbreek om Lorca se geboorteplek – deesdae 'n museum met 'n nuwe teater – te besoek.
Maar dit is in Granada self, in ieder geval, dat die eggo's van Lorca se ingesteldheid die helderste klink. In sy dieptastende biografie* van die digter beskryf Ian Gibson die temas wat vir Lorca onlosmaaklik was van sy visie van Granada: "the terror of death, the fugacity of love, the inexorable passing of time".
Daardie elemente is deurlopende temas in Lorca se werke – die Sigeunerballades, die Klaaglied vir Ignacio Sanchez Mejias, die Sonnets of Dark Love en die drie groot verhoogtragedies van sy laaste jare, Yerma, Blood Wedding en Die Huis van Bernarda Alba.
Iets van Granada se verstrengeling van melankolie en skoonheid – wat Lorca noem die "spiritual density of Granada" – vind neerslag in Fracisco Villaespesa se reëltjies:
The fountains of Granada…
in the perfumed, starry night,
anything more sorrowful than their sad moan?
All reposes in a vague enchantment
in the fluid silver of the moon.
En dit is 'n verstrengling wat in Lorca – 'n gay man in 'n aartskonserwatiewe samelewing – telkens gestalte vind, hierdie begeerlikheid van die onhaalbare. Die frustrasie van self-ontkenning, van 'n onderdrukte identiteit, die pyn van onmoontlike liefde, het sy lewe en letterkunde oorheers – en uiteindelik bygedra tot sy voortydige dood. Uys Krige skryf in die voorwoord tot sy Verse van Lorca dat "een van sy wesenstrekke 'n diep tragiese sin vir die lewe is".
Seksuele onderdruktheid – en die tragiese gevolge daarvan – is ook die dramatiese motor van Bernarda Alba, die verhaal van 'n despotiese weduwee-matriarg wat haar vyf dogters gevange hou teen die wêreld, net vir die weerspannige jongste om haar oor te gee aan wellus in die arms van Pepe el Romano en uiteindelik bevryding te vind in die lus van 'n tou om haar nek in haar slaapkamer.
Hierdie onmoontlikheid van liefde kleur alle skoonheid met skakerings van dood en verganklikheid – 'n druppel gal in die soetste wyn – soos in Uys Krige se vertaling van Lied van die Helder Dood:
Daar is niemand wat wyl hy, verruk, in twee stralende oë staar,
nie die gapende oogkasse sien, leeg, sonder ligte.
Dood is immer teenwoordig, sy konstante metgesel: "to keep fighting the duel to the death in which I am engaged with my heart and with poetry", sê hy in 1929. In dood en die viering daarvan – 'n Andalusiese instink – word Lorca poësie, soos in Seville se skouspelagtige optogte tydens die week voor Paasfees: jare later sê 'n Kubaanse digter "to meet Lorca in Seville in the middle of those religious processions was like meeting the very stuff of poetry".
En tog is hy nie 'n ondubbelsinnig morbiede figuur nie. Gibson beskryf 'n joviale, innemende persoonlikheid, iemand wat sy vriende verheug met sy uitstekende klavierspel en besielende vertolkings van Andalusië se tradisionele musiek, maar ook iemand wat skielik te midde van die partytjie deur 'n donker gees oorval kon word. Hy was, skryf Gibson, "oddly melancholy despite the euphoria of his personality". En Lorca se eie beskrywing aan 'n Amerikaanse vriend – "life is laughter amid a rosary of deaths" – vervat die eenheid van skoonheid en verlies, vreugde en pyn.
Vandaar, miskien, sy intimiteit, met daardie dikwels geterroriseerde, legendariese inwoners van Spanje, die sigeuners. Die sigeuners van sy tuisomgewing en die Sacromonte-grotte by Granada was vir hom inspirasie – hulle flamenco-musiek, hulle aardsheid soos 'n eggo van 'n baie ou Spanje, hulle status as buitestaanders en Antjie Somers vir die burgery van Andalusië.
Uys Krige skryf "die sigeuner is vir [Lorca] 'n simbool van die ou stryd tussen droom en werklikheid". En in een van sy Sigeunerballades, die Ballade van die Swart, Swart Leed verwoord hy hulle lot:
O leed van die sigeuners, leed
van dié blas sombere gelaat!
O leed wat altyd suiwer is,
altyd alleen, altyd verlaat.
O leed van die verborge bedding
en van die vér, vér daeraad!
Geen instrument besing hierdie leed beter nie, as die kitaar. Terwyl ons deur die voetheuwels van die Sierra Nevada suid van Granada ry, speel die Romero-broers Joaquin Rodrigo se Concerto vir Vier Kitare en in die akkoorde – om die beurt uitbundig en introspektief – eggo Uys Krige se lieflike verwerking van Lorca se gedig Kitaar:
Nou begin die vingers
deur die snare vaar:
vyf donker treurendes
Nou begin die klag
van die kitaar.
Hy ween om die hartseer
wat die teerste vesels raak.
Hy ween om die dood
wat oor alle dinge waak.
om hom stil te maak!
dat hy sy klag sal staak!
Uiteindelik sou die snare ook vir hom treur: die datums van Lorca se kort leeftyd val presies saam met 'n epog van onsekerheid in Spanje – en onsekerheid baar kreatiwiteit en, al te dikwels, dood. Hy is gebore in 1898, die jaar van Spanje se neerlaag teen die VSA en die verlies van die land se laaste noemenswaardige kolonie in die Westelike Halfrond, Kuba.
In die onstuimige 38 jaar tot die uitbreek van die Burgeroorlog in 1936 het regerings gekom en gegaan, die monargie het in 1931 geval en is vervang deur die Republiek en 'n sosialistiese regering – die eerste linksgesinde regering in die Spaanse geskiedenis.
Dit was 'n beroering wat Lorca uiteindelik sy lewe sou kos. Sy instinkte was progressief. Sy steun was agter die sosialiste, eerder as die regse nasionaliste en die nuwe Falangiste-beweging van Primo de Rivera. Miskien was dit vanselfsprekend vir 'n avant garde digter, miskien 'n rebellie teen die kleinburgerlike – en stoer regsgesinde – burgery van Granada, miskien 'n gepoogde ontvlugting aan die versmorende greep van die – stoer regsgesinde – Katolieke Kerk in Spanje.
Wat dit ook al was, dit het sy lot verbind aan dié van die sosialiste. Tydens hulle bewindsoorname was Lorca se internasionale faam reeds gevestig en met regeringsteun het hy 'n studentetoneelgeselskap op die been gebring – La Barraca. In hulle blou oorpakke het hulle oor die lengte en breedte van Spanje teater na gewone mense gebring.
In parke en op dorpspleine in stede en gehuggies het hulle opgetree; Uys Krige beskryf 'n opvoering van 'n Lope de Vega-drama deur La Barraca in 'n park in Madrid in Augustus 1935 as een van die drie groot toneelondervindings van sy lewe. JC Kannemeyer noem in sy biografie van Krige dat hy by daardie geleentheid 'n afspraak gehad het om die digter-dramaturg te ontmoet, maar dat Krige laat was.
Die twee skrywers sou uiteindelik nooit ontmoet nie, want 'n jaar later was Lorca dood. Sy hoë profiel het van hom 'n haatfiguur vir regses gemaak. Met die uitbreek van die Burgeroorlog in Julie 1936 het hy na Granada gevlug, maar binne 'n maand het hy deel geword van die duisende slagoffers wat deur die plaaslike Falangiste in die heuwels naby Viznar tereggestel en in vlak grafte gegooi is.
In die strate van Granada verkoop stalletjies vandag swart-en-wit poskaarte van die plaaslike boorling wat internasionale roem verwerf het, maar ry 'n mens deur Viznar – 'n mistroostige dorpie oos van Granada – na die toneel van sy dood, blyk die durende ongemak van Granada met die erfenis van Lorca.
'n Gedenkpark is in 1986 hier opgerig: 'n fontein, met 'n gedenkmuur waarteen van Lorca se poësie in ysterrame aangebring is. Maar die monument is verwaarloos: die ysterrame is verroes, die fontein is opgedroog, die plek lyk windverwaai en verinnerweer. Dit is asof dit iets is wat Granada moes doen "ter wille van" – 'n herinnering aan iets wat geriefliker is om te vergeet. Eenkant is 'n jong olyfboom geplant op die plek waar Lorca glo doodgeskiet is. Een van sy teregstellers het later gespog dat hy Lorca "twee keer in die gat geskiet het as 'n moffie".
Daardie gewelddadige dood op hierdie verlate heuwel was miskien die berugste sterfgeval in Spanje se drie jaar van bloedvergieting tussen 1936 en 1939. En in die sinnelose geweld daarvan was dit 'n eggo van een van Lorca se grootste gedigte, die Klaaglied vir Ignacio Sanchez Mejias.
Sanchez was 'n stiervegter en vriend van Lorca wat jare na sy uittrede uit die ring besluit het om weer die muleta op te neem. Op 11 Augustus 1934 is hy egter in die bulring van Manzanares deur 'n horing deurboor en die volgende oggend is hy dood aan die gevolglike gangreen.
Lorca se gedig is 'n meditasie oor die dood:
Ek wil dit nie sien nie!
Op langs die trappe styg Ignatius
met sy hele dood op sy skouers.
Hy soek na die daeraad,
maar daar was geen daeraad.
Hy soek na sy vaste profiel,
maar 'n droom het hom mislei.
Hy soek na sy pragtige liggaam
en hy vind sy stromende bloed.
Moenie vir my sê ek moet kyk nie!
Oor die dood van Mejias, het hy volgens Gibson aan 'n Franse skrywer gesê: "Ignacio se dood is soos my eie, soos die proeflopie vir myne". Lorca se lewe self was 'n oordenking van sy eie dood – gelyktydig 'n bron van vrees en van onweerstaanbare aantrekking. Sy strofe in die Sigeunerballade, Dood van Antoñito, kon netso goed sy eie grafskrif gewees het:
'n Engel, droewig, plaas 'n kussing
onder sy donker lokke waar
vier ander engele, moeg van skaamte,
waak oor hom met 'n kandelaar.
Dit het 'n maalkolk van botsende ideologieë en kleinlike haat gekos om die self-vervullende profesie te volbring. Dit was asof Lorca se hele lewe 'n voorspel was tot die slotwoorde van Ballade van die Bron:
Die lied verstom.
Die stemme swyg.
Die sterre staan
Dis of die stilte
Net skielik ginds
die see wat hyg.
* Federico Garcia Lorca – A Life, Faber & Faber, 1989.
** Afrikaanse vertalings: Uys Krige, Verse van Lorca, Human & Rousseau (1987)
*** Engelse vertalings: Ian Gibson.
Klaaglied vir Ignacio Sanchez Mejias
Die bul sal jou nie ken nie, nòg die vyeboom,
nòg die perde, nog die miere van jou eie huis.
Die kind sal jou nie ken nie, nòg die agtermiddag
nòg die swart symantel waarop jy verdelg is.
soos al die dooies wat vergeet word,
As Suid-Afrikaner wat in Engeland woon, het André Pretorius die geleentheid om plekke te besoek wat vir die meeste van ons net drome bly. Maar met sy uitstekende skryfwerk bring hy in hierdie boek talle van die eksotiese plekke naby sy lesers. Hy laat ons deel in die soektog na 'n kelim in die mark van Marrakesj, in die nostalgie van Nobelpryswenner Orhan Pamuk se Istanboel, in die verhewe skoonheid van die St. Pieterskerk in Rome en in 'n bootrit op die magtige Irrawaddy-rivier in Birma gedurende die reënseisoen wanneer dit voel asof die waters van hemel en aarde versmelt. Daar is ook vermaaklike oomblikke, soos wanneer hy aan 'n wynproe-cum-marathon in die Medoc-vallei deelneem (met voorspelbare gevolge) en wanneer hy met net 'n klein lappie as bedekking dit na 'n openbare bad in Boedapest waag.