Enkele gedenkwaardighede oor Totius – Afrikanergeskiedenis
Foto: Totius, Bybelvertaler en volksdigter.
1977 is Totius-huldigingsjaar: dié gedagte het reeds vyf jaar gelede ontstaan om die gevierde volksman, digter en Bybelvertaler te huldig tydens die eeufees van sy geboortejaar. Die Potchefstroomse Rapportryers en Afrikaanse Kultuurraad het die inisiatief geneem en in samewerking met die FAK, die PU vir CHO, die Potchefstroomse Stadsraad en plaaslike onderwysinstellings en individue, het die gedagte spoedig werklikheid geword. 'n Totiuskomitee, met verskeie subkomitees, is in die lewe geroep, en hulle het geen gras onder hul voete laat groei nie. Die beplande Totiusfeesaksies sien kortliks soos volg daar uit: Tydens 'n volksfees op 19 Februarie 1977 op die nuutaangelegde langs die Mooirivier, word die gerestoureerde Totiuswoning as Museum in gebruik geneem en tesame met die gedenktuin aan die gemeenskap van Potchefstroom opgedra. Die Totius-standbeeld en suilegroep word deur die Eerste Minister, dr. B.J. Vorster, onthul. Hy lewer ook die feesrede.
Op 20 Februarie word Totius landswyd as kerkman, psalmberymer en Bybelvertaler gehuldig.
Op 21 Februarie vind 'n kranslegging deur studente by die graf van Totius plaas.
Verskeie publikasies oor en van Totius, waaronder die hersiene volledige Versamelde Werke van Totius, wat uit elf dele – 5 200 bladsye met nagenoeg 2 miljoen woorde – bestaan, sal in 1977 verskyn. Die heruitgawe van Totius se Versamelde Werke is deur die Potchefstroomse Universiteit geborg.
Verskeie instansies is landwyd by plaaslike Totiusfeesvierings en huldigingsaksies betrokke, waaronder die Rapportryers, die FAK, kerke, onderwysinstellings en kultuurliggame.
Met die hoogtepunt van die feesvierings op 19 Februarie, sal 'n groot aantal skole, studente van verskeie instellings, die Weermag, Voortrekkers en massakore deelneem aan die verrigtinge. Berymings van Totius en toonsettings van sy gedigte sal o.m. deur die Kroonstadse Gevangeniswese-orkes, kore en soliste soos Mimi Coertse en Werner Nel aangebied word.
Donasies is van talryke sakelui, kultuurorganisasies, skole, munisipaliteite, kerke en individue ontvang om die huldigingsaksie van stapel te stuur. Die naam van Totius lê inderdaad vandag nog ná aan die hart van sy mense.
HY HET NIE 'N STANDBEELD NODIG NIE …
'n Honderd jaar na die geboorte van Jacob Daniel du Toit op 21 Februarie 1877, wil sy mense hom huldig met 'n volksfees, 'n museum, 'n gedenkuitgawe van sy versamelde werke, 'n standbeeld en 'n suilemonument. Maar hierdie beskeie 'kleine groote man', soos die Nederlandse digter, A. Roland Holst hom noem, het geen standbeeld nodig nie. Totius se naam en werk is in die hart van sy volk verewig deur lewende standbeelde: deur die tydlose ontroering van sy verse, die monumentale eenvoud van sy taal in Afrikaanse Psalm- en Bybelteks, die onvergeetlike voorbeeld van sy nederigheid en menslikheid.
J.D. QU TOIT; DIE STUDENT
Hy het die eerste lewenslig aanskou in die NG-pastorie in die Paarl, waar sy vader predikant van die gemeente Noorder-Paarl was. Sy geboortehuis was deel van die ou Gimnasiumskool, en sy vroeë kinderjare slyt hy in hierdie vesting van die Genootskap van Regte Afrikaners, waar sy vader, ds. S.J. du Toit, in geselskap van besielde taalpioniere soos Oom Lokomotief, Arnoldus Pannevis en C.P. Hoogenhout, geywer het vir die bestaansreg van hul eie taal: Afrikaans.
In 1882 vertrek die Du Toit-gesin na Pretoria, waar sy vader die nuwe Superintendent van Onderwys word. Hier is sy moeder, 'n sagmoedige, godsdienstige vrou, oorlede. Hier het die jong Japie ook sy eerste skoolonderrig ontvang. As gevolg van sy vader se amptelike verpligtinge, is Japie se skoolloopbaan vervolgens in Daljosafat naby Paarl, in die Duitse sendingskool Morgenzon naby Rustenburg, weer in Pretoria, en daarna in die Hugenote-Gedenkskool, Paarl, voortgesit. Hier is sy skoolmaats onder andere A.G. Visser en D.F. Malherbe.
Na matrikulasie in 1895, skryf hy in by die Teologiese Skool van die Gereformeerde Kerk in Burgersdorp om hom as predikant te bekwaam. Met buitengewone ywer en werkkrag het hy hom aan sy studies en aan die studentelewe gewy. Hy word in 1898 redakteur van 'Het Studenteblad', en stel hom deurentyd dienstig op die voorpunt van die stryd om die bevordering van Afrikaans en die volkseie. In 1899 slaag hy die proponentseksamen en word beroepbaar gestel. Hy raak op 21 Junie verloof aan Maria Postma.
Maar toe breek die oorlog uit, en sluit hy onmiddellik by die Boeremagte aan. Die volgende jaar vertrek hy na Amsterdam, waar hy in 1903 die eerste Suid-Afrikaner word om 'n doktorsgraad in die Teologie aan die Vrije Universiteit te behaal. Hy promoveer met lof met 'n proefskrif oor die Metodisme.
Dit was die begin van 'n luisterryke akademiese loopbaan: van professor in teologiese vakke tot kanselier van die Potchefstroomse Universiteit vir CHO. Nie minder nie as nege doktorsgrade is in Suid-Afrika en die buiteland aan hom toegeken: 1903, V.U. Amsterdam; 1915, Universiteit van Kaapstad; 1934, Universiteit van Suid-Afrika; 1934, Universiteit van Pretoria; 1937, Gesameentlijk Universiteit van Amsterdam; 1937, Universiteit van Stellenbosch; 1948, Universiteit van Kaapstad; 1952, Universiteit van Witwatersrand; 1953, Potchefstroomse Universiteit.
Foto: Prof. dr. J.D. du Toit, sy vrou Maria (gebore Postma) met wie hy in 1903 getroud is, en hul vier oorlewende kinders. Fanus, derde van links, het sy vader opgevolg as hoogleraar in Ou Testamentiese Vlakke aan die Teologiese Skool van die Gereformeerde Kerk.
DIE MENS TOTIUS
Min mense is dit beskore om gedurende hul leeftyd reeds so bemind en geëerd te wees soos Totius. Min mense is dan ook begenadigd om so ongekunsteld nederig, so eerlik jammerhartig, so opreg Christelik te kan wees, sonder om 'n sin vir humor, 'n vurigheid vir die belange van land, volk en taal en 'n wetenskaplike ewewig te verbeur. Ongekompliseerd en sober soos sy lewenswyse, was ook sy menseverhoudings. Teenoor studente, familie, gemeentelede, medeburgers of mede-Bybelvertalers was hy steeds dieselfde sagte, liefhebbende, gevoelvolle medemens – die dienende Christen.
' 'n Mens in wie geen bedrog is nie, 'n groot gawe wat God aan die Afrikanervolk geskenk het', noem mede-Bybelvertaler H.C.M. Fourie hom. A. Roland Holst verwys na hom as 'de voor zichzelf niets eischende Dienaar: waardig en bescheiden, streng voor zichzelf, voor de menschen mild. Nergens ook maar een zweem van hoogmoed, doch integendeel om en tusschen de woorden iets, wat ik zou willen noemen een edele kuischheid van de ziel.'
'Sy lewe het naastenby soos dié van 'n heilige verloop', sê C.J.M. Nienaber in sy biografie Die Mens Totius.
Totius was klein en tingerig van gestalte, effens vooroorgeboë, met yl, grys hare en sagte blou oë. Op sy uiterlike voorkoms was hy nie baie gesteld nie; trouens, sy ingebore beskeidenheid het hom genoop om enige sweem van swier en opgesmuktheid te vermy. Hy sou byvoorbeeld nie 'n paar nuwe skoene blink aantrek nie, maar dit eers 'n stofbehandeling gee! Blink kroomversiersels aan sy motorkar kon hy eweneens nie duld nie; nuwe klere het hy opsetlik skeef aangetrek.
'n Eerste indruk van Totius kon wees van 'n ernstige, teruggetrokke en stilgeaarde mens. Tog, by nadere kennismaking, blyk sy hartlike en selfs humoristiese geselligheid: hy kon onderhoudend oor 'n groot verskeidenheid onderwerpe gesels, het graag staaltjies vertel en kon heel driftig en vurig raak oor beginselsake en enigiets wat hy as 'n bedreiging vir sy volkseie gesien het.
Foto: Die ou pastoriewoning te Molenstraat, Potchefstroom, waar Totius van 1911 tot 1922 gewoon het, is deur die argitek Johan de Ridder gerestoureer en word ingerig as 'n Totiusmuseum.
Sy geliefkoosde tydverdrywe was om vir wandelinge langs die Mooirivier of op sy plasie te gaan, om vis te vang of om een van sy musiek instrumente, bv. die siter, te bespeel. Sy oorheersende liefde was sy werk: om te skryf, te dig, vertaalwerk te doen, te studeer.
Totius se familie en vriende het hom Japie genoem, sy gemeentelede het hom as dominee Du Toit of sommer meneer Tooi geken, en onder sy studente, wat hom as doktor Du Toit aangespreek het, was hy onder die lieflingsnaam Doktortjie. Sy digtersnaam, Totius, die Latynse vorm van Du Toit, het 'n studentevriend in 1901 voorgestel en dit is onder hierdie skuilnaam dat die beskeie dr. J.D. du Toit algaande bekendheid verwerf het in Suid-Afrika en daarbuite.
Foto: 'n Brief van Totius uit Burgersdorp, na die slag van Magersfontein in 1900.
Onder 'n dreigende oorlogswolk begin Totius in Oktober 1899 in Heidelberg, Transvaal, met sy proponentswerk. Reeds op 12 Oktober sleur die storm hom mee, en hy vertrek as Kaapse rebel saam met die Heidelberg-kommando per trein na Natal. Hy dien as ambulanswerker, onder meer in die slag van Elandslaagte. 'n Maand later word hy na die Potchefstroom-kommando oorgeplaas, en vertrek spoedig per trein na die Noord-Kaap. Onder die gebulder van Britse grofgeskut lei Totius godsdiensoefeninge vir die Boeremagte in die loopgrawe van Magersfontein en maak op 11 Desember 1899 die ontsettende slagting hier mee. Dit het 'n onuitwisbare indruk op die gemoed van die 22-jarige Totius gemaak.
Net daarna word hy ernstig siek, waarskynlik aan voedselvergiftiging, en moes uitwyk na Burgersdorp om te herstel. Vanaf Februarie 1900 tree 'n rampspoedige wending vir die Boeremagte in met die oorgawe van Cronje by Paardenberg, en die jag op Kaapse rebelle begin. Totius wyk uit vanaf Colesberg na Pretoria, en word deur vriende oorreed om op 18 Mei 1900 per skip vanaf Delagoabaai na Nederland te vertrek.
Met sy terugkeer in 1903 aanvaar hy 'n beroep as predikant van Potchefstroom, maar met feitlik die hele Wes-Transvaal as bedieningsveld. Toestande was haglik: afgebrande wonings, gesinne verskeur deur oorlogs- en konsentrasiekampgeweld, verslae, moedelose en verarmde mense. Spoedig bevind Totius hom op die voorpunt van die stryd om heropbou van sy volk, om Christelik-Nasionale onderwys teenoor die Milnerskoolideaal te vestig, om sy mense weer trots en selfrespek te gee. 'Ek het net één belang', bieg hy, 'en dit is volksbelang'.
Die 31-jarige predikant, aangegryp deur die lyding van sy volk, se eerste digbundel verskyn in 1908. 'By die Monument' besing die smart van sy mense – maar profeteer ook die geloof en hoop wat Totius lewelank as troos vir sy volk voorhou, onvergeetlik vergestalt in die woorde van Die Besembos: 'Ek leef en sal lewe: my doodkry is min!'
Ander digbundels, geweef om die volksmotief, volg: 'Verse van Potgieter's Trek', 'RageI', 'Trekkerswee' – almal deurdronge van sy vaderlandsliefde, belewing van veral kinder- en vrouelyding, visioene van 'n herrese, seëvierende Afrikanernasie.
By die onthulling van die Vrouemonument in Bloemfontein in 1913, is Totius een van die voorgangers. Tien maande later lewer hy 'n aangrypende preek by die begrafnis van genl. De la Rey, met die bebloede ampsmotor van die Leeu van Wes-Transvaal as sy preekstoel. Hy troos, en preek vergifnis en versoening, ter wille van die eenheid van sy volk in hierdie benouende Rebellie-tyd. Ook op Monumentkoppie, as die hoeksteen van die Voortrekkermonument op 16 Desember 1938 gelê word, luister die volk na Totius. En weer in 1939, as die Afrikanerleiers, genl. Hertzog en dr. Malan, versoen raak onder die skaduwee van die Tweede Wêreldoorlog. In die jare van broedertwis wat volg, is Totius steeds die profeet van versoening.
Hier tree Totius, die profeet, na vore. Sy taal is swaar van volksherinneringe, die ondertoon van lotsbestemming glim deur die oënskynlik idilliese versgegewens, die simboliese bly die epiese steeds ter syde: 'Teen donker lug as agtergrond sien hul 'n kers in tentdeur blink. Die treurgesusters dwaal daar rond … maar bo hul rys 'n ster wat wink.' (Ragel)
'Maar eens herleef die nasie weer waarvan ek sterwend profeteer. Eens word die grys-blou heuwels klein as God alleen weer groot verskyn.' (Trekkerswee)
Die digter wat skugter sy eerste pennevrugte onder die skuilnaam Jaduto in geskrifte van die Eerste Afrikaanse Taalbeweging gepubliseer het, word gaandeweg die volksman Totius, na wie sy volk as profeet begin opsien. In die woorde van Louis Leipoldt: 'toe dagbreek nog duister was, met die dou op die gras langs die voetpaaie wat ons moes betree, het daar 'n leeurik opgestyg wat in die skemermôre gesing het …'
Hoewel predikant van die Gereformeerde Kerk en, sedert 1911, hoogleraar aan dié kerk se teologiese skool, is Totius, in die woorde van prof. C.M. van den Heever, 'deur sy wetenskaplike arbeid en sy digterskap bokant elke kerklike skeiding verhef …'. Totius se hoogste belang bly steeds die Woord van God en die verbreiding van Sy eer en koninkryk, en daarom is daar geen sweem van sektarisme of kerkisme in sy lewe en werk te bespeur nie.
Sy agtergrond, wetenskaplike skoling, taalvaardigheid en liefde vir die Skrif en die jong Afrikaanse taal, het Totius uitnemend bevoeg gemaak vir Bybelvertaler. Reeds in 1896 het hy as student 'n pleidooi vir die Bybel in Afrikaans gelewer en die Bybelvertaalwerk van sy vader, ds. S.J. du Toit, het hom van kindsbeen af bewus gemaak van die uitdagings en probleme van dié groot taak. In 1916 begin Totius aan die Bybelvertaling werk, en stel ook 'n stel taalreëls en vertalingsbeginsels op. In 1923 word hy en dr. J.D. Kestell aangestel as die eerste voltydse vertalers van die Bybel in Afrikaans. Ander word mettertyd as hulpvertalers en raadgewers aangewys, maar die grootste verantwoordelikheid bly op Totius se skouers rus. In 1930 is die Bybelvertaling in Afrikaans voltooi en op 29 Mei 1933 arriveer die eerste Afrikaanse Bybels in Kaapstad!
Foto: Die eerste Bybelvertalers: voor v.l.n.r.: dr. J.D. Kestell en dr. J.D. du Toit, agter: dr. H.C.M. Fourie, dr. E.E. van Rooyen en dr. B.B. Keet.
Tot aan sy dood in 1953, was Totius steeds besig met die hersiening van hierdie vertaling: Hy het die Ou Testament nie minder nie as 112 keer vers vir vers deurgewerk. Tereg verklaar prof. P.J. Nienaber: 'Die geskiedenis sal nog uitwys tot hoe 'n groot mate dr. Du Toit die siel van die hele Bybelvertaling was'.
Die Psalmberyming in Afrikaans word deur baie as die kroon van Totius se werk beskou. In 1920 ontvang hy opdrag van die Sinode en wy sewentien jaar aan die herdigtingswerk, hoofsaaklik op sy plasie Krugerskraal. Baie van die digterlike bewerkings skitter as voortreflike poësie in eie reg, dikwels gevoelvoller en suiwerder as die oorspronklike: 'Daar is geen land so ver of woes geleë, Geen strand, o Heer, of wilde waterweë, Geen hemelsfeer in die oneindigheid—Of oral blink u Naam en majesteit. As ek, o Heer, u nagtelike hemel daarbo aanskou, die tint- en glansgewemel; hoe, deur U toeberei, die skugter maan met stille gang oor sterrevelde gaan – ' …
'Deur hierdie arbeid sal Totius se naam bekend bly solank as wat Afrikaans gepraat word en die Afrikaner waarde aan sy godsdienstradisie heg', sê prof. C.M. van den Heever.
DIE DIGTER TOTIUS
Totius se formaat as digter in Afrikaans is onomstrede. Innig en eenvoudig, soos sy lewe, is ook sy poësie; onbevange en teer in sy ontroering as hy sy eie leed of dié van sy volk besing; weemoedigliries sy belewing van sy volk se verguising en ontreddering, maar suiwer-profeties sy visioene van herlewing en oorwinning. Volksdigter by uitstek!
Sy volgende gepubliseerde bundel na 'By die Monument', is 'Verse van Potgieter's Trek', in 1909 wat in 1936 in 'n hersiene vorm as 'Uit Donker Afrika' uitgegee is. Hierin verbeeld hy in liriese stemmingsgedigte die hoofmomente van die Voortrekkerlewe.
In 1912 verskyn 'Wilgerboombogies', 'n bundel waarin Totius 'n belydenis van persoonlike smart gee, na aanleiding van die verlies aan die dood van drie familielede. Die grondstemming is berustende weemoed, die toon hoopvol-elegies: 'O wilgerboom, beeld van my skuld so naak en uitgetoë is ook my siel …' en 'Al Iyk ek nou so dubbel dood – ek sal weer herontwaak!'
Foto: Wilhelmina, dertienjarige oudste dogter van Totius, wat op oujaarsdagaand 1920 deur die weerlig doodgeslaan is. Hul nagedagtenis is deur Totius in die bundel 'Passieblomme' verewig.
Teen die einde van 1920 word die digter swaar beproef deur die verlies van twee kinders binne twee maande. 'Passieblomme', die bundel gedigte wat uit hierdie onheilgebeure volg, verskyn in 1934, en bevat die intiem-persoonlike smartbelewing van die digter. Ook hier gaan die ontroerende weemoed oor in berusting: 'As ek oor bleekverlate sand, oor duine in skemerdonker land – die dood se velde – plaas moet gaan, dan sal hul spoortjies voor my staan!'
Totius se diepgewortelde godsdienssin kristalliseer uit in die geloofsaanvaarding van 'Die Godsbesluit', 'Die Wêreld is ons woning nie' en 'Waar is 'n lot …'. Die digter se persoonlike verlies word sy poëtiese wins.
Foto: Totius se seuntjie Francois, wat op eenjarige leeftyd aan harsingvliesontsteking beswyk het, op 7 November 1920.
In 1920 verskyn sy 'Kinderversies' en in 1948 sy Iaaste bundel poësie, 'Skemeraand'. Een van die mooi gedigte hierin, 'Weer in die Ark', lees soos 'n grafskrif vir die digter: 'Hy't met sy hand die swerweling, weer in die ark teruggebring'.
'Totius se grootheid', sê C.M. van den Heever, 'berus op sy digterskap en die res is die gevolg hiervan. Wat hy bereik het, is deur sy digterskap moontlik gemaak, 'n digterskap wat van hom 'n profeet vir sy volk gemaak het.
'Hy is digter en profeet wat met sy woord vermaan, ophef, besiel en ons deelagtig Iaat word aan 'n onsienlike wêreld vol wye, verre verskiete …'.
In 1936 het die FAK Totius landwyd gehuldig vir sy werk. Met sy 60ste verjaardag in 1937 is namens die volk van Suid-Afrika twee geskenke aan hom oorhandig in 'n volgepakte Bloemfonteinse stadsaal: die beeldegroep 'Slegte Nuus' van Anton van Wouw en 'n som geld om hom in staat te stel om 'n reis na Europa en die Bybellande te onderneem. Verskeie huldigingsartikels het ook oor hom in tydskrifte verskyn. In 1946 het hy 'n hartaanval gekry.
Met sy 70ste verjaardag is Totius weer eens treffend deur sy mense gehuldig. 'n Groot aantal waarderingsartikels is in verskeie tydskrifte en koerante gepubliseer – 'n aantal waarvan deur prof. P.J. Nienaber in 'n bundel versamel is: 'Totius – digter en profeet', 1948. In 1949 tree hy af as professor; in 1953 word hy die eerste Kanselier van die Potchefstroomse Universiteit vir CHO.
Die dag voor sy dood skryf hy agter in sy Psalmboek: '.. .Genade, alles genade!'. Op 1 Julie 1953 is hy oorlede.
Nou, 100 jaar na sy geboorte, wil Potchefstroom, sý dorp, hom weer huldig, en 'n granietstandbeeld vir hierdie digter-profeet oprig, uit dankbaarheid.
Foto: Model van die marmersuile en bronsstandbeeld van Totius wat in die Totiustuin te Potchefstroom opgerig gaan word. Die beeldhouer is Tienie Roos.