Nuuskommentaar: Sou ander kiesstelsel beter SA kon verseker?Foto: Maroela Media Met die land wat op verskeie plekke brand, met Solidariteit wat die regering oor ras en rassisme in die howe aandurf en by verskeie internasionale organisasies verkla, met ’n hernude vlaag plaasaanvalle waarvan minstens een so wreed is dat RSG-nuus sensitiewe luisteraars voor die lees van die berig moes waarsku, is dit ’n relevante vraag of ’n ander kiesstelsel ’n meer aanvaarbare uitkoms sou kon verseker. Die kwessie is ingelui met ’n aanval van die Vryheidsfront Plus, by name sy leier dr. Pieter Groenewald, op die DA omdat die DA: “… in die hande van die ANC (speel) as hulle die kiesstelsel in Suid-Afrika wil verander na ŉ suiwer kiesafdelingstelsel. ŉ Suiwer kiesafdelingstelsel sal die ANC ŉ groter meerderheid van tot 80% in die Nasionale Vergadering kan gee. Dit is selfs bevestig deur dr. Van Zyl Slabbert in die ‘Electoral Task Team’-verslag (bl.19) oor kiesstelsels.” In 2009 nog het kundiges die destydse leier van die DA, Helen Zille, geloof omdat sy ’n gemengde kiesstelsel voorgestel het waar sommige LP’s en LPW’s proporsioneel, en ander per kiesafdeling, verkies sou word. Sy het egter ’n ander belangrike kwessie, wat veral met die presidentskap van Jacob Zuma relevant is, ter sprake gebring, naamlik dat die president en premiers regstreeks deur die kiesers gekies behoort te word. Die VF Plus se beswaar teen ’n volkome kiesafdelingstelsel, veral as ook aan minderheidsverteenwoordiging gedink word, is geldig. Groenewald se doktoraal het immers hieroor gehandel. Ook ’n gemengde stelsel sal die verteenwoordiging van verspreide minderhede geen guns bewys nie. As die stelsel in die Nasionale Vergadering met sy 400 setels toegepas word, moet ’n party wat sektorale belange soos godsdiens of kultuur verteenwoordig, in plaas van die huidige 25 persent (kwart) van die stemme vir ŉ gewaarborgde setel, 50 persent stemme (dus, die helfte) kry. Dit klink op die oor af nie onredelik nie, maar dit moet in gedagte gehou word dat heelwat partye sukkel om noemenswaardig verby die eenpersent-verteenwoordiging te kom. Die tweede probleem is dat die kiesafdelings enorm groot sal wees, waarin minderhede wat in ’n bepaalde woongebied saamgetrek is, ten spyte van die geografiese konsentrasie heeltemal kan verdrink. Die gevaar bestaan ook dat die regerende party juis deur die gerrymandering van kiesafdelings oorlog kan voer teen gebiede wat en bloc teen die regerende party kan stem. Van die regering se Kodesa-onderhandelaars het sedertdien verduidelik dat die huidige proporsionele kiesstelsel die beste was wat beding kon word om dit moontlik te maak dat selfs ’n baie klein minderheid op die hoogste vlak verteenwoordiging kan kry. Maar is die gewaarborgde setels vir inheemse minderhede soos onder meer in Indië en Nieu-Seeland geld nie ’n beter waarborg nie? Dit is nou ’n akademiese vraag. Dis egter ’n interessante verskynsel dat die Maori’s neig om hul gewaarborgde setels te “verkwansel” deur daar ook vir van die groot partye soos die Arbeidersparty te stem. In hul geval beskik hulle egter ook nog oor die Maori-kongres (parlement) wat sektorale belange dien. Die strewe om kiesafdelings te hê waar die verteenwoordiger eerder aan die kiesers as sy party verantwoording doen, het sekere aantreklike elemente. So ’n stelsel neig om die nodigheid van koalisies uit te skakel en so ’n meer stabiele regering te hê (al regeer so ’n party met ’n numeriese minderheid, soos die NP ná twee verkiesings, en nou waar Donald Trump as president verkies is, al is hy met amper drie miljoen stemme deur sy teenstander, Hillary Clinton, uitgestof). Of ŉ “meer stabiele regering” in Suid-Afrika so aanbevelenswaardig is, is ’n oop vraag omdat die ANC se meerderheid so oorweldigend was dat dit in die proporsionele kiesstelsel kon gebeur, en mettertyd erg gestrem is deur korrupsie, onbevoegdheid, ’n aanslag op die Grondwet, sektorale voortrekkery, en oplaas staatskaping. Die wydlopende veldtogte om Zuma uit die kussings te dwing en verbete pogings om die onafhanklikheid van die regbank te verseker (gerysmier deur optogte ter ondersteuning van Zuma se pogings om “bo-oor” die Grondwet te regeer), is duidelike bewyse dat ’n kiesstelsel wat ’n regerende party se posisie verskans, dom is. Vandaar die VF Plus se “dwarslopery”. In die destydse onderhandelingsmilieu by Kodesa was dit moeilik, en kunsmatig politiek inkorrek, om ’n tipe minderheidsbeskerming in te bou wat net ’n effense etniese reukie sou voortbring. Partye wat destyds hiervoor beding het, het dus in die geval van die Afrikaner afgestap van “blank” en die internasionale definisie vir volk (taal en kultuur) gebruik. Dit is nietemin deur die ANC as ’n verskuilde agenda beskou om “apartheidsvoorregte” te probeer verskans. Die gevolg was dat potensiële stelsels van internasionaal erkende etnies- of minderheidsgebaseerde stelsels nie vir Suid-Afrika oorweeg is nie, al was die opdragte aan die NP/regering se onderhandelaars dat dit juis bevorder moes word – in elk geval tot in ’n stadium. Ons het dus nie iets soos ’n etniese federasie (België en Indië), regionale selfbeskikking op variërende vlakke soos Skotland, Wallis, Noord-Ierland en Cornwallis, Katalonië, Baskeland, Sardinië en vele ander gekry nie – ook nie korporatief om geografiese verstrooidheid teen te werk, soos die Maori-kongres nie. Soms word op die oog af die mooiste “toring” gebou vir minderheidsverteenwoordiging. Die vorige grondwet van Sirië het byvoorbeeld setels gewaarborg aan Christene en ander godsdiensgroepe, en aan talle van die etniese minderhede. So iets word egter dikwels op twee maniere ondermyn, onder meer deur die president se magte so sterk te maak dat die parlement eintlik niks anders as vertoon is nie, of deur dit binne die konteks van ’n eenpartystelsel te bedryf waar byvoorbeeld die pan-Arabiese sosialistiese Baath-party die enigste wettige party is. Artikel 235 van die Grondwet maak wel voorsiening vir selfbeskikking, hetsy korporatief of geografies, as onlosmaaklike deel van Suid-Afrika. Dat (nog) geen groot oorhoofse poging aangewend is vir die Afrikaner, of selfs die bruin gemeenskap, om artikel 235 in te span nie, beteken nie dat sektorale politiek nie lewend is nie. Verwikkelinge in die bruin gemeenskap kan redelik goed gevolg word deur die Facebookprofiel van die voormalige Wes-Kaapse premier, Peter J. Marais, te volg. Die wetsontwerp op tradisionele leiers en die Khoi-San-mense is tans onder die vergrootglas. Hy doen ook ’n beroep op steun vir die mense van Eldoradopark (na aanleiding van die onluste daar). In grondwetlike demokrasieë speel burgerlike belangegroepe ’n uiters belangrike rol, en is die Solidariteit Beweging verreweg die mees prominente manifestasie hiervan vir die Afrikaner – tot so ’n mate dat Max du Preez meen Solidariteit het ’n “staatskaping” op die Afrikaner uitgevoer. Die interessantheid is dat die Solidariteit Beweging, ten spyte van die omvattende terrein wat dit aanspreek, nié self die partypolitieke arena betree nie, en soos byvoorbeeld Cosatu in alliansie met ’n party gaan nie. Van partypolitieke kant is daar egter wel oor ’n taamlike wye front deurlopende pogings om minstens simpatiek vir die beweging se ideale te wees. Goeie voorbeelde van sektorale verteenwoordiging, maar buite-parlementêr die afgelope ruk, is TLU-SA se uitloof van ’n prys van R100 000 vir die een wat gronddiefstal kan bewys, en Agri SA wat op die vlaag plaasaanvalle reageer het. Agri SA se mediaverklaring word soos volg afgesluit: (Mnr. Kobus) Breytenbach (voorsitter van Agri SA se Beleidskomitee oor Landelike Veiligheid) het sy simpatie met die slagoffers en naasbestaandes uitgespreek en slagoffers ’n spoedige herstel toegewens. “Ons wil graag ’n beroep doen op die boerderygemeenskap om met die polisie saam te werk, binne die strukture van die Landelike Beveiligingstrategie, om landelike misdaad aan bande te lê. Verder word ’n beroep op boere en plaaswerkers gedoen om die nodige beveiligingsmaatreëls toe te pas wat in huidige omstandighede noodsaaklik is om plaasaanvalle te probeer voorkom.” Breytenbach sê ten slotte: “… dat deur die Agri Securitas Trustfonds hulp aan verskeie boerderygemeenskappe gebied word om hulle beveiligingsmaatreëls op te skerp en hulle te staal teen landelike misdaad”. Alles dui op ’n instaan vir verantwoordelikhede van die regering, maar waarmee die regering hetsy weens onbevoegdheid verbrou, of omdat die regering hom nie steur aan die bepalings in onder meer die president se grondwetlike ampseed nie, dat na die belange van al die land se mense omgesien word nie. Trouens, die klagtes wat die Solidariteit Beweging teen die regering lê, ook oorsee, is ’n duidelike manifestasie dat die regering nie net sy verantwoordelikhede teenoor minderhede versuim nie, maar die minderhede aktief ondermyn, deur hulle onder meer die rassismekaart om die nek te hang, terwyl die regering self hand oor hand meer rasbenepe word. Tot tyd en wyl minderhede hul sake so in orde kry dat statutêre outonomie deur artikel 235 sinvol opgeneem word (mits die ANC-regering dit sal toelaat), en solank minderhede aan blatante diskriminerende praktyke onderwerp word – selfs tot nadeel van veral die land se ekonomie – so lank sal burgerlike instellings en nieregeringsorganisasies ’n onontbeerlike rol speel, en versterk moet word. Maar dit beteken nie daar moenie ook die beste van die politieke gegewe gemaak word en die stembus pligsgetrou besoek word nie. En nie met die kiesstelsel gepeuter word tensy ’n werklik verbeterde model die lig sien wat die land se probleme doeltreffend gaan aanraak nie.