Die wonderwêreld van die vernuftiges
Wie sê nog Suid-Afrikaners is nie vol idees nie? In hierdie artikel word vertel van 'n aantal van ons bekendste uitvinders en die baanbrekerswerk wat elkeen gedoen het…
EHOOR van die "uitvinder" wat heelparty mense met 'n slap riem gevang het—deur sy kontrepsie te adverteer met die waarborg dat dit enige soort mier kan doodmaak? Nadat gretige kopers vir hom die geld daarvoor gepos het, het hy vir elkeen twee houtblokkies teruggestuur wat onderskeidelik A en B gemerk was. Die instruksies daarby het gelees: "Vang 'n mier. Plaas hom op blokkie A. Neem blokkie B en slaan die mier dood. Dis honderd persent doeltreffend teen alle miersoorte."
Of dit 'n holrug geryde wolhaarstorie is of dalk net regtig gebeur het, is moeilik om vas te stel, maar een ding is seker: daardie "uitvinder" kon geen Suid-Afrikaner gewees het nie. Daarvoor word hierdie staaltjie, in meer as een weergawe, darem al jare lank net te gereeld in ander lande, soos byvoorbeeld Amerika, rondvertel.
Ons Suid-Afrikaanse uitvinders—'n vindingryke klomp—sal natuurlik ook nie geassosieer wil wees met só 'n onderduimse swendelaar soos die blokkiesverkoper nie. Ons het immers 'n trotse rekord van werklik wonderlike nuwe prakseersels en patente, wat tot ver buite ons landgrense tot nut van die mensdom aangewend word.
Was dit nie Suid-Afrikaners wat vorendag gekom het met die wêreld se eerste, grootste en mees lewensvatbare onderneming om olie uit steenkool te wring en daardeur in veertig persent van ons land se petrolbehoeftes te voorsien nie? Was dit nie 'n Suid-Afrikaner wat die weg gebaan het vir die wêreldwye oorplanting van harte nie? Of wat van die Suid-Afrikaanse fisikus wat CAT-skandering help ontwerp het?
Daar is nog 'n hele aantal ander mense in ons land wat hul name verewig het in die annale van tegnologiese innovasies, met sulke uiteenlopende uitvindsels soos swembad-"stofsuiers" en konstruksies wat die see se branders kan tem.
Hieronder kyk ons na 'n klompie van hierdie mense. En dit is stellig gepas om die naam van Chris Barnard heel eerste te noem, want op sy besondere gebied was hierdie merkwaardige professor tog ook 'n "uitvinder" uit eie reg.
Chris Barnard—'n pionier van ganser harte!
PROF. DR. CHRISTIAAN NEETHLING BARNARD (1922-2001) [LINKS] het nie net die eerste hartoorplanting in die geskiedenis gedoen nie, maar ook chirurgiese prosedures vir orgaanoorplantings en nuwe hartkleppe ontwikkel. Hy en sy span het in nag van 2 op 3 Desember 1967 in 'n epiese operasie van vyf uur die eerste keer die hart van een mens in 'n ander een oorgeplant.
Die skenker was 'n jong meisie, Denise Darval, wat noodlottig in 'n motorongeluk beseer was. Die operasie is in die Groote Schuur-hospitaal in Kaapstad gedoen. Die ontvanger, ene Louis Washkansky, is net agttien dae ná die operasie oorlede, maar Barnard het later in sy loopbaan geslaagder oorplantings gedoen en sekere van sy hartontvangers het jare lank bly lewe.
Barnard, die hoof van die harteenheid by Groote Schuur, was later ook die pionier van die tegniek van die abba-hart. In só 'n operasie word die ontvanger se hart nie verwyder nie, maar die skenker s'n word daarby gevoeg om as 'n hulp-pomp te dien.
Maar deur al sy innoverings, kan gesê word, is duisende menselewens verleng, en hy verdien 'n plek in die galery van die voorste medici van die twintigste eeu. Barnard het die wêreld met nuwe oë na die sofistikasie van die geneeskunde in Suid-Afrika laat kyk.
Allan Cormack—die geleerde wat CAT se gedagtes gekry het...
DIE sogenaamde Computed Axial Tomography Scan, of CAT-skandeeerder, wat driedimensionele X-plate neem, is by die Tufts-universiteit in Brittanje deur die Suid-Afrika fisikus Allan Cormack [LINKS] en Godfrey Hounsfield van EMI Laboratories ontwikkel. Met hul prestasie het hulle in 1979 die Nobelprys vir Fisiologie en Geneeskunde ontvang.
Cormack (1924-1998) se belangstelling in die probleem om sagte weefsels of weefsel-lae van verskillende digthede bevredigend met X-strale te ondersoek, is aanvanklik gewek toe hy 'n deeltydse pos as fisikus van 'n hospitaal se radiologiese afdeling aanvaar het.
Die tweedimensionele voorstellings op konvensionele X-straalplate kon dikwels nie tussen sulke weefsels onderskei nie. Meer inligting kon verkry word indien die X-strale van die liggaam uit 'n aantal verskillende hoeke geneem kon word, maar met die gebruiklike X-straaltegnieke was dit 'n probleem.
Vroeg in die jare sestig het Cormack aangetoon hoe besonderhede van 'n plat deel van sagte weefsels bereken kan word uit die meting van toelopende X-strale wat uit baie verskillende hoeke daardeur beweeg.
Daarmee het hy die wiskundige tegniek vir CAT-skandering daargestel, wat behels dat 'n X-straalbron en elektroniese verklikkers oor die liggaam heen beweeg word. Die inligting wat daardeur verkry word, word dan deur 'n rekenaar ontleed waardeur 'n duidelike kaart van die weefsels binne 'n dwarssnee van die liggaam geskep word.
Cormack is in 1998 oorlede toe hy 74 jaar oud was.
Ferdinand Chauvier—'n uitvinder van die eerste water!
FERDINAND CHAUVIER [REGS] was 'n waterboukundige (hidrouliese ingenieur) toe hy in 1951 van die destydse Belgiese Kongo in Midde-Afrika na Suid-Afrika gekom het—en vinnig agtergekom het daar 'n reuse-mark bestaan vir 'n apparaat wat swembaddens outomaties kon skoonmaak en só swembad-eienaars se hoofbrekens in dié verband kon beëindig.
Die resultaat van sy besef was die Kreepy Krauly, die revolusionêre swembad-suier, wat egter eers in 1974 die lig by Chauvier se huis in Springs gesien het. Dit was die eerste apparaat van sy soort wat nog gebou was. Die Kreepy Krauly was die voorloper van ander sulke "wandelaars" in die swembadwater, wat die baddens onderlangs skoonhou deur middel van die werking van die bad se eie pomp.
Chauvier is in 1985 oorlede, maar sy kruipende goggas vreet steeds duisende swembaddens in Suid-Afrika en regoor die wêreld silwerskoon.
George Pratley—die man agter die kleefdeeg wat gebou is om te klou!
TOE George Pratley, 'n ingenieur van Krugersdorp, in die jare sestig 'n kleefstof ontwerp wat die komponente in 'n elektriese houer bymekaar kon hou, het hy bepaald nooit kon droom dat sy produk nog die enigste Suid-Afrikaanse uitvindsel sou word wat saam met Neil Armstrong en Edwin Aldrin op die maan sou land nie. Pratley se beroemde klewende stopverf, Pratley Putty, is in 1969 gebruik om dele van die Eagle-maanlandingstuig van die Apollo XI-sending bymekaar te hou.
Nadat Pratley in 1983 oorlede is, het sy seun Kim [REGS] die beheer van die Pratley-maatskappy oorgeneem. Honderde tonne Pratley Putty is reeds na lande regoor die wêreld uitgevoer en die maatskappy vervaardig ook ander produkte. Indien jy op die oomblik aan die internet gekoppel is, kan jy hier klik vir 'n Afrikaanse webbladsy oor Pratley.
Eric Merrifield—temmer van die skadelike branders
HY was die man wat besef het dat die woeste branders van die see getem kan word—by hawens en installasies aan die kus waar hulle baiemaal soveel skade aanrig. Gebruik net betonblokke van ongewone vorms wat tot twintig ton weeg as versperring, was Eric Merrifielden se plan, en hulle sal die golf-aksie van die branders opbreek en baie beskadigings voorkom.
Merrifield se sogenaamde "dolosse" [soos die een LINKS] is genoem na die middelvoetbene van diere wat deur sangomas gebruik word om die toekoms te voorspel en waarmee Boerekinders ook vroeër gespeel het. Sy betonkolosse is die eerste keer in die Oos-Londense hawe geïnstalleer en hulle het hulle so doeltreffend bewys dat hulle nou oral ter wêreld gebruik word.
Die grootste dolosse wat nog in Afrika gegiet is, word vir die Coega-projek gemaak. Hierdie projek behels die bou van 'n kompleks vir nywerheidsontwikkeling en 'n diepwater-hawe twintig kilometer oos van Port Elizabeth. Altesaam 26 500 dolosse van dertig ton sal gebruik word op twee seebrekers vir die diepwater-hawe Ngqura.
Gervan Lubbe—die man wat geleer het hoe om pyn te paai
DIE Pretorianer Gervan Lubbe [LINKS] was 'n Telkom-tegnikus van Pretoria toe hy die sogenaamde APS-terapie vir die verligting van chroniese en akute pyn ontwerp het. Sy elektriese toestel het in 1998 'n goue medalje op die Internasionale Uitvindingskou in Genève, Switserland, verwerf en geniet vandag wêreldwye erkenning.
Dit was 'n artikel oor pynverligting in 'n Amerikaanse tydskrif wat Lubbe aan die dink gesit het. Hy het gewonder of dit nie moontlik sou wees om die liggaam se natuurlike senu-impulse elektronies te stimuleer om pyn te verlig nie. Omdat hy nie 'n dokter was nie, moes hy in sy vrye tyd die menslike anatomie en fisiologie bestudeer totdat hy gereken het hy genoeg van die oorsake van artitiese pyn weet. Daarna het hy die masjientjie ontwerp wat die probleem kon verlig.
Lubbe het in 1993 die Amerikaanse mark met sy sogenaamde Action Potential Stimulation-toestel (APS) betree en vandag word dit in 41 lande, waaronder lande in Europa en die Midde-Ooste, verkoop. Net in Suid-Afrika word dit deur meer as 40 000 mense gebruik om pyn te verlig.
Henri Johnson—die slim meneer agter die "snelgeweer"
HOE vinnig boul Shaun Pollock? Hoe vinnig is Pete Sampras se afslane? Sonder die toewyding van Henri Johnson van Somerset-Wes in die Kaap sou dit dalk nooit vir ons moontlik gewees het om vas te stel nie.
'n Toestel wat die snelheid en hoeke van voorsnellende voorwerpe soos krieket- en tennisballe akkuraat kan meet—dit was Johnson se uitdaging wat gelei het tot sy uitvindsel wat 'n hele nuwe dimensie tot sport toegevoeg het.
Johnson se sogenaamde "speed gun" (snelgeweer) is in 1999 tydens die Krieket-Wêreldbekertoernooi op die Oval in Engeland amptelik in gebruik geneem. Hy het dit in 1992 ontwerp. Dit word deur 'n Suid-Afrikaanse firma vervaardig en in krieketspelende lande, asook in Europa en Amerika, verkoop. Maar volgens Johnson het dit nie altyd maklik gegaan nie—die Europeërs en Amerikaners was aanvanklik skepties wanneer hulle gehoor dat die tegnologie in Suid-Afrika ontwikkel is. Toe wys ons hulle dat ons darem nie sulke agtervelders is as wat hulle gedink het nie!
Trevor Bayliss—sy wenplan vir 'n radio
TREVOR BAYLISS is nou wel 'n Londenaar, maar sy belangrike uitvindsel, die opwen-radio, het in Suid-Afrika gestalte gekry. 'n Kaapse firma het in 1996 die eerste betroubare opwen-radio op die mark geplaas.
Bayliss het vir hom naam gemaak met sy "uitvindsels" deurdat hy reeds jare lank met idees vir toestelle in sy werkwinkel naby Londen geëksperimenteer het. Hy het die opwen-radio in 1991 ontwerp nadat hy na 'n program oor vigs in Afrika gekyk het. In die program is gesê dat die grootste probleem by die verspreiding van gesondheidsinligting lê omdat so min mense dit kan bekostig om batterye te koop.
Danksy Suid-Afrika se Liberty Life-groep is Bayliss se droom verwesenlik en het die Suid-Afrikaaanse maatskappy in November 1995 met produksie begin—met 'n personeel van gestremdes wat nie minder nie 20 000 radio's per maand kon lewer.
As die veer van die radio opgewen is, is daar genoeg elektrisiteit vir 'n speeltyd van sowat veertig minute.
Ander interessante Suid-Afrikaanse uitvindsels
DAAR is nog talle ander uitvindsels van Suid-Afrikaners self of wat deur Suid-Afrikaners vervolmaak is. Die energie-reus Sasol staan sekerlik voor in die ry wanneer dit kom by 'n buitelandse (Duitse) uitvindsel wat plaaslik verfyn en uitnemend verbeter is.
Suid-Afrikaners het voorts die tegnologie ontwikkel om mikro-organismes soos baktererieë te gebruik om goud uit erts te onttrek. Die proses word boonop wêreldwyd vir verskeie ander metale gebruik.
Kinderkrag as 'n bron van energie—dié is weer 'n idee op heel ander vlak. Só vervaardig 'n Johannesburgse firma die sogenaamde "Playpumps", of eenvoudige mallemeulens wat op putte geplaas word om water na gemeenskappe se tenks te pomp terwyl die kinders hulle daarop vermaak. Die voorbeelde is legio.
Maar dis ook nie altyd so maklik om 'n spesifieke naam aan 'n uitvindsel te koppel nie, want soms is dit 'n hele spanpoging. Baiemaal vervaag name boonop in die gang van die geskiedenis.
Ons weet byvoorbeeld dat die gebruik om wit lyne op paaie te verf in Suid-Afrika ontstaan het. Maar presies wie was die persoon wat doer in 1922 die slim plan gekry het om daardie lyne in Adderleystraat in Kaapstad aan te bring? As enige van die lesers van Mieliestronk.com die antwoord ken, sal ons dit graag wil verneem.
GEMIDDELD sowat tagtig patente word elke maand deur die Suid-Afrikaanse Patentekantoor toegestaan. En gemiddeld twaalf patente word maandeliks deur die patentekantoor in die Verenigde State toegestaan vir uitvindsels uit Suid-Afrika. Ja-nee, wie sê nog Suid-Afrikaners is nie vol idees nie?