'n Terugblik op familieplase en hulle base – Afrikanergeskiedenis
Oor die afgelope 13 jaar het Die Bronberger se lesers vertel van die eerste plase in ons kontrei en die lief en leed van die families wat daar 'n bestaan gemaak het. Die plase is deur Voortrekkers uitgesoek, maar omdat Pretoria nog nie bestaan het nie, was hulle in die Rustenburgse of Lydenburgse landdros-rekords opgeteken. In dié terugblik kyk ons samevattend na 'n paar van dié plase en hulle oorspronklike en latere base.
Volgens navorsing van W Punt en dr. NA Coetzee is Mooiplaats oorspronklik in 1842 deur Coert Erasmus senior beset. Die aktekantoor het dit op 22 Mei 1866 op sy naam geregistreer, maar op dieselfde dag is dit aan sy erfgename Willem Frederik Erasmus, Coert Erasmus junior en Hendrik Frederik Grobler oorgedra.
Isabella Susanah,'n nooi Viljoen, en Gert Petrus Bezuidenhout
Piet Colyn, 'n afstammeling is van die drie Viljoensusters, agterkleindogters van Piet Retief, het die plaas Zwavelpoort geërf. Op dié 1919-Zwavelpoort-foto is Piet se grootouers, Isabella Susanah, een van die Viljoensusters, en haar man Gert Petrus Bezuidenhout. Die ander twee susters was Deborah en Martiena, en elke suster het iewers in die laat 1800's 481 morg gekry.
Isabella en Gert het op hulle deel van die plaas met Afrikanerbeeste geboer. Gert was blykbaar 'n aantreklike man wat teen 'n hoë ouderdom nog sy hare gekleur het en vir die mense vertel het hy is baie jonger as wat hy was. Isabella was nie sy eerste vrou nie – en toe ook nie sy laaste nie. Toe hy weer trou, het sy nuwe vrou Gert se nege kinders weggestuur.
Piet se ma, wat ook Isabella Susanah gedoop is, is Lichtenburg toe gestuur, maar sy moes terugkom om Gert se nuwe vrou op te pas toe dié suikersiekte gekry het met haar eerste swangerskap. Dit is dié dogter Isabella wat toe op die ou einde met 'n Colijn vars uit Holland uit, getrou het.
In September 2009 berig ons dat Alois Hugo Nellmapius in 1878/79 'n vennootskap aangegaan het met Robert Cottle Green wat die 4000 akkers grootte plaas Hatherley, aangedui as 17 km oos van Pretoria aan die Pienaarsrivier, besit het.
Die Rietvlei View landgoed is egter gebou op 'n deel van die plaas Grootfontein, wat vroeër aan 'n nasaat, Kokkie Erasmus, behoort het. Die Sinovich-groep van maatskappye het in 1997 'n deel van die plaas by die Erasmus-familie gekoop om Rietvlei View Landgoed in 1999 te ontwikkel.
Elta en Frans Viljoen woon op 'n deel van die plaas Grootfontein, wat behoort het aan Elta se oupagrootjie, generaal Daniël Jacobus Elardus Erasmus.
Pieterman was Elta se ma, Susara Jacomina Margaretha, se broer. Pieterman se seun Danie het die deel van die geskiedkundige plaas waarop die ou familie-opstal is, geërf. Elta het vertel dat haar neef Danie 'n deel van sy grond verkoop het – dit is nou waar Grootfontein Landgoed gebou is. Danie het 30 hektaar van die grond oorgehou en in die geskiedkundige ou familie-opstal gewoon.
Die Voortrekker Daniël Jacobus Erasmus was getroud met Cornelia Jacoba Susanna Kruger en hulle seun, Stephanus Erasmus, het Mooikloof van sy pa geërf. Sy broer, generaal Daniël Jacobus Elardus Erasmus, het Rietfontein, Grootfontein, Tierpoort, Bashewa en Welbekend geërf.
Met Stephanus Erasmus se dood het sy seun, Daniël Jacobus Erasmus (Blink Dael), Mooikloof geërf. Blink Dael was Stephanus se enigste kind. Hy was glo 'n losbol en verkwister en was verplig om Mooikloof aan sy aangetroude neef, Jacobus Gerhardus (Dowe Koos) Opperman te verkoop.
Dowe Koos is net na die Engelse Oorlog met Sibella Margaretha Erasmus getroud. Sy was 'n dogter van generaal Daniël Jacobus Elardus Erasmus van Grootfontein, en het Rietfontein van haar pa geërf. Rietfontein (375 JR) is in 1842 deur hom beset. Dit is op 27 Junie 1859 deur die nuwe aktekantoor in sy naam geregistreer as 2681 morge groot en 218 vierkante roede.
Volgens Doreen Fourie was die dele rondom die Boschkop-Tierpoort-grondpad in die laat 1800's Fourie-wêreld. Hulle het 'n regeringservituut gereël om die Boschkop-grondpad te maak en uitspanplek te gee vir die mense wat met hulle waens hier verbygetrek het.
Dié foto van die Bosch Kop Governmentskool is in 1916 geneem. Die meisie reg agter die onderwyser in die tweede ry van agter is die 16-jaar oue Maria Fourie, Doreen se man, Andries, se ma. Maria se ouers, Anna en Johannes Petrus Fourie, het die opstal, wat in 2003 'n sigbare murasie was waar die Boschkop-grondpad in Lynnwoodweg inkom, gebou.
In die Engelse Oorlog het ouma Anna gehoor dat die kakies op pad was en huise afbrand, en sy het haar meubels, staanhorlosie en bakke wat sy as trougeskenke gekry het in 'n spoelsloot begrawe en dit netjies met sinkplate bedek voor die grond weer bo-oor gegooi is.
Die kakies het brode uit ouma Anna se bakoond gesteel, hoenders op die werf geslag, en die Fouries na Irene-konsentrasiekamp gestuur. Hulle het blykbaar nie so siek soos die res geword nie omdat ouma Anna haar bulsak saamgevat het om op te slaap.
Francois Breytenbach vertel dat die eerste Breytenbachs in die vyftigerjare op Bashewa aangekom het en 'n lewe rondom die oorspronklike 1908-opstal van die Erasmusplaas, Rietfontein begin bou het.
Die ou plaas se meule is nou op 'n buurplot en staan as die oudste struktuur op Bashewa bekend. Die enjin, wat met lampolie gewerk het, is nog te siene, maar die geboutjie rondom die meule het so 20 jaar gelede bykans heeltemal afgebrand.
Die datum 6/1/1907 is op die klipstruktuur gegraveer en ook 'n paar amper onleesbare name. Die naam wat duidelik te siene is, sê H Larkins, Esq en onder dit in 'n minder netjies skrif iets wat lyk soos P de Hark.
Die Rademeyer-opstal dateer uit die 1880'
Ander bronne sê dat 'n plaas genaamd Garsvontyn op 9 Augustus 1841 geïnspekteer is en dat die naam van die 'verzoeker' neergeskryf is as Susara Jo Bronkors, weduwee Holstuyse.
Arrie se navorsing wys dat die plase Groenkloof en Elandspoort aan die Bronkhorsts behoort het en dat een van dié Bronkhorst-dogters getrou het met Andries Beetge, die eerste eienaar van die plaas Garstvontyn, wat onder die ZAR-regering die plaasnommer 428 gedra het.
Beetge se oorspronklike plaas was 5079 morg en 241 rooden groot. Een morg is 600 vierkante roede en 0,8565 hektaar. Die plaas was dus 4 351,523 hektaar groot.
Hoeveel waarheid steek in die spookstories en gruverhale oor die Erasmuskasteel, beter bekend as die Spookhuis? Waar kom die stories oor melaatse dogtertjies, wat in die toring opgesluit is, en spoke in Victoriaanse rokke wat snags ronddwaal, vandaan?
Dit is wel waar dat van die Erasmuskinders aan melaatsheid oorlede is, maar die feite oor die jare is heeltemal uit verband geruk.
Die kasteel is in 1903 deur Jochemus Johannes Petrus Erasmus en sy vrou Johanna Jacoba, 'n nooi van Schalkwyk, gebou. Jochemus is op 30 Augustus 1863 in Pretoria gebore. Hy was die tweede seun van Carel Jacobus Erasmus wat 'n deel van die plaas Garstfontein, waarop die kasteel gebou is, besit het. Carel is in 1832 gebore en is met Martha Louisa Prinsloo getroud.
Daar is mites dat hy die plaas vir 'n perd en 'n fluweelbroek geruil het, maar dit is nie waar nie. Hy het ook nie die hele plaas besit nie. Volgens die 'List of farms in the Pretoria district, Transvaal, with the names of their registered owners' van 1900 was die plaas Garstfontein toe klaar onderverdeel en het die lys van eienaars op 13 mense gestaan.
Woodhill Gholflandgoed is in die hartjie van die destydse spog melkplaas, Wolfaardt Landgoed, gebou. Die plaas was 980 morg groot en Wolfaardt het dit in 1926 vir vier pond en tien sjielings per morg by Gey von Pittius gekoop. Hy is in 1954 oorlede en sy seun Pieter het op die melkplaas aanhou boer.
In 1974, toe Pieter nog 'n melkery bedryf het wat 3500 liter melk per dag gelewer het, het die stadsraad besluit om hom te onteien. Die Pretoriase Stadsraad het daardie jare die Niemand Kommissie aangestel om erfpryse te probeer afdwing. Dit was hulle beleid om plase uit te koop en dan self dorpsontwikkeling te doen.
Pieter het 'n groot geveg aan die gang gesit en sy grond is eers in die 1980's aan die stadsraad verkoop. Intussen het die stadsraad lelik vasgebrand met die ontwikkeling van Garsfontein, en het toe nooit die Wolfaardt-grond ontwikkel nie. Pieter het tot 1993, toe die stadsraad stukke van die grond begin verkoop het, as huurder daar aangebly.
Die deel waar Woodhill vandag staan, is deur 'n ontwikkelingskonsortium, wat CJ Irons, Kroon en Seuns en EG Chapman ingesluit het, gekoop. Erfverkope het in die laat 1990's begin en Woodhill is op 25 Maart 1999 geopen.
Die grafstene in die plaasbegraafplaas by Waterlake Farm vertel 'n verhaal van die lief en leed van Boschkop se Barnards; van die seuns wat in die Engelse Oorlog gesneuwel het; dié wat in die 1914-rebellie dood is; en van die Groot Griep wat die familie so genadeloos getref het.
Die grafte van Coba se ouma en oupa, Kotie en Gert Viljoen, sowel as haar oumagrootjie en oupagrootjie, Magdalena en Daniël Terblanche, kon by die Boschkopse plaasbegraafplasies opgespoor word. Gert is ongeveer 17 jaar voor Kotie oorlede. Daniël is amper 40 jaar voor Magdalena oorlede. Tog is Kotie, as 'n Potgieter, en Magdalena, as 'n Wolmarans, by hulle eerste mans begrawe.
Die Struben-plaas, The Willows, die Strubenbroers Harry en Fred, en 'n mislukte boerdery wat tot die ontdekking van goud gelei het.
Harry en Fred was seuns van die Hollandse skeepskaptein, Johan Marinus Struben, wat in die 1860's poste soos volksraadlid, staatsekretaris en weesheer in die ZAR-regeringsdiens, in Pretoria, beklee het. Hy het ook 'n winkel bedryf en het die eerste skool in Pretoria begin.
Intussen het Fred in 1892 in Barberton goud gesoek, nie gekry nie en is terug na The Willows. Die twee broers sou binnekort platsak wees en het besluit om na Nieu-Seeland te emigreer. Net voor hulle dit kon doen, het 'n vriend wat saam met Fred in Barberton was, daar aangekom met 'n klip wat hy op sy plaas, Wilgespruit, gekry het. Fred was seker dat dié klip goud kon bevat en hy het Harry oortuig om die buurplaas, Sterkfontein, met sy laaste geld te koop. Op die tweede dag het Fred daar tekens van goud gevind en die res, soos hulle sê, is geskiedenis.
Die Mallesons van die historiese melkplaas, Hazeldean, is verwant aan The Willows se Strubens.
Charles was met Rhoda, 'n nooi Kotzé, getroud en hulle het twee seuns gehad, Harry en Ivan. Toe die gesin op Hazeldean aankom, het hulle in die ou opstal gewoon en Charles het begin om die groot opstal met die Kaaps-Hollandse gewels te bou. Dié opstal het oor die dekades 'n landmerk vir reisigers geword en kan van die N4-snelweg, net oos van Silver Lakes, gesien word.
Donkerhoek se trotse ou villa uit die 1800's is deur 'n destydse lid van Paul Kruger se volksraad, Jacobus Marthinus Andries (Donkie) Wolmarans gebou. Donkie het later hoof van die uitvoerende raad van die ZAR geword.
Die plaas Rhenosterfontein, waar Diamantvallei Landgoed, Diamond Valley en Rhinopark vandag is, se eienaar, Jan Francois (Frans) Schutte, was een van die eerste pioniers wat Pretoria in die 1850's begin ontwikkel het.
Frans is op 25 Maart 1883 op Rhenosterfontein oorlede en is daar begrawe. Martha is daarna met die koper van 'n gedeelte van Rhenosterfontein getroud. Hy was Josephus Johannes Wolmarans, 'n broer van Donkerhoek se Donkie Wolmarans. Frans en Martha se dogter, Catharina Jacoba, was met Donkie getroud, so ma en dogter het met twee broers getrou.
Chris Joubert van Rhenosterfontein se ouma, Christina Joubert, se suster, Johanna Margaretha Elizabeth (Hannie), is met Jan Francois Schutte getroud. Hy was die seun van Wessel Johannes Stephanus Phillipus Schutte, een van Frans en Martha se 10 kinders.
Jan en Hannie het geen kinders gehad nie. Toe Jan in 1932 oorlede is, het Hannie hulle deel van Rhenosterfontein in twee gedeel. Sy het die helfte aan haar suster Christina gegee, wat dit op haar beurt aan een van haar seuns agtergelaat het, wat die plaas in die 1960's in plotte verdeel het.
Cornelis Jacobus Minnaar het die plaas Elandsfontein 85 op 7 November 1859 geregistreer. Cornelis se twee seuns, Roelof en Paul Minnaar, het die erfplaas verdeel en Paul het die deel gekry waarop die Cullinan-diamantmyn later ontwikkel het.
In die naoorlogse tyd het Thomas Cullinan daarin geslaag om ook tant Miertjie Prinsloo se deel van Elandsfontein aan te koop. Willem Prinsloo (snr) wat Cullinan se aanbod teëgestaan het, is in 1898 oorlede en ná die oorlog het Thomas met tant Miertjie se twee broers onderhandel om die gedeelte vir £52 000 aan te koop.
'n Minnaar het die plaas neffens Elandsfontein gekoop. Karel Petrus Minnaar, gebore op 21 Augustus 1805, het die plaas Byenestpoort, van omtrent 6000 hektaar, in 1857 gekoop.
Koos was die vyfde generasie Minnaars op dié grond en die oudste van sy familie wat op Byenestpoort oorgebly het.