Kom ons praat reguit oor AfrikaansAdvokaat Jan Heunis, president van die Konvokasie van die Universiteit Stellenbosch. Foto: Youtube.com. Hierdie is ’n verkorte weergawe van dr. Jan Heunis, president van die Konvokasie van die Universiteit Stellenbosch, se toespraak by ’n saamtrek van die Afrikanerbond in Malmesbury op Dinsdag 4 September: Oor hierdie saak moet ons met mekaar reguit praat. Wanneer daar nie meer ‘n universiteit is wat Afrikaans as ‘n primêre taal van onderrig gebruik nie, sal dit die begin van die einde van die breër Afrikaanssprekende gemeenskap se kulturele huis wees. Dit het nie alleen enorme implikasies vir Afrikaans se hoër funksies nie, vir Afrikaans as wetenskapstaal nie, maar ook vir huidige en voornemende studente wat in Afrikaans wou en wil studeer; asook vir primêre en sekondêre skoolonderrig in Afrikaans wat noodwendig sal afneem namate daar nie meer ‘n geleentheid vir tersiêre onderrig in daardie taal is nie. Vir Afrikaanse boeke, koerante en tydskrifte, noem maar op. Omkring 13 September 2018 op u kalender. Dit is die dag waarop die konstitusionele hof Gelyke Kanse se aansoek om die taalbeleid van die Universiteit van Stellenbosch tersyde te laat stel, sal aanhoor. Ten spyte van al die versekeringe dat dié beleid nie sou lei tot ‘n noemenswaardige vermindering van die Afrikaanse aanbod nie, is dit ‘n gegewe dat daar van Afrikaans in lesingslokale bitter min oorgebly het en in die administrasie van die Universiteit, feitlik niks. So seker as wat die son in die ooste opkom, is 13 September 2018 dus D-dag vir Afrikaans. Dit is Afrikaans se quo vadis-oomblik. In ‘n artikel in Die Burger van 29 Augustus 2018 skryf Christo van der Rheede dat gedeelde waardes die grondslag lê vir ‘n gedeelde visie en dat dit ‘n waardegedrewe en verenigde Afrikaanse gemeenskap is wat die toon moet aangee om die waardes en ideale, soos vervat in ons Grondwet, te respekteer, te beskerm en daaraan uitvoering te help gee. Maar hy bespeur in sy daaglikse omgang met die Afrikaanse gemeenskap hoe erg verdeeld Afrikaanssprekendes is en dat dit gepaardgaan met ‘n vyandigheid en aggressiwiteit wat simptomaties is van ‘n groter probleem waarvan die wortels diep strek. Hiermee het die geskiedenis en hedendaagse politieke, ekonomiese, kulturele en sosio-maatskaplike uitdagings en onsekerheid waarmee die Afrikaanse gemeenskap gekonfronteer word, veel te make. Die risiko, sê hy, is dat onderlinge konflik so ‘n destruktiewe impak op die Afrikaanse gemeenskap sal hê, dat dit weldra geen konstruktiewe bydrae meer tot Suid-Afrika se vooruitgang te lewer sal hê nie. Daarby laat sommige van ons toe dat ons die mond gesnoer word of bly ons sommer uit eie beweging stil, kwansuis asof ons nie geregtig is op ‘n standpunt nie of nie geregtig is om ons standpunt uit te spreek nie – so asof die Grondwet nie ook ‘n dokument van versoening en ‘n nuwe begin is nie. Volgens Van der Rheede sal die faktore wat die breë Afrikaanse gemeenskap se bydrae ondermyn, geïdentifiseer moet word en ‘n werkbare, regverdige oplossing daarvoor gevind moet word. Indien hierdie faktore in stryd is met die beginsels soos in die Grondwet vervat, is daar sekerlik ‘n geregverdigde stryd wat ‘n nierassige Afrikaanse gemeenskap kan voer om dit uit die weg te ruim. Dit is vir so ‘n stryd dat ek u oproep. Dat ek ‘n beroep doen op u rede en op u hart. Min gebeurtenisse het hierdie Van der Rheede-waarhede skerper in fokus gebring as die Universiteit Stellenbosch se besluit om Engels te promoveer tot die primêre onderrigtaal en die gebruik van Afrikaans af te skaal in so ‘n mate dat dit in die praktyk noodwendig daartoe sal lei dat dit kort voor lank sy status as onderrigtaal geheel en al sal verloor. Hierdie onreg aan die hand van ons taalgenote roep ‘n nierassige Afrikaanse gemeenskap op tot ‘n geregverdigde stryd in ooreenstemming met beginsels soos in die Grondwet verwoord. Die besluit van die Universiteit Stellenbosch stapel die een skokkende feit op die ander: Hierdie is nie ‘n saak vir draadsitters nie. Die geskiedenis gaan diegene wat niks meer gedoen het nie as om die hele proses gade te slaan en miskien meewarig die kop te skud, net so hard oordeel soos diegene in die owerheidstrukture van die Universiteit Stellenbosch wat verantwoordelik is vir die besluite wat tot die vernietiging van Afrikaans as onderrigtaal aan daardie instelling gelei het. Hierdie is die moment waarop, soos Helen Zille na sommige van ons verwys het, die burgers van die Republiek van Stilte sal moet opstaan om getel te word. Hierdie is nie ‘n saak waaroor u net in u binnekamer met u lewensmaat of langs die braaivleisvuur met u vriende fluistergesprekke kan voer nie. Hierdie is ‘n tot-hier-toe-en-nie-verder-nie-moment vir die ganse Afrikaanssprekende gemeenskap. Langenhoven het by geleentheid van die Senaatsdebat oor die vervanging van Nederlands as amptelike landstaal met Afrikaans gevra: “As Nederlands julle taal is, waarom praat julle dit nie? As Afrikaans julle taal is, waarom skryf julle dit nie?” Wat aan die Universiteit Stellenbosch aan’t gebeur is, dring die vraag aan ons op: As Afrikaans julle taal is, waarom gedoog julle hierdie onreg? Ná al die pleidooie wat op dowe ore geval het, al die debatte waartydens daar nie na rede geluister is nie en die bestuur en die senaat en die raad kop omlaag voortgebeur het om Engels tot uitsluiting van Afrikaans as die US se taal van onderrig ingestel te kry, het daar net een manier oorgebly waarop hierdie dier wat op Stellenbosch los is, oorwin kan word. En dit is deur ‘n beroep op die howe. Die vraag is dus nie soseer of Gelyke Kanse die saak sal wen of nie. Die vraag is of die breë Afrikaanssprekende gemeenskap kan bekostig om die saak nie te voer nie. Soos met elke goeie vraag word die kiem van die antwoord in die vraag gedra. Kan u u voorstel watter oordeel die geskiedenis oor ons sou uitspreek indien ons sonder slag of stoot sou toelaat dat Afrikaans as onderrigtaal aan die US te gronde gaan? Wat soos ‘n paal bo water staan, is dat indien Gelyke Kanse die saak wen, sy werk dán eers sal begin en dat Afrikaanssprekendes daardie organisasie dan sal moet uitbou om toe te sien dat ‘n prinsipiële oorwinning nie wegsyfer in die sand van berekende of onverskillige niksdoen en versuim nie. Ek het goeie moed dat daar ‘n saak aan die konstitusionele hof voorgehou sal word wat op sterk grondwetlike pilare staan.