En 'n paar dae later kry ek 'n ander inskrywing met 'n datum van drie jaar later. Intussen het die ABO uitgebreek en het die skote tussen Boer en Brit geklap. Ek lees hoe drie van die broers gevang is, hul prisoniersnommers, ouderdomme, plaasname en in watter veldkornetskap dit geleë is. Hulle word na Bermuda verban.
Die legkaart pas inmekaar en ek onthou die res van die storie soos my oupa Jan dit so dikwels aan ons vertel het, veral die tragiese verhaal van die afskuwelike rol wat Boereverraaiers in die oorlog gespeel het.
Penregop in die loopgraaf, bandolier oor die skouer, vinger op die sneller wat aanhoudend op die vyand vuur. En as die geveg te warm word, klim hy uit die noute van die loopgraaf uit en staan sy 6 vt. 6 dm op die wal - 'n oop teiken vir die Britte, maar sekuur wil hy korrelvat. Tevergeefs waarsku sy makkers hom. Horende doof vuur hy aanhoudend
Die nag van 11 Junie word oupa Jan op sy plaas Opstal deur die vyand verras en gevang. Om middernag word aan die voordeur gehamer en die Kakies storm sy huis binne.
Dieselfde nag word Barend op sy plaas Ontevrede (net 'n populierbos skei die huise van mekaar) deur die Britte oorweldig.
Groot ontsteltenis heers, want iemand moes verraad gepleeg het, 'n woord laat val het. Ook 'n derde broer val dié nag in die Engelse se hande.
Pas op die oop see begin die boot rol, die hangmat wieg en seesiekte slaan toe, ook die insekte. Rondom hom begin almal kreun en krap. 'n Groot verlange na die vryheid van die Vrystaatse vlaktes pak hulle beet.
Ná 'n paar dae in die aaklige toestande begin hulle daaraan gewoond raak. Hulle waag dit voetjie vir voetjie na die oop dek, ligsku en lighoofdig.
Sy eerste aankoop in die eilandwinkeltjie is 'n ``exercise book''. Die kop van 'n arend en drie pluime is die handelsmerk op die voorblad. Dit is nou reeds 100 jaar oud, ietwat gehawend, maar die inhoud steeds leesbaar.
Dit bly vir ons 'n raaisel wat gebeur het. Hoe kry 'n mens 'n ongeluk wanneer jy die kosrantsoen moet aandra?
Sou hulle 'n houtbalk oor die skouers gedra het waaraan die brood gehang het? Het die balk gebreek of het die draer gestruikel? Hoe sal ons ooit weet?
As jy 'n ongeluk kry, dan sê jy net: ``Ongeluk gekregen by brood dragen'' - die woorde van jou oupa van 100 jaar gelede.
'n Ander bladsy in die ``exercise book'' is afgesonder vir die volgende belangrike woorde: ``Die vrede is ons hier aangekondig op Bermuda op de 2e Junie 1902. Daarop het ons gezing Psalm 134 vers 3:
Weke lank moes hulle wag vir 'n boot om hulle na hul vaderland terug te neem, oë dag vir dag op die oop see vasgenael.
Dit was 'n blye herontmoeting vir oupa Jan met sy vrou en kinders op Opstal wat ná vele ontberinge die oorlog oorleef het. Die Here was vir hulle goed.
Dan 'n paar voorwerpe wat hy met sy knipmes uit hout gekerf het terwyl hy gewroeg het oor sy land en sy mense: twee houtmesse en vurke met sy voorletters op, 'n naaldekoker vir ouma se naaldwerkmandjie, 'n houtstamper waarmee gaar groente fyn gedruk word, botterspane en eenkant 'n erdebotteltjie waarin mineraalwater op Bloemfontein-stasie gekoop is by die terugkoms - PREMIER MINERAL WATERS BLOEMFONTEIN.
En op die buurplaas is oupa Jan se broer Barend ook terug by sy gesin. Hy pak ook sy aandenkings uit.
Met die sakke meel voor op die perde tref koeëls uit die geweer van 'n Boereverraaier hulle dodelik naby die hek van die plaas Pauciflora.
Die swart werkers het daar langs die pad waar hulle geval het, vir hulle 'n graf gegrawe. Tussen die lang gras in die harde grond is hulle weggelê.
Mathys se vrou sterf kort daarna by die geboorte van 'n dogtertjie. Sy laat vyf oorlogswesies agter.
Vir Mathys en Willem was daar geen vreugdevolle tuiskoms nie, geen oorlogsaandenkings nie - net 'n gesamentlike graf in die harde rooibruin aarde van die Oos-Vrystaat waar die wind die lang gras roer.