2003 Jsa Frl 141
BrowseInterestsStay InformedCareerPersonal GrowthFiction & BiographiesHealth & FitnessLifestyleCultureBrowse byBooksAudiobooksNews & MagazinesSheet MusicBrowse allUploadSign inJoin+(,121/,1(
Citation: 2003 J. S. Afr. L. 141 2003 Content downloaded/printed from HeinOnline (http://heinonline.org) Thu Jun 13 10:31:36 2013 -- Your use of this HeinOnline PDF indicates your acceptance of HeinOnline's Terms and Conditions of the license agreement available at http://heinonline.org/HOL/License -- The search text of this PDF is generated from uncorrected OCR text. -- To obtain permission to use this article beyond the scope of your HeinOnline license, please use: https://www.copyright.com/ccc/basicSearch.do? &operation=go&searchType=0 &lastSearch=simple&all=on&titleOrStdNo=0257-7747
OPVOLGING VAN PLAASLIKE OWERHEDE EN ONBEDAGTE GEVOLGE VANUIT DIE MATERIELE SAKEREG 1 Met die ingrypende wysiging van die landskap van plaaslike owerheidstrukture nd die inwerkingtreding van die nuwe grondwetlike bedeling het talle van oudsher bekende stads- of dorpsrade ophou bestaan. Hulle is opgeneem in nuwe strukture wat gewoonlik ook nuwe name dra wat geen verband vertoon met die vorige stadsraad of dorpsraad nie. Die veranderinge is veel meer ingrypend as bloot 'n kosmetiese naamsverandering. In talle gevalle word die ou regsubjek beindig en kom 'n nuwe regsubjek met 'n nuwe regsgebied en bevoegdhede tot stand. (Vgl bv die samevoeging van die voormalige Alberton, Groter Germiston, Boksburg, Benoni, Brakpan, Springs, Groter Nigel, Heidelberg, Devon, Bronkhorstspruit en Groter Cullinan (wat Rayton, Refilwe, Cullinan, Zonderwater en Onverwacht insluit), onder die nuwe Oostelike Diensteraad in die proklamasie van 1 Januarie 1995 - prok 4 van 1 Jan 1995 soos afgekondig in die Buitengewone ProvinsialeKoerant (Transvaal).) Ten einde die oorgang so probleemloos as moontlik te struktureer, is in die algemeen statutar voorsiening gemaak vir die opvolging in die regte en verpligtinge van die voormalige strukture. Die opvolging word onder andere gere~l in artikels 12 en 14 van die Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture 117 van 1998:
"14(l)(a) 'n Munisipaliteit wat ingevolge artikel 12 in 'n bepaalde gebied ingestel is, vervang die bestaande munisipaliteit of munisipaliteite in so verre die bestaande munisipaliteit of munisipaliteite in daardie gebied val. (b) Die vervangende munisipaliteit word die regsopvolger van die bestaande munisipaliteit behoudens paragraaf (e). (c) Waar 'n distriksmunisipaliteit en een of meer plaaslike munisipaliteite in die gebied van die distriksmunisipaliteit, die bestaande munisipaliteit of munisipaliteite in daardie gebied vervang, word die distriks- en plaaslike munisipaliteite in daardie gebied die regsopvolger van die bestaande munisipaliteit of munisipaliteite afhangende van die spesifieke bates, laste, regte en verpligtinge wat aan die distriks- en plaaslike munisipaliteite onderskeidelik, ingevolge die relevante artikel 12 kennisgewing of kennisgewings, toegeken word." (my kursivering)
Verder word in artikel 14(2)(b)(iii) voorsiening gemaak vir die regulering van
"die oorplasingvan bates, laste, regte en verpligtinge, en administratiewe en ander rekords vanaf die bestaande munisipaliteit na die vervangende munisipaliteit, of, indien daar meer as een vervangende munisipaliteit is, na enige van die vervangende munisipaliteite, met inagneming van die belange van skuldeisers van die bestaande munisipaliteit" (my kursivering).
Naas die wet is in verskillende provinsiale proklamasies ook voorsiening gemaak vir die regsopvolging deur die nuwe struktuur van die voormalige plaaslike owerheid. (Sien bv prok 4 van 1 Jan 1995 soos afgekondig in die Buitengewone ProvinsialeKoerant (Transvaal). Sien ook die Buitengewone Provinsiale Koerant no 611 van 1 Okt 2000 mbt die toepassing van dieselfde 141
HeinOnline -- 2003 J. S. Afr. L. 141 2003
artikels op verskillende plaaslike owerheidsgebiede in die Noordelike Provinsie. Sien verder Meyer "Local government" in XV LA WSA par 322.) Dit is egter opvallend dat nie in di& algemene statut~re bepalings hoegenaamd voorsiening gemaak word vir 'n gelyktydige wysiging van die onderliggende materi~le privaatreg nie. Dit sou trouens ook vreemd wees as sodanige ingrypende wysigings van die privaatreg daarin bygelees moes word omdat dit in stryd sou wees met die algemene beginsel dat die bestaande materidle reg slegs deur 'n uitdruklike wetswysiging aangepas word en by ontstentenis van sodanige wysiging bly die gemeenregtelike regsnorme van toepassing. Hieronder word met verwysing na 'n rioolserwituut betoog dat die saambondeling van voormalig selfstandige plaaslike owerheidsliggame moontlik onbedagte indien nie onwelriekende gevolge inhou. 2 Die Suid-Afrikaanse reg, soos ook reeds die gemenereg, onderskei tussen erfdiensbaarhede en persoonlike diensbaarhede as voorbeelde van beperkte saaklike regte binne die bre6 indeling van serwitute. Naas die algemeen bekende onderskeidings wat verband hou met die feit dat die objek van 'n persoonlike diensbaarheid, anders as 'n erfdiensbaarheid, nie 'n ander grondstuk as heersende erf ter diens staan nie, maar slegs 'n bepaalde persoon as regsubjek dien, word 'n persoonlike diensbaarheid gekenmerk deur die beperkte duur van die diensbaarheid. Persoonlike diensbaarhede is dus in beginsel nie langdurig van aard nie. (Sien Van der Merwe Sakereg (1989) 457-550; Sonnekus en Neels Sakereg Vonnisbundel (1994) 526 ev; Van der Merwe en De Waal "Servitudes" in XXIV LA WSA (re) par 420 ev.) Van die kant van die eienaar van die dienende grondstuk gesien, beteken dit dat die beperking op sy bevoegdhede weens 'n persoonlike diensbaarheid minstens nie ewigdurend kan wees nie. Dit word beperk tot betsy die uitdruklike termynbepaling waaraan die diensbaarheid gekoppel is of maksimaal in die geval van 'n natuurlike persoon, tot met die afsterwe van die diensbaarheidsreghebbende, welke van die twee gebeure eerste sou aanbreek. Indien die reghebbende 'n regspersoon is, word gemeenregtelik aanvaar dat die maksimum duurte van 'n persoonlike diensbaarheid 100 jaar sou wees (Voet 7 4 1; De Groot Inleidinge 2 39 15). (In die moderne Nederlandse reg word dit daarteenoor tot slegs 30 jaar beperk- a 3:203.3 BW.) Die beginsel het reeds meerdere kere in die gerapporteerde Suid-Afrikaanse regspraak neerslag gevind: JohannesburgMunicipality v TransvaalCold Storage Ltd (1904 TS 722); SAR&H v PaarlRoller Flour Mills Ltd (1921 CPD 62 69); Union Government (Minister of Finance) v De Kock (1918 AD 22 45). In Beckenstrater v Sand River Irrigation Board(1964 4 SA 510 (T) 522E) het die hof met verwysing na die te niet gaan van 'n statut~re regspersoon as so 'n diensbaarheidsreghebbende dit so formuleer:
"[A]nd in this regard it is to be noted that the Board's personal servitude to use them would ordinarily cease on its disestablishment in terms of sec. 78, or, as the Board is a corporation, possibly after the lapse of one hundred years, whichever happens earlier (cf Voet 7 4 1 (Gane vol 2 pp. 320 1); Wille Principles, 4th ed 230)" (my kursivering).
Juis omdat 'n persoonlike diensbaarheid hierdie kenmerk van 'n beperkte duur bet, is dit ook logies dat 'n persoonlike diensbaarheid weens sy persoonlike aard nie oordraagbaar is nie. Die beperkte duur van 'n persoonlike diensbaarheid kan dus nie "omseil" word deur kort voor die heengaan van die regheb-
HeinOnline -- 2003 J. S. Afr. L. 142 2003
OPVOLGING VAN PLAASLIKE OWERHEDE EN ONBEDAGTE GEVOLGE
bende die beperkte saaklike reg "oor te dra" aan 'n ander as "regsopvolger" van die diensbaarheidsreghebbende nie. Di6 beginsel van onoordraagbaarheid vind absolute toepassing ongeag of die reghebbende 'n natuurlike of regspersoon is.
"From the very nature of a personal servitude, the right which it confers is inseparably attached to the beneficiary. Res servit personae. He cannot transmit it to his heirs, nor can he alienate it; when he dies it perishes with him" (Voet 8 1 4 - Willoughby's Consolidated Co Ltd v Copthall Stores Ltd 1913 AD 267 282).
Dit sou 'n gladde regsverdraaiing wees indien die reghebbende regspersoon kort voor bereiking van die 99-jaar sperdatum, di& beginsel ongedaan kon maak deur bloot die diensbaarheid "oor te dra" aan 'n regsopvolger. (Myns insiens kan die algemene beletsel vervat in a 66 van die Registrasie van Akteswet 47 van 1937 ook as 'n bevestiging van die algemene beginsel interpreteer word.) Dit is opmerklik dat die moderne Duitse reg, wat dieselfde Romeinsregtelike onderbou as die Suid-Afrikaanse reg het, ook vir persoonlike diensbaarhede die absolute onoordraagbaarheid as wesenskenmerk beklemtoon: "par 1092 BGB Untibertragbarkeit; Uiberlassung der Austibung (1) 1 Eine beschrfinkte pers6nliche Dienstbarkeit ist nicht iibertragbar." Weliswaar maak daardie wetgewer in 1092(3) saamgelees met par 1059 BGB uitdruklik voorsiening vir die potensile oordraagbaarheid van 'n persoonlike diensbaarheid van onder andere 1 en instandhouding van 'n rioolleiding of elektrisiteitskabel as dit strek tot voordeel van 'n regspersoon (soos 'n munisipaliteit), maar die blote feit dat dit vir daardie wetgewer nodig was om dit uitdruklik as uitsondering statutr te rel, dui daarop dat gemeenregtelik geen sodanige persoonlike diensbaarhede oordraagbaar was nie. (Sien Westermann Sachenrecht (1960) par 123.1.) Wilhelm formuleer knap: "Der NieBbrauch ist h6chstpers6nliches, d.h. grundsdtzlich undibertragbares und unvererbliches beschr~inktes dingliches Recht" (Sachenrecht (1993) par 969). By ontstentenis van sodanige wetswysiging van die gemenereg in die Suid-Afrikaanse reg geld die gemeenregtelike posisie dus hier onverdund. 3 In Durban City Council v Woodhaven Ltd (1987 3 SA 555 (A)) het die app~lhof die bogemelde beginsels van persoonlike diensbaarhede juis bevestig en toegepas teen 'n plaaslike owerheid wat vergeefs versoek het om 'n persoonlike diensbaarheid oor te dra. Daar was dit duidelik dat selfs nie die uitdruklike wil van die persoonlike diensbaarheidsreghebbende afdoende is om die regsre~l teen oordraagbaarheid van 'n persoonlik verknogte diensbaarheid te wysig of te omseil nie. Die app~lhof bevind: "For these reasons I am of the view that the rights under the servitude in question were not capable of cession" (563B). (Sien Justinianus Institutionis2 4 3; Sonnekus "Oordraagbaarheid en abandonnering van persoonlike diensbaarhede" 1987 TSAR 370 372.) Daardie uitspraak verwoord danksy die presedentestelsel steeds die dwingende regsposisie en vroere uitsprake wat daarmee strydige uitlatings bevat, moet as agterhaal ignoreer word. (Sien Scott se bespreking van Bhamjee v Mergold Beleggings (Edrns) Bpk 1983 4 SA 555 (T) 1984 THRHR 351.) 4 Daar is meerdere voorbeelde in die gerapporteerde regspraak wat daarop dui dat dit nie ongebruiklik is om 'n rioolvergunning vir 'n stadsraad by wyse
[ISSN 0257- 77471
HeinOnline -- 2003 J. S. Afr. L. 143 2003
van 'n persoonlike diensbaarheid ten gunste van die stadsraad te hanteer nie. In Vestin Eshowe (Pty) Ltd v Town Council of the Borough of Eshowe (1978 3 SA 546 (N)) het regter Hoexter met verwysing na 'n bedonge rioolvergunning bevind: "Such a right, and no less the right which the Town Council seeks to assert in the present case, seems to me to be a right in the nature of a personal servitude fully capable of registration" (549H). (Sien ook bv Malan v Ardconnel Investments (Pty) Ltd 1988 2 SA 12 (A) 32B.) In die Vestin-saak beklemtoon die hof egter dat van 'n saaklike reg in teenstelling tot 'n persoonlike reg slegs sprake is mits die sakeregtelike vereistes vir die vestiging van 'n beperkte saaklike reg vervul is. 5 Die implikasies van abstrakte beginsels is volgens Schjoordijk dikwels ook vir juriste makliker hanteerbaar indien dit binne 'n konkrete voorbeeld geplaas word: "Bij abstracties kunnen wij nu eenmaal niet leven" (Schoordijk "De positie van schuldeisers en aandeelhouders in geval van faillissement bij het verhaal op derden" 2002 Ondernemingsrecht 121 122). Gestel dat 'n plattelandse Transvaalse stadsraad destyds (1964) sonder die instemming van die grondeienaar 'n rioolleiding oor 'n boer se grond begrawe het sonder dat ooit 'n diensbaarheid teen die dienende grondstuk geregistreer is. Gestel verder dat die rioolleiding vir meer as dertig jaar deur die stadsraad bedryf is. Dan sou myns insiens ruimte bestaan om te argumenteer dat selfs by ontstentenis van voldoening aan die registrasievereiste waarskynlik in 1996 suksesvol deur daardie stadsraad op verkrygende verjaring ingevolge artikels 6 en 8 van die Verjaringswet 68 van 1969 gesteun sou kon word teen die huidige eienaar van die grond. As laasgenoemde dus destyds sou beweer dat hy by ontstentenis van enige verwysing na die diensbaarheid op die titelaktes van sy grond en gedagtig aan die feit dat hy onbewus van die rioolleiding is (geen kennisleer dus), die grond wil ontwikkel op 'n wyse wat die rioolleiding in gedrang sou bring, sou die stadsraad waarskynlik sy optrede kon stuit met 'n beroep op 'n diensbaarheid wat deur verjaring verkry is. Gestel egter verder dat die stadsraad destyds nagelaat het om enigiets in die verband te doen, maar nou in 2002 wil dit plotseling wel weens 'n wesenlike uitbreiding in die informele behuisingsektor in daardie deel van sy regsgebied 'n beduidend groter rioolpyp langs dieselfde roete 1 wat wel in staat sou wees om die verhoogde rioollas wat met die nuwe ontwikkeling gepaard gaan, te hanteer. Daardie diensbaarheid kon by ontstentenis van 'n heersende grondstuk nie as erfdiensbaarheid klassifiseer word nie. Die rioolleiding dien geen enkele grondstuk as heersende grondstuk nie, maar word benut deur die owerheid om die aangeslote eiendomme se rioolafval ooreenkomstig sy prestasieverpligting jeens die inwoners, na die rioolwerke te vervoer. Die reghebbende kon hoogstens die stadsraad as regspersoon wees. Ongeag die klassifikasie van die diensbaarheid sou 'n wesenlike verhoging in die belasting van die serwituut soos wat sal volg indien nou voorsiening gemaak moet word vir die nuwe woonbuurte se rioolafval, nie sonder meer deur die diensbaarheidsreghebbende deurgevoer kan word nie omdat dit in stryd sou wees met die beginsel dat 'n diensbaarheidsreghebbende die diensbaarheid deurentyd civiliter modo moet uitoefen, dit wil se so mins belastend as moontlik vir die grondeienaar. Enige bykomstige belasting soos voortspruit uit die aanbring van 'n pyp met groter deursnee sou waarskynlik as 'n onbillike ver-
HeinOnline -- 2003 J. S. Afr. L. 144 2003
hoging van die las op die dienende grondstuk geld en dus onregmatig wees. Voorgaande veronderstel dat daar hoegenaamd sprake van 'n diensbaarheid ten gunste van die huidige plaaslike owerheid bestaan. In die fig van die voorgaande paragrawe bestaan daar egter ruimte om te twyfel of dit sonder meer die geval is. 6 Alvorens die probleme om die erkenning van 'n rioolvergunning vir die huidige plaaslike owerheid as regsopvolger nader toegelig word, kan eers korte mette gemaak word met 'n o~nskynlik verleidelike uitweg uit die impasse indien verkeerdelik vermoed mag word dat dit hier om 'n "publieke serwituut" handel. In die lig van die duidelike onderskeid tussen "gewone" diensbaarhede en sogenaamde "publieke serwitute" in die reg &n in artikel 9 van die Verjaringswet 68 van 1969 sou ook nie 'n klassifikasie van die beweerde rioolvergunning as "publieke diensbaarheid" die huidige plaaslike owerheid te hulp kom nie. Publieke diensbaarhede verleen kenmerkend aan alle lede van die publiek bepaalde genots- of gebruiksbevoegdhede oor die dienende grondstuk, soos om van 'n weg oor die grond gebruik te mag maak. Streng gesproke is 'n sogenaamde publieke diensbaarheid geen beperkte saaklike reg nie, maar 'n publieke bevoegdheid wat ook nie as sodanig ooit deel vorm van enige regsubjek se bates nie. Omdat nie aan die vereistes van verjaring voldoen kan word nie, word in die geval met die beginsel van vetustas na 'n onheuglik lang benutting deur die publiek gewerk. (Sien Forellendam Bpk v Jacobsbaai Coastal Farms (Pty) Ltd 1993 4 SA 138 (K) 143-144 en Sonnekus en Neels Sakereg Vonnisbundel (1994) 712-713.) Uit die aard van 'n rioolvergunning is daar nie sprake van 'n publieke diensbaarheid in die verband nie. Dit is nie die verskillende lede van die publiek wat die rioolleiding oor die dienende grondstuk benut analoog aan die benutting van 'n voetpad nie, maar we die plaaslike owerheid wat in nakoming van sy verpligtinge jeens die inwoners van sy gebied die rioolvergunning benut. Daar is dus slegs 'n enkele benutter en nie die bre6 gesiglose "publiek" nie. 7 Indien daardie vorige Transvaalse stadsraad in ons voorbeeld intussen ooreenkomstig die bovermelde wetgewing in 1998 opgehef is en sy gebied ingeskakel is onder een van die nuwe plaaslike owerheidstrukture, is die regsgrondslag waarop sodanige nuwe regsubjek as owerheid wil steun ten einde voort te gaan om die rioolleiding oor die boer se grond te bedryf en te diens, myns insiens bedenklik. Die voormalige reghebbende bestaan nie langer as regsubjek nie met die gevolg dat die diensbaarheid deur die te niet gaan van die regsubjek verlore gegaan het, soortgelyk aan die voorbeeld van die ondergeploegde stad waarna Voet in 7 4 1 en De Groot in 2 39 15 verwys. Die rede vir die te niet gaan van die regsubjek is van geen belang vir die toepassing van die beginsel dat die persoonlike diensbaarhede waaroor die voormalige regsubjek beskik het, nie oordraagbaar is hie. Dit sal die regsposisie wees ongeag of die diensbaarheid deur registrasie na 'n behoorlike saaklike ooreenkoms of deur verjaring tot stand gekom het. Die bepaalde ontstaansbron van die diensbaarheid speel dus vir die toepassing van hierdie materile reMl van die sakereg ook geen rol nie. Soos elders in die privaatreg sal die tipies administratiewe regulasies wat deur die wetgewer uitgevaardig is met betrekking tot die sogenaamde opvolging in die skoene van
HeinOnline -- 2003 J. S. Afr. L. 145 2003
die voorganger-plaaslike owerheidsliggaam ook geen jota of titel aan die sakeregtelike norme verander of afdoen ie. 8 In die lig van die algemene beginsel van die materi~le privaatreg waarvolgens dit selfs absoluut onmoontlik sou wees om per afspraak met die medewerking van die registrateur van aktes voorsiening te maak vir die oordrag van 'n persoonlike diensbaarheid aan 'n regsopvolger, word nie aanvaar dat stilswyend ingelees moet word dat die wetgewer met die algemene formulering van die gemelde oorgangsbepalings vervat in Wet 117 van 1998 bedoel het om die materile privaatreg in die opsig aan te pas of ingrypend te wysig nie. Sou dit aanvaar moet word, impliseer dit dat die posisie van die eienaar van die dienende grondstuk onbehoorlik bykomstig belas word. Dit sou die deur open vir die owerheid om nt voor die afloopdatum van 'n persoonlike diensbaarheid (na 99 jaar) plotseling bloot 'n nuwe regsubjek daar te stel wat as "opvolger" in die regte van die voorganger in titel tree, maar sonder die beperking dat die afloopdatum reeds bereik is. Sodanige klaarblyklike regsverdraaiing kan nie deur die reg sanksioneer word nie. By wyse van analogie sou dit eweneens onaanvaarbaar wees as 'n natuurlike persoon as persoonlike diensbaarheidsreghebbende nadat hy deur sy arts meegedeel is dat hy 'n terminale kankerlyer is, die diensbaarheid aan sy seun mag "oordra" omdat hy weens sy krankheid nie die volle te wagte termyn van diensbaarheidsgenot kon smaak nie. Myns insiens laat die algemene beginsel van persoonlike verknogtheid van alle persoonlike diensbaarhede eenvoudig nie ruimte vir uitsonderings om welke rede dan ook op di& reMl teen oordrag van hierdie diensbaarhede nie. 9 Die tipe scenario soos hierbo geskets leen dit slegs vir een van twee oplossings: Verkieslik behoort die nuwe plaaslike owerheid wat na die demokratisering ingevolge Wet 117 van 1998 tot stand gekom het, 'n nuwe saaklike ooreenkoms met die boer as grondeienaar te beding ten einde 'n persoonlike diensbaarheid van 'n rioolserwituut oor sy grond te kan bekom. Langs die weg van wilsooreenstemming behoort eenstemmigheid oor die bedrag ter sprake sowel as alle ander tersake besonderhede van die rioolvergunning bereik te word waarteen die boer sy samewerking kan verleen om 'n nuwe rioolvergunning vir die nuwe owerheid te laat registreer as persoonlike diensbaarheid. Indien geen wilsooreenstemming tussen die partye bereik kan word nie, mag die owerheid van sy bevoegdhede onder die onteieningswetgewing gebruik maak, maar dan met inagneming van ook die behoorlike vergoedingsbepalings wat daaraan onderliggend is. In die lig van die klinkklare regsposisie wat vir die betrokkenes daarin uitgespel word, kan myns insiens nie dwingend argumenteer word dat laasgenoemde weg vir die plaaslike owerheid enige finansif1e of taktiese voordeel sal inhou nie. 10 Bogemelde resultaat mag moontlik nie in ooreenstemming wees met die bedagte ingrepe deur die Suid-Afrikaanse wetgewer toe dit bestaande plaaslike owerheidstrukture afgeskaf en saamgebondel het nie. (Sien die lang titel en motivering vir Wet 117 van 1998 soos vervat in die aanhef tot die wet.) Dit bevestig egter bloot dat 'n ondeurdagte gevroetel met privaatregtelike norme onverwagte gevolge mag inhou. JC SONNEKUS Randse Afrikaanse Universiteit
HeinOnline -- 2003 J. S. Afr. L. 146 2003
Sign up to vote on this titleUsefulNot useful2003 Jsa Frl 141 by SCRUPEUSS0.0 (0)EmbedDownloadDescriptionverjaringverjaringRead on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.Copyright: Attribution Non-Commercial (BY-NC)Download as PDF, TXT or read online from ScribdFlag for inappropriate contentShow moreShow less