(Saamgestel deur die Rasdirekteur van die Simmentaler/Simbra Beestelersgenootskap van Suidelike Afrika, as hulpmiddel vir ons gewaardeerde bulkoper)
Die bul se bydrae tot ‘n beesvleiskudde is meer as net koeie dek …
● sy bydrae is 25 tot 35 keer soveel as dié van enige koei;
● die paar bulle wat in die laaste drie generasies gebruik is se invloed op die huidige kudde is 87%;
● die bul kan binne een jaar die kalweroes meer verbeter of verswak as wat jare se seleksie van die koeikudde kan bewerkstellig.
Hieruit is dit duidelik dat die aankoop van ‘n KUDDEBUL van groot ekonomiese belang is en met groot omsigtigheid moet geskied. Aspekte wat by die keuse van ‘n bul aandag moet geniet word hierin uiteengesit. Die punte word nie in volgorde van prioriteit gelys nie – almal is ewe belangrik en noodsaaklik.
‘n Simmentaler bul val in 1 van 3 groepe - die keuse lê by u die koper
Sedert die ontstaan van die telersgenootskap word alle bulle voor registrasie op grond van ekonomies belangrike rasstandaarde deur raskenners gekeur. Diere met foute of wat nie aan die standaard voldoen nie word afgekeur, ontvang geen sertifikaat nie en hul nageslag kan nooit geregistreer word nie. Hierdie keurstelsel strek tot groot voordeel van die bulkoper omdat alle Simmentalers as volg uitgeken kan word:
Klas A bul: Registrasiesertifikaat = die bul en al sy voorgeslag het keuring geslaag. Net 3 uit elke 10 bulkalwers uit stoetouers word as Klas A geklassifiseer.
Klas B bul: Kalfboeksertifikaat = bewys dat voorgeslag goedgekeur en geregistreer is maar die bul self is nog nie gekeur nie – hy kan dus nog afgekeur word.
Klas B bul: Geen sertifikaat nie (geen papier) = die bul voldoen nie aan die standaard nie en is afgekeur; een of beide van sy ouers is afgekeur; graad ouer(s); sy kalfboek- of registrasiestatus is in die kuddeboek weens verskeie redes gekanselleer.
Dring dus aan op die bul se “ID-Kaart” of sertifikaat om vas te stel of die bul in Klas A, B of C val. Die nommer op die sertifikaat is in die bul se oor getatoeëer.
Verkoopslenters soos “dié bul is opreg geteel maar het nie ‘n papier nie” kan u duur te staan kom – al wat opreg is, is dat die bul uit ‘n bul en koei geteel is. U het op ‘n Simmentaler bul besluit met die doel om vasgeteelde raskenmerke aan u koeikudde oor te dra. Baie jare van doelgerigte seleksie vir rasegtheid sorg daarvoor dat Klas A bulle hierdie raskenmerke tot ‘n groot mate sal oordra.
Hoe om die waarde van 'n bul te bepaal
Ons moet meer aandag skenk aan hoeveel ‘n bul werd is in plaas van hoeveel hy kos.
Bulkoop is die belangrikste belegging wat jy in jou kudde maak. Die bulkoper moet ‘n bul op dieselfde basis as ‘n geld belegging hanteer nl. maksimum uitkeerwaarde vir jou belegging .
Hoe meer lewendige kalwers hy produseer hoe laer is die bulkoste-per-kalf. Om baie kalwers te produseer moet ons na die volgende kyk: (a) vrugbaarheid of semen kwaliteit; (b) dekvermoë of libido; (c) strukturele korrektheid (bene, hakke, skede, skrotum omvang en vorm); (d) kyk goed na jou bul en hou hom in ‘n goeie werkende kondisie. As die bul funksioneel korrek en gelukkig in sy omgewing is, sal hy baie kalwers produseer en dus, ‘n goeie uitkeerwaarde op jou belegging lewer.
Noudat die koeie dragtig is, moet ons sorg dat die bul lewendige kalwers produseer. Groot, swaar en growwe bul teel normaal groot kalwers, die hoof oorsaak van kalwingsprobleme. Die bul se TW’s (beraamde teelwaardes)(1) vir kalwingsgemak (moet hoog wees) en geboortegewig (moet laag wees) is die beste voorspellers van die gemak waarmee sy kalwers gebore gaan word.* *Gepubliseer op Simmentaler prestasie sertifikate en alle amptelike veilingskatalogusse.
Die volgende belangrike aspek is om te bepaal hoe sy nageslag gaan presteer en nie hoeveel swaarder of mooier hy in vergelyking met ander bulle op die veiling is nie. Omdat hy nog nie nageslag het nie, moet ons sy 200, 400 en 600 dae TW’s* bestudeer. TW’s meet die genetika wat die bul aan sy nageslag oordra en nie hoeveel voer hy gekry het nie. *Gepubliseer op Simmentaler prestasie sertifikate en alle amptelike veilingskatalogusse.
Die laaste aspek wat ons by die vastelling van ‘n bul se werklike waarde in aanmerking moet neem is sy langtermyn waarde d.i. hoe sal sy dogters as vervangingskoeie presteer. Selfs die beste bees beoordelaar kan nie sien hoeveel melk ‘n bul se dogters sal produseer nie of hoe maklik hulle sal kalf nie. Daarom oorweeg die slim bulkoper die melk, maternale kalwingsgemak en volwasse koeigewig TW’s*. *Gepubliseer op Simmentaler prestasie sertifikate en alle amptelike veilingskatalogusse.
Streef na kuddeverbetering
Om deurentyd genetiese verbetering in ‘n koeikudde te bewerkstellig moet die nuwe bul beter wees as die laaste een.
Die enigste manier om dit te bewerkstellig is om na die teelwaardes (TW’s) op die prestasie sertifikaat en katalogusse te kyk omdat jy bulle hierdeur oor jare, seisoene en kuddes kan vergelyk.
TW’s wat deur die Blup metodiek beraam word het ouderwetse indekse al jare gelede vervang en word wêreldwyd as die belangrikste seleksie hulpmiddel benut. Die gewig van ‘n dier word bepaal deur omgewing (kos) en gene. Blup skei omgewing van genetika en beraam slegs die geneties oordraagbare gedeelte. Verwantskappe tussen diere speel ‘n sleutelrol in die bepaling van TW’s en stambome is dus noodsaaklik. TW’s vir ekonomiese belangrike eienskappe word al sedert 1999 op alle Simmentaler sertifikate en amptelike veilingskatalogusse gepubliseer:
Birth or BW
: Geboortegewig (gekoppel aan kalwingsgemak) = mik vir laag.
: Gemak waarmee ‘n bul se kalwers gebore word – hoe hoër die syfer – hoe beter.
: ‘n Voorspelling van hoe maklik die bul se dogters sal kalf – hoe hoër hoe beter.
WW or 200
: Speen of 200 dae gewig – belangrik vir speenproduksie.
WW or 400
: Jaaroud of 400 dae gewig.
FW or 600
: Finaal of 600 dae gewig.
COW or MCW
: Volwasse koei gewig – hoort rondom rasgemiddeld (24) te wees en verkieslik laer as 600dae.
By die evaluering van TW’s moet die akkuraatheidssyfer (‘n % syfer) in ag geneem word – hoe hoër hoe meer akkuraat die TW van die eienskap. TW’s met ‘n lae akkuraatheid (onder 75%) sal heelwaarskynlik verander sodra nuwe gegewens beskikbaar word.
Hoe hoort hy lyk
Beoordeling van ‘n bul moet altyd van die grond af opwaarts geskied.
Kyk eers na die kloue (groot, geslote, diep en eenvormig), kootgewrig (veerkragtig), hakke (breed, droog met korrekte hoek), beenstruktuur (nie grof) en gang (gemaklik). Slaag hy hierdie toets kyk na sy gereedskap – is sy skrotum groot genoeg en korrek gevorm – het hy ‘n beheerbare skede wat nie te lank is nie. Laastens kyk u na die bolyf – duidelik definieerbare en goed ontwikkelde spiere (‘n goed gespierde voorarm dui altyd op algehele gespierdheid), goeie ribsprong (kapasiteit), lengte van lyf en gladde haarkleed. Vermy bulle met prominente skouerknoppe en bulle wat enige tekens van grofheid toon. Laastens kleur het niks met produksie te doen nie. Studies het getoon dat geel Simmentalers baie meer ooglidpigment het as die rooies.
U hoef nie ‘n kenner te wees nie – dring slegs aan op die bul se “ID-kaart”. Klas A bulle is alreeds deur kenners gekeur en voldoen aan die standaarde. Klas B bulle is nog nie op voorkoms geëvalueer nie en kan foute besit alhoewel hulle ouers kampioene kan wees. Klas C bulle voldoen nie aan geen standaarde nie en moet vermy word.
Die bywoning van ‘n Simmentaler kursus word sterk aanbeveel. Volgens buitestaanders is dit een van die beste beesopleidingskursusse in die bedryf. Toepassing van wat daar geleer word kan bulkopers duisende Rande bespaar.
Olifante hoort in die Kruger Park
Die natuur duld nie uiterstes nie.
Weens groot verskille in omgewing- en bestuurstelsels bestaan daar ‘n gesonde variasie in grootte binne die ras waaruit u kan selekteer. Hou egter by die middelgrootte raamwerk. ‘n Gemiddelde grootte Klas A bul is ideaal vir die meeste kommersiële kuddes. Die kanse is baie goed dat ‘n groot en growwe bul swaar kalwers sal teel met kalfprobleme tot gevolg.
In die geboortegewig en kalwingsgemak teelwaardes (TWs) het die bulkoper egter ‘n kragtige kalwingsgemak voorspeller. Hierdie teelwaardes staan op die sertifikaat en ons diere navraag diens www.simmentaler.org.
Selekteer bulle met ….
… ‘n lae geboortegewig TW (afkorting BW) en
… ‘n hoë kalwingsgemak TW (afkorting CED).
Moenie altyd die bul die skuld vir kalfprobleme gee nie. Verskeie koei-verwante faktore speel ook ‘n rol. Oorvoede of brand maer koeie kalf moeiliker en plat kruise koeie (geen helling vanaf heupbeen na die sitbeen) het meer kalfprobleme.
Alles draai om vrugbaarheid
Vrugbaarheid of reproduksie is 5 keer meer belangrik as groeivermoë en 10 keer meer belangrik as karkaseienskappe.
Die bul se hoof funksie is om te dek. Hy moet in ‘n goeie werkende kondisie wees – fiks in plaas van vet. Hy moet geslagseg wees met ‘n karaktervolle kop m.a.w. ‘n bul moet soos ‘n bul lyk. ‘n Vrugbaarheidsertifikaat help en verseker dat daar niks met die bul verkeerd was die dag toe hy getoets is nie.
Sy loopvermoë en skede moet bo verdenking wees. Teelbalomvang is weens ‘n aantal redes van belang en alle Klas A bulle voldoen aan die minimum mates.
‘n Jaarlikse skedewas ondersoek is noodsaaklik om geslagsiektes soos Vibriose en Trichomoniase, wat ‘n geweldige nadelige invloed op kalfpersentasie kan hê, op te spoor. Vrugbaarheidsondersoeke van alle bulle moet voor elke dekseisoen deur ‘n veearts uitgevoer word.
Alles wat aan vrugbaarheid gekoppel is, is van groot belang. Kyk na die moeder se kalwingsrekord en vermy bulle uit moeders wat ongereeld gekalf het om nie eens te praat van moeders sonder kalfrekords.
Om seleksie van al hierdie moedergekoppelde eienskappe vir die koper van Simmentaler bulle te vergemaklik is die sterkoei- of bulmoeder -register ingestel. Koeie wat aan streng reproduksie, melkproduksie, en voorkoms norme voldoen word as een ster (*), twee ster (**) of drie ster (***) geregistreer en op die sertifikaat en veilingskatalogus uitgewys – weereens dring aan op die sertifikaat. Vrugbaarheid en ster koei besonderhede is beskikbaar op ons webbladsy.
Sonder melk geen vleis
Tussen 60-70% van die verskille in speengewigte by ‘n groep kalwers is aan die melkproduksie van hul moeders toe te skryf. Hoe selekteer jy ‘n bul vir melkproduksie? Dis maklik, sy melk TW op die sertifikaat of katalogus gee ‘n goeie aanduiding van hoeveel melk sy dogters gaan produseer.
Wanneer, hoe oud en in watter kondisie
Die invloed van aanpassing (noodsaaklik vir spermproduksie) by ‘n nuwe omgewing duur ongeveer 2 maande en bulle moet dus ‘n paar maande voor dektyd aangekoop word. Vroeë aankoop en goeie nasorg is uiters noodsaaklik. Dit verseker in die meeste gevalle ook “‘n vroeë keuse uit ‘n groot groep bulle”.
Afhangende van gewig moet ‘n bul nie voor twee jaar ouderdom gebruik word nie. Oorwerking lei tot gebrek aan belangstelling in koeie (swak libido) en laer kalweroes. Moet dus nooit die fout maak om ‘n bul al op ‘n jong ouderdom te gebruik omdat hy ‘n paar Rand goedkoper is nie. Dit kan u duisende in nie-dragtige koeie kos.
Oorvoeding lei tot lae of geen vrugbaarheid, swak aanpassing en bulle is nie gretig om koeie te dek nie. ‘n Vet bul lyk goed (vet steek foute weg) maar is nie noodwendig ‘n goeie bul nie. Oorvet bulle het ‘n diep of vol lies (‘n bees se lies kan nie bespierd wees nie), ‘n prominente borsstuk (vol vet), vet om die stertwortel en skrotum.
Ongelukkig gebeur dit gereeld dat die kommersiële bulkoper, wat die stoetteler gereeld oor oorvet bulle kritiseer, veral by veilings voorkeur aan oorvet bulle gee.
Aantal bulle benodig
Te veel koeie per bul het ‘n uiters nadelige invloed op kalfpersentasie en dus inkomste. Die getal dekbare diere per bul sal van verskeie faktore soos bv. ouderdom van bul, voeding en lengte van dekseisoen afhang. ‘n Riglyn vir ‘n drie-maande teelseisoen met 3 jaar oue bulle is 25 koeie/bul afhangende van kampgrootte. Jong twee-jaar oud bulle kan net vir ± 15 koeie gebruik word.
Met ‘n verhouding van 1 bul tot 25 koeie sal ‘n kudde van 200 dekbare diere 8 bulle benodig en aangesien dieselfde bulle nie langer as 3 tot 4 jaar in die kudde gehou moet word nie (inteling vader/dogter), sal van 2 tot 3 bulle jaarliks vervang moet word. Van inteling gepraat – naverwante diere (meer as 6%) moet nie gepaar word nie – dit is normaalweg nadelig vir alle produksie eienskappe.
Gee voorkeur aan telers in die omgewing waar die bul moet dek. Hierdie bulle pas makliker aan by plaaslike toestande. Besonderhede van telers van Klas A bulle in alle streke van Suid Afrika, Botswana en Namibië is op ons webbladsy of van die kantoor beskikbaar.
Daar is jaarliks ‘n aantal veilings waar bulle aan streng veilingskeuring (screening) deur gekwalifiseerde keurders onderwerp word.
By bulaankoop moet u in terme van ‘n bul se nageslag dink. Onthou, die invloed van die gebruik van ‘n goedkoop swak bul gaan vir baie jare in die koeikudde voortbestaan. Hoewel die bul slegs ongeveer 3% van die koeikudde uitmaak, is hy verantwoordelik vir 50% van die genetiese samestelling van die kalwers. Die bul wat u koop bly vir 3-4 jaar in die kudde en sy dogters het vir nagenoeg ‘n dekade ‘n invloed op u wins/verlies rekening.
‘n Goeie prysriglyn wat volgens veekundiges in goeie en swak ekonomiese toestande geld, is dat die bul se prys gelykstaande aan die prys van 4-5 vet slagkoeie behoort te wees. Die Engelse spreekwoord “Penny wise pound foolish” moet by bulaankope vermy word. ‘n Swak bul is die duurste produk wat ‘n beesboer kan koop. Meerderwaardige Klas A bulle teel normaalweg meerderwaardige nageslag en sorg dus vir ‘n hoër inkomste. Dit is baie moeilik en neem baie jare om die swak eienskappe wat ‘n goedkoop Klas C bul teel weer uit die koeikudde te teel.
Versorging van die nuwe bul
Raadpleeg u veearts oor die behandeling en toetsing van die nuwe bul. Aangesien aanpassing by ‘n nuwe omgewing en voeding ‘n groot invloed op enige bul se saadproduksie en geslagsdrif het, noodsaak u belegging behoorlike voeding, versorging en bestuur. Veral jong bulle wat nog groei en tande wissel, moet goed na gekyk word.
Om behoorlik in die nuwe omgewing aan te pas moet bulle ten minste een tot twee maande voor aanvang van die teelseisoen aangekoop word. Die oorskakeling van ‘n hoë konsentraat rantsoen (voor verkoop) na ‘n hoë ruvoer dieet (na aankoop) moet geleidelik geskied. Afhangende van die veld kwaliteit behoort ‘n werkende bul ‘n daaglikse rantsoen van goeie hooi of mielie-kuilvoer en 0,5Kg konsentraat per 100Kg lewende gewig gevoer te word. Hou die bul in die eerste paar maande ook goed dop vir siektes.
Die voeding en bestuur van die vleisboer se belangrikste belegging het ‘n direkte invloed op hoeveel koeie hy suksesvol gaan dek, en dus die “kalweroes” – kyk goed na hom.
© KOPIEREG WORD VOORBEHOU EN DIE INHOUD OF GEDEELTES DAARVAN MAG SLEGS MET DIE GESKREWE TOESTEMMING VAN DIE SIMMENTALER GENOOTSKAP GEREPRODUSEER WORD.