Vrae oor die sluipmoord op dr. HF Verwoerd
DIE sluipmoord op dr. HF Verwoerd op 6 September 1966 was in die Afrikanergeskiedenis net so 'n aardskokkende gebeurtenis as die Engelse Oorlog van 1899-1902.
In terugblik na twee-en-twintig jaar is daar baie onbeantwoorde vrae oor die ramp wat Suid-Afrika getref het; en sekere verwikkelings na dr. Verwoerd se dood val in 'n patroon wat nie anders kan as om agterdog te verdiep oor wat agter die moord was nie.
Was daar 'n beplanning dat dr. Verwoerd vermoor moes word om die Nasionale Party van sy beginsels af te kry, die party daardeur te laat skeur en die lewensmag wat tussen die Afrikanervolk en sy vyande gestaan het, te laat disintegreer?
Dit kan seker nie afgemaak word as toevallig nie dat dr. Verwoerd in September 1965 by Loskopdam standpunt ingeneem het teen rasgemengde besoekende sportspanne en dat die eerste beleidsverandering wat sy opvolger aangekondig het — hoe misleidend verbloemd ook al — juis hierdie standpuntstelling van dr. Verwoerd oor sport en buitelandse betrekkings was.
Net so is dit seker nie af te maak as toevallig nie dat dr. Verwoerd se weiering in 1965 om die bemanning van die Amerikaanse oorlogskip, In­dependence, onvoorwaardelik aan wal te laat gaan, in Oktober 1966 deur sy opvolger omgeswaai is in die geval van die Roosevelt, deur toe te stem tot al die Amerikaanse vereistes.
Die sluipmoord op dr. Verwoerd was dus die eerste voorwaarde vir ingrypende verandering van Suid-Afrika se buitelandse beleid, wat op sy beurt weer die verandering van binnelandse beleid ingelui het.
Beleid daarna vermoor
Die getuienis is dat dr. Verwoerd eers vermoor is en dat sy opvolger daarna sy beleid vermoor het. En die vraag is in watter mate daar 'n verband tussen die dinge is.
Dit is nodig om enigsins te kyk na die aard, die samestelling en die prestasies van die Nasionale Party voor 6 September 1966. Die party het in Maart 1966 'n groot verkiesingsoorwinning behaal. Die VP was moedeloos geslaan, die PP (tans DP) was byna uitgewis, die Kommuniste was lamgeslaan weens die Rivonia-hofsaak en ander polisie-deurbrake, Suid- Afrika het in Julie 1966 die hofsaak oor Suidwes-Afrika beslissend gewen, Rhodesië het in sy losbreek van Brittanje, Suid-Afrika se volle steun geniet, Engelse het in hulle duisende gemene saak met Afrikaners gemaak teen die verraderlike Brits-Amerikaanse politiek in Suider-Afrika, en die Suid-Afrikaanse ekonomie het gegroei teen 6% per jaar, met 'n inflasie koers van minder as 2%.
Hierdie toedrag van sake was vir die vyande binne en buite Suid-Afrika 'n groot bedreiging. Die Afrikanervolk was besig om as die skeppende politieke mag in Suider-Afrika 'n bolwerk teen die linkse aanslae te word.
Dit herinner aan die toestande voor 1899 toe, veral in die opslag van Cecil Rhodes se betrokkendheid by die Jameson-inval, Engelse in groot getalle hulle by Afrikaners geskaar het en volgens JK Cope in Comrade Bill op grond van die feit aangevoer is dat daar 'n revolusie moet kom.
Soos pres. Kruger se beleid beëindig is deur die oorlogsgeweld, wat destyds mode was, is dr. Verwoerd se beleid beëindig deur die sluipgeweld wat deur die linkse politiek mode van ons tyd is. Die metodes het verskil, maar die motiewe, die oogmerke en die resultate is ooreenstemmend.
Begrafnisreëlings en ondersoek
Wat veral baie vrae laat ontstaan, is die optrede van die NP-leiding onmiddellik na die sluipmoord. Eerstens is daar die begrafnisreëlings. Dr. Verwoerd is die Dinsdagmiddag, 6 September, in Kaapstad vermoor. Inderhaas is die begrafnisreëlings vir die daaropvolgende Saterdag getref, met die verduideliking dat dit uit voorkomendheid teenoor die gesin so gou en so onemosioneel as moontlik afgehandel moes word.
As 'n mens kyk na die optrede van regerings in ander lande waar die regeringshoof vermoor is, is die teenstelling so groot dat dit skokkend is. In die geval van JF Kennedy in die VSA is die land in 1963 letterlik op horings geneem deur die dae lange emosionele publisiteit. Pas in Augustus 1988 is die Pakistanse regeringshoof, Zia, dood in 'n sabotasie van sy vliegtuig. Die begrafnis was 'n emosionele nasionale demonstrasie.
Waarom het byvoorbeeld in die geval van die dood van adv. Strijdom heelwat meer tyd tussen afsterwe en begrafnis verloop as in die geval van dr. Verwoerd — waar in laasgenoemde geval juis meer tyd gepas sou gewees het? Waarom is in die geval van adv. Strijdom se lyk 'n routrein van Kaapstad na Pretoria waar oral langs die roete rou betoon is, terwyl in die geval van dr. Verwoerd die lyk buite sig per vliegtuig na Pretoria vervoer is?
Hier was 'n gebeurtenis wat gelyk gestaan het met die terugbring van pres. Kruger se lyk uit Switzerland en wat tot een van die merkwaardigste en mees emosionele volksaamtrekke in die geskiedenis gelei het. Die verklaring dat dr. Verwoerd se begrafnis so gou moontlik afgehandel moes word ter wille van sy gesin, is nie geloofwaardig nie.
Binne die Nasionale Party was daar invloede aan die werk wat die omstandighede van dr. Verwoerd se dood so min aandag as moontlik wou laat geniet en daarmee saam dr. Verwoerd se nagedagtenis so veel as moontlik van sentiment en emosies wou stroop in die aanloop na die moord op sy beleid.
Die begrafnisreëlings is nie al wat bedenkings en vrae laat ontstaan nie. Die daaropvolgende gebeurtenisse is ewe bedenklik. 'n Eenmankommissie is aangestel om agter geslote deure getuienis aan te hoor oor die moord. Waarom 'n eenmankommissie oor so 'n allesoortreffende gruweldaad van die uiterste nasionale belang? En waarom agter geslote deu­re? Die rede is klaarblyklik dat die getuienis van party persone sterk gevoelens sou gaande gemaak het onder die publiek en dit is wat die NP-leiers wou verhoed.
Daarby sou uit openbare getuienis ook vrae onder die publiek ontstaan het oor die doen en late van diegene wat vir dr. Verwoerd se veiligheid verantwoordelik was, nadat daar reeds in 1960 'n byna noodlottige aanslag op dr. Verwoerd se lewe was. Dat daar skromelik nalatigheid aan daardie kant was, is gemeenplaas.
'n Openbare ondersoek sou ook meer lig gewerp het op die getuienis waaraan die eenmankommissie in sy verslag baie karig aandag gegee het en gewis twyfel gewek het aan die wyse waarop hy sekere belangrike ge­tuienis afgemaak het.
Daar is byvoorbeeld die getuienis van mnr. Vercuiel, onder wie Tsafendas gewerk het, dat die aan hom gesê het: Jy is net soos jou verdomde ('bloody') regering. Ek sal jou nog kry. Ek sal ook julle Eerste Minister kry.
Die Kommissie bevind dat Vercuiel 'n gunstige indruk gemaak het. Dog, omdat Vercuiel in 'n skriftelike verklaring sê dat Tsafendas gesê het: Jy is net soos jou verdomde regering. Ek sal julle Eerste Minister nog doodmaak, is die Kommissie se bevinding dat die moontlikheid dat sy (Vercuiel se) geheue hom parte speel na so 'n lang tydsverloop, nie uitgesluit kan word nie.
Vercuiel se verklarings stem oor wesenlike aspekte ooreen, maar die Kommissie kyk daarby verby om die belangrike getuienis uit die weg te vee.
'n Tweede geval word enigsins ooreenstemmend behandel. Dit is die getuienis van 'n sekere mevrou Theron dat sy uit haar kantoor gesien het hoe Tsafendas die Kommunis, prokureur Roley Arenstein,se kantoor in Durban besoek het. Hieroor skryf die Kommissie: Mnr. Arenstein en sy tikster ontken dat Tsafendas hom ooit besoek het.
Daarmee word hierdie belangrike getuienis opgedoek: 'n Kommunis, vir wie se belange dit lewensnoodsaaklik was dat enige assosiasie met die moordenaar ontken moes word, word deur die Kommissie geglo ten koste van 'n persoon wat geen persoonlike belang by die saak gehad het nie. Op grond waarvan kan so 'n bevinding geregverdig word?
Moord drie dae tevore bespreek
'n Derde geval is die getuienis oor 'n gesprek wat drie dae voor die sluipmoord gevoer is tussen persone op die kaai en lede van die bemanning van die Griekse boot Eleni, wat in dieTafelbaaise dokke was vir herstelwerk, en waarop Tsafendas gereeld besoek afgelê het. Volgens die ge­tuienis het een van die bemanningslede aan 'n ander gesê dat dr. Ver­woerd dood is, en dit het gelei tot 'n navraag vanaf die boot by persone op die kaai. Die Kommissie bevind: "...daar is geen twyfel nie dat dr. Verwoerd se dood daardie oggend, drie dae vóór sy dood, gemeld is. Wat dit meer as toevallig maak, is die feit dat dit gesê is by die skip waar die man wat dr. Verwoerd om die lewe gebring het, byna veertig dae elke dag besoek afgelê het; waar hy 'n pistool gekoop en 'n mes probeer koop het, wat hy wou gebruik om — volgens ten minste een verklaring later deur hom gedoen — dr. Verwoerd mee dood te maak".
Na al hierdie feite en getuienis sluit die kommisie sy ondersoek hieroor af met 'n enkele sinnetjie: "Die waarskynlikheid is dat dr. Verwoerd se dood nie toevallig by daardie skip ter sprake gekom het nie". Dit is klaarblyklik. Maar as dit nie toevallig was nie, moes die ondersoek mos baie verder en dieper gegaan het. As dit nie toevallig was nie, was dit dan die gevolg van 'n beplanning waarvan kennis gedra is? Waarom is die getui­enis nie opgevolg nie?
Nog 'n vreemde verskynsel in die Kommissie se karige verslag is byvoorbeeld die behandeling van 'n verslag oor Tsafendas van die North Grafton State Hospital, waarin daar onder ander verklaar is: Hy het gemaak of hy geestelik siek is..." Dit is wat Tsafendas voor en na die sluip­moord ook gedoen het, maar die Kommissie bring dit nie in verband met mekaar nie.
Moordenaar was opgelei
'n Baie belangrike aspek is die wyse waarop dr. Verwoerd doodgesteek is. 'n Mediese dokter, dr. EL Fischer, 'n LV, het op die dag van die moord aan Die Vaderland verklaar: "Dit is duidelik dat die sluipmoordenaar opleiding moes ontvang het in die kuns om 'n mes te hanteer. Die mes het elke keer tussen die ribbes ingegly en dit is nie dwars hanteer soos 'n gewone messteker sou gedoen het nie". Die Kommissie sê egter: "Die geneesheer, wat die nadoodse ondersoek gedoen het, het die Kommissie meegedeel dat daar geen grond bestaan vir die gerug wat die rondte gedoen het dat die wonde deur 'n deskundige mes­steker toegedien is nie".
Gerug! Dit is verbasend dat 'n regterlike kommissie hom van sulke taalgebruik bedien, te meer daar dit ook verwys na die waarneming van 'n medikus wat op die toneel was. Die Kommissie sê dan voorts dat hy "geleentheid gehad het om al die foto's wat die plek en omvang van die wonde aantoon, te besigtig en gaan akkoord met hierdie mening".
Ek het ook 'n foto van die lyk gesien, en dit is heeltemal duidelik dat Tsafendas die plekke met deskundigheid uitgekies en die steke met bedrewendheid uitgevoer het. In net veertien sekondes het hy vier steke met die dolk gegee en elkeen sou afsonderlik die dood veroorsaak het. Tsafendas was ongetwyfeld vir die daad geskool. Die eerste steek was na die hart, die tweede in die regterlong, die derde in die linkerskouer en die vierde in die linkerlong. Daar was geen amateuragtigheid in die daad nie — nog in spoed, nog in die presiesheid van die steke. Die kommissie se bevinding in die opsig is ongegrond en verwerplik. Die vraag is: waarom? Wat net so 'n verstommende aspek is, is dat die Kommissie 'n hoofstuk wy aan: "Was daar medepligtiges?" Waar verwag kon word dat 'n grondige bespreking van al die feite eers sou plaasvind, is die tweede paragraaf van die hoofstuk: "Die Kommissie kon geen getuienis vind wat 'n bevinding dat daar mede­pligtiges was, kan regvedig nie. Die waarskynlikheid is dat dit die daad van Demitrio Tsafendas en van niemand anders nie, was. " Dit is verbasend dat so 'n bevinding aangekondig word voordat enige getuienis aangebied is om dit te staaf. Hierdie deel van die saak is juis van die uiterste belang in die lig van wat van die NP-beleid geword het na die sluipmoord op dr. Verwoerd. Tsafendas was die werktuig waardeur dr. Verwoerd uit die weg geruim is, maar was dit toevallig dat alles waarvoor dr. Verwoerd gestaan het, toe stuk vir stuk afgebreek is? Is dit nie realisties om 'n verband te sien tussen die moord op dr. Ver­woerd en die moord op sy beginsel en beleid nie? Die laaste woord oor die sluipmoord op dr. Verwoerd is nog nie gesê nie.
Kort voor die sluipmoord op dr. Verwoerd was ek saam met drie ander LV's by dr. Verwoerd in sy kantoor oor die aanvalle wat veral deur Die Burger se redaksie, met behulp van die toenmalige Sap-LV, mnr. Japie Basson, op sekere NP-LV's gemaak was. Dr. Verwoerd se woorde was: "Julle hoef nie daaraan te twyfel nie; ek besef dat die aanvalle eintlik op my gerig is".