Versindaba Artikels, essays, e.a. Archives : Versindaba
Marlies Taljard: "Geen vlerke stut meer …"
"Geen vlerke stut meer …": Geselekteerde gedigte in Krog se mede-wete gelees as outobiografiese postsekulêre laatwerk
Lees die volledige artikel in Tydskrif vir Geesteswetenskappe hier:
In Antjie Krog se bundel mede-wete verskyn 'n aantal gedigte waarin die ek-spreker se soeke na 'n nuwe soort spiritualiteit verwoord word en waarin die implisiete versugting na die eenheid van alle dinge voorkom. Die doel van hierdie artikel is om 'n teoretiese konsep aan die hand te doen waarvolgens die spirituele aspekte in hierdie bundel bespreek kan word. Teorieë oor outobiografie as spirituele praktyk, veral in die digter se laatwerk, sowel as postsekularisme en ekopsigologie sal vir hierdie doel ingespan word. Daar sal hoofsaaklik eksemplaries te werk gegaan word deurdat enkele kerngedigte in die bundel ontleed word, te wete "moniaal", "'n eland staan by 'n kuil", "ongelowig is nie die regte woord nie" en "kerssonnet". Daar word aangetoon op welke wyse Krog kategorieë of gehele wat in moderne tye hulle relevansie verloor het, poëties nuut verwoord deur te fokus op die verbeelding van 'n groter geheel waarin plante, diere en mense interverbonde is en interafhanklik van mekaar bestaan. Sodoende word die grense van die paradigma van egosentrisme waarin moderne mense verval het, opgehef en bestaande religieuse grense word deurbreek deurdat holisme op kreatiewe wyse as nuwe werklikheid daargestel word.
Tags: Marlies Taljard
Posted in Artikels, essays, e.a. | Comments Off on Marlies Taljard: "Geen vlerke stut meer …"
Posted in Artikels, essays, e.a. | Comments Off on Joan Hambidge. Die digkuns as klokhelder stilte
Daniel Hugo: Pieter Fourie: Die digter wat my 'n job gekos het
Pieter Fourie: Die digter wat my 'n job gekos het
Die veelbekroonde dramaturg Pieter Fourie het op 77-jarige ouderdom as digter gedebuteer. Die bundel met die titel Knapsekêrels bevat gedigte wat soos klitsgras aan 'n mens bly klou. Hier is een, met die titel "stroois", wat toon watter meester Fourie van die kriptiese vers is:
in huisie wit
het lamp nog pit
gesels nog grein
uit die lies
Fourie roep 'n bykans vervloë landelike wêreld in sy gedigte op – hoewel dit nie altyd so idillies daaraan toegaan soos in hierdie klein kamee nie.
Hy gebruik ook woorde wat al grotendeels uit die volksmond verdwyn het, en daarom bevat die bundel 'n verklarende woordelys. Daarin word "skraalloop" en "skotvers" verduidelik. "Skraalloop" gebeur wanneer jy "maag intrek en penorent loop in 'n beknopte vertrekkie", en 'n "skotvers" is "'n jong (opgeskote) vers wat die eerste keer gemelk word". Siedaar die digter self: 'n vers wat die eerste keer gemelk word! En sy verse is niks anders nie as "wit heuning uit die lies".
Een van my gunstelinge, "tortel", kom uit die afdeling voëlgedigte. Hier word die digter met die dramaturg versoen:
in koninklike drag
Fourie en sy vrou, Maletta, aan wie hy die bundel opgedra het, woon deesdae  op Onrus. Hy beskryf homself soos volg in die bekendstellingsvers voorin die bundel:
Die aanhaling kom uit D.J. Opperman se bekende gedig "Vakansiebrief". Die Oppermanreëls gaan inderwaarheid só: "my dae verdwyn / in stiltes soos kwartels in lang gras". Fourie oorwin met Knapsekêrels inderwaarheid 'n jarelange digterlike stilte. Hy het gedurende die 1960's gedigte in literêre tydskrifte gepubliseer en was ook 'n student in D.J. Opperman se Letterkundige Laboratorium op Stellenbosch.
Daarom is dit soveel skrynender dat die laaste afdeling, getitel "stilte", gedigte bevat waarin die dood seëvier. Bondiger en klankryker kan dit nie gesê word as in "graf" nie:
In die allerlaaste gedig, "uittogfluit", gaan die digter die "klokhelder stilte" tegemoet.
Maar daar is ook talle uitbundige gedigte, veral in die afdeling "goljaartjie" – wat volgens die woordelys 'n streekswoord vir 'n bokjol of joligheid is. En dit is sinoniem aan "goggatik", 'n dansparty of opskop. Die lang gedig "plaasskuurdans" is 'n wonderlike eweknie vir Pikkedel se "op Hartebeesfontein" van 1898. En sulke vrolikheid gaan altyd gepaard met drank wat vrylik vloei. In die plesierige vers "dors" word wyn onvergeetlik beskryf as "giskind van die korrel"!
Fourie het al vroeër – eintlik al 'n leeftyd gelede – probeer om 'n digbundel gepubliseer te kry. En by daardie geleentheid was ek 'n onbedoelde slagoffer.
Die storie gaan soos volg. Aan die einde van my diensplig doen ek in 1978 aansoek vir 'n paar geadverteerde poste in Pretoria waar ek twee jaar lank in uniform rondgeloop het. Een daarvan is 'n redakteurspos by Daan Retief Uitgewers.
Vol verwagting daag ek by die onderhoud op. Die destydse bestuurder sit 'n manuskrip gedigte voor my neer en vra of ek so iets sou publiseer as ek die werk kry. "Wie is die digter?" vra ek. "Pieter Fourie," kom die antwoord. Hy het toe al reeds opslae in die teaterwêreld gemaak met Faan se trein en Faan se stasie, en sonder om te huiwer sê ek: "Natuurlik!"
En net daar is die onderhoud afgeloop.
Nee, kry ek te hore, Daan Retief is nie 'n literêre uitgewery nie. My smaak, verstaan ek by implikasie, is te elitisties vir dié produsent van kinderboeke en liefdesverhale.
My lewe het sedertdien baie draaie gegooi, maar altyd binne sig van uitgewerye. Daarom het ek, veertig jaar ná die Daan Retief-debakel, onmiddellik ja gesê toe Johan Coetzee van Naledi my vra om Knapsekêrels persklaar te maak. Met byna sardoniese plesier het ek die redigeerwerk aan die manuskrip gedoen. Op 'n manier het ek tog daardie job by Daan Retief gekry.
En ek is bowenal bly ek kon uiteindelik 'n bewys lewer van my geloof in die digter Pieter Fourie.
Rapport, 7 Mei 2017
Pieter het Knapsekêrels (2017) met nog twee digbundels opgevolg: Bidsnoer (2018) en Stof en ster (2019). Bidsnoer was in 2019 op die kortlys van die UJ-pryse.
Tags: Daniel Hugo, Pieter Fourie
Phol (ander naam vir Balder) en Wodan (Odin) ry in die woud en Balder se perd beseer sy een been. Vier godinne probeer die besering besweer en genees, maar tevergeefs. Dan kom die hoogtepunt: (Da besang ihn Wodan) "Toe besweer (en genees) Wodan hom". Hierdie towerspreuk is ook in Oudindies bekend. Skaapwagters het probeer om hulle diere met beseerde pote met hierdie spreuk te genees (vert. DWV).
Bron: "Aus altdeutscher Zeit – Von den Anfängen bis zur Dichtung des Barock".
Outeur: Rosenhagen-Röttger. Neubearbeitet von Johannes Rudolph.
Ernst Klett Verlag Stuttgart 1966
Wodan se towerspreuk
Vol en Wodan ry in die woud
en daar raak Balder se vul se voet verstuit;
toe besweer Sinthgunt en Sunna haar suster, hom
en besweer Frija en Volla haar suster, hom.
Maar toe besweer Wodan hom wat die ding verstaan;
of dit beenverstuiting is of bloedverdunning
of ledemaat verstuit:
been na been bloed na bloed
ledemaat na ledemaat alles weer bymekaar!
Phol ende Uuodan vuorun zo holza.
thû biguolen Frîia Volla era suister;
sôse bênrenkî sôse bluotrenkî
bên zi bêna bluot zi bluoda
lid zi geliden sôse gelîmida sîn!
Vertaal uit Oudgermaans via moderne Duits deur De Waal Venter
Afrikaans word bestempel as die wêreld se jongste volwaardige taal. Anders gesien, kan Afrikaans beskryf word as 'n vorm van 'n baie ouer taal, Oudgermaans. En dit kan nog verder teruggevoer word na Indo-Germaans.
Hierbo is 'n weergawe van 'n Oudgermaanse teks en 'n vrye vertaling daarvan in Afrikaans. Die taal het baie verander deur die eeue en verskeie vorme aangeneem, maar die situasie, as mens dit ontmitiseer, het ongeveer dieselfde gebly. Hiermee 'n vertelling van 'n soortgelyke denkbeeldige situasie in Afrikaans.
Oom Osie kan toor met perde
Oom Osie ry die dag in die veld saam met sy seun Barend en dié se twee niggies, Sonja en Sintie. Barend se jong hings was nog 'n bietjie wild en daar trap hy in 'n erdvarkgat voor Barend hom kon keer. Een agterpoot het seergekry.
Almal klim af. Sonja en Sintie voel en vryf aan die perd se been en probeer paai, maar die perd wil nie stilstaan nie.
Wag, sussies, sê oom Osie en haal 'n rol growwe lint uit sy saalsak. Hou vas, beveel hy. Hy bind die lint styf om die perd se enkel en maak dit goed vas. En daar kan die perd weer trap op die poot! Hulle ry stadig huis toe waar koffie en beskuit vir hullewag.
Onderskrif by die kunswerk:
"Wodan heilt Balders Pferd" deur Emil Doepler
De Waal Venter. Die prosagedig
"Dis ou nuus, jong. Daardie briljante idioot het met die regte idee vorendag gekom, al is die mense wat dit probeer beoefen, lewende dood. Nou sit ons met prosagedigte."
Hierdie stukkie nonsens wat uit 'n reeks oksimorone saamgestel is: "ou nuus", "briljante idioot" esovoort, eindig met die oksimoron "prosagedig".
Ek beskryf die begrip "prosagedig" as 'n oksimoron omdat dit oënskynlik teenoorgestelde begrippe in een woord saamvat: "prosa", gewoonlik 'n vertellende, logiese en samehangende taaluiting, teenoor "gedig" wat liriese, intuïtiewe en dikwels oënskynlik onsamehangende elemente bevat.
Eienskappe van prosagedigte
Daar is al heelwat geskryf oor hierdie kunsvorm en baie verduidelings aangebied wat dit nou eintlik is.
Hier is party van die stellings.
'n Prosagedig is 'n komposisie wat nie verdeel is in versreëls nie, maar wel eienskappe van poësie toon, soos simbole, metafore, apostroof en ander styflfigure wat in poësie voorkom. Die reëls in 'n prosagedig word tipies minder afgebreek as wat normaalweg in 'n prosastuk voorkom. Die teks van 'n prosagedig lyk "digter" met minder reëlwit as in die meeste prosa.
Poëtiese elemente behels onder andere alliterasie, herhaling, 'n metriese of ritmiese struktuur en 'n mate van 'n rymstruktuur. Baie van hierdie elemente is nie uniek aan die prosagedig nie. Figuurlike taal is 'n belangrike deel van literêre fiksie en alliterasie en herhaling word byvoorbeeld algemeen in toesprake gebruik. Daar is dus 'n dun, selfs vae, skeidingslyn tussen prosagedigte en sekere soorte prosa. Dieselfde kan gesê word van die skeidingslyn tussen die volbloed gedig en die prosagedig. Die prosagedig bewoon 'n soort tussenwêreld waaruit die leser maklik na óf poësie óf na prosa kan emigreer.
Maar voordat ons nader ondersoek instel na die presiese aard van die prosagedig, aan die hand van 'n paar voorbeelde, wil ons eers vinnig kyk na die ontstaan en agtergrond van hierdie genre.
Die oorsprong van die prosagedig
Die eerste vorms van die prosagedig kan al in die sewentiende eeuse Japanse digter, Matsuo Bashō se uitvindsel, die "haiboen" gesien word. Die haiboen het elemente van prosa versmelt met die tradsionele digvorm, die haikoe.
In die later negentiende eeu was daar Franse digters wat geneig het na prosagedigte. Onder andere Stéphane Mallarmé, Charles Baudelaire en Arthur Rimbaud. Engelstalige skrywers soos Oscar Wilde, Walt Whitman en Edgar Allan Poe het hulle ook hieraan gewaag.
Maar in die modernistiese tydperk het hierdie skryfwyse in taamlike onguns verval en in die Engelse taalomgewing is dit gering geskat. T.S. Eliot was 'n skerp kritikus van die prosagedig en het hom sterk daarteen uitgespreek, alhoewel hy self 'n paar geskryf het.
In "British Prose Poetry" het Vidyan Ravinthiran die volgende1 te sê oor die onderwerp:
Looking at Eliot's one published prose poem, 'Hysteria', this essay argues its centrality to the emergence of the form as an undecided and self-conscious twentieth-century genre. Eliot considered prose an artistic medium as complex as verse and, also, as the vehicle of thought. The first idea came to him from vers libre; the second, from the longstanding idea of prose as the manifestation of a cogent individuality—a clarified demonstration of the rounded literary intelligence. Bonamy Dobrée published Modern Prose Style in 1934 and Herbert Read's English Prose Style appeared in 1946: as editor of The Criterion, Eliot worked with both. I look at these works, his unpublished prose poems, and scrutinise the rhythm and syntax of 'Hysteria' with this double-minded view of prose in mind.
Die digter Sarah Manguso skryf in poets.org die volgende oor Eliot se benadering:2
S. Eliot claimed in his 1917 essay "Reflections on Vers Libre" that so-called "free verse" is a fallacious category—that its apparent divergence from so-called "formal verse" is only an illusion. This simplifying engine, a combiner of binary oppositions, is beautifully applicable to other generic categories—particularly that of the prose poem. Per Eliot's argument, there's no such thing as prose poetry, either—as its divergence from verse poetry is discernible only via logic's via negativa, the description of what it isn't. The category of prose poem is about as useful a sorting tool as the three races into which humans were divided in 1684 by Francois Bernier.
David J. Bauman3 haal die gewilde Amerikaanse digter, Billy Collins, op 16 Oktober 2012 soos volg aan:
"Very often, unlike most prose, a poem is written without the poet fully knowing the destination. It's a journey toward the revelation at the end that may not be known when the poet launches out with whatever first triggered the piece."
Desmond Painter het ook al in Versindaba geskryf oor prosagedigte. Lees gerus sy interessante stuk. Dit is in die Versindaba argief onder die datum 4 Februarie 2011.
Wat is 'n prosagedig? Wat is die verskil tussen 'n prosagedig en 'n kort-kortverhaal? Is Breyten Breytenbach se Katastrofes prosagedigte of kort-kortverhale? En Zirk van den Berg se tekste in Ekstra Dun vir Meer Gevoel? Wat is die verskil tussen 'n prosagedig en die 'poëtiese' prosa van 'n Michael Ondaatje of 'n Anne Michaels? Ek was nog nooit regtig seker oor enige van hierdie vrae nie — en ek moet bysê, ek het myself ook nog nooit regtig hieroor verknies nie!
Prosagedigte van nader bekyk
Nou kan ons na spesifieke voorbeelde van prosagedigte kyk en probeer aantoon watter eienskappe en geaardhede aandui dat ons hier met 'n prosagedig te make het en nie met 'n kort stukkie prosa of reëllose gedig nie.
I ett ögonblick av koncentracion lyckades jag fånga hönan, jag stod med den i händerna.
'n Oomblik het ek gekonsentreer en toe vang ek die hen. Ek staan met haar in my hande. Snaaks, sy voel nie regtig lewendig nie: styf, droog, 'n ou dameshoed versier met wit vere, wat waarhede uit 1912 uitkraam. Onweer hang in die lug. Uit die planke styg daar 'n geur soos wanneer mens 'n fotoalbum oopmaak wat so oud is dat mens nie meer die foto's kan uitmaak nie.
Ek dra die hen na die hoenderhok en los haar. Sy word skielik springlewendig, besef wie sy is en begin hardloop soos 'n hoender. Die hoenderhok is vol taboes. Maar die wêreld rondom is vol liefde en manmoedigheid. 'n Lae klipmuurtjie half met groenigheid oorgroei. Wanneer dit skemer word, begin die klippe effens gloei met 'n honderdjarige warmte van die hande wat hulle gebou het.
Die winter was straf maar nou is dit somer en die grond wil hê ons moet regop wees. Vry, maar versigtig soos mens in 'n bootjie regop staan. 'n Herinnering aan Afrika duik op: Chari se strand, troppe bote, 'n heerlik vriendelike atmosfeer, die amper blouswart mense met drie reguit littekens op elke wang (die SARA-stam). Ek word verwelkom aan boord. 'n Kano van donker hout. Dit is verbasend wankelrig, selfs al hurk ek. 'n Balansnommer*. As jy aan die linkerkant sit, moet jy jou kop effens na regs hou, niks in jou sakke nie, geen groot gebare nie, alle retoriek moet agterweë bly. Netso: hier is retoriek onmoontlik. Die kano gly weg oor die water.
Numerologie: The balance number is calculated from the values of the initials of the birth name as first officially recorded at birth — the full name, including the family name … Interpretations of the energy your balance number represents are useful for revealing personal tendencies during times of stress."
Hierdie gedig is nie opgeneem in die bundel vertaalde verse "Alles keer om" van Tomas Tranströmer nie.
Is dit 'n prosagedig?
Ek dink mens kan die eerste paragraaf baie goed beskryf as suiwer prosa. Dit vertel in volsinne van 'n seun wat hoenderhen vang. Die vertelling is weliswaar dig en bevat baie inligting in min woorde: die hoenderhen verstyf soos 'n ou verehoed wat waarhede uitkraam. En dan die geur uit die planke wat mens aan 'n baie ou fotoalbum laat dink.
Dig geskryf, maar nog heeltemal binne die kader van goeie prosa wat ook beeldryk kan wees en heelwat inligting met min woorde oordra.
In die tweede paragraaf bevind die leser hom nader aan die terrein van die gedig. Die styl word minder logies vertellend en bied beelde en idees aan in 'n oënskynlik onsamehangede wyse: die hoenderhok is vol taboes maar die omringende wêreld is vol liefde. Hier word die leser nie meer ingelig met 'n duidelik aaneenskakelende gedagtegang nie, maar word uitgedaag om self te begin vertolk wat die kriptiese stellings eintlik beteken. Hierdie "poëtiese" skryfwyse waar die leser betekenisse en begrippe moet bydink word voortgesit met die klippe wat begin gloei weens die warmte van lank afgestorwe hande. Indien hierdie reeks begrippe in prosavorm geskryf sou wees, sou die teks heelwat langer gewees het en die skrywer se bedoelinge baie duideliker uitgespel gewees het.
In die derde paragraaf neem die prosagedig 'n skerp wending en nou lees mens van 'n toneel in Afrika waar die verteller in 'n kano sit en balanseer. En hier word die begrip van "regop" na vore gebring – dit is nodig om "regop" te sit, en te leef indien jy jouself wil handhaaf, soos die hoenderhen wat uit haar verstarring ontwaak en haar balans herwin sodat sy "soos 'n hoender (regop) kan hardloop".
Hierdie prosagedig gebruik min, amper geen, van die gebruiklike digterlike stylmiddels soos rym, bepaalde ritme, assonansie en alliterasie, ensovoort nie. Dit verwerf "digterlikeid" deur gedrongenheid van metafore en beelde, ingebed 'n prosaïese raamwerk.
En hierdie een?
Die naakte filosoof, die kaal wetenskaplike, die ongeklede digter5
Die filosoof, wat ook 'n digter is en 'n self-geleerde wetenskaplike, glo vas die maan
is eintlik 'n reuse-aartappel. Hy dink die Groot Hadron Botser gaan lig werp op sekere donker dinge en hy beskou 'n veer wat van 'n engel se vlerk afgeval het gedurende een van hulle gesprekke as een van sy grootste skatte. Die digter-filosoof, wat 'n self-geleerde wetenskaplike is, voel dat Da Vinci se Mona Lisa 'n reeks verfsmeersels is; dieselfde met Jackson Pollock se goed. Die wetenskaplike digter is 'n wetenskaplike soos alle ander wetenskaplikes wat glo wat hy ontdek het om te glo; hy eksperimenteer in sy gedagtes en hy neem waar met fanatiese akkuraatheid om die patrone te ontdek wat hy verkies.
Hierdie filosofiese wetenskaplike wat ook 'n self-geleerde digter is, trek die werklikheid aan as 'n T-hemp met die slagspreuk: hieronder is 'n naakte man.
Waarom word hierdie een beskou as 'n prosagedig?
Op ietwat speelse wyse word die verskynsel van "geleerdheid" en "talent" en "vaste oortuigings" teen mekaar afgespeel en gedekonstrueer. Indien hierdie taak as prosa aangebied sou word, sou dit heelwat langer moes wees om toe te laat vir volsinne wat logiese stellings maak in verband met die "filosoof", "wetenskaplike" en "digter". Die teks sou meer lig moes werp op die filosoof-wetenskaplike-digter se absurde idee dat die maan eintlik 'n reuse-aartappel is. Die prosaïs sou waarskynlik ook genoop voel om die verband en ooreenkomste tussen hierdie drie tipes mens duideliker uit te stippel.
Herhaling speel 'n belangrike rol om 'n poëtiese eenheid in die stuk tot stand te bring: digter-filosoof, self-geleede wetenskaplike, filosofiese wetenskaplike, self-geleerde digter. Eienskappe van die een karakter word op 'n ander karakter toegepas (self-geleerd) en eienskappe van die een word gekoppel aan die ander: digter-filosoof, wetenskaplike digter.
En dan, tipies van poësie, eindig die prosagedig met 'n skerp insig: onder al die geleerdheid en waan is die mens eintlik naak – ontdaan van belangrikheid en diepe kennis.
Weer die Hadron Botser
'n Jong Amerikaanse digter, Danielle Mitchell, het 'n interessante prosagedig geskryf waarin huidige kwantum-fisiese begrippe, soos die Higgs boson, verbind word en inspeel op menslike emosies soos liefde.
Hier is 'n kort stukkie inligting oor die digter:
Danielle Mitchell graduated cum laude from the University of Redlands with a Bachelor's Degree in Creative Writing in 2008 and now lives in Long Beach, California. She is featured in the book Pop Art: Anthology of Southern California Poetry and her prose poems have recently appeared in Connotation Press, Cease, Cows, Four Chambers Press, & the East Jasmine Review.
Wat word hier gesê?
'n Prosaïs sou nogal lank moes skryf om in prosa oor te dra wat hier op poëtiese wyse gesê word. Dit is 'n baie digte teks met 'n reeks oënskynlik heeltemal onverwante begrippe wat langs mekaar staangemaak word en op een of ander manier betekenisvol gemaak word in hulle vreemde verbande. Die Romeinse keiser Hadrianus en sy muur kom voor, saam met die Higgs boson, die legendariese ridder Lancelot, die "Atlas Detector", die legendariese koning Arthur, 'n onbekende en ongedefinieerde "You" wat deur die spreker in die gedig gevra word om haar lief te hê. En dan eindig die gedig met 'n versoek dat die spreker se bestaan bewys moet word.
Wat sou die rede wees dat die digter besluit het om die elemente van hierdie stuk in aaneenlopende reëls te skryf, in plaas van afgebroke eenhede?
Dit is veral in hierdie stuk duidelik dat die digter gevoel het dat die disparate elemente beter met mekaar versoen sou kon word indien hulle nader aan mekaar staan in 'n aaneenlopende reël, eerder indien hulle afgeskei sou wees deur eenhede van verswit wat hulle verwantskap moeiliker bespeurbaar sou maak.
Dieselfde kan gesê word van Tranströmer se stuk waar die begrip van "regop" op verskeie uiteenlopende maniere aangedui word wat makliker verstaan kan word in 'n prosa-patroon. En dan ook die wisselende eienskappe van die filosoof, digter en wetenskaplike in die "Naakte filosoof" prosagedig.
Is dit dan duidelik?
Is dit dan duidelik wat die verskil is tussen 'n gedig en 'n prosagedig? Nee, ek glo nie dit is besonder duidelik nie!
Op die gebied van die kunste en literatuur kan niks met absolute sekerheid vasgepen word en finaal omskryf word nie. Dit geld ook, soos in die afgelope klompie dekades besef is, vir die wetenskap.
Ek, as leser, aanvaar dus maar in goeder trou 'n skryfstuk as poësie wanneer dit as poësie aangebied word, en 'n prosagedig wanneer dit as prosagedig aangebied word. 'n Onnutsige digter sou byvoorbeeld kon besluit om'n prosagedig van iemand in poësie-vorm aan te bied aan niksvermoedende lesers. Of ook andersom.
Gelukkig behou lesers die reg voor om self te besluit of hulle hou van 'n stuk, in watter vorm ook al. Lesers besluit self of hulle dink 'n besondere stuk slaag, ontroer hulle of laat hulle koud. Lesers het die mag in hulle hande, hulle regeer!