PressReader - Sarie: 2018-04-01 - Jacques Pauw: ‘SA het nou kans op ’n co­me­back’
Jacques Pauw: ‘SA het nou kans op ’n co­me­back’
Die groot ou met die swart T-hemp en dub­bel­vod­ka­en-le­moen­sap in die hand gloei. Op Rie­beek-kas­teel is dit hit­tig. The Pre­si­dent’s Keepers het hom oor­nag ’n hot celeb ge­maak. En hy háát dit. Maar Jacques Pauw wóú Zu­ma en die re­ge­ring se wan­da­de oop­vlek
Sarie - 2018-04-01 - Inhoud - DEUR MARGUERITE VAN WYK FOTO’S WIL­LEM LOU­RENS
Diek­wik trek op 42 gra­de Cel­si­us – dis snik­warm, selfs on­der die waai­er.
“Mô­re, mô­re, mô­re,” dreun dit bin­ne. ’n Groot blon­de ou met ’n swart T-hemp kom na bui­te, groet en teug wel­be­haag­lik aan sy dran­kie wat hy reeds bin­ne ge­kry het. Maak hom sit op die stoep van Eve’s Ea­te­ry and Bar. “Wil jy niks be­stel nie?” vra hy ge­moe­de­lik.
Voor my is Jacques Pauw, rock s­tar van on­der­soe­ken­de joer­na­lis­tiek. Sy ses­de boek, The Pre­si­dent’s Keepers ( Ta­fel­berg, R280), is ’n paar maan­de te­vo­re (Ok­to­ber 2017) uit­ge­reik. Se­dert­dien is hy óf be­sig met be­mar­king óf hy le­wer ie­wers praat­jies. “Ek háát hier­die celeb- ding.”
Ein­de Ja­nu­a­rie is 130 000 boe­ke en 30 000 e-boe­ke al ver­koop – ’n Suid-a­fri­kaan­se re­kord vir nie-fik­sie. “En ek het nie ’n saak met in­ter­net-roof­le­sers nie.” Hy lag. Die boek word ook eers­daags in En­ge­land en in A­me­ri­ka be­mark, en film­reg­te is ver­kry.
Hy het ’n effense i­den­ti­teits­kri­sis, seg Jacques. “Ek weet nie nou lek­ker wie ek is nie – skry­wer, on­der­soe­ken­de joer­na­lis, re­stau­rant­ei­e­naar?”
Hy en sy vrou, Sam Ro­gers, óók ’n on­der­soe­ken­de joer­na­lis, het ’n gas­te­huis en re­stau­rant, Red Tin Roof, op die dorp en hy mis die kos­ma­ke­ry. “Ek was ver­le­de Ja­nu­a­rie laas in die kom­buis. Ek kom so nou en dan daar om te skree en ba­klei, maar hul­le lag vir my.”
Hul­le wou in 2014 die joer­na­lis­tiek ver­laat. “Ek was lus vir die Ka­roo, maar Sam het ge­wei­er. Rie­beek-kas­teel was ’n kom­pro­mie – naby die Kaap en mooi.”
Men­se stroom daar­heen vir sy hand­te­ke­ning, keer hom voor in C­hec­kers vir sel­f­ies, op die vlieg­tuig word hy oor­val.
Hy er­ken dit pla hom dat hy uit se­ke­re (wit) oor­de so be­dank word vir sy boek. “Ek weet nie lek­ker hoe om dit aan te spreek nie. Vyf jaar gelede sou hul­le my don­der om­dat ek ’n ‘ kom­mu­nis’ is. Nou’s hul­le glo my bes­te vrien­de en dink ek het be­wys swart men­se kan nie re­geer nie. Ek het dit nie vir húl­le ge­doen nie, maar vir Suid-a­fri­ka.”
Hy bieg: Teg­no­lo­gie laat hom koud. “Ek het geen li­as­seer­stel­sel nie. Al­les lê in ho­pe.” Hy hou nie van so­si­a­le me­dia nie en ge­bruik Fa­ce­book net vir be­mar­king. “Ek stel glad nie be­lang in ie­mand se ou­ma wat dood is nie.” Al wat hy met sy sel­foon wil doen, is SMS, w­hat­sapp, bel en e-pos ont­vang. “Ek ge­bruik nie die dag­boek nie. Dinge loop soms deurmekaar.
“Ek doen net drie dinge goed: kos­maak, sto­ries ver­tel en tuin­maak. Bo­me, die reuk van ge­sny­de gras, grond tus­sen my vin­gers – ek hou van woes­te tui­ne. Goe­te moet groei.”
Een van sy groot­ste vrien­din­ne is die joer­na­lis en me­di­a­kon­sul­tant An­ne­lie­se Burgess. Saam met die joer­na­lis en po­li­tie­ke kom­men­ta­tor Max du P­reez was hul­le ty­dens die ver­ho­re van die Waar­heid-en-ver­soe­nings­kom­mis­sie ( WVK) in die 1990’s ’n heg­te drie­man­skap. In 1998 het hul­le die SABC se on­der­soe­ken­de program S­pe­ci­al As­sig­n­ment begin.
An­ne­lie­se ver­tel Jacques het ’n neus vir nuus. “Hy het al die groot­ste skan­da­le oop­ge­krap – van plaas­li­ke moord­ben­des en Vlak­plaas tot Ja­cob Zu­ma se ver­gry­pe, die Gup­tas se staat­skaping en SARS [Suid-a­fri­kaan­se In­kom­ste­diens] se kor­rup­sie. Hy leef al­tyd met doods­drei­ge­men­te. Sy man­tra is, as ie­mand dit vir jou sê, gaan hul­le dit nie doen nie.”
Hy ís kalm. “Ek het nie ’n saak met die dood nie. Ek is nie ge­lo­wig nie en glo nie aan he­mel of hel nie.” Hy meen wel se­ke­re de­le van Jo­han­nes­burg is waar­skyn­lik ge­vaar­li­ker as el­ders in A­fri­ka.
Die SAID se hof­saak teen hom, wat uit sy weg­hol­suk­ses­boek spruit, waai hy weg met sy hand. “Daar sal niks van kom nie. Ver­al nie nou met Cy­ril [Ra­map­ho­sa, nu­we Anc-lei­er en pre­si­dent] nie.” *
Dat men­se dinge teen­oor hom ont­boe­sem, is ’n ta­lent wat sy vrien­de dronk­slaan. “Hy het ’n mag­ne­tie­se uit­wer­king op men­se. Hul­le ver­tel a­ma­zing goed, gru­sa­me goed en groot ge­hei­me vir hom,” sê An­ne­lie­se.
Jacques re­a­geer: “Mis­kien om­dat ek in­te­gri­teit het. Ek sal nooit my bron­ne be­kend maak nie. Ek is be­reid om tronk toe te gaan eer­der as om ie­mand se ver­troue te skend. Ek doen al­tyd my huis­werk. Ek praat met men­se en hul­le praat te­rug.” Hy be­stel nog ’n vod­ka met le­moen­sap. “Te warm om te eet.” Jacques is ’n lo­ja­le vriend, word ver­tel. “Ek het net ’n hand­jie­vol kos­ba­re vrien­de en sal deur vuur loop vir hul­le,” sê hy. En dat hy hou van men­se met
< in­te­gri­teit, wat nie die­re mis­han­del of skelm is nie. Hy en sy pêl­le “loop al­mal ’n láng pad saam”.
Die joer­na­lis­tiek het hom ge­leer om men­se nie som­mer te ver­trou nie. As me­de­stig­ter – saam met Max – van Vrye Week­blad, die an­ti-a­part­heids­koe­rant in die laat 1980’s en vroeë 1990’s, staan hy nes Max met een voet ín die es­ta­blishment. “Ons was nie so­seer pro-anc as wat ons an­ti-a­part­heid was nie. Maar ons het ons mis­gis met hoe mag men­se kan kor­rup­teer. Van­dag is al­mal ont­huts oor hoe kor­rup die ANC ge­word het. Ons was na­ïef om te glo hul­le sou an­ders wees as ’n ander po­li­tie­ke par­ty.” ’n Aan­han­ger kom groet en vra ’n foto saam. Die waai­er woer, ie­wers ruik dit na ’n ver­stop­te drein. Voor hy loop, vra Jacques dat die artikel nié aan hom te­rug­ge­stuur word nie. Hy lees nooit e­nig­iets oor hom­self nie . . .
Max vra (per e-pos): Wat sê jou voor­lief­de vir die don­ker kant van die le­we oor jou per­soon­lik­heid? As ek nie ’n joer­na­lis was nie, was ek ’n fo­ren­sie­se siel­kun­di­ge. Ek wil in men­se wat gru­wel­da­de pleeg se kop kom. Dis ’n joer­na­lis se uit­da­ging. Dán raak dit moei­lik vir men­se om vir jou te lieg. Ek het baie oor tronk­be­waar­ders in Na­ziDuits­land ge­lees. Dit fas­si­neer my dat som­mi­ge so graag die ge­van­ge­nes wou e­li­mi­neer ter­wyl ander hul­le sou help. Het jou groot­word­ja­re jou reg­ver­dig­heid­sin ge­vorm? Ek is nie méér em­pa­ties as ander of ’n fi­lan­troop nie. My kin­der­tyd was dood­ge­woon. My pa, T­heuns, was ’n skool­hoof. My ma, E­li­za­beth, ’n A­fri­kaan­se “boe­re­tan­nie”, on­der­wy­se­res. Ek het aan die Ho­ër­skool Voor­trek­ker­hoog­te in P­re­to­ria ge­ma­tri­ku­leer. Ons was Ng-lid­ma­te. [Sy ou­er sus­ter, op Er­me­lo, is met ’n sa­ke­man ge­troud.]
Toe ek ses was – 1966 – is eer­ste mi­nis­ter Hen­drik Ver­woerd ver­moor. My ma, pa, ek en my sussie het ge­huil. Ek het nie eens ge­weet hoe­kom nie. ’n Paar jaar la­ter het die po­li­sie ie­mand by ons huis­hulp se ka­mer ver­wy­der wat on­wet­tig daar ge­woon het. My ou­ers het ge­sê ek moet an­der­pad kyk. My pa het al­le swart mans John ge­noem. “John, maak die mo­tor vol pe­trol, en so aan.”
In Ju­nie 1976 is ek en my pa na ’n rug­by­wed­stryd. Op pad te­rug het ons oor die ra­dio van on­lus­te in So­we­to ge­hoor. My pa het ge­sê: “Seun, moe­nie wor­ry nie. Al­les is on­der be­heer.” Hy het ge­weet wat aan­gaan, ek nie. Hoe­kom is jy nie ná ma­triek weer­mag toe nie? My ma het ge­meen ek is te jonk. Ek was te jonk vir my stan­derd, al­tyd die klei­ner, swak­ker een.
Ek het oor vyf jaar po­li­tie­ke we­ten­skap aan die U­ni­ver­si­teit van P­re­to­ria stu­deer. Twee vak­ke per jaar, om die weer­mag so lank moont­lik uit te stel. Toe – daar was ’n paar hoog­ge­plaas­tes se kin­ders in my skool­hoof-pa se skool – is ge­re­ël dat ek vir die weer­mag­tyd­skrif Pa­ra­tus werk. Ek het nooit ge­dril of ’n skoot ge­skiet nie, want ek het ook ’n ver­vals­te me­die­se ser­ti­fi­kaat ge­kry om te sê ek het as­ma. Hoe skop jou loop­baan toe af? Met ’n ad­ver­ten­sie vir leer­ling­joer­na­lis­te by die Son­dag­koe­rant Rap­port. Martin Welz, nou re­dak­teur van No­se­week, was my men­tor – ’n won­der­li­ke on­der­soe­ken­de joer­na­lis. Is jy ’n lo­ner? Ek hou van my eie ge­sel­skap. Ek slaan ’n koers in Ka­roo toe met my bak­kie, ys­boks vol wyn en Bach-kan­ta­tes, Ver­di, Mahler, en “Lief­ling” van Gé [Kor­sten], waar­op ek lek­ker saam­sing.
Om te skryf is ’n al­leen­ding. Se­dert skool­dae is ek vyf­uur sog­gens wak­ker. Dán hou skryf my be­sig. Hoe­kom werk jou en Sam se ver­hou­ding al se­wen­tien jaar lank? Sy is ook ’n on­der­soe­ken­de joer­na­lis. Ons het vier boe­ke saam ge­skryf. Dit maak haar gek wanneer ek ’n boek skryf, want dan praat ek niks. Ek be­derf haar met ’n lek­ker bord kos as sy kwaad is vir my. Sy is on­ge­loof­lik on­der­steu­nend. Ter­wyl ek dié boek ge­skryf het, het sy ons re­stau­rant be­stuur. Sy ver­staan as ek al­leen op die grond­paaie wil ry . . . Wou jul­le nooit kin­ders hê nie? Ek is baie lief vir kin­ders, maar ek dink men­se dink nie ge­noeg daar­oor nie. Die aar­de word nie be­dreig deur Do­nald Trump en ou Roc­ket Man in Noord-ko­rea nie, maar deur oor­be­vol­king. Ons het saam be­sluit om nie kin­ders te hê nie. Soms is ek spyt, maar dit was ’n keu­se. Ons twee kat­te en ses hon­de is ons kin­ders. Waar het jou lief­de vir kos­maak begin? My won­der­li­ke ma kon nie juis kos­maak nie. Met An­net­te Hu­man se Wen­re­sep­te het sy die spoor heel­te­mal bys­ter ge­raak – vrug­te­sap by hoen­der ge­gooi en ui­e­sop by al­les ge­don­der. My pa het een keer per week spag­het­ti bo­log­nai­se ge­maak en al­les – wor­ces­ter-, ta­ma­tie­sous, blat­jang, mos­terd – in­ge­gooi.
Ek is nie ’n “chef-chef ” nie, maar het kur­sus­se in In­dië en T­hai­land by­ge­woon. Kook is soos skryf. Jy ont­vlug. In ’n hoe­kie in die kom­buis kook jy, drink wyn en luis­ter mu­siek.
My guns­te­ling­kos is In­dies. Ek maak ’n ou­ten­tie­ke ker­rie. Ek hou ook van Me­di­ter­reen­se kos en ge­bruik vars be­stand­de­le. Voor die tuin ’n woes­tyn in die droogte ge­word het, sou ek ons kruie en groente in­span. Ek kook graag wa­ter­blom­me­tjie­bre­die en Lou­is Lei­poldt se ta­ma­tie­bre­die. Ek het my eie melk­tert­re­sep. Fran­se fyn­kos is te fi­nic­ky. Gee my ro­buus­te geu­re. En ek gooi ho­pe drank by. Wat wou jy word as la­er­skool-kna­pie? ’n Di­plo­maat. Dit het so gla­mo­rous ge­lyk. Is jou werk nie ge­vaar­lik nie? Ek het in die 1990’s en ja­re 2000 baie do­ku­men­tê­re pro­gram­me oor oor­log en kon­flik ver­film in Al­ge­rië, Bu­run­di, die Re­pu­bliek van die Kon­go, E­thi­o­pië, in die Soe­dan, R­wan­da. Maar men­se maak te veel van al die ge­va­re, reg­tig.
Daar was twee keer wat ek nog­al bang was. In 1998 was ek en my groot vriend, wy­le ka­me­ra­man Jan de K­lerk, met die bur­ger­oor­log in die Soe­dan. Ons het saam met re­bel­le in ’n troos­te­lo­se ge­hug­gie oor­nag. Toe kom nuus die ba­sis sou aan­ge­val word en ons kon die tenks hoor. Ons moes die he­le nag plat­lê.
Die ander keer was ek en Jan in 2005 ty­dens die bur­ger­oor­log in die DRK twee we­ke lank op ’n ge­roes­te ri­vier­boot van Ki­sang­a­ni na Kins­ha­sa. Dit was malligheid. Met so­wat 1 000 pas­sa­siers het die boot water ge­lek en ons het planne be­raam vir as dit sou sink. Ons het ge­re­ken c­ha­os sou uit­breek, kro­ko­dil­le sou gil­len­de men­se be­storm en ons sou stil­weg af­dryf in die ri­vier . . . Wat be­te­ken al jou pry­se? Ek sal jok as ek sê niks – al­mal soek er­ken­ning. Ek het ook al baie geld daar­mee los­ge­slaan. Af­ge­sien daar­van is die bloot­stel­ling – bui­te­land­se rei­se, uit­no­di­gings na kon­fe­ren­sies – on­ge­loof­lik. [Sy toe­ken­nings sluit in: A­fri­ka Joer­na­lis van die Jaar, twee keer Vo­da­com se Joer­na­lis van die Jaar, die Young A­fri­can Le­a­ders­hip-toe­ken­ning, die Nat Na­ka­sa-toe­ken­ning vir dap­per joer­na­lis­tiek, e.a.] Wat het die joer­na­lis­tiek jou ge­leer? Ek ver­trou men­se moei­lik. Po­li­ti­ci is “pros­ti­tu­te” en spring van een na die vol­gen­de par­ty. Ek be­sef hoe mak­lik ge­wo­ne lands­bur­gers be­trok­ke raak in gru-dinge. Met die men­se­slag­ting in R­wan­da het broer en sus­ter me­kaar soms op­ge­kap. Die mens­dom is feil­baar en word mak­lik deur po­li­ti­ci ver­lei.
Maar die mens se oor­le­wings­drang is ook on­ge­loof­lik. Soms ver­woes oor­log ’n land en men­se her­bou hul le­wens. Men­se is dap­per. Vir my boek het werk­ne­mers van SARS en die Val­ke by­voor­beeld hul loop­ba­ne op die spel ge­plaas om met my te praat. Die joer­na­lis­tiek wys men­se soos wat hul­le rég­tig is. Het jy hoop vir Suid-a­fri­ka se toe­koms? Po­li­ti­ci stel ’n mens meest­al te­leur. Met Cy­ril aan die s­tuur het ons nou die bes­te kans in ’n baie lang ruk om ’n co­me­back te maak. Maar op 65 het hy ook ba­ga­sie: die Ma­ri­ka­na- myn­de­ba­kel, sy steun vir Zu­ma se­dert 2014. Wat lees jy dees­dae, vra oud-kol­le­ga Pe­ar­lie Joubert? Die af­ge­lo­pe jaar on­ge­luk­kig dre­ad­ful­ly f***ing bo­ring po­li­tie­ke boe­ke. Ek suk­kel om Trump se Fi­re and Fu­ry [bi­o­gra­fie deur Mi­cha­el Wolff] te lees, maar Ron­nie Kas­rils se A Sim­ple Man: Kas­rils and the Zu­ma E­nig­ma, was goed. Ek lees graag oor A­fri­ka. Vir ont­vlug­ting lees ek fik­sie van De­on Mey­er. Dis won­der­lik. En ek het ge­hou van Ryk Hat­tingh se Huil­boek. An­ne­lie­se sê jy kan e­nig­iets in ’n fees om­skep, maar wat maak jou hart­seer? Op ’n wel­va­ren­de dor­pie soos Rie­beek-kas­teel is daar ’n groep kin­ders van om­lig­gen­de pla­se wat nie skool toe gaan nie. Hul­le het geen toe­koms nie. Sam en ’n vrien­din gee vir hul­le kos en kle­re en pro­beer hul­le in sko­le kry, maar dit neem lank. Baie dorps­men­se het be­swaar ge­maak. Dít maak my kwaad en hart­seer en is ’n groot dryf­veer om nog boe­ke te skryf. Wat sou jy an­ders aan­pak as jy nog ’n kans kry? Ek sou ’n reis­joer­na­lis wou wees. Mô­re ver­trek ek na E­gip­te, met ’n vriend. Maar ge­woon­lik reis ek al­leen. Dit maak Sam mal. Ek kry ’n ding in my kop en daar gaat ek. Spring net op die vlieg­tuig.
Ek was al in die ou Oos-europa, Rus­land. ’n Paar keer in In­dië, T­hai­land, Tur­kye en Europa. Ek en Sam be­plan ’n reis na Ja­pan, waar sy lank ge­werk het; my buc­ket list- droom in Ok­to­ber: ’n rit op die Trans-si­be­rie­se spoor­lyn, van Mo­s­kou na Wla­di­wos­tok. Dink jy A­fri­kaans gaan oor­leef? As ek kin­ders ge­had het, sou ek hul­le in En­gels laat leer. Dit is prak­ties. Maar ek wil nooit iets an­ders praat as A­fri­kaans nie. Ek het nie hang-ups daar­oor nie.
’n Nu­we A­fri­kaan­se taal­wê­reld het vir my oop­ge­gaan met die bruin men­se wat in die re­stau­rant werk. As jy met hul­le praat, be­sef jy hoe ste­wig A­fri­kaans is.
Ek lees nie meer A­fri­kaan­se koe­ran­te nie, dit het ir­re­le­vant ge­word. En ek dink A­fri­kaans ver­dwyn al hoe meer as sa­ke­taal. Maar as taal sal dit bly voort­leef.
* Op 28 Fe­bru­a­rie het die Val­ke se een­heid vir mis­da­de teen die staat toe wel ’n klop­jag by die re­stau­rant op Rie­beek-kas­teel uit­ge­voer. Hul­le het on­der meer ’n kon­trak vir die TV- en film­reg­te vir Jacques se boek ge­neem, het Net­werk 24 be­rig.
Dit maak Sam gek wanneer ek ’n boek skryf, want dan praat ek niks. Ek be­derf haar met ’n lek­ker bord kos as sy kwaad is vir my