Ga go na karolo ya tlhalošo ye, yeo e ka tšweletšwago leswa goba ya fetetšwa pele ka mokgwa o fe goba o fe ntle le tumelelo yeo e filwego ka go ngwalwa.
Ditlhalošo tša Masetara tša Tlhahlo Nomoro.
Molao wa 8: Ga go na molekane, bana goba batswadi - motswadi o tee o tlogetše bana.
Bojalefa bja dithoto tša mohu tšeo di lego ka tlase ga mmušo ka mono Afrika Borwa bo laolwa ka Molao wa Bojalefa bja Dithoto tša Mohu tšeo di lego ka tlase ga Mmušo 81 wa 1987 wo o tsentšwego tirišong ka la 18 Matšhe 1988 mme o diragatšwa mo bathong bao ba hlokofalago ba se na tasetamente ya bojalefa (ka moka goba karolo) mo letšatšing leo goba morago ga fao.
a Ge mohu a se a beakanya gore thoto ya gagwe e abiwe go ya ka tesetamente goba ka kontraka ya lenyalo leo le sa hlakanelego dithoto; goba b Mo go sa kgonagalego go ka phathagatša dikgahlego tša mohu ka lebaka la gore bajalefa ba, go fa mohlala, ga ba a swanela go hwetša lefa, goba ga ba kganyoge go tšea lefa goba bajalefa ba sa hlwe ba phela.
Go a kgonagala gore motho a hlokofale a se na mojalefa wa dithoto tša gagwe ka botlalo goba karolo ye nngwe ya lefa. Mohlala ke ge mohu a dira tesetamente ya bojalefa go karolo ye nngwe ya dithoto tša gagwe e fela a tlogela tše dingwe tšeo di šalago. Mo seemong se, karolo ye e diretšwego tesetamente ya bojalefa e tla abiwa go ya ka dikgahlego tša tesetamente mola seo se šalago se tla abiwa go ya ka melao ya bojalefa bja dithoto tša mohu tšeo di lego ka tlase ga mmušo.
Pele ga sephetho sa Bhe le ba Bangwe v Maseterata wa Khayelitsha le ba Bangwe, Molato wa Nomoro ya 49/03 seo se tšerwego ke Kgorotsheko ya Molaotheo ka la 15 Okotoboro 2004 melao ya bojalefa bja dithoto tša mohu tšeo di lego ka tlase ga mmušo e be e sa šomišwe go ba baso bao ba hlokofalago ba se na tesetamente ya bojalefa mme ba nyetšwe ka setšo. Sephetho sa Bhe se fetotše seo, mme ga bjale dithoto tša batho ka moka, go sa kgathatšege morafe goba setšo, bao ba hlokofalago ba se na tesetamente ya bojalefa, di tla laolwa ka melao ya bojalefa bja dithoto tša mohu tšeo di lego ka tlase ga mmušo bjalo ka ge go beilwe ka go Molao wa Bojalefa bja Dithoto tša Mohu tšeo di lego ka tlase ga Mmušo 81 wa 1987.
Pele ga go ahlaahla melao ya bojalefa bja dithoto tša mohu tšeo di lego ka tlase ga mmušo go bohlokwa go hlaloša dintlha tše dingwe tšeo e lego tša motheo go kwešiša melao.
Mo mabakeng a ditlhalošo tšeo di tlang go latela, sehlopha sa bojalefa e ra ngwana yo a phelago wa mohu gammogo le ngwana yo a hlokofetšego wa mohu yo a nago le bana bao ba phelago. Ngwana yo a hlokofetšego wa mohu yo a nago le ngwana yo a phelago goba go feta, ba hlama sehlopha se tee sa bojalefa.
Ka go mohlala wo o latelago mohu o na le dihlopha tše tharo tša bojalefa, A, C le D.
C e dira sehlopha sa bojalefa ka lebaka la gore ke ngwana yo a phelago wa mohu, mola A le D di dira dihlopha tša bojalefa ka lebaka la gore ba na le bana bao ba phelago. B ga a na bana bao a ba šiilego ka fao ga a dire sehlopha sa bojalefa.
Boemedi bo diragatšwa, ge go swanetše, e bile go kgonega, ge sekgoba sa mojalefa yo a sa kgonego goba a sa kganyogego go tšea lefa, se tšea ke ngwana wa gagwe o tee goba go feta.
Ka go mohlala wa ka godimo, D le F di tla emela ngwana yo a hlokofetšego wa mohu, C, ge e le gore ga se ba tlošwa go bojalefa bja mohu.
Go ya ka (f) ya Molao wa Bojalefa bja Dithoto tša Mohu tšeo di lego ka tlase ga Mmušo 81 wa 1987 bjalo ka ge o fetotšwe ke sephetho sa Bhe, karolo ya ngwana e balwa ka go arola boleng bja tšhelete bja dithoto ka palo ya dihlopha tša bojalefa bja mohu (seo se ra palo ya bana ba mohu bao ba phelago goba bao ba hlokofetšego pele ga gagwe e fela ba šiile bana) le go hlakantšha le palo ya balekane bao ba phelago.
Ga re tšee gore boleng bja tšhelete bja thoto ya mohu ke R500 000 mme o šiile bana ba bararo 3 le basadi ba babedi 2 bao a ba nyetšego ka setšo. Karolo ya ngwana e tla balwa ka mokgwa wo: R500 000 ÷ 5 3 dihlopha + 2 balekane = 100 000. Karolo ya ngwana ka fao e tla ba R100 000.
Go ya ka karolo ya 1 (d) ya Molao wa Bojalefa bja Dithoto tša Mohu tšeo di lego ka tlase ga Mmušo 81 wa 1987 bokgauswi bja setswalle magareng ga setswalle sa madi sa mohu se ka arolwa ka dihlopha tše pedi, seo se ra setswalle thwii le setswalle sa leloko la botswadi.
Mo setswalleng sa thwii, bokgauswi bja setswalle bo lekana le palo ya bana magareng ga batswadi le mohu, goba magareng a ngwana le mohu (bjalo ka ge go ka ba ka gona).
Mo setswalleng sa leloko la botswadi bokgauswi bja setswalle bo lekana le palo ya bana magareng ga setswalle sa madi le motswadi wa kgauswi yo a hlakanetšwego, go hlakantšhwa le palo ya bana magareng ga motswadi yoo le mohu.
C & D, bo ma/rakgolo bao ba hlokofetšego, ke batswadi ba kgauswi bao ba hlakanetšwego ke J le E ka bobedi (mohu). J ka gona, o tswalana le mohu ka go maemo a bohlano.
Kabelo ya dithoto go ya ka Molao ya bojalefa bja dithoto tša mohu tšeo di lego ka tlase ga mmušo 81 wa 1987 e ka akaretšwa ka melao e senyane.
Ge mohu a tlogela molekane goba balekane, fela go se na bana - molekane goba balekane ke bajalefa ba le noši. Mo mabakeng ao e lego gore monna o be a nyetše basadi bao ba fetago o tee ka manyalo a setšo, basadi bao ba phelago ba tla abelwa dithoto ka go lekana.
Molekane yo a phelago ke mojalefa a le tee, go sa khathatšege boleng bja dithoto.
Ge e le gore balekane ba nyalane ka go hlakanela dithoto, molekane yo a phelago o tla hwetša seripa se tee ka lebaka la lenyalo la go hlakanela dithoto le seripa seripa se tee go ya ka 1 (a) ya Molao 81 wa 1987.
Ge e le gore balekane ba nyalane ka go se hlakanele dithoto, molekane yo a phelago o tla tšea dithoto ka moka go ya ka karolo ya 1 (a) ya Molao 81 wa 1987.
A & B = batswadi ba mohu; E = mohu; C le D = balekane ba mohu ba lenyalo la setšo.
Go ya ka karolo ya 1 (a) ya Molao 81 of 1987, bjalo ka ge o fetotšwe ke sephetho sa Kgorotsheko ya Molaotheo ka go Bhe le ba Bangwe kgahlanong Maseterata Khayelitsha le ba Bangwe, balekane ba babedi ba mohu (C le D) ba tla abelwa thoto ka go lekana, go sa akaretšwe leloko le fe goba le fe la lapa. Ge mohu a šia basadi ba lenyalo la setšo bao ba fetago ba babedi mme a sa šie bana, basadi ba tla abelwa thoto ka go lekana.
Ge mohu a sa tlogele molekane, e fela a tlogela bana - bana ba abelwa go ya ka sehlopha sa bojalefa mme boemedi bo a dumelelwa.
Bana ba mohu, D, E le F ba tla abelwa dithoto ka go lekana. Ka lebaka la gore E o hlokofetše, go tla abelwa bana ba gagwe, J le K ba tla ema legatong la gagwe mme ba abelwa karolo ya gagwe ka go lekalekana.
Bana ka moka ba mohu ba na le maswanedi a bojalefa. Ga go kgathatšege gore ba belegwe ka lenyalong la semmušo, la setšo, ke ngwana wa go fiwa goba yo a belegwego ka ntle ga lenyalo.
Go ya ka karolo ya 1 ya Molao wa Bojalefa bja Dithoto tša Mohu tšeo di lego ka tlase ga Mmušo ngwana wa ka ntle ga lenyalo ga a na madi a setswalle ao a fapanago le madi a setswalle se sengwe.
Ge mohu a šia mo/balekane le bana - mo/balekane ba abelwa bogolo bja R125 000 ka o tee ka o tee goba karolo ya ngwana, mme bana ba tla abelwa seo se šalago, ge se le gona, sehlopha ka sehlopha mme boemedi bo a dumelelwa.
Ge boleng bja dithoto bo le ka tlase ga R125 000, molekane yo a phelago, ka go mohlala wo o lego ka godimo, (S) o tla abelwa dithoto ka moka, go sa akaretšwe bana le maloko a mangwe a lapa.
Ge mohu a be a se na mosadi o tee ka gare go lenyalo, mme a šiile basadi ba go feta o tee, thoto ya gagwe e le ka tlase ga R125 000 gona basadi ba gagwe bao ba phelago ba tla arogana thoto ka go lekana, go sa akaretšwe bana le maloko a mangwe a lapa.
Ge seo se šetšego go ka abiwa se feta R125 000, molekane yo a phelago o tla abelwa R125 000 goba karolo ya ngwana, se sengwe le se sengwe seo se lego ka godimo, mme seo se šalago se arolelwa bana ba mohu, sehlopha ka sehlopha mme boemedi bo a dumelelega. Ge go diragatšwa go ya ka mohlala wa ka godimo, seo se tla ra gore F, G le D ba tla abelwa seo se šetšego. Ka lebaka la gore D o hlokofetše, karolo ya gagwe e tla abelwa bana ba gagwe ka go lekana, H le I. Ge D a se a šia bana, gona karolo ya gagwe e tla abelwa bana ba bangwe ba mohu e lego F le G.
Ge seo se šetšego go ka abiwa se feta R125 000 mme mohu a šia balekane ba go feta o tee (seo se direga ge monna a be a na le basadi ba go feta o tee ba lenyalo la setšo), gona yo mongwe le yo mongwe wa balekane ba gagwe ba tla hwetša ka rolo ya ngwana goba R125 000 se sengwe le se sengwe seo se lego ka godimo, pele ga ge seo se šalago se abelwa bana ba mohu.
Gopola gore ge e le gore balekane ba be ba nyetše/we ka go hlakanela dithoto, molekane yo a phelago o tla abelwa seripa se tee ka lebaka la lenyalo la go hlakanela dithoto le seripa se sengwe go ya ka karolo ya 1 (a) ya Molao 81 wa 1987.
Batho bao ba nyalanego ka tlase ga ditshwanelo tša bodumedi bja Muslim le Hindu ba swanetše go tšewa bjalo ka ge ba nyalane mme ba swanetše go abelwa lefa la balekane ba bona bao ba hlokofetšego go ya ka Molao ya bojalefa bja dithoto tša mohu tšeo di lego ka tlase ga mmušo. Molao wo o šoma go lenyalo la mosadi o tee. Ba na le maswanedi gape a go ka kgopela tlhokomelo ya phepho go tšwa go molekane wa mohu. Lebelela Daniels v Campbell NO le ba Bangwe 2004 SA 331 (CC).
Mo mohu a hlokofalago a na le tesetamente ya kabo yeo e sa akaretšego dithoto ka moka, seo molekane yo a phelago a se hwetšago go ya ka tesetamente se phaelwa thoko ge go balwa seo se šetšego diatleng tša mmušo seo se swanetšego molekane yo a phelago go ya ka Molao 81 wa 1987 - Ka go Tesetamente ya MacGillivray's 1943 WLD 29 ka 40.
Ge mohu a sa tlogele molekane goba bana e fela a tlogela batswadi bao ba sa phelago ka bobedi bja bona - batswadi ba tla abelwa dikarolo tša go lekana.
A & B = batswadi ba mohu; C = morwarre wa mohu; E = mohu; S = molekane yo a hlokofetšego wa mohu.
Mo mohlaleng wa ka godimo, A le B, batswadi ba mohu ba tla abelwa dithoto ka go lekana, go sa akaretšwe meloko ya mohu ye mengwe.
Lemoga gore ga go kgathatšege gore batswadi ba mohu ba nyalane, ba hlalane goba ga se ba ka ba nyalana.
Mo mabakeng a bojalefa bja dithoto tšeo di sego tša direlwa tesetamenteya bojalefa, batswadi ba mohu ke batswadi ba madi (ntle le ge mohu a be a filwe motho yo e sego motswadi wa gagwe wa madi ka semolao) le batswadi bao a ba filwego ka semolao. Lemoga gore ge e le gore mohu o be a filwe, gona batswadi ba gagwe ba madi ba tšewa gore ga se batswadi ba gagwe.
Batswadi ka lenyalo le batswadi bao a ba mo godišago ga se batswadi ba mohu mo mabakeng a bojalefa bja dithoto tšeo di se nago tesetamente ya bojalefa.
Ge mohu a se na molekane le bana, fela a tlogela motswadi o tee, mme motswadi yo a hlokofetšego a tlogetše bana - motswadi yo a phelago o abelwa seripa se sengwe, mme bana ba motswadi yo a hlokofetšego ba abelwa seripa se sengwe.
A = motswadi wa mohu; B = motswadi yo a hlokofetšego; C = morwarre wa mohu; D = morwarre/kgaetšedi ba lapa le lengwe; E = mohu; S = molekane yo a hlokofetšego.
Mo mohlaleng wo, A motswadi wa mohu yo a sa phelago o tla abelwa karolo e tee ya seo se šetšego go ka abiwa, mme morwarre wa mohu, C le morwarre/kgaetšedi ba lapa le lengwe D, ba tla abelwa seripa se sengwe ka go lekalekana. C le D ba abelwa seripa sa karolo yeo motswadi yo a hlokofetšego a ka bego a e hweditše ge nkabe a phela.
Ge mohu a sa tlogele molekane goba bana e fela a tlogela motswadi o tee yo a phelago, mme motswadi yo a hlokofetšego a se a tlogela bana - motswadi yo a phelago ke mojalefa a le noši.
Ka go mohlala wo, A motswadi wa mohu yo a hlokofetšego d, ke mojalefa a le tee.
Ge mohu a sa tlogele molekane goba bana goba batswadi, mola batswadi ba gagwe ba babedi ba tlogetše bana - bana ba batswadi bao ba hlokofetšego ba tla abelwa seripa sa karolo seo se bego se ka be se abetšwe batswadi ka go lekana.
Ka lebaka la gore mohu ga a tlogele molekane, bana goba batswadi, dithoto di aroganywa ka diripa tše pedi - seripa sa "mme" le sa "tate". Karolo ya motswadi yo mongwe le yo mongwe e abelwa bana. Ka go mohlala wa ka godimo karolo ya A e tla abelwa C yo e lego ngwana fela yo a phelago, mola karolo ya B e tla abelwa C le D ka dikarolo tša go lekana. C o tla abelwa go tšwa go A le B, mola D a tla abelwa fela go tšwa go B.
Ge mohu a sa tlogele molekane, bana goba molekane, mola motswadi wa gagwe o tee fela a tlogetše bana - bana ba motswadi yo a tlogetšego bana, ke bajalefa ba le noši.
Ka go mohlaIa wa ka godimo, batswadi ka bobedi ba hlokofetše mme ke motswadi o tee fela, e le go B, yo a šiilego bana. D, morwarre wa lapa le lengwe wa mohu, o tla abelwa lefa ka moka a le noši.
Ge mohu a sa tlogele molekane go ba bana goba batswadi goba bana ba batswadi - motswalle wa madi a kgauswiuswi o tla tšea lefa.
Mo mohlaleng wa ka godimo, F, malome wa mohu, ke motswalle wa madi a kgauswi, ka ge a tswalana le mohu ka go maemo a boraro, mme ka fao, o tla abelwa ka moka seo se šetšego morago ga kabelo. G o tswalana le E ka maemo a bone mme H o tswalana le E ka go maemo a bohlano. G le H ka bobedi, ba tla hwetša tšohle go tšwa go E.
Motho a ka hlokofala a tlogetše lefa la gagwe diatleng tša mmušo mme ka ge a se a tlogela motho yo a kago abelwa lefa la gagwe. Go ya ka molao wa rena wa setlwaedi, mo mabakeng ao a swanago le ao, Mmušo o be o tšea dithoto ka moka bjalo ka "bona vacantia". Molato bjale o laolwa ka karolo ya 35 le 92 ya Molao wa Taolotshepetšo ya Dithoto 66 wa 1965. Tshepetšo ke gore mo bajalefa ba dithoto ba sa tsebjego, mosepediši o fetolela dithoto tšeo di le lego ka tlase ga mmušo ka go tšhelete, mme morago ga go lefela melato ya mohu, o tsenya seo se šetšego ka go Sekhwama sa Mohlokomedi. Ge go se na motho yo a fago bohlatse bja gore ke yena mojalefa wa mohu go ya ka seo se swerwego ke mmušo, gona ka morago ga mengwaga ye 30 ya go tsenywa ga tšhelete yeo ka go Sekhwama sa Mohlokomedi, tšhelete yeo e tla tšewa ke mmušo.
Masetara wa Kgorotshekokgolo o tla kwalakwatša dintlha mabapi le tšhelete ya dithoto tša mohu yo dithoto tša gagwe le go ka go mmušo yeo e tsentšwego ka go Sekhwama sa Mohlokomedi nako le nako ka go dikgatišwa tšeo di sa tlwaelegago tša Kasete ya Mmušo gore batho bao ba nago le kgahlego ba ka hlatsela bojalefa bja dithoto tšeo tša mohu tšeo di lego mmušong.
Dikarolo 1 le 1 di tsentšwe go Molao wa Bojalefa bja Dithoto tšeo mohu a sego a di direla tesetamente ya bojalefa 81 wa 1987 ke molao wa Molao wa Diphetogo tša Bojalefa wa 1992, mme o tsentswe tirišong go tloga ka la 1 Okotoboro 1992.
Karolo ya 1 e kgontšha gore: "Ge ngwana wa mohu, go sa akaretšwe ngwana yo monnyane goba ngwana yo a bajwago monaganon, yo go tee le molekane yo a sa phelago wa mohu, a swanetšego ke go abelwa go tšwa go dithoto tseo di lego go mmušo, a sa kganyoge go abelwa seo, lefa leo le tla fiwa molekane yo a phelago."
b Mojalefa yo a kganyogagao go tloge tokelo ya gagwe ya go abelwa lefa ga a swanela go ba ngwana yo monnyane goba motho yo a fokolago monaganong.
c Mojalefa le molekane yo a sa phelago ba swanetše go abelwa lefa bobedi bja bona go ya ka melao ya bojalefa bja dithoto tšeo di lego mmušong tše di sego tša tlogelelwa mo/bajalefa.
d Molekane yo a phelago o tla abelwa lefa la mojalefa yo a sa nyakego lefa la gagwe.
Karlo ya 1 : "Ge motho a se na maswanedi a go ka ba mojalefa wa dithoto tša mohu tšeo di lego diatleng tša mmušo, goba a sa kganyoge go ba mojalefa, lefa le fe goba le fe leo a ka bego a le hweditše ge e le gore o be a se a ganelwa ka lona goba ge a be a se a le gana, le tla, go ya ka ditlhalošo tša karolwana ya , arolwa bjalo ka ge o ka re o hlokofetše pejana ga lehu la mohu, mme, ge go nyakega, bjalo ka ge o ka re o be a sa ganetšwa go hwetša lefa."
a Bojalefa ga bo felele fela go ngwana wa mohu.
b Mojalefa o swanetše go ganetšwa goba go gana lefa la gagwe leo le bego le mo swanetše go ya ka melao ya bojalefa bja dithoto tša mohu tšeo di lego.
c Ge mojalefa a ganeditšwe ka lefa goba yena a gana go tsea lefa, o tla tšewa bjalo ka ge a hlokofetše pele ga mohu, mme motho yo a latelago setswalleng o tla abelwa lef, ntle le ge ditlhalošo tša karolwana ya 6 di diragatšwa.
a Ga go na molekane yo a phelago yo a hwetšago lefa leo le lego mmušong. Mojalefa, a ganeditšwe ka lefa goba a sa nyake go tšea lefa, a tlogetše bana.
Ngwana wa mohu - mojalefa (R50 000).
b Molekane yo a phelago ke mojalefa gammogo le mojalefa yo mongwe yo a ganetšwago goba a ganago go tšea lefa go ya ka melao ya bojalefa bja thoto ya mohu yeo e lego diatleng tša mmušo.
Ngwana wa mohu - mojalefa (R25 000).
mojalefa o gana lefa.
Ngwana wa mohu (R25 000) - karolo ya gagwe e tla fiwa mojalefa molekane yo a phelago le ge a na le bana.