Deregulering van die regstelsel is nodigDeur Martin van Staden Martin van Staden (Foto: Verskaf) Dit is vir kleinsakeondernemings in Suid-Afrika besonder duur om toegang te kry tot die reg. Sonder toegang tot die reg kan dié ondernemings nie belangrike geskille oplos of hul regte en belange gehandhaaf kry op ŉ manier wat regtens erken word nie. Daar is sekere dinge wat die parlement kan doen om die howe vir kleinsakeondernemings meer toeganklik te maak. Die hof vir klein eise behoort oopgestel te word vir geïnkorporeerde besighede (tans mag net ongeïnkorporeerde sake-entiteite – nie-maatskappye – die hof nader) en sy monetêre jurisdiksie moet aansienlik verhoog word (van R20 000 tot R150 000). Litigante moet ook tot ŉ hoër monetêre jurisdiksie kan instem. Naamskending, kwaadwillige vervolging, onregmatige vryheidsontneming, en wederregtelike inhegtenisneming moet ook binne die hof se jurisdiksie val. Verder is dit vir kleinsakeondernemings duur om die landdroshowe te nader, al is dit laer howe. Die prosedures en rompslomp waarmee dit gepaardgaan om dié howe te nader moet deur korter prosesse vervang word. Kortproseshowe is as noodsaaklik erken in 1991, maar nooit in werking gestel nie. In ŉ kortproseshof kan die voorsittende beamptes, in oorleg met die partye wat voor hulle verskyn, bepaalde bewysreëls en prosedurele vereistes of formaliteite laat vaar. Die besparing aan hoftyd is noodwendig ŉ besparing aan geld, want die duurste uitgawe vir die partye in ŉ hofsaak is hul regsverteenwoordigers, wat ŉ tarief per uur hef. Die staat, en daarom die belastingbetaler, kan ook baie bespaar deur in ŉ kortprosesbestel aan hofverrigtinge deel te neem. Miskien ŉ meer omstrede gedagte, is dat ander persone as regspraktisyns toegelaat moet word om hul eweknieë in die hof te verteenwoordig. Die staat het lank as hekwagter opgetree om te verseker slegs dié wat ŉ LLB-graad op universiteit verwerf het, ŉ twee jaar lange klerkskap by ŉ regsfirma of ŉ jaar lange pupilskap onder ŉ advokaat deurloop het, as prokureurs mag praktiseer. Terwyl dit vir ons in die regsberoep baie gaaf is – dit gee ons ŉ monopolie – maak dit dinge vir dié buite die regsberoep onmoontlik duur. Niks keer gewone Suid-Afrikaanse burgers om met die landswette vertroud te raak en op ŉ gegewe gebied ŉ deskundige te word nie, sonder ŉ LLB en sonder die langdradige proses om ŉ toegelate praktisyn te word. Sulke mense behoort toegelaat te word om hul gelykes in ŉ hof te verteenwoordig. Dit sal ŉ enorme uitbreiding van die reg se toeganklikheid meebring, nie net vir kleinsakeondernemings wat moontlik onder hul interne personeel mense met regskennis maar sonder formele regskwalifikasies het nie, maar ook vir agtergeblewe burgers. Daar is natuurlik die risiko van onbetroubare operateurs wat slegte diens of geen diens nie sal lewer, maar dis ook waar van regspraktisyns. ŉ LLB-graad en ŉ bietjie ervaring het nog nooit gekeer dat regspraktisyns hulle wangedra nie. Met ander woorde, dit gaan nie oor die graad of die tyd wat dit vat om ŉ regslisensie te kry wat die publiek teen oneerlike prokureurs beskerm nie. Dit gaan eerder oor persoonlike integriteit en die publiek se vermoë om hul gesonde verstand te gebruik wanneer hulle die karakter moet beoordeel van iemand wat hulle kies om hulle te verteenwoordig. Die LLB en regslisensie is ongelukkig niks meer nie as iets wat aan die publiek ŉ vals gevoel van veiligheid gee. Die aanbevelings hierbo is dié van die skrywers van Laws Affecting Small Business: Justice, wat deel is van ŉ reeks boekies wat die Vryemarkstigting uitgee. Die navorsing in die LASB-boekies dek agt terreine van staatswetgewing en -regulering wat die vestiging en groei van kleinsakeondernemings in Suid-Afrika belemmer en benadeel. Die skrywers beveel ook aan dat Suid-Afrika wetgewing behoort te aanvaar, soortgelyk aan dié in Amerika, wat die ekonomiese impak van wette en regulasies op kleinsakeondernemings beperk deur die aanvaarding van daardie wette aan geregtelike hersiening te onderwerp. Dit sal verseker dat onafhanklike instellings of die howe sal kan keer dat die parlement of uitvoerende departemente die land se kleinsakeondernemings met oormatige rompslomp en uitgawes belas. Dit sal veral in vandag se tye baie help, want besighede, groot en klein, sukkel om kop bo water te hou. Die LASB-boekies maak ŉ derde uit van die Vryemarkstigting se boek Radical Economic Transformation: The Legal Route to Economic Freedom, wat ŉ omvattende hervormingspakket aan die hand doen om die Suid-Afrikaanse ekonomie te laat floreer. Die boek bevat nog ŉ aanbeveling: die wetsontwerp op die bevordering van ekonomiese aktiwiteit, wat die president in staat sal stel om wette en regulasies wat ŉ te groot las op ekonomiese groei en werkskepping plaas, op te skort of bepaalde bedrywighede daarvan vry te stel. So ŉ ingryping is miskien juis wat die dokter voorgeskryf het vir die ekonomiese inkrimping in Suid-Afrika. Liberalisering is vandag so belangrik soos dit in die 1990’s was, toe die ekonomiese ondoeltreffendheid van die apartheidstelsel burgers se sak geruk het. Die regering het dinge destyds radikaal geliberaliseer en dit het tot ŉ dekade van ekonomiese groei en werkskepping gelei. Dit is tyd om weer te liberaliseer.