Ke leboga tlhahlo le kgokgoetšo ya gago Mogale. Bokgoni, boitemogelo, borutho le go se
fele pelo ga gago di mphihlišitše fao ke bego ke eya. Ka tlhahlo ya gago ke ithutile tše
Go wena Morena Biki Lepota ke leboga go se fele pelo ga gago ka phetolelo malebana le
Dan yoo a ilego a ntšhela mafolofolo ke šetše ke itlhobogile go tša thuto. Ke a le leboga,
ga ke tsebe gore nkabe ke le kae ka tša thuto ge nkabe e se ka lena. Ramasedi a fele a le
bopuku, a re fele re swarane, kgauswi ke mo re yago. Ke sa lebale le wena Marinkie
Tembane, tlhohleletšo ya gago ke yona e mphihlišitšego fa, ke a go leboga.
Ke leboga batswadi bao ba mpelegego, Dinong le Moshadi Boroko. Ke re ya lena tema le
e kgathile Dikgapu. Ke leboga kgodišo yeo le mphilego yona, la ba la nthulela tsela
Ee! Matlorotloro a ditebogo a lebišwa go wena Tatagobanake, e lego Magatikele. Ke go
Mmangwang, Keabetswe, le Basetsana, ke leboga kgotlelelo ya lena ge ka matšatši a
mangwe re be re sa kgone go dula fase bjalo ka mme le bana ra iketla. Modimo a le
KGAOLO YA PELE
ditaodišosengwalo ya Sepedi, e lego (a) thaetlele, (b) matseno, (c) mmele, (d) morumo le
Mokgwa wa go hlaloša
Kgopolo ye ya ka godimo e bolela gore go hlaloša ke go fa tlhalošo yeo e tseneletšego ya
molaleng. Mabapi le kgopolo ye, Serudu (1987:25) o re go hlaloša ke go tšweletša
Sepedi. Ka lehlakoreng le lengwe nyakišišo e lebane le go hlaloša dikgopolo tše di
Mokgwa wa go hlatholla
seo se hlalošwago ka botlalo gore se hlalošege gabotse, se be se kwešišege gabonolo.
le taetšo ya go se kwešiša. Wales (1995:256) le yena ge a bolela ka go hlatholla o re: ‘To
ya mešomo ya dipharologantšho tša selo seo se hlalošwago.
Nyakišišo e lemoga gore ga go na monyakišiši yo a šetšego a sekasekile mediro ya
nngwe e emela mohutana wa yona. Go fihlela bjale ke yena fela mo bangwading ba
Nyakišišo ye e yo arolwa ka dikgaolo tše nne. Dikgaolo tšeo di yo aroganywa ka tsela ye:
Kgaolo ya pele e hlokomela mathata ao a thakgotšego nyakišišo ye ao a lebanego le
le go tšweletša maikemišetšo ao a lebanego le tharollo ya mathata ao. Mathata ao a yo
Kgaolo ya bobedi yona e ya go nepiša tlhalošo ya taodišo bjalo ka mohutangwalo wo o
rileng. Go iša pele go tla tsinkelwa le tlhalošo ya ditaodišosengwalo bjalo ka mohuta wa
Mo kgaolong ya boraro, sebopego sa ditaodišosengwalo tša Matlala se ya go ahlaahlwa
Kgaolo ya bone yona e lebane le thulaganyo ya ditaodišosengwalo tša Matlala go
Kgaolo ya bohlano yona e tla lebana le thumo ya lengwalonyakišišo le. Ke go re
KGAOLO YA BOBEDI
gore mmadi a kgone go kwešiša gore taodišo ke eng. Tlhalošo ye e ya go lebelela diteng,
thulaganyo le mongwalelo wa taodišo. Go tla tsinkelwa le tlhalošo ya taodišosengwalo
Bjale go tla hlalošwa gore taodišo ke eng.
2.2 TAODIŠO KE ENG
Holman (1972:204) o hlaloša taodišo go re ke:
no thwe ke taodišo. Ke ka moo Holman a bolelago gore go boima go hlaloša seo taodišo
e lego sona. Serudu (1989:4) o leka go tloša kgakanego ye e ka bago gona malebana le
kanegelo/prosa yeo e ka bopšago ka mantšu a makgolo a se makae, mme go yona go
mabakeng a go fapana.
Maibelo le Sepota (1996:123) ba oketša polelo ya borateori ba ba ka godimo, mabapi le
tlhalošo ya taodišo, ka go gatelela gore taodišo ke mokgwa wo mongwe wa go hlamula
gapeletšege go akanya se a se balago.
(a) bokgoni polelong gore go hlohleletšwe mmadi go balela pele, (b) go fapana ga taodišo
rego thulaganyo ya taodišo ga e na sebopego se se phethegilego.
malebana le sebopego sa taodišo, ka go re taodišo ke sengwalo sa go hloka sebopego
Go ka rungwa ka go re taodišo ke sererwa se se kopana seo se lebanego le go ka dirišwa
taodišosengwalo ka gobane Matlala o ngwadile ka ona.
Gape go gatelelwa gore sebopego sa taodišo ge e na le matlalo a mararo, e lego diteng,
akaretša diteng tša sengwalo se sengwe le se sengwe. Ka go realo Mohlala (1994:24) o re
ratago go laodiša ka ga yona. Ke sona se se akaretšago diteng ka botlalo.
yeo ka go re mongwadi wa taodišo o ngwala ka se bohlokwa seo a se lemogilego mabapi
o ngwala ka se bohlokwa, e ka ba motho, phoofolo goba selo seo a se lemogago. Ka gona
go ka thwe taodišo ke sengwalo seo se bolelago ka tša bokgabo, ke go re, e kopanya
sephetho sa mongwadi ka ga seo a ratago go se laodiša. Ka mantšu a mangwe, taodišo ga
e eme legatong la ditaba ka botlalo.
gore di lebane le bokgonthe, therešo, goba nnete. Ka gona sebopego seo se sefsa se
Mohlala (1994:25) ge a hlaloša thulaganyo ya taodišo o re:
Thulaganyo ke letlalo la bobedi la tshekatsheko ya dingwalo. Le lebane le
Ge a ruma taba ye ya thulaganyo ya taodišo Mohlala (1994:26) o re thulaganyo go ka
thulaganyo, e lego (a) thaetlele, (b) matseno, (c) mmele le (d) morumo/ mafelelo.
Maphike (1978:78) ge a hlaloša mmele wa taodišo o re ke moo dikgopolo tšela di
(1991:32) o ruma ka go re go bohlokwa gore mmele wa thulaganyo ya taodišo e tšwetšwe
le Maibelo le Sepota (1996:117) ba re morumo o lebane le mafelelo a ditaba. Ka tsela yeo
Mongwalelo wa taodišo
…mokgwa woo ka wona mongwadi a re solelago tlhamulo ya gagwe. Ke go re re
Ba gatelela gore mongwalelo wa taodišo o lebane le tirišo ya polelo.
Bjale go tla lekodišišwa gore taodišosengwalo ke eng.
2.3 TAODIŠOSENGWALO KE ENG
tšeo di lebanego le nnete ya ditaba. Maikemišetšo ke go bolela mmakgonthe a seo se
ka thwego ke yona taodišo ya nnete go ya ka lereo le la ‘essai’, ka gore e lebane le
Go ya ka Fowler (1991:78) taodišosengwalo e dumelela mongwadi gore a elele ka
nnete ya dikgopolo tša gagwe, ke go re e amana le maikutlo le boitemogelo tša
mongwadi. Ka go realo e dumelela mongwadi gore a elele ka dikgopolo tša gagwe a sa
rulagantšwego ka tsela ya saense go hlohla khuduego ya mmadi gore a tšwele pele go
kakaretšo, e sego legoro le le itšego la babadi. O bolela le go re go na le mehutana ye e
taodišokanegelo le (d) taodišomaikutlo ka ge Matlala a ngwadile ka yona fela.
Ge a hlaloša taodišotlhaloši, Alexander (1965:29) o gatelela gore mo mohutaneng wo wa
le mola gore a kgone go tanya šedi ya mmadi. Mminele(1995:4) ge a šitlela ditaba tšeo o
tlhokomelo moya wo a nyakago go e tsena ka wona. Se bohlokwa mohutaneng wo wa
tloga mo go yo hlokomelwa taodišotshekatsheko.
mafahleng a gagwe.
anega tiragalo ka tiragalo. Seo ke sona se gapeletšago mmadi, gore a šale ditaba tšeo
go na le baboledišwa bao ba tswalanego le ditiragalo. Se sengwe se bohlokwa ke go re
beakanya ditaba tša gagwe gore di kgone go ama maikutlo a mmadi. Ge e le thulaganyo
ya taodišomaikutlo, ga e nape e lebelelwa bjalo ka selo se bohlokwa mo tabeng ye. Ke ka
matlalo a mararo, e lego diteng, thulaganyo le mongwalelo. Diteng ke ditaba tše
gona. Mmele wa thulano ya taodišo o lebane le dikgopolo tše di tšweletšwago
mo thulaganyong ka boripana.
3 KGAOLO YA BORARO
tshekatsheko ya taodišosengwalo ka kakaretšo, e lego thaetlele, matseno, mmele,
a swanetše go kgethwa ka tlhokomelo ye kgolo gore go se ke gwa ba le mathata ge go
ngwalwa ka ga yona.
emela kgatelelo godimo ga Bathobaso, go fapana le bohlokwa le mathata a tšhelete
nyala kgarebe. Ke go re go latwa ga kgarebe goba mosetsana ke lesogana ga gabolona.
goba legaeng la bogologolo. Taba ye e sa nepiša gabotse seo se gatelelwago, ke go re
tlemagana le lefoko la mathomo la matseno a taodišosengwalo yeo molaodiši a
kgethilego go laodiša ka ga yona. Matlala mo ‘Sakeng la bophelo’ o tšweleditše ntlha ya
mathomo ka tsela ye:
Sakeng la bophelo babini ba bangatangata Mongwe le mongwe o tsena a e tšwa
mantšu a ‘Sakeng la bophelo’ mo lefokwaneng la mathomo. Ka go realo o gapeletša
phišegelo ya mmadi ka ditiragalo tše di tlogo latela. Ka go realo, go ka thwe Matlala o
maatlakgogedi. Taba ye e bolela gore mo matsenong go hlalošwa seo se tlogo bolelwa.
gokwa ke mabose a lefase ka lebaka la gore a le kgole le gae, a ka se kgone go lebala mo
a hlolegilego gona le tikologo ye a goletšego go yona.
Mo go taodišosengwalo ya ‘Fsika-thsipi la Ramosweu’, Matlala o tsena ka go re:
‘thak’a “nnyana le” bona “bo-rra-bana ba ó kxerexetše, Le mathari bana a lahlile”
o gapeletšega go rata go bala gore a tsebe ka go se kgotsofale ga Matlala mabapi le
Bathobaso bao ba tlogelago magae ka lebaka la go nyaka tšhelete. Ka mantšu a mangwe
Matlala o nyaka go tseba gore ke eng seo se dirago gore Bathobaso ba kgahlwe ke
mmadi bjalo ka ‘…batho ba kxerexetše’ le ‘…mathari bana a lahlile’ gore mmadi a bale
sé le sé, ya go nyala mosadi, yé mengwe e tla bapéla e mengwe e tla aroxa ka
tswalanego le taodišo ya gagwe. Ditiragalo tše Matlala o di tšweletša ka mokgwa wa
dikgoro ka go no re, ge a tsebiša mmadi sererwa:
Matlala o tsebiša mmadi ka seo se rerwago, e lego bophelo. O hlaloša gore bophelo ke
…ga go botse ga go monate…
Ge a ama karolo ya matseno a taodišosengwalo a a lebanego le thulano o re:
Mo Matlala o gatelela gore bophelo ke bjo bothata. O fa mohlala ka bodiidi ge a bolela ka
‘ntsho’ yeo e ka bago morogo, ka gore morogo go thwe ke ‘ntsho ya mathudi’. Tlhalošo
ye bjalo e gatelela mathata a bophelo.
Mo setsopolwaneng se Matlala o bolela ka go gola ga ngwana; gomme tše di dira gore
mmadi a rate go tseba gore go yo direga eng ka mathata ao a tšwelelago mathomong. Ke
go re mmadi o rata go tseba gore tharollo ya mathata a bodiidi e yo fihlelelwa bjang.
Matseno ao Matlala a a dirišago mo ‘Sakeng la bophelo’, o a rulaganya ka mokgwa wa
tlhokomelo le bokgwari bjo bogolo. Mongwadi o swanetše go latelanya ditaba go ya ka
legaeng la dinagamagae. Tatelanyong ya gagwe ya ditaba, Matlala o ruta mmadi ka ga
lona mo go diteng, le fetoga lefelo (Bopedi) moo Mopedi a ikakolago ka merero ya setšo.
lebeletše tatelano ya ditaba ka tikologo ya legae ka bolona. Ke yona thutokgolo ye
Matlala a ratago go e abelana le mmadi, ye e mo hlohleleditšego go ngwala
tšweletša tatelano ya ditaba. Matlala o thoma ka go hlaloša sello sa Madiba mabapi le go
rulagantšwe ka tsela ye:
Go kgopelwa sego sa meetse morago ga kganyogo ya go nyala.
Dikgomo di a oketšwa.
Morago go ntšhwa dikgomo tše dingwe gape.
lemogwa gape katlego ya tatelano ya ditiragalo le dikgopolo go ya ka bohlokwa bja
Ngwana o a belegwa.
O tsena šakeng la bophelo (motseng), ge a thoma go tšwa mahlalagading a tsenwa
ja maraka’ gare ga dipula di ena.
laodišitšwego ka tšona ka tsela ya thulaganyo ya maatlakgogedi.
Go tla lebelelwa ditaodišosengwalo tša Matlala mabapi le go rungwa ka tshwanelo.
‘Lexae’ ka go re:
Le eng motse ditši a mafoko? Xa se go! (letl.22).
poledišo, ke go re mafelelong Matlala o swere magang le legae. Ka go realo, go ra gore
di lekalekanywe le matseno.
sereto gore e tle e be tše kopana gore di kgone go tlo kwana goba go nyalelana le matseno
gore go tle go be tekatekano ya kalotaba le tlemollahuto.
gagwe mabapi le mohutana wa taodišosengwalo ye a ratago go ngwala ka yona. Gore
Bjale go ya go thongwa ka taodišotlhaloši.
gobane o kgonne go hlaloša dikgopolo mabapi le hlogo ye e kgethilwego. Matlala o
hlaloša kgopolo e tee mabapi le ‘Lexae’. O re ke ‘lexae labo motho lethebe-phaswa’.
gokwa ke menate ya lefase ka lebaka la go ba kgole le gae, fela a ka se lebale mo a
Ke go re ka mo gae ga go kgonege gore motho a go lebale. Ditaba di tšwetšwa pele
gabotse ka ge mmadi a rata go tseba lebaka leo le dirago gore Mothomoso a se ke a lebala
Babadi ba na le tsebo ka seo mongwadi a ngwalago ka sona.
bontšha tsebo ye e nabilego ya gagwe. Mmadi le Matlala (molaodiši) ba kgona go bona le
mohlomongwe le bona ba kile ba sekaseka sereto seo sa Madiba. Matlala o kgonne go
Madiba a ngwadilego ka sona. Matlala ge a ntšha maikutlo a a gagwe, o šomiša polelo ya
le tšhelete ebile a dula Sekgoweng. Ka go realo Matlala o kgonne go ntšha kgopolo ye
Thulaganyo ya ditiragalo e swanetše go ba le maatlakgogedi.
thulaganyo ya taodišokanegelo go ya ka fao go letetšwego ka gona ge a beakanya
ka morago ga ye nngwe. Tiragalo ya ge mosadi a išwa bogadi ke ya sehloa, ye e
tša ge go nyala, go felela kae. Se se bontšha gore Matlala o kgonne go anega ditaba tša
Taodišo e lebane le maikutlo go feta sebopego.
Ditaba di amana le maikutlo a mmadi.
taodišomaikutlo go ya ka fao go latetšwego ka gona ge a rulaganya taodišosengwalo ya
ditiragalo tša yona go di lebanya le maikutlo. Ditiragalo tša ‘Sakeng la bophelo’ di lebane
mathomo ge a bolela gore šakeng la bophelo ga go botse ebile ga go monate. Se se ama
maikutlo a mmadi kudu ebile se hlola maatlakgogedi gore mmadi a balele pele le pele go
go tšofala le go hwa. Le ge mmadi a lemoga tatelano yeo ya ditiragalo tša bophelo,
Matlala o bopa kgogedi ka go dira gore mmadi a rate go tseba gore bjalo ka motho wa
Nyakišišo e fatolotše gore Matlala o na le bokgoni bjo bo rilego mo thulaganyong ya
Lenaneo le la tshekatsheko ya ditaodišosengwalo ke sefo ya go sefa ditaodišosengwalo.
Ke ka fao go lemogilwego gore Matlala o kgonne go tšweletša bokgoni bja gagwe
lebeletšwe thaetlele ya yona, matseno, mmele, le morumo.
4 KGAOLO YA BONE
Go hlalošitšwe gore borateori (boGroenewald,1993)ba bolela gore ge go hlokomelwa
sebjalebjale moo batho ba kgeregetšeng Makgoweng ka lebaka la go yo nyaka tšhelete.
Tabakgolo ya taodišosengwalo ye e rulagantšwe ka tsela ya go anega le go reta.
ditabataba yeo e lebanego le nnete ya seo se diregago lenyalong la setšo ka tatelano ya
ditiragalo, e lego go kgopela sego sa meetse ke batswadi ba lesogana, batswadi ba
kgarebe ba a dumela, go gapa dikgomo tša go yo nyala, batswadi ba kgarebe ba a galala,
dikgomo tša oketšwa, batswadi ba kgarebe ba a di amogela ba be ba kgopela tše pedi
gape, ba kgopela gape le ya go bipediša le ya go hlatšiša mphaka. Mafelelo bakgonyana
ba tla gapa le kgomo ya go timadibešo ya go lokolla ngwetši go ya bogadi.
lenaneo la thulaganyo go ya ka fao e hlalošwago ke teori ya taodišosengwalo ka gona, e
Go ya go lebelelwa ka fao Matlala a dirišago ditiragalo tša thulaganyo ka gona ge a
Mabapi le thaetlele ya taodišosengwalo ye, Matlala o kgonne go rulaganya leina le la
taodišo ye ka lentšu le tee, ge a re ‘Lexae’. Ka go le lengwe Matlala o kgonne gape go
bogologolo. Taba ye e gatelela gore ‘Lexae’ bjalo ka thaetlele, e emela bophelo bja
bogologolo ka kakaretšo.
kgole le gae, a ka se kgone go lebala mo a tswaletšwego le tikologo ye a goletšego go
mokgwa wa go hlohla mmadi ka gore o tliša thulano. Yona thulano yeo e lebane le dilo
‘Lexae’ e theilwe godimo ga ditaba tše di diregago legaeng la setšo. Matlala o ruta
Kgopolo ye e tlemaganya motho le legae la gabo mo a belegetšwego, a be a golela gona.
Ka go realo Matlala o ngwala ka ‘Lexae’ ebile o bolela le legae. Ke legae bjalo ka selo le
tanye šedi ya mmadi gore a kgone go balela pele.
‘apartheid”, mmušo wa kgatelelo. Matlala o gatelela gore tshepetšo ya thuto ya
merafe ka monwana.
Makgowa di emela magae a bona. O bontšha gape tahlegelo ye kgolo ya Bathobaso yeo e
morago ga kganyogo ya go nyala.
Go ntšhwa dikgomo tše dingwe gape.
Matseno a taodišosengwalo ye a gatelela mathata a bophelo; mathata ao motho a
bo bose. Go ka thwe matsenong a taodišosengwalo ye, Matlala o gatelela mathata a
bophelo ao motho a kopanago le ona go tloga mola a belegwago.
Mo go ka thwe Matlala o hlaloša Mothomoso legaeng la gabo la bowelakalana. Ka
kakaretšo go ka thwe mmele wa ‘Sakeng la bophelo’, o bolela ka bophelo bja motho go
hlaloša o re: Ngwana o a belegwa, o tsena šakeng la bophelo (motseng), o a gola, o diša
thongwa go lekolwa ka ya ‘Lexae’.
bogologolo ga a lebale ga gabo fao kalana e wetšego gona. Ge go lebelelwa mafoko a
xa makhura ohle a monngadi a a nontšhang nama le kgopolo ya motho, a a nôpêlêtšeng
badimong babó yôna) ana ke eng se ka fetang lexae?’ (1943:8).
Matlala o diriša mongwalo wa kgale woo o sa amogelwago lehono, mohlala, ‘Modimo O
puo, mmung, empa le thakxalo. Polelo ya gagwe e tswakane le go tsopola le Seisimane,
Mopeleto wa lentšu le ‘Ramosweu’ o fela o fetolwafetolelwa go ‘Ramosou’, seo se
wa kgale woo o sa amogelwego lehono.
masetlapelo ao a hlotšwego ke kgatelelo le kgethollo ya Makgowa go Bathobaso ge a re,
‘…Ke re bodiidi bya kxôrôhlanô ya go šišimiša ya xo latša motho le mosadi le bana
malapeng ao bodiidi bo bonalago gona. O re bo a šišimiša; bo latša motho le mosadi le
o šomišitše maadingwa a go swana le ‘go hlolexa’ sebakeng sa ‘go palelwa’, ‘lentswe
tshepedišo ya magadi; o re: ‘… ba xa Mokwatedi ka mmaditsela a bôna ba tla wetša
polelong ya segagaborena, bjalo ka lentšwana le ‘mpua’ a e ra ngwana yo a sa tsebego
selo le lentšu le ‘mekxato’ a e ra maswi a mmago ngwana. Tirišo ye bjalo ya polelo e
bo1929 wo le wona a sa o šalego morago ka tshwanelo, mohlala ‘Bo mo kxwatlaneng,
Ka go realo go ka thwe mongwalo wa Matlala ke wa bogologolo woo o ka fago mmadi
Go tla akaretšwa ka go re thulaganyo ya ditaodišosengwalo tša Matlala mabapi le diteng
e lebane le dilo tše pedi, e lego bogologolo le sebjalebjale. Ke go re mo go ‘Lexae’, Tato
ditiragalo tša sebjalebjale, ka go realo se emela sebjalebjale. Se se ra gore Matlala ga a
bogologolo, ao go ka thwego o ka re a lebetšwe polelong ya sebjalebjale. Go lemogilwe
Go ka rungwa ka go re Matlala o diriša mongwalo wa gagwe e sego wo o amogetšwego
5 KGAOLO YA BOHLANO
Kgaolo ye e ya go hlokomela kakaretšo ya dikgaolo ka moka mo sengwalong se. Go tla
thongwa ka kgaolo ya pele go fihla ka ya mafelelo, e lego kgaolo ya bone.
sepelelana le go hlaloša fela go na le phapano ka gobane go hlatholla go lebane le
ge a bapetšwa le bangwadi ba bangwe ba ditaodišosengwalo
Ge Matlala a bapetšwa le bangwadi ba bangwe bao go lemogilwe gore mediro ya gagwe
ke ya maemo a godimo.
lebanego le go dirišwa mabakeng a a fapafapanego. Ke ka fao polelo ya taodišo e
taodišo ge e na le matlalo a mararo, e lego diteng, thulaganyo le mongwalelo. Matlalo a
mararo a, le ona a hlalošitšwe ka botlalo ke borateori ka go fapafapana. Letlalo le la
thulaganyo lona le hlalošitšwe ka botlalo ge le na le dikarolwana tša lona, e lego (a)
Kgaolo ya boraro
ya monnyana ke lesoxana’ le ‘Sakeng la bophelo’. Go hlagiša bokgoni bjo ka tshwanelo
go latetšwe lenaneo la tshekatsheko ya ditaodišosengwalo la go lebana le thaetlele,
la thulaganyo ya ditaodišosengwalo ka bokgoni bjo bo makatšago.
bapetšwa mediro ya Matlala le lenaneo leo go lemogilwe gore Matlala o na le bokgoni
Kgaolo ya bone
Thulaganyo ya ditiragalo ge go lekolwa ditaodšo tša Matlala le yona e hlokometšwe.
Ka ge thulaganyo e hlalošitšwe ka botlalo mo kgaolong ya boraro, mo kgaolong ye e
Ka go latela lenaneo leo la thulaganyo go lemogilwe gore Matlala ke sekgwari go
Ka lehlakoreng le lengwe mongwalelo wa Matlala o hlokometšwe go lebeletšwe
Mopeleto le mongwalo le
maadingwa. Mopeleto le mongwalo wa gagwe ke thulaganyo ya polelo ya kgale. Le ge
11. Kgatla, P.M. 2000. Kgolo, Tšwetšopele le Katlego ya Kanegelokopana ya Sepedi
Mongwalelo wa sefela sa Serote: ‘A re thabeng re rete’
Karabo ya kereke mabapi le ditšhiwana le bana bao