Ek het presies dieselfde gevoel oor The Fall, daardie uitstekende teaterproduksie wat handel oor #RhodesMustFall en #FeesMustFall. Die storie van The Fall het ’n direkte impak op alle Suid-Afrikaners, al handel dit oor ’n sekere periode, en dan meer bepaald oor mense wat juis nie wit is nie.
Met The Fall was ek ’n buitestander, die inkyker uit ’n ander era wat met enorme waardering die verhale, die eerlike selfondersoek én die kritiek kon hanteer.
Met Kanarie is dit anders. Dit is my storie ook. Ek is nie in die film nie, maar ek was daar. Ek is die seun regs.
Die ander gevaar is dat mense dink dis weer ’n storie oor ’n spul wit mans wat nou al lank in die tand is. Dit is ook nie dit nie. ’n Jonger generasie wat, moontlik tereg, bitter krities is oor die “ooms” van vandag, moet dit ook gaan kyk. Soos ek baie geleer het tydens The Fall, sal vandag se inkykers baie kan leer oor hierdie periodedrama, om te sien hoe ek was toe ek jonk was.
Die film speel in 1985 af, maar eintlik is dit ’n beeld van die laat tagtigs. Ek is in 1987 ingeneem en dit kon ook my storie gewees het.
Naomi skryf: “Ek was in 1985 tien jaar oud. In standerd 2 (deesdae graad 4) moes ons, as Vrystaatse kinders, na afloop van ons gesondheidsleereksamen elke kwartaal ’n brief skryf aan ‘Liewe Oom Soldaat’. Agter aan die vraestel vasgekram, was ’n blanko papier waarop ons iets kon skryf, of ’n prent kon teken. Hierdie briewe is dan werklik vir die troepe op die grens gepos.”
In die jare tagtig het wit seuns twee opsies gehad: jy gaan army toe, of jy gaan army toe. Die alternatief was ses jaar tronkstraf, of om die land te verlaat.
Nee, ek was nie verlig nie, maar ek was verdomp ook nie dom nie. Ek het aansoek gedoen om by Paratus, die amptelike weermagtydskrif, in te kom. Sing kon ek nie; om ’n Kanarie te word was my dus nie beskore nie. Maar foto’s kon ek neem. Ek het ’n tweedehandse Ricoh KR-10 gehad en het my dienste aan die weermag gebied.
Ek het besluit om geen name te noem nie, want eintlik was ons almal Niemand in die weermag. Jy het ’n nommer gehad; jou naam en jou menswees was nie belangrik nie.
Wel, Izak was ook so ’n seuntjie wat nog met ’n kleindorpse begeerte op die trein geklim het om seker te maak die stelsel gaan hom nie onderkry nie. Toe die korporaal dus die eerste aand, na meer vloekwoorde per minuut as wat ek gewoonlik in ’n maand gehoor het, vra of daar iemand is wat beswaar maak, was die uwe se hand op.
Vir hierdie onskuldige seun was basiese opleiding ’n ontnugtering. Die fisieke aktiwiteite was nie so erg nie (ek was toe al ’n hardloper), maar die gebrek aan menslikheid was rof.
Gielie Hoffmann skryf in sy resensie: "Ek kon baie gedeeltes van myself raaksien op die grootskerm deur die jare; ek is immers meer as my seksualiteit."
Hoffmann sê: “Daar is baie interessante navorsing daarbuite wat wys dat baie gay mans eers in hul 30’s hierdie gedeelte van hulle tienerwees beleef, bloot omdat hulle as tieners nie dit kon doen nie. Baie heteroseksuele seuns beleef sulke mylpale op skool: die sit langs iemand in die atletiekbus, die dans by die partytjie, ’n vinnige vry in die fietsloods en die saambywoon van ’n matriekafskeid.”
Ja, dalk vir sommige, maar as jy kom uit ’n streng godsdienstige huis, met “kleindorps” op jou voorkop geskryf, dan was die weermag ’n wekroep.
Ek is ná agt maande van opleiding oorgeplaas na ’n taamlik gemaklike kantoorwerk. Ek kon ook uit die slaapsaal na stiller woonkwartiere skuif. Kort daarna het ek en ’n klomp pelle ’n koffiekroeg begin waar ons ’n veilige omgewing geskep het vir troepe om te kon gesels, stil wees, of net weg te kom.
Dit is uiteindelik ook dominee Engelbrecht wat op ’n gegewe oomblik vir die troepe vra om die woede wat hulle ervaar, te koester, anders sou daar te maklik nostalgie intree. Dié stukkie raad het skielik nogal met my geresoneer. Ná ek die film klaar gekyk het, moes ek weer hierdie mense gesigte sien – hulle wat saam met my kwaad was.
Dominee Coetzee het baklei vir ons om ’n ou pakstoor te kry wat ons kon inrig vir ’n koffiekroeg. Onder die gesag van die kerk kon ons ’n ruimte skep waar troepe soms ’n bietjie menslikheid kon kom opsoek.
Die probleem was: sommige mense het hulle oriëntasie bitter goed weggesteek; ander kon nie. Die hoofkarakter in Kanarie kon nie sy oriëntasie wegsteek nie.
Om gay te wees was ’n gruwel in die oë van baie mense, ook in die oë van God – of so het die korporaals ons vertel teen x-aantal knope per minuut.
Die paradegrond was heilig. G’n troep stap oor ’n paradegrond nie, jy hardloop daaroor. Op ’n paradegrond word nie rondgefok nie, maar troepe wat droogmaak, word daar opgefok.
In Kanarie is daar ’n oomblik waar die seniordominee, dominee Koch, waarsku dat die vyand nie bloot op die grens is nie, maar ook binne-in die basis. Sulke preke het ons gereeld gehoor. Gelukkig was God aan die kant van die Suid-Afrikaanse weermag – dit hoor ons in die film, en ons het dit baie gereeld ook op die paradegrond gehoor.
Ons, die jong, godsdienstige Turke, het die dominee daarvan beskuldig dat hy met die stelsel heul elke keer wanneer hy God se steun aan die oorlog toesê.
Vandag wonder ek oor dominee Coetzee. Wat het hy regtig geglo? Hoe het hy elke aand in die bed geklim wetende dat hy ’n stelsel in stand help hou waarin hy dalk nie geglo het nie?
Baie waar en goed geskryf! Ek was ook daar, in pers drapeer. Ons was stil geskreeude bandiete in diens van 'n stelsel. Toé het ons dit nie geweet nie. Vandag verstaan ons wat ons toé nie geweet het nie.
Izak het oor my ook geskryf. Oor my godsdienstige huis in 'n klein dorpie, oor my ontnugteringe. Sy wonder oor ds Coetzee was ook my wonder. ek was ook 'n ds Coetzee.
Kanarie het met my gepraat, vir my gesê ek moes dalk baie meer na myself geluister het as ek nie op die paradegrond was nie. Maar dan weer, sou Kanarie nie so 'n goeie Ludolf gehad het nie, want ek sou dalk nie kinders gehad het as ek toe na die stemme in my kop (en hart) geluister het nie.
Tien minute later is Rootman terug by ons in E-Klas: "Het enige een besware oor hoe ek praat?" Ek bly stil – ek soek om nie gesien te word nie. 'n Maer outjie skuins voor my tree vorentoe. "Wat is jou probleem?" vra Rootman met sy neus so 'n duim van die matroos se gesig af. "Ek maak beswaar omdat u my so vloek," kom die antwoord in 'n bewerige stem wat maar kort tevore gebreek het.