Geurige verhaal van die wêreld se eksotiese reukwaters
Die romantiek van
REGS: 'n Reklamefoto uit omstreeks 1898: 'n jong vrou gooi 'n bietjie "Parisian Rose"-parfuum op 'n kantsakdoek.
Dis gewyde wierook, misterieuse mirre, soet jasmyn, die muskusgeur van rose, die speserye van die woestyn, die welriekendheid van die veld... Dit is die geurige rook van Middeleeuse kloosters en van gedrapeerde harems, die reuk van kosbare olies wat die skouers van die hofdames gestreel het en in antieke grafkelders oor die dooies gesprinkel is. Dit is 'n gawe vir die sinne, 'n herwonne herinnering. Dit is parfuum...
REGS: Parfuum... 'n gawe vir die sinne, 'n herwonne herinnering...
Foto: Kopiereg © www.free-images.dot.org.uk Skakel na webwerf vereis
IE Afrikaanse digter D.J. Opperman het sy nooi in die nartjiegeur gevind, maar ook antieke geskrifte is vol verwysings na geure en parfuum. Van die Bybel tot Shakespeare, in Latyn, Arabies en die hiërogliewe van Egipte... sedert vervloë tye het mense geurige olies en velverfrissers in godsdienstige rituele en vir skoonheid gebruik.
Trouens, lank voordat hulle parfuum kon maak, is primitiewe mense deur geure geboei; hulle het geglo dat daar in blomme se welriekendheid die een of ander natuurgod skuil.
Van die heel eerste parfuums is in Indië en Egipte gemaak—as offerreukwerk of om lyke te balsem ten einde hulle voor te berei vir hul "reis" na die hiernamaals. (Die woord parfuum kom van die Latynse woorde per fumum, wat in der waarheid "deur rook" beteken.)
Potte waardevolle olies wat omstreeks 1350 vC in die jeugdige farao Toetankamen se grafkelder verseël is, was steeds geurig toe dit in 1922 oopgemaak is.
Die kuns van parfuumvervaardiging is deur die kruisvaarders na Europa gebring en eers in Italië en toe in Frankryk ontwikkel, wat vandag steeds die parfuumsentrum van die wêreld is. In daardie dae van primitiewe higiëne en twyfelagtige sanitêre gewoontes het ryk dames reukwaters gebruik om onaangename liggaamsreuke te verbloem en die lug te versoet in bedompige kamers wat van die vlooie gewemel het.
REGS: Die laventelplant ( Lavandula angustifolia), lank benut om sy geurigheid.
Foto: rootgrafix.com (PD)
Maar teen die sewentiende eeu het parfuum 'n hulpmiddel by hofmakery en 'n modebykomstigheid geword. Sy moderne geskiedenis begin omstreeks dié tyd, in die Franse dorp Grasse, waar landerye vol laventel en jasmyn vandag nog gekweek word om in baie van die wêreld se beroemdste geure gebruik te word.
Baie gunsteling-parfuumhuise het in daardie jare ontstaan: Houbigant, gestig in die laat agttiende eeu; Roure, gevestig in Grasse in 1820; Guerlain, in 1820 (sy geur Jicky, wat vandag nog beskikbaar is, is in 1889 geskep).
Die waardevolste parfuums bevat steeds kosbare natuurlike bestanddele: damasrose van Indië, Persië, Frankryk, Bulgarye en die Balkanstate; bergamot van Italië; iriswortels—teen duisende rande per 500.g—van Marokko.
Vandag is parfuumvervaardiging 'n reuse-bedryf met verbete mededinging, veral sedert die ontstaan van die groot Amerikaanse vervaardigers. Baie van die voorste modeontwerpers het hul eie parfuums, wat oorspronklik as geskenke vir klante gemaak is: die geure van Chanel, Dior, Yves St. Laurent, Benetton, Gucci and Hermés is almal topverkopers. Die juweliersfima Cartier het ook sy eie pafuum—selfs die sigaarmakers Davidhoff en Dunhill.
Vandag se vroue—en mans—dra daagliks hul parfuums, nie net by spesiale geleenthede nie, en miljarde rande word jaarliks oor die wêreld heen daaraan bestee.
Hoe reukwerk gemaak word
WELRIEKENDE plante het piepklein sakkies met sogenaamde eteriese olies daarin—vlugtige bestanddele met 'n aangename geur. Dié sakkies kan in die hele plant voorkom, soos by laventel en malvas, in die blom, soos by jasmyn en rose, in die saadhulsels van vanielje, in die skil van lemoene en suurlemoene, in die bas van kaneel, of in botsels, hout of blare.
Rosegeur uit die ruimte
DIE bedryf van geure en odeure is maar altyd op soek na nuwe maniere om klante se sinne te vlei en te verbly. Een maatskappy het selfs met die Amerikaanse ruimteagentskap NASA saamgespan om 'n nuwe geurige bestanddeel te skep wat letterlik "hemels" is (as daarmee die fisiese hemelruim bokant ons koppe bedoel word).
International Flavors and Fragrances (IFF), Inc. van New York het hierdie nuwe geur—bekend as die "ruimteroos"—ontdek deur 'n sekere miniatuur-roosplant in die ruimte in te stuur aan boord van NASA se pendeltuig Discovery.
Daar is verwag dat die roos se geur ietwat sou verander omdat swaartekrag nie langer die plantolies in die stingel sou laat bly nie. Selfs 'n piepklein geurveranderinkie sou duisend nuwe moontlikhede vir die chemie van geurkombinasies open. Die eindresultaat was egter baie groter as wat die maatskappy verwag het—die navorsers het ontdek dat die roos 'n heeltemal nuwe geur geskep het wat beslis nie van hierdie wêreld is nie.
Die geur is nou 'n deel van die geure in 'n parfuum genaamd Zen, wat deur Shiseido Cosmetics (America), Ltd. ontwikkel is.
Slegs sowat 2000 van die 250.000 bekende soorte blomplante bevat eteriese olies. Dit is dié stowwe wat parfumeurs—mense wat reukwerk maak—in hul produkte gebruik. Parfumeurs moet 'n lang kursus volg in die kuns om te ruik.
Duur lyfparfuum bevat die olies van skaars blomme, terwyl seep en reukweermiddels goedkoper geure bevat. Die meeste soorte parfuum is mengsels van plantekstrakte, dierlike stowwe, alkohol, water en sintetiese reukwerk.
Geurolie word meestal uit plante onttrek deur middel van stoom-distillasie (waar stoom deur die plantemateriaal gestuur word); die kook van blomblare in water; die behandeling van blomblare met 'n stof wat die ander bestanddele oplos; en 'n metode waar vet gebruik word om olie uit die blomblare te absorbeer.
Dieremateriaal is lank in parfuums gebruik om die verdamping van eteriese olies te vertraag en om seker te maak die geur hou lank nadat die flessie oopgemaak is.
Onder die dierlike stowwe is muskus van die muskushert-ram van Tibet en China; sivet van Afrika se sivetkat, wat wild voorkom, maar meestal in gevangenskap in Ethiopië geteel word; en ambergrys uit die ingewande van die potvis ('n walvissoort).
Dierlike bestanddele is reeds tot groot hoogte deur sintetiese stowwe vervang weens heftige besware deur bewaringsbewustes. Trouens, die meeste bestanddele van vandag se reukwerk is sinteties.
BO: Die sivetkat van Afrika.
Ou illustrasie ( 1894) deur Lydekker; kopiereg het vanweë ouderdom verval
Hoe jy ruik en die belangrikheid van reuk in die natuur
Kyk ook artikel: Hoe diere ruik
GEURMOLEKULES beweeg deur die neus via reseptore na die olfaktoriese bol, van waar die inligting na die brein gestuur word. Só gestel, klink dit nie te ingewikkeld nie, maar geleerdes het al vasgestel dat selfs die beweging van die lug deur die menslike neus ingewikkelder is as die lugbeweging oor die vlerk van 'n groot straalvliegtuig!
Die reuksintuig is nie net vir ons belangrik nie, maar vir baie soogdiere. Vir party van hulle is dit selfs belangriker as die vermoë om te sien en te hoor en vir baie is dit min of meer ewe belangrik as die sintuie van sig en gehoor.
Reuk kan nie inligting oor die rigting van 'n voorwerp so presies oordra soos gehoor en sig nie, maar dit het die voordeel dat dit inligting oor 'n tydsverloop kan oorbring. Jy sien en hoor nagenoeg dadelik, maar jy gewaar byvoorbeeld 'n minder aangename "krakie" in die lug nog 'n hele rukkie nadat jou buurt se smerigste teertou by jou verbygedrentel het!
En 'n dier wat sy gebied met sy reuk afbaken, verstrek inligting oor homself aan ander diere wat waargeneem kan word lank nadat hy sy "stank" aan bome en ander dinge "afgesmeer" het.