Photo 1: Lehea le le fokolago: bona ka moo mengwang e fentšego.
Photo 2: Taolongwang ye e fokolago: lehea le a fokola le gona mmala wa lona ke wo mosehla.
Photo 3: Habore ya naga ye e melago gare ga korong. Dimela tše telele tše tšhweu ke habore mola tše kopana tša mmala wa gauta e le dibjalo tša korong.
Photo 4: Ngwang wa "Yellow Nut Sedge" wo o hwetšwago tšhemong ya lehea.
Temo e na le ditlhohlo tše mmalwa. Ke sa tšo thoma go gopola gore bohle ba kwele se se nyakegago ka taolongwang, kganthe ge ke etela mašemo a mangwe malobanyana ke kopane le bothata bjo bogolo bjo bo hlolwago ke mengwang, kudu Yellow Nut Sedge, Uintjies le Monakaladi.
Ge o sa laole mengwang ka nepagalo le gona ka botlalo o ka se kgone go tšweletša dibjalo ka (go hwetša) poelo le ka mokgwa wa go swarelela. Mengwang ke manaba a gago - e phadišana le dibjalo tša gago go hwetša meetse, phepo, sebaka le seetša. Ditshenyegelo mabapi le tšweletšo ya dibjalo ke tše kgolo kudu, ka fao o ka se kgone go dumelela mengwang go diriša monontšha woo o o reketšego dibjalo tša gago.
Mokgwa wo mokaonekaone wa go lwantšha mengwang ke go e šitiša go mela kae kapa kae. Tshenyo ye e hlolwago ke mengwang dibjalong tša gago e laolwa ke lebaka leo o e tlogelago go gola pele ga ge o e fediša - ka mantšu a mangwe, ge o e bolaya ka pela, tshenyo e ba ye nnyane fela. Katlego ya bontši bja tšweletšodibjalo e theilwe godimo ga katlego ya taolongwang.
Ge o sa tsebe lenaba la gago o ka se kgone go le lwantšha ka moo go kgontšhago. Ge o lema mašemo ao o sa a tsebego la mathomo, gantši ga go bonolo go lemoga mengwang yeo e tlogo ba gona. Le ge go le bjalo, sehla sa mathomo ge se fetile o tla be o tseba mengwang yeo e lego gona mme o tla kgona go e šitiša go mela. O swanetše go tseba ge eba ngwang ke mohuta wa tlakalaphara goba wa tlakalatshesane. Go ka ba botse kudu ge o ka ithuta maina a mengwang yohle yeo e tšweleditšego tšhemong ye e itšego gobane ka mokgwa woo o ka kgona go kgopela maele mabapi le ka moo wo mongwe le wo mongwe o ka laolwago ka gona.
Ge o laola mengwang semotšhene o swanetše go kgonthiša gore mokgwa wo mongwe le wo mongwe wa go lema (temo ya mathomo goba ya bobedi (primary or secondary tillage)) o bolaya mengwang ka botlalo. Hlokomela kudu gore meno (tines) a sedirišwa a hlatlagane gabotse gore mengwang ye mengwe e se fetwe. Elelwa gore ge o hlagola tšhemo ye e kolobilego mengwang ye mengwe e ka bjalwa ka bofsa mmung wa monola mme ya mela gape. Lebaka le letelele pele ga pšalo o swanetše go ba le nnete mabapi le sebolayangwang seo se swanetšego go dirišwa. O tla swanela go kgonthiša gore segašetši sa gago se šoma gabotse gammogo le PTO ya trekere, kelokgatelelo (pressure gauge) le melongwana (nozzles) ye e swanelago.
Go na le batho bao ba tsebago ruri ka moo mengwang e laolwago dibjalong. Gopola gore taolongwang ye e turago go fetiša ke yeo e sa bolayego mengwang. Mohlamongwe o ka se lefe tšhelete, eupša se lebale gore o tlo lahlegelwa ke ditseno tše ntši.
Sebolayangwang se se bolayago mehuta ye mentši ya mengwang ntle le go kgetha (broad spectrum non-selective herbicide) (go swana le Roundup goba Gramoxone) se ka dirišwa goba tšhemo e ka hlagolwa semotšhene. Elelwa gore ge re bolela ka sebolayangwang se se sa kgethego (non-selective herbicide), re ra gore se tlo bolaya semela sefe le sefe se setala tšhemong! Hlokomela kudu ge o diriša dibolayangwang tše, gobane mola o di gašeditše dimeleng, ga go na seo o ka se dirago go tloša khemikhale yeo go tšona!
Morago ga pšalo go ka dirišwa sebolayangwang seo se gašetšwago pele ga ge mengwang e tšwelela mmung (pre-emergence herbicide), seo se ngwadišitšwego go laola mengwang yeo e itšego dibjalong tšeo di itšego. Ngwang wo o bitšwago "nut grass" o ka hlola mathata a mogolo mme ga o laolege gabonolo. Mahlatse ke gore ngwang wa "Yellow Nut Sedge" o laolwa ka katlego dibjalong tša lehea le mabelethoro ka go diriša Servian (sebolayangwang sa lešakeng la Syngenta). Dibeke tše di selelago tša mathomo bophelong bja dibjalo di bohlokwa go fetiša malebana le taolo ya mengwang - phadišano gare ga mengwang le dibjalo tše nanana e na le khuetšo ye mpe mabapi le poelo mafelelong.
Mengwang e swanetše go laolwa ge e sa le ye mefsa, mola e mela ka maatla le gona pele ga ge e thoma go phadišana le dibjalo. Mengwang e swanetše go laolwa ka mehla pele ga ge e enywa peu. Ge mengwang e šetše e entše peu, peu ye le yona e tlo mela ya godiša bothata. Phadišano gare ga mengwang le dibjalo e huetša poelo. Le lebakeng la tadišo ya tšhemo mengwang e swanetše go fedišwa. Peu ya mengwang e ka robala mmung lebaka le letelele ya thoma go mela ge mabaka a dumela.
E ka phethagatšwa ka pela - ka pela go feta taolongwang ya semotšhene.
Ge tšhemo e kolobile, trekere ye e gogago segašetši e ka tsena tšhemong lebaka le letelele pele ga trekere ye e gogago sehlagodi.
O ka kgona go laola mengwang pele ga ge e tšwelela mmung mme ka tsela ye wa šitiša phadišano ye e bego e ka ba gona.
Sebolayangwang se se gašetšwago se ka fihlela mengwang yohle sa e bolaya, mola mengwang ye e melago gare ga dibjalo ka direiing gantši e phonyokga meno a sehlagodi.
Mokgwa wo wa taolongwang o fokotša mošomo - mafelong a mantši mono Afrika-Borwa go hlagolwa ka diatla. Wo ke mošomo wo boima kudu. Bothata bjo bongwe ke gore ka tlwaelo mengwang e ata kudu ka nako ya Keresemose le Ngwagamofsa, e lego nako yeo batho ba sa ratego go šoma. Mola matšatši a boikhutšo a fetile mengwang ga e sa laolege le gona dibjalo di šetše di senyegile.
A re šomišaneng re dire ngwaga wo wa 2010 "Ngwaga wa go lwantšha Ngwang" (No Weed Year). Ge re ka nepiša ntlha ye e tee ke na le nnete ya gore re ka atlega.