Die geskiedenisfilosoof Arthur Marwick het hoë waardering vir die waarde van dagboeke as historiese bronne. Hy skryf:
Louis Tregardt was die enigste Voortrekkerleier wat 'n dagboek bygehou het. Ongelukkig strek dit nie oor die hele duur van sy trek nie, maar wel van die einde van Julie 1836, toe hy en sy trekgenote hulle by die Soutpansberg in die huidige Limpopoprovinsie bevind het, tot in Mei 1838, op die dag waarop sy vrou oorlede is. Die dagboek is oorspronklik in Tregardt se spreektaal, 'n vroeë vorm van Afrikaans deurspek met Nederlandismes, geskryf. Die oorspronklike berus in die Nasionale Argief in Pretoria.
Die tweede doelwit kan slegs bereik word indien die navorser duidelike maatstawwe het waaraan die waarde van die dagboek as historiese bron gemeet kan word. Die waarde van historiese bronne hang telkens ten nouste saam met die opsteller(s) daarvan - in hierdie geval die dagboekskrywer. Bevredigende antwoorde op die volgende vrae kan 'n wesenlike bydrae lewer tot 'n objektiewe beoordeling van die geskrif:
Waarom het hy die dagboek geskryf? Is die dagboek geskryf met die oog op latere moontlike openbaarmaking of publikasie of het die dagboekskrywer bloot gegewens opgeteken om moontlik later sy eie geheue te verfris?
Was die dagboekskrywer merendeels 'n eerstehandse getuie van die gebeure waaroor hy skryf of maak hy hom aan die verkondiging van ongetoetste gegewens skuldig?
Het die skrywer op 'n daaglikse basis sy aantekeninge bygehou of het hy telkens eers dae, weke of maande later gegewens onder die datums in die dagboek ingevoeg sonder om dit so aan te dui?
Die antwoorde op hierdie vrae is nie almal voor die hand liggend nie. Alhoewel dit onwaarskynlik is dat Tregardt die dagboek met die oog op latere openbaarmaking geskryf het, is dit geensins duidelik waarom hy dit geskryf het nie. Hy het self geen verduideliking verskaf nie. Mens kan aanvaar dat hy dit bloot geskryf het om later sy eie geheue te verfris, wat positief tot die waarde van die geskrif bydra. Die waarde van die dagboek word voorts verhoog deur die feit dat Tregardt hom merendeels net uitlaat oor kwessies waarvan hyself 'n eerstehandse getuie was. Hy dui duidelik aan waar dit nie die geval was nie. Dit is voorts duidelik dat hy die meeste inskrywings op die dag van die gebeure of dan binne dae na 'n gebeurtenis neergeskryf het, wat ook die waarde verhoog. Laastens kan niemand twyfel nie dat hierdie dagboek gebeure van genoegsame historiese belang beskryf om die benutting daarvan geheel en al te regverdig. Die dagboek van Louis Tregardt voldoen gevolglik aan die eerste stel eise waaraan 'n waardevolle primêre bron moet voldoen.
Die dagboek getuig daarvan dat Tregardt 'n goeie selfbeeld gehad en op sy eie oordele vertrou het. Soms het hy egter geneig om homself verhewe bokant sy trekgenote te ag. Sy gebrek aan respek vir veral drie van die mans wat met hulle gesinne saamgetrek het, naamlik Hannes Strijdom, Hendrik Botha en Izak Albach is onverbloemd.8
'n Groot aantal inskrywings in die dagboek dui daarop dat Tregardt 'n gesinsman by uitnemendheid was. Dit is duidelik dat hy moeite gedoen het om goeie onderrig vir sy kinders te verseker, maar dat hy ook self sy verantwoordelikheid vir hulle opvoeding deurgaans op die voorgrond geplaas het. Sy verhouding met sy vrou en sy respek vir haar mening en waardigheid word eweneens telkens in die dagboek aangetoon. Die inskrywings skep voorts die indruk dat Tregardt se kinders hom ook met groot respek behandel het.
Daar is geen aanduiding in die dagboek dat Tregardt ooit een van sy trekgenote, of maats, soos hy by geleentheid na hulle verwys, hardhandig behandel het nie. Hy het wel by een geleentheid hom so vir sy seun Pieta vervies dat hy 'n jukskei gegryp het om hom 'n loesing mee te gee, maar Pieta het weggehardloop en hy kon hom nie vang om sy voorneme tot uitvoer te bring nie (DB 1837:3 Junie). Teen die einde van die dagboek spog Tregardt inderdaad dat hy nooit in sy lewe in 'n fisiese bakleiery betrokke geraak het nie (DB 1838:3 April).
Dit blyk uit die dagboek dat Tregardt 'n afwysende houding teenoor mense van ander rasse as sy eie gehad het. Hy het selfs met afkeur na die gesinslede van sy trekgenoot Izak Albach verwys - spesifiek na sy vrou, Lena, wat 'n bruin vrou was en sy vier jongste kinders, wat hy minagtend Albach se basterkinders noem (DB 1838:19 April).
Talle dagboekinskrywings dui daarop dat Tregardt nie 'n hoë dunk van die inheemse swart gemeenskappe in die algemeen gehad het nie. Om een voorbeeld te noem: op 14 Augustus 1837 het hy, toe hy op die punt was om van die Soutpansberg af na Delagoabaai te vertrek, 'n besoek van die Venda-hoofman Rasethau ontvang. In sy dagboek het hy aangeteken dat hy gedink het dat Rasethau "...weer wou bedel, soos wat alle swart mense en swart nasies gewoonlik doen" (DB 1837:14 Augustus).
'n Mens leer voorts in die dagboek 'n Tregardt ken wat veral in sy optrede teenoor swart mense versigtig, maar kragdadig is. Hy het feitlik deurentyd deur fyn diplomasie daarin geslaag om nie by geskille tussen swart gemeenskappe betrokke te raak nie. Maar teen veediewe het hy streng opgetree en nie gehuiwer om op hulle te skiet om dood te skiet nie (DB 1838:8 Februarie). Daarby het hy geen swartes toegelaat om gewapend in sy geselskap te verskyn nie (DB 1837:5 September).
Die taalgebruik in Tregardt se dagboek dui daarop dat hierdie Voortrekkerleier oor 'n besondere taalvaardigheid beskik het. Sy woordeskat is uitgebreid en sy woordkeuses en vermoëns om 'n situasie te beskryf, is iets besonders. Sy dagboekinskrywings dui ook daarop dat hy graag die humor in situasies opgemerk het (DB 1837:29 Mei en 3 Augustus).
Die dagboek weerspieël 'n hoogs ontwikkelde tydsbegrip by Tregardt self. In die eerste plek het hy deeglik tred gehou met die kalender en het te alle tye presies geweet wat die dag en datum is. Sy inskrywings is vergelyk met die dag en datum van twee tydgenote, naamlik eerwaarde Erasmus Smit en eerwaarde Francis Owen se dagboeke, en daar is nêrens 'n afwyking nie.9 Voorts is dit van heel voor in die dagboek af duidelik dat hy 'n horlosie gehad en dit gereeld geraadpleeg het (DB 1836:5 Augustus; 1837:28 Mei; en 1838:1 Mei). Al skryf Tregardt self nêrens in die dagboek oor die horlosie nie, word dit vermeld in sy boedel wat in 1842 in die Republiek Natalia afgehandel is.10 Die feit dat hy 'n horlosie gehad het, bring mee dat die aanduiding van die ure van die dag in die dagboek as betroubaar beskou kan word.
Tregardt se eie, duidelike begrip van datum en tyd beteken nie dat alle Voortrekkers soos hy gedink het nie. Inteendeel, in die dagboek is daar 'n kostelike, maar tegelyk hartseer beskrywing van sy trekgenoot Hannes Strijdom se absolute onkunde oor dag, datum en tydsverloop. Strijdom het nie geweet wanneer hy en sy vrou Alida getroud is of hoe oud hulle kinders is nie (DB 1837:21 en 22 April).
Tregardt se dagboek bevat sy eie verklaring van die belangrikste redes waarom hy uit die Kaapkolonie weggetrek het en werp so lig op die oorsake van die Groot Trek in die algemeen. Na sy aankoms in Delagoabaai het die Portugese goewerneur hom naamlik daaroor uitgevra. Hy som sy eie antwoord vir die redes waarom hy getrek het, as volg op:
Ek sê aan sy Edelheid: 1ste, dat die grens van twee Kolonies deur die Swart Nasie verinneweerd is; 2de, dat die Goewerment alle slawe op vrye voet stel; 3de dat die Goewerment die Afrikaner tot soldaat maak. Daarop het ek gesê dat ek na die Portugese kus sal gaan. (DB 1838:13 April)
Preller het in 1917 daarop gewys dat Tregardt in die dagboek 'n verskeidenheid figure skets.11 Dit is dan ook een van die kenmerke van die dagboek wat die meeste waarde daaraan toevoeg dat Tregardt so 'n fyn waarnemer, skerpsinnige mensekenner en keurige skrywer was. Hy vertel onderhoudend van sy aggressiewe en gewelddadige oudste seun Carolus, wat selfs een keer sy eie vrou te lyf wou gaan; van sy immer betroubare tweede seun Pieta, wat duidelik sy gunsteling is en hoe teleurgesteld hy by twee geleenthede was toe Pieta hom na sy mening in die steek gelaat het; van sy agterbakse trekgenoot Jan Pretorius, wat in sy voortvarendheid nooit huiwer om al sy trekgenote gruwelik in die steek te laat nie, maar tog die enigste man is met wie Tregardt 'n ordentlike gesprek kon voer; van die eenvoudige Hannes Strijdom, wat oor geen noemenswaardige vaardighede of aardse besittings beskik het nie; van die hopelose jagter en sukkelende ystersmid Hendrik Botha, twaalfjaar jonger as Tregardt, maar na wie hy deurentyd as "ouwe Botha" verwys; en van die Fransman Izak Albach, wat spog dat hy 'n hoefsmid in Napoleon Bonaparte se weermag was, maar met wie Tregardt gedurig oor sy onbeholpenheid spot. Tregardt vertel voorts van die vroue op die trek - sy eie Martha, vir wie hy die wêreld se respek het en wat sy sielsgenoot was; van die weduwee Antjie Scheepers, wat 'n reguit pad geloop en nooit gehuiwer het om die roede in te lê as haar kinders na haar mening straf verdien het nie; van die bakleiery tussen die meisie-kinders oor wie kwansuis die mooiste is; en van gevegte tussen die seuns oor dieselfde meisies. Hierdie mensetipes het ongetwyfeld in al die trekgeselskappe van die Groot Trek voorgekom, maar daar is geen ander dokument waar hulle so raak beskryf word as in Tregardt se dagboek nie.
Tregardt se dagboek weerspieël voorts 'n geredelike neiging tot onderlinge gewelddadigheid, minstens in die geledere van sy trekgenote. Hy het op vyf dae opgeteken dat daar van die mans mekaar te lyf gegaan het. By een geleentheid het Pretorius een van Albagh, wat ongeveer twee maal ouer as hy was, se ribbes afgeskop. Dit is opmerklik dat die mees humeurige en gewelddadige van Tregardt se trekgenote sy seun Carolus was, wat selfs sy eie broer te lyf gegaan en sy beeste met 'n mes gesny het.12
Daar is by drie geleenthede tydens die Tregardttrek klein kindertjies oorlede en begrawe. Drie van hierdie kinders was Tregardt se eie. Hy verskaf in al die gevalle weinig detail en daar is geen emosie in sy aantekening of enige aanduiding van empatie met sy vrou in sy aantekeninge te bespeur nie. Van 'n spesifieke seremonie of van 'n grafsteen is daar in geeneen van die gevalle sprake nie. Hy meld bloot dat die lykies "ter aarde besteld" is.13 Oor die begrafnisse van die drie volwassenes wat tot 1 Mei 1838 in Delagoabaai oorlede is, waaronder Martha Tregardt, is daar ook geen besonderhede nie.14
Wat drank betref, skryf Tregardt nêrens voor hulle by die Portugese in Delagoabaai aangekom het, dat hulle koffie of tee gemaak het nie. Hy het wel toe hulle nog by die Soutpansberg was, probeer om koffie en tee van die Portugese af in die hande te kry (DB 1837:13 Mei), maar skryf nie of hy suksesvol was nie. Met hulle aankoms in Delagoabaai het die Portugese goewerneur hulle almal op koek en tee trakteer (DB 1838:13 April). Hulle het toe ook die geleentheid benut om koffie aan te skaf (DB 1838:20 April).
Tregardt se dagboekinskrywings dui daarop dat hy 'n huisapteek gehad en oor basiese kennis in verband met medisyne beskik het. Nogtans weerspieël sy inskrywings in verband met die behandeling van siekes en beseerdes 'n geloof in emanisme, naamlik dat daar 'n willose krag in elke ding skuil en dat mens deur 'n sterker krag te gebruik byvoorbeeld die krag wat in maagpyn skuil, kan uitdryf.16 In Mei 1837 het Carolus homself een dag per ongeluk in sy been gekap en die bloed wou teen tienuur die aand steeds nie stol nie. Hulle het toe uitgebrande aluin op die wond gestrooi en 'n ghienie ('n muntstuk van goud) daarop gesit. Die pyn het Carolus byna gedood. Daarop het hulle 'n bok keelaf gesny en vir Carolus 'n kommetjie van die penswater laat drink. Dit het die pyn laat bedaar (1837:9 Mei). Hierdie behandeling dui daarop dat hulle geglo het dat die verskuilde krag wat in die muntstuk geleë is, in staat sou wees om die pyn te verdryf. Toe dit misluk, het hulle teruggeval op die ou raat dat 'n dier se ingewandevog 'n kragtige geneesmiddel is.
Aan die einde van Mei 1837 het die Tregardttrek van staanplek verander, maar binne 'n maand het hulle 'n nuwe skoolgebou opgerig en was die kinders terug in die klas by meester Pheiffer (1837:27 Mei). Die prioriteit wat hulle aan die oprigting van 'n skoolgeboutjie gegee het, al was dit maar 'n eenvoudige hartbeeshuisstruktuur, bevestig die hoë waarde wat hierdie trek aan die opvoeding van hulle kinders geheg het.
Tregardt se dagboek bevat 'n magdom inligting oor die omgewing waar hulle hul bevind het. Hy vermeld telkens watter soort wilde diere, en selfs ook voëls en insekte hulle aangetref het, wat lig werp op verspreidingspatrone in daardie jare. Hy skryf uitvoerig oor die plantegroei en weidingstoestande. Hy meld bykans daagliks wat die weersomstandighede is en teken aan wanneer dit gereën het. Laastens vermeld hy selfs by twee geleenthede dat daar 'n maansverduistering was (DB 1837:20 April en 17 Oktober).
Daar is verskeie aanduidings in die dagboek van faktore wat deur Tregardt en sy trekgenote in ag geneem is by besluite oor trekroetes, waaronder die volgende: die oorsteek van riviere, die oorsteek van berge, die deursteek van ruie bos, die aanwesigheid van water vir die vee om te kan suip, die aanwesigheid van gevaarlike insekte, die aanwesigheid van roofdiere, die beskikbaarheid van voldoende brandhout en geskikte uitspanplekke.
Die plek waar en tyd wanneer Tregardt-hulle riviere soos die Olifantsrivier oorgesteek het, is bepaal deur die aanwesigheid van geskikte driwwe en of die water nie te sterk of te diep geloop het nie. Dit is opvallend dat Tregardt in die meeste gevalle die advies van plaaslike gemeenskappe ingewin het en op die steun van swart hoofmanne soos Marmanelle Omsana om van hulle onderdane te stuur om hom deur die driwwe te help, gebruik gemaak het en telkens swart gidse, of padwysers soos hy hulle noem, gebruik het.20
Tregardt meld in sy dagboek twee geleenthede toe hulle noodgedwonge deur ruie bos moes trek en dit vir hulle nodig was om 'n weg oop te kap.22 Hy skryf voorts hoe belangrik die aanwesigheid van water was vir die vee om te kon suip (DB 1837:14 September). En dan verduidelik hy hoe die aanwesigheid van tsetsevlieë op spesifieke plekke hulle gedwing het om van die Soutpansberg af deur en oor die Strydpoort- en Noordelike Drakensberg eerder as in 'n ooswaartse rigting om die berge te gaan (DB 1837:22 Augustus).
Tregardt skryf nêrens in detail oor uitspanaktiwiteite en die werksverdeling wat daarmee gepaardgegaan het nie. Mens kan wel uit sy beskrywings aflei dat die mans se belangrikste taak met uitspantyd was om die osse uit te span, die vee te versorg en die kamp te beveilig deur onder meer doringtakke te kap en tydelike krale te maak. Voorts skryf Tregardt dat, toe hulle deur die Laeveld getrek het, dit elke aand vir die mans nodig was om wag te staan.23 Die vroue se bedrywighede op die trekpad kry nooit in die dagboek aandag nie.
Tregardt se dagboek bevat waardevolle inligting in verband met die behuising van die Voortrekkers. Hy en sy trekgenote het op elke plek waar hulle langer as net 'n paar dae oorgestaan het, vir hulle hartbeeshuisies gebou (DB 1836:15 September; 1837:13 Maart). Die Voortrekkervrouens asook die vroulike bediendes het soms met die bouery gehelp (1837:22 Maart en 25 Junie). Tregardt was skaars in Delagoabaai toe hy hout laat kap het om ook daar vir hom 'n huisie te bou (DB 1838:23 April).
Tregardt skryf selde oor die maak van meubels, wat daarop dui dat dit nie veel gebeur het nie. Pieta het in Maart 1837 'n katel - wat normaalweg uit 'n raamwerk met 'n riempiesmat bestaan het - opgesit en in April het hy en Carolus veldstoele gemaak (1837:22 Maart en 25 April).
In die loop van Maart, April en Mei 1837 was Carolus Tregardt volgens Tregardt se dagboekinskrywings gereeld in sy smidswinkel besig om verbruiksartikels uit yster te maak. Hy het koppe vir sy draaibank gemaak, tande in 'n saag ingesit, asook koevoete, kettingskakels, 'n skaaf en lunse gemaak.26 Vroeg in Mei 1837 was Izak Albach een dag besig om spykers te maak. 'n Paar dae later het hy en Hendrik Botha messe gemaak (DB 1837:2 en 6 Mei).
Gevare was daar oorgenoeg op die trekpad. Een wesenlike gevaar was roofdiere. Veral die Tregardttrek het by tye heelwat skade as gevolg van roofdiere verduur. In sy dagboek skryf Tregardt gereeld van 'n leeu, 'n luiperd, 'n wolf (soos hy dit noem, waarskynlik 'n bruin hiëna) of 'n krokodil wat 'n bees, skaap of bok vang.28 Hulle moes allerhande maatreëls tref om hulle vee teen roofdiere te beskerm. Dit sluit jag op roofdiere, die gebruik van vanghokke en die stel van gewere by aas in.29
'n Tweede gevaar vir hulle veekuddes waaroor Tregardt gereeld geskryf het, was veesiektes. Verskeie tipes veesiektes het in die Voortrekkertyd in suidelike Afrika voorgekom of kom steeds voor. Nagana was 'n dodelike veesiekte wat deur die byt van die tsetsevlieg veroorsaak is. In sommige gebiede buite suidelike Afrika veroorsaak die byt van die tsetsevlieg by mense slaapsiekte, maar in hierdie geweste is dit net gevaarlik vir diere, veral beeste en perde (Punt 1953:33-34). Tregardt en sy trekgenote was die eerste Voortrekkers wat met nagana te doen gekry het.
Inskrywings in sy dagboek weerspieël die verliese wat hulle gely het asook hulle pogings om uit gebiede weg te bly waar daar tsetsevlieë was.30
Benewens nagana het Tregardt ook van ander veesiektes wat hy nie geken het nie, geskryf (DB 1838:9 Maart). Bosluise het hulle groot skade berokken (Punt 1953:93). Hy skryf ook oor ander veesiektes, soos stopsiekte (DB 1837:2 Februarie), diksiekte (DB 1837:11 Februarie) en "nintas", 'n tipe krimpsiekte, wat meebring dat die dier se nek styftrek.31 Perdesiekte was ook vir Tregardt-hulle 'n teistering.32
'n Vierde gevaar was rowers. Tregardt het uitvoerig oor hulle botsings met veediewe verslag gedoen (DB 1838:20 en 21 Januarie).
'n Vyfde gevaar was vanggate waarin hulle vee kon val. Terwyl die Tregardttrek van die Soutpansberg na Delagoabaai op pad was, het hulle by verskeie geleenthede deur gebiede getrek wat besaai van vanggate was wat deur swartmense vir die vang van wilde diere gegrawe is. Hierdie gate was 'n gevaar vir mens en dier. Hulle het talle stuks vee in vanggate verloor.34
'n Sesde gevaar was oormatige reën of koue. Tregardt het telkens daaroor geskryf. Die grootste terugslag was op 18-19 November 1837 toe hulle in een nag 90 stuks kleinvee verloor het toe dit swaar begin reën het terwyl hulle in die oopte bo-op die Noordelike Drakensberg moes oornag (DB 1837:19 November). 'n Wesentlike gevaar wanneer hulle riviere moes oorsteek, was dat daar van hulle diere kon verdrink. Tregardt het verskeie kere geskryf van diere - veral skape - wat hulle op daardie wyse verloor het.35 'n Laaste gevaar was dat die vee kon wegloop of wegraak. Tregardt maak sporadies melding van vee wat afgedwaal het, of, wanneer hulle aan 't trek was, na die vorige aand se staanplek teruggeloop het.36
Die dagboek bevat waardevolle inligting oor die kultuur, gebruike en leefwereld van die destydse swart mense. By die meeste swart gemeenskappe was dit die gebruik dat 'n kaptein wat vreemdelinge besoek, met sy koms geskenke moes ontvang, want anders, het een kaptein aan Tregardt verduidelik, was dit nie 'n vreedsame besoek nie (DB 1838:22 Februarie).
Tregardt se dagboekinskrywings dui daarop dat hy 'n bykans onderdanige houding teenoor die Portugese owerhede by Delagoabaai ingeneem het. Dit het reeds begin met die koms van die twee swart Portugese soldate, Lourengo en Antonio, wat deur die Portugese kommandant in Lourengo Marques gestuur is om vir Tregardt-hulle na die fort daar te begelei. Tregardt het hulle met groot respek bejeën en inderdaad mettertyd totaal van hulle steun afhanklik geword. In die dagboek verwys hy na hulle as Lourens en Antonie, so asof hulle gewone Afrikanerseuns was (DB 1837:25 Augustus).
1. Dat daar geen vergelykbare dokument uit die Voortrekker-era is wat soveel inligting oor die trekkersweë bevat nie.
3. Dit is die enigste bron oor verskeie aspekte van Tregardt se eie trek asook oor die lot van Hans van Rensburg se trek.
Die bespreking van onderwerpe waarop die dagboek lig werp, dui daarop dat Preller nie oordryf het met die hoë waarde wat hy aan die dagboek geheg het nie. Daar is geen ander primêre bron wat soveel inligting oor die lewens- en wêreldbeskouing, die leefwereld, alledaagse bedrywighede en oorlewingstryd van so 'n uiteenlopende groep Voortrekkers bevat as hierdie dagboek nie. Daarbenewens is dit 'n literêre skat en bevat dit 'n reeks aangrypende en verrassende beskrywings wat mens by die lees daarvan feitlik oorbluf laat. Die oorspronklike taal van die dagboek is deels maklik om te volg, maar daar is telkens sinsnedes en opmerkings aangeteken in 'n taal wat nie vir die moderne Afrikaanse leser verstaanbaar is nie. Alles in ag genome, bly Tregardt se dagboek 'n unieke, oneindig waardevolle dokument waarin daar, om Marwick (2001) se woorde in die eerste paragraaf van die referaat te herhaal, "'n skatkis van inligting ... opgesluit [is] vir diegene wat in staat is om dit raak te sien!"