Mufumakadzi u khou tshina.
Tshifanyiso tsha n_wana tsha Tshibeli, (ngwana ba pelego), vhulungu na mupfumu, vhulapfu 32cm, c 1980.
Mushumo mun_we na mun_we wa vhukonesi na vhutsila u re kha ii ano u bva kha Phurovintsi ya Devhula. Vhunzhi hayo ndi ya kale, yo naka, i a koa u wanala na u vha na ndeme nahone vhunzhi hayo a i athu u aniwa yohe khathihi tshifhingani tsho fhiraho. Phurovintsi ya Devhula i na ivhazwakale ndapfu ya u takadza. I wanala vhukati ha phendelashango ya vhubvauvha na shango, dzingu ii o pfukiwa nga vhunzhi ha vhavhambadza min_wahani yo fhiraho. Kha min_waha minzhi yo fhiraho ho vha hu fhethu ha u vhambadza na u dzula sa izwi zwi tshi isumbedza nga vhudzulo vhunzhi ha tsimbi na zwiavhane zwo itwaho nga tsimbi zwine zwa wanala hone. Hezwi ndi zwin_we zwa ifa e ra i wana.
Vhunzhi ha mishumo i bva kha zwithu zwo kuvhanganyiwaho zwi tshi bva kha vhathu zwine zwa wanala kha Muziamu wa Mvelele ya ivhazwakale ya Lushaka, Pretoria (NCHM) na Gaeri ya Vhutsila ya Yunivesithi ya Witwatersrand, Johannesburg (Wits). Hezwi zwivhumbeo zwivhili zwa tshitshavha zwo i dina nga u vhulunga matheriala a bvaho kha uhu vhupo nga u a kuvhanganya, u a vhulunga na u a shumisa kha maano a ngaho sa ino. Ho rambiwa na zwithu zwi bvaho kha vhupo ha tsini uri zwi vhe hone. Fhethu ha ifa ho dzheniswa nga u shumisa zwifanyiso. Fhethu he ano a farelwa hone, Muziamu wa Pietersburg (The Irish House), na hone ndi fhethu ha ndeme. Ndi Munumete wa Lushaka nahone ho nangiwa ngauri ho angaredza mvelele ya vhadzulapo na ya vhabvakule.
Ndivho ya ano i kha vhathu sa zwe zwa sumbedziwa kha hoho ya ano nga fhungogake i ivheaho nga maana, Muthu ndi muthu nga vhan_we.
Vhathu na Vhathu Hetshi tshipia tshi angaredza na zwivhawa zwa zwifanyiso zwa vhathu vhe kha zwivhumbeo zwo fhambanaho: zwivhawa zwo iimisaho, zwi re nha ha thonga dza u tshimbila ngadzo, kha zwidongo na zwin_we zwithu. Zwin_we ndi zwa kale nga 19 sentshari ngeno zwin_we zwi zwa zwino. Zwifanyiso zwa n_wana o ambara malungu, zwine zwa vhidzwa u pfi ndi mipopo / mipopi, na zwone zwo dzheniswa. Hezwi a si zwithu zwa u tambisa, zwi a shumiswa vhuamboni. Zwithu zwine zwa shumiswa kha zwitshavha u fhambanya vhathu na zwone zwi a aniwa, hu tshi angaredziwa na zwithu zwine zwa sumbedza phambano vhukati ha zwine vhanna na vhafumakadzi vha ambara zwone, zwine vha bveledza na zwine vha ita.
Vhathu na Ndivho Hafha fokhasi i kha nivho ya vhadzulapo. Hu tshi khou livhiswa kha vhuambo ha nila ye vhathu vha tshimbila khayo vha tshi bva kha vhun_we vhuimo vha tshi ya kha vhun_we, na thekhinolodzhi ya vhadzulapo yo sumbedzwaho nga vumba, tsimbi, thanda, mahatsi na mushumo wa mikumba zwo aniwa. Nivho ye ya vha ina n_anga dza tshirema yo aniwa nga zwiambaro zwavho zwa tshipeshala na zwithu zwe vha vha vha tshi zwi shumisa. Tsumbo dza mihumbulo yo tandulwaho ndi ya uri mushumo wa vhulungu u sumbedza dzudzanyo ya metse, na manngi une wa sumbedza sisieme ya u kala. Zwilidzwa zwa muzika, zwine zwa bvela phana na u shumiswa kha vhutshilo na kha vhurereli, u fana na dzingoma na dzimbila na dzi sumbedza ifa a nivho ngauri vhutsila vhune ha oea kha u zwi ita na u zwi lidza na muzika wone une, zwi pfukiselwa u bva kha mun_we murafho zwi tshi ya kha mun_we.
Muhumbulo na ivhazwakale Zwithu zwi ngaho sa misiamelo, zwifanyiso, mushumo wa vhulungu, u vhaa matombo, mushumo wa u vhumba wa tshifhinga tsha kale, na zwishumiswa zwi ri humbudza kale na u dzumbulula ivhazwakale yashu. Nangwe hu uri zwithu a zwi ambi, zwone zwi na rekhode ya ndeme. Ri nga zwi alutshedza ra kona u wana uri ri nga zwi vhala hani u fana na dzibugu. Tshin_we tshifhinga mafhungo a zwithu a a xela. Ngauralo, hu na fhethu kha ano hune ha vha ha vhathu vhahulwane vhane vha a u dalela ano uri vha rekhode ivhazwakale yavho na u fha halutshedzo ya zwithu zwine vha khou zwi vhona. Nga murahu ha ano, mafhungo aya a ndeme a o vhulungwa nivho i ya u funza mirafho i aho.
Vhathu na Tshikala Vhathu vhohe vha oa mia nahone mia i sumbedza uri ri vhathu-e. Fhethu hune vhathu vha dzula hone na hune vha angana hone ngauralo ho dzheniswa kha ano nga tshivhumbeo tsha zwifanyiso zwo fhambanaho zwa zwitaela zwa mboo dzo phendiwaho zwine zwa wanala Phurovintsi ya Devhula. Mishumo i si gathi yo salaho ya vhaa i bvaho miani na dzikhoroni, u fana na mavothi na matanda na zwone-vho zwo aniwa. Hezwi zwi na ndeme ngauri zwi a koa u wanala. Zwithu zwo shumiswaho kha u bika zwiiwa, u nwa na u ahisana tshinefu zwi kwamana na nnu na hayani.
Vhathu na Tshanduko U pfukiswa ha mvelele na zwine zwa bveledzwa nga tshanduko ndi yone fokhasi ya itshi tshipia. U dzhiiwa ha man_we maitele o fhambanaho na thekhinolodzhi ntswa zwo anganywa nga maitele a u bveleledza zwitaela zwiswa. Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi wo humbula na u thoma thandela ya vhutsila, ine ya lambedzwa nga nga Tshikwama tsha Thuso ya Vhushai tsha kha Muhasho wa Mafhungo a Mupo na Vhuendelamashango, u thusa vhathu vha na vhutsila u bva kha zwigwada zwa malo zwo fhambananaho zwa Phurovintsi ya Devhula. SCIR (Council for Science and Industrial Research) yo nangiwa sa lone zhendedzi ihulwane. Zwo aniwaho afha ndi lupfumo lwa ifa a sialala na mvelele lwo shumiswaho kha u vusuludza zwivhumbeo zwa sialala ya vhukonesi kha u tikedza mvelaphana ya ikonomi. Ngauralo ano i wela kha ivhazwakale na kha zwithu zwo teaho zwi bvelelaho zwino.
Vhalanguali vha muziamu: Professor Anitra Nettleton na Dr Rayda Becker vha yunivesithi ya Witwatersrand, Dr Johnny van Schalkwyk na Sam Maitswane vha Muziamu wa ivhazwakale ya Mvelele wa Lushaka, vha tshi khou thusiwa nga Simon Raletjena.
Ngoma ya Tshivena, yo waniwa nga vho 1950.
Jackson Hlungwane, Aeari ya Mudzimu, 1985.