Nneekolera ebigimusa ne nfuna amagoba agawera
KKAMPUNI ya Vision Group efulumya ne Bukedde ng’eri wamu n’ekitebe kya Budaaki mu Uganda, bbanka ya dfcu, kkampuni y’ennyonyi eya KLM n’ekola emmere y’ensolo eya Koudjis enoonya omulimi n’omulunzi asinga mu Uganda omwaka gwa 2019 wansi w’omulamwa ogugamba nti, Obulimi nga bizinensi.
Okuvuganya oweereza amannya go oba omulimi n’omulunzi gw’omanyi ku kitundu kyo ku 8338, Email, omulimiasinga@newvision.co.ug. Wandiika amannya g’omulimi, ekyalo kw’abeera, disitulikiti n’ennamba y’essimu. Leero Paddy Nsobya akuleetedde Edward Kisubika alima entangawuzi n’okulunda n’afuna ssente.
EMISOMO gya Bukedde egy’obulimi n’obulunzi giyambye abalimi mu Kyaggwe okuva ku ddaala erimu okudda ku ddala. Abaali bafuna obusente obutono, kati bamanyi obukodyo bw’okukozesa ebibeetoolodde okukendeeza ku nsaasaanya ate yo ennyingiza ne yeeyongera.
Edward Kisubika akolera ku yiika mukaaga n’ekitundu. Omwaka akolako 80,000,000/- n’omusobyo mu kulima emmwaanyi, Vanilla, , ebitooke, kasooli entangawuuzi n’okulunda embizzi.
Yanyumirizza Bukedde engeri gy’ateekateekamu ennimiro ye, n’okugirabirira n’afunamu mwaka ku mwaka. “Emisomo saagitwala wala oluvannyuma lwa bakadde bange ensimbi okubaggwaako kale natandika mangu okuyiiya ensi. Kyokka emyaka mingi mbadde mulimi naye nga sifunamu olw’obutamanya nnima ya mulembe kale amakungula nga tegambeerera malungi, ate oluusi nga n’ettaka liggwaamu obugimu nga simanyi kya kukola.
Ntandika okulima entangawuuzi Lwali lumu ne nkyalako e Mawokota ewa mukwano gwange omulimi w’ entangawuuzi eyampa ekirowoozo ky’okuzirima olw’okuba zaali zibala ate nga si nzibu okulabirira. Nalima akasiri ka kitundu kya yiika era nafuna omukisa ne ndabikirako mu lupapula lwa Bukedde nga ndi mu kasiri kange ako.
Abantu bangi abandaba baatandika okujja ewange nga bansaba okubayigiriza okulima entangawuuzi, okubaguza entangawuuzi n’ensigo, ate era mwajjiramu n’abalala abansaba okubayigiriza okulima ebintu ebirala nga ebitooke, ne kasooli. Nawalirizibwa okutandika okusomanga buli katabo ka Bukedde akafuluma ku Mmande okulaba engeri abalimi abalala gye balimamu n’okujjumbira pulogulaamu z’obulimi ku tivvi.
Wano we nayigira amagezi mangi agannyambye okutumbula omutindo kwe nnimira ate nange okuyigiriza abalala abajja entakera okulaba bwe nnima. Nkolera ku yiika mukaaga n’ekitundu. Nnima n’entangawuuzi era mba sinnakungula zikuze nga namaze dda okusimba ento. Yiika y’entangawuuzi ngikungulamu wakati w’ensawo 80-100.
Kkiro ennaku zino eri ku 5,000/-. Ensawo eya kkiro 100 egula 500,000/-. Muno nfunamu 40,000,000/-. Nnima emmwaanyi yiika bbiri, ebitooke ebikolo 800, Vanilla ebikolo 300, kasooli yiika emu n’ekitundu, n’entangawuuzi yiika emu buli sizoni. Kuno ngattako okulunda ebisolo ente n’embizzi. Ente nnunda bbiri enkazi ate ehhanda era omulimu gwazo kumpa mata ga famire yange, obusa n’omusulo mwenkola ebigimusa bya nakavundira bye nkozesa. Ekiyitibwa nnakavundira nkirina mu bungi era sijula kuba buli kirime nkiwa nga bwe kyetaaga n’okufikka ne wafikkawo, era ensimbi nnyingi ze nandibadde nteeka ku kugula ebigimusa ebizungu nzifissa
.Nakavundira bigimusa birungi tebirina kabi konna ke bikola ku ttaka ne bwoba otaddemu bingi ekitali ku bizungu. Emmwaanyi: Muno nkungulamu ensawo 25- 30 buli mwaka.
Ennaku zino bbeeyi esseeko wansi kkiro ya kibooko eri ku 2,000/-. Ku bbeeyi eno mba nfunamu 5,000,000/-. Ebitooke: Buli kikolo ntemako enkota bbiri era olusuku lwonna ntemamu enkota ezisoba mu 1,600 omwaka. Enkota ngisuubuza wakati wa10,000/- ne 15,000/-. Bwemba ntundidde ku10,000/-, omwaka olusuku lumpa obukadde 16,000,000/-. Vanilla: Nnina vanilla ebikolo 300.
Vanira nga yabaze ekikolo kimu kisobola okuvaako kkiro 5 naye namusimba mpolampola kale omu mukulu bulungi ate omulala mutoototo wadde ng’abala. Ono buli mwaka nkungulako kkiro 100.
Ennaku zino buli kkiro tugisuubuza ku 200,000/-. Ono nfunamu 20,000,000/-. Kasooli: Nnima kasooli yiika emu n’ekitundu buli sizoni era nsobola okukungulamu ensawo 30 n’omusobyo omukongole sizoni bweba eramye bulungi.
Nabaliriramu nga bwe ntunda kasooli obusooli sifunamu kinene kwe kusalawo okumukubangamu emmere y’embizzi era mu nkola eno nfuniramu ddala amagoba kuba nkozesa ssente akakadde nga kamu n’ekitundu okulima yiika ya kasooli emu n’ekitundu n’okumukubamu emmere y’embizzi n’enziwa.
OKULUNDA EMBIZZI Nnina embizzi ssatu ezizaala era obwana bwonna mbulunda okutuuka ku myezi mukaaga ne ntunda za nnyama ku 400,000/- buli emu. Buli mwaka ntunda embizzi 30-40.
Muno nfunamu obukadde obusoba mu 12. Bw’oba otunze kasooli oba oli mu 3,000,000/- ate nga bbeeyi otundidde ku 1,000/- ekintu ekizibu ddala kuba bbeeyi ya kasooli ebiseera ebisinga eba ya 500/-.
Ayagala okukola ensimbi mu kasooli mmuwa amagezi alunde mbizzi azimuliise ajja kukola amagoba n’obwana bwago kasita afuna ezizaala. Entegeka y’ennimiro yange Ebirime okuli ebitooke, emmwaanyi ne vanilla mbirimira wamu ku bugazi bwa yiika ssatu, okwo kwe kuli ebikolo by’ebitooke 800, emmwaanyi, ne vanilla ebikolo 300. Olw’okuba biri wamu, amabanga g’ebitooke nakola manene ffuuti 12 x12 okusobola okussaamu emmwaanyi ne vanilla.
Bw’oba osimbye ekirime kimu kyokka ku bino, okugeza ebitooke okozesa ffuuti 10x10 n’ofuna ebikolo nga 425. Entangawuuzi ne kasooli ebyo mbirima byokka nga mbyawudde kuba obwetaavu bwabyo bwa njawulo.
Ku nsalosalo kwensimba ebisagazi by’ente ebiziriisa omwaka ne guggwako. Okutangira okukulugguka kw’ettaka: Mu nimiro nateekamu emiti egireeta ebisiikirize n’okukwata kibuyaga n’enkuba ey’amaanyi. Nagiwa amabanga ga ffuuti 40x40. Mu nnimiro muno era natemamu ensalosalo ezikwata ettaka nga mukoka akulukuta kyokka nfuba n’okubikka okulaba nga mukoka tatwala ttaka.
Okugimusa: Ku vanilla, emmwaanyi n’ebitooke nkozesa nnakavundira. Ono mmukola mu busa n’omusulo ebiva mu nte n’embizzi. Ente okusinga guno gwe mulimu ogwazinguza oluvannyuma lw’okusomesebwa nti omulimi atalunda kiba kizibu okufissa. Ng’ogyeeko okugimusa, omusulo gw’ebisolo gutta ebiwuka ebimu ebyonoona ebirime. Ngutabulamu evvu ne kaamulali. Omusulo n’obusa nsooka kubikuumira ennaku 20-30 nendyoka mbitwala mu nnimiro. Buli kikolo kya kitooke nteekako liita ssatu ez’omusulo.
Obusa ku buli kitooke nkozesa akagaali kamu (wheel barrow). Buli luvannyuma lwa myezi munaana nyongeramu. Ku luno ntemamu obusalosalo obusa n’enteeka omwo era emirandira gy’emmwaanyi, ebitooke ne vanilla gibusanga omwo. Kino kikuuma ennimiro yange ng’empeereza ekiseera kyonna.
Aba kozi okuva lwe nayiga ennima ey’omulembe, emirimu gyange gyagaziwa era kati nnina okussaako abakozi okunkwatizaako naddala mu biseera by’okusiga, okukoola n’okukungula kasooli, entangawuuzi, n’okutundula vanira.
Ate olusuku engeri gye lubeera olubikke ate nga mulimu emmwaanyi, ne vanira, omuddo ogubeeramu ngwesobolera era nze n’omukyala ogwo tugukuulamu ne guggwamu. Abakozi bange omwaka mbasaasaanyaako obukadde obuli wakati wa 10 ne 15. Akatale: ekigambo kye sijula ke katale.
Buli kyenima kiriko akatale. Obuzibu bwokka obuliwo bwebwo obwa bulijjo obwa bbeeyi okulinnya nga bwekka. Ebisoomooza Ekyeya kye kisinga okutukosa. Nneetaaga obukadde nkaaga okuzimba ekidiba ky’amazzi n’okuwangako ebyuma eby’omulembe ebigakuba okugatwala mu nnimiro.
Ekirala entangawuuzi nkyatunda mbisi, naye njagala okulaba nga tufuna obuyambi tuzimbe ekyuma ekyongerako omutindo tufunemu ssente eziwera. Bwe twongerako omutindo kkiro tuba tusobola okugitunda wakati wa 10,000/- ne 20,000/- era nakatale akali ewala nga e Congo ne Southern Sudan tuba tusobola okuziweerezaayo nga tezivunze nga embisi zivunda amangu.
Twatondawo ekibiina ky’abalimi b’entangawuuzi mu Nsanja n’ekigendererwa kino era nsaba Pulezidenti Museveni atuyambeko ku nsonga eno tufune ekyuma emirimu emirala mingi gijja okutondebwawo ate ne ssente okweyongera okujja mu kitundu kino