Xiletelo lexi xi tsariwe hi ku tsakela rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi eAfrika Dzonga. Xi kongomane na ku hlamusela Nawu hi ku olova eka vanghenisi va xandla eka ntirho wa rihanyo na vuhlayiseki wa eAfrika Dzonga.
Ntirho wa vakamberi va ntirho wa rihanyo na vuhlayiseki (OHS) va Ndzawulo ya Mintirho wu hlamuseriwile. Mintirho na timfanelo ta vatirhi, tanihi leswi hundziseriweke eka vona hi Nawu, swi hlamuseriwile. Mintirho na vutihlamuleri bya vatirhi, vamaki, vakhavisi, vaxavi va matiko ya le handle, vaphakeri na vaxavisi, eka ku vona leswaku rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi swa kombisiwa. Xo hetelela, mintirho ya vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki na tikomiti swa hlamuseriwa.
Muofisiri nkulu un'wana na un'wana hilaha swi kotekaka ha kona u vona leswaku mintirho ya muthori wa yena tanihi leswi bohiweke eka Nawu lowu, yi endliwa hilaha swi faneleke.
Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni, 1993, wu lava muthori ku tisa no hlayisa, hilaha swi kotekaka maendlelo ya kahle, mbango wa ntirho lowu hlayisekeke ku ri hava nghozi ya rihanyo ra vatirhi. Leswi swi vula leswaku muthori u fanele ku vona leswaku eka ndhawu ya ntirho ku hava swilo leswi nga vangaka nghozi ku fana na benzina, tlilorini na swilo leswitsongo, minchumu, xitirho, tindlela, na swin'wana, leswi nga vangaka ku vaviseka, onhaka kumbe vuvabyi. Laha leswi swi nga kotekiki, muthori u fanele ku tivisa vatirhi hi tinghozi leti, laha ti nga siveriwaka, na hi ku tirha hi ku hlayiseka, no nyika swipimelo swin'wana swa nsirhelelo eka ndhawu yo hlayiseka.
Hambiswiritano, a swi languteriwangi eka muthori ku teka muhlamuseri a ri yexe eka rihanyo na vuhlayiseki. Nawu wu landza xinawana xa leswaku tinghozi emintirhweni ti fanele ku lulamisiwa hi vuhlanganisi na ntirhisano exikarhi ka vatirhi na muthori. Vatirhi na muthori va fanele va avelana vutihlamuleri bya rihanyo na vuhlayiseki emintirhweni. Swiyenge hi swimbirhi swi fanele ku lemuka hi nkarhi timhangu no vumba tindlela to lawula ku endla ndhawu ya le mintirhweni yi hlayiseka. Hi ndlela leyi, muthori na vatirhi va khumbheka eka endlelo laha vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki va nga kambela ndhawu ya le mintirhweni nkarhi na nkarhi kutani a mangala eka komiti ya rihanyo na vuhlayiseki, lava nga ta yisa swiringanyeto eka muthori.
timfanelo ta yena na mintirho leyi kumekaka eka Nawu.
Nawu, lowu tiviwaka tanihi Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni, 1993 (Nawu wa 85, 1993) wu na 50 wa swiyenge leswi pasisiweke hi Palamente. Xikongomelo xa Nawu i ku nyika rihanyo na vuhlayiseki eka vanhu emintirhweni kumbe mayelana na matirhiselo ya michini. Wu tlhela wu nyika nsirhelelo wa vanhu handle ka vanhu lava nga le ntirhweni eka timhangu leti sukaka eka kumbe mayelana na migingiriko ya vanhu entirhweni.
Swinawana swo hambana, eka tinhlokomhaka to karhi, swi kandziyisiwa hi ku landza Nawu nkarhi na nkarhi hi Ndzawulo ya Mintirho.
Nawu na Swinawana swi nga xaviwa ku suka eka Government Printer hi xivumbeko xa Gazette kumbe xivumbeko xo hlanganisa ku suka eka vahangalasi vo hambana.
Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni yi fambisiwa hi Hofisi ya Mulawuri Nkulu ya Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni ya Ndzawulo ya Mintirho.
Ku endlela ku vona leswaku rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi, tihofisi ta xifundzhankulu swi simekiwile eka swifundzankulu hinkwaswo. Ku fikela sweswi, vakamberi va Rihanyo na Vuhlayiseki ku suka eka tihofisi ta xifundzankulu ti humelerisa swikambelo na vulavisisi emintirhweni.
Mukamberi wa Ndzawulo ya Mintirho hi nkarhi wo kambela u kume leswaku silindara ya gasi yi yime kusuhi na khumbhi yi nga bohiwangi kumbe eka philara.
Ku kambela swi tala ku pulaniwa hi ku landza tinhlayohlayo ta tinghozi, vukona bya swihalaki swa nghozi, ku fana na matirhiselo ya benzini eka tindhawu to hlantswela swiambalo, kumbe ku tirhisa michini ya nghozi emintirhweni. Ku kambela loku nga pulaniwangi, hakanyingi swi suka eka swikombelo kumbe swivilelo hi vatirhi, vathori, kumbe swirho swa vaaki. Swivilelo leswi kumbe swikombelo swi khomiwa hi ndlela ya xihundla.
Eka nghozi yo chavisa, mukamberi a nga yirisa goza ro karhi, endlelo, kumbe ku tirhisiwa ka muchini kumbe xitirhisiwa, hi ndlela ya xitiviso xo yirisa.
Ku hava munhu loyi a nga ta tlula vundzeni bya xitiviso xexo naswona ku landzelerisa swi fanele ku humelela hi xihatla.
Loko xiphemu xa xinawana xi tluriwa, mukamberi a nga yisa xitiviso xo tlula nawu eka vathori kumbe muthori. Ku tluriwa ka Nawu swi nga endla leswaku ku va na ku tengisa hi xihatla, kambe eka mhaka yo tluriwa ka xinawana, muthori a nga nyikiwa nkarhi wo lulamisa ku tluriwa koloko eka nkarhi lowu bohiweke eka xitiviso xexo laha ku talaka ku va 60 wa masiku.
Laha tindlela ta rihanyo na vuhlayiseki leti muthori a ti vekeke, ti nga sirheleri hi ku enerisa rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi, mukamberi a nga lava leswaku muthori a nghenisa tindlela to tala to tirha kahle. Xitiviso xo antswisa lexi hlamuselaka tindlela to lulamisa xi nyikiwa muthori.
Vakamberi va Ndzawulo va lavisisile ku wa ka Buloho ra Coega laha 2 wa vanhu va loveke na 23 va vavisekile.
Ku endla mukamberi a yisa emahlweni ntirho wa yena, a nga nghena eka ndhawu yihi na yihi ya ntirho kumbe muako laha michini kumbe swihalaki swa nghozi swi tirhisiwaka na ku vutisa kumbe ku nyika masamanisi eka vanhu ku tivonakarisa emahlweni ka yena. Mukamberi a nga kombela matsalwa wahi na wahi ku yisiwa eka yena, lavisisa no endla tikhopi ta matsalwa, no koxa nhlamuselo hi swin'wana eka matsalwa walawo.
Mukamberi a nga tlhela a kambela xiyimo xihi na xihi kumbe nchumu kutani a teka swikombiso swa xona, no teka nchumu wolowo lowu nga tirhaka tanihi vumbhoni.
Lemuka: Matimba laya boxiweke laha henhla ya vakamberi a hi ya makumu.
Occupational Health and Safety, Department of Labour, Private Bag X117, Pretoria, 0001.
Xana muthori u fanele ku endla yini ku vona leswaku mbango wa le ntirhweni wu hlayisekile no pfumala nghozi eka rihanyo eka vatirhi va yena?
Muthori u fanele ku nyika no hlayisa switirho hinkwaswo leswi nga swa nkoka eka ku endla ntirho, na tindlela hinkwato hi ku landza ntirho lowu faneleke ku endliwa, eka xiyimo lexi nga ta ka xi nga khumbhi rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi. Ku nga si tirhisiwa switirho swo ku sirhelela, muthori u fanele ku sungula a susa kumbe a hunguta nghozi yihi na yihi ya rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi va yena. Ku tava ntsena loko leswi swi nga koteki, switirho swo ku sirheleri swi nga tirhisiwaka.
Muthori u fanele ku teka tindlela to sirhelela rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi va yena ehenhla ka tinghozi leti nga sukaka eka swimakiwa, ku humelerisa, matirhiselo, makhomelo, vuhlayiselo kumbe ntleketlo wa switirhisiwa kumbe swo engetela, hi marito man'wana, xin'wana na xin'wana lexi vatirhi va nga hlanganaka na xona entirhweni.
nyika mahungu laya faneleke, swiletelo, vuleteri na vulanguteri u ri karhi u tekela enhlokweni vuswikoti bya vatirhi.
mutirhi yoloye u fanele ku vona leswaku swipimelo swa vukheta swa simekiwa no hlayisiwa.
Swiambalo swa nsirhelelo swi ambariwa ntsena hi vanhu vambirhi na wavunharhu loyi a tirhaka eka ndhawu yeleyo ku ri hava xiphutselo xo sirhelela etinhompfini.
Muthori u fanele ku vona leswaku mutirhi un'wana na un'wana u tivisiwa na ku twisisa tinghozi ta rihanyo na vuhlayiseki eka ntirho wihi na wihi lowu endliwaka, xin'wana na xin'wana lexi endliwaka, humelerisiwaka, tirhisiwaka, hlayisiwaka, khomiwaka kumbe ku tleketliwa, na xitirhisiwa xihi na xihi kumbe muchini leyi tirhisiwaka. Muthori u fanele ku nyika mahungu hi swipimelo swa vukheta ehenhla ka tinghozi leti.
Muthori u fanele ku tivisa vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki loko mukamberi a n'wi tivisa hi ku kambela na vulavisisi, ku endliwa endhawini. Muthori u fanele a tlhela a tivisa vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki bya xikombelo xihi na xihi xa ku va ku nga katsiwangi loku endliweke, kumbe ku va ku nga katsiwi loku nyikiweke eka yena hi ku landza Nawu. Ku va ku nga katsiwi swi vula ku va u nga katsiwi eka swihlawulekisi swin'wana swa Nawu, swinawana, switiviso kumbe swileriso leswi humesiweke hi ku landza Nawu.
Hi xihatla hilaha swi kotekaka ha kona, muthori u fanele ku tivisa vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki bya ku humelela ka mhangu entirhweni. Mhangu i nchumu lowu humelelaka entirhweni laha munhu a dlawaka, vavisekaka kumbe a vabya. Swi tlhela ku va ku halaka ka swihalaki swa nghozi swa khemikali, xikombiso, loko thangi ri pfuta formaldehyde (ximakiwa xa khemikali lexi tirhisiwaka eka vumaki) hikwalaho ka vheluvhu yo onhaka, kumbe laha michini yi nga ha lawuriwi, yi nga dlayi munhu kumbe ku vavisa un'wana.
Sirhelela miri wa wena hi ku ambala swiambalo swa nsirhelelo leswi bohiweke minkarhi hinkwayo, enhlokweni, emavokweni, emirini na le milengeni, na swin'wana.
loko muako kumbe nchumu wu endliwa eka tindhawu tihi na tihi, swi fanele ku endliwa hi ndlela leyi nga ta endla leswaku ku nga tumbuluxiwi xiyimo lexi nga hlayisekangi kumbe nghozi ya rihanyo.
tindlela eka tinghozi.
Loko munhu loyi nchumu kumbe xihalaki a xaviseriweke kumbe a phakeriwa xona, u tiboha hi ku tsala ku teka magoza laya bohiweke ku vona leswaku nchumu kumbe xihalaki swi ta fikelela swilaveko leswi bohiweke, naswona swi ta va swi hlayisekile ku ri hava nghozi eka rihanyo, mintirho ya muxavi wa nhundzu ya matiko mambe, mukhavisi, muxavisi, muphakeri kumbe mumaki yi ta voyamela eka munhu loyi a nga tiboha ku teka magoza walawo.
Xikombiso xo tirhisa xikhafula hi ndlela leyi nga pfumeleriwangi na ndlela ya nghozi.
hlayisa rihanyo ra yena na vuhlayiseki, xikan'we na ra vanhu van'wana lava nga khumbhekaka hi swiendlo swa yena kumbe ku honisa eka xiendlo. Leswi swi katsa ku tlanga entirhweni.
loko a khumbheka eka mhangu leyi nga ta hlohlotela rihanyo ra yena kumbe ku vanga ku vaviseka, mangala mhangu yeleyo eka muthori, na munhu la pfumeleriweke kumbe muyimeri wa rihanyo na vuhlayiseki hi xihatla hilaha swi kotekaka, kambe ku nga si hundza makumu ya xiyenge xa ntirho (shift).
swiyimo swa rihanyo na vuhlayiseki leswi muthori a faneleke ku swi hlayisa entirhweni.
tindlela leti faneleke ku landzeriwa loko mutirhi a hlangana na swihalaki swa nghozi eka rihanyo.
Mutirhi a nga kombela leswaku mutshunguri wa yena a lavisisa tirhekhodo ta swa mirhi na leswi a hlanganeke na swona.
Loko mutirhi a ri muyimeri wa rihanyo na vuhlayiseki, a nga lavisisa no nyika mavonelo hi ku tsala eka vuhleri eka leswi a hlanganeke na swona na swiviko swo valanga.
Loko mutirhi a ri muyimeri wa rihanyo na vuhlayiseki, u fanele a famba na mukamberi wa rihanyo na vuhlayiseki ku suka eka Ndzawulo ya Mintirho hi nkarhi wo kambela emintirhweni no hlamula swivutiso swihi na swihi mukamberi a nga swi vutisaka.
Mutirhi u nyika vonelo kumbe ku endla vuyimeri eka xinawana xihi na xihi kumbe xiyimo xa vuhlayiseki lexi kandziyisiweke hi ku landza Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni.
mutirhi a landzelerile xitiviso xa nawu, xik.
mutirhi a nyikile vumbhoni emahlweni ka Khoto ya Mintirho kumbe Khoto ya Nawu eka timhaka mayelana na rihanyo na vuhlayiseki.
Ku vumba xiyimo xo chavisa lexi nga vaka kona eka ndhawu ya tipulaga timbirhi ku nga ri ntlhanu tanihi le ka xifaniso.
Mutirhi a nga endla xivilelo ehenhla ka xiboho xa mukamberi. Swivilelo swi fanele ku hundziseriwa hi ku tsariwa eka Chief Inspector, Occupational Health and Safety, Department of Labour, Private Bag X117, Pretoria, 0001.
Ku hava loyi a nga nghenelelaka hi kumbe kutirhisa hi vusopfa nchumu wihi na wihi lowu nyikiweke hi ku tsakela ka rihanyo na vuhlayiseki. Xikombiso, munhu a nge susi xisirhelelo xa vuhlayiseki ku suka eka muchini na ku tirhisa muchini kumbe ku pfumelela mani na mani ku wu tirhisa ku ri hava xisirhelelo xexo.
I yini vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki?
I vatirhi va nkarhi hinkwawo lava langiweke kumbe ku hlawuriwa no nyikiwa xiyimo xa ntirho hi ku tsala hi muthori endzhaku ka loko muthori na vatirhi va burisanile no fikelela ntwanano mayelana na lava nga vaka vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki. Va fanele ku tiva swiyimo eka xiphemu xexo entirhweni eka leswi swi endleriweke swona.
Ntwanano wu fanele ku tlhela wu fikeleriwa eka nkarhi wa hofisi na mintirho ya muyimeri wa rihanyo na vuhlayiseki naswona swi fanele ku fikeleriwa exikarhi ka muthori na vatirhi.
Tlhandlekela minchumu yi fanele ku endliwa hi ndlela leyi nga taka yi nga tisi khombo eka vatirhi vahi kumbe vahi.
I vayimeri vangani va rihanyo na vuhlayiseki va faneleke ku vekiwa?
Muyimeri un'we wa rihanyo na vuhlayiseki u fanele ku rhumeriwa eka ndhawu ya vatirhi yin'wana na yin'wana leyi nga na vatirhi va 20 kumbe ku tlula. Kutani, laha ku nga na 19 wa vatirhi lava thoriweke, a swi bohi ku rhumela muyimeri.
Eka mhaka ya mavhengele na tihofisi, muyimeri un'we u fanele ku rhumeriwa eka 100 wa vatirhi van'wana na van'wana kumbe xiphemu xa vona.
Xikombiso, muyimeri un'we u fanele ku rhumeriwa eka mhaka ya 21 ku fika eka 100 wa vatirhi. Kambe vayimeri vambirhi va fanele ku rhumeriwa laha 101 ku fika eka 200 wa vatirhi va thoriweke, na swin'wana.
Eka mhaka ya tindhawu tin'wana ta ntirho, muyimeri un'we u fanele ku rhumeriwa eka 50 wa vatirhi van'wana na van'wana kumbe xiphemu xa kona. Xikombiso, muyimeri un'we u fanele ku rhumeriwa eka mhaka ya 21 ku fika eka 50 wa vatirhi. Kambe vayimeri vambirhi va fanele ku rhumeriwa laha 51 ku fika eka 100 wa vatirhi va nga thoriwa.
Hi ku landza swiyimo, mukamberi a nga lava ku rhumeriwa vayimeri vo tala, hambi loko ku ri laha nhlayo ya vatirhi yi ri ehansi ka 20. Xikombiso, xivumbeko xa ndhawu xi nga va xa muxaka laha muyimeri un'we eka 50 wa vatirhi a nga va a nga ringanelangi. Mukamberi a nga lava ku rhumela vayimeri vo tala. Hambiswiritano, loko muthori na vatirhi va pfumelelana, ku tlula nhlayo leyi bohiweke ya vayimeri va ta rhumeriwa.
Xana vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki va ta rhumeriwa rini?
Xana a wu swi tiva leswaku vuhlayiseki bya tindlela ta tikhebulu i yin'we ya mintirho eka mukamberi wa rihanyo na vuhlayiseki bya le mintirhweni?
Ku nga si hela mune wa tin'hweti endzhaku ko sungula ka bindzu ra muthori. Muthori loyi a nga na ku tlula 20 wa vatirhi, loyi bindzu ra yena ri tirhaka ehansi ka mune wa tin'hweti, u hava vayimeri lava rhumeriweke. Xikombiso, eka mhaka laha ku thoriwaka vatirhi hi nguva emapurasini, swi endla nhlayo yi hundza 20 eka nkarhi wa le hansi ka mune wa tin'hweti, ntirho wa vayimeri a hi swa nkoka.
Xana vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki va fanele ku tirha rihi migingiriko ya vona?
Migingiriko hinkwayo mayelana na ku rhumiwa, mintirho na vuleteri va vayimeri swi fanele ku endliwa hi tiawara ta ntolovelo.
I yini leswi vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki va faneleke ku swi endla?
Vayimeri va nga kambela matirhelo ya swipimelo swa rihanyo na vuhlayiseki hi ndlela ya tinhlayo ta rihanyo na vuhlayiseki.
Vayimeri va nga tiva tinghozi leti nga humelelaka emintirhweni no timangala eka komiti ya rihanyo na vuhlayiseki kumbe muthori.
Vayimeri xikan'we na muthori lavisisa timhangu, kumbe swivilelo ku suka eka vatirhi mayelana na timhaka ta rihanyo na vuhlayiseki, na ku swi tivisa hi ku swi tsala.
Xiyimo xo chavisa. Xikhafula a xi bohiwangi eka muako naswona swiambalo swa nsirhelelo a swi ambariwangi.
Vayimeri va nga endla vuyimeri mayelana na vuhlayiseki bya le ntirhweni eka muthori kumbe komiti ya rihanyo na vuhlayiseki kumbe, laha vuyimeri byi nga humelelangi, eka mukamberi.
hi mpfumelelo wa muthori wa yena, a famba na mutsundzuxi wa xithekiniki hi nkarhi wo kambela.
Vayimeri va fanele ku ya etinhlengeletanini ta tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki.
I yini xikongomelo xa tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki?
Swirho swi hlangana ku endlela ku sungula, tlakusa, hlayisa no pfuxeta swipimelo swo vona leswaku ku na rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi.
Xana tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki ti fanele ku tumbuluxiwa rini?
Kwalomu ka komiti yin'we yi fanele ku tumbuluxiwa loko vayimeri vambirhi kumbe ku tlula va rhumeriwa.
Xana i swirho swingani swi vumbaka komiti ya rihanyo na vuhlayiseki?
loko tikomiti timbirhi kumbe ku tlula ti tumbuluxiwile entirhweni, muyimeri ha un'we u fanele ku va xirho xa yin'we ya tikoti teleto.
Kutani, muyimeri un'wana na un'wana u fanele ku va xirho xa komiti. Muthori a nga tlhela a langa vanhu van'wana ku n'wi yimela eka komiti kambe ku langa koloko a ku nge vi ko tlula nhlayo ya vayimeri lava rhumeriweke eka komiti yeleyo.
Hambiswiritano, loko mukamberi a ri na mavonelo ya leswaku nhlayo ya tikomiti entirhweni a yi ringanangi, u fanele ku boha ku tumbuluxa tikoti tin'wana to engetela.
I kangani vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki va hlanganaka?
Va hlangana loko swi fanerile, kambe kwalomu ka kan'we eka tin'hweti tinharhu tin'wana na tin'wana. Komiti yi boha nkarhi na ndhawu. Hambiswiritano, loko 10% kumbe ku tlula wa vatirhi va endla xikombelo xa nhlengeletano na mukamberi, mukamberi a nga lerisa leswaku nhlengeletano yeloye wu va kona hi nkarhi na ndhawu leyi a yi bohaka.
I mani a bohaka mfambiselo ya nhlengeletano?
Swirho swa komiti swi hlawula mutshamaxitulu no boha nkarhi wa yena wo tirha, mafambiselo ya nhlengeletano, na swin'wana.
Xana tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki ti tihlanganisa na vativi ku kuma switsundzuxo?
Ina, tikomiti ti nga katsa vanhu van'wana tanihi swirho swa vatsundzuxi hi vutivi na ntokoto wa vona eka timhaka ta rihanyo na vuhlayiseki. Hambiswiritano, nhlayo ya vatsundzuxi a yi bohi ku va na mfanelo wo vhota.
Xana tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki ti endla yini?
Tikomiti ti tirha ntsena na timhaka ta rihanyo na vuhlayiseki entirhweni kumbe eka swiyenge kwalaho tikomiti teleto ti tumbuluxiwile.
Rivanti ra xilamulela mhangu a ri fanelangi ku gandleriwa swilo no khiyiwa tanihi hi leri.
Komiti yi fanele ku endla swiringanyeto eka muthori hi rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi. Laha swiringanyeto leswi swi nga hlulekaka ku tisa xitshunxo eka mhaka, komiti yi nga teka swiringanyeto to mukamberi.
Komiti yi fanele ku kanela timhangu tihi na tihi leti nga tisaka ku vaviseka, ku vabya, kumbe rifu ra mutirhi wihi na wihi naswona yi nga mangala leswi hi ku swi tsala eka mukamberi.
Komiti yi fanele ku hlayisa rhekhodo ya xiringanyeto xin'wana na xin'wana eka muthori na xiviko xin'wana na xin'wana eka mukamberi.
Swirho swa komiti swi fanele ku endla mintirho yin'wana leyi lavekaka eka vona kuya hi xinawana.
Muthori a nge endli ku susa kwihi na kwihi ku suka eka muholo wa mutirhi mayelana na xin'wana na xin'wana lexi faneleke ku endliwa hi ku tsakela rihanyo na vuhlayiseki hi ku landza Nawu.
Loko mutirhi wa swa rihanyo a kambela kumbe ku tshungula un'wana eka mavabyi lawa a ehleketaka leswaku ya suka eka ndhawu ya muthori, mutirhi wa swa rihanyo u fanele ku mangala mhangu eka muthori wa mutirhi na Mukamberi Nkulu.
Ndhawu laha 11 wa vanhu va loveke hi ndzilo va ri hava laha va nga balekelaka kona hikwalaho kova entirhweni ku khiyiwile hi le handle.
Vathori na vatirhi va fanele ku landzelela swiboho, masamanisi, swikombelo kumbe swileriso swa vakamberi. Ku engetela, ku hava loyi a nga sivelaka un'wana ku landzelela.
Swivutiso swa mukamberi swi fanele ku hlamuriwa, kambe ku hava loyi a sindzisiwaka ku hlamula xivutiso lexi nga n'wi nghenisaka eka nandzu. Ku tinghenisa enandzwini swi vula leswaku munhu u ringanyeta leswaku u na vutihlamuleri eka ku va a nga landzeleri.
Loko mukamberi a swi lava, a nga nyika tindlela leti faneleke no pfuniwa loko a lava ku endla vulavisisi. Mukamberi a nga tlhela a kombela leswaku eka vulavisisi ku va na vanhu lava nga pfunaka mukamberi hi vulavisisi. Ku hava loyi a nga rhukanaka mukamberi kumbe a kavanyeta vulavisisi hi vomu.
mutirhi a nga endlangi hi ku landza vuswikoti, hi marito man'wana, mutirhi u endle swin'wana leswi a swi tiva leswaku a nga fanelangi ku swi endla.
Leswi swi tlhela swi tirha eka muthori, xikombiso, mukontiraka-ntsongo, handle ka loko swiyenge swi pfumelelana eku sunguleni hi ku tsala hilaha swi nga ta landzelela swihlawulekisi swa Nawu.