Vir baie jare ná haar dood was Jonker ’n soort Lorelei figuur wat menige jong digter afgetrek het in die dieptes van haar wanhoop & die bekoring van haar unieke stem. Ek het self as ’n jong digter vir ’n tyd lank daardie aantrekking baie sterk gevoel, in só ’n mate dat ek ’n bewuste besluit geneem het om haar vir byna ’n dekade lank glad nie te lees nie. Ek moes eers my eie stem vind voordat ek daardie soort swaartekrag kon trotseer.
Om te beweer dat Stephan Bouwer as digter nie eintlik gegroei of ontwikkel het nie, soos onder meer A.P. Grové gedoen het, is om hom ’n groot onreg aan te doen. Hoewel hy waarskynlik primêr vir Soldag & PPD&K onthou sal word (méér so vir lg.), het sy werk oor die algemeen ’n stygende kurwe gevolg, met die grootste sprong tussen sy debuut & Soldag.
Soldag, Bouwer se tweede bundel, verskyn in 1973, & dis duidelik dat hy sy stem gevind het. Die invloed van Jonker is verwerk, & die gedigte getuig van groter tegniese beheer & meer selfvertroue. Méér nog, die bundel is sonder twyfel die wegbreider vir PPD&K, soveel so dat sommige van die gedigte daarin ewe tuis in lg. bundel sou wees. Ek dink hier bv. aan “Ek wens ek was ’n banneling”, & “In my aandse huis”:
In hierdie vers het ons die metafoor van die teaterwêreld, die enscenering van ’n drama-in-die-kleine wat so prominent in PPD&K sal figureer, & ánder Bouwer-handelsmerke soos die spel met teenstellings, die ommekeer waar die twee dele van ’n vers teenoor mekaar gestel word & die ironiserende slot.
Dan is daar die hunkering na ánder plekke wat onder meer die reismotief in sy werk inlei. “Eklips” is hiervan ’n besondere mooi voorbeeld:
Ek kan nóg verse noem: “dié aand sal ons mekaar van kop tot tone fynkam”, “Oktober-blues”, “Sondag”, “Isebel”, “Afskeid”, “Broeikas”. En wat ’n heerlike ontdekking om met die herlees weer dié juweeltjie raak te lees in ’n vers waarin Stephan sy ouma se onskuldige dagboekinskrywings afwissel met sy eie, meer wêreldse kommentaar:
Sy verse, verre van onskuldig of inkennig soos so maklik aangeneem word, was eintlik nogal heel uitgesproke vir sy tyd. Hoewel hy nie die gay element voorop gestel het soos ons later sou doen nie, is dit oral aanwesig vir die ingeligte leser (“everywhere present but nowhere apparent”, om Flaubert aan te pas).
Hy het bv. nie teruggeskrik daarvoor om die Onse Vader te herdig in “’n Nuwe liedjie op ’n ou deuntjie”:
Of hy nou die spot dryf met die dubbelsinnighede van kru kroegpraatjies in “Dionysia in Wolmaransstad”, of die “kultuurmoffie” betrek in “Macbeth in Wes-Transvaal”, of “laasjaar se terloopse kieliekoekie” in “By die tweede asem van middeljarige skrywers”, dit was altyd getemper met sy bittersoet humor & sy satiriese aanslag. Hierdie meer “gewaagde elemente” lyk, vir ’n moderne oog gewoond aan véél meer, nou heel onskadelik.
Stephan het eweneens op ander maniere die weg berei: sy gebruik van motto’s uit die werk van Amerikaanse skrywers soos Gore Vidal & Anne Sexton by sy gedigte (nié die mode in 1973 nie), verwysings na figure soos Arthur Frommer & Paul Cadmus, of die skryf oor kultuurfigure soos Graham Greene - alles aspekte wat later in die werk van onder meer Joan Hambidge ’n belangrike & byna vanselfsprekende faset sou uitmaak.
As onversadigbare reisiger het hy deur sy reisverse ander kultuurswêrelde & verwysings deel van die poëtiese verwysingsraamwerk gemaak (iets waarin hy ’n nogmaals ‘n voorganger was vir Joan), & ook hierin is daar vir die oplettende leser kodes ingebed wat van ’n gay sensibiliteit getuig. Hierdie kodes gekoppel met taalspel & besoeke aan plekke soos België, Frankryk, Holland & later Ysland het aan sy verse ’n soort Eurosentriese sensibiliteit gegee.
Stephan het vir die eerste keer liefdesgedigte geskryf waarmee gay lesers kon identifiseer, & is daarin ’n belangrike pendant vir onder meer die heteroseksuele liefdesverse van Lina Spies & Antjie Krog.
Die publikasie van PPD&K was ’n waterskeiding vir die Afrikaanse poësie, vir die gay poësie, & definitief vir my. As gay leser & skrywer was daar géén manier wat ek daardie omslagontwerp met die mooi blonde jongman wat sy private dele so toehou met ’n handdoek wat sinspeel op die gay vlag, & die suggestiewe titel kon misverstaan nie. Ek onthou dat ek gedink het hoe dapper dit was vir Stephan om sulke “openlike gay” verse te publiseer & vir H&R om dit uit te gee, & nogal met dáárdie omslag! Onthou, dit was ’n tyd toe homoseksualiteit nog onwettig was, & selfs die letterkunde nie baie ontvanklik vir dié soort ding nie.
Met die eerste ademlose lees daarvan het ek meteens besef dat dit die begin was van ’n nuwe era, dat niks ooit weer dieselfde sou wees nie, & ek het opeens geweet watter koers ek sou & wóú inslaan: ek wou ongetwyfeld verse skryf wat dieselfde waagmoedigheid aan die dag lê. Ek het nooit, of nie op daardie oomblilk, kon weet waarheen hierdie besluit my uiteindelik sou lei nie – & hoe vér ek van die ideaal sou afdwaal nie in my soektog na ’n eie stem & na persoonlike bevryding.
Hoewel daar gay skrywers & uiters subtiele gay tekste in Afrikaans bestaan het in daardie tyd (verál in die prosa van Hennie Aucamp) was daar nie eintlik sprake van ’n gay tradisie nie, definitief nie wat die poësie aanbetref nie. Ek het besef dat dit was iets wat ek sélf sou moes help skep. PPD&K het egter altyd vir my die suiwer oomblik van selfherkenning gebly.
Dit was my taak, my opdrag aan myself, & ek het besef dat dit nie maklik sou wees nie, dat ek familie, vriende & uiteindelik potensiële lesers sou vervreem, maar dit was 'n prys wat ek bereid was om te betaal. Ek was ’n penis met ’n pen, & ek sou seker maak dat die belewenis van ’n gay man in al sy geur & kleur op papier beland, dat geen faset daarvan & geen woord daavoor taboe sal wees nie. Dit was ’n wilde onderneming & sou beslis nie Stephan se goedkeuring weggedra het nie.
My kontak met Stephan was skraps, & hoewel hy ondeund & waagmoedig was, dink ek hy het nogal ferm idees gehad oor wát in goeie smaak was & wat nié. Maar die geleentheid om ’n terrein wat braak gelê het, ’n landskap wat geroep het na ’n pionier, te ontgin, óóp te skryf & vir myself toe te eien was onweerstaanbaar. Wat nie beteken dat ek nie ook my Getsémane-oomblikke gehad het nie. Ek het maar alte goed geweet dat wat ek op papier sit konsekwensies sou hê in die werklike lewe waarvan name calling die geringste was.
In my ontginning van die tema was ek onapologeties & gedrewe. Ek het die intimiderende male gaze omgekeer & op máns gerig. Dit kon nie anders nie. Doen dit vóluit, of los dit. Ek hoor vandag nog besware van lesers dat van die gedigte sg. in die seksuele bly vassteek – wel, daar ís gedigte wat nét oor die seksuele gaan, waar die lyf nie simbool of metafoor word nie, waar daar nie die pretensie van literêre “diepte” is nie. Sommige seksuele ervarings kan transenderend wees, maar soms is dit gewoon net ’n lekker blow job in ’n park. Sometimes a cigar is just a cigar.
Seks uit ’n manlike persektief ís anders, & uit ’n gay perspektief nog méér so, & dis hierdie ándersheid waarin begeerte vir my setel. Dit is presies in hoe dit verskil van die norm, in hoe die manlike liggaam ánders is as dié van ’n vrou wat vir my die locus van begeerte lê.
En dan is die lyf – man óf vrou – nie altyd ’n kliniese, geur- & smaaklose ding nie. Dit het reuke & kleure, dit het stemmings & buie, dit het hare & allerlei uitskeidings – & dit móét deel uitmaak van my gedig anders is ek nie getrou aan die ervaring nie.
Kritiek teen kruheid of ’n geobsedeerdheid met seks of met die lyf of met cruising het my eerlikwaar nog nooit ’n lor geskeel nie. Ek het my geloofsbriewe gehad & ek sou nie toestemming vra of goedkeuring soek nie. Skryf was self-ont-dekking & alles & almal was geoorloofde wild.
Daar is ’n tyd wanneer jy ryp is om sekere gedigte te skryf, & as jy nie daardie geleentheid aangryp nie, is dit vir altyd verby. Wat ek hiermee bedoel, is dit: die unieke perspektief & ervaring wat jy op enige gegewe oomblik besit, wanneer dít alles bymekaarkom & die kreatiewe vonk is daar, dan moet jy die geleentheid aangryp & skryf.
Ek sou 10 jaar kon wag & dán eers die seksueel eksplisiete gedigte wat in Nagsweet verskyn, geskryf het. Maar die gedigte sou ánders gelyk het. Hulle sou dalk selfs béter gewees het. Maar hulle sou ánders gewees het. Hulle sou nie langer my ervaring & perspektief op dáárdie ouderdom kon uitdruk nie. ’n Eenvoudiger vergelyking: as jy nie foto’s neem van jouself terwyl jy jonk is nie, maar wag tot jy ’n beter fotograaf is, sal jy geen foto’s van jouself hê as jongmens nie. En met die beste tegniek op aardse sal jy hulle ook nie agterna kan neem nie. Die oomblik is verby. Dis hoe dit vir my was met Nagsweet. Ek kon wag, maar ek wou juis daardie kwaliteite vasvang wat ek weet verlore sou gaan as ek wag.
Daar is parallelle tussen my lewe & my skryfwerk & dis nie toevallig nie. Dis frustrerend op ’n wonderlike manier, maar ek voel, 28 jaar later, dat ek nog steeds nie heeltemal daarin geslaag het om reg te laat geskied aan die skoonheid & krag van die manlike liggaam & sy kapasiteit vir genot nie. Ek vind dat ek nou anders daarna kyk, & dis ook goed want geluk kry eers betekenis wanneer dit in die konteks van verlies beleef word.