Die Oos-Afrikaanse Skeur—histories die " Groot Skeurvallei "
Die enorme Oos-Afrikaanse Skeur
(wat histories 'n deel van die "Groot Skeurvallei" genoem is)
In Afrika waar die aardbol bars...
BO: 'n Ruimtefoto waarop die Oos-Afrikaanse Skeur sy baie duidelike letsels vertoon.
REGS: 'n Kaartjie van Afrika wat die ligging van die Oos-Afrikaanse Skeur aandui. Dit toon ook die twee hoofvertakkings van die sone, naamlik die Oostelike Skeurvallei en die Westelike Skeurvallei. Aan die bopunt is die Afar-driehoek, 'n drievoudige bymekaarkomplek waar drie plate besig is om van mekaar af weg te beur.
Ruimtefoto bo: Photojournal / JPL / NASA
• Die Oos-Afrikaanse Skeur is voorheen as die suidelike deel beskou van die sogenaamde "Groot Skeurvallei", 'n reuse-trog van nagenoeg 6000 kilometer wat van die middel van Mosam­biek in Afrika af noordwaarts strek tot in die noor­de van Sirië, in Suidwes-Asië.
• Vandag reken geleerdes egter dat dit onjuis is om van een aaneenlopende Midde-Oosters-Afrikaanse skeurvallei te praat. Volgens hulle is twee afsonderlike, hoewel verwante geologiese breuksisteme hier aanwesig.
• Maar dit maak die verstommende prosesse in die Oos-Afrikaanse Skeur nie minder interessant nie. Wat op aarde—of liewer onder in die aarde—is dan hier aan die gebeur?
ARTY mense sal half ongeërg luister as jy hulle vertel dat Afrika aan die skeur is. "Vertel ons iets nuuts," sê hulle dan miskien met 'n onbesorgde waai van die hand, "Ons weet mos hoeka Afrika is vol woelige stamme wat nie altyd langs dieselfde vuur sit nie..."
As jy egter verduidelik dat dit 'n letterlike uitmekaarskeuring van die vasteland van Afrika op die wêreldrond is, is daar seker min mense wat nie verbaas sal regop sit indien hulle nog nie van hierdie geologiese verskynsel gehoor het nie.
Jy sal moontlik gou moet byvoeg dat dit 'n uiters, uiters stadige skeuring is. Wetenskaplikes reken dit is besig om oor soveel bra onberekenbare millenniums te geskied dat niemand bekommerd hoef te wees nie. Enige vrese dat 'n kataklismiese aardbewing binnekort ons kontinent soos die kap van 'n byl gaan halveer, is dus totaal ongegrond.
En Afrika skeur nie in twee ewe groot helftes nie; dis net die verre Oos-Afrikaanse deel wat dreig om weg te brokkel van die res. Die fisiese tekens dat hierdie skeuring aan die gebeur is, sien ons duidelik uit beelde wat uit die ruimte van Afrika geneem word. Ons bemerk dit ook op die grond in die insinkings, vulkane en ander terreinvorms wat in die betrokke gebied voorkom.
Dit word die Oos-Afrikaanse Skeur genoem. Vroeër is gereken—en baie mense dink sekerlik vandag nog—dat die Oos-Afrikaanse Skeur bloot die suidelike deel van die "Groot Skeurvallei" is wat van die middel van Mosambiek in Afrika af noordwaarts strek tot in die noorde van Sirië, in Suidwes-Asië.
Dit was die Engelse ontdekkingsreisiger John Walter Gregory wat in die negentiende eeu die naam "Groot Skeurvallei" aan hierdie reuse-trog van nagenoeg 6000 kilometer in die aardkors gegee het. Geleerdes reken egter vandag dat dit onjuis is om van 'n aaneenlopende Midde-Oosters/Afrikaanse skeurvallei te praat. Volgens hulle is twee afsonderlike, hoewel verwante geologiese breuksisteme hier aanwesig.
Daar is nietemin 'n neiging om steeds van die Groot Skeurvallei te praat wanneer slegs na die Oos-Afrikaanse Skeur verwys word.
Hoe ook al, 'n mens kan wel wonder wat op aarde—of liewer onder in die aarde—dan hierdie skeuring in Afrika veroorsaak. Om te begryp wat hier aan gang is, moet 'n mens die studie van die sogenaamde plaattektoniek verstaan (kyk ook die stuk oor Plaattektoniek in Mieliestronk se Laslappie-afdeling).
BO: Die wêreld van die groot skeur soos dit in Kenia lyk.
Foto: Science NASA
DIE aarde bestaan uit verskillende lae, soos 'n ui. Daar is drie hooflae om presies te wees en van buite na binne kry ons:
die aardmantel met vaste of taai-vloeibaar gesteentes daarin;
die kern (die buitekern en die binnekern) wat uit yster en nikkel bestaan.
As jy met jou voet op die grond stamp, voel die aarde hard. Terra firma, heet dit in Latyn—oorgesit die "vaste aarde".
Maar indien jy nog altyd aan ons planeet gedink het as iets soos 'n ontsaglike harde bal, of miskien 'n kolossale albaster wat regdeur uit vaste stowwe bestaan, het jy dit baie ver mis gehad. Wetenskaplikes reken naamlik dat 'n groot gedeelte van die aarde se kern vloeibaar is. Die temperatuur daarbinne is trouens so hoog—meer as 5.000°C—dat alle vaste stowwe daar vanweë die hitte smelt of vervloei.
Tussen die kern en die aardkors is die aardmantel, waarvan die gesteentes weliswaar vas is, maar dit word ook taai-vloeibaar genoem omdat dit in der waarheid soos teer of botter is.
Slegs heeltemal in die middel van die aardbol—in die sogenaamde binnenkern—is die druk so enorm dat die yster of nikkel-yster vanweë die geweldige drukking weer tot 'n vaste vorm stol.
Die buitenste laag van die aarde heet die litosfeer en dié bestaan uit die aardkors en die boonste stukkie, die harde bolaag, van die aardmantel. Die litosfeer is geen groot, aaneenlopende dop of skil soos, sê maar, die skil van 'n lemoen nie, maar bestaan uit massiewe brokstukke wat plate genoem word. Hierdie plate dryf as.'t ware op die taai-vloeibare gesteentes van die aardmantel, net soos ys op water dryf. Die plate is natuurlik oral oor die aardoppervlak versprei, hetsy as dele van vastelande of onder die see.
Dit is die konveksiestrome in die aarde se taai-vloeibare aardmantel wat noodwendig drukkings op die plate van die litosfeer uitoefen, soos ons ook op die illustrasie onmiddellik hieronder kan sien. Die aardmantel se konveksiestrome beweeg weliswaar stadiger as die konveksiestrome in die vloeibare buitekern dieper ondertoe, maar die beweging is genoeg om groot spanninge te bewerkstellig in ons dun lagie "vaste aarde", soos waar twee konveksiestrome wat in teenoorgestelde rigtings wentel mekaar ontmoet.
Hier is dan 'n illustrasie van die verskillende plate van die litosfeer:
BO: Die verskillende plate of brokstukke van die litosfeer (daardie deel van die aarde wat bestaan uit die aardkors en die boonste stukkie, die harde bolaag, van die aardmantel). Daar is 'n duidelike onderskeid tussen die Afrika-plaat en die Arabiese plaat, sodat 'n mens nie werklik die "Groot Skeurvallei" as een aaneenlopende terreinvorm op een plaat kan beskou nie. Wat eenmaal as die voortsetting van die Oos-Afrikaanse Skeur tot in Sirië in Suidwes-Asië beskou is, is in werklikheid die plaatgrens tussen die Arabiese plaat en die Afrika-plaat. (Let voorts daarop dat die Indiese en Australiese plate soos hierbo aangedui nie verdeel is nie, maar saam die Indo-Australiese plaat vorm).
Illustrasie deur "OR", wat dit by Wikimedia Commons op die wêreldwye web tot openbare besit verklaar het ("released to the public domain")
Die studie van hierdie plate en hul verskuiwings word plaattektoniek genoem. Omdat die plate op 'n laag van gedeeltelik gesmelte gesteentes dryf, beweeg hulle inderdaad. Maar die harde "dop" kan selfs 75 km dik wees en boonop is die verskuiwings so ontsettend stadig dat ons dit nie opmerk nie.
Waar die verskillende plate egter bymekaarkom, is daar baiemaal groot seismiese onbestendigheid. Die wetenskaplikes praat van sulke bymekaarkomplekke as "breuke" ("faults" in Engels). By die breuke bots of skuur die verskillende plate teen mekaar of beur uitmekaar of skuif onder mekaar in. Spanning word opgebou totdat die vaste gesteentes aan die rande van die plate skielik "spring" of meegee—en die gevolg is aardbewings op land of miskien tsoenami-vloedgolwe wat kusgebiede en eilande meedoënloos vanuit die see binnerol.
Die skeur in die Afrika-plaat
BO: Hierdie kaart van Oos-Afrika toon sekere van die histories aktiewe vulkane (rooi driehoekies) en die Afar-driehoek (ingekleur in die middel), 'n drievoudige bymekaarkomplek waar drie plate besig is om van mekaar af weg te beur. Die drie plate is naamlik die Arabiese plaat en die twee dele van die Afrika-plaat (die Nubiese en die Somaliese protoplate). Die twee dele van die Afrika-plaat is besig om langs die Oos-Afrikaanse Skeur-sone uitmekaar te splits.
• Dis ook belangrik om daarop te let dat die Oos-Afrika-Skeur-sone uit twee hoofvertakkings bestaan, te wete die Oostelike Skeurvallei en die Westelike Skeurvallei.
Illustrasie: U.S. Geological Survey / via Wikipedia
WAT kennelik aan die gebeur is met die plaat wat as die Afrika-plaat bekend staan, is dat die westelike deel, die sogenaamde Nubiese sektor van die plaat, en die oostelike of sogenaamde Somaliese deel besig is om uitmekaar te beur. Dit staan ook bekend as die Nubiese en Somaliese subplate of protoplate.
Die meeste aktiewe plaatskeure is in oseaniese korsdele en onder die see, maar die Oos-Afrikaanse Skeur is 'n opmerklike uitsondering en een van die min aktiewe vastelandse korsskeurings op ons planeet.
Eintlik bestaan hierdie skeur uit twee hoofvertakkings, te wete die Oostelike Skeurvallei en die Westelike Skeurvallei. Alles getuig van die enorme kragte wat binne-in die aarde aan die gang is om bestaande vorms te verwring en dramaties uit mekaar te skeur—net om te herskep.
Ontwikkelende tektoniese plaatsplitsings soos dié in Oos-Afrika gebeur nietemin, soos ons hierbo gesien het, ontsettend stadiger as trapsuutjies-stadig. Trouens, iemand het al genoem dat die gemiddelde verskuiwing van die tektoniese plate op die aarde vergelyk kan word met die groei van menslike vingernaels, dus in 'n tempo van slegs sowat twee sentimeter per jaar! (Volgens 'n ander berekening is dit darem vyf sentimeter.)
Waar die plate uitmekaar beur, word nuwe gesteentes van onder af in die skeur ingedruk, met die gevolg dat die gesteentes naaste aan die plaatgrens jonger is as die gesteentes ver weg op dieselfde plaat. Maar daar is ook 'n insinking van die aardkors ál met die skeur saam.
Die Oos-Afrikaanse Skeur het hom as 'n belangrike bewaarder van fossiele bewys. As gevolg van die verwering van die wande van die vallei, is sedimente in die dal neergelê waarin baie reste gepreserveer is uit 'n tyd toe die aarde nog baie jonger was.
En, soos verwag kan word, is daar 'n aantal vulkane in die streek, rustend sowel as aktief. Een baie belangrike onaktiewe stratovulkaan is die berg Kilimandjaro in Tanzanië, met sy drie vulkane en op 5895 meter die hoogste berg in Afrika. Nog vulkaanberge is onder meer die berg Nyiragongo en die berg Kenia. (Lees ook die kort artikel oor die indrukwekkende Ngorongoro-krater in Tanzanië in Mieliestronk se Laslappie-afdeling.)
Die aktiewe Ol Doinyo Lengai-vulkaan in die noorde van Tanzanië is baie interessant omdat dit nie, soos die meeste vulkane, lawa uitspuug wat ryk aan silikaatminerale is nie. Pleks daarvan is dit tans die aarde se enigste vulkaan wat sy omgewing met die skaars lawa karbonatiet verryk, wat baie meer vloeibaar as die silikaatlawas is. Karbonatiet bevat skaars minerale van natrium- en kaliumkarbonaat (ons ken mos natriumkarbonaat as gewone wassoda). Hulle sê die landskap om Ol Doinyo Lengai lyk soos niks anders op aarde nie.
BO: Lawa spetter aan die bopunt van 'n kegeltjie op die krater­bodem van die Afrika-vulkaan Ol Doinyo Lengai. Dat die kegel darem nie só klein is nie, word gestaaf deur die grootte van die mensefiguur aan die voet daarvan. Die swart lawa aan die linker­kant van die kegel is vars (dis binne die voorafgaande uur uitge­spuug), terwyl die wit stof regs ook swart lawa was wat oor etlike maande wit geword het. Dit is wat met Ol Doinyo Lengai se karbonatiet-lawa in die buitelug gebeur.
• Karbonatiet is letterlik die koudste lawa op aarde. Dit bars by 500 tot 600 grade Celcius uit, vergeleke met byvoorbeeld die betreklik onlangs gemete 1160 grade Celsius van die Kilauea-vulkaan in Hawaii. Kilauea is teenswoordig die mees aktiewe vulkaan op ons planeet.
Foto: Celia Nyamweru / U.S. Geological Survey
REGS: Ol Doinyo Lengai bars uit, hierdie unieke vulkaan van die Oos-Afrikaanse Skeur in die noorde van Tanzanië.
Foto: Gordon Davies, met vergunning van Celia Nyamweru, St. Lawrence-Universiteit, Canton, New York / U.S. Geological Survey