kandidaatseksamen en beroepbaarstelling behartig. Die toelatingseksamen is afgeneem deur die Algemene Vergadering (later partikuliere sinode) uit wie se ressort ’n proponent afkomstig was, terwijl die vergadering in wie se ressort hy ’n beroep aanvaar het, dit eintlik moes doen. Poponente is dus toegelaat ongeag die vraag of ’n beroep ontvang was of nie. Die kerk waarvandaan die proponent kom, laat hom tot die diens toe terwyl dié kerk waar hy in diens tree, niks te sê mag hê nie. Die GKSA het verkeerdelik in praktyk die toelatingseksamen met beroepbaarstelling vervang asof ’n proponent in ’n genootskap toegelaat word.
Die bepaling dat die “Teologiese Skool” moet vasstel of ’n kandiaaat van buite ’n kandidaatsertitikaat mag ontvang, wys hoeveel van “papiere” gemaak word en is prakties onuitvoerbaar. Iemand ontvang ’n sertiflkaat van wie hom opgelei het. 'n Teologiese Skool kan nie ’n sertifikaat uitreik op sterkte van ander se opleiding nie. Toelating moet nie op grond van akademiese, maar van kerklike evaluering in die klassis saam met deputate van die Part Sinode geskied en op bekwaamheid, regsinnigheid, Skrifkennis en wat met die bediening saamgaan, nadruk lê. Daar is goeie riglyne vir die kerklike eksamens neergelê (GKSA 1964:74-79; 1967:49-51).
Die vraag kan in die lig van Sinode 1970 (127-281) gevra word of net ’n Part Sinode tans die proponentseksamen mag afneem, en of ’n klassis dit ook nog mag doen. Geen Algemene Sinode het nog die Kerkorde artikel 4 verander nie. Die besluit van 1970 maak dus net vir ’n alternatiewe metode vir kerke binne ’n bepaalde nasionale sinodale verband voorsiening. Die Kerkorde bly norm vir Sinodebesluite en nie omgekeerd nie (vgl artt 31,33,86 KO). Gevolglik geld die prosedure van artikel 4 KO ook nog so lank ’n Algemene Sinode dit nie gewysig het nie.
Die proponentseksamen moet nie akademies of wetenskaplik-teologies soos die kandidaatseksamen gerig wees nie (GKSA 1967:48-52). Die eksamen moet gaan oor die integriteit en bekwaamheid van die kandidaat vir die diens van die Woord. Gevolglik gaan die ondersoek eerstens oor die innerlike roeping deur middel van ’n goedbeplande vertroulike gesprek en ondersoek van betroubare getuienisse waarvoor die kerkraad(e) verantwoordelik is. Die kandidaat moet sorg dat die kerk waar hy woon getuienis oor sy gawes, leer en lewe aan die vergadering voorlê. Die vergadering kan enige ander ter sake getuienis, selfs mediese verslae, elders opvra en oorweeg.
Die oorspronklike Kerkordes het die kerklike getuienis oor leer en lewe ook vir die eksamen met die oog op toelating tot die diens (peremptoire) nodig geag. Slegs kerkrade kan daardie kerklike getuienis gee wat meer as ’n attestasie (art 82) inhou, omdat dit moet handel oor die vereistes wat vir die diens van die Woord nodig is. Dit moet die opbou van die kerk op die nog hê. Die kerkrade moet seker maak dat dienaars van die Woord en nie “verkoopsmanne” (2 Kor 2: 17) nie, toegelaat word. Hierdie getuienis word tans by die
beroepbaarstelling beoordeel, terwyl dit kerkregtelik by die kerk (en klassis) waar diens aanvaar word, tuishoort soos dit gebeur met die akte van losmaking wanneer ’n predikant in ’n nuwe kerk bevestig word.
Die huidige enkele eksamen vir beroepbaarstelling geskied tegelyk met die oog op toelating tot die diens. Militêre diensplig, wag op ’n beroep, siekte, ensovoorts, kan veroorsaak dat ’n proponent nie beroep word nie. Slegs ’n kandidaat wat ’n beroep begeer en in staat is om dadelik ’n wettige beroep te aanvaar, moet geëksamineer word (1970:128). Dit is sinloos om iemand beroepbaar te stel wat nie tot die diens kan toetree nie. Omdat die huidige proponentseksamen ook toelating tot die diens impliseer selfs sonder dat ’n beroep aanvaar is, kan dit nie onbepaald geldig bly nie
Aansoeke met die oog op beroepbaarstelling moet aan die betrokke korresponderende kerkraad (art 45) van die betrokke klassis of partikuliere sinode gerig word en van die kandidaatsertifikaat en kerklike getuienis vergesel wees (GKSA 1967:49-51; 1970:127-128). ’n Aansoek om 'n toelatingseksamen af te lê nadat ’n beroep aanvaar is, moet van die sertifikaat van die proponentseksamen vergesel wees. Indien ’n proponent lank proponeer het, moet hy resente kerklike getuienis van soveel as moontlik kerke waar hy redelik bekend geraak het, voorlê. Die aansoek om te proponeer vra om ’n vergunning en maak nie op enige reg aanspraak nie.
Die Kerkordes van die 16de eeu het slegs van “advies van die klassis” gepraat totdat die Sinode van Utrecht 1905 die konsulent bygevoeg het Die klassis wys ’n konsulent aan om as voorsitter die ouderlinge en diakens in ’n vakante kerk te lei. Hy moet ’n bedienaar van die Woord wees (art 35). Indien die predikant of konsulent ’n kerk adviseer om nie te beroep nie, moet die beroep uitgestel word totdat advies van die klassis ingewin is (art 41 ).
Die Kerkorde reël egter nie optrede buite kerkverband nie. Wanneer ’n plaaslike kerk met ’n diensdoende predikant buite formele kerkverband onderhandel soos die Sinode 1866 voorsien het, moet die kerk dit op meriete behartig. Gevolglik maak artikel 9 vir dergelike situasies voorsiening. So ’n weg moet egter met groot versigtigheid en verantwoordelikheid bewandel word.
Die Kerkorde bepaal dat die nominasie of “verkiesing” volgens plaaslike gebruik tot die meeste stigting moet dien. Dit moet selfs nie die swakker broeder en suster laat struikel nie. Die monargale (koningkryks-) karakter van die kerkregering sluit “kiesreg” prinsipieel uit. ’n Volk het nie kiesreg in ’n monargie nie. Die kerk is eenvoudig nie ’n demokratiese vereniging nie. Juis vanweë die wese van die kerk (1 Kor 12) wys die Here op unieke en selfs veelvormige wyses mense vir sy diens aan.
Elke kerkraad stel saam met die diakens sy eie prosedure vir die nominasie of “verkiesing” van predikante, ouderlinge en diakens vas. Predikante word nie noodwendig op dieselfde wyse as ouderlinge en diakens beroep nie. Die besondere plek wat die diens van die Woord ten opsigte van die gemeente beklee (Calvyn Inst IV.1.x) en die feit dat te beroepe predikante anders as ouderlinge en diakens in die gemeente betreklik onbekend mag wees, regverdig vir die beroep van ’n predikant ’n eie prosedure. ’n Beroep kan slegs sinvol geskied wanneer die predikante aan die gemeente bekend of enigsins voorgestel is. Die kerkraad behoort te sorg dat die gemeente van tyd tot tyd ook ander predikante deur middel van ruildienste leer ken.
In Nederland stuur sommige kerke ’n “hoor-kommissie” wat hulle gaan vergewis van verskillende predikante se persoon, gawes en dienswerk, hom selfs “pols” en dan verslag doen waarna ’n groslys saamgestel word. Die gebruik om voor ’n beroep ’n predikant te “pols” moet ten alle koste bestry word. Dit maak van ’n beroep na gebede ’n klug, is sonde teen die derde gebod en open die weg vir beroepjagtery, vlug van eie roeping of probleme, ensovoorts. Tog kan ’n stil, verantwoordelike besinning, selfs deur middel van ’n hoor-kommissie, nie sonder meer afgekeur word nie. Indien die opdrag aan ’n hoor-kommissie goed omskryf word en ewewigtige betroubare broeders daarop dien, sou die kerkraad hulle bevindinge oor ’n paar verskillende predikante objektief aan die gemeente kon voordra, waarna die gemeente kon “verkies” wie beroep moet word.
Die verb!ntenls tussen ’n predikant en gemeente moet uit beginsel as lewenslank aanvaar word. Beroepe moet daarom met die grootste verantwoordelikheid, nooit lukraak nie en allermins op grond van gerugte dat ’n predikant wil verhuis, deurgevoer word. ’n Predikant wat dergelike gerugte versprei, is reeds onverantwoordelik teenoor die roeping waarin hy staan.
Hierdie optrede degradeer die gemeente, open die weg vir manipulasie van die verkiesingsprosedure, en menslike foute waarvoor die verantwoordelikheid na ’n gebed op die Here geplaas word.
Talle van die probleme en selfs die twyfelagtige aandrang om universele (vroue) “kiesreg”, kan uitgeskakel word wanneer die kerkraad en diakens vooraf die vereistes vir die betrokke diens aan die gemeente uitspel en die gemeente (manne en vroue, vgl 1 Kor 14: 35) versoek om gemotiveerde voorstelle met die oog op die beroep in te dien. Indien die kerkraad die gemeente by die nominasie betrek, behoort die kerkraad en diakens die finale nominasie uit die gemeentevoorstelle vir die finale verkiesing voor te lê. Indien die eerste nominasies oorweldigend op ’n bepaalde leraar dui, kan die kerkraad en diakens sy naam slegs vir goedkeuring aan die gemeente voordra. Die nadele aan groter inspraak vir die gemeente, onder andere dat “georganiseer” mag word, kan deur toesig en afkondigings ontmoedig word. Dit is in elk geval minder moontlik as dat ’n lukraak tweetal in die kerkraad gestel sal word.
Met die oog op die goedkeuring moet die naam van ’n geroepene vir minstens drie Sondae in die “kerk” (die gemeente in erediens) afgekondig word. Hierdie bepaling rus nie op ’n Skrifbeginsel nie en daarvan sou afgewyk kon word wanneer kerkbelange dit vorder en die gemeente wel (’n kort) geleentheid gehad het om die beroep te bewillig.
Indien ’n kerkraad ’n beroepsbrief namens die hele gemeente reeds afstuur terwyl oor 14 dae heen nog in offisiële afkondigings bewilliging van die kerk gevra word, lyk dit nie asof so ’n kerkraad veel van die goedkeuring van die beroep deur die gemeente dink nie. Dit bemoeilik die moontlikheid om die bekwaamheid (gawes), regsinnigheid of lewenswandel van die beroepene te bevraagteken. Oorhaastige beroepe het al vir gemeentes en predikante baie pyn en skade berokken. Juis dié bewilliging van die Beroep, benadruk dat dit van die kerk van die Here kom (eerste vraag by bevestiging), terwyl onmiddellike afstuur van die beroepsbrief die gemeente en beroepene voor ’n voldonge feit stel.
Tans tree ’n classis contracta by die toelating van ’n proponent (art 4) op soos by die bevestiging van ’n predikant (art 5). Indien daar enige vrae oor die leer of lewe van die proponent of die te bevestigde predikant bestaan, moet die classis contracta as bevoegde meerdere vergadering sonder om te huiwer
daarop ingaan. Slegs wie suiwer in die leer en onbesproke in die wandel en bekwaam vir die diens bevind is, mag tot diens toegelaat en daarin bevestig word.
Beroep (art 3) plaas egter die toelating tot diens van die Woord in ’n bepaalde kerk binne sy eie unieke situasie op die voorgrond. Daarom behoort die classis contracta ’n indringende vertroulike onderhoud te voer met die proponent wat daar tot die diens toetree. Dit mag selfs by die bevestiging van ’n predikant sinvol en tot opbou van die kerke wees.
Die toelatingseksamen is altyd gerade wanneer ’n proponent vir ’n geruime tyd geproponeer het, in die buiteland gaan studeer het, aan vreemde invloede onderworpe was of deur ’n klassis volgens art 4 beroepbaar gestel is. Wanneer art 4 op voet af vir beroepbaarstelling gevolg word, moet dit ten opsigte van toelating tot die diens ook gebeur.
Van der Linde (1983:30v) sê tereg dat die benaming “klassikale deputate” uit die kollegialisme spruit. Dit strook nie met art 49 KO nie. Die klassis het nie die persone benoem nie. Die twee naburige kerke kom deur middel van deputate saam soos in ’n klassis. Die artikel behoort, soos dit vroeër was, na die klassis te verwys terwyl die taak (vgl Sinode 1904) deur ’n classis contracta (“kommissie”) uitgevoer word. Die beginsel dat naburige kerkrade deur middel van afgevaardigdes in ’n klassis ’n ander kerk in ’n gewigtige saak bystaan, word in ’n classis contracta slegs deur minder naburige kerke vervul omdat dit hier met die oog op ’n bepaalde en beperkte opdrag (artt 4,5,10) geskied. Die Sinode van 1904 kan hom vir ’n classis contracta op die kerkrade (art 79)
Dit is altyd beter om moeilikhede te voorkom as om te probeer genees. Die naburige kerke moet vasstel of die beroepsbrief met bylaes deur die predikant en kerkraad goed en eners verstaan word. Die classis contracta behoort ook met die proponent of predikant wat in die kerk en klassis nuut en vreemd inkom, ’n broederlike onderhoud en gesprek oor bedieningsbehoeftes en omstandighede te voer. ’n Proponent het immers nog geen praktiese ervaring nie en mag byvoorbeeld met ’n stedelike agtergrond, ’n plattelandse situasie nie begryp nie. Bepaalde besware, vrae of onsekerhede en beroepsprosedure mag die classis contracta verplig om ’n gedeë vertroulike samespreking (colloqium doctum) met die beroepene te voer voordat bevestiging bewillig word. Daarvoor moet genoegsame tyd ingeruim word. Tans kom die naburige kerke meesal slegs ’n paar minute voor die bevestiging saam asof dit ’n sinlose formaliteit is. Dit doen die erns in die kerk skade aan.
Die Formulier beskryf die kerkregtelike gronde vir die diens van die Woord. Die Formulier moet gelees word sodat die beroepene met die gemeente as getuie sy diens kan aanvaar soos die Skrif dit bepaal (en nie soos mense of die “kerk” dit omskryf nie).
’n Predikant wat “kerklik beroep” is met “spesiale opdrag” of vir ander werk as wat die Bevestigingsformulier vir Bedienaars van die Woord uiteensit (GKSA KO 1979:97), is nie ’n predikant soos Christus gegee het nie en mag nie voor ’n gemeente bevestig word me. ’n Predikant word nie in diens van die kerk, nie maar in ’n bepaalde diens van God binne ’n kerk gestel.
Handoplegging is in die vroeë kerk toegepas waar ’n dienaar bevestig is. Tans gebeur dit slegs waar ’n proponent bevestig word. Die seremonie kan sinvol wees Wanneer die sin daarvan aan die gemeente oorgedra word.
Die 16de eeuse Kerkordes het bepaal dat die dienaar wat die Formulier lees sy hand op die hoof van die proponent wat bevestig word, moet lê terwyl ander dienaars wat teenwoordig is ook daaraan kan deelneem. In praktyk ontwikkel egter allerlei probleme. Wanneer ’n groot aantal dienaars, sommige moontlik uit ander kerkgemeenskappe, die hande oplê kom dit nie so stigtelik oor soos wanneer net ’n paar dit doen nie.
Nadat die proponent volgens die Formulier in ’n erediens bevestig is, moet hy daar in die openbaar die Formulier onderteken waarin hy sy instemming met die Drie Formuliere van Eenheid betuig, onderneem om hierdie leer voor te staan en hom tot bepaalde optrede verbind indien hy teen die leer besware sou ontwikkel (kyk art 53).
Wanneer ’n diensdoende predikant ’n beroep elders wil opvolg, bepaal artt 5 en 10 dat hy daarvoor goedkeuring, toestemming en ordelike “losmaking” in ’n classis contracta by die kerk wat hy gedien het, moet verkry. Goeie kerklike getuienis en losmaking vervul by die bevestiging van ’n diensdoende predikant dieselfde funksie as geslaagde eksamens en goeie kerklike getuienis in die geval van ’n proponent. Die Kerkordes van 1619 en 1905 het die klassis (naburige kerke) by die beoordeling van die kerklike getuienis in die kerkraad betrek. Die Sinode van Middelburg 1904 het dit aan ’n classis contracta opgedra. Wanneer verskil van oordeel voorkom, sal die aangeleentheid na die klassis verwys moet word.
’n Konsulent het in die GKSA vroeë ’n baie belangrike rol gespeel toe talle kerke klein en vakant was. Klein kerke het selfs konsulente beroep om in ’n vaste verhouding tot die kerk te staan. Gevolglik is konsulente vir Woord- en Sakramentsbediening, siekebesoek en selfs begrafnisse in vakante kerke verantwoordelik gehou.
Die konsulent is egter ’n predikant wat ’n klassis aanwys om as voorsitter van die kerkraad ’n vakante kerk te adviseer met betrekking tot die wenslikheid, moontlikheid en verantwoordelikheid om weer te beroep. Die konsulent het geen keurstem of beslissende stem in ’n kerkraad waarin hy presideer nie, maar is ook nie ’n deputaat (vgl art 49) van die klassis nie. Die klassis het hom slegs aangewys om sy funksie in die betrokke kerkraad te vervul. Hy is die verantwoordelike voorsitter gedurende die vakature en kan as voorsitter tot verantwoording geroep word. Gevolglik behoort geen kerkraad sonder verlof van die konsulent ’n ander voorsitter vir die kerkraad aan te wys nie.
Indien ’n vakante kerk geen konsulent het nie, moet die kerkraad by die klassis advies oor beroep al dan nie, vra. Die klassis sal dan minstens ’n konsulent aanwys. Nogtans bly beroep primêr ’n eiendomlike saak van die plaaslike kerk.
Die konsulent se advies sal eerstens op die kerkregtelike aspekte, tweedens op kerklike adviese en prosedures by beroepe, derdens op die finansiële vermoë en moontlik spesiale omstandighede van die kerk wat beroep, gerig wees. Hy durf egter nie by voorbaat besluit wie die beroep sal aanneem of bedank nie of ’n beroep op bepaalde voorwaardes vir ’n vriend probeer beding nie. Dit lê nie op sy weg om ’n kerk te beinvloed wie om te beroep nie. Wie dit doen tree oneties, ongevoelig, onbehoorllk en aanmatigend op. Hy kan eerder help reël dat soveel moontlik predikante in die vakante kerk bekend raak.
Die situasie het hom met die verloop van tyd begin wreek. Ouer stadgemeentes het so klein geword dat hulle nie meer die bediening van ’n predikant kon bekostig nie. “Afgestigte” kerke het vir ’n paar dekades floreer, in geboue gekapitaliseer en daarna geleidelik vergrys. By die “afstigting” (vgl art 38 KO) het klassisse gewoonlik nie die prognose van die “afstigtende” en “afgestigte” kerk oor ’n paar dekades korrek gelees nie.
’n Kombinasie is nie ’n permanente of nuwe kerklike “struktuur” nie. ’n Kombinasie is slegs ’n ooreenkoms tussen kleiner en gewoonlik finansieel swakker maar selfstandige kerke met die oog daarop om saam ’n bepaalde beroep uit te bring. Die ooreenkoms duur slegs vir die duur van daardie beroep. Vir ’n volgende beroep moet ’n nuwe kombinasie-ooreenkoms opgestel word.
’n Predikant word geroep om die koninkryk te verkondig waar die Here hom deur middel van die kerke plaas. Die gemeente is dus nie daar om die predikant te dien, te versorg en te vertroetel nie. Die aansien van die diens en dienaar van die Woord ly skade wanneer op “beroepe jag” gemaak word (Van der Linde 1983:29) of wanneer ’n beroep ter wille van groter “salaris”, byvoordele, of eer aan die staanplek verbonde, gesoek, uitgelok of aanvaar word (1 Tm 3: 3; Tit 1: 7; 1 Pt 5: 2). Wanneer ’n predikant ’n beroep sou aanvaar met die oog op sy eie voordele, ontwikkeling, studiegeleentheid of huislike belange, dui dit daarop dat ’n dienskneg self gedien wil wees.
Soms bedank ’n predikant 'n beroep en word hy kort daarna weer beroep. Hierdie praktyk kan of deur ’n predikant uitgelok word of “onbehoorlike druk” op ’n predikant plaas (Van der Linde 1983:29). Wanneer ’n predikant ’n beroep bedank en die kerkraad hom van die beroep onthef het, het die kerkraad aanvaar dat daardie predikant nie deur die Here vir daardie kerk bestem was nie. Daar moet minstens ’n jaar of meer verloop voordat so ’n predikant weer beroep word. Die Nederlandse Sinode van Hertogenbosch 1875 het gereël dat dieselfde persoon nie in dieselfde vakature sonder toestemming van die klassis vir ’n tweede maal beroep mag word nie (vgl Bos 1950:33). Ook in hierdie opsig behoort die classis contracta wat beroepe bewillig (artt 5 en 10), hulle plig na te kom of anders eers advies by die klassis in te win (art 41 ).