1.1 U tendela mvelele ya Afurika kha?
1.2 Mvelaphana ya vhanekedzi vha tshumelo nga anga dza sialala.?
1.3 U shela mulenzhe nga nivho ya ngwaniwapo kha ikonomi.?
1.4 U engedzedza nga sisiteme iwe ya nivho.?
IKS na sisiteme dza lushaka dza pfunzo na vhubveledzi.
ya Afurika Tshipembe.
2.4 hoisiso ya lushaka na tshitirathedzhi.?
2.5 Sekhitha dza phuraivete.
2.6 Vharangaphana vha sialala?
3 Mavhusele na ndangulo..
Furemiweke ya zwivhumbeo.
4.1 Muhumbulo wa furemiweke ya zwivhumbeo..
4.3 U vhumbiwa ha khoro ya lushaka ya u eletshedza kha IKS.
4.5 Vhushaka ha IKS na zwiwe zwivhumbeo.?
4.6 Mushumo wa zwivhumbeo zwa ho?
Maitele a u lambedza IKS..
6.1 hanganelano ya phoisi ya IKS na dziwe pho?
6.2 Tsireledzo ya IKS.
6.3 Zwifhao zwa ifhasi zwa IPR?
U bveledzwa ha vhashumi na u fhaa vhukoni?
7.3 U eana nga u shandula tshiimo?
7.4 Kupfesesele kwa vhathu na u?
8.4 Nila dza orala ya IKS.?
8.6 Senthara dza IKS..
Phoisi ya Sisiteme ya Nivho ya Ngwaniwapo (Indigenous Knowledge Systems (IKS)) ndi furemiweke ine ya konisa u uuwedza na u khwahisa u shela mulenzhe nga nivho ya kale kha mvelaphana ya kutshilele na ikonomi kha a Afurika Tshipembe. Pholisi khulwane ya IKS kha?
U tendelwa ha milayo ya Mvelele ya Afurika kha ifhasi ndi nila i re khagala hu tshi tevhelwa hoea ya u alusa nila yavhu?
Maga a konadzeaho kha mvelaphana ya milayo ikonomi kha tshumelo ine ya nekedzwa nga vhathu vhane vha vha na n?
U dzhielwa fhasi ha nivho ya ngwaniwapo kha ikonomi mushumo wa n?
U anganelana na sisiteme dza dziwe nivho, sa tsumbo nivho ya ngwaniwapo i shumiswa na bayothekhinolodzhi ya zwino kha zwa mishonga na dziwe dzisekitha kha u engedzedza tshiimo tsha vhubveledzi?
Kha u shumisa pho?
Khoro ya Ngeletshedzo nga ha Sisiteme ya Nivho ya Ngwaniwapo, ine ya vhiga kha Minisi?
Mushumo wa mvelaphana, une wa angaredza, hoisiso ya zwa pfunzo na mvelaphan?
Sisiteme ya u vhiga nga ha nivho ya ngwaniwapo na vhathu vhane vha vha na n?
Vhusimalulayo vhune ha tsireledza ndaka ya vhuali i elanaho na n?
Tshikwama tsha Lushaka tsha IKS, tshine tsha o shuma kha u vhulunga ndaka ya vhuali, hune zwa konadzea, na u shuma u nekedza ndaulo na tshumelo ya mulayo kha zwitshavha zwa vhongwaniwapo, na zwiwe zwigwada zwine zwa vha na n?
Muvhuso wa Riphabuiki ya Afurika Tshipembe wo sumbedza u iimisela hawo kha u dzhiela nha, u alusa, mvelaphana, u tsireledza na u tendelwa ha IKS. Phoisi iyi yo bveledzwa nga vhukwamani ho anavhuwaho, tsumbedzo dza pfunzo, nyambedzano na u shela mulenzhe nga vhunzhi ha vhathu vhane vha thusedza. U shela mulenzhe ha vhathu vhane vha shuma zwenezwo na vhane vha vha na ndivho ya ngwaniwapo (Indigenous Knowledge (IK)) ndi zwa ndeme nga maana. I uuwedzwa nga milayo yo ifhasi ya pfanelo dza vhathu na u angaredza kutshilele kwa Afurika u fana na ubuntu na batho-pele. Kutshilele uku kwo uuwedza nndwa na tshialula nahone zwi tea u bvela phana kha u vhofholola sisiteme ya nivho yashu kha u sasaladza na u thivhela?
Sisiteme ya nivho ya sialala yo bveledzwaho na u vhulungwa i tshi bva kha vhongwaniwapo vha a Afurika Tshipembe i sumbedza vhutshilo ha lutendo lwa tshipia tshihulwane tsha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe. Nivho iyi ya sialala i wanala kha masia a kwamaho vhuambo ha mvelele na vhurereli u swika kha maitele a zwa vhulimi na u dzhenelela kha zwa mutakalo. Nivho ya Ngwaniwapo (IK) i anzela u shumiswa nga ndila i fanaho na nivho ya sialala na yapo kha u fhambanya mvelephana ya nivho nga ngomu kha tshitshavha tsha vhongwaniwapo i bvaho kha sisiteme ya nivho ya ifhasi yo bveledzwaho nga dziyunivesithi, senthara dza hoisiso dza muvhuso na dziindasitiri dza phuraivete, dzine tshiwe tshifhinga dza vhidzwa nga nila i si yone sa sisiteme ya nivho ya Vhukovhela?
Nga fhasi ha tshialula, Sisiteme ya Nivho ya Ngwaniwapo (IKS) kha a Afurika Tshipembe, hu tshi angaredzwa na vhathu vhane vha shuma nga fhasi ha sisiteme yeneyo, zwo dzhielwa fhasi, zwo tsikeledzwa, na u nyadziwa. Hezwi zwo vha na mvelelo dzi si dzavhui kha mvelaphana ya ikonomi ya Afurika Tshipembe na tshitshavha, zwe zwa ita uri hu si vhe na kutshilele kwavhui, mvelele na mvelaphana ya ikonomi kha vhunzhi ha vhathu vha Afurika Tshipembe. Kha maga ohe a vhuimo ha ikonomi ya khutshilele na vhutshilo ha vhathu, na u bua na zwigwada zwohe zwa miwaha, vhuimo ha ivhazwakale na mbeu dzohe, vhongwaniwapo a vha dzhielwi nha. Zwithu zwi si zwavhui zwine vha angana nazwo zwi a kona u engedzedza na u ita uri hu vhe na u sa eana vhukati ha vhongwaniwapo na dziwe sekhitha dza tshitshavha kha miwaha i tevhelaho, nga nna ha musi hu tshi nga dzhiiwa maga mahulwane zwa zwino kha a u tandulula u bvela phana ha u sa eana, hu sa khou sedziwa sisiteme ya nivho ya zwitshavha zwa vhongwaniwapo na nivho ya tshipentshela ya sialala vhukati ha dzianga na nivho ya tshipentshela ya sialala ine ya vha na vhafumakadzi kha zwitshavha sa tsumbo?
U anganya na u pembelela sisiteme ya nivho ya Afurika Tshipembe a si nila fhedzi ya u tandulula zwithu zwo khakheaho. Zwi nga thusa uri hu vhe na nila ntswa ya hoisiso na mimapa ya vhuluvhi, hu tshi angaredzwa na u pfumisa ine ra vha nayo zwa zwino. U sendela tsini na dzisentshari dza u tsikeledzwa, hu na lupfumo lu sa hanedzeiho lwa IK lwe lwa kona u tshila nahone kha vhwe vhuimo, lwa kona u aluwa nga fhasi ha tsireledzo ya tshitshavha tsha Afurika na vhadzulapo. Vhunzhi ha IK ye ya kona u tshila yo shandula na u ita uri hu vhe na u kuhumbulele kwa Afurika kha zwithu zwi ngaho sa vhutsila, muzika, vhurereli na theolodzhi, mavhusele, vhulamukanyi, mutakalo na vhulimi. Vhune na vhune ha mvelele, hu tshi angaredzwa sisiteme dza zwine vhathu vha tenda khazwo, zwo dzula zwo khwaha na u vha na maana nga u dovhololwa ha maitele a u sedzuluswa ha IK, nga nna ha vhupo ho vhifhaho ha poitiki vhune ha vha na vhukolonializimu na tshialula. Tshifhinga tshinzhi vhafumakadzi vho vha vhone vhathu vhane vha vha na nivho ya zwivhumbeo izwi?
Gundo a demokirasi kha tshialula zwi ri fha khaedu ya u vhumba fureimiweke ya lushaka ya u bvelaphana ha mvelaphana ya sisiteme dza nivho. Furemiweke iyi i o ita uri vhathu vha kone u vhona vhukoni havho ho fhelelelaho kha tshitshavha, na u vhumba buloko ya ndeme ya u fhaa kha u bvelaphana ha nivho dzohe dza lushaka na zwe zwa lavhelelwa. Phoisi khulwane ine ya langula IKS kha muhumbulo wa?
U tendelwa ha mvelele ya Afurika kha ifhasi nila i re khagala ya u bveledza n?
Maga a u tou ita kha u bveledza zwithu zwa ndeme kha ikonomi kha tshumelo yo nekedzwaho nga nivho ya vhathu vhane vha vha na n?
Tshithu tshine tsha khou khwahisa nivho ya nganiwapo ya ikonomi mushumo wa n?
U anganelana na sisiteme dza nivho, sa tsumbo ndivho ya ngwaniwapo i shumiswa yo angana na thekhinolodzhi ya tshizwino-zwino ya bayothekhinolodzhi kha zwa mishonga na dziwe sekhitha kha u engedzedza tshiimo tsha vhubveledzi?
Phoisi iyi i kwama Mihasho ya Muvhuso yo vhalaho, ye ya kwamiwa nga ha vhuifhinduleli ha kushumele uri hu vhe na u shuma zwavhui kha u bveledza dziphoisi na dzimbekanyamishumo kha dzisekitha dzo fhambanaho. Tshivhalo tsha nila dzo thomiwaho nga dzisekhitha dzo fhambanaho (kha Muhasho wa Mutakalo, sa tsumbo, kana u ya nga IKS, kha NRF) dzo no i thomiwa. hoea ya furemiweke ya phoisi ine ya angaredza yo themendelwa nahone maga a u i shumisa a nilani nga kha Komiti ya Vhukati ha Muhasho ine ya rangwa phana nga DST?
Phoisi iyi, ngauralo, i bvela phana yo itika nga uri sisiteme dza nivho ya ngwaniwapo, u ya nga hoea ya maitele a u tanganela. Nila dza u tikedza na u thusa kha dziwe dzisekhitha dzi khou bveledzwa nahone dzi tea u sumbedza tshifanyiso tsho alaho tsha IKS ya vhupo ha Afurika Tshipembe?
Phoisi ya luambo lwa lushaka zwa zwino i hone nahone mulayo u khou talatadziwa. U aluswa na u kopiwa ha muzika wa ngwaniwapo na dzifomo dza vhutsila zwi kha i sumbedza mushumo une wa khou itiwa. Mulayo wa Vhathu vhane vha khou ita zwa vhuanga ha tshirema wo itiwa nahone u khou amba uri hu tea u thomiwa tshivhumbeo tsha u langula tshine tsha ivhea sa Khoro ya Vhathu vha itaho zwa Vhuanga, ine ya o languala nyito dza anga dza tshirema dza Afurika Tshipembe dzi swikaho 200 000?
Zwi tou vha khagala zwauri zwi nga si konadzee u ya nga fureimiweke ya phoisi kha u bula zwine zwa tea u itiwa nga vhualo kha vhathu vhane vha ita phoisi kha dzisekhitha dzine dza vha na zwivhumbeo zwi sa faniho na zwa huwe fhethu. Naho zwo ralo, zwi o vha zwa ndeme u vhumba mishumo yo vhalaho ine ya o sumbedza kushumele kwa IKS kha a Afurika Tshipembe?
Tshipia itshi tsha ndeme tsha fureimiweke ya phoisi tshi oa u bveledza dzipulatifomo kha a Afurika Tshipembe dza u khwahisa, u alusa na u bveledza nyambedzano nga ha IKS, na u vhumba muhumbulo wa tshitshavha u mona na vhathu vho vhalaho vhane vha shuma mushumo uyu. Zwi o vha zwa ndeme uri hu vhumbiwe mishumo yo vhalaho miswa u tikedza kushumele kwa IKS kha?
Ngeletshedzo ya vhuimo ha nha kha Muvhuso nga mafhungo a IKS ine ya vhiga kha Minisi?
Mishumo ya mvelaphana ya IKS, hu tshi angaredzwa badelo dza tshikolo, mvelaphana dza hoisiso, u vhulungwa ha sisiteme ya u ita muvhigo nga nivho ya ngwaniwapo na u aluswa ha zwivhumbeo zwa netiweke vhukati ha vhathu vhane vha shuma nazwo, zwine zwa?
Vhungomu ha Vhusimamilayo na ndangulo ya u tsireledza ndaka ya vhukoni ine ya elana na n?
Zhendedzi ine a thusa, nga maana nga nila ya u fhulufhedzea, kha u thusa tshitshavha kha u wana, u tsireledza na u anadza malamba ane a bva kha vhathu vhane vha vha na ndaka ya vhuali na dziwe pfanelo dza tshitshavha kha Nivho ya Ngwaniwapo. Kha mawe masia, vhadzulapo kana zwitshavha zwi nga nanga u thoma tshikwama tshavho kha ndivho iyi, hune ha vha na mbuelo dzi kombetshedzeho ngauralo?
Tshithu tsha ndeme kha phoisi iyi tshi o vha u vhumbiwa ha sisiteme ya u rekhoda kha IK. Naho hu uri Afurika Tshipembe i oa uri hu vhe na IK kha zwivhumebo zwa muvhuso kana maga a u vhulunga nila ya u tsireledza, sisiteme ya u rekhoda ndi ya ndeme?
Hu na hoea i re khagala ya u themendela na u tsireledza nivho ya ngwaniwapo na IKS kha a Afurika Tshipembe hu tshi itelwa mvelele. Vhuimo huvhili vhu re hone vhu thivhela u vhonala uho. Vhuimo ha u thoma ho o wela kha ivhazwakale ya poitiki ya a Afurika Tshipembe na u itika nga u tsikeledzwa ha pfanelo dza vhathu nga kha mirafho na mvelele. Zwivhumbeo zwa nivho zwo vhumbiwaho nga tshifhinga tshenetsho na nga murahu zwi kha i vha kha mushumo wa u shandulwa uri zwi kone u isa u ibvisela khagala nga vhavhuali vha Afurika. Vhuimo ha vhuvhili vhu bva kha u tshimbidzwa ha ifhasi na zwibveledzwa zwine zwa bva kha sisiteme dza nivho ya ngwaniwapo kha ifhasi othe?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u tea u nekedza vhurangaphana ho alifhaho u ya nga hoea idzi dzohe?
Afurika Tshipembe i dzhiela nha mbofholowo yao na vhuilangi u bva kha sentshari dza u tsikeledzwa dze dza vha dzo livhiswa kha u dzhia zwishumiswa zwa vhongwaniwapo. Ndi kha muhumbulo wonoyu hune maitele a mbofholowo ya lushaka a itiwa hu na mbonelaphana o itikaho nga milayo ya Mulayotewa na zwithu zwa ndeme kha demokirasi. Vhukati ha izwi hu na tshirunzi tsha muthu, u swikelelwa ha u lingana, u bveledzwa phana ha pfanelo dza vhathu na mbofholowo, na u bveledzwa phana ha vhulamukanyi kha kutshilele, u sa vha hone ha khethano nga muvhalo na nga mbeu. Mihumbulo ya vhulamukanyi kha kuthsilele na u eana nga fhasi ha mulayotewa wa Afurika Tshipembe a zwi tou vha zwone zwithu zwa ndeme fhedzi, zwi tevhelwa nga u iimisela kha u dzhia maga a u vhuedzedza ngonani, nga u angaredza na nga nga nila ya tshipentshela. Ndi zwa ndeme u ivha na u shumisa phoisi sa zwishumiswa zwa u ita uri hu vhe na mbetshelwa ya Mulayotewa u ya nga pfanelo idzi?
Tshipia tsha 185 tsha Mulayotewa tshi amba zwauri hu thomiwe Khomishini ya u Aluswa na u Tsireledza Pfanelo dza Mvelele, Vhurereli na Dzinyambo. Mulayo ya hone une wa fha maana Khomishini wo sainiwa nga 2002. Iwe ya nivho khulwane dza Khomishini ndi u alusa u honifhiwa ha pfanelo dza mvelele, vhurereli na dzinyambo. Khomishini i dovha hafhu ya vha na maana a u langula, u sedzulusa, u oisisa, u funza, u eletshedza, na u vhiga nga ha mafhungo ane a kwama pfanelo dza mvelele, vhurereli na dzinyambo. Zwi tou vha khagala uri murao une wa alusa kana u eletshedza nga ha IKS u o oa tshumisano yavhui na Khomishini. Phoisi iyi i oa u bveledza phana mushumo wa IKS nga fhasi ha muhumbulo wa ikonomi, kutshilele na pfanelo dza mvelele na mbofholowo?
Kha u vhuelela ha Afurika Tshipembe kha lfhasi, hu na zwivhuya na dzikhaedu kha ndangulo ya IKS. U vha hone ha Afurika Tshipembe kha tshiimo tsha zwino kha sisiteme ya poitiki kha tshikalo tsha ifhasi a si zwine zwa si vhe na thaidzo lini, sa izwi ipfi a gulobaaizesheni one ine i na muaisano?
Kha muhumbulo wa zwa ikonomi, gulobaaizesheni zwi amba u anavhuwa na u dzhenelela tshohe ha vhuvhambadzi ha ifhasi, masheleni na mafhungo kha makete wo anganelanaho muthihi nga u angaredza. Mvelelo dza maitele aya ndi u fhungudzwa ha zwithithisi zwa u angaredza, u aluswa ha u phaaladzwa ha masheleni na u fhiriselwa ha thekhinolodzhi kha vhawe. Mvelelo dza gulobaaizesheni kha mashango na zwine zwa bveledza zwone zwi tshi kwama vhukoni hao ha u vhumba milayo. Muhumbulo une wa khou aluwa ndi wa uri hoea ya mbofholowo, u fhungudza ndangulo ya muvhuso kha ikonomi na u phuraivethaiza zwi livhisa kha u dzinginya u dzhenelela ha muvhuso kha vhutshilo ha lushaka?
Zwine zwa nga bvelela kha mvelelo zwi elana na u angana nahone tshifhinga tshinzhi u vhetshelwa mihumbulo yo fhambanaho na milayo u itela mvelelo yo anganelanaho ya ifhasi othe kha dzhango. Zwithu zwa ndeme kha maitele aya ndi u anganelana ha ikonomi, nyanadzo ya mafhungo na zwiwe zwithu zwa thekhinolodzhi ya tshi zwino-zwino ine sa tsumbo, ya anzela u anadza u thomiwa ha maitele a mvelele yo anganelanaho ine ya sumbedzwa musi hu tshi iwa zwiiwa, u imba, u tshina, u amba, u wala, na zwiwe kha dzhango ohe?
Tshithu tshine tsha sumbedza mvelelo ya ndeme ya gulobaaizesheni ndi u avhanya u fhungudzea ha u angana ha nyambo u bua na ifhasi. Hu khou anganyelwa uri hu na nyambo dza 5000 u swika kha 7000 dzine dza vha hone, dzine khadzo dza 100 dzi khou ngalangala waha muwe na muwe. Henefha kha 2500 wa nyambo dzo salaho dzine dza khou ambiwa zwa zwino dzi khomboni, tshafumi tsha 32 wadzo ndi dza Afurika. Gulobaaizesheni yo sumbedzwa sa tshone tshithu tshihulwane tshi itaho uri hu vhe na u ngalangala uhu?
Zwitshavha zwo shushedzwaho u mona na ifhasi zwo nyanyulea nga mukumbululo wa mvelele yazwo nga nila dzo fhambanaho. Iwe nila ya u nyanyulea uhu ndi ya nyaluwo ya ifhasi ya IK ye ya uuwedza uri hu vhe na u nyanano nthihi bva kha muhumbulo wa pfanelo dza vhathu. Tsumbo dza pfano idzo1 dzi angaredza Guvhangano a Bayodaivesithi na Pulane ya u Shuma yo dzhiwaho kha Samithi ya ifhasi ya Mvelaphana i sa Gumi ngei Johnanesburg. Iwe nila yo vha ya u tenda uri vhongwaniwapo vha ifhasi vha na pfanelo ya u ihudza nahone kha u sumbedza pfanelo iyo, vha tea u dzhielwa nha sa vhane vha mvelele yavho na ndaka ya vhuali, sa tsumbo sa zwine zwa wanala kha Mulevho wa Mataatua wa 1993. Zwohe Mvusuludzo ya Afurika na NEPAD (kha iwalo a u wanala hazwo) zwo sumbedza nivho ya vhongwaniwapo sa yone ya ndeme kha dzhango?
U ombedzela hu o vhewa kha u alusa vhuumani ha ifhasi kha IKS u bva kha muhumbulo wa u kovhekana maitele avhui na u iimisela kha nivho dzo oweleaho na vhashumisani vhane zwine vha zwi takalela zwa fana na zwashu?
1.2 Mvelaphana ya Vhanekedzi vha Tshumelo nga?
U ya nga Tshitirathedzhi tsha Mishonga ya Sialala ya Dzangano ya ifhasi a Mutakalo (World Health Organisation (WHO)), Mishonga ya Sialala i shumiswa nga maana, kha sisiteme ine ya khou aluwa ine ya vha na ndeme kha ikonomi. Kha a Afurika, u swika henefha kha 80% wa vhadzulapo vha shumisa mishonga ya sialala u ithusa kha u swikelela hoea dzavho dza mutakalo. Kha a Asia na Latin Amerika, vhadzulapo vha bvela phana na u humisa mishonga ya sialala zwi tshi khou itiswa nga vhuimo ha ivhazwakale na mvelele ine vha tenda khayo. Ngei China, mishonga ya sialala i swika henefha kha 40% kha tshumelo ya mutakalo?
Kha mashango ane a khou bvela phana, u swika nga maan a ha mishonga ya sialala zwi itiswa nga u wanala hayo na u kona u rengea. Ngei Unganda, sa tsumbo, reshio ya vhathu vhane vha shumisa mishonga ys sialala kha vhadzulapo tshi vhukati ha 1:200 na 1:400. Hezwi zwi fhambana na u vha hone ha vhathu vhane vha shumisa mishonga, vhane reshio yavho ya vha 1: 20 000 kana ya vha fhasi. Naho zwo ralo, u phaaladzwa ha vhathu vhenevho hu nga fhambana, hune vhunzhi havho vha wanala dzioroboni kana kha vhupo ha oroboni, ngauralo, zwi a konela vhathu vha vhupo hu si ha oroboni uri vha i swikelele. Mishonga ya sialala tshiwe tshifhinga ndi yone ine ya kona u swikelelwa kha ifhasi?
Pholisi ya lushaka na furemiweke ya ndangulo?
Tsireledzo, u shuma zwavhui i na ndeme kha u isa phana na u langula dzilafho?
Mashumisele u ita uri i vhe yavhui na u vhulunga tshelede?
Kha u dzhiele nha ndeme ya mushumo wa mishonga ya sialala kha a Afurika Tshipembe, Muhasho wa Mutakalo wo irafutha Mulayotibe wa Vhathu vhane vha Shumisa mishonga ya Sialala (Traditional Health Practitioners Bill). Mulayotibe uyu u tandulula zwigwada zwo buliwaho afho nha na u themendela u thomiwa ha tshivhumbeo tsha u langula?
Hu na hoea ya u khwahisedza mushumo wa hoisiso na Mvelaphana kha sia ii, nga maana zwi tshi ya kha u rekhoda na u tikedza anga dza sialala kha u tsireledzea na u swikelelea, vhukati ha zwiwe?
1.3 U shela mulenzhe nga N?
Tshiwe tshifhinga hu ambiwa zwauri u sa vha hone ha vhubveledzi kha IKS zwi amba zwauri nivho i i sala i mutheo nahone i nga si bveledze nyaluwo nnzhi ya ikonomi. halutshedzo ya lushaka lwa IKS ndi u sa vha hone ha matshimbidzele na ndambedzo dza u kovhekana nivho nga ngomu kha IKS2. Kha sekhitha ya malamba a fhasi ya vhulimi, vhabveledzi vho fhambana, nga u sa vha hone ha ndambedzo ya muvhuso na tsireledzo kha u ita uri nivho yavho i ivhee. Kha sekhitha ya malamba a nha, hu na tshiphiri. Nga u angaredza, mashango a Afurika ha na phoisi dza u lambedza dzine dza thusa uri hu vhe na u bvela phana na vhubveledzi kha IKS. Zwivhumbeo zwa Sialala zwi sumbedza zwi so ngo lulamiswa kha hezwi. Ngauralo, nyaluwo ya IKS i sala i ya fhasi, i tshi khou khwahisa muhumbulo u si wone wa IK sa u si na nyaluwo. Mvelelo ya u vhumbiwa ha ndambedzo ya matshimbidzele i tea u vha tshanduko ya phoisi ya IKS kha a Afurika Tshipembe?
Naho zwo ralo, nga nna ha u sa vha hone ha ndambedzo ya dzudzanywaho, nga maana kha mishonga ya sialala na vhulimi ha sialala, zwine zwa sumbedza nyito ya ndeme kha a Afurika Tshipembe, nivho ya ngwaniwapo i kha i vha na mushumo wa ndeme kha u bveledza phana vhutshilo ha vhunzhi ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe. Hu na muhumbulo, tshiwe tshifhinga une wa aisaniwa ngawo, wa uri vhulimi ndi u konelela ekholodzhi na sisiteme ya vhubveledzi ha zwiliwa ye ya sumbedza u bvela phana kha tshifhinga tshilapfu. U shumisa zwavhui tsireledzo ya zwibveledzwa nga u i dowedza vhupo honoho. Tsireledzo ya zwiliwa i khwahisedzwa nga u sa bvela phana ha sisiteme i konaho ine ya kwama zwithu zwi ngaho sa zwiiwa zwo fhambanaho, zwiiwa zwo phaaladzwaho zwavhui, zwishumiswa zwo fhambanaho, u lugisela fhethu ha u lima, na fhethu ho lindelaho u avhiwa zwiiwa, hu tshi angaredzwa na u kovhekana zwiiwa na mishumo. Maitela aya a anzela u vha avhui kha vhuimo hapo nahone o tea kha u u dzhia khaedu?
Kha a Afurika Tshipembe, Sisiteme dza Nivho ya Ngwaniwapo i na vhane nahone nekedza tshumelo kha vhathu vhe vha vha sa dzhielwi nha kale vhe vha owela u sa vha na mishumo. Ngauralo hu tea u dzhielwa nha mushumo wa IKS we wa livhiswa kha u ita uri hu vhe na u tholiwa ha vhathu mishumoni. Mbekanyamushumo yo dzinginywaho ya IKS yo livhiswaho kha u tholiwa ha vhathu mishumoni i o tikedza kana ya dzula i kha Mbekanyamushumo ya Muvhuso yo Livhiswaho kha Tshitshavha ine ya khou itiwa nga Muvhuso. Heyi i o vha iwe ya dzithandela dze dza livhiswa kha u shumisa IKS kha u fhungudza vhushai?
Kha u bveledza vhukoni ha IKS, ri tea u dzhiela n?
U aluswa ha IKS kha muhumbulo wa mvelaphan?
U aluswa ha IKS sa tshibveledzi tsha mishumo.
1.4 U engedzedza nga sisiteme i?
U engedzedza nga iwe sisiteme ya nivho zwi fha tshifhinga tsha u sasaladza zwibveledzwa zwiswa na tshumelo dzine dza nga si dzhielwe fhasi. Vhuvhambadzi ha ifhasi kha zwishumiswa zwa ndeme hu kwama vhuimo ha ikonomi ha nha zwa zwino. U rengiswa ha zwidzidzivhadzi zwo livhiswaho kha mishonga ya sialala zwi zwohe zwi swika kha US$ 32 billion nga waha. Ho anganywa zwauri nga u kwamana na vhongwaniwapo, hu nga vha na nyaluwo kha reshio ya bayophurosipekithasi kha dzitsengo u bva kha nthihi kha 10,000 u swika kha nthihi kha mbili, na uri nivho ya sialala i engedzedza zwavhui u sedzulusa zwimela zwine zwa nga shumiswa kha mishonga nga henefha u swika kha 400 kha tshafumi.3 Ha sa vha na u shela mulenzhe ha nivho ya vhongwaniwapo, vhunzhi ha zwibveledzwa zwa mishonga zwa ndeme zwine zwa shumiswa namusi, zwi nga si vhe hone. Phana ha 1992, Nivho ya Ngwaniwapo na zwishumiswa zwo vha zwi tshi vhonala sa ifa a mupo. Ho vha hu si na milayo ya ifhasi (nahone kha mashango manzhi nga vhuphara) ine ya languaa u swikelelwa kha zwishumiswa zwa ndeme. U bva kha muhumbulo wa muaisano wa lushaka, kha ifhasi ine a vha na u engedzea ha nivho, sisiteme dza nivho dzine dza si swikelelwe nga vhawe dzi fha zwivhuya zwavhui. Sa shango ri nga si kone u konelela u sa dzhielwa nha ha IKS kha sia ii?
Lushaka lwa ndaka ya vhuali ha muthu muwe na muwe lu ita uri hu vhe na zwithu zwinzhi zwi sa pfali, musi lu tshi khou shumiswa kha vhadzulapo vha henefho. Vha kundelwa u dzhiela nha zwauri zwitshavha izwi zwi na maitele o fhelelaho kha vhupo hazwo nahone a zwi koni u fhambanya zwishumiswa zwine vhutshilo hazwo ha itika ngazwo zwa vhonala sa ndaka ya ikonomi na kutshilele ine ya vha kule. Ngauralo, naa muthu a nga alutshedza hani vhubveledzi na u vhuelwa kha vhupo ha zwitshavha, o fhiwa hoea ya sumbedza tshithu tshiswa na u vha khagala Kha mawe masia, hu na zwigwada zwiuku zwine zwa wanala kha zwitshavha, zwine zwa fana na anga dza tshirema na vhathu vhane vha ita zwa vhutsila vhane vha khou shuma uri vha bveledze IK kha vhone vhane, u fhirisa tshitshavha nga u angaredza. Thaidzo i kona musi i tshi ya phana kha masia ane khao nivho ya ngwaniwapo yeneyo kana ine ya fana nayo ya shumiswa nga zwitshavha zwo fhambanaho u mona na ifhasi?
Mafhungo aya a nga anganywa nga u shuma nga fhasi ha furemiweke ya TRIPS nga u shumisa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa pfanelo ya ndaka ya vhuali. Hezwi zwi angaredza tsumbedzo dza ivhashango, muhumbulo wa pfanelo dzo livhiswaho kha tshitshavha na zwivhumbeo zwa sui generis zwa u tsireledza zwine zwa thusedza sisiteme ya zwino ya Ndaka ya Vhuali?
Mafhungo ane a elana ane a kwama sisiteme ya zwino ya maitele a Ndaka ya Vhuali a tea u waliwa fhasi. U itela u thivhela Nivho ya Ngwaniwapo yo no i vhaho vhathuni uri i si dzhiiwe sa nivho ntswa kha mawe mashango, ndi zwa ndeme uri hu vhe na mawalwa o tou waliwaho a maitele aya. Nga nila iyi, tshitshavha tsha ngwaniwapo, tshi nga ita khaedu kha Ndaka ya Vhuali ine ya khou fhiwa mawe maitele ane vha ivha e avho. aiburari ya Didzhithala ya Nivho ya Sialala (The Traditional Knowledge Digital Library (TKDL)) (India) ya Ayurveda yo thomelwa u thivhela u fhiwa vhune kha vhubveledzi vhune ha sa fhe vhune kha TK ya India, kha u vuna luambo hu tshi angaredzwa na zwithivheli zwa tshivhumbeo, na u thomiwa ha khethekanyo ya tshi zwino-zwino, u oisisa na u vusuludzwa ha zwishumiswa kha TK. U engedzedza kha izwo, u vhumbiwa ha dziredzhisiara dza lushaka, ya vunu na ya ifhasi kha Nivho ya Ngwaniwapo i nga tikedza u kovhekana mbuelo kha indasitiri na vhupo ha henefho tsini, sa zwe zwa thomiwa nga India. Zwa zwino, kha a Afurika Tshipembe, CSIR yo swikelela pfano ya ivhazwakale na tshitshavha tsha San kha u kovhekana mbuelo dzi bvaho kha tshidzidzivhadzi tsha u tsikeledza lutamo tshine tsha o bveledzwa tshi tshi bva kha tshimela tshine tsha pfi Hoodia. Ri o vhumba furemiweke ya mulayo ine ya langula pfanelo idzo uri dzi swikelelwe zwavhui hu na u vhuelwa u fhirisa u litsha mafhungo a tshi bva kha lufuno?
Uri hu vhe na u vhulungea ha pfanelo dza nivho, hu tea u vha na sisiteme ya u rekhoda fhethu hune zwitshavha, tshigwada tsha vhathu vha re na vhutsila na vhawe vhane vha vha na nivho ya IK vha nga rekhoda nivho ine vha vha nayo u itela u wana thuso kha zwine vha zwi takalela kha mbuelo dza ikonomi ya matshelo na vhui kha kutshilele, zwo livhiswaho kha IK?
Zwipia zwa ndeme zwa sisiteme zwine zwa?
Mulayo une wa o ita uri hu vhe na vhuimo ho fhungudzeaho ha mafhungo na Nyanano ya u Fhirisa Mafhungo na Matheriala u ya nga ho?
U aluswa ha vhuumani ha IK na saintsi yo?
U shandukiswa ha Mulayo wa Afurika Tshipembe wa Vhune u kombetshedza uri hu vhe na muano wa vhutsila.
Milayo ya Vhune ya Afurika Tshipembe i tea u shandukiswa uri hu vhe na muano u re mulayoni wa u shumiswa ha IK kana u fhirisela zwishumiswa zwine zwa bva kha ngwaniwapo phana ha muano wa vhutsila u ya nga vhune na u ita. U kundelwa u ita muano uyo zwi o ita uri hu vhe na u tshinyalelwa ha tsireledzo ya vhune ha tshithu. U ya nga muhumbulo wa DST, muano uyu u nga itiwa u tshi elana na tshifhinga tsha u u tevhedza. U engedza kha izwi, u shumiswa ha Pfano ya u Fhirisa Mafhungo na Zwishumiswa (Information and Material Transfer Agreements (ITAs and MTAs)) zwine zwa elana na vhuimo ha fhasisa hune ha o oea kha hoisiso dzohe kha mushumo wa IK u itela uri hu vhe na mutheo wa mbuelo ya vhumatshelo kha u kovhana hune ha vha hu si na sisiteme ya u rekhoda?
Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi u o vha na vhuifhinduleli kha IKS sa izwi i tshi kwama vhubveledzi na anganelana na sisiteme dza iwe nivho hu tshi angaredzwa na hoisiso, nahone Muhasho wa zwa makwevho na Mbambadzo u o shuma na mafhungo a ndaka ya vhuali kha mvelaphana ya IK SMME?
Vhushaka vhukati ha IKS, Sisiteme ya Lushaka ya Vhubveledzi (National System of Innovation (NSI)) na Sisiteme ya Lushaka ya Pfunzo ndi ha vhuimo ha nha nahone yo anganelanaho. IKS i nga aluwa na u bvela phana kha nyambedzano na u hanganelano na dziwe sisiteme dza nivho. A hu na na nthihi ya sisiteme idzi ine ya nga bvela phana nga nna ha musi dzo thomiwa nga fhasi ha u tsireledza na u alusa IKS?
Milayo ya Mulayotewa wa demokirasi, khahulo ya kutshilele na u fhulufhedzea, u eana, u sa vha na tshialula zwi tshi ya nga mirafho na u sa vha na tshialula u ya nga mbeu, pfanelo dza vhathu na tshirunzi tsha muthu zwi sumbedza zwithu zwa ndeme zwine ngazwo sisiteme ya pfunzo ya lushaka ya dzhiiswa zwone. Phoisi kana phurophozala ya Lushaka ya Pfunzo i khwahisa zwithu zwa ndeme zwi re afho nha nga u thoma zwithu zwa ndeme zwa vhuifhinduleli, mulayo, u honifha, tshitshavha tshi si na tshiphiri na u farelana sa zwithu zwa u engedzedza zwine ngazwo sisiteme ya pfunzo ya lushaka ya bva hone?
Bambiri itshena a Pfunzo na Vhugudisi (1995) i alutshedza nivho ya ndeme ya pfunzo ya lushaka na phoisi ya vhugudisi sa ya ndeme u itela uri muthu muwe na muwe a dzhiele nha, a kone u swikelela kha pfunzo ya vhumatshelo na vhugudisi ha vhuimo havhui. Khono kha vhukoni ha thekhinolodzhi i bvelaho phana i vhonala sa ine ya oa u shandukiswa, sisiteme ya pfunzo yavhui. Muhumbulo uyu wo fhaiwa kha Bambiri itshena a Saintsi na Thekhinolodzhi (1996). Bammbiri itshena a Vhutsila, Mvelele, na Ifa (1997) i dzhia pfunzo sa tshipia tsha mvelele, na u dzhiela nha uri mvelele yone ine i fhiriselwa kha vhawe nga pfunzo?
Hu na phambano vhukati ha zwithu zwa ndeme zwo buliwaho afho nha na izwo zwine zwa langula sisiteme ya nivho ya ngwaniwapo, ine ya vha ya vhathu, sia a nivho na maitele a thekhinolodzhi na thekhinolodzhi dzine dza langula nivho. Ngauralo ndi zwa ndeme u vhona uri pfunzo ya lushaka i shumisana na u alusa IK. Kha u bveledzwa ha Zwitatamennde Zwiswa zwa Kharikhulamu, ho vha na mushumo muhulwane kha u dzhiela nha u tendelwa ha mushumo wa ndeme wa IK, nga maana zwi tshi ya nga pfunzo ya saintsi na thekhinolodzhi?
Muhumbulo wa akhiredithesheni na u vhona uri IK ndi ya vhukuma a wo ngo bveledzwa nga fhasi ha sisiteme ya Vhukovhela. Ndi tshipia tsha ndeme tsha u tandulula zwithu zwa kale na u pfumedzana hune maitele aya a dzhielwa nha, u tandululwa na u shandukiswa tshohe. Phlisi iyi i oa u thoma na u tikedza nila ya u thoma na u vhona uri u sedzulusa na akhiredithesheni ya IK nga u anganya mushumo uyu na mishumo ya zwivhumbeo zwine zwa khou wanala zwino u itela u khwahisa na u akhireditha nivho, nag maana Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo?
IK i a shanduka, nahone tshanduko dzi vhonala sa hoea ya uri vhathu vha shanduke. I dovha ya wana maana nga u dzhenelela kha vhutshilo ha vhathu. U shandukiswa ha silabasi dza pfunzo u bva kha ngona yo itikaho nga ngudo u ya kha ya u tandulula thaidzo na u isa phana na u sumbedza u dzhielwa nha ha IK. Hezwi zwi o oa uri ngona dzo teaho dza u anganya nivho ya ngwaniwapo kha ngudo dzo fhambanaho dzi waniwe na u shumiswa?
Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo (National Qualifications Framework (NQF)) i angaredza mulayo wa u guda ha vhutshilo hohe, na u dzhiela nha uri a si zwikolo fhedzi, magudedzi na kha zwivhumbeo hune ha nga gudiwa na u wana ndalukanyo. U akheridithiwa nga NQF na zwivhumbeo zwi kwameaho zwi nga isiwa kha zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa u guda, nahone hu tea u angaredza u khwahiswa ha nivho ye ya gudiwa na u shumiswa nga nila i vhonalaho kha vhupo ha ngwaniwapo; nivho ine ya si anzele u ambiwa nga nila ya orala. Hezwi zwi o vhumba tshishumiswa tsha phoisi tsha u thivhela na vhune ha nivho (nga maana kha sia a bayodaivesithi) ya zwitshavha zwine kale na kale zwa dzhiiwa sa fhethu ha mahayani nahone hune ikonomi ya vha fhasi?
Mbonelaphana ya Afurika Tshipembe ya saintsi na thekhinolodzhi ndi ya u ita uri hu vhe na mvelaphana ya ikonomi ya kutshilele nga u dzhenisa maitele a S&T yashu nga fhasi ha ndangulo khulwane ya u swikelela Sisiteme ya Lushaka ya Vhubveledzi nahone yo buliwa kha Bammbiri itshena a Santsi na Thekhinolodzhi o kandiswaho nga 1996. NSI i dzhiela nha zwauri vhubveledzi vhu nga vha hone fhedzi kha muthu muwe na muwe na u bva kha zwitshavha zwa vhubveledzi nga fhasi ha vhupo vhune ha konisa u uuwedza vhukoni ha u bveledza kha u tandulula dzithaidzo. Ngauralo zwivhumbeo, madzangano na dziphoisi zwi a kombetshedzea uri zwi shumisane nga nila yavhui u itela u bveledza nivho ntswa na u anadza thekhinolodzhi. Mvelelo dzine dza swikelelwa dza sisiteme ya vhubveledzi dzi ita uri hu vhe na vhutshilo havhui, u alusa u aisana na mvelalaphana ya vhashumi?
Lushaka lwa sisiteme ya IK lu bula zwauri hu o vha na ndungiselo yavhui ya vhubveledzi, nga mawe maipfi, sisiteme dza IK dzo itika nga vhathu, nahone dzo fhambanana, dzi shumisa thekhinolodzhi ya vhubvo hu na vhuumani ho khwahaho. Tshivhalo tsha tsumbo dza ifhasi tshi hone he IK ya shela mulenzhe kha sisiteme dza vhubveledzi, sa tsumbo, Japan, India, Singapore, Malaysia na South Korea. Vhunzhi ha fhethu afha, naho zwo ralo, IK yo shuma sa i re thungo fhedzi i sisiteme ya nivho yo vhambelaho i saathu u anganywa na nivho khulwane. Zwi o vha zwavhui kha IKS uri i anganywe na Sisiteme dza Lushaka dza Vhubveledzi?
Vhubveledzi kha IKS ya a Afurika Tshipembe ndi maitele ane a khou bvela phan a u itela u shandukisa hoea dza tshitshavha na vhuimo. Mushumo wa nivho kana u phaaladza thekhinolodzhi kha zwifhinga zwine zwa khou shanduka u nga i vha mushumo wa vhubveledzi nga wone une. U dzhenela ha muvhuso nga maana ndi zwa ndeme kha u bveledza phana tshiimo tsha mvelaphana ya lushaka ya IKS. U dzhielwa nha ha u tshimbidza ho teaho ha sekhitha ya phuraivete kha u shela mulenzhe kha u bveledza mbuelo dza ikonomi dzi bvaho kha IK ndi zwa ndeme kha ivhazwakale ya Afurika Tshipembe ya khuano na u shengedzwa vhukati ha tshitshavha tsha ngwaniwapo muvhuso wa Tshialula?
Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha R&D tsho themendelwa nga Khabinete nga Fulwi 2002. Kha Tshitirathedzhi itshi hu na mushumo wa u bveledza hoea i re khagala ya mafhungo a IK, yo livhiswaho kha u buliwa ha hoea yo lavhelelwaho na mihumbulo. Hu dovha hafhu ha vha na hoea ya u bveledza furemiweke dzi re khagala dza nivho dza u khwahisa dzine dza ivhadza sisiteme ya pfunzo?
Tshivhalo tsho anganyelwaho tsha u shumiswa ha masheleni kha hoea ya lushaka na mvelaphana tshi swika henefha kha 0,7% wa GDP, tshine tsha eana na hafu i bvaho kha tshelede ya muvhuso. U lambedzwa ha hoisiso ya IK zwi ita uri hu vhe na nila i sa faniho na iwe ya u langula, u shumisa na u shela mulenzhe kha hoisiso kha u alusa sisiteme ya lushaka ya vhubveledzi. Zwa zwino hu na mbekanyamushumo dza ndeme dzo vhalaho dza Khoro dza Saintsi, nga maanda Khoro ya hoisiso ya Vhulimi, Khoro ya Saintsi na hoisiso ya Indasitiri, Khoro ya hoisiso ya Saintsi ya Vhathu na Khoro ya hoisiso ya Mishonga. Mutheo wa Lushaka wa hoisiso na yone yo thoma u uula hoisiso kha sisiteme ya pfunzo ya nha nga u shumisa mbekanyamushumo ya R10 nga waha yo itelwaho nivho yeneyi?
U anganelana vhukati ha sekhitha dza fomala na IKS a zwi athu u sedzuluswa nga maana?
U vhumbiwa ha mabindu ho?
U vhumbiwa ha tshumisano na zwitshavha zwa ngwaniwapo zwo livhiswaho kha zwibveledzwa zwa IK, sa tsumbo kha indasitiri dza zwa mishonga na muzika.
Vharangaphana vha siala ndi vhone vhane vha zwithu zwa ndeme zwa sialala a zwitshavha, zwi tshi khou ya nga ivhazwakale na zwine zwa wanala kha mulayotewa. U vha hone ha Vharangaphana vha Sialala kha maitele a mvelaphana ya IK ngauralo ndi zwa ndeme. Zwa vhukuma ndi zwauri a hu na maitele a mvelaphana ya IKS ane a o shuma arali zwitshavha zwa ngwaniwapo na zwa fhethu henefho na vharangaphana vha sialala vhavho vha sa khou shela mulenzhe tshohe nga nila yo fhelelaho. Kha vhunzhi ha mashango kha a Afurika Tshipembe, zwo wanala nga murahu ha u kundelwa hunzhi ha maedza a mvelaphana ya fhethu henefho zwauri vharangaphana vha sialala na mivhuso ya sialala ndi ndaka ya ndeme kha maitele a mvelaphana?
Nila ya kushumele yo ananiwaho nga hayo yo kwamaho Vharangaphana vha Sialala na Ofisi ya Lushaka nga ha IKS i tea u thomiwa u itela uri hu vhe na vhaoisisi uri vha kone u swikelela kha zwitshavha zwa Ngwaniwapo u ya nga mvelaphana i sa gumi. U swikelela kha tshitshavha u ya nga IK zwi tea u kwama nyambedzano na zwivhumbeo zwa vharangaphana vha sialala?
Kha miwaho yo fhiraho, ho vha na nyaluwo khulwane kha IKS na mushumo we vhafumakadzi vha u ita kha mvelaphana na vhune ha nivho. Zwi khou bvela phana na u dzhielwa nzhele nga vhaoisisi na vhashumi vha fhasi, uri kha zwitshavha zwinzhi vhafumakadzi ndi vhone tshishumiswa tsha ndeme tsha vhulanguli, na uri vha na nivho ya ndeme ya mupo. Mawalwa manzhi a sumbedza uri kha vhuimo ha tshanduko ya tshihau sa kha vhupo, nyito ya tshanduko ya ikonomi, na u dzhenelela ha muvhuso, vhafumakadzi vha ita mushumo wa ndeme kha u ita uri hu vhe na vhutshilo, u bvela phana ha mvelele na ndunzhendunzhe kha tshitshavha?
U dzhielwa nha ha nivho ya vhafumakadzi zwi o livhisa kha muhumbulo wa uri vhafumakadzi vha fanela u shuma mushumo wa ndeme kha u tshea mafhungo kha u thoma sia a hoisiso na mbekanyamishumo dza hoisiso. U shela mulenzhe ha vhafumakadzi u bva mathomoni nahone kha vhuimo hohe ndi zwa ndeme. U shela mulenzhe zwi dzhiiwa zwi tshi angaredza vhuifhinduleli, u fhulufhedzea na tshumisano, hu si u kwamana fhedzi kha u thusa u bveledza vhubveledzi ha nna nga nila yavhui. Hezwi zwi amba zwauri u fhiwa maana ha vhafumakadzi, vha khou fhiwa u maana maanzhi na maana a u ita tsheo kha vhutshilo havho na vhuimo vhune vha vha khaho?
U shela mulenzhe he ha itwa nga vhafumakadzi sa fhethu hune ha vhulungelwa tshipia tshihulwane tsha IK zwi o dzhielwa nha. Ndi zwa ndeme hafhu uri mushumo wa mutheo wa vhafumakadzi kha u bveledzwa ha zwiiwa, mutakalo, u vhulunga ndunzhendunzhe ya mua na mawe masia a IKS zwi khou dzhielwa nha tshohe na u idina ho itiwaho kha u alusa u pfesesa havho masia aya?
Hu khou humbulelwa zwauri Tshigwada tsha Afurika Tshipembe tsha u Sumbedzisa tsha Vhafumakadzi kha Saintsi na Thekhinolodzhi tshi o vhumba tshipia tsha ndeme kha Vhafumakadzi na IK?
IK ndi sia a ndeme kha vhunzhi ha mihasho ya muvhuso. Miwe ya mihasho iyo ndi: Vhulimi; Vhutsila na Mvelele; Saintsi na Thekhinolodzhi; Pfunzo; wa zwa Mupo na Vhuendelamashango; Mutakalo; Makwevho na Mbambadzo; Vunu na Muvhuso Wapo; wa zwa Mavu; Mai na zwa Maaka; na wa zwa Nna. Mushumo wa DST wo i vha wa u tshimbidza vhukati ha mihasho yo fhambanaho u itela uri hu vhe na maitele a ndunzhendunzhe kha mafhungo a kwamaho IKS. Hezwi zwo itiwa nga u thomiwa ha komiti yo iimisaho ya IKS. Hu khou gaganywa uri komiti iyi i fhe muvhigo kha DG wa DST kha Tshigwada tsha Ikonomi tsha FOSA. Mutevhe wa mihasho ya Muvhuso yo buliwaho afho nha i nga dzheniswa kha komiti sa izwi mishumo yayo kha IK i tshi vhonala zwavhui?
Nila khulwane dzo dzinginywaho dzine dza o?
U thomiwa ha Ofisi ya Lushaka ya IKS na mishumo yayo kha DST (Khethekanyo ya 4.2).
U thomiwa ha Khoro ya u eletshedza ya Lushaka nga ha IKS, ine ya o eletshedza Minisia Khethekanyo ya 4?
U thomiwa ha Tshikwama tsha Lushaka tsha IKS tshine tsha eletshedza Minisia nga mafhungo ane a kwamana na Tshikwama tsha IKS na masheleni ane a kwamea Khethekanyo ya 4?
U aluswa ha mulayo une wa thivhela IK nga fhasi ha sui generis muvhuso wa ndaka ya vhuali une wa o langulwa nga DTI (Khethekanyo ya 4.5)?
Hu nga i vha hu na zwikhala zwi re hone kha Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo (NQF) kha u akhiredithiwa ha vhane vha vha vha IK. Ofisi ya Lushaka ya IKS nga fhasi ha DST ite u tandulula zwipia zwa IK zwine zwa sa khou wanala zwi nga ngomu kha NQF. Hu tea u itiwa nga nila dzohe uri hu vhe na u tshimbidza zwavhui maitele a lushaka a u akhireditha na maitele a ifhasi. Mishumo iyi i o itiwa khathihi nga DST na DOE?
U dzhiela nha uri IKS i oa tshumisano yavhui na uri maga a u languala a pha?
Hu thomiwe Ofisi ya Lushaka ya IKS kha DST. Masia a ndeme a u shuma ha tshivhumbeo itsho a itea u angaredza u dzhielwa nha na u aluswa ha IK na sisiteme dza nivho: Ofisi iyi i o nekedza muwaleli wa Komiti dza nga ngomu kha Mihasho?
Khoro ya Ngeletshedzo ya Lushaka nga ha IKS i na maana a u eletshedza Muvhuso kha mafhungo ohe a kwamaho u dzhielwa nha, nyaluwo, mvelaphana, tsireledzo na u anganedzwa ha sisiteme ya nivho ya IK; u vhiga kha Minisia wa ACST na u langulwa nga DST?
Tshikwama tsha IKS tshi tea u thomiwa kha DST sa nila ya u tikedza nyito dza kushumele dza mvelaphan?
CIPRO i thusiwe kha u langula u waliswa ha nivho ya vhane vha vha na IK hu tshi angaredzwa na u shandukisa mulayo wa zwino wa tsireledzo ya IK sa tsumbo u tsireledza sisiteme ya sui generis. Milayo iyi i o thusa milayo ine ya vha hone ine ya langula u fhiwa pfanelo ya tshithu, vhune ha tshithu, u ita tshithu, tsumbo dza zwa ivhazwakale, pfanelo dza u avha zwimela na pfanelo dza waha dza u avha nga u fha tsireledzo vhane vha vha na IK?
Hu na hoea ya u thomiwa ha Ofisi ya Lushaka ya IKS. Mishumo ya Ofisi iyi ya Lushaka ya IKS i?
U thoma matshimbidzele a mupo na vhushaka vhukati ha vhane vha vha na IK na tshitshavha tsha hoisiso na vhuimo ha u langula mafhungo na u pha?
U sedzulusa kuitele hu u itela u asesa IK na IKS na vhuimo ha u fhulufhedzea na u kovhekana nga nila ya u e?
U vhulunga u kwamana na miwe Mihasho ya Muvhuso, mivhuso ya nna, vhane vha vha na IK kha mawe mashango, vhaivhi vha zwa thekhiniki kha mazhendedzi a mashangoni a nn?
U uuwedza u lambedzwa ha dziaborathori dza IKS dzisenthara na vhathu vhane vha shumana nazwo kha nivho ya hoisiso na mvelaphan?
U vhulunga na u pha?
U eletshedza vhongwaniwapo / tshitshavha tsha henefho / vhathu kha mafhungo a dziphambano. Hezwi zwi o itiwa hu na tshumisano na vharangaphana vha sialala na vhawe vha kwameaho kha IKS?
U ya nga u vhea sia a Ofisi ya Lushaka, u bveledzwa ha mushumo wayo, nyito dzi tevhelaho, hu tshi angaredzwa na zwiwe, zwi tea u dzhielwa n?
U thomiwa ha sia a IK na IKS la vhane vha vha na nivho ya ngwaniwapo, vhune havho na zwivhumbeo zwa dzangano a kutshilele hu tshi angaredzwa mushumo wa vhafumakadzi, na mafhungo ane a kwama u vhumbiwa ha sisiteme ya u rekhodiwa ha IK na IKS na redzhisiara yo teaho ya lushaka, rali zwi tshi konadzea?
U waniwa ha mafhungo a IK na IKS ane a wanala kha mbulungelo ya datha ya vhathu, zwivhumbeo zwa pfunzo na zwa hoisiso na u aluswa ha u shumiswa havhui nga n?
U oisisa na u wanulusa tshaka dzo fhambanaho dza vhune ha IK hu na vhukwamani na zwitshavha zwa ngwaniwapo, u vha hone ha maitele a u tsireledza IK na IKS u ya nga maitele a mvelele na milayo i fanaho na zwitshavha; ana u thoma dzisisiteme na maitele ane a vha a ndeme kha u kona u vhonala na tsireledzo ya tshiimo tshiwe ns tshiwe tsha vhune na milayo ya u kovhekana mbuelo na maga ane a tea u tevhelwa?
Mushumo wa Khoro ya u Eletshedza u o vha wa u shuma sa murao wa u eletshedza une wa vha na dzangalelo a u imelela zwivhumbeo zwi kwameaho, zwitshavha, vhane vha vha na IKS na vhathu vha shumaho zwenezwo. Muthu muwe na muwe ane a o nangiwa u tea u vha murangaphana kha mushumo wawe o iimiselaho u eletshedza muvhuso nga ha mafhungo a IKS. Khoro i o newa mushumo wa u ita vhusedzulusi, pfunzo na vhukwamani u ya nga mushumo wa lushaka wa IKS?
Ita vhusedzulusi, pfunzo na vhukwamani vhune ha elana na maana e ya newa one na u thomiwa zwi tshi khou bva kha zwine muvhuso wa khou o?
U dzhia maga a u itela uri dzithero na milayo ine ya o shumiswa kha nyito dzayo zwi khou?
U fhiwa muwaleli na mugaganyagwama une ngawo ha o vha na langiwa ha nyito dzo teaho, hu tshi angaredzwa hoisiso ya pho?
U fha ngeletshedzo nga ha phoisi kha Minisia wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi ane a o kona u anadza mafhungo ayo kha thangana ya murole ine ya vha na dzangalelo kha IKS?
Tshikwama tsha IKS tshi tea u thomiwa sa maitele ane a angaredza muthelo nga u kovhekana mbuelo kha nyito dza ikonomi i bvaho kha IK nga fhasi ha zwitshavha zwa ngwaniwapo zwa Afurika Tshipembe hune ya oea hone. Tshelede dzohe dzi badelwaho kha Tshikwama tsha IK ndi tshelede ya tshikwama nga fhasi ha thalutshedzo i wanalaho kha khethekanyo ya 13 (1) (f) (ii) ya Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso (Public Finance Management Act). Ndivho ya Tshikwama ndi ya fara nyambedzano na u langula mbuelo dzi bvaho kha nivho ya ngwaniwapo ine ya wanala kha zwitshavha zwa Afurika Tshipembe, arali zwitshavha izwi zwi tshi nga bveledzwa tshumelo yo raloho. Hune mbuelo dza kuvhanganywa hone kha zwitshavha zwenezwo, zwitshavha izwo zwi o thoma Tshikwama tshazwo tsha henefho. Tshi o dovha hafhu tsha vha na maana a u lambedza kha thikedzo ya nyito dza mvelaphana ya IKS?
Hu khou humbulelwa uri Tshikwama tshi o tshimbidza vhukwamani na u swikelela kha mbekanyamishumo dzine dza o thusa kha vhubveledzi ha fhasi nga u fha zwifhinga zwa u ita maedza, u engedza, mvelaphana ya u thoma na u thomiwa ha zwifhao zwo teao, zwi fanaho na GODISA, Tshumisano, NAMAC, na dzimbekanyamishumo dza DTI?
A hu nga o vha na u kwamea ha masheleni kha u thomiwa ha Tshikwama, naho zwo ralo hune ha do oea u engedzwa tshiafu tsha u langula na u tshimbidza Tshikwama, hezwi zwi o lambedzwa nga Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi?
Vhane vha vha na Nivho ya Ngwaniwapo na zwiwe zwivhumbeo zwi kwameaho zwi tea u kona u thoma zwo iimisa nga zwone zwine madzangano a u shuma fhedzi nga hoea dza zwivhumbeo zwine zwa kwamea (sa tsumbo Tshikwama tsha IKS tsha Afurika Tshipembe na San Hoodia Benefit Sharing Trust). Madzangano aya a nga ita khumbelo kha Zwikwama izwi uri a lambedzwe kana kha Ofisi ya Lushaka ya IKS uri a wane thikedzo?
Hu tea u vha na maitele a re khagala a tshumisano na vhuifhinduleli vhukati ha Ofisi ya Lushaka na IKS, Khoro ya Lushaka ya IK ya Ngeletshedzo, Khoro ya Lushaka ya Vhubveledzi na CIPRO (Pta). Hu khou dovha hafhu ha lavhelelwa uri zwifhao zwo dzinginywaho zwi o kovhekana tshumisano ya vhushaka havhui na zwiwe zwivhumbeo zwi no o thomiwa?
Zwivhumbeo zwa IKS zwi o tangana na zwivhumbeo zwo teaho zwa lushaka, NGOs, zwivhumbeo, mazhendedzi na vhathu vha re na vhukoni kha u shumisana, tshumisano kana u anganelana hu na ndivho ya u isa phana mishumo ya ndeme?
Nangwe hu uri mawe maga o dzhiiwa ane a angaredza hoisiso dza IK nga u angaredza kha u thomiwa ha zwivhumbeo zwa hoisiso zwi fanaho na Khoro ya Saintsi, zwi tshi khou vhonala hu na u vhilaela hune ha kwama u sa vha hone ha ndeme ya IK kha mabindu a ndeme. hoisiso ya IKS i shuma nga fhasi ha ndangulo ya Mutheo wa Lushaka wa hoisiso (National Research Foundation (NRF)). U sedzuluswa ha u shuma zwavhui ha mbekanyamushumo ya NFR hu o itiwa hu si kale?
Vhukoni ha zwivhumbeo zwa hoisiso kha u alusa ndeme ya u engedzedza kha IK ndi khulwane. Sa zwe zwa bvelela kha CSIR na San Hoodia Benefit Sharing Trust, ho swikelelwa pfano dza mulayoni dzine dza swikelela ndivho dzohe dza lushaka na tshitshavha?
U fana na dziwe sisiteme dzohe dza ndivho, IKS i oa uri hu vhe na ndambedzo yo iimiselaho. Hu khou dovha ha themendelwa zwauri sisiteme ya IK na Nivho dza IK zwi tshimbidzwe nga u lambedzwa zwavhui nga zwishumiswa?
Zwithu zwa ndeme kha IKS zwo alutshedzwaho kha Ndima ya 1 zwi amba zwauri hu tea u vha na tshumisano yo fhelelaho ya zwivhumbeo zwi kwameao na zwishumiswa kha sisiteme ya IK?
Mvelaphana ya mabindu mauku o?
hoisiso na mvelaphan?
Dzisenthara dza IKS.
Hu khou lavhelewa uri Muvhuso na mazhendedzi awo zwi o vha zwibveledzi zwihulwane zwa zwithu zwo buliwaho afha nha, nga maana kha vhuimo ha u thoma ha u alusa na u khwahisa sisiteme ya IK. Naho zwo ralo, hu o oea dziwe nila dza u lambedza, kha vhuimo ha lushaka na ha kha ifhasi?
Afurika Tshipembe i oa u vhona zwauri mbuelo dzohe dza vhubveledzi vhuelanaho na IK na vhane vhayo na vhathu vhane vha shuma zwenezwo ngeno hu tshi khou aluswa mvelaphana ya ikonomi ya kutshilele?
Phoisi iyi ya IKS i uuwedzwa nga dziwe phoisi dzine dza vha phoisi dza ndaka ya vhuali, u fhiriswa ha thekhinolodzhi, bayothekhinolodzhi, zwishumiswa zwa ndeme, tsireledzo ya zwiiwa, mvelele, ifa, pfunzo, na zwiwe. Nga u engedzedza, milayo yohe ya IKS i o ivhadzwa, hu tshi angaredzwa, bayothekhinolodzhi, bayodaivesithi, zwishumiswa wa ndeme na wa bayolodzhi?
Mihasho ya ndeme ya muvhuso ine khayo DST ya do shumisa pho?
Muhasho wa zwa Nn?
Muhasho wa zwa Mavun?
Muhasho wa zwa Mai na Ma?
Mazhendedzi ohe a kwameaho a muvhuso?
Mbakanyamishumo nnzhi dzi kwamanaho na mulayo dzi shuma u ya nga IKS nahone dzi o langulwa nga Mihasho yo vhalaho. DEAT i kha mushumo wa u bvisa Mulayotibe wa Bayodaivesithi. Mulayotibe wa Bayodaivesithi u bula uri Muvhuso wa Lushaka u o fha thendelo ya u swikelela kha u kuvhanganywa na u shumiswa ha zwishumiswa zwa bayolodzhi. Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo (DTI) u o (kha vha sedze khethekanyo ya 4.5) dzhiela nha zwivhumbeo zwohe zwa tsireledzo ya pfanelo dza vhane vha vha na IK hu tshi angaredzwa na tsireledzo ya sui generis ho teaho. Muhasho wa zwa Mutakalo (DoH) wo talatadza milayo yohe ya Mulayotibe wa Vhathu vha Shumaho na zwa Mutakalo nga nila ya Sialala na Mulayotibe wa Ndangulo ya Mutakalo. Mulayotibe wa Vhathu vha Shumaho na zwa Mutakalo nga Nila ya Sialala u tendela uri hu thomiwe Khoro ya Tshifhinganyana ya Vhathu vha Shumaho nga zwa Mutakalo nga Nila ya Sialala kha Riphabuiki ya Afurika Tshipembe, furemiweke ya u langula u itela uri hu vhe na u tsireledzea na vhui ha tshumelo dza mutakalo dza sialala; u ita uri hu vhe na ndangulo kha u walisa, vhugudisi na u shuma ha Vhathu vha zwa Mutakalo nga nila ya Sialala. Nga u shumisa Mulayo wa Zwishumiswa zwa Ifa wa lushaka Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC) u nga tshimbidza mvelaphana ya IK sa tshipia tsha ifa a ndeme na zwithu zwa ifa ine ngao mvelele ya orala ya kwamana na ifa a u tshila. DST i o langula mulayo une wa konisa uri Ofisi ya Lushaka ya IKS, Khoro ya Ngeletshedzo ya IK ya Lushaka na Tshikwama tsha IK uri zwi vhe na vhuifhinduleli kha tshumisano na u imelela IKS?
Zwa zwino, Afurika Tshipembe i na sisiteme yavhui ya pfanelo ya ndaka ya vhu?
Pfanelo dza u?
Afurika Tshipembe o saina TRIPS, na tsireledzo ya zwithu zwa IKS nga fhasi ha muhumbulo wa vhune ha tshithu zwi a konadzea nga fhasi ha furemiweke. U tsireledza IKS zwi dovha zwa konadzea nga fhasi ha mulayo wa sui generis u ya nga pfanelo dza vhane vha vha na pfanelo dza nivho ya sialala?
Nangwe hu uri vhune ha gue vhu nga tsireledzwa nga fhasi ha furemiweke ya TRIPS, tsireledzo i sa gumiho i nga si konadzee. Mafhungo a u kovhekana mbuelo, vhune ho anganelanaho na tsumbo dza vhubvo ha shango hune zwishumiswa zwa wanala hone a zwi khou tandululwa zwavhui. Tsireledzo ya IKS ngauralo i a kona u swikelelwa nga fhasi ha pfano ya TRIPS, fhedzi kha u engedzedza kha izwo tsireledzo ya sui generis i khou oea nga nna ha Pfano iyi?
Tsireledzo ya vhune ha tshithu, zwiphiri zwa mbambadzo, zwishumiswa zwa vhubvo na bayolodzhi, mafhungo a mvelele na ifa zwi a konadzea nga fhasi ha mulayo wa u sumbedza ivhashango. Mafhungo ane a pfuka mikano a nga tandululwa nga nyanano dza u ambedzana kha u langula mafhunga aya?
India o thoma dathabeisi ya Nivho ya Ngwaniwapo yo livhiswaho kha mishonga ya Ayurvedic na Sanskrit, hu tshi khou vhewa zwavhui nivho iyi kha tshitshavha. Iyi ndi ndingo ya u thivhela khamphani dza nna uri dzi songo dzhia vhune ha mishumo ya mupo na zwiiwa zwe zwa vha zwi tshi iwa kale na kale nga zwitshavha zwa India. aiburari iyi ya Didzhithala i rekhoda u swika kha 4,500 wa miri ya mishonga, nga nila i sa koniho u i oisisa kha dathabeisi u itela uri avho vha itaho khumbelo ya vhune vha kone u sedziwa arali vhubveledzi havho vhu si nga si kone u wana liwalo a vhune. Tshitirathedzhi itshi tshi fhungudza mbuelo dzo livhaho kha vhane vha vha na IK nangwe hu uri databeisi yone ine i nga kona u bveledza masheleni?
Zwa zwino, Khoro ya hoisiso ya Saintsi na Indasistiri (CSIR) kha a Afurika Tshipembe na kha Tshitshavha tsha SAN tsha Kalahari vho ita Pfano ya Tshikwama (the San Hoodia Benefit Sharing Trust) kha u kovhekana mbuelo dzine dza khou humbulelwa u wanala dzi tshi bva kha mvelaphana ya vhuvhambadzi ya vhune ha zwithu vhune ha tevhelwa nga hoisiso na mvelaphana ya thekhinolodzhi ntswa ine ya elana na tshimela tsha mushonga. Kha fhungo ii nivho i dzhiiwa sa ndaka ya tshitshavha tshenetsho, ine ya iswa kha tshivhumbeo ya bveledzwa i tshi ya phana?
Nila ya dathabeisi i nga nekedza maitele a u thusa lushaka kha u shumisa IK kha mvelaphana ya indasitiri ya mishonga ine nivho yayo ya vha ya u bveledza zwidzidzivhadzi zwi sa uri. Ngauralo a i fhi zwitshavha maana sa izwi nivho yazwo i tshi bviselwa khagala kha vhathu. Kha a India u vha hone ha iwalo a Sanskrit kha IK zwi ita uri vhadzulapo vha dathabeisi iyi vhe vhe nga nila yavhui. Afurika Tshipembe, ngauralo, a i koni u swikelela kha lushaka ulu lwa maitele a u sedzulusa?
Pfano nga ha u bvisela nna n?
Pfano ya u fhiwa i?
Nila ya ndeme ya ifhasi ya ndaka ya u tsireledza ndi Dzangano a ifhasi a Ndaka ya Vhuali (World Intellectual Property Organisation (WIPO)). Ndivho khulwane dza WIPO ndi ya u tsireledza na u alusa ndaka ya vhuali (IP), na u fhaa vhukoni kha mirao u itela u wana mbuelo dza ikonomi dzi tshi bva kha ndaka ya vhuali?
Ofisi ya Vunu ya Afurika ya Ndaka ya Vhuali (African Regional Intellectual Property Office (ARIPO)) ine ya shumela dzikoloni dza Britain, zwa zwino yo I khou shumisana na Mozambique na Angola, ngeno Dzangano a Afurika a Ndaka ya Vhuali (African Intellectual Property Organization (OAPI)) i tshi shumela dzikoloni dza kale dza France. Zwivhumbeo zwohe zwi tsireledza pfanelo dza tshitshavha kha tsireledzo ya IP kha mashango ane a vha mirao?
U bvela khagala kha tsireledzo ya IKS na zwine zwa wanala kha ndaka u ya nga muhumbulo wa IK a zwi athu u sumbedza tshivhumbeo na mushumo wa zwivhumbeo zwi re afho nha?
Zwi dovha hafhu zwa vha khagala uri ndaela dza phoisi ya poitiki na ikonomi ine ya oea kha u thusa kha u thomiwa ha tsireledzo ya IP (hu tshi angaredzwa tsireledzo ya IP) a zwo ngo tea u umekanywa u bva kha ARIPO na OAPI. Sa tsumbo, Yuropa na Mbumbano ya Yuropa (EU) zwi sumbedza nila ya ndeme ya phoisi kha u shuma ha Ofisi ya Ndaka ya Yuropa (European Property Office (EPO))?
Magumoni, Afurika Tshipembe, i na tshumisano na mawe mashango a Afurika, i tea u sedzulusa nila yavhui ya u thoma mbumbano ya dzhango kana mirao ya vunu i si ine ya tandulula fhedzi zwa tsireledzo na pfanelo ya Ndaka ya Vhuali, fhedzi ine ya o isa phana izwi kha u bveledza zwiwe zwishumiswa zwo teaho kha u tsireledza IK?
IKS i dzhiiwa sa tshishumiswa tsha ndeme, ngauralo tshi tea u anganywa na Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha Mvelaphana ya Vhashumi (National Human Resource Development (HRD) Strategy), Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha Mvelaphana ya Zwikili, hu tshi angaredzwa na Maitele a Lushaka o anganelanaho a Mvelaphana ya Mahayani. U anganelana uho hu o shuma u tandulula u sa eana ha zwithu kha tshifhinga tsho fhiraho?
Muvhuso u o bveledza maitele a u alusa uri vhathu vha vhe na nivho na u pfesesa ndeme ya IKS?
IKS yo vhumbiwa nga nivho yo vhalaho ine ya kha i vha yo dzumbiwa kha sia ihulwane a pfunzo, vhubveledzi, indasitiri na vhubindudzi. Vhane vha vha na IK, sa vhane vhayo ngauralo, vha na vhukoni vhuhulu ha vhubveledzi na vhubindudzi ha nivho ya ngwaniwapo?
U ya nga Maitele a HRD na milayo ya RDP, mvelaphana ya vhashumi vha IKS i o itiwa uri i bvele phana nga maitele a u vhea vhathu phana na zwitirathedzhi zwi shumiswaho kha vhupo, vunu, kha vhuimo ha lushaka hu tshi khou shumiswa na u fhaa kha zwifhato zwine zwa vha hone?
An IK Holder Centred Development Strategy: Vhane vha vha na IK vha tea u dzhenelela tshohe kha mbekanyamushumo kha vhuimo hohe nga maana kha maitele a u dzhia tsheo. Vha tea u iimisela tshohe kha pfunzo na vhugudisi kha mishumo yo fhambanaho ine ya khou bvelela, u pulana, u dzhia tsheo, u shuma, u bveledza zwikili, u dzhenelela kha mishumo miswa na ndangulo na mavhusele a IKS. Pfunzo na vhugudisi zwi tea u vha hone kha modele wa tshifhinga tshilapfu kha zwivhumbeo zwo fhambanaho na fhethu hune ha shumiwa hone?
U fhusa hoea dza pfunzo na vhugudisi: Phoisi ya IKS i dzhiela nha ndeme ya vhathu vho akhiredithiwaho na vhane vha shuma zwenezwo kha IKS. Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi u o tea u bveledza hu na vhushaka na Muhasho wa Pfunzo na Vhashumi kha u nekedza vhane vha vha na IK nila ya uri vha kone u wana pfunzo yo teaho na vhugudisi. Tshivhalo tshohe tsha pfunzo tshi tea u angaredzwa nga mvelaphana ya Vhashumi kha Saintsi, Vhuinzhinere na Thekhinolodzhi, Ikonomi na Ndangulo ya Saintsi?
Mvelaphana ya Nyaluwo ya Ikonomi nga u thoma SMMEs dzo livhiswaho kha IKS: U thomiwa ha SMMEs, nga maana kha masia a vhupo ha mahayani, dzo livhiswaho kha hoisiso ya mvelaphana, vhubveledzi na vhubindudzi ha IKS zwi o shuma kha vhane vha vha na IK kha maitele a mvelaphana ya Vhashumi. Sa izwi vhunzhi ha vhane vha vha na IK vha tshi wanala kha vhupo ha mahayani, tshitirathenzhi itshi tshi o thusa kha u fhaa ikonomi ya vhupo ha mahayani?
Kha a Afurika Tshipembe, hoea ya mishonga ya ngwaniwapo na tshumelo zwi nha nga maana hu tshi vhambedzwa na tshumelo dza dzilafho dza vhukovhela, nahone i khou aluwa zwi tshi khou itiswa nga vhunzhi ha vhathu, vhushai na lutendo lwa vhathu?
U fana na China na India, vhunzhi ha hoisiso na mvelaphana zwi tikedzwaho nga muvhuso na mabindu kha a Afurika Tshipembe zwo livhiswa kha hoisiso dza vhutshilo na zwa mishonga, ngeno u bveledzwa ha mishonga hu tshi khou itiwa nga khamphani khulwane dza zwa mishonga. Hu na u idina huuku ho livhiswaho kha mvelaphana ya mimakete ya zwino, zwibveledzwa zwayo, zwifhao na mimakete. Hu na u sa eana ha thuso kha mishonga ya sialala, hune vhunzhi ha mubindudzo u tshi khou livhiswa kha u vhulunga kana u engedzedza mbuelo, dzine makete wa zwino wa khou dzi isa kha tshitshavha. Makete wa mishonga ya sialala ya Afurika Tshipembe u nga bvela phana nga nila i fanaho na ya China na India, nga u sedza kha u oea na u shumiswa nga vhathu vhohe. U isa phana, hu na khonadzeo ya zwibveledzwa zwavhui nga fhasi ha mbonelaphana yo anavhuwaho ya IKS na thekhinolodzhi dzi kwameaho dzi kwamanaho na zwiiwa na mishonga sa vhutshilo ha zwitshavha zwa vhadzulapo kha a Afurika?
Hu tea u dzhielwa nha u shela mulenzhe ha vhane vha vha na IK, vhafumakadzi na mbekanyamishumo dza vhaswa dzine dza kwama vhoramabindu na mvelaphana ya mabindu. U inga kha izwo, maitele a tea u angaredza mvelaphana ya u aluwa ha hoisiso dza vhuimo ha nhesa na mvelaphana ya IK hu tshi angaredzwa na vhubveledzi, u shumiswa ha thekhinolodzhi na u phaalala u ya nga kuvhonele kwa indasitiri, muvhuso na akhademi. Tshithu tsha ndeme tshi fhambanyaho mvelaphana ya vhashumi vha IKS ndi ndivho ya u nekedza pfunzo yo fhelelaho na vhugudisi; na tshenzhemo ya ramabindu na hangenalano ya hoisiso, mvelaphana ya vhubveledzi na vhubindudzi. Tshenzhemo iyi i o wanala kha tshivhumbeo tsha tshipentshela tsha indasitiri ya mivhuso na maitele a u shumisana na NGO?
Tshialula tsho ita uri hu si vhe na u bvela phana na u fhelisa IKS, zwine zwa zwino zwi wanala kha vhuolo na u dzhiiwa sa i siho mulayoni nga vhathu vhohe vha Afurika na vha si vha Afurika. Thaidzo khulwane kha sia ii dzi dzhiiwa sa sisiteme ya u kala na maga a u tandulula thaidzo idzi?
Vhubveledzi na u fheliswa ha thekhinolodzhi, zwishumiswa na nivho, nga maana kha vhuimo ha fhasisa, zwi fha maana manzhi a u tandulula dzithaidzo dza mvelaphana ya hohe mahayani na dzioroboni na u fhungudza vhushai. Mahayani, thekhinolodzhi i nga thusa kha u engedza tshelede i sa bviho kha vhulimi, mabindu a tshiimo tsha fhasi na u engedzedza zwibveledzwa zwa vhulimi. Hu na u khombo kha masia aya, naho zwo ralo. Vhubveledzi ha thekhinolodzhi ha vhuimo ha fhasi kha mabindu a mahayani vhu nga vha na mvelelo dzi si dzavhui kha u tshikafhadzwa ha mupo, u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo na mvelelo dzi si dzavhui kha u sa eana na u fhungudza vhushai?
Maitele a u alusa mvelaphana i bvelaho phana, u shumiswa hu bvelaho phana na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo (mai, ifhasi, maana, anzhe na zwiwe.), zwi thivhelaho khombo ya mupo na tshinyalelo, u tsireledza tshiangadzime na sisiteme ya ikonomi ya khunzikhunzini, u thivhela u fhedza zwiiwa mavuni, u thivhela bayodaivesithi, na zwiwe, sa nila ya u fhungudza vhushai na u khwinisa vhutshilo ha mahayani na oroboni; u alusa pfunzo ya saintsi na thekhinolodzhi, vhukonani ha thekhinolodzki ya mupo na u shumiswa ha nivho ya IK yo teaho kha hoea ya vhupo ha hayani na vhathu vha vhashai vha wanalaho oroboni; u alusa hoisiso, u anadza na u phaaladzwa ha hoisiso kha thekhinolodzhio yo teaho; mvelaphana ya nyambedzano dza mafhungo avhui nga ha vhui na khombo dzi vhangwaho nga u dzhenelela kha mawe masia a saintsi na tsumbo dza thekhinolodzhi kha bayothekhinikhala?
Mvelaphana ya IKS a i fani na iwe kha u ivha na u tandulula u sa eana ho bveledzwaho nga phoisi dza kale kha a Afurika Tshipembe. U shela mulenzhe ho teaho kha nivho dza lushaka ho?
U alusa u fhaa nivho ya hoisiso kha dziyunivesithi. Hezwi zwi o fhaa kha tshenzhemo yo waniwaho kha Odithi dza Thekhinolodzhi ya Ngwaniwapo kha Photifolio ya Komiti ya ACST ye ya itwa vhukati ha vho 1990?
Tshenzhemo khulwane ya u shumisana na indasitiri zwi ita uri Dziyunivesithi dza Thekhinolodzhi dzi vhe vhashumisani vha ndeme kha maitele a mvelaphan?
U tikedza u thomiwa ha pfunzo ya zwikoloni na ya vhaalulwa yo livhiswaho kha u shumiswa ha nivho ya ngwaniwapo kha muhumbulo wa mvelele dzo vhalaho kha u guda?
Ifa na u ihudza nga mvelele ndi zwithu zwa ndeme zwa mivhuso kha ifhasi ohe. Tshiimo tshi vhavhaho tsha kale kha Afurika Tshipembe na zwo bvelelaho kha mvelele kha ifhasi zwi ita zwauri hu vhe na u uuwedzea kha u khwinisa kha u ivha IK na IKS vhukati ha vhathu vhohe. Hezwi zwi o ita uri vhadzulapo vha pfesese zwavhui na u anganedza mvelele dza IKS kha vhutshilo havho ha uvha iwe na iwe?
Afurika Tshipembe i tea u thoma maitele a ndangulo o teaho, ane a nga alusa nila ya kutshimbidzele na vhuifari nga ha u wala mawalo na u shumiswa ha zwishumiswa zwa IKS. IK i nga waliwa, ya dzheniswa nga nila ya iekihironikhi na u vhewa nga nila yo teaho kha dathabeisi ya ifhasi ya u fha iwalo a Vhune (International Patent Classification (IPC)), u itela uri i nga kona u oisiswa zwavhui, u wanala na u tsireledzwa?
Ngona na vhuimo zwi shumiswaho kha u vhumba dathabeisi ya IK zwi tea u anganywa na dziwe sisiteme u itela uri hu vhe na u vhambedza hu buaho. Ngauralo u vhumbiwa ha dathabeisi ya IK hu o thusa kha nivho yo anavhuwaho kha u nekedza na u alusa vhukoni ha u bveledza, hu tshi khou dzhielwa nha maitele a tsireledzo ya IK yo alutshedzwaho kha khethekanyo ya 6.2. Vhuimo ho oweleaho hu o ita uri hu vhe na hanganelano yo anavhuwaho na u phaaladza u livhanya ha IKS nga tshiimo tshi vhonalaho. Hezwi zwi o shuma sa boroho vhukati ha ngwaniwapo na dziwe sisiteme dza nivho?
aiburari dzi na mushumo muhulwane kha IKS. aiburari dza thekhinikhala ndi tshishumiswa tsha ndeme kha vhashumi vha u ita hoisiso na vha thekhinolodzhi, nahone dzi tea u vhulungwa zwavhui na u tshimbila na tshifhinga. Nangwe zwo ralo, nga u alusa na u dzula hu tshi aluswa u ana, nyendo, nga u anganedzwa ha mvelele ya ngwaniwapo, na nga u wana zwishumiswa zwo bveledzwaho nga vhongwaniwapo, aiburai dza yunivesithi dzi o bveledza tshumelo ya ndeme na u pfesesa mafhungo a ngwaniwapo?
Modele muswa wa tshumelo ya aiburari u khou o?
U tshimbidza u swikelela mafhungo a tshitshavha tsha ngwaniwapo u livhiswaho kha ho?
U ita uri hu vhe na zwifhinga zwa zwitshavha zwa ngwaniwapo zwine zwa o rekhoda na u kovhekana nga ivhazwakale yazwo ya tshifhinga tshenetsho, mvelele na luambo na vho?
U shumisa thekhinolodzhi ntswa nga nila ya u sumbedza vhukoni ha u bveledza zwithu kha u tikedza mvelaphana ya tshitshavha tsha Ngwaniwapo?
Naho zwo ralo, zwitirathedzhi zwi tea u bveledzwa zwa u kovhekana kha mavunu na nila ya u tikedza aiburari dza tshipentshela nga ha thero dzo teaho, zwo livhiswa kha senthara dza vhukoni nga ha thero idzo. aiburari dza nnyi na nnyi dzi nga ita mushumo muhulwane kha pfunzo ya vhaaluwa nga u angaredza na kha u pfesesa ha tshitshavha nga ha IKS. Ndi zwa ndeme u vhona uri vhathu vho teaho vhane vha o shuma kha u bveledza kha sia ii vha khou tikedzwa uri vha nekedze zwifhao zwo teaho nga ndivho ya u alusa na u bveledza phana nivho na mawalo o teaho?
Hu na mimiziamu i swikaho 400 ine ya wana tshelede i bvaho kha muvhuso kha a Afurika Tshipembe. Mimasipala kha mavunu i tikedza vhunzhi hayo. Ngauralo, miwe, nga maana mihulwane, i wana tshelede i bvaho kha muvhuso wa lushaka. Mimiziamu ya Afurika Tshipembe i tevhedza hoisiso i sa faniho na iwe na u ita tshumelo, nga maana kha dzisaintsi dza vhuoisisi?
Kha ifhasi, mimiziamu ndi ya ndeme kha u shela mulenzhe kha hoisiso dza IKS. Kha a Afurika Tshipembe, mushumo wa hoisiso u tea u alutshedzwa na u uuwedzwa. Mimiziamu i nga ita mushumo wavhui nahone une wa vhonala kha u kombetshedza tshitshavha uri tshi ivhe nga ha IKS. Kha sia ii, khonadzeo ya u thomiwa ha miziamu wa IKS une wa vha tsivhudza nga maana tshitshavha u tea u sedzuluswa?
Nila dza orala dza IK dzine dza fhiriselwa u bva kha murafho u ya kha muwe murafho dzi khakhathini ya u fhela zwi tshi khou itiswa nga mvelaphana ya vhukovhela na thekhinolodzhi. Hu tea u vhewa maitele a u vhona na u vhulunga nila dza orala dza IK kha u shela mulenzhe kha zwishumiswa zwa akhaivi ya lushaka. Hezwi zwi o itiwa nga u kwamana na Thandela ya ivhazwakale ya Orala na Dziakhaivi dza Lushaka?
Nga kha DAC, mafhungo ane a elana na nila dza orala a o sedzuluswa, a bveledzwa na u aluswa sa tshipia tsha ifa a ndeme a Afurika Tshipembe?
Iwe ya nyito dza ndeme dza Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi ho vha u wana na u alusa maga a phana nahone ane a dzhielwa nha kha hoisiso na Mvelaphana (Research and Development (R & D)) kha masia o fhambanaho a saintsi na thekhinolodzhi. U dzhiele nha mushumo une wa itiwa nga thekhinolodzhi kha mvelaphana ya tshitshavha, dziaborothori dzi tea u thomiwa hu na ndivho mbili, dzine dza vha na ndivho ya u bveledza phana thekhinolodzhi ya ngwaniwapo na u vhona uri hu vhe na u dzhiiwa na u dzheniswa ha thekhinolodzhi you tou uniwaho nga u dzudzanywa zwavhui, u umanywa, na u anganya vhane vha vha na nivho?
Dziaborathori dza tshipentshela dzi tea u thomiwa kha mvelaphana ya IK, hu tshi khou engedzedzwa kha hanganelano ya hoisiso ya IK kha zwivhumbeo zwa hoisiso zwine zwa vha hone zwino. Dziaborathori dza ngwaniwapo dzi nga shuma sa nila ya u dzhena kha hoisiso ya maitele a vhupo na kha maitele o anavhuwaho kha vhubveledzi ha thekhinolodhzi na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Dziaborathori dza IK dzi tea u tikedza nyito dza vhongwaniwapo dzine dza thusa kha u vhulunga na u tsireledza nivho yapo, u ita uri hu vhe na u dzhielwa nha na u lambedzwa ha vhongwaniwapo kha vhubveledzi na u shela mulenzhe kha vhuali. Dzilaborathori idzi dzi o thusa kha zwithu zwi vhonalaho kha tshitshavha kha vhuimo ha tshitshavha vhune ha alusa mvelaphana i sa gumi ya zwitshavha zwa ngwaniwapo, hoisiso nga vhongwaniwapo, na u fhaa vhukoni u itela u bveledza hoisiso dza thero dza ndeme na u lingula nyito dza hoisiso. Kha u ita mushumo wadzo, dzilaborathori dza IKS dzi o ombedzela u tea ha n?
U bveledza nivho nga nyito ya u shela mulenzhe na u dzhenelela kha nyito ya hoisiso, ngudo dza zwo bvelelaho na u aluswa ha tshenzhemo ya mvelaphan?
U tshimbidza ngona dzi ngaho sa mvelaphana ya mvelaphan?
U bveledza phana vhashumi nga vhugudisi na u guda nga u alusa vhukoni ha vhaoisisi vha phurofeshinala kana vho zwi gudelaho. Dzithekhinishieni dza henefho, vhalanguli vha vhashumi na vhorabulasi, nga maana vhane vha bva kha zwitshavha zwa ngwaniwapo, nga ha tsireledzo ya bayodaivesithi, mvelaphana ya tshitshavha, ndangulo ya tshanduko na u vusuludzwa ha mvelele?
Ho dzinginywa uri hu thomiwe Senthara dza IKS kha zwivhumbeo zwi re hone zwi fanaho na Dziyunivesithi, senthara dza tshitshavha na zwiwe. Zwone zwi o shuma kha maitele a u tshimbidza na u konisa, na tshumelo dzazwo, dzimbekanyamishumo, na dzithandela zwi o angaredza u shela mulenzhe tshohe na u shumisana na mirao ya zwitshavha zwa ngwaniwapo. Senthara dza Nivho ya Ngwaniwapo dzi o livhisa nyito dzadzo kha u vhulunga nivho na u shumisa nivho yapo ya vhongwaniwapo nga ngomu ha mikano ya Afurika Tshipembe. Senthara dza IKS dzine dza shumisana na tshitshavha dzi o shumiswa kha u tshimbidza tshumisano vhukati ha zwivhumbeo zwa pfunzo ya nha ha ya sekondari, dziNGO na vhane vha vha na IKS na vhashumi vhane vha shuma kha mvelaphana na u alusa IKS. Hu khou dzinginywa uri vhupo ha Senthara dza nyito dza IKS hu o vha nga n?
U kuvhanganya, iwalo, na u phaaladza mafhungo a zwivhumbeo zwo fhambanaho a n?
U bveledza ngona dzine dza u vhulunga na dzine dza fhulufhedzea kha u rekhoda n?
U bveledza mbekanyamishumo dza vhugudisi na u ita matheriala a nivho ya ngwaniwapo a u bveledza phan?
U bveledza hoisiso dza masia o fhambanaho a sisiteme dza n?
U alusa u thomiwa ha dzisenthara dza nivho ya ngwaniwapo kha vun?
U thusa kha u vhumbiwa ha phoisi na u ita mbekanyamishumo dza u thusa dza thekhinikhala dzo livhiswaho kha nivho ya ngwaniwapo?
Phoisi iyi ya IKS ndi ivhazwakale ngauri i khwahisa ndeme ya mvelele ya Afurika kha ifhasi. Mbetshelwa dzayo dzo itelwa u ombedzela, u dzhiela nha, u alusa na u bveledza nivho ya ngwaniwapo ine ya wanala kha ngwaniwapo na zwitshavha zwapo kha ndivho ya nyaluwo ya ikonomi na mvelaphana ya kutshilele. U vhonala nga zwithu zwa ndeme zwi fanaho na u shela mulenzhe ha nivho ya ngwaniwapo na u anganywa ha IKS na dziwe sisitteme dza nivho?
iwalo a phoisi iyi o bveledzwa nga fhasi ha muhumbulo wa Sisiteme ya Vhubveledzi ya Lushaka. i dzinginywa uri hu thomiwe zwivhumbeo zwo fhambanaho zwine zwa khwahisa, u dzhiela nha, u alusa na u bveledza phana sisiteme dza nivho ya ngwaniwapo. Sa tsumbo, Ofisi ya Lushaka ya IKS i o tshimbidza hanganelano vhukati ha zwivhumbeo zwo fhambanaho na u eanyisa u lambedzwa kha hoisiso na u aluswa ha mushumo kha IKS. Tshikwama tsha Lushaka tsha Mvelaphana tshi o vha na vhuifhinduleli kha u tikedza, u alusa na mvelaphanda ya IKS, na u wana thandela dzo teaho. Khoro ya Ngeletshedzo i o shuma sa tshivhumbeo tsha u thusa na u vhulunga vhukwamani na zwivhumbeo zwo vhalaho, zwitshavha na vhane vha vha vha IKS na vhashumi?
Ro fhiwa tshiimo tsha zwivhumbeo tshi re afho nha na lushaka lwo tanavhuwaho lwa IKS, phoisi iyi i amba na mishumo yo fhambanaho ine mihasho ya lushaka ine ya shuma na IKS ya o kona u i ita. Sa tsumbo, DTI (IPRs), DoH (zwithu zwine zwa kwama ndangulo u ya nga vhathu vhane vha shuma na zwa mutakalo), DEAT (bayodaivesithi, u swikelela, u kovhekana mbuelo), Pfunzo (u dzheniswa kha kharikhulamu), na DAC (mvelele na zwithu zwi kwamaho ifa zwine zwa elana na IKS), na DST (vhubveledzi na hanganelano na dziwe sisiteme dza nivho), na miwe mihasho ya muvhuso ine ya shuma kha sia a sisiteme ya nivho ya ngwaniwapo?
2 Hilary Nwokeabia ,Why Industrial Revolution Missed Africa: A Traditional Knowledge Perspective., (UNECA, 2002)?
rights by S. Prakash, September 1999, Journal of World Intellectual Property, Vol. 2, No. 5?