Verskeie van die estetiese eienskappe wat ek hierbo in verband met bonsai genoem het, kan ook op die kuns van Kobus Lombard van toepassing gemaak word. In die bundel onder bespreking bou hy voort op ŉ tradisie van vormgewing wat ook sy vorige bundels kenmerk. Sy gedigte is kort (dikwels baie kort), met die fokus meestal op die slotgedeelte wat soms dieselfde funksie vervul as die slotkoeplet in die Shakespeariaanse sonnet, naamlik dié van opsomming of ŉ nuwe insig oor die voorafgaande gegewe. Die geskakeerdheid van die mens en sy lewe op aarde word deur menige van die gedigte gesuggereer. Omdat die gedigte kort is, het dit ŉ onmiddellikheid in die sin dat dit as’t ware met een oogopslag ingeneem kan word. Dit beteken ook dat die impak wat die slotgedeelte dikwels op die leser het, soveel groter is. Ek het die gedigte in hierdie bundel beleef as ryp, deurleef en behoorlik afgerond, argetipies in die lewenswysheid wat uit baie van die verse straal.
Die voorplat van die bundel beeld ŉ sonwyser uit wat uitgebeitel is op ŉ klip wat rofweg soos ŉ kaart van suidelike Afrika lyk. ŉ Breë skaduwee lê oor die regterkantste boonste kwadrant (Oos) wat, soos ook die sagte lig wat op die kant van die klip val, aantoon dat die son in die weste is, dat dit reeds laat in die namiddag is. Hierdie gegewe korrespondeer op simboliese vlak met die titel van die bundel, Skadu oor die sonwyser wat die bundel se besondere fokus op tyd en tydsverloop in terme van die mens se lewe versinnebeeld en selfs suggereer dat die bundel sterk sal fokus op die einde van die lewenspad. Die koördinate wat op die sonwyser uitgebeitel is, stem ooreen met dié van Kaapstad – die enigste pleknaam wat op die “kaart” aangedui is. Waarskynlik sou ŉ mens hierdie gegewe simbolies kon interpreteer wanneer in aanmerking geneem word dat Kaapstad as’t ware die “eindpunt” van die Afrika-kontinent verteenwoordig, maar (in terme van die gedigte in Afdeling III wat oor die moeder handel) is dit belangrik dat Kaapstad ook die Moederstad is. Op die agterkant van die bundel, waar die foto in kleiner formaat verskyn, is dit duidelik dat dit vanuit ŉ perspektief bokant die sonwyser geneem is. In narratologiese terme sou ŉ mens dus kon verwag dat vanuit ŉ afstandelike perspektief “gekyk” sal word. Dit is inderdaad ook die geval in baie van die gedigte waarin ŉ “jy” aangespreek word. Tog is daar ook ŉ groot aantal gedigte wat vanuit die ek-perspektief geskryf is en waarin biografiese besonderhede van die digter eksplisiet bygehaal word. Die teenstellings “skadu” en “son” wat in die titel voorkom, berei eweneens die leser voor op die tydsaspek wat belangrik is, terwyl dit terselfdertyd suggereer dat die simboliese betekenis van dié twee woorde by interpretasie in berekening gebring moet word.
Die openingsgedig skilder die mens wat deur die tyd ingehaal is, die mens wat nie van die verlede kan afskeid neem nie en ŉ anachronisme in die moderne wêreld geword het. Omdat die begin en die einde van ŉ teks meestal betekenisvol is in terme van die ontwikkeling van ŉ tema, sou ŉ mens hierdie gedig kon beskou as ŉ aankondiging van die dominante temas wat in die res van die bundel ontgin sal word:
In Afdeling II word gekonsentreer op ontnugtering en die onafwendbaarheid van die dood. Opmerklik is die groot aantal slotreëls wat implisiet of eksplisiet na die dood verwys: “ek is lankal nie meer / doodbang nie” (Ontgroei); “wie sou kon raai (…) // met hoeveel tonge jy / die dood besweer” (Vlamdans); “as sy lyf onsigbaar gaan lê / daal daar ŉ doodse stilte neer” (Windman) en in Begrafnisbrief merk die spreker “hoe dik die lêer is” waarin hy begrafnisbriewe liasseer. Problematiese menslike verhoudinge word in Kind met ŉ tuinslang verwoord in die terminologie en wette “van gravitasie / en meganiese druk” en die beeld van die dogtertjie wie se wysvinger nog te klein is “om die water te laat sproei”. Die gedig is vir Katya geskryf – een van die persone aan wie die bundel opgedra is, waarskynlik die digter se dogter. Die insig in die slotstrofe is dat
In hierdie hoofsaaklik elegiese afdeling is die kortgedig werklik funksioneel, omdat ŉ oordaad aan woorde die skreiende, pynlike affek van die gedigte sou ondermyn. Hierdie gedigte herinner aan Totius se Die aandete in hulle gestrooptheid, eenvoud en elektriese lading.
Soos dit die afgelope tyd onder digters gebruiklik geword het, bevat die bundel onder bespreking ŉ reeks metagedigte – gedigte waarin besin word oor skryf as die proses “om skynsels van die waarheid / na te trek”. Die skryfproses word meestal vanuit die eerstepersoonsperspektief belig. Min oorspronklike insigte kom aan bod – meestal word skryf as problematies beleef, “die angsreuk in die holte van my arm”. In enkele gevalle word die skryf van gedigte selfs in verband gebring met die dood, soos in die slot van Digterspel:
Geloof en die kerk is die tema van die voorlaaste afdeling. Die meeste gedigte bevat skreiende teenstellings, soos in dié gedig:
Wat my oor die algemeen van die bundel beïndruk het, is die berekende beheerstheid wat die digter ten opsigte van vormgewing en gelade woordgebruik aan die dag lê. Die beelde wat dikwels simbolies op die lewe toegepas moet word, is oor die algemeen vars en oorspronklik. Die gebruik van ironie is meestal geslaagd en bied dikwels ŉ vernuwende en verrassende insig op ŉ bekende gegewe. Soos ek egter reeds gesê het, het ek die gedigte te eenselwig gevind: meestal min of meer dieselfde lengte en dieselfde werkwyse. Tog wil ek daarmee nie sê dat dit “swak” gedigte is nie. Daar is in die Afrikaanse letterkunde heeltemal te min digbundels wat knap én toeganklik is vir die algemene leserspubliek. Die sienswyse dat digbundels geslote moet wees en temas moet aansny wat slegs deur teoretici ontsyfer kan word, kan deur digbundels soos Skadu oor die sonwyser ŉ nekslag toegedien word. Die bundel kan met die grootste vrymoedigheid aanbeveel word vir lesers wat ŉ liefde vir die digkuns het, omdat enige mens wat oor die lewe nadink, daarmee sal kan identifiseer en geestelik daardeur verryk kan word. In die inleiding van die resensie het ek die bundel met bonsaikuns vergelyk. Myns insiens is die feit dat die gedigte almal kort is en gemaklik verstaan kan word, een rede waarom poësieliefhebbers dit sal aankoop – die ander rede is dat die gedigte inderdaad die aura van deurleefdheid en lewensinsig dra.
Die jaar 2010 het ŉ hele gerf goeie bundels opgelewer en in hierdie oorsig fokus ek hoofsaaklik op solo-bundels. Daar is uiteraard die Nuwe stemme 4-reeks, wat uitvoerig bespreek is op die blad (1) en die Versindaba-bloemlesing. Lina Spies se keuse uit haar werk deur Johann de Lange, Die skyn van tuiskoms (Human & Rousseau) gee ŉ blik op ŉ besondere digterskap. Op die agterblad staan tereg: “Want vir Spies is taal ŉ landskap op sigself, ŉ tuiskoms”. De Lange se eie keuse, Judasoog, gee eweneens ŉ besonder indrukwekkende blik op die ontwikkeling in hierdie digterskap. Soos Henning Snyman dan tereg skryf op die agterblad: “Binne die geestelike diepgang van sy verse kom die beeld ágter die beeld te voorskyn”.
Die meeste bundels is deur my geresenseer vir LitNet, Die Volksblad en Die Burger. Van tyd tot tyd word daar ook besprekings gedoen vir FineMusicRadio, ŉ onafhanklike radiostasie in Kaapstad. Die oorspronklike besprekings word breedweg herhaal. Hier en daar het ek wel ŉ bespreking aangepas of verkort of ŉ mening hersien. Bundels word bespreek soos wat aangestuur is deur die jaar en nie in ŉ rangorde van gehalte nie.
“Ek onthou jou dus behendig / gephotoshop teen die dood” (124) is van die ongelooflike beelde wat die digter gebruik. ŉ Baie sterk motief in hierdie bundel is die talle verwysings na die religieuse belewenis. In die slotgedig “wat die mens” (130) word daar duidelik ingespeel op die Bybelse gegewe, maar dit word hier verdraai na die moderne mens met al sy ellendes en angste. Dit is asof die digter in hierdie bundel besig is met ŉ bestekopname van sy jeug en sy lewensfilosofie van nou probeer bepaal teen dit waarmee hy groot geword het. “Sewe dubbelsinnighede” betrek weer Willliam Empson se bekende studie oor die digkuns. Dalk ŉ gevaarpunt vir die digterskap: die verduidelikings is myns insiens dikwels onnodig, omdat ingeligte lesers tog weet wat dit bedui. Of wil die digter ons juis bewus maak van sy notas en die prosesse róndom die skryf van ŉ gedig? Soos “kenosis” – letterlike leegmaking uiteraard weer Harold Bloom se sieninge oor die digterskap (A map of misreading,1975) aktiveer en sy sieninge oor die Kabbalisme in ŉ gedig indra. Vir Gibson behels dit die wegdoen of afstand doen van die eie ek by die skryf van ŉ gedig – die “ek” wat skuilhou tussen dit wat gelees en gesien is. Die sleutels gee sy unieke aard weer: hoe eiesinnig hy ŉ gedig skryf en konstrueer. Die leser word dus attent gemaak op hierdie proses waar die gedig dikwels hortend tot stilstand kom of reëls afgebreek word. Dikwels is daar ŉ e.e. cummings-aanslag met doelbewuste dubbelsinnighede soos “nuttig” (72) waar die boor-metafoor gebruik word en Coleridge in die digter se geheue geaktiveer word. Die internet-gedig “://_ mezangelle” (64) illustreer dit by uitstek. Die taal van die hart (en hard) is so geheim(sinnig) soos superstringteorie.
Dit is ‘n besonder aangrypende bundel wat die verlies navigeer, onder andere deur Breytenbach, Ingrid Jonker en veral Uys Krige! Die beroemde “Tram-ode” met sy Aldarin word o.a. geaktiveer in die gedig “Tussenteks” (47). En wanneer ‘n mens weer na hierdie gedig kyk, is dit opvallend hoe die melancholie en die oproep van name in hierdie bundel van Olivier weerklank vind. Hy besê die lewe namens die afwesige geliefde: die opdrag lees immers (vir die sinne wat sy [ge-] maak [het]). Hy gebruik gewone parenteses en ander kere fonetiese hakies. Is dit ‘n soort spel soos by die gerekonstrueerde tekste van Sappho om te wys wat het verlore geraak, wat het behoue gebly? Die geliefde is immers oorlede aan ‘n slopende siekte waarin sy haar semantiese funksies verloor het. En hierdie skrynende proses beskryf die digter vir ons. Ons word meegevoer deur die slopingsproses tot met die dood. Ten slotte beleef ons ‘n goedkoop avbob-kissie waarin die as geberg word. Die digter laat dit te water en hoop dat ‘n Vlaamse seuntjie dit sal uitvis.
Notas uit die empire is Hans Pienaar se tweede digbundel gepubliseer deur Alto-Media. Hy is veral bekend as joernalis vir Business Day en die blog “Africa”. Die skrywer het Rapportprys vir Nie-fiksie verower vir sy Die derde oorlog teen Mapoch. In Nuwe stemme 2 (saamgestel deur Petra Müller en Nèlleke de Jager) vind is ŉ handvol verse wat die belangrikste temas in sy digkuns aandui: die wrang blik op die geskiedenis vanuit ŉ joernalistieke perspektief; die gebruik van die parlando; die vermoë om onthoubare reëls te skep soos “die stad slaap soos ŉ Buick onder ŉ bokseil”; die bykans surrealistiese taalgebruik; die gevoel van vervreemding, en dies meer. In Nuwe stemme 2 staan die volgende knap gedig:
In 2001 het Kobus Lombard gedebuteer met Geknipte naelstring en hierna het Tussen wysvinger en duim in 2005 gevolg. Die jongste bundel Vlerke vir my houteend het soos die vorige bundel eweneens by Protea Boekhuis verskyn. Die digter gebruik gestroopte, sober taal en veral die Namibiese landskap kom aan bod in hierdie digkuns. Gedigte oor die geloof is ŉ verdere tema en in die uitgewershuis se publikasieverslag word daar geskryf dat die digter in sy tweede bundel die liefde vir sy aanneemma verwoord en die moeder wat hy nooit geken het nie. Die derde bundel het hierdie leser begin lees sonder hierdie voorkennis en ek is van mening dat die leser nie nodig het om kennis te neem van hierdie outobiografiese gegewe nie.
En vele gedigte probeer hierdie toestand-van-die-onmoontlike besê. Die gedig bring dus ŉ soort versoening tussen die gevoel van verlies of nostalgie en die werklikheid. In die titelgedig word daar ŉ ars poëtika vir die leser gegee waar die idee van die houtkerwer se werk gelyk gestel word aan die digterlike proses (42). Vir my is die mooiste en aangrypendste verse in hierdie bundel gedigte wat handel oor die verhouding met die moeder, daardie primordiale relasie wat ons almal se identiteit bepaal. In die psigoanalise word daar ook gekyk na die verhouding tussen digterlike taal en die moederbuik; ŉ mens dink hier veral aan die teorieë van Julia Kristeva. Wat dus ŉ vers oor die moeder is, kan ook gelees word as ŉ gedig oor die skryfproses en die onvermoë (waarmee vele digters worstel) om dit wat buite woorde lê, onder woorde te bring.
Die moontlikhede van die skryfproses word ontgin: so byvoorbeeld in die gedig as ŉ “briefwisseling” verander die letterlike brief verander na e-pos, maar lewer ook kommentaar op die intieme aard van die skryfproses.
Vanaf die debuut tot nou, is daar groter selfvertroue by die digter opmerklik. Dit is ŉ beskeie bundel, maar in die eenvoud en suiwerheid aangrypend en belangrik.
Ligloop is ŉ bundel oor die “verskeie teksture van die landskap van die self”, soos die digter skryf in “die geograaf” (29). Die invloed van D.J. Opperman en die maskers van die digter word aanskoulik geïllustreer in die slot gedig wat ons as ŉ visioen kan lees.
Martjie Bosman bewys met haar tweede bundel dat sy ŉ knap digter is wat aan elke beeld en woord aandag gee. Haar leser word bekoor deur die tekens wat jy moet snap: foto’s, musiek, mense, diere se geluide. Daar is verse oor bekendes (soos Wena Naudé) en gedigte oor die Spaanse landskap. Die gedigte lyk op die oog af sober en in beheer – onder is daar ŉ melancholie wat by elke herlees ŉ mens dieper tref. Dit is ŉ bundel oor “vae en ontwykende drome” wat helder en stip verwoord word. Alles is hier dringend in klein tekens op papier gemerk, om die digter aan te haal.
Hy skryf gereeld oor die figuur, Eugène Marais, veral op die Versindaba se webruimte. Hy het ŉ doktorale proefskrif voltooi oor Marais se wetenskaplike en natuurprosa. Daar was ook ŉ reisboek oor Mosambiek en versamelbundel oor ekologiese gedigte: Ons klein en silwerige planeet (saam met Ad Zuiderent).
En wat ŉ uitnodiging is dit nie! Die leser beleef ŉ springhaas, maar terselfdertyd word dit ŉ meditasie oor die skryf van ŉ gedig. In die vers oor “Streepmuis” (22) word die onmoontlikheid van die proses vergelyk met die vang van ŉ streepmuis en die bladsyverwysings na die boek waarin jy moet blaai, dui op die intertekstuele proses van sowel die skryf as die lees van ŉ gedig. (In “Rooiduiker”, 38 byt die gedig in die stof!) Soos dit ŉ goeie digter betaam, is die gebruik van ou patrone nie aan hom onbekend nie soos in die voortreflike, “Gevlekte hiëna” (23), ŉ soort villanelle, met sy herhaling van twee reëls en die gebruik van twee rymklanke. Heel vlot beweeg hy dan na die kwatryn met “Luiperd” (24). Later is daar ŉ handvol haikoes. Marais se digterlike handtekening is om met die gestroopte vers te eksperimenteer en “Wildehond” (27) bewys hoe goed hy dit kan doen. Die “fyn besonderhede” van die optekening is opvallend en die digter maak opwindende poësie oor wilde diere en plante. Daar is toespelings op bekende gedigte en ŉ in-grappie oor die “Okapi” (35) wat bloot as “Aha!” aangegee word. Met die konkrete voorstelling word ook geëksperimenteer in “Rietduiker” (45) waar die uitgespreide vlerke oor die bladspieël staan.
Die spel met “dat” rig die verse: dit kan waarskynlik verwys na die digterlike proses tussen die belewenis en die onthou. Hoofsin en neweskikkende sin verbeeld die spel tussen belewenis en neerskryf wat dan in die gedig ŉ representasie word van die ervaring en dit uitwis of vervang. By Esterhuizen is die onthou selde ŉ nostalgiese verlange, eerder ŉ poging om deur middel van die digkuns die slopende en dus pynlike ervarings te herkonstrueer in die takelwerk van gedigte. Die digter het ŉ sterk intratekstuele bewussyn. Die aangehaalde vers kan ook as ars poëties gelees word:
Hierdie bundel het bykans ongesiens verbygegaan. Dis ‘n baie mooi bundel waarin die digter veral die San-wêreld ontgin – met woordverklarings en voetnote. In “Winter”(35) word die liefdesvers nuut aangepak binne die wêreld van die San. Die gedigte klink outentiek op en getuig van deeglike navorsing. Maar die navorsing bedreig nie die gedig nie. Die primordiale bestaan van die San word beeldend vergstalt. “Jy’s mooi” (38) vang die inkantatiewe aard op van’n bestaan onder die gounja (maan).
Die afdeling “Storie” handel weer oor die intiem-persoonlike waar ‘n geliefde afgestaan is aan die dood. Die verbeelde, mitiese gegewe word dus hier deel van die digter se bestaan:
Die jongste bundel van Lina Spies heet Tydelose gety: die tydeloos aktiveer tydelik én tydloos, die hier én die ewige. Hierdie spanning vind ons regdeur die digter se oeuvre en veral in die bundel Hiermaals word die gesprek tussen die lewe op aarde en die Ewige bestaan ŉ digterlike onderwerp. Spies spreek in hierdie bundel die toestand of aard van die ouer persoon aan. Die vrou sonder masker en in hierdie opsig tree sy in gesprek met twee ander vrouedigters wat hierdie onderwerpe behandel: Elisabeth Eybers en Antjie Krog. By Eybers is daar die vormvastheid wat bekoor; by Krog die woede en kompromislose siening van die lyflike ontglansing. ŉ Vers soos “Vraag” (28) spreek Eybers se “Taalles” aan, terwyl die belewenis van die liggaam gelees kan word as ŉ implisiete antwoord op Krog se verse waar kragwoorde gedy. In “Leeftyd” (12) kom sy in opstand teen die siening dat liefdesverse nie behoort tot haar tyd nie. Sy verset haar teen die klaagliedere wat hierdie tydvak kenmerk. Die digter kies dan beelde waarin sy haar lewensvreugde weergee, en hierom haar oorgee aan die “eb en vloed” wat in elke gety stu. By Lina Spies is daar van meet af aan ŉ sinvolle gesprek met ander digters. ŉ Mens dink aan haar Emily Dickinson herdigtings (Die enkel taak: Die merkwaardige verwantskap tussen Elisabeth Eybers en Emily Dickinson (1995) en in hierdie bundel vind ons eweneens vertalings, herdigtings en indigtings van bekende gedigte: Paul Celan se “Todesfuge” (“Fuga van die dood”), Pavel Friedmann se “Die skoenlapper” waarin Spies haar liriese kwaliteite ten toon stel. Daar is beelddigte oor Nelson Mandela en Anne Frank. Hierdie bundel wil sig teen die stereotipiese en die geykte van die lewe stel soos die digter dan ook skryf in die programgedig “Lectori Salutem” (11). Die liefdesverse is onthoubaar soos die gesprekke met twee groot digters, Elisabeth Eybers en Vasalis in die aangrypende vers “By wyse van vergelyking” wat inspeel op die voorblad van die bundel (23):
Oewerbestaan van Melt Myburgh het by Protea verskyn. ŉ Debuutbundel is ŉ besondere oomblik. Dit is wanneer die digter vir die eerste keer sy/haar verskyning maak en wys watter bydrae kan daar gemaak word binne ŉ kanon. Dikwels kan ŉ mens terugskouend al die temas terugvind in die debuut wanneer ŉ digter verder ontwikkel. Myburgh se Oewerbestaan is ŉ bundel wat die jeug in ŉ gerepresseerde en rassistiese bestaan sinkopeer met die leefwêreld van Lorca. Dit is uiteraard ŉ ambisieuse opset, juis omdat Lorca so ŉ groot digter is. Die besoek aan Lorca se leefwêreld in die Andalusiese dorp Fuente Vaqueros in Granada is die oerbron waaruit ander gedigte waaier. Lorca was ŉ komplekse figuur en hy is veral binne die gay-wêreld ŉ ikoniese figuur. Die digter is wel bewus van hierdie problematiek, want hy vra:
Die digter aktiveer dus argetipes in ŉ Jungiaanse denke: lewe, dood, waansin, normaliteit, en dies meer. Die bundel betree die wêreld waaruit die digter kom (“karos”, met die onderskrif 40 km buite Upington, 16) en die landskap waarna verlang word, te wete die Spaanse wêreld van Lorca. Hierdie digter word dan ŉ simbool van die dood en die hele bundel kan gelees word as ŉ spanning tussen eros en thanathos (in Freud se terme). Die besef word uitgespeel in die vers oor die vader se selfmoord, “by my pa se dood” (67) in die afdeling “inkdood” waarin die seun desperaat die vader vra om sy “gedigpraat” aan te hoor. Dit sluit aan by die vers op bladsy 15 waarin die digter as’t ware sukkel “om ŉ john deere // te laat dreun op die onderpad van sy geheue”. Hiermee word ŉ psigoanalitiese lesing uitgenooi: die dood van die vader en die dood van Lorca word een in die onbewuste en hierdie spanning kan alleen in die ruimte van die gedig opgelos word. Die films wat vasbrand in skoolsale, is die herinneringe wat vir die spreker oorweldigend en pynlik is (16).
Die gedigte tree in gesprek met De Lange se pa-gedigte wat regdeur sy oeuvre loop en die gedig as beswering van die konflik met die vader wat die kind versaak het. Die vaderfiguur waarmee Myburgh in gesprek tree, is Lorca. Die leser is hierom dan bewus van ŉ gevoel van uitsigloosheid en somberheid. Die beste verse is oor die wêreld wat die digter ken, soos “upington” (21) met die trae refleksies en die mirador van ŉ oewerbestaan. Nie al die verse is deurgekomponeer nie. Daar is gesogte beelde (hoe lui ŉ foon slank?, 17) Dikwels staan verse nog te na aan die ervaring, maar wanneer dit slaag, soos in ŉ handvol, is daar beslis bewys van talent. Daar is hiperbolies gedink, om die digter buite verband aan te haal, en die gesprek met Lorca bring winste. Ons ken almal die voortreflike vertalings van Uys Krige in Spaanse dans. Myburgh is oorweldig deur die betowering van Granada en die “heuwels staan knop soos boude” (32). Daar is suggesties en openlike verwysings na homo-erotiese aanrakings; iets wat moeiliker was in die ruimte waaruit hy kom. Heen en terug flits die gedigte na mekaar: die nou en die verlede toe die oksels nog vry was van skadu’s. Die liefdesverse is egter al beter deur Auden, et al. (en by ons De Lange) hanteer en waarskynlik is die landskap-van-die-jeug die beste verse: dit wat die digter werklik ken én verken het.
Hierdie leser was aangenaam verras met die bundel en in die voorwoord beywer die samestellers hulle dan ook vir die rivier-delta eerder as die stroom of rivier. ŉ Baie relevante en belangrike stelling: die erkenning van die stilistiese en tematiese verskeidenheid as een van die vernaamste kenmerke van die kontemporêre Afrikaanse poësie.
In Fourie Botha se “Erediens” (130) gaan dit nie net om kerksake nie, maar die seun se vrees dat sy pa ook sy nek sal knak soos die voëltjie wat deur die dakwaaier getref word. Hunter Kennedy is satiries oor die hemel: dis skynbaar die platteland (131). Sy parodie van Louw klink so op bladsy 134:
Die Calvinisme agtervolg Lize Viljoen in haar gedig “Calvinis”(137) waar sy haar persoonlikheid beskryf as ŉ kerkbank wat “hard, ongemaklik” is met ŉ mond wat soos ŉ gesangeboek toeklap.
Nie al die verse is hardegat of sinies nie. Lewies Botha se verruklike “My broer” (113) tref die leser in die maag. Dit openbaar daardie ondefinieerbare moment van ŉ pakkende gedig: die vermoë wat ŉ mens die tegelykertyd-aspek noem van die digkuns. Die digter beskryf eers die dood van die vader en hoe dit op hom en die broer ŉ effek gehad het. En hierna, in die tweede fase van die gedig, die begrafnis van die broer en hoe hy in sy moeder se drome aan haar verskyn.
En ek dink onwillekeurig aan die Ierse digter, Paula Meehan se “Child burial” oor die dood van ŉ kind of aan Lina Spies se klassieke lykdig “Op die dood van Riëtte”.2. Die saamgroepering van die gedigte eerder as die digters bevestig dus my siening van die digkuns (in navolging van Bloom) dat die betekenis van ŉ gedig ŉ ander gedig is. Dat die gesprekke of die tapisserie wat so geskep het, belangrike verbintenisse tussen gedigte skep. Bykans soos ŉ magneetveld.
Hierdie is nommer vier in die reeks en hopelik sal daar nog nommers wees vir jong digters om te “show case”.
Die intertekste in hierdie versameling is goed verwerk en daar was slypskole wat waarskynlik vele van die vratte en moesies uitgewys het.
Francis Galloway oor die boek wat haar lewe verander het: Die jaar waarin Breyten Breytenbach debuteer, was vir my die Jaar van die Sneeu op ons plot in die Vrystaat. Ek onthou vaagweg dat my pa briewe uit Die Huisgenoot vir my ma voorlees waarin mense kla oor die snert wat die nuwe digter, met die naam wat soos ‘n rympie klink, skryf. Anders as Antjie Krog, behou ek nog ‘n wyle my onskuld oor hierdie digter wat die horison van die Afrikaanse poësielandskap radikaal verskuif. Dit verander oornag toe ‘n eksentrieke dosent in my eerste jaar op universiteit die ysterkoei moet sweet vir my leen. My lewe keer linksom.
3. Hierdie rubriek is geskryf op versoek van Jo Prins vir BY (“Verslangs”) oor die gedig van Annie Klopper “Om ŉ dorp te verf”. Dit verskyn 1 Mei 2010.
Die gedig van Klopper lewer politieke kommentaar en is sydelings ironies oor die taal wat lesers as grensoorskrydend ervaar – sy versag dit dan vir die leser van die gholfbal-posbus tot “oes” en “ak”. (ŉ Mens dink hier aan lesers se verontwaardiging oor Antjie Krog se gebruik van die p-woord in ŉ gedig.) Verder is daar kritiese kommentaar op ons tydsgewrig waar woordeboeke nie meer geraadpleeg word nie en spelfoute op die internet gedy. Die moderne media het die skryfproses radikaal verander en skryf het ŉ vinnige, onmiddellike reaksie geword. Die gedig beskryf die agteruitgang in die sosiale orde: daar is graffiti op die mure en drank/dwelms verwoes menselewens. Selfs die jong skooldogter wag al in ŉ ry vir die pil by ŉ kliniek wat dit gratis uitdeel.
Die digter het self die verse gekies; ek sou waarskynlik nog bygesit het! Human & Rousseau se projek om keurbundels vir belangrike digters te gee, moet beslis aangeprys word – nes ŉ mens die wingerd prys.
In sy lang repliek op die kritiek van die nie-toekenning van die Ingrid Jonker-prys vir Engelse poësie, verwys Rustum Kozain na die kritiese vituperasies wat hy as ongelukkig en onverwags beskou.
Die regulasies wat hy eis, is tog glashelder soos Daniel Hugo alreeds uitgewys het, net toe hierdie bom gebars het.
As hy my sou vra, kan ek vir hom ŉ lys verskaf van die afgelope tyd se digters en uitgewers. Ek sou selfs vir hom die boeke kon leen.
Pleks dat hierdie energie lank terug ingespan is om probleme uit te stryk, verduidelik hy waarom hy nie sy werk gedoen het nie. Dit wil my voorkom dat hy nie verwag het dat die laksheid van die komitee soveel reaksie sou ontlok nie.
Goddank, nie alle digters hier te lande word wol oor die oë getrek nie. En as hy werklik wil weet wat fel kritiek behels, word hy onverwyld verwys na die Engelse of Amerikaanse letterkunde.
Hy moes liewers hierdie Bisantynse verduideliking gelaat het en saam met die komitee sy werk gedoen het.
Aangesien geld vir hom belangriker is as ŉ simbool, daag ek hom uit om dit onverwyld te doen saam met die ander loodswaaiers. Dis nou as die medalje nie al verpand is vir ŉ drinkgeldjie nie. Of as ŉ deurstopper gebruik word nie.
Om my te weerhou van ŉ blote enumerasie van wie gepubliseer het die afgelope tyd (ŉ volledige lys is beskikbaar op die Versindaba se webruimte), is dit lonender om te kyk na tendense. In hierdie opsig is dit byvoorbeeld opmerklik dat die kanonisering van die Afrikaanse digkuns radikaal verander het weens die internet wat sieninge oor wat poësie is voortdurend verskuif en uitdaag. ŉ Mens dink hier o.a. ŉ wedstryde vir digters soos die Hipertekspoësie-kompetisie op Litnet. Hier klik jy op ŉ woord en ŉ ander wêreld maak agter die woord oop. René Bohnen het met haar gedig oor Toulouse Lautrec (1) gewen, maar daar was ook bydraes van Roof Bezuidenhout wat op sy beurt weer die konvensionele siening van wat ŉ vers is, uitdaag met sy begeleiding van ŉ gedig.
Waarskynlik het die Groot verseboek (in ŉ blik) ook bygedra tot ŉ verskuiwing in die algemene opvatting oor wat die digkuns behels deur André P. Brink se ruimer siening van die digkuns. Digters wat nog net in die Nuwe stemme-reeks gepubliseer het, is opgeneem sonder dat hulle verse in solo-bundels die “toets van die tyd” deurstaan het.
Vir vele lesers van die Afrikaanse digkuns verskyn daar, veral op webruimtes en in klein antologieë, gedigte wat volgens húl siening van die digkuns nie as gedigte per se kwalifiseer nie. Hierdie leser se persoonlike voorkeur is die digkuns wat getuig van ŉ tegniese kennis. Die lees van glossariums oor digterlike terme is ŉ beginpunt vir enige jong digter.
Maar gedigte moet telkens uitdaag, die vormlike en tegniese aspekte probeer verander en verruim. En die toets van die tyd sal uitwys of ŉ digter wel ŉ wesenlike verandering meegebring het of beskou kan word as ŉ “normdeurbrekende” digter.
ŉ staning op die boekrak werd. Dis uiters delikate gedigte wat soos die Japannese tanka en haikoe met min woorde werk. Maar onder die subtiele, min woorde – Opperman sou praat van spaars – word die leser uitgelok om die leë plekke in te vul. Die gedig is die droom; en die droom word ŉ gedig.
Die titel aktiveer Freud se beroemde Interpretasie van drome (1900) en al die psigoanalitiese interpretasies róndom drome. Die bo- en onderbou van die droom. Dieselfde geld die gedigte wat die leser laat nadink oor die betekenis wat in die gedig skuilhou; bykans soos wanneer ŉ mens tob oor die droomwêreld wat jy sopas verlaat het en die implikasies wat dit mag inhou. ŉ Waarskuwing?
Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ‘n vers werk?
Met die aanvanklike skryf dink ek nie bewustelik daaraan nie. Dit kan inhiberend wees. Maar ek vra myself na die tyd af of die deursnee leser sal kan identifiseer met dit wat ek wou sê. Skrywers het seker almal ŉ onsigbare luisteraar vir hy hy/sy iets wil vertel. Hoekom wil jy dan iets sê as jy dit vir niemand wil sê nie?
Ek het nog nie spesifieke terugvoer oor hierdie vers gekry na publikasie nie. Tydens die finale afronding het dit ŉ regmerk gekry sonder spesifieke kommentaar. Die tipe reaksie kan bedrieglik wees.
ŉ Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?
Nadat hy matrikuleer in Windhoek aan die hoërskool Jan Möhr, voltooi hy sy verpligte diensplig in die SA Lugmag. Hy studeer in die handelswetenskappe aan die Universiteit van Stellenbosch en doen sy nagraadse studie in sielkunde deur UNISA. Sy werkloopbaan begin in Kaapstad en hy verhuis in 1980 terug na Namibië. Tans is hy werksaam by die Stadsraad van Windhoek as opleidingsbestuurder en is getroud met Zouna, gebore Joubert.
Sy debuut bundel. ‘Geknipte naelstring’, word uitgegee deur Protea Boekhuis in 2001 waarvoor hy in 2003 die kortlys haal vir die Ingrid Jonker-prys. Sy tweede bundel, ‘Tussen wysvinger en duim’ en sy derde bundel, ‘Vlerke vir my houteend’ verskyn onderskeidelik in 2005 en 2010, ook beide uitgegee deur Protea Boekhuis.
Kobus, jy is etlike jare al woonagtig in Windhoek, Namibië. Ervaar jy dié (relatiewe) isolasie ten opsigte van die literêre aktiwiteit in Suid-Afrika as ŉ frustrasie of pluspunt?
Ek kies nooit vooraf ŉ titel of tema om ŉ bundel oor te skryf nie. Ek skryf gedigte soos hulle hulself by my aanmeld. Sou daar op ŉ stadium genoeg verse wees om ŉ bundel saam te stel, kyk ek terug om te sien wat die verse sê en probeer dan om dit tematies te orden. Vir ŉ bundel wat oor meerdere temas handel is dit uiteraard moeilik om ŉ oorkoepelende bundeltitel te kry. ‘Vlerke vir my houteend‘ is die titel van ŉ vers waarmee die “ars poetica” afdeling afsluit. Dit dui op die skrywer wat met sy woordmes vlerke vir sy houteend kerf. Die vers poog om iets van die skeppende asook die bevrydende proses deur te gee. Dieselfde ‘bevrydende’ idee is ook ŉ onderstroming in verskeie ander verse in die bundel. Dit dui op ŉ losmaak van geykte ritmes – om op ŉ ander manier na ou bekendhede te kyk, selfs ook na God, soos byvoorbeeld in ‘Bedelaar’. In dié sin is daar ook ŉ verband tussen hierdie bundeltitel en die vorige twee bundels. Met ‘Geknipte naelstring‘ het die losmaakproses begin en in ‘Tussen wysvinger en duim‘ lê die antwoord nie meer regoor die wysvinger nie, maar tussen die wysvinger en die duim.
Die soeke na my biologiese ma het uiteindelik ŉ wyer soeke geword. ŉ Soeke na basiese antwoorde oor baie dinge. Helaas beїnvloed dit seker die oog waarmee ek dinge waarneem – en uiteindelik daaroor skryf.
ŉ Vraag wat dan eintlik direk verband hou met bogenoemde, is om te vra watter poësie jy graag lees en welke digter (of digters) jy as ŉ persoonlike gunsteling sal beskou?
In die laaste tyd ruim ek veral tyd in om die nuwe Groot Verseboek te lees – en om dit nie selektief te lees nie. Dis juis om weg te kom van die geneigdheid om net te lees waarvan jy hou. So ontdek ek telkens nog, vir my, onbekende skrywers en veral hoe wyd die grense van die digkuns lê. ŉ Digter wat baie aanklank by my vind, is Dolf van Niekerk – veral sy Karoosange. Dalk omrede ons beide uit (en oor’n droë wêreld skryf, asook sy gesprek met God in die verband. Daniel Hugo se vernuf om met min woorde iets te sê, bly vir my ŉ besonderse vermoë.
Louis, dankie vir jou waarderende opmerking. Al wat ek hier kan antwoord is dat ek nie op ŉ bepaalde manier probeer skryf nie. Hoe dit ‘uitkom’ is seker ŉ gevolg van vele invloede, die meeste daarvan onbewustelik. Ook wil ek dit nie volledig verstaan nie, want dit kan met die skeppende proses inmeng. T.o.v. die debat of gesprek waarna jy verwys, sou ek my liefs nie wou waag aan ŉ uitspraak of opinie nie. Ek laat dit vir die letterkundiges.
Van my kant ook baie dankie vir die gesprek. Dit was ŉ goeie geleentheid tot introspeksie. Sterkte met Versindaba se belangrike bydrae tot die digkuns.