Louis Botha is op 27 September 1862 in die omgewing van die huidige Greytown in KwaZulu-Natal gebore. Sy ouers was Voortrekkers wat in die grensgebied tussen die nuutgestigte Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR of Transvaal) en Natal gevestig het. Hy was die negende van dertien kinders. Die gesin het hulle kort na sy geboorte in die Vrystaat gevestig.
In 1880 het hy in die geheim aan die Tweede Vryheidsoorlog deelgeneem, hoewel dié oorlog nie die Vrystaat betrek het nie. In 1884 was hy deel van ’n groep Boere wat die deurslag in ’n konflik tussen twee Zoeloe-faksies deelgeneem het. In 1897 het hy volksraadslid vir die kiesafdeling Vryheid in die ZAR geword.
Botha, soos etlike ander Boeregeneraals, het deur die Tweede Vryheidsoorlog ’n roemryke leier geword. Hy het as gewone burger onder generaal Lukas Meyer by die Vryheid-kommando aangesluit. Uit die staanspoor was dit duidelik dat hy ’n goeie oog vir militêre strategie gehad het en binne weke is hy tot veggeneraal bevorder. Met die dood van kommandant-generaal Piet Joubert in Maart 1900, het Botha hom opgevolg. In dié amp sou hy tot met die Vrede van Vereeniging in 1902 dien.
Na die oorlog was Botha ’n prominente leier in Transvaal en met die instelling van verantwoordelike regering het hy eerste minister geword. In 1910 word hy eerste minister van die nuwe Unie van Suid-Afrika. In die pos speel hy ’n belangrike rol in die Eerste Wêreldoorlog, maar sterf op 27 Augustus 1919, ’n maand voor sy sewe en vyftigste verjaardag. Emosionele uitputting en oorgewig word as redes vir sy vroeë sterfte aangedui.
Die geskiedenis neem die eerste maal van Louis Botha op 22-jarige leeftyd kennis. Die ZAR het sterk gehoop om sy grondgebied ooswaarts tot by die Indiese oseaan uit te brei, maar nie die Zoeloes of die Britse owerheid van Natal was daaroor geesdriftig nie. In 1884 het Botha gepoog om hiertoe mee te help. Die Zoeloekoning Dinuzulu is deur ’n ander hoofman, Zibhebhu, uitgedaag. Botha was deel van ’n groep Boere wat onder die latere generaal Lukas Meyer vir Dinuzulu gehelp het. Volgens ooreenkoms het hulle, toe die veldtog geslaag het, ’n stuk grond ontvang. Daar het hulle die “Nieuwe Republiek” gestig, wat later as die distrik Vryheid by die ZAR ingelyf is. Die ZAR sou egter nooit daarin slaag om sy grond tot by die see uit te brei nie.
Botha het die geleentheid gebruik om in Vryheid te gaan boer. Naas Lukas Meyer, sy senior, was hy die sterkste leiersfiguur. In 1897 word hy deur hierdie distrik as hulle verteenwoordiger in die ZAR se volksraad verkies. Hy was deel van ’n groep in die volksraad wat die “progressiewes” genoem is. Hulle het van president Paul Kruger se benadering tot die sogenaamde Uitlanders verskil. Waar Kruger politieke regte so ver moontlik van Uitlanders wou weerhou, het die progressiewes, onder Piet Joubert, geglo dat dit Brittanje ’n voorwendsel gee om vyandig teenoor die ZAR op te tree. Hulle was dus vir ’n veel meer buigsame beleid. Botha het bekend geword vir sy sterk teenstand teen die stuur van ’n ultimatum aan Brittanje. Hy het Pretoria nogtans aan die begin van Oktober verlaat, om hom vir krygsdiens aan die suidoosgrens van die ZAR aan te meld. Hierin het hy met generaal Koos de la Rey saamgestem.
Aan die begin van die Tweede Vryheidsoorlog was die Boere se strategie om hulle grense te verdedig. Grensdorpe met baie Britse soldate is beleër, sodat hulle nie aan die oorlog kon deelneem nie. Daar is ook gepoog om versterkings wat van die hawens af op pad was, te verhoed om dié dorpe te ontset. Aan die Oosfront is Ladysmith in Noord-Natal beset. Dit is in hierdie omgewing waar Botha sy vernuf in kleiner skermutselings bewys het en binne weke tot veggeneraal bevorder is. Kort daarna is hy weer bevorder om bevel oor al die oostelike magte van generaal Lukas Meyer oor te neem.
Die eerste maande van die oorlog was vir die Boere ’n noodsaaklike tyd van herorganisering. Van die aanvoerders was al ou manne wat nie die energie vir ’n uitgerekte oorlog gehad het nie. Hulle het ook nie duidelike aanvalsdoelwitte gehad nie en geglo dat die oorlog deur hardnekkige weerstand teen Britse invalle beëindig kan word. Daar was ook nie ’n militêre kultuur wat van elke manskap gehoorsaamheid vereis het nie. Dit het sekere voordele ingehou, maar Botha was geskok om te sien hoeveel burgers hulle aan drankmisbruik en swak gedrag skuldig gemaak het. Hy het besef dat die Boere nooit ’n oorlog op die manier kon wen nie.
Deur die loop van 1900 het die Engelse owerhede deur middel van Botha se Engelssprekende vrou, Annie, vredesonderhandelings aangeknoop. Volgens Botha was dit ’n hopelose stryd en hy was bereid om die republiek se onafhanklikheid vir vrede op te offer. Toe hy sy mede-offisiere geraadpleeg het, was hulle egter woedend. Veral die Vrystaters was ontevrede, omdat hulle maklik uit die oorlog kon gebly het; die dispuut was tussen Brittanje en die ZAR. Nou dat hulle alles op die altaar geplaas het, het hulle geredeneer, wou die Transvalers dit sommer gewonne gee. Die onderhandelings het dus doodgeloop.
Teen 1909 het pogings om al vier selfregerende kolonies (Transvaal, Kaapkolonie, Natal en die Oranjerivierkolonie in ’n unie te laat saamsmelt, momentum opgebou. Dit het in 1910 werklikheid geword, maar die eerste verkiesing sou eers in 1911 gehou word. Die Britse goewerneur-generaal moes dus sonder ’n verkiesing ’n eerste minister aanwys om ’n regering saam te stel. Daar is sterk gewik en geweeg tussen Botha, en die eerste minister van die Kaap, John X. Merriman.
Die Britse regering was nie ten gunste van Merriman nie, omdat hy ’n sterk teenstander van die Britse oorlog teen die Boererepublieke was. Hulle het gevoel dat Botha meer vatbaar vir hulle planne sou wees en hy is uiteindelik aangestel. In 1911 het sy party (eintlik ’n samestelling van die Afrikanerpartye in al vier kolonies) die verkiesing gewen. Botha het egter die setel wat hy self beveg het, verloor. Hy is toe in ’n ander een verkies.
Botha se lang afwesigheid uit die land, het nie sy party se gewildheid goed gedoen nie. Tog is hy met sy terugkeer as ’n held verwelkom. Slegs enkele weke later, op 27 Augustus 1919, het hy gesterf. Dit is onmoontlik om te sê wat sy bydrae sou wees as hy langer geleef het.
Botha was die regte mens op die Unie van Suid-Afrika saam te snoer. Dit was ’n eenheid van mense en gebiede met uiteenlopende belange en kon maklik uitmekaar spat. Botha se bydrae wat die langste gehou het, is die suksesvolle loodsing van hierdie Unie.
Afrikanernasionaliste het gewoonlik nie ’n baie gunstige oordeel oor Botha nie. Dit is inderdaad waar dat hy bereid was om sy volk se kulturele belange ondergeskik aan die Britse ryk te stel. Die manier waarop ’n mens sy bydrae beoordeel, sal grootliks afhang van hoe belangrik die behoud en herwinning van ’n Afrikaneridentiteit geag word.
Louis Botha was een van die eerste Afrikaners wat wêreldwyd bekend geword het en met groot agting bejeën is. Sy grootste erfenis is die Suid-Afrikaanse staat, iets wat byna honderd jaar na sy dood nog steeds bestaan. Die vraag is, soos in Botha se tyd, of dié staat genoeg ruimte vir al sy verskillende kultuurgroepe maak.