Setshwantsho sa 1: Ditlamorao tsa ho teteana masobaneng a mobu.
Setshwantsho sa 2: Metso lehlakoreng le letshehadi la setshwantsho e bontsha kgolo e sa kginehang ha ka letsohong le letona la semela metso e bontsha kgolo e kginehileng ka baka la dikarolo tse fapaneng tsa ho teteana mobung.
Setshwantsho 1: Setshwantsho sa lerothodi la pula le welang mobung o metsi se bontsha sekgahla sa tshenyo.
Setshwantsho 2: Nakong ya ho oma, bokahodimo bo bopa lekgapetla le thibelang ho feta ha kgase kapa ho monyela ha mongobo sekgahleng se hlahlamang sa pula.
Setshwantsho 3: Hlahloba ka hloko mobu wa hao hore na ha o na metsi a fetang tekano, mme o tlose mehlape, o e ise makgulong a mang. Hang ha mobu o boetse o omme, o ka boela wa fudisa mehlape moo.
Ho teteana ha mobu ho etsahala ha dikarolwana tsa mobu di penyeletswa mmoho, mme masobana a leng dipakeng a eba manyane. Mebu e teteaneng haholo e na le masoba a mmalwa, a maholwanyane, mme e na le sekgahla se fokotsehileng sa ho thopothela ha metsi le ho monngwa ha ona ha a tswa lekgapetleng le thata le teteaneng. Phapanyetsano ya moya o nang le oxygen, nitrogen, carbon dioxide le dikgase tse ding tse bohlokwa mabapi le tswelopele le kgolo ya semela, le yona e a sitiseha le ho diehiswa.
Ho teteana ha mobu ho bakwa ke eng?
Ho hata ha diterekere le disebediswa tse ding tsa temo hodima masimo a dijothollo a lengwang hammoho le makgulo a lengwang ho ka nna ha baka ho teteana hona. Ho teteana ha mobu ho amana haholoholo le mesebetsi efe le efe ya ho phetholwa ha mobu, ho jala, ho fafatsa le ho kotula, e leng eo ka tlwaelo e hlokahalang tlhahisong. Boiteko bo bile boholo dilemong tse ngata tse fetileng mabapi le diterekere tse nang le horsepower e ngata le disebediswa tsa temo tse loketseng ho lema, ho thuha makwete le lekgapetla le thata la mobu hammoho le dibaka tse dikoti, tse ikentseng matshanyana, tseo hangata di nang le lehlabathe le bokellanang hodima lekgapetla la mobu le sitwang ho kenellwa ke letho.
Boima ba diterekere bo eketsehile ho tloha ditoneng tse tharo dilemong tsa bo1940 ho feta ditone tse 20 mabapi le tse kgolo, tse hulang ka mabidi a mane matsatsing a kajeno. Ho teteana ho bakwang ke merwalo e boima ya ditone tse leshome kapa ho feta, mebung e mongobo, e ka fihla ho 0,60 ya mithara. Mesebetsi ya ho phethola mobu hangata e etswa ha mebu e le mongobo, mme e le boemong ba ho ka teteana ha bonolo, e leng se ka bakang tshenyo popehong ya mobu. Bokgoni ba mobu ba ho hlahisa kuno e ntle bo a sitiseha. Tshebediso ya ho ya ho ile ha mehoma ya mouldboard kapa ya diski botebong bo le bong e baka tshenyo e mpe haholo ya makgapetla a mobu kapa ho teteana ha mobu karolong e ka tlase ya mobu. Sena se etsahala mebung e mengata e fapaneng.
Moo mebu e nang le metsi a mangata, mebu e laoleha ha bonolo, mme ho thwe e boemong ba "polasetike". Sephethephethe se matla kapa disebediswa tse matla tse sebediswang di baka ho foforeha ha mobu kapa ho etsa hore dikarolwana tsa mobu di hoholwe di yo kena seretseng se sengata. Diforo tse entsweng ke dithaere tsa mabidi kapa diforo tse makwete tse bonahalang hangata masimong ke bopaki ba hore mobu o ne o le metsi haholo. Mebu e omelletseng e pshatleha ha bonolo, mme e boloka popeho ya ona ho ena le ho tlotselletswa le ho kopana hammoho.
Popeho ya mobu e laola bokgoni ba mobu ba ho tshwara le ho tsamaisa metsi, menontsha le moya o hlokahalang mabapi le mesebetsi ya metso ya semela. Metso e holang ka matla e hloka masoba a fetang 0,1 mm e leng boholo ba ntlhana e ka pele ya motso e thusang hore motso o kgone ho tsetsepela masobeng a mobu pele metso e ka hlahella le ho hola ho ya pele. Thibelo e matla ya mobu o teteaneng e bolela hore metso e tshwanetse ho phunyelletsa ka matla lekgapetleng le teteaneng la mobu.
Molemi a ka hlola jwang lekgapetla lena le thata?
Ho phetholwa ha mobu ho fetang 25 cm ho kgona ho pshatla makgapetla a thata a bakwang ke mabidi a sephethephethe, empa sena e ke ke ya eba tharollo ya nako e telele ya ho potlakisa kapa ho fihlella kuno e phahameng ya dijothollo. Mekgweng e mengata ya tlhahiso, ho phetholwa ho tebileng ho tshwanetse ho phetwa ka makgetlo sehleng se seng le se seng. Mesebetsi ya ho phethola mobu ha ho se ho lenngwe e ka nna ya teteanya mobu hape ho fihla ho 80% tsa mobu pele ho phetholwa. Ka hoo, ho na le karolo e ngata ya matla (energy), e leng diesel e sebediswang hammoho le ditshenyehelo tsa metjhine e sebediswang mabapi le ho phethola mobu.
Mokgwa wa hao wa jwale wa ho hlahisa dijothollo e ka nna yaba ke wa ho sebedisa mekgwa ya sejwalejwale ya ho phethola mobu, e kenyelletsang ho lema ka mora kotulo, ho sebedisa disc, ho tabola mobu, ho phethola mobu kgafetsa, ho jala, hammoho le ho fafatsa kgahlanong le mahola le dikokwanyana ka mora ho ho jala le ho kotula. Ka hoo, ho a kgonahala ho ba masimong pakeng tsa makgetlo a robedi le a robong pakeng tsa ho kotula le ho jala dijothollo tse hlahlamang. Mokgwa ona o boima haholo. Matsete metjhineng le disebedisweng tsa temo, nako e nkuwang ho phetha mesebetsi, bakganni ba diterekere, mafura le ditokiso, kaofela ke ditshenyehelo tse phahameng, ha se thaka motho.
Mokgwa wa sejwalejwale wa ho phethola mobu o ne o sebediswa haholoholo ho laola mahola le ho lokolla lekgapetla lefe kapa lefe la mobu le bakilweng ke pula tse neleng ka matla tse atisang ho na dibakeng tse phahameng. Pula efe kapa efe e neleng nakong eo masimo a tlohetsweng feela a sa lengwa e ka bolokwa hore e sebedisetswe dijothollo tse hlahlamang, tse tla jalwa. Boteng ba masalla a dimela bo thibela mongobo mobung o ka hodimo le mobung o ka tlase.
Hore mobu o ka tlase o kgone ho pshatla lekgapetla le thata la mobu ho ka nna ha baka tshenyo e ntseng e tswela pele ya popeho ya mobu, mme sena se ke ke sa kgonahala haeba mobu o le metsi haholo nakong ya ketsahalo ena. Mekgwa ya paballo ya ho phetholwa ha mobu, e kenyelletsang tshebetso e fokotsehileng ya ho se phethole mobu, e fokotsa ho teteana ha mobu, mme qetellong sena se fokotsa ditshenyehelo ka kakaretso tsa ho phetholwa ha mobu.
Diplantere tse ngata di batla di ena le mokgwa wa ho teteanya mobu, haholoholo ho potapota le moo peo e jalwang teng. Kamano e ntle ya mobu le peo e potlakisa sekgahla sa ho monngwa ha metsi, e leng se potlakisang ho mela ha peo. Ho teteana ho mahareng ho ka nna ha fokotsa tahlehelo ya metsi ka baka la phofodi (evaporation), mme ho thibela ho omella ha mobu ho potapota le peo. Hangata dibakeng tse ommeng, mobu o ommeng, o lokolohileng, o fafatswa hasesanyane feela hodima peo. Sena se thusa ho thibela tahlehelo ya mongobo. Le ha ho le jwalo, ho bohlokwa hore ho qojwe taba ya ho teteanya mobu o ka hodimo le mobu o ka tlasa peo.
Mobu o seng o lokolohile ho feta tekano, mme popeho ya ona e le e sa tsitsang, o sitisa kgolo e nepahetseng le tswelopele ya metso. Metso e kgema mmoho le popeho ya mobu, ka ho namela moo thibelo e fokolang, mme e qoba ho namela ha bonolo moo ho nang le lekgapetla le thata la mobu kapa dikarolong tse thata tsa mobu.
Ho teteana ha mobu ho bolela hore sebaka moo metso e ka namelang ho sona se a fokotseha. Ho fokotseha ha menontsha le metsi semeleng le ho bokellwa ha mongobo semeleng di sitisa semela ho hlahisa kuno e ntle. Dibakeng tse ommeng, ho teteana ha mobu ho ka nna ha kgannela dimeleng tse holofaditsweng ke komello. Ke pula tse nang ka nako tse nepahetseng hammoho le manyolo a tshetsweng ka tshwanelo tse ka eketsang kuno e ntle.
Dilemong tsa pula e ngata, ho teteana ha mobu ho baka phokotseho ya ho kena ha moya mobung haholoholo dikarolong tse ka hodimo tsa mobu, ka ha sekgahla sa ho monyela ha metsi se fokotseha. Ha pula di eketseha, boemo bona bo mpefala le ho feta, mobu o ka hodimo o a hoholeha. Sena se ka qetella se bakile tahlehelo ya manyolo le nitrojene e tswelang moyeng. Hore semela se monye potassium ho hlokahala hore semela se sebedise eneji (matla). Ho fokotseha ha moya o keneng mobung ho ama tshebetso ya metso ya ho fetola dijo hore e be eneji, mme sena se fokotsa ho monngwa ha potassium. Ka ha phosphorus e sa tsamaele hole ka hara mobu, le ha e se e ile ya tshelwa pele kapa nakong eo ho jalwang ka yona, metso e fokotsehileng le yona e tla fokotsa ho monngwa ha dijo tsena tsa bohlokwa tsa semela. Mebu e lehlabathe e nang le ho phatlalla ha dikarolwana tse lekanang tsa mobu, le yona e ba le lekgapetla le thata la mobu ha bonolo. Hangata mebung e tjena mongobo o kgona ho kenella ka mokgwa o amohelehang, mme lekgapetla lefe kapa lefe le thata le thibela metso ho namela tlase moo e ka sebedisang metsi ana nakong ya komello, e leng nakong ya komello ya tlhahiso ya dijothollo.
Ho se ho bonahetse hore haeba metso e kgona ho phunyelletsa lekgapetleng le thata la mobu kapa haeba e thuswa ke ditselana tseo ho tsamauwang ho tsona lekgapetleng leo, metso e ntse e kgona ho hola hantle ho lekaneng hoo e sebedisang dikahare tse bonojana tsa mobu karolong tse tebileng tsa mobu. Ka mokgwa ona, metso e kgona ho fihlella metsi le menontsha e lekaneng mabapi le ho hlahisa kuno e ntle.
Ka kakaretso re ka re ho teteana ha mobu ho ka hlaloswa e le ho teteana ha mobu o ka hodimo le ha mobu o ka tlase.
Dipula tsa selemo di na ka sekgahla se matla, mme di ka baka tshenyeho e kgolo ya mobu, kgoholeho le tahlehelo ya menontsha mobung o ka hodimo, o sa tshireletswang.
Mobung o haellwang ke tse bolang kapa o sa tshireletswang ke masalla a dimela, sekgahla sa marothodi a pula se boetse se ka baka bothata ba lekgapetla le thata, le teteaneng la botebo ba 12 ho isa ho 20 mm mobung o ka hodimo.
Marothodi a pula ka tlwaelo a fapana ka boholo bo pakeng tsa 1 ho isa ho 7 mm, mme a otlana le mobu ka lebelo le ka etsang 30 km ka hora. Dikarolwana di ka phatlalla sebaka sa mithara ho tloha moo ho otlana ho etsahalang teng. Sena se thiba masobana a mobu o ka hodima, mme se qetelle ka ho fokotsa ho monngwa ha metsi le ho eketsa metsi a phallang a sa thijwe ke letho bokahodimong ba mobu.
Ha ho oma, ho bopeha lekgapetla le thata le thibelang phapanyetsano ya kgase efe kapa efe kapa ho kenella ha mongobo nakong e hlahlamang ya sekgahla sa pula. Lekgapetla lena le ama ho hlaha ha peo jwalo ka ha balemi ba bangata ba dijothollo ba se ba bone ka soneblomo le dinawa tsa soya masimong a bona.
Dikarolwana tsa mobu o lokolotsweng le tsona di kgona ho hoholwa ke metsi ho tloha masimong ho ya moo metsi a phallang teng ditseleng, mme sena se qetella ka mobu o mongata o bokellanang dinokeng le matsheng. Ha pula e le ngata ho feta tekano mobung o sa tshireletswang, moo metsi a sitwang ho kenella lekgapetla le thata le ka hodimo, kgoholeho ya lekgapetla lena le leholo la mobu e baka tshenyo e kgolo mononong wa mobu.
Ha mehlape e dumellwa masimong ka mora kotulo kapa nakong efe kapa efe pakeng tsa dimela, ho teteana ha mobu kapa "ho futswelwa ha mobu" ho a etsahala ka baka la ditlhako tsa dikgomo kapa dinku. Sena se etshala ha mobu o le metsi (seretse) haholo, mme ke ha mothamo wa mongobo o feta mothamo o ka jarwang ke masimo. Bobe ba ho teteana ha mobu bo laolwa ke bongata ba dimela tse leng mobung o ka hodimo. Ho teteana ho ka hlokomeleha mobung o ka hodimo ho le pakeng tsa botebo ba 7 ho isa ho 10 cm. Sena se ba sebe haholoholo mebung e nang le letsopa le lengata haholo.
Hape masobana a moya a a fokotseha, mme a kgannela hape mathateng a bakwang ke ho teteana ha mobu, ao re buileng ka ona hodimo mona. Ha dikgomo di bolokwa makgulong a metsi, phokotseho ya kuno e ka nna ya fihla ho 20% ya kuno ya tlwaelo e lebelletsweng. Tharollo ke ho hlahlobisisa masimo a hao hore na ha a na mothamo wa metsi o phahameng ho feta tekano, ebe o tlosa mehlape ya hao le ho e isa makgulong a mang kapa dikampong tse ding tse leng moo ho batlang ho phahame kapa moo mobu o sekameng, e leng moo ho seng metsi haholo papisong le masimong a temo. Hang ha masimo a se a omme, mehlape e kanna ya kgutlela ho ona nako e itseng.
Ho teteana ha mobu o ka hodimo kapa ho etsa lekgapetla ho ka lemohuwa ha bonolo ka ho tsamaya hara masimo ka mora ho na ha pula e matla. Thipanyana e ka sebediswa ho hlahloba lekgapetla le thata e le ho ka lemoha botebo ba lekgapetla.
Ho lekola bothata ba ho teteana ha mobu o ka tlase masimong a hao, ho tshwanetse ho etswa hlahlobo e batsi mabapi le taba ena.
Kgarafu e ka sebediswa ho tjheka mokoti o monyane wa teko, mme ho tla hlaka kapele haeba lekgapetla le thata le se le le teng ho tloha botebong ba 20 ho isa ho 25 cm ho tloha bokahodimong ba mobu. Lekgapetla lena le thata le kgaolwa ka kgarafu ha le se le omme. Ha ho se ho fumanwe hore lekgapetla lena le teng, kapa ho belaellwa ho teteana ho hong ho tebileng, ho tshwanetse hore ho nkuwe ho kang sampole ya mobu e ka tjhekwang ka letsoho, ya bolelele ba mithara, bophara ba mithara le bophahamo ba mithara. Sena se etsa hore mohlahlobi a kgone ho kena ka hara mokoti le ho hlahloba ho teteana ha mobu. Hamore ya setsebi sa mebu, kapa sesebediswa sefe kapa sefe se motsu, motsu wa sona o tsamaiswa ho tloha hodimo ho ya fihla fatshe. Lekgapetla lefe kapa lefe le thata le tla bonahala ha bonolo, mme le ka lekanngwa. Botebo le botenya ba lekgapetla ke tsona tse tla bolela hore ke sesebediswa sefe sa tyne se tla sebediswa le hore ke botebo bo bokae ba mobu bo tla tshwanela ho fihlellwa hore lekgapetla le rojwe ho tloha ka tlase ho ya hodimo.
Mokoti o tjhekilweng wa teko o ka sebediswa e le moo ho nkuwang disampole tsa mobu ka sepheo sa ho hlahloba botebo bo ka fihlellwang ke metso, mofuta wa mobu hammoho le lekgapetla lefe kapa lefe le sitwang ho phunyelletswa, le ka nnang la eba teng. Mekoti e mengata e tjhekilweng masimong a jwalo e ka hlahlojwa hore ho etswe phuputso e phethahetseng.
Haeba metso ya semela se ntseng se hola e ntse e le teng, sefafatsi se tshwarwang ka letsoho se nang le pressure e lekaneng ya metsi se ka sebediswa ho arohanya metso ka ho hlatswa mobu o potapotileng metso eo. Ka mokgwa ona, ho nama ha metso le sekgahla sa lekgapetla le thata di ka bonwa ka ho hlaka. Moo ho sebediswang setabodi (ripper) nakong ya ho jala, motho a ka lemoha tswelopele ya metso ho fihlela lekgapetleng, le tshitiso e teng ya metso ho feta lekgapetleng hammoho le ho phatlalla ha metso tlasa lekgapetla leo le teteaneng la mobu.
Mobu o boetse o ka sebediswa ho beha leihlo bohlwahlwa ba mokgwa ofe kapa ofe o sebediswang wa ho phethola mobu kgahlanong le ho teteana ho seng ho lemohuwe ha mobu. Bohlwahlwa ba mokgwa wa tsamaiso kapa bohlwahlwa ba tshebediso ya sesebediswa se itseng sa temo le bona bo ka behwa leihlo.
Ha ho sebetswa masimo, boteng ba lekgapetla le thata la mobu kapa bohlwahlwa ba sesebediswa di dula di hlokometswe ka hore ka mehla koloing ya vene (bakkie) ho dule ho ena le tshepe ya ho metha e iketseditsweng lapeng. Hona ho ka etswa ka tshepe e ronto ya botenya ba 8 mm, eo ho yona ho tjheselleditsweng letsohana le etsang T ka hodimo. Ntlha ya yona e be motsu, mme e tshwauwe ka angle grinder dibaka tse arohaneng tsa 10 cm sebaka ka seng. Tshepe ena ya ho metha ebe jwale motsu wa yona o hatellwa hore o kene mobung wa masimo. Sena se phakisa se totobatsa haeba ho teteana ha mobu ho le teng. Haeba diteko di etswa ,5 e nngwe le e nngwe ya mithara, ho ka tiiswa haeba qaka ya ho teteana e le hohle kapa e le dikarolong tse itseng feela (metjhophorong) tsa masimo. Tshebetso e ntle kapa e mpe ya sesebediswa e ka behwa leihlo ka mokgwa ona.