Versindaba » Fernando Pessoa
’n Veelsielige digter. De Waal Venter
’n Veelsielige digter
Die vier grootste Portugese, en ook Europese digters in die moderne tyd is Fernando Pessoa. So word daar op ’n half speelse wyse gepraat van hierdie digter wat in Durban sy skoolopleiding gehad het. In 1905 het hy na Lissabon verhuis waar hy die res van sy lewe geslyt het. Hy is in 1888 gebore en het in 1935 gesterf.
Die stelling dat hy die vier grootste digters is, berus op die besonderse manier wat Pessoa gehad het om fiktiewe “digters” te skep wat elkeen sy eie persoonlikheid gehad het en ’n eie skryfstyl wat heeltemal van die ander “digters” verskil het. Pessoa het hulle “heteronieme” genoem. Hy het gesê dat ’n pseudoniem ’n vals naam is wat ’n digter gebruik om sy of haar werk bekend te stel. ’n Heteroniem kan vertaal word as “ander naam”. Pessoa het ander “digters” met ander name geskep.
Die bekendste heteronieme was Ricardo Reis, Alberto Caeiro en Álvaro de Campos. Saam met Pessoa was hierdie groep dan die “grootste Portugese digter”. Mens sidder eintlik om te dink dat Pessoa meer as sewentig sulke heteronieme geskep het! Die ander het egter werk van mindere belang gelewer.
Kom ons kyk na hierdie vier “digters” se werk. Eerstens die vlees-en-bloed digter, Fernando Pessoa self. Sy gedig “Ek weet nie hoeveel siele ek het nie” is baie beskrywend van die soort mens wat hy was.
Ek weet nie hoeveel siele ek het nie.
Ek verander elke oomblik.
Ek voel voortdurend vreemd.
Ek het myself nog nooit gesien of gevind nie.
Vanaf soveel te wees, het ek net siel.
Hy wat ’n siel het, het nie kalmte nie.
Hy wat sien is net wat hy sien.
Hy wat voel is nie wie hy is nie.
Oplettend na wat ek is en sien,
word ek hulle en is nie meer ek nie.
Elkeen van my drome en begeertes
kom uit hulleself, nie van my nie.
Ek is my eie landskap.
Ek bekyk my eie reis,
verskillend, bewegend en alleen.
Ek kan myself nie voel hier waar ek is nie.
Dis waarom ek, as ’n vreemdeling
my wese lees asof dit bladsye is.
Ek weet nie wat gaan gebeur nie,
en vergeet wat gebeur het.
Ek merk in die kantlyn van my leeswerk
wat ek gedink het ek voel.
Met die herlees wonder ek: “Was dit ek?”
God weet, want hy het dit geskryf.
Die gedig gee mens insig in watter soort mens Pessoa was. Hy was in ’n sin, “buite homself”. Hy het geleef sonder om werklik in die werklikheid te wees soos die meeste ander mense. “Ek voel voortdurend vreemd” verklaar hy. En: “Ek het myself nog nooit gesien of gevind nie.” Hy “lees” sy wese asof dit neergeskryf is op bladsye. Hy word eintlik net “werklik” wanneer hy homself uitleef in ’n gedig.
Mens kom in die versoeking om hierdie persoonlikheidstrekke van die digter dadelik as “skisofrenies” te wil sien. Een van daardie persone wat versteurd is en talle verskillende persoonlikhede het. Ek dink egter nie dat dit die ware toedrag van sake is nie.
Letterkundiges wat ’n studie van Pessoa en sy oeuvre gemaak het, wys daarop dat hy as jong man homself die taak gestel het om Shakespeare die loef af te steek! Hy was ’n bewonderaar van o.a. Walt Whitman, TS Elliot en Shakespeare. Die groot Engelse bard het hom beïndruk met die onvergeetlike karakters wat hy geskep het – Othello, Hamlet, Lear e.a.
Dit is waarskynlik hoe dit gebeur het dat Pessoa uitgekom het by die skepping van sy heteronieme. Hy wou karakters skep wat nog meer geloofwaardig is as Shakespeare s’n. In ’n sekere sin kan mens dan ook sê dat hy Shakespeare wel oortref het deur sy “mede-digters” lewens te gee wat netsowel deur werklike mense gelei kon gewees het.
Die heteronieme het met mekaar gekorrespondeer en oor mekaar geskryf en mekaar gekritiseer. Ricardo Reis het byvoorbeeld van Alberto Caeiro gesê dat sy werk “die absolute essensie van paganisme verteenwoordig, ten volle geherkonstrueer.”
Alberto Caeiro da Silva is in 1889 in Lissabon “gebore” en het in 1915 “gesterf”. Hy het feitlik sy hele lewe afgesonderd deurgebring in ’n dorpie in Ribatejo. Reis skryf dat Caeira se paganisme nie bewustelik gekom het nie, maar van êrens diep binne hom, dieper as rede of gevoelens. Caeira se styl het hierdie lewenswyse weerspieël. Dit is suiwer, eenvoudig en terselfdertyd diepsnydend en onthullend. (Ek gebruik die woord “paganisme” eerder as “heidens” omdat laasgenoemde woord baie sterk gelaai is met ’n element van ongelowigheid, terwyl dit nie presies is wat Reis bedoel het met “paganisme” nie).
Dit klink onwaarskynlik, maar die “eenvoudige” Caeira is deur die ander drie digters as hulle “meester” beskou. Hulle het almal groot bewondering vir hom en sy werk gehad.
Uit ’n boekbeskrywing van The keeper of sheep by Fernando Pessoa, bilingual edition, translated by Edwin Honig and Susan M Brown:
On a singular March day in 1914, Fernando Pessoa felt his master appear inside him, Alberto Caeiro, the heteronym that stands over his epiphanic collection, composed that day The Keeper of Sheep – the pivotal work in the career of Portugal’s great modern poet.
Hier is een van Caeiro se gedigte uit sy versameling “Die oppasser van die kudde II” .
Die oppasser van die kudde II
My kyk is so helder soos ’n sonneblom.
Dit is my gewoonte om in die strate te stap
links en regs te kyk,
en partykeer agter my …
en dit wat ek elke oomblik sien
is wat ek nog nooit voorheen gesien het nie
en ek kan dus baie goed sien …
ek weet dat ek die verwondering kan ervaar
wat ’n pasgebore kind sou ervaar
as hy besef dat hy gebore is …
ek voel elke oomblik dat ek pas gebore is
in die ewigdurende nuutheid van die wêreld …
Ek glo aan die wêreld soos ’n madeliefie,
omdat ek dit sien. Maar ek dink nie daaroor nie
want om te dink is om nie te verstaan nie …
die wêreld is nie vir ons gemaak om daaroor te dink nie
(om te dink is om oë te hê wat nie gesond is nie)
maar om daarna te kyk en daarmee saam te stem.
Ek het geen filosofie nie: ek het sintuie …
as ek van die natuur praat, is dit nie omdat ek weet wat dit is nie,
maar omdat ek dit liefhet, en ek het dit lief om daardie rede,
want dié wat lief het, weet nooit wat hulle lief het nie
of hoekom hulle lief het nie, of wat liefde is nie.
Hierdie “paganistiese” lewenssiening kan miskien ten beste beskryf word met die hedendaagse modefrase: “om in die oomblik te leef.” Twee reëls in die gedig beskryf hierdie benadering baie goed:
“ek voel elke oomblik dat ek pas gebore is
in die ewigdurende nuutheid van die wêreld …”
Die digter voel hom vry van die bagasie wat die meeste van ons saamdra: beplanning, rasionalisering, bekommernis, verveling ens. Vir hom is die wêreld altyd verrassend nuut.
Ricardo Reis, wat oor Caeiro se paganisme geskryf het, is in Oporto gebore in 1887. Hy was ’n mediese dokter en ’n klassikus. Pessoa het hom beskryf as “’n Griekse Horatius wat in Portugees skryf.” Hy het nie-rymende odes geskryf oor die leegheid van die lewe en die nodigheid dat mens jou lot moet aanvaar.
Waar Caeiro ’n paganis is wat die lewe eenvoudig net lééf, is Reis die deurdagte klassieke skrywer wat heeltemal natuurlik kan skryf van (Romeinse) gode en die Noodlot. Die volgende gedig illustreer dit.
Die gode gee niks meer as die lewe nie.
Laat ons dan alles verwerp wat ons oplig
na asemlose hoogtes, ewig maar sonder blomme.
Al wat ons hoef te aanvaar, is wetenskap,
en so lank die bloed in ons fonteine nog pols
en liefde nie verskrompel nie,
laat ons aangaan,
soos glas lig-deurskynend
druppelend in die treurige reën,
warm gebak in die son,
©Ricardo Reis (Fernando Pessoa)
Vir hierdie digter is die mens weerloos teen die verloop van die lewe. Hy meen dat mens ten beste soos glas moet wees – passief, deurskynend en onversteurd deur reën en son.
Die derde heteroniem, Álvaro de Campos, is in 1890 gebore, maar Pessoa het nie sy sterfdatum aangegee nie. De Campos was ’n stormagtige en emosionele digter wat vurige manifesto’s geskryf het en skerp polemiese essays geskryf het. Hiervoor het sommige mense hom bewonder en is hy deur ander sterk aangeval.
Pessoa het hom beskryf as iemand wat meganiese ingenieurswese bestudeer het en het gegradueer in skeepsingenieurswese. Hy het op verskeie skeepsvaarte gegaan en baie van sy gedigte is op hierdie vaarte geskryf.
Een van sy bekendste gedigte is “Ai margarida” met die onderskrif: “Gedikteer deur die skeepsingenieur mnr. Álvaro de Campos in ’n toestand van alkoholiese bewusteloosheid.”
Daar is twee sprekers in die gedig: ’n minnaar wat sy geliefde aanspreek, en haar antwoorde op sy vrae. Verskeie komponiste het die gedig getoonset en as mens “Ai, Margarida” google kry jy verskeie weergawes van die gedig, party sang-weergawes daarvan.
E ia morar para a Estrela*
*’n Deftige distrik in Lissabon naby die parlementsgeboue.
As ek jou my lewe gee,
wat sal jy daarmee maak?
Dan vat ek my oorringe uit die pandjieswinkel
trou met ’n blinde man
en gaan bly in Estrela*.
wat sal jou moeder sê?
– (sy ken my baie goed.)
sy sal sê daar’s baie dwase in die wêreld
en dat jy ook een is.
deur werklik te sterf?
– Ek sal na jou begrafnis gaan
maar ek sal dink dit is ’n fout
om te probeer bemin sonder om te lewe.
as hierdie oorgawe van my lewe aan jou
maar net poësie is?
Dan kom daar niks van nie, boet.
Klaar en gedaan.
Hier maak ons nie so nie.
Nota: Al die gedigte in hierdie essay is uit Portugees deur De Waal Venter vertaal.
Tags: De Waal Venter blogs, Fernando Pessoa
Simbole? Ek is siek vir simbole …
– Símbolos; Álvaro de Campos (Fernando Pessoa) –
Posted in Vertalings | Comments Off on Fernando Pessoa – vertaling in Afrikaans
Desmond Painter. Die foto wat ek wou geneem het
Die foto wat ek wou geneem het: Fernando Pessoa in Durban
Ek het verlede week die jaarlikse kongres van die Psychological Society of South Africa (PsySSA/SaaiSSA) by die International Convention Centre (ICC/Ai Sisi) in Durban bygewoon. Dit was maar my tweede keer in Durban, en die eerste keer sedert 1997.
Dit is nog maar vroeg in Augustus en die lug is al louwarm daar, niks van die Kaap se skerp koue nie. ‘n Stad soos ‘n natgeswete oksel: effe eroties, effe stink. Ek sien die nuwe sokkerstadion in die verbyry. ‘n Indrukwekkende ontwerp. Ek gaan eet een aand saam met kollegas by ‘n restaurant in die ‘trendy’ Florida Road. Ek koop ‘n armvol boeke op uitverkoping by die Exclusive Books in die nuwe lughawegebou. Maar ek kry ongelukkig nie veel kans om in die stad rond te loop nie; en rondloop, veral doellose rondloop, is myns insiens die enigste manier om ‘n plek te verken.
Ek is veral spyt dat ek nie ‘n foto geneem het van die borsbeeld van Fernando Pessoa nie. Hierdie beeld is in Durban opgerig omdat Pessoa (1888-1935) ‘n groot deel van sy jeug hier deurgebring het. Die foto hierbo is die een wat ek sou geneem het as ek meer tyd gehad het om rond te loop. En die gedig hieronder het ‘n ‘sielkundige’ strekking, maar is veel interessanter as enigiets waarmee enige sielkundige (ai, die sielkudde, die sielskunniges darem…) by die ICC vorendag gekom het:
Autopsychography – Fernando Pessoa
Tags: Durban, Fernando Pessoa, ICC, PsySSA
Posted in Uncategorized | Comments Off on Desmond Painter. Die foto wat ek wou geneem het
Johann Lodewyk Marais. Portugese digters en die see
In Mosambiek en al die ander Lusofone lande is die see belangrik. Eenkeer het ek ‘n plakkaatuitstalling bygewoon oor Portugees en die lande waar dit ‘n amptelike taal is. Op die onderskeie plakkate was aanhalings oor die see uit gedigte van figure soos Fernando Pessoa (die grootste digter wat Portugal gedurende die twintigste eeu opgelewer het), Augustinho Neto (die voormalige president van Angola) en José Craveirinha (die enigste digter wat in herkenbare Mosambiekse Portugees skryf) op seetonele afgedruk. Ek was ontroer. In Portugees word die see soos in min ander tale besing.
Uit: Lae wolke oor Mosambiek: ‘n Reisboek (2003)
Tags: Fernando Pessoa, José Craveirinha, Lae wolke oor Mosambiek: 'n Reisboek, See
Posted in Uncategorized | Comments Off on Johann Lodewyk Marais. Portugese digters en die see