Jeanne Goosen, vreesloos en geniaal | Maroela Media
Jeanne Goosen, vreesloos en geniaal
Jeanne Goosen (Foto: Tessa Louw)
Talle huldeblyke het verlede week ingestroom vir Jeanne Goosen wat op 3 Junie in haar meenthuis in Melkbosstrand dood is. Sy sou in Julie 82 geword het.
"Ek en Jeanne het vir dekades lank 'n pad geloop," vertel Lizz Meiring. Meiring het verskeie rolle in Goosen se stukke vertolk. Dit sluit in Kopstukke, die kabaret Nagmerries en die eenvrouvertoning 'n Mens huil nie oor alles nie / If only we had arsenic. Meiring en Goosen se paaie het gekruis toe sy en die akteur André Stolz 'n teaterstuk vir 'n toneelfees benodig het.
"Die Transvaalse Raad vir Uitvoerende Kunste (TRUK) het destyds 'n Dalro-toneelfees begin," vertel Meiring. "Ek en André wou inskryf en moes op kort kennisgewing 'n teks in die hande kry. Ons het een aand by Jeanne se huis opgedaag en gevra of sy iets vir ons kan skryf."
Goosen het toe Kopstukke geskryf en Stephan Bouwer was die regisseur. Sandra Prinsloo het later jare die regie behartig.
Kopstukke is gegrond op 'n storie wat Goosen uit haar dae as koerantjoernalis in Pretoria onthou. Dit vertel die verhaal van 'n egpaar wat na 'n motorongeluk albei parapleë word en in dieselfde bed vasgekluister is. Dit is 'n komiese stuk wat die konflik tussen man en vrou uitbeeld.
"Ons het min tyd gehad om die dialoog en bewegings onder die knie te kry. Jeanne se storie was dus ideaal," sê Meiring.
Hoewel Goosen se dood 'n leemte laat, beskou Meiring dit tog as 'n bevryding.
"Nou kan sy skep en aanhou skep en skep – sonder die bemoeisiekes, die verbeeldingloses, die bevreesdes, die preutses, die sogenaamde literêre eksperts, die boekresensente, die dommes en domastrantes," het Meiring in haar huldeblyk aan Goosen geskryf.
Goosen was 'n gekwalifiseerde radiogravis, sy het 'n lisensiaat in klavier aan Unisa verwerf, was dol daaroor om vis te vang en besonders lief vir honde. Meiring het dit ook in haar huldeblyk genoem.
"Sy kan nou visvang so lank en soveel as wat sy wil. Sy kan luid klavier speel en nie 'n oomblik van depressie, vertwyfeling, weerloosheid, veroordeling of angs ervaar nie," het Meiring gesê.
Jeanne het nooit gesê hoekom sy nie 'n loopbaan in radiografie gevolg het nie, vertel Prinsloo. Prinsloo was jare lank met Goosen bevriend en het die regie vir verskeie van Goosen se tekste behartig. Sy het ook 'n rol in Koffer in die kas (1992) vertolk.
Die voorblad van "Wurm" se tweede uitgawe. Dit is deur De Waal Venter geskets (Foto: De Waal Venter)
Verskeie akademici benadruk opnuut Goosen se unieke, soms uitdagende, bydrae tot die Afrikaanse letterkunde. Sy word beskou as een van Suid-Afrika se veelsydigste woordkunstenaars wat 'n prominente bydrae as skrywer, joernalis, digter en dramaturg gelewer het.
De Waal Venter onthou Goosen as 'n reguit en eerlike mens.
"Ek het haar geken as 'n baie reguit mens sonder fieterjasies. Sy was nie oormatig vriendelik nie, maar jy het altyd presies geweet waar jy met haar staan. Sy kon darem ook lekker lag vir 'n goeie stuk humor," vertel Venter.
Venter het in die laat sestigerjare saam met Goosen by die Wurm-tydskrif gewerk.
"Goosen het 'n belangrike rol gespeel met die stigting en publikasie van veral die eerste paar uitgawes van Wurm. Sy was op die redaksie en het gedigte en verhale vir die tydskrif geskryf."
Die tydskrif is in Pretoria gepubliseer en het vanaf 1966 tot 1970 verskyn. Daar was slegs twaalf uitgawes en die laaste uitgawe is in Februarie 1970 uitgegee.
'n Gedig deur Jeanne Goosen wat in die derde uitgawe van die Wurm-tydskrif verskyn het (Foto: De Waal Venter)
Wurm was 'n avant-garde-tydskrif wat 'n alternatiewe stem in Afrikaans verteenwoordig het – teenoor die sogenaamde "hoofstroom"-groep wat digters soos NP van Wyk Louw, WEG Louw en DJ Opperman ingesluit het.
Die redaksie en medewerkers van Wurm het bestaan uit 'n groep jong, aspirantskrywers soos Venter en Goosen, asook Phil du Plessis, Marié Blomerus, DPM Botes en Wilma Stockenström.
Venter het vanjaar die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns se toekenning vir vertaalde werk ontvang vir Vandag is boordensvol, 'n vertaling van die gedigte van Pablo Neruda.
Goosen het in 1971 gedebuteer met die digbundel 'n Uil vlieg weg en daarna het Orrelpunte (1975), Elders aan diens (2007) en Het jy geweet ek kan toor (2020) gevolg.
"Goosen se poësie weerspieël van meet af aan 'n ingesteldheid van verset teen die gewone," meen prof. Bernard Odendaal van die Noordwes-Universiteit en direkteur van die ATKV-skryfskool. Die maatskaplike verset wat dikwels in haar skryfwerk na vore gekom het, kan volgens Odendaal verbind word met Goosen se eie worsteling met depressie.
"Goosen het meermale op aangrypende wyse oor dié tema gedig," vertel hy.
Odendaal het in Perspektief en profiel: 'n Afrikaanse literatuurgeskiedenis oor Goosen se digterskap in sy oorsig van die Afrikaanse digkuns tussen 1960 en 2012 geskryf. Hy verduidelik dat Goosen se gedigte politieke, maatskaplike en kerklike pretensie afgetakel het en dat sy die werklikheid van gewone mense vooropgestel het.
Meiring beaam Jeanne se afkeur vir eiewaan.
"Kyk, Jeanne was 'n baie classy vrou – maak geen fout nie. Maar sy het pretensie gehaat."
Odendaal beklemtoon dat Goosen se poësie ook deernis en inlewing wek vir die ervaringswêreld van die werkersklasmens, of vir diere. Dié temas word deurgaans in Goosen se skryfwerk aangeraak.
Sy is ook die skrywer van onder meer 'n Kat in die sak (1986), Ons is nie almal so nie (1990), Drie eenakters (Kombuis-blues, Kopstukke en 'n Koffer in die kas) (1992) en 'n Pawpaw vir my darling (2002).
Goosen het in 1990 die CNA- en Rapport-prys en in 1991 die M-Net-prys vir Ons is nie almal so nie gewen. In 1992 is Drie eenakters met die Rapport-prys bekroon.
Dolores (Foto: Jeanne Goosen/Facebook)
Die rolprentweergawe van 'n Pawpaw vir my darling is in 2015 uitgereik. Koos Roets was die regisseur en die fliek is deur André Scholtz vervaardig.
Roets verduidelik dat hy die regte vir die vervaardiging van die rolprent by Kwela Uitgewers gekoop het. Hy onthou dat Jeanne hom op een voorwaarde toegelaat het om die fliek te maak.
"Jeanne het vir my gesê: 'Koos, jy kan die fliek maak, maar op één voorwaarde. Jy dra die fliek aan my hond, Dolores, op'," onthou Roets.
Jeanne Goosen: 'n Lewe vol sinne is 'n biografie van Goosen. Dit is deur Petrovna Metelerkamp geskryf en vroeër vanjaar deur Hemel & See Boeke uitgegee.