Ons is so gewoond aan wolke dat ons hulle byna nie meer raaksien nie. Maar as hulle nie daar was nie, sou die Aarde so dood en steriel gewees het as wat die planeet Mars vandag klaarblyklik is...
Y het jou bes moontlik al op ’n warm somerdag êrens op ’n grasperk neergevlei en plat op jou rug na die vorms van die wolke in die hemelruim bokant jou gekyk. Hiér sien jy een wat soos uitgepluisde watte in die vorm van ’n bergskilpad lyk. Dáár is ’n wonderlike varing of ’n voëlveer wat wyd oor die blou lug uitkrul. Skuins eenkanttoe maak ’n lelieblanke ballerina haar buiging.
Wolkevorms het mense reeds van die vroegste tye af gefassineer. Hulle het nie altyd verstaan wat wolke nou eintlik is nie, maar hulle het sonder uitsondering geweet dat die wit wollerighede in die uitspansel vir hulle reën kon beteken.
As die sluise van die wolkehemel oopgegaan het, het welkome water op die aarde neergegiet wat lewe in die natuur beteken het. Die mense kon hul dors les en kon sien hoe plante uit die barre aarde opskiet ná ’n enkele reënbui.
Wolke op verskillende hoogtes word op hul beurt in die volgende drie vlakke ingedeel (die basis van ’n wolk bepaal wat sy vlak is):
Om tussen die verskillende soorte wolke te onderskei, is ’n interessante studieveld, maar dit kan soms ’n skerp oog verg om korrek waar te neem wat daar bo in die lugruim aan die gang is. Party wetenskaplikes reken byvoorbeeld dat daar so goed as die helfte van die tyd meer as een vlak wolke in die lug kan wees. Die leek kan dus maklik verward raak.
Dit was die Britse weerkundige Luke Howard wat in 1803 met ’n indeling vir wolktipes vorendag gekom en Latynse name daaraan toegeken het.
Vir wolke op die middelvlak word die voorvoegsel alto- gebruik en vir hoëvlakwolke die voorvoegsel cirro-.
BO: Cirruswolke, die hoogste wolke, vorm hier ’n treffende agtergrond vir ’n mistigheid wat oor die landskap inrol. Cirruswolke is ligte, deurskynende veerwolke en dit lyk dikwels of hulle oor die hemelruim gespan is. Hulle bestaan uit yskristalletjies en hulle bring nooit reën nie.
BO: Cumuluswolke, ook stapelwolke genoem. Cumuluswolke het in die reël ’n kenmerkende basis—die atmosferiese vlak waar water kondenseer— waarvandaan hulle boontoe uitgolf. Die cumuluswolke wat in die somer bokant ons Hoëveld versamel, ontwikkel in die loop van die dag dikwels tot donderwolke (cumulonimbuswolke). Namate die vogtige lug saampak, bereik die wolke ’n atmosferiese vlak waar hulle uitsprei en ’n kenmerkende aambeeld-vorm aanneem, soos op die foto HIERONDER. Dan bars hulle in reën uit. Cumulonimbuswolke bring reën, donderweer, weerlig en selfs hael.
BO: StratuswoIke... die onreëlmatig gevormde wolke wat in die winter dae lank oor byvoorbeeld die Wes-Kaap hang en die lug baiemaal soos ’n grys kombers bedek. StratuswoIke kom laer as 2 000 meter bokant seespieël voor. Namate die mikro-druppels in stratuswolke verdig en ’n motreën dalk uitsak, raak die wolke donkerder—dan word hulle nimbostratuswolke genoem.
Die vorming van wolke is ’n intrinsieke deel van die sogenaamde waterkringloop op aarde. Die hoeveelheid water op ons planeet kan nie vermeerder of verminder nie, maar beweeg slegs in ’n onophoudelike siklus tussen die aardbodem en die atmosfeer.
Geleerdes beskryf die watersiklus of waterkringloop as die voortdurende sirkulasie van water tussen die seë, atmosfeer, biosfeer en die grond en gesteentes van die geosfeer. Dis die aanwesigheid van enorme hoeveelhede water wat die aarde van alle ander bekende planete onderskei en dit is die aktiewe sirkulasie van water in die siklus wat die lewe hier moontlik maak.
Dr. Douglas Hey beskryf die watersiklus heel eenvoudig in sy boek Water is Lewe (Tafelberg-Uitgewers): “Die warm strale van die son veroorsaak verdamping vanaf die oppervlak van die aarde—damme, riviere en die see. Plante gee ook water af deur ’n proses van transpirasie. Die waterdamp styg in die lug op waar dit afkoel en verdig om wolke te vorm. Sodra die wolke versadig is, keer die vogtigheid weer in die vorm van reën na die aarde terug. Dit is kortliks die waterkringloop.”
Eintlik is dit nie verbasend dat die heel onderste laag van die aarde se atmosfeer gedurig druip van die vog nie. Water bedek immers meer as 70 persent van die oppervlak van die aardbol en verdamp so geredelik dat die lae dampkring gedurig swanger daarvan is. Om die waarheid te sê, selfs al is daar nie ’n enkele wolkie in sig nie, hang daar oral waar jy gaan of staan tonne water bo jou kop.
Die waterdamp van die aardbodem kan op ’n aantal maniere in die bo-lug beland, anders as om bloot op te styg as gevolg van die verhitting deur die son. Dit kan ook gebeur waar massas lug teen berge opwaarts gedwing word of wanneer ’n warm en ’n koue lugmassa mekaar ontmoet waardeur die warm lug dikwels na bo geforseer word.
OP ’n veel groter skaal as die enkelvoudige donderstorms wat met cumulonimbuswolke vereenselwig word, is die tropiese siklone wat voorkom waar baie donderstorms soos ’n hele bende omgesukkelde nukkebolle begin saamheul—om dan vanweë die draaiing van die aarde saam te begin tol en ’n massiewe draaikolk van donderstorms word.
OM mee af te sluit is daar die interessante verskynsel van ’n soort wolk wat maar eers sy verskyning gemaak het nadat die mens die lugruim met die voëls begin deel het. Dampstrepe of kondensasiespore is naamlik wolke wat deur straalvliegtuie veroorsaak word.
As die lug baie droog is en daar nie genoeg waterdamp is wat kan kondenseer nie, word geen wolk gevorm nie. Party dampstrepe kan egter selfs ure lank in die lug bly hang en oor ’n groot gebied uitsprei.
RUIMTEFOTO REGS: ’n Mens sou hierdie stringe wolke maklik vir die dampstrepe van ’n hele groep vliegtuie kon aangesien het, maar eintlik is hulle verteenwoordigend van 'n natuurlike wolkeverskynsel wat gereeld in die Midde-Ooste by Oman aan die suidooskus van die Arabiese Skiereiland voorkom. Die unieke verskynsel word aan bepaalde meteorologiese faktore in daardie wêrelddeel toegeskryf.