Hans Pienaar, joernalis wat vanweë sy beroep dikwels buitelands reis, is ietwat van ‘n geleentheidsbesoeker aan die Afrikaanse poësiewêreld.
Meer bekend vir sy drama- en fotografiekunsbydraes by kunstefeeste (waarvoor hy al vir pryse in aanmerking gekom het), of vir sy nie-fiksie-skryfwerk (in 1992 is die Rapportprys vir die geskiedskrif Die derde oorlog teen Mapoch aan hom toegeken), het ‘n klompie gedigte van hom tog wel oor die jare in literêre tydskrifte en verskunsversamelings verskyn. En in 2002 het Die taal van voëls die lig gesien, ‘n selfgepubliseerde bundel deur Pienaar.
Treffende momente kom in bepaalde gedigte voor: sekere beelde in “Dienaar”, “Au clair de lune”, “Ete in die burokratiese hoofstad” en “Gedeeltelike sonsverduistering”; en ‘n gedig soos “Die tyd is ryp vir die revolusie” bevredig byna in sy geheel. Verder is daar egter werklik te min wat die mas op kom in vergelyking met die gedigte van Pienaar wat uit Nuwe stemme 2 in Groot verseboek oorgeneem is.
Die ironie is dat die stilistiese en vormlike ‘geweld’ wat die taal aangedoen word, die ontstemming oor die verwoorde menslike vergrype ontkrag of fnuik. Pleks daarvan om belewing van afgryse en onthutsing oor die verwoorde gebeure en verskynsels te wek, trek die bombastiese stem van die spreker die aandag. Hiertoe dra die neiging tot abstrakte segging in baie gedigte (eerder as verlewendigende, verbeeldingprikkelende uitbeelding) nie weinig by nie. ‘n Gedig soos die volgende bly slap mededeling – ook omdat die beeldspraak wat wel voorkom, al geyk is:
Blykens ‘n gedig of twee uit die reeks “Die smarte van empire” besef die digter self iets van hoe sy digterskap te kort skiet – hoewel, weens die (lawwig-)ironiese trant waarin die gestel is, nie in die werklik kritiese sin soos ek dit hier moet aanvoer nie.
1. Nee, Bernard, al die eksemplare van die Taal van voëls is nie gesteel nie, ek het hulle almal verkoop en ‘n goeie winsie gemaak. Moenie die skuld op Suid-Afrika se misdadigers probeer pak omdat jy te laat wakker geskrik het nie.
Hoekom het jy my nie gekontak om die feite te kry nie? My e-pos- en posbusadres is voor in die boek, en op die persvrystelling. En het Versindaba nie ‘n redakteur wat waak oor sulke goed nie? Ek kon maklik ‘n eksemplaar vir jou ge-epos het. (Jy kan maar vergeet, jy kry nou niks by my nie.)
4. Van wanneer af moet ‘n sonnet ‘n sonnet wees? Wie skryf nog sonnette? Dis tog duidelik uit die dertien keer wat dit gebeur in Die smarte van empire dat die spreker anti-sonnette pleeg, teen die sonnet-vorm inskryf, soos duisende ander digters deesdae. Die feit dat daar nie die verwagte wending is nie, is een van die dinge waaroor dit gaan.
5. Jy skryf oor die uitgesponnenheid van Edenode – is dit nie maar net omdat jy die pas nie kan volhou nie? Probeer weer, dis ‘n klein dramatjie met ‘n ontknoping teen die einde rond (wat ek nie gaan weggee nie). (Vraag: dink jy iemand soos Joseph Brodsky se lang gedigte is ook uitgesponne?)
Hans, dit is darem jammer dat ‘n digbundel nie met ‘n handleiding uitgegee word nie, is dit nie? Dink net hoeveel misverstande daardeur tussen digter en leser uit die weg geruim sal kan word … En dan hoef ‘n digter nie soveel tyd te mors deur die heeltyd te moet verduidelik wat sy gedigte éíntlik beteken nie.
Die jammerte is dat daar werklik mooi gedigte in “Notas uit die empire” is, so ook in “Die taal van voëls”. (Dit is hoekom ek jou nuwe bundel gekoop het). Dit is die bundel in die geheel (as konsep) wat vir my nie lekker gewerk het nie. Jammer daaroor. Maar as jy sê dis ‘n goeie bundel, sal ek jou woord daarvoor vat. Jy is tog die digter, is jy nie?
In ieder geval – lees net Bernard se openingsparagrawe mooi deur; ek vermoed dat jy sy verwysing na “Taal van voëls” en jou gedigte in GV verkeerd verstaan.
Ek stem in beginsel saam met Jelleke en sekere van Hans se stellings was wel verhelderend. Ek het nog nie genoeg van die bundel gelees om te besluit of ek met Bernard saamstem of nie. Tog is Bernard se mening eerlik en reguit aangebied, en beslis nie ‘n poging tot ‘sensuur’ of ‘agterbaksheid’ nie, soos daar baie amper in sommige kommentare hierbo te kenne gegee word. Digters kan in elk geval nie net wil saamgesels wanneer hulle kwaad is oor ‘n resensie nie. As dit dan sodanig gaan oor die digter se perspektief op sy of haar eie werk, waarom skryf hulle nie ook briewe en reaksies op positiewe resensies nie? Is die positiewe resensensie altyd reg, daar is niks om by te voeg of van te verskil nie?! Komaan, put your money where your mouth is en kritiseer ‘n slag ‘n resensent oor hy jou oorskat het!! Die manier waarop resensente soms oor die kole gehaal word, bloot omdat hulle hulle kritiese taak verrig, en dikwels in die proses boonop professioneel verdag gemaak word (asof dit vir die meerderheid resensente lekker is om ‘n negatiewe resensie te skryf), kan nie goedgepraat word deur te verwys na ‘n gewaande opstaan teen ‘sensuur’ nie, en dit het niks met ‘konvensies’ te make nie. ‘n Mens kan nie een oomblik vir die onafhanklikheid van ‘n resensent wees, en dankbaar vir sy insigte, wanneer hy jou komplementeer nie; maar hom dan beskuldig van ‘sensuur’ en agterbaksheid wanneer hy kritiek lewer nie. Dan word die “kommentaarboksie” en die koerantbrief nie ‘n demokratiewe ruimte waar waardevolle perspektiewe geartikuleer en uitgeruil word nie, maar self ‘n vorm van intimidasie. Wie is dit dan wat sensuur probeer toepas: die resensent wat sy mening oor ‘n werk eerlik weergee; of die digter wat die resensent uit die hoogtes daaroor aanval?
Ek het gedink Bernard Odendaal was dalk te krities oor hierdie bundel. Ek het ‘n hele paar verse goed gevind.
Wanneer ‘n bundel gepubliseer word, moet die bundel vir sigself praat. As die skrywer agterna moet verduidelik, beteken dit die gedigte werk nie. En die tyd wys altyd oor- of onderskattings uit.
Fotografie is ‘n magiese medium omdat daar altyd goed is wat jy agterna ontdek wat jy nie gesien het toe jy die foto geneem het nie. Die goed wat Big Brother miskyk. Daar is boeke vol geskryf oor hoe dit werk, en die psigo-analis Jacques Lacan is ook goed toepaslik. Maar jy hoef nie te gaan BA sielkunde swot nie, jy hoef nie verder te gaan as jou eie snaphots nie, waarna jy oor en oor kyk want daar is altyd iets wat jy nie voorheen gesien het nie. Dis waaroor my fotogedigte gaan. Dis glad nie dieselfde as die baie (voortreflike) gedigte wat oor skilderye geskryf is in Afrikaans, of ikoniese fotos soos Marilyn Monroe en haar rok nie. Daar is geen strewe om “goeie”, diep gedigte te produseer nie, net om na die foto te kyk en uit te lig “what is not there”, soos die meester-fotograaf Diane Arbus dit stel, maar dan terselfdertyd tog aanwesig is. Trouens, my bekommernis was dat die gedig die foto sou “upstage”, en ek het daarom doelbewus die bietjie vernuf wat ek het, terug gehou met die saamstel van die fotogedigte.
Ek weet nie, miskien is dit te veel gevra van lesers om net na die foto te kyk, en dan na die gedig-wat-nie-heeltemal-‘n-gedig-is-nie, en dan weer na die foto. Ek het so gereageer teenoor Bernard omdat ek gevoel het hy behoort beter ingelig te wees oor die visuele kunste. Maar miskien is ek verkeerd, sy vakgebied is tog die letterkunde. Myns insiens is dit onsinnig om die gedig te probeer behandel in die resensie, maar nie die foto te wys nie. Die twee kan nie apart nie. As ek ‘n alleenstaande gedig moes skryf oor die toneel tydens die neem van die foto in Ghana byvoorbeeld, sal dit heeltemal anders uitwerk (en hopelik beter wees).
Ter versagting kan ek net noem dat ons korrespondensie gedurende die tweede helfte van Februarie was en daardie tyd is dit sardientjietyd in my besigheid agv die begin van die akademiese jaar by die plaaslike Universiteit.
Ek wil maar net weer benadruk dat ek wel waardering het vir die politieke ruimtes (ook ruimtes van verset) wat jy in Afrikaans probeer oopskryf.