In die peiling is vyf politieke voorkeure vir ’n nuwe grondwet gelys. Slegs 3% van die Afrikaners en 11% van die wit Engelssprekendes het die opsie van “’n enkele gemengde parlement waar die meerderheid in beheer is” onderskryf.  Sedert die middel-1960’s het die regering ’n weermag tot stand gebring wat as die gedugste in Afrika beskou is. Maar op die ou end het die Suid-Afrika onder wit bewind nie militêre oorwinnings nie, maar ’n politieke oplossing nodig gehad.
Die belangrikste sosiale gegewe van die apartheidtydperk is die viervoudige toename in die swart bevolking van net oor die 8 miljoen tot oor die 31 miljoen. Gedurende dieselfde tydperk het die wit bevolking van twee en ’n halfmiljoen tot ’n skamele vier en ’n halfmiljoen gegroei. Deur slegs die demografiese faktor in ag te neem was die einde van wit oorheersing onafwendbaar; tog was daar in 1990 geen rede om die skielike verkrummeling van die regering se vasbeslotenheid om op magsdeling aan te dring, te voorsien nie.
Die behoefte aan ’n politieke oplossing is beklemtoon in ’n merkwaardige artikel deur die historikus Arnold Toynbee wat in 1959 in Optima, ’n tydskrif wat deur Anglo American Corporation uitgegee is, verskyn het. In daardie stadium was Toynbee een van die mees aangehaalde historici in die wêreld. In sy A Study of History, wat 12 volumes beslaan, het hy aangevoer dat die wyse waarop minderhede onder kreatiewe leiers op uitdagings reageer van kritieke belang was in die opkoms en ondergang van die ongeveer 26 beskawings wat in die wêreldgeskiedenis onderskei kan word. Hoewel hy deesdae nie meer veel aangehaal word nie, het Toynbee ’n merkwaardige visionêre voorspelling oor Suid-Afrika in die Optima-artikel gemaak.
Die kolonies wat die Hollanders en die Britte in Afrika gestig het (en ’n mens sou ook dié wat die Britte in Noord-Amerika gestig het daarby kon voeg), staan in skerp teenstelling hiermee. Politieke opgang en materiële vordering was baie moeilik vir talentvolle en ondernemende mense uit die onderworpe rasse en ondertrouery was bykans ongehoord. Toynbee het die skerp waarneming gemaak dat daar in die Suid-Afrika van die 1950’s geen maklike weg was vir ’n bekwame en aanpasbare swart persoon om die dominante kaste te betree nie. 
Toynbee het die belangrikheid van demografie beklemtoon. As die dominante minderheid tegnologies en kultureel voor was, sou die stryd langer uitgerek en moreel meer kompleks wees as in die geval van ’n duidelik omlynde militêre stryd. Maar, skryf hy, “die dénouement kon tragieser wees.” Volgens Toynbee sou die minderheid verplig word om vroeër of later die status te aanvaar van “’n onbevoorregte minderheid” onder ’n meerderheid wat hulle as kultureel minderwaardig beskou het. Die alternatief was om te midde van ’n stygende gety van opstand met louter mag aan hul opperheerskappy vas te klou.
Toynbee het gewaarsku dat dit noodlottig vir ’n minderheid is om teen die gety te probeer uithou. “Selfs wanneer sy geloof in sy eie kulturele meerderwaardigheid geregverdig is, sal getalle uiteindelik die deurslag gee, in ag genome dat kultuur oordraaglik is en dat gesag gebaseer op kulturele meerderwaardigheid dus ’n kwynende bate is.” Hy het simpatie gehad met die dilemma van minderhede: Vrywillige abdikasie ten gunste van ’n meerderheid “wat jy as jou mindere beskou, is ’n baie moeilike alternatief vir menslike trots om te aanvaar”.
Ná die onverwagte oorwinning van die Nasionale Party in die 1948-verkiesing was daar in die geledere van die seëvierende Afrikanernasionaliste uiteenlopende perspektiewe oor die toekoms. Eben Dönges, wat as minister van binnelandse sake die meeste van die apartheidswette sou instel, het in sy private hoedanigheid aan ’n buitelandse joernalis gesê dat die beleid van apartheid vir hom en sy kollegas die bedoeling gehad het om die huidige en die volgende twee geslagte teen die gevare van ’n groeiende swart en bruin bevolking te beskerm.  Daarteenoor het die NP-leier, D.F. Malan, gesê: “Vandag behoort Suid-Afrika weer aan ons. Suid-Afrika is ons eie vir die eerste keer sedert die Unie van Suid-Afrika. Mag God gee dat dit altyd ons eie bly.” Daarmee het hy bedoel die land is die Afrikanernasionaliste s’n.
In 1950 het Hendrik Verwoerd, ’n voormalige professor in sosiologie, minister van naturelle sake in die Nasionale Party-regering geword. Hy was later, van 1958 tot 1966, die eerste minister. Hy sou dit sy taak maak om swart mense presies te laat verstaan waar hulle staan.
Die swart leiers wat die vergadering bygewoon het, het die voorstel verwerp en het aangedring op verteenwoordiging op alle regeringsvlakke. Dit was ’n keerpunt waar Suid-Afrika die kans verspeel het om ’n ommekeer te maak. Sou die leiers die aanbod van swart plaaslike regerings aanvaar het, kon hulle dit op dieselfde wyse aangewend het as wat swart vakbonde in die 1980’s aangewend is. Hulle het doeltreffend, en op maniere wat die regering nooit voorsien het nie, van hul gewettigde status gebruik gemaak om ’n politieke hefboom te bekom.
Die ondervinding in die hof het ’n verandering by hom teweeggebring. Hier het hy vir die eerste keer wit mense teëgekom wat net so verbind was tot ’n demokratiese Suid-Afrika as wat swart mense was. Hy het vir die res van sy loopbaan lojaal gebly teenoor sy kommunistiese bondgenote. Hy was inderdaad ook vir ’n wyle self ’n kommunis.
Mandela het van die begin van sy loopbaan ’n bewondering gehad vir Britse politieke instellings, veral die Britse parlement. Hy het daardie instellings as die hoeksteen van ’n nuwe politieke orde in ’n vrye Suid-Afrika beskou. In 1960, terwyl Mandela tereggestaan het op hoogverraad, het hy voorgestel dat die swart bevolking toegelaat word om 60 verteenwoordigers in die Suid-Afrikaanse parlement te verkies, wat net minder as ’n derde van die totale getal setels in daardie stadium was. Hy het ook voorgestel dat dié maatreël elke vyf jaar hersien kon word. 
Dit was presies die soort maatreël wat Toynbee in gedagte gehad het om ’n situasie in die toekoms te vermy waarin die regerende elite gedwing sou word om sonder mag en sonder eer te kapituleer. Afgesien daarvan dat die wit kieserskorps tot ’n groot mate nie daarop voorbereid was nie, was daar nog ’n probleem. Die dominante wit groep was verdeel tussen die Afrikaners, wat 55% van die kieserskorps gevorm het, en die Engelse gemeenskap wat ekonomies en kultureel die botoon gevoer het.
Die “wenner-neem-alles”-stelsel, wat vandag nog in sowel Brittanje as in die Verenigde State geld, is nie geskik vir ’n diep verdeelde samelewing soos Suid-Afrika nie. Dit beloon nie gematigdheid nie, maar moedig die grootste etniese groep aan om afsonderlik te mobiliseer en om toenemend radikaal te raak in sy stryd om sy mag te verdedig.
Die dood van 70 swart Suid-Afrikaners wat op 21 Maart 1960 deur die polisie by Sharpeville geskiet is en wat deur betogings in verskeie stede en ’n uitvloei van kapitaal gevolg is, het die eerste ernstige krisis vir die wit bewind veroorsaak.
Mandela het op 20 April 1961 namens verskeie swart organisasies aan Verwoerd geskryf dat sy regering, wat slegs ’n minderheid verteenwoordig, nie daarop geregtig was om so ’n besluit te neem sonder om die uitdruklike toestemming van die swart mense te verkry nie. Swart mense het die voorgestelde republiek onder ’n regering wat, in Mandela se woorde, “reeds wêreldwyd berug was oor sy aanstootlike beleid,” gevrees. Die gevaar het bestaan, het hy geskryf, dat die regering nou “selfs wreder aanvalle op die regte en lewensomstandighede van swart mense sou loods. Die situasie kon, volgens Mandela, slegs afgeweer word deur ’n soewereine nasionale konvensie, wat verteenwoordigend is van alle Suid-Afrikaners, saam te roep om ’n nuwe, nie-rassige en demokratiese grondwet te skryf.”
Drie weke nadat die republiek aangekondig is, het Mandela weer ’n brief aan Verwoerd gestuur. Hy het gesê dat geen besluit geneem kon word oor enige grondwet of vorm van regering sonder die deelname van die swart mense wat die volstrekte meerderheid van die bevolking vorm nie. Hy het gevra vir ’n nasionale konvensie van verkose verteenwoordigers van alle volwasse mans en vroue. Die liggaam moes soewereine magte hê om ’n nie-rassige, demokratiese grondwet te bepaal.
Nadat die ANC op 30 Maart 1960 verbied is het Mandela saam met ander leidende figure besluit om ’n gewapende organisasie, later bekend as Umkhonto we Sizwe, te vorm om ’n sabotasieveldtog en ’n gewapende stryd aan te pak ten einde die regering na die onderhandelingstafel te dwing.
Volgens Ellis het die SAKP-konferensie waar die besluit geneem is om die wapen op te neem in ’n welgestelde wit voorstad plaasgevind en slegs agt of nege van die 25 afgevaardigdes wat dit bygewoon het, was swart Afrikane.  Filatova en Davidson skryf dat Mandela as lid van die SAKP se sentrale komitee teenwoordig was. Op grond van die onderskeid wat die ANC tref tussen lede van die SAKP (dit wil sê kommuniste) en lede van die eintlike ANC (oftewel nasionaliste) kom die twee geskiedkundiges tot die gevolgtrekking dat geen nasionalis teenwoordig was toe die SAKP die besluit geneem het om hom in die gewapende stryd te begeef nie. Die twee geskiedkundiges voeg by: “Die feit dat die gewapende stryd oorspronklik ’n besluit van die SAKP, en nie van die ANC was nie, word bevestig deur dokumente in Moskouse argiewe.”
’n Studie, getiteld “The Road to Democracy” onder voorsitterskap van Essop Pahad, ’n ANC-minister, het ook verskyn wat dit duidelik stel dat die oorspronklike besluit om die gewapende stryd te begin, geneem is deur die dagbestuur van die klein, feitlik eksklusief wit sentrale komitee van die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party.
Ná al hierdie verwikkelinge bestaan min twyfel dat Mandela in die tydperk 1960-’62 ’n lid van die SAKP se sentrale komitee was. Tydens sy toer deur Afrika in 1962, net voor sy tronkstraf, het hy heelwat leiers van Afrikastate ontmoet. Hy het ontdek die meeste van hulle verwerp kommunisme. Met sy terugkeer na Suid-Afrika het Mandela homself as ’n nasionalis geprojekteer. Joe Slovo, die SAKP-leier het dit bekla: “Ons het Nelson as ’n kommunis Afrika toe gestuur en hy het as ’n Afrika-nasionalis teruggekeer.” 
Vanaf die vroeë 1960’s tot die vroeë 1990’s was sowel die ANC as die SAKP grootliks afhanklik van steun vanaf die Sowjet-unie. In 1965-’66 het die ANC $560 000 en die SAKP $112 000 uit hierdie bron ontvang. 
Mandela het op Robbeneiland nooit enige aanduiding van kommunistiese neigings laat blyk nie. ’n Medegevangene, Neville Alexander, wat dikwels met hom oor kwessies in gesprek getree het, was daarvan oortuig dat Mandela nie die sogenaamde Nasionale Demokratiese Revolusie, die deurslaggewende SAKP-doktrine, onderskryf het nie. Dit sit die party se plan uiteen om ’n sosialistiese samelewing onder ANC-bewind deur ’n tweestadiumrevolusie te vestig. Volgens Alexander se siening het die ANC se hoofsaaklik bourgeois leierskap geen ander voorneme gehad as om die belange van die kapitalistiese klas te dien nie. 
Mandela kom egter nie as ’n liberale demokraat in die tronkmanuskrip oor nie. Hy het dit gestel dat hy in dialektiese materialisme glo en het antikommunisme uitgebeeld as ’n siektetoestand wat opgedoen is deur na sendingskole te gaan en na regeringspropaganda te luister. Hy voer aan dat mag aangewend kan word in die stryd teen die regering selfs al was die swart meerderheid daarteen gekant.