is op 23 September 1959 gebore. Nadat hy 'n aantal jaar betrokke was by sekond�re onderwys, is hy tans voorsitter van die Departement Afrikaans en Nederlands by die Universiteit van Wes-Kaapland. Hy het al verskeie navorsingstukke gepubliseer. Hy is ko�rganiseerder van die IiLwimi Sentrum by UWK en het al op die redaksie gedien van verskillende liter�re publikasies.
We should define more clearly the trajectory and the territory of the m�tis , the baster , the bastard, the hybrid, the creole
Van die ou Grieke van Athene was daar ges� dat hulle so 'n grootse klomp mense geword het, geestelik, omdat hulle "such bastards" was. Die bastards van die lewe — dis nou ons. In die sin van uitteel, nie inteel nie
— Adam Small
Die voorbrand vir hierdie LitNet-beraad l� 'n verband met die Sestiger-simposium van 1973. Toe dog ek, waarom nie met daardie deur in die huis val nie, met Breyten Breytenbach se "blik van buite". Sy verwysing na "'n bastervolk met 'n bastertaal" omvat 'n kernelement van die begrip hibriditeit: vermenging, uitteel, uitgroei en die waarskuwing teen verstarring. Vroe�r reeds in "bruin reisbrief" is dit sy vermaning en versugting "dat jy wat te klein was / om op te neem / tog iewers in ons groot land nog opneembaar is, en verder, "(m)y broer, my dor, verlate broer:/ iets wens dat mens weer in jou groei / dat alles groots, Afrikaans, gaan word / en jy ook in mensbruin mense bloei".
En dan ook by di� geleentheid, in "Krisis van 'n swart sestiger", gee Adam Small 'n "blik van buite, van binne" en omvat daarmee die ambivalensie, ongedetermineerdheid en vloeibaarheid wat binne die postmoderne en postkoloniale denke aan die term gegee word. Maar, 'n verwante vraag is ook: hoe hanteer die argetipe baster hierdie nuwe viering van basterskap? 'n Moontlike implikasie aan die hand van Small sou ook kon wees: hoe hanteer die voorheen uitgeslotene die nuwe inklusiwiteit?
Die konsep hibriditeit word nou geskakel met prosesse van identiteitsvorming wat veral in postkoloniale studies baie aandag geniet. Papastergiades (1997:259) voer tereg aan dat wanneer identiteitskepping gegrond word op 'n eksklusiewe grens tussen "ons" en "hulle" dan word die hibried gesien as 'n vorm van gevaar, verlies of agteruitgang. Indien hierdie grens egter positief gemerk word, in terme van uitruiling en inklusiwiteit, bied die hibried vitaliteit en krag. Hibriditeit onderhandel dus verskil. 'n Baie vlugtige kyk na die geskiedenis van die konstrukte Afrikaans, Afrikaner, Afrikaanse behoort hiervan 'n aanduiding te gee. Die polities-ideologiese kontestasie rondom di� konstrukte hoef ek nie hier op te diep nie. Ek volstaan met die waarneming dat daar in die huidige tydsgewrig 'n meer inklusiewe betekenislading daaraan toegeken word.
Bhabha beklemtoon die vormlike aard van versetkultuur, 'n dimensie wat ook deur Young (1996:22-26) belig word in sy genealogie van die term hibriditeit. Young herlei Bhabha se gebruik van di� term na Bakhtin se siening oor taal: die konkrete, sosiale dimensie van taal, waarvan dubbelstemmigheid 'n kenmerk is, word beliggaam in hibridiese vorme waardeur gesag ondermyn word. In Bhabha se analise van die koloniale diskoers kom die dubbele Bakhtiniaanse betekenis van di� term na vore:
in wese en organies is hibriditeit sinkretisties; dit is nuwe vorme wat deur onder andere appropri�ring en kreolisering van meesterkodes tot stand kom.
Hiermee gaan saam 'n aantal prosesse wat tekenend is van die dekonstruktiewe werking van kulturele bewegings uit die marge en wat beskryf word deur terme soos desentreer, destabiliseer, dialogies en diaspories. Enkele strategie� wat al ge�dentifiseer is, is die fantastiese, groteske, chaotiese, die parodi�rende herhaling of omkeer van dominante kodes, die vervreemding van die bekende, die verwringing van meesterstylfigure ("master tropes"), die breuk met taalre�ls. Daar is ook 'n afwysing van die line�re narratief, chronologiese tyd en realisme wat aan 'n bepaalde literatuuropvatting gekoppel word. Byges�, hierdie strategie� is eweneens kenmerkend van postmodernistiese kodes wat die gevestigde sekerhede bevraagteken.
In postkoloniale studies word daar gefokus op die stem van die Ander, die subalterne wat terugskryf op die sentrum en die dominante koloniale kodes omkeer. Die manicheaanse opposisies tussen wit — swart, beskaafd — barbaars, ontwikkeld — primitief, ens word bevraagteken. Orale, popul�re en folkloristiese elemente word as strategie� aangewend.
Hierby sluit swart Afrikaanse skryfwerk aan: die alternatiewe geskiedskrywing, die opskryf van 'n ander leefw�reld, die soeke na positiewe identiteitskonstrukte, die valorisering van miskende kulturele uitings, die vind van 'n eie estetiek en 'n eie taal.
Enkele strategie� wat deur die post-1976 generasie swart Afrikaanse skrywers aangewend word, is onder andere die prosa-agtigheid van liriese diskoers, solid�r-verklaring van ervaring, die gebruik van die alledaagse spreektaal en die ironisering van die gevestigde tradisie (kyk Willemse, 1997). Dit is aspekte wat tot die herdefini�ring van die kanon gelei het en daarin verreken moes word.
Na alles is die slotsom dat hibriditeit 'n wesenskenmerk van alle kulture is. Ta Vuurmaak in Vatmaar s� van biltong-maak: "Die witman wou dit eers nie eet nie, maar nou s� hulle dis hulle se uitvindsel — soos met alles van ons wat goed is. Hulle vat altyd die beste vir hulle" (p 86). In weerwil daarvan dat ons aan kultuur in terme van stilstand, essensies en absoluuthede dink, word die proses beklemtoon en 'n belangrike strategie daarin is appropri�ring. Hoe anders sou Afrikaans so kon gedy sonder die invloede van Khoi, slawe, Hugenote en Hollanders! In tye van oorgang, soos ons dit tans beleef, blyk die nate, die openinge, die littekens en restante van die oue nog duidelik en voed ons angstig die baba wat die nuwe kroonprins(es) moet word.
M�tis , baster, mulat, hibried
'n Verbandhoudende term is m�tissage wat tans, soos die term hibriditeit, gebruiksfrekwensie verkry in die postkoloniale teorie. Fran�oise Verges (1998:2) beskryf m�tissage so: "the narrative of m�tissage as a poetics and politics of blood (is) inseparable from the dominant narrative about identity, the narrative of authenticity and inseparable from the colonial world and its narrative of segregation". Benewens die biologiese feit van vermenging is die verwysing na outentiekheid en suiwerheid insiggewend. Voorts word binne die koloniale w�reld ook 'n waarde daaraan toegeken wat wissel tussen ambivalensie, angs, ontkenning, kompromie en ondermyning (Verges, 1998:2). Die subversiewe mag van m�tissage verklaar die aanneemlikheid daarvan vir die postkoloniale teorie; dit is soortgelyk aan die waarde wat aan die term hibriditeit toegeken word.
'n Verdere verbandhoudende term is mulat wat grootliks binne die omskrywing van m�tissage hierbo val. Di� term is ingeweef in die geskiedenis van wetenskaplike rassisme in die negentiende eeu (1). Dit omskryf die afstammeling van 'n wit, Europese pa en 'n Negerma. Ambivalensie omgewe die term; dit het die allure van bloedvermenging, skande en buite-egtelikheid, maar bedui 'n beter sosiale posisie as die term Neger vanwe� 'n nader posisie aan die positiewe waarde, wit.
Ondanks ons geskiedenis van bloedvermenging, is dit opvallend dat die mulat-gegewe weinig aandag in ons kritiese en kulturele omgang het (2) . Die term het in Afrikaans nie enige noemenswaardige frekwensie nie. Dit sou natuurlik toegeskryf kon word aan die negatiewe betekenislading, maar aan die ander kant het Afrikaans sy eie term geskep om die gegewe te beskryf: kleurling, met die denigrerende, mensonterende betekenis wat daaraan deur apartheidsideolo� toegevoeg is.
Hierdie gegewe word egter afwisselend en oorwegend subtiel deur Adam Small aangeraak en is verweef met sy opvattings rondom identiteit. Di� term, mulat, is vir hom meer aanvaarbaar as "kleurling" (3). Hy s� daarvan:
Dis nou 'n mens ... wat in die lewe n�g swart n�g wit n�g wat ook al is. 'n Mens wat hom eintlik roem op sy eie gemengdheid. Van die ou Grieke van Athene was daar ges� dat hulle so 'n grootse klomp mense geword het, geestelik, omdat hulle "such bastards" was. Die bastards van die lewe — dis nou ons. In die sin van uitteel, nie inteel nie. Wanneer jy inteel word jy gebreklik ( Rapport, 6/3/94, p 23).
Small se inkleding van die term is meer in terme van 'n intellektuele, geestelike houding en kwaliteit, as kleur. Elders word dit ook eksplisiet uitgespel as hy aanvoer dat die mulat vir hom verteenwoordigend is van die middelposisie, "the odd man out", maar ook die aardse, die een wat hovaardy, burokrasie en dogma aarde toe bring met satire en skeptisisme: "(m)ulatte vat nie 'top-down' nie" ( Die Burger , 19/8/93, p 11). Met hierdie betekenisinhoud sluit Small aan by die postkoloniale teorie wat aan die terme m�tissage en hibriditeit positiewe waarde toeken.
Die baster, bruinmens, gekleurde, kleurling is in die Suid-Afrikaanse skryfwerk steeds 'n enigma en 'n verskynsel wat aan uiteenlopende representasies onderwerp word. Ondanks Small se positiewe inkleding van die mulat, bestaan daar veel meer negatiewe mites, stereotipes en stigmas rondom bogenoemde konstrukte waarop ek nie hier te breedvoerig wil ingaan nie. Wat my dikwels opval, is dat Jakes Gerwel en ook Vernie February se baanbrekerstudies oor die konsepsies van gekleurdes in die (Suid-) Afrikaanse letterkunde vir 'n generasie swart studente in Afrikaans steeds bybly. Die stereotipe van die "jollie hotnot" en "ek het maar saam met die baas gekom" is — by gebrek aan verdere indiepte studie en soms ook ten onregte — 'n beskrywing van 'n ervaring wat hulle teen wil en dank deel en 'n stigma wat met wrewel en worsteling hanteer word.
Dit verklaar ook die weersin van die jonger skrywers — Kirby van der Merwe, S P Benjamin en ander — teen enige vorm van kleuretikettering. Die opgaan in 'n anti-rassistiese (waarvan swart een is), maar ook onbeskaamd Afrikaanse identiteit is vir ons jonger en ouer geslag 'n teenstrategie vir die kleuridentiteite, wat dikwels onnadenkend en arrogant deur mede-taalgenote en ander Suid-Afrikaners opgeplak word.
Om terug te keer na die representasie van kleurlinge: dit was vir my interessant om te kyk na drie redelik onlangse skrywersmemoires waarin kleurlinge figureer. Miskien omdat dit 'n meer direkte kyk gee wat nie gemedieer word deur die konvensies van die liter�re genre nie en dus aan 'n mate van skadeloosstelling onderhewig kan wees.
In J M Coetzee se Boyhood is dit die beeld van die enigmatiese en irrasionele wat voordoen. Die jong J M mymer oor sy ma se na�ewiteit: "Why he asks in exasperation, does she have this faith in Coloured people? Because they are used to working with their hands? Because they have not gone to school, because they have no book-learning, she seems to be saying, they know how things in the real world work" (pp 36-37, kursief oorspronklik). Later verval die verteller in essensialistiese indrukke: "he is also Coloured which means that he has no money, lives in an obscure hovel, goes hungry". By hierdie patetiese beeld word 'n blik gewerp op die feodale uitgelewerdheid van die kleurling. By gebrek om dit alles te verwerk, bly daar by jongeheer J M, ten slotte, ambivalensie en 'n teruggryp na die oer- en onverdorwe mens: "the Coloureds were farthered by the whites, by Jan van Riebeeck, upon the Hottentots ... in the Boland the people called Coloured are not the great-great-grandchildren of Jan van Riebeeck ... They are Hottentots, pure and uncorrupted" (pp 61-62).
Hierdie romantiese pi�tisme word ook aangetref in Breyten Breytenbach se Dogheart . Kyk na sy portret van Oupatjie Snoek: "(h)e is fast asleep, curled up like a withered foetus or like a shell listening to its own susurration. It is Monday and he must still sleep off Saturday night's drunkenness" (p 76). En sy beskrywing van Fran�ois Krige se sketse van Krisjan: sy "melancholy glory, his majesty and massive presence fill the cloth", maar hy is ook 'n "emblem of a broken humanity ... sad nomad" (p 108).
Dit sou onregverdig wees om hierdie beelde steeds as die enigste in ons geesteslewe voor te hou en/of ongekwalifiseerd toe te skryf aan die outeurs. Byges�, in die skryfwerk van Adam Small, A H M Scholtz en 'n groeiende klomp ander skrywers kry mens 'n beeld wat heel anders daar uitsien: 'n genuanseerde beeld van mense wat die gruwele van apartheid oorleef en oorstyg het, die slagoffer daarvan was en soms ook meedoener daaraan was en uiteindelik worstel vir 'n plek in die nuwe Suid-Afrika!
Wat my veel meer interesseer, is hoe rym dit met die viering van hibriditeit wat ons tans beleef, die inklusiewe Afrikaansheid en met die idee dat Afrikaans se oorlewing by die bruinmense l�?
Di� idee word taamlik geesdriftig deur bruin segspersone gesteun. Onlangs s� Peter Marais onder die opskrif — "Afrikaans het bruines deesdae meer nodig as andersom" ( Die Burger , 10/6/00, p 13) — 'n ding wat Small ook al vroe�r ges� het: dat wit Afrikaanssprekendes wat afgedwaal het agter apartheid aan, moet terugkeer na die Afrikaanse huis wat deur hul bruin mede-Afrikaanses gehou is. En Ebrahim Harvey, in 'n gewraakte artikel oor die rasse-geskiedenis van Afrikaans: "it is unlikely that Afrikaans can be cleansed of its racist associations by those who invested it with them or benefited from apartheid rule. It is black people, largely the originators of the language and victims of racist rule, who must do so" ( Mail & Guardian , 23/6/00, p 35)
As daar van bruin- / swartmense, laat ons dit maar s�, steeds 'n agterlike beeld rondgedra word, wat bedui dit vir bogenoemde projek en vir die vitaliteit van Afrikaans se voortbestaan? Beteken dit dat die hibried steeds met kwinksinnigheid, potsierlikheid en gevatheid vanuit die marge die sentrum sal verryk? Dat enkele elemente in die nuwe sentrum geapproprieer word om die bolwerk te verstewig en die aanslae af te weer?
Ek wonder ook dikwels watter materi�le belang die opkomende middelklas �n werkersklas bruin / swart Afrikaanssprekende in Afrikaans het? Soms lyk dit na niks meer as die hoop op 'n pryslyntrekking nie. En hoeveel Afrikaners is bereid om sake met bruin / swart taalgenote te doen? Noudat al meer Afrikaanse maatskappye (Afrikanerkapitaal?) in die globaliseringskonteks sake in Engels begin doen, is Afrikaans nog net 'n bemarkingstruuk wat vir die bruin / swart Afrikaanssprekende om 't ewe is.
Eintlik is dit 'n groter politiek-ekonomiese kwessie wat pleit vir die opheffing van die oorgrote deel van ons gemeenskap; solank die materi�le omstandighede heers wat 'n groot deel van die Afrikaanse spraakgemeenskap en die bevolking in die bre� gevange hou in toestande van armoede, ongeletterdheid en werkloosheid, sal die oorlewing van Afrikaans steeds net 'n wit issue bly. Dit verklaar miskien die stilswye en te�sin van bruin / swart Afrikaanssprekendes om aan die Afrikaanse gesprek in sy verskillende geledinge mee te doen.
Daar is 'n groter Suid-Afrikaanse projek om aan te bou, een waartoe Afrikaans en Afrikaanssprekendes vanwe� hul hibriede aard 'n besondere bydrae kan maak: een van opheffing, bemagtiging, die skep van eie waarde, die omkering van gesetelde koloniale waardes, die vind van 'n plek in die Suid-Afrikaanse hibried.
Verges, Fran�ois. 1998. Notes on M�tissage , Creolization, Hybridity and Politics. Referaat gelewer by konferensie: Race and Identity in Africa , Zanzibar, 11-13 Mei.
Die beheptheid met rasseklassifikasie in die antropologiese wetenskap in die negentiende eeu lei tot uitgebreide lyste waarin die persentasie bloed in breukdele bereken word. Veral in Latyns-Amerika en ook ander gebiede waar slawehandel bedryf is, is die projek tot sy uiterste geneem. Spaans het byvoorbeeld 128 terme vir verskillende kombinasies van gemengde rasse, terwyl Tschudi se tabel van Peruviaanse verbastering, gereproduseer in Brown se The Races of Mankind (1873), 23 moontlikhede van bloedvermenging wat deur 'n unieke term benoem word, lys (kyk Young, 1995:175-177).
In Afrikaans is daar 'n gemis aan tekste wat die mulat-tematiek omvattend aansny: die wroeging met gepaardgaande woede, verwyt, selfhaat en verset weens gemengde afkoms asook die problematiek van "passing", deurgaan / wit speel. Small raak daaraan in Krismis van Map Jacobs met onder andere die karakter Blanchie.
By herhaling kwoteer Small Van Wyk Louw om sy eie afkeur van die term te registreer. Small se selektiewe aanhaling en parafrase Van Wyk Louw is in sigself insiggewend. Een voorbeeld (Small, 1993:11) is die volgende:
Die woord "Kleurling" ... vind hy (Van Wyk Louw — S v W) "'n nare woord met plantasie- en koloniale bysmake — en dalk nie eers goeie Afrikaans nie, 'n ge�mporteerde woord" ... en verkies die woord "bruinmense" ( met 'n klein 'b' wat hy "as kind uit die mond van die bruinmense self leer gebruik het". Hy voeg hieraan dan toe: "En waarom sou ons dit so met braai-in-die-son probeer verkry? En 'wit' vir ons kleur: dis tog maar beeldspraak ... Wanneer ons die dag regtig wit is, roep ons die dokter".
Die gekursiveerde gedeelte in die aanhaling is 'n invoeging van Small self en ontbreek in die stuk waaruit Small aanhaal — Van Wyk Louw se voorwoord tot D P Botha se Opkoms van ons derde stand . Dit hou verband met Small se eie voorkeur vir die term bruinmens waaraan hy 'n aardse, informele betekenislading wil gee.