Gewone name, bekende name, naamloses ... Almal vroue wat deur ’n eggenoot, minnaar of eks vermoor word. In SA drie vroue elke dag; wêreldwyd 119 daagliks. Een prentjie van die intieme vrouemoordenaar is daar nie. Maar hierdie is ’n feit: die vrou wéét ...
Intussen lê sy vrou se lyk in die vrieskas ... Dood weens ’n hou teen die kop met ’n stomp voorwerp. Enkele ure later het hy homself opgehang, volgens Netwerk24.
Daar is ’n onsigbare oorlog teen vroue, sê joernalis en skrywer Schalk Schoombie. Nie net in sogenaamde ontwikkelende, arm lande nie, maar ook “beskaafde” plekke met wette in plek daarteen. So pas het sy boek daaroor, Tot die dood ons skei: Mans wat hul vroue vermoor (Human & Rousseau, 2018), verskyn.
Die voorval kan wêreldwyd opslae maak, soos met die Amerikaanse voetbalheld O.J. Simpson destyds. Hy is uiteindelik vrygespreek van die moord op sy vrou, Nicole, en ’n vriend. Dit kan bisar wees, soos Joel Mahoase van Amanzimtoti wat sy vrou, Lesego, met ’n handgranaat opgeblaas het. Dalk word ’n huurmoordenaar ingespan: Christopher Panayiotou het R70 000 betaal om sy vrou, Jayde, te laat vermoor omdat dit hom glo te veel geld gekos het om haar én sy minnares gelukkig te hou.
Hetsy ’n passiemoord, in die hitte van die oomblik. Of fyn beplan, oor tyd. ’n Man staan nie net een oggend op en besluit hy gaan sy vrou vandag vermoor nie. “Daar is dikwels ’n patroon, ’n lang aanloop, waarskynlik fisieke, emosionele en/of geldelike mishandeling,” sê dr. Pixie du Toit, forensiese kriminoloog van Pretoria. Sowat 84% van haar werk bestaan uit gesinsgeweld.
Dikwels is dit iemand met ’n skadu-kant, maar nie noodwendig sigbaar vir die wêreld daarbuite nie. Kennisse en kollegas kan dalk nie glo hy het dit gedoen nie.
Maar sy vrou kán. En sy kinders. Gereeld hoor jy daarna sy het vir iemand, ’n vriendin, sielkundige, maatskaplike werker, gesê: “Hy gaan my vermoor.” Hulle dink sy oordryf.
Mense wat hom goed ken, sal dalk ná die tyd sê die gevaartekens was daar. Jaloesie, besitlikheid, ’n vinnige humeur, dominerend. ’n Moeilike man.
Volgens dr. Du Toit hou die vrou as slagoffer óók ’n front voor. “Sy’s skaam en wil nie hê mense moet weet nie.” Jy is ook nooit te oud om deur jou man vermoor te word nie. Kobus Groenewald (84) van Stilfontein het sy vrou, Dienkie (69), met ’n kierie doodgeslaan.
Swangerskap kan dit ook nie keer nie. Hy voel dalk hy gaan haar aandag met die kind moet deel, of dis ’n geldelike las. Hy gee voor hy sien uit na die baba se koms, maar in sy kop beplan hy moord, volgens Schalk.
Die kritieke tyd vir ’n intieme vrouemoord, is navorsers dit eens, is net voor of ná sy haar man verlaat. Sommige studies wys tot 75% van die moorde vind dán plaas. Die gevaar neem mettertyd af, maar daar is mans wat dit jare later doen as sy eks ’n nuwe verhouding aanknoop, of weer wil trou.
Anders as mans, sê André, gebruik vroue gewoonlik ’n nie-bloedige manier, iets minder persoonliks as ’n wapen. Gif, of sy rand hom aan terwyl hy slaap, verwurg of verdrink hom. Of sy gebruik ’n huurmoordenaar.
Nes die intieme vrouemoordenaar, kan sy slagoffer nie in ’n kassie geplaas word nie. Behalwe vir een eienskap, volgens André: aangeleerde hulpeloosheid. ’n Gevoel van magteloosheid. “Ek kan nie opstaan teen hom nie, ek’s vasgevang.” Sy loop later op eiers, wil niks sê of doen om hom uit te lok nie.
’n Onsigbare oorlog ... hoe nou? Die antwoord begin by hoe jy jou seun grootmaak, sê Schalk. Met rugby en jag as gode en die idee dat ’n man nie durf uitdrukking gee aan diep, menslike emosies nie? Dat geweld, vloek en skree as oplossing vir probleme gebruik word? Leer hom liefs van kleins af Pa is nie die enigste gesagsfiguur nie. Daar moet ’n balans van mag wees. As hy ewe veel liefde, respek en agting vir albei ouers het, sal hy dit waarskynlik eendag na sy eie gesin oordra.
Volgens dr. Du Toit geld sulke aangeleerde gedrag ook vir meisies. Sy sien as Ma telkens die knie buig voor Pa: “Ek’s jammer, my man.” As sy ’n passiewe ingesteldheid het en nie opstaan vir haar regte nie. “Ouers is steeds ons grootste rolmodelle. Kinders is soos sponse. Wat in hul ouerhuis gebeur, word herhaal wanneer hulle groot is.”
“As hy sy hand teen jou lig, gaan sien sáám ’n berader. Staan jou man. ‘Jy’t nou gevloek en geskree, die eerste en laaste keer. Jy is gestres, maar haal dit nie op my en die kinders uit nie.’”
Gebruik hy ’n wapen soos ’n mes of vuurwapen as deel van die mishandeling? Selfs al doen hy dit nie, is die gevaar groter as daar ’n vuurwapen in die huis is.
Wurg hy jou gereeld? ’n Man wat sy vrou vermoor, het haar waarskynlik al gewurg as deel van die mishandeling.
Dwing hy jou om seks te hê of verkrag hy jou? Sy metode hoef nie gewelddadig te wees nie. Dreig hy om jou te vermoor en word die dreigement dringender en gereelder?
Voel jy vasgevang? Hy het ook emosioneel ’n greep op jou. Daar bestaan ’n vreemde interafhanklikheid tussen julle wat moeiliker is om te verbreek as die verhouding. In een geval het ’n vrou haar man verlaat en sy was in die motor, op pad na haar nuwe lewe toe. Hy het gebel en gesê hy is pas met kanker gediagnoseer. Sy het teruggedraai en hy het haar doodgeskiet. Emosioneel kon sy haarself nie losmaak nie, hoewel sy reeds honderde kilometer weg was.
’n Studie in ’n tronk in Israel het drie soorte intieme vrouemoordenaars aan die hand van persoonlike, interpersoonlike en omgewingsfaktore geïdentifiseer, skryf Schalk in Tot die dood ons skei.
Hy voel verraai. Sy het by ’n ander man geslaap en hy neem haar kwalik dat die huwelik daarom verbrokkel het. Hy’t as kind nie ’n beskermende ouerhuis gehad nie en sy wêreld draai om sy gesin. Sowat ’n derde van die mans in die studie het in dié groep geval. Nie een het sy vrou voorheen mishandel nie.
Hy voel verwerp. Hy vermoor haar omdat sy hom wil verlaat. Hy is uit die staanspoor obsessief, maar nie juis gewelddadig nie. Sy obsessiewe gedrag ontaard later in teistering, gevolg deur dreigemente as sy die verhouding wil verbreek. Die moord vind tipies plaas terwyl sy haar tasse pak, of binne weke nadat sy padgegee het.
Een van die eienskappe van ’n narsis is dat hy hom dinge aanmatig (sense of entitlement), sê André le Roux, skrywer van Narsiste, psigopate, stalkers en sadiste. “Hy dink hy is geregtig op dinge, mense skuld hom iets. Hy beheer sy gesin en as hulle skeeftrap, raak hy kwaad. Jy durf hom nie teëgaan nie. Hy’s belangriker as jy. Dan los jy hom. Hy wil die een wees wat jóú los, nie andersom nie. Hy redeneer: ‘As ek jou nie kan kry nie, kan niemand nie.’ En hy pleeg moord.”
As jy te doen kry met so ’n “gevaarlike” man, moet daar rooi ligte flikker. Want hy’s onvoorspelbaar, sê André. Maar ook ’n “doodnormale” man kan ’n intieme vrouemoord pleeg, gedryf deur ’n motief soos geld. ’n Netjiese kassie is daar eenvoudig nie vir dié man nie.
Hy skryf vir ons ’n boodskap voor in sy biografie en die konsentrasie pruim sy lippe. In sy baadjie se bosak blom ’n paisley-sakdoek. Rustig skryf hy. ’n Groot bottel water voor hom. Geen rekenaar nie. Geen iPad nie. Net papiere.
Min van ons onthou ’n Suid-Afrika sonder Buthelezi. Dit lyk of hy dit self nie kan voorstel nie, want enige vraag oor sy aftrede (wat hy laasweek aangekondig het) beantwoord hy onthuts: Hy is nóg nie weg nie, hy is stééds Inkatha-leier, eers ná die konferensies sal hy daaraan dink.
Sy antwoorde is volledig. Hy wil geen misverstande laat nie. G’n wonder hy hou nog die Guinness-wêreldrekord vir die langste politieke toespraak ooit nie.
Hy ken pres. Jacob Zuma goed. Hoekom hy ontspoor het, is vir hom ’n raaisel. “Ek kan nie sien hoe Zuma die tronk gaan vryspring nie.”
“Maar ek het nié weggebreek van die ANC nie,” sê hy ferm. Dit druk op sy hart, hier in die beseringstyd van sy politieke loopbaan wil hy dit finaal regstel.
“Kom ek vertel jou iets,” flikker sy oë op. Weet ek die stigter van die ANC, Pixley ka Isaka Seme, is sy oom?