Die grond riffel soos ’n dam waarin ’n klip gegooi is. Treinspore word soos bloudraad verwring. Geboue tuimel inmekaar, strate bars oop en mense kan selfs in die gapende skeure verdwyn. Aardbewing. ’n Verskrikking vir mense van alle eeue. Ons in Suid-Afrika is gelukkig omdat ons ’n betreklik bestendige aardkors het—met die uitsondering van Gauteng met sy mynstortings en die Wes-Kaap met sy taamlik verontrustende seismiese onbestendigheid...
BO: Watsonville, Kalifornië, 1989... in die oopte het ’n deel van ’n pad weens ’n aardbewing verbrokkel. Hier is die skade wel dramaties dog gering, maar waar daar geboue is, bring só ’n skudding groot verwoesting mee. En in ’n gebied wat dig bebou is, kan duisende mense lewend onder die puin begrawe word.
JY loop nog ewe rustig in ’n straat van jou stad of dorp, en skielik begin die grond om jou golf soos ’n dam waarin ’n klip gegooi is.
’n Vreeslike dreuning, byna soos ’n weeklaag, styg uit die aarde uit op. Om jou tuimel die geboue soos kaartehuise inmekaar, en voor jou bars die teerstrate oop soos lang repe sagte, geskeurde karton.
’n Skudding soos die een wat hierbo beskryf is, is van die ergste wat ’n gemeenskap kan tref, maar lank nie almal is so hewig of veroorsaak soveel verwoesting nie. Trouens, daar is sowat negeduisend aardbewings per jaar op aarde en, hoewel ongeveer vyfduisend daarvan gevoel kan word, is dit genadiglik net die enkeles wat af en toe baie duisende lewens eis.
Suid-Afrika is in die geseënde posisie dat ons aardkors meestal bestendig en goed gebalanseer is, sodat die grootste deel van die land nie sommer deur groot aardbewings getref sal word nie. Nogtans is ons nie gevrywaar van die roeringe in die kors van die aarde nie, soos bewys deur die Bolandse aardbewing van 1969, wat wel lelike skade aangerig het.
Maar wat is die redes dat die aarde so bewe? Daar is verskillende oorsake, en een daarvan is onderaardse spelonke of selfs myne wat intuimel. As jy in Johannesburg woon of ’n ruk lank daar gekuier het, sal jy sekerlik al die trillings of ligte aardbewings gevoel het.
Die oorsprong van die meeste aardbewings, ook die reuse-skuddings, moet egter ietwat dieper gesoek word. Om dit te begryp moet ’n mens jou die aarde voorstel as groot, plat rotsplate, kilometers dik, wat rus op ’n dik, warm massa wat soos ’n waterstroom vloei.
Tydens ’n aardbewing vibreer die aarde weliswaar slegs ’n breukdeel van, sê maar, die lengte van die voorste lid van jou duim, maar hierdie vibrasie is tog genoeg om wydverspreide skade aan te rig. Die uitwerking kan geïllustreer word deur ’n albaster op ’n tafel neer te sit en die tafel dan hard met ’n hamer te slaan. Die albaster spring etlike sentimeters in die lug op, hoewel die tafel self nie meer as ’n tienduisendste van daardie lengte kon gevibreer het nie.
Een wetenskaplike wat self ’n sterk aardbewing ervaar het, het op ’n keer vertel dat dit vir hom gevoel het of die hele wêreld ’n mat geword het wat ’n slag of wat goed geskud en toe neergegooi is. Die mense, die geboue, die berge—alles en almal was niks meer as stoffies in daardie mat nie, het hy gesê.
Die studie van aardbewings en hul uitwerkings word seismologie genoem, en die instrument wat die skokgolwe meet, is ’n seismometer (of seismograaf). In sy eenvoudigste vorm is dit ’n pendule (slinger) wat aan ’n raamwerk hang wat ’n swaar basis het. Wanneer die aarde skud, beweeg die basis, maar nie die pendule nie, want dié reageer slegs op die aarde se swaartekrag. Instrumente teken die verskil in afstand tussen die stilstaande pendule en bewegende basis aan, en só kan later gesien word hoe hewig die skudding was.
BO: ’n Eenvoudige seismograaf, wat die sterkte van aardbewings aanteken. ’n Pen wat aan ’n pendule (slinger) vas is, trek ’n onafge­broke streep op ’n trom wat in die rondte draai terwyl dit van regs na links beweeg. Tydens ’n aardbewing trek die merker aan die pen­dule, wat slegs op swaartekrag reageer en nie op die skuddende aarde daaronder nie, ’n sig-sag-streep op die trom wat wel as gevolg van die aardbewing rondskuif. Die krag van aardbewings word gemeet volgens die “moment magnitude”-skaal (MMS), wat reeds in die 1970’s die ou Richter-skaal begin vervang het. Die waardes is blykbaar ooreen­stemmend, maar die MMS is baie akkurater wanneer die sterkte van hewiger skuddings aangedui word.
Seismiese instrumente bestaan reeds eeue lank. ’n Chinese geleerde het in 132 n.C. ’n toestel uitgevind het wat die voorkoms van aardbewings aangeteken het. As ’n mens na beskikbare beskrywings van sy instrument kyk, het dit die vorm van ’n silinder gehad met agt drake rondom die boonste deel gerangskik, elk met ’n balletjie in die bek.
Rondom die onderste deel was agt paddas, elkeen direk onder ’n draakkop. Wanneer daar ’n aardbewing was, het een van die balletjies uit ’n draak se bek geval en is dit deur die padda se bek gevang, wat dan ’n geluid gemaak het. Die balletjie is waarskynlik uit die draak se bek gedruk deur ’n los regopstaande staaf binne-in die toestel, wat deur die trilling geaktiveer is.
Die besondere draak en padda wat betrokke was, sou die rigting aandui waar die aardbewing plaasgevind het. Daar is vertel dat, toe die instrument sy heel eerste bevinding gemaak het, dit ’n aardbewing êrens in die ooste aangedui het. Dae later het iemand wat van daar af gery het, kom vertel dat daar inderdaad só ’n aardbewing was.
BO: ’n Replika van die ou Chinese seismiese instrument met die drake en paddas, waarvan boontoe in die teks vertel word.
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het. Kopiëring, verspreiding en/of modifikasie word vergun ingevolge die bepalinge van die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe soos gepubliseer deur die Free Software Foundation. ’n Afskrif van die lisensie word ingesluit in die in die afdeling getiteld: “GNU Free Documentation License”.
Baie dae daarna is verminktes, van wie party selfs nog gelewe het, uit die puin gehaal van die aardbeweging wat 7.0 op die “moment magnitude”-skaal (MMS) geregistreer het. Dood en lyding was oral te sien. REGS is ’n sprekende foto van ’n meisie wat die aardbewing oorlewe het. Haar beserings was egter gering in vergelyking met dié van baie ander mense van die verwoeste Haïti.
BO: ’n Toneel in die stad Wakoeja herinner aan die verwoesting wat deur ’n kernbom veroorsaak kan word.
DIT is gebruiklik om van ’n aardbewing te praat wanneer die aardkors bewe, maar die haas onbeskryflike katastrofe wat Japan op Vrydag, 11 Maart 2011 getref het, was boonop ook ’n seebewing. Met die episentrum diep onder in die see sowat 70 km van die Osjika-skiereiland van Tohokoe, het dit die aarde met ’n verbysterde krag van 9.0 op die MM-skaal geruk en ons planeet se as na berekening byna tien sentimeter laat skuif.