Hierdie literatuurbeskouing het uiteraard ook noue verwantskap met 'n RESEPSIE-gerigte benadering, want Iser (1975) se begrip repertoire verwys na alle relevante kontekstuele aspekte van 'n teks.
Die diskursiewe sisteemteorie plaas bepaalde tekssoorte binne die ruimer konteks van semiose; van menswees as sodanig. Binne die Suider-Afrikaanse werklikheid word menswees vir die afgelope jare direk of indirek bepaal deur die gewapende konflik — of hierdie konflik gesien word as oorsaak of as gevolg; hetsy jy swart of wit is; selfs ongeag van jou eie IDEOLOGIESE stellinginname. Hierdie gewapende konflik staan van meet af vir die Suid-Afrikaner in die teken van die grens. Dit was inderdaad die grens, as landsgrens, waar die belangrikste militêre kontak oor die afgelope dekades plaasgevind het in die Suider-Afrikaanse konteks. Dit was aanvanklik die Suid-Afrikaanse Polisie wat betrokke was by sg. grensbeskerming; later is hierdie taak deur die Suid-Afri­kaanse Weermag oorgeneem met die gevolg dat bykans elke Suid-Afrikaanse jong man vanweë die proses van verpligte militêre diens, grensdiens verrig het. Die "grens" het dus nie alleen 'n sentrale plek ingeneem in die idiolek van opeenvolgende regerings en in die hele gevarieerde diskoers in die Suider-Afrikaanse konteks nie, die totale Suid-Afrikaanse werklikheid is deur hier­die konsep bepaal. In finale instansie ook vanweë die feit dat hier­die oorlogspoging die Suid-Afrikaanse regering in 1988 twee miljoen Rand per dag gekos het. Boonop was die gevolge van hierdie oorlog bykans daagliks voelbaar - vgl. die aantal self-moordpogings deur weermagmanne (362 in 1985) en ander optredes wat terug te voer is tot die sg. Viëtnam-sindroom. Briewe oor hierdie onderwerp het ook feitlik weekliks in Suid-Afrikaanse koerante en tydskrifte verskyn.
In die Afrikaanse literêre wêreld woed daar die afgelope jare ŉ hewige debat oor die wenslikheid van die term grensliteratuur. In sommige kringe is hierdie term as 'n modewoord afgemaak wat vanweë die klemplasing op 'n topografiese gegewe boonop beperkend en selfs inperkend kan fungeer. Daar is andersyds egter ook deur vooraanstaande literatore, soos Elize Botha, beklemtoon dat terme in die literatuurwetenskap nooit die pretensie het om die presisie van bv. chemiese formules na te streef nie. Dat skrywers egter lustig meegedoen het om hierdie term te vestig, word duidelik wanneer 'n klomp titels half lukraak op 'n ry geplaas word: Op pad na die grens (J.C. Steyn); 'n Wêreld sonder grense (Alexander Strachan); Die lewe is 'n grenshotel (Hennie Aucamp); 'n Basis oorkant die grens (Louis Krüger); Grensgeval (Hans du Plessis); ens. Dat die term inmiddels ingeburger geraak het, is duidelik wanneer resente publikasies bekyk word. (Vgl. Brink (1986), Liebenberg (1988), Viljoen (1988) en Smuts (1989: 19 e.v.).)
Peter Watson het 'n werk met die titel War on the Mind gepubliseer waarin o.m. aandag gegee word aan die verskillende stadia wat 'n soldaat deurgaan vanaf sy opname in die weermag totdat hy uiteindelik uitklaar. Hoewel hierdie studie te make het met Amerikaanse soldate in Viëtnam, is die bevindinge daarin vervat ook van toepassing op Suid-Afrikaanse soldate. Dit word nie alleen bevestig deur empiriese ondersoek nie, maar hierdie fases wat Watson ondersoek, vorm ook die belangrikste struktuurelemente van 'n bekroonde Afrikaanse drama, Môre is 'n lang dag, waarin 'n jong Suid-Afrikaner, Deon Opperman, op outentieke wyse verslag doen van ervaringe in die weermag (in 'n grenssituasie). Hier tref ons al die belangrikste bestanddele van die grensliteratuur aan: dit is literatuur wat direk of indirek verband hou met ŉ situasie van gewapende konflik; die meeste van die sg. grensskrywers het deel gehad aan die grensoorlog self of as soldaat (Strachan; Johan Coetzee; Bertrand Retief), of as kapelaan (Louis Krüger) of as vrou van 'n kapelaan (Engela van Rooyen) of as joernalis (Elsa Joubert); daar word derhalwe dikwels outentifiserend verslag gedoen uit 'n situasie en nie oor 'n situasie nie — daarom oorheers 'n neo-dokumentêre inslag met verskeie KUNSGREPE uit die NEW JOURNALISM; die grenssituasie kan aanvanklik bloot topologies wees, maar dit verruim bykans altyd (in letterkundige werke) tot 'n situasie waarin die grens METAFORIES simbool word van die geskeidenheid van mense (Strachan); lewe en dood (Krüger); geslagtelikheid (Prinsloo); BUITESTAANDERSKAP (Van Heerden) en wat selfs op METALINGUALE vlak daarop dui dat woordgrense verskuif sodat antonieme soos goed/kwaad; vriend/vyand; terroris/vryheidsvegter ook sinonieme kan word. Daardeur word uiteraard geïmpliseer dat die grensoorlog 'n abnormale en a-normale situasie is wat selfs die taal affekteer. Ten slotte is hier­die tipe literatuur verwant aan die sg. Viëtnam-literatuur en kan die ontwikkeling van hierdie sub-sisteem in die Suider-Afrikaanse letterkunde met vrug vergelyk word met sy Amerikaanse pendant.
In die Suid-Afrikaanse literatuur val dit ook op dat die jare tagtig veral gekenmerk word deur 'n opbloei wat die korter prosa betref. André P. Brink het al by geleentheid hom hieroor bekla omdat dit volgens hom 'n verskraling vir enige literatuur meebring (Brink, 1988: 76). Verklarings vir hierdie tendens sou aanleiding kon gee tot blote spekulasie: in 'n tyd van oorgang is daar geen tyd vir die lang EPIESE werk nie, korter tekste eggo as 't ware die gejaagdheid en fluïditeit van die jare tagtig ... Boonop sou beweer kon word dat daar aan die einde van 'n eeu 'n tipiese indolensie bestaan, 'n houding in die literatuur o.a. verbeeld in Couperus se lewensmoeë Lot (Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan). Chris Barnard beweer al in 1973 dat die kortverhaal die bespieder is van dinge waarvan 'n gemeenskap vaagweg bewus is (De Vries, 1989). Die korpus werke wat as grensliteratuur bestempel kan word, bevestig Barnard se diagnose. Hierdie werke word gekenmerk deur die wyse waarop hulle die aktualiteit van oorlog en geweld verken by wyse van momentopnames in joernalistieke verslagstyl.
Grensliteratuur is dus enersyds werke wat verband hou met die landsgrense, maar wil andersyds deur die woord "grens" self juis 'n doelbewuste verruiming van die begrip daarstel. In die poësie is dit heel waarskynlik ook om 'n ander rede belangrik: D.J. Opperman word allerweë beskou as die markantste beïnvloeder van die poësie van "Tagtig" en die woord "grens" het 'n wye omvang in sy poësie. In dié opsig funksioneer dit hier moontlik as INTERTEKSTUELE skakel en derhalwe intersistemiese "verwysing".
In die bestudering van die sg. grensliteratuur/oorlogsliteratuur binne die Suider-Afrikaanse konteks sal hierdie tekssoort as diskoers dus ook in terme van die PARADIGMATIESE EN SINTAGMATIESE aspekte daarvan ondersoek moet word, nie alleen in terme van die ander sisteme nie, maar ook in terme van hierdie sub-sisteem se relasies met literatuur uit die verlede. Hierdie aspek is tans nog nie voldoende ondersoek nie, maar genoeg bewyse is reeds gevind om hierdie hipotese op 'n wyer skaal te gaan toets. Die geykte helde-figuur in die Afrikaanse prosatradisie — ook in die Afrikaanse oorlogsliteratuur soos in een van die beroemde romans in Afrikaans, Bart Nel — is 'n heroïese alleenstaander wat trou bly aan die ideale van sy volk en na 'n eensame lydensweg ook steeds getrou bly aan homself. Een van die tipiese eksponente van die modeme oorlogsliteratuur in Afrikaans, Alexander Strachan, se hoofpersoon deurgaan bv. ook 'n proses van inisiasie in sy werk, ’n Wêreld sonder grense, ondervind eweneens huwelikspanning, maar raak bowendien totaal vervreemd van sy volk (hy kom trouens in opstand teen sy eie weermag) en van homself: hy raak 'n verskeurde, bykans patologiese personasie. Sodoende word gesuggereer dat vandag se blootstelling aan 'n gewelddadige samelewing onvermydelik die ondergang van die heroïese enkeling beteken. Roos (1985) verwys in hierdie verband na Bart Nel se toespraak voor sy rebellemaats wat in 'n gewysigde vorm terugkeer in Strachan se slotverhaal "Visioen". In beide vertellings gaan dit om 'n rebellie, maar by Van Melle is dit 'n rebellie teen die weermag ten behoud van die tradisionele waardes van die Afrikaner, terwyl Strachan se rebellie met patriotisme niks te make het nie. Dit is nie die strewe na die uitbou van die Afrikanervolk nie, maar juis die ideaal om oor 'n eie volk te heers.
In die meeste oorsigte van die historiese ontwikkeling van grens­literatuur in Afrikaans (o.a. Roos, 1985; Brink, 1986; Liebenberg, 1988) word Elsa Joubert se Ons wag op die Kaptein (1963) as die vroeë voorloper van hierdie genre beskou. Hoewel dit afspeel op die noordelike grens van Angola, speel dit doelbewus in op die situasie in Suid-Afrika. Dit bly ook een van die min werke binne hierdie (sub)-genre waarin die situasie van die hoof­persoon werklik in religieuse terme verwoord word en die apokaliptiese einde ook moontlike versoening inhou. Dit sou eers veel later weer die sentrale gegewe word in Louis Krüger se voortreflike werk, 'n Basis oorkant die grens (1984).
Alexander Strachan se bundel, 'n Wereld sonder grense (1984), kan bes moontlik beskou word as eksemplaries van grensliteratuur. Dit beskryf die inisiasie van 'n jong man in die weermagbestaan, derhalwe in die wêreld van geweld. Terselfdertyd word dit egter ook 'n proses van afstomping en vervreemding sodat hy oplaas totaal gedisoriënteer is. Só word die titel geaktiveer: dit is 'n wêreld sonder grense tussen goed en kwaad, vyand en vriend, realiteit en waan. In die slotverhaal dien die verwysing na Joseph Conrad se Heart of Darkness juis die doel om deur die intertekstuele skakeling te wys op die gevaar wat aan enige individuasieproses ten grondslag lê. Die ontdekking van die ongekarteerde gedeeltes van Afrika is terselfdertyd, op metaforiese wyse, beeld van Kurz, Conrad se hoofpersoon, se eie onverkende psige: die bose wat verken word, oorweldig later die persoon.
Strachan se werk dra soms bietjie swaar aan die emblematiese omdat hy die hebbelikheid het om telkens op beeldende wyse te verklaar. Ook die té strakke strukturering stempel hierdie werk nog as debuut. Tog is dit 'n besonder knap werk en 'n geslaagde gebruik van die moontlikhede wat SIKLIESE skakeling bied. Verskeie van sy verhale in hierdie bundel is so heg geskakel dat enkele niemendalletjies binne die sikliese skakeling tog belangrik is. 'n Ander belangrike aspek van hierdie werk is die konsentrasie op "stasies" in die lewensgang van 'n soldaat. Hierdie kernmomente soos afskeid/begrafnis, die ervaring van die dood, besef van eie skuld, moegheid, die besef van die futiliteit van geweld, ens., kom voor in soveel boeke daarna dat daar bykans sprake kan wees van 'n paradigma onderliggend aan hierdie (sub)-genre.
Liebenberg (1988) wys pertinent daarop dat die grensverhaal vandag self in die stryd staan. Die grensverhaal is dikwels 'n manier om in die gedaante van sg. FIKSIE, besonderhede te verstrek wat andersins moeilik sou kon geskied binne die beperking van landswette. Roos (1985) noem dit daarom 'n korrektief op die beriggewing deur die televisie, radio- en koerantberigte.
Lotman het reeds die onderskeid getref tussen 'n sg. ESTETIKA VAN IDENTITEIT EN ESTETIKA VAN TEENSTELLING (OPPOSISIE). Hoewel hierdie twee estetikas beide voorkom in die Afrikaanse letterkunde, is die situasie in die huidige literêre konteks tans duidelik een waar 'n estetika van opposisie oorheers op die gebied van E-literatuur. In die geval van grensliteratuur is dit so dat werke wat onder die noemer E-literatuur tuishoort normdeurbrekend is — veral t.o.v. ideologiese norme. Die groot meerderheid werke in hierdie subgenre staan bv. afwysend of in ieder geval neutraal teenoor die Suid-Afrikaanse militêre onderneming aan sy grense. Hiermee gepaard word etiese norme ook deurbreek - veral in die werke waar die grens eerder metafories gehanteer word. Die werk van Koos Prinsloo met sy homoërotiese inslag is hiervan 'n sprekende voorbeeld. 'n Belangrike literêre prys is 'n tyd gelede nie aan sy jongste werk, Die hemel help ons, toegeken nie, juis vanweë die feit dat die destydse Staatspresident daarin beledig word. Die argument dat dit by monde van 'n fiktiewe karakter gebeur, het geen uitwerking gehad nie veral omdat dit tegelykertyd eties-morele en politieke norme deurbreek het. In die sg. O-literatuur daarenteen, oorheers die patriotiese element en hierdie werk is ook, met geringe uitsondering, normbevestigend. Die situasie is dus tans dat die werke wat as E-literatuur bestempel sou kon word, gepubliseer word in bepaalde (literêre) tydskrifte, deur literêre uitgewers en heel dikwels deur sg. "onafhanklike" uitgewers soos Taurus wat beslag gekry het in 'n poging om owerheidsensuur te ontduik. Hierdie E-tipe literatuur is veral tot sekere genres beperk, bv.: poësie, prosa (veral kortverhale), DRAMAS en KABARET – almal met 'n sterk dokumentêre inslag. Die O-literatuur, daarenteen, word veral gepubliseer in gesinstydskrifte wat deur gevestigde regeringsgesinde uitgewers gepubliseer word en bestryk veral die volgende genres: ROMANS, kortverhale, tydskrifstories, briewebundels, ESSAYS en JEUGLITERATUUR.