Mfumo wa muganga wu endla ntirho lowukulu eka ku tlakusa ku antswisiwa ka Afrika Dzonga. Ndlela ya ku hundzuluxa yo tumbuluxa vaMasipala vo hava xihlawuhlawu ku ya hi mihlovo ya vanhu naswona lava tirhisekaka i goza ra nghingiriko wa nkoka ku ya eka pfula tindlela to va mfumo wa muganga wu hetisisa ntirho wa wona wa nhluvukiso.
ndlela yo ava nakambe leyi nga byala vaMasipala lava tirhekaka; na ku nyikana xivumbeko xintshwa xa xinawu xa mfumo wa muganga hi ku endla ntirho wa ku sungula Nawu wa Swivumbeko swa ka Masipala na Nawu wa Tisisteme ta ka Masipala.
Tani hi leswi mfumo wa muganga wu nga va na nhlawulo hi ra 5 wa Nwendzamhala hi 2000 xiphemu xa ku hundzuluxa xi fikile emakumu na sisteme ya mfumo wa muganga yi nga sungula ku tirha hi xiyimo lexi nga tiya?
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i yinwana ya switirhisiwa swa nkoka eka mfumo wa muganga ku kota ku fikelela ntirho wuntshwa wa wona lowo hluvukisa. Ku hambana hi tlhelo ra leswi vupulani byi swi endleke eka minkarhi leyi yi nga hundza, sweswi Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi voniwa tani hi ntirho wa vufambisi bya Masipala, tani hi xiphemu xa sisteme ya vumbano bya vupulani na vuhangalasi. Nghingiriko wa IDP yi endleriwe ku fikelela swiboho swa timhaka to fana na bajete ya Masipala, vufambisi bya misava ya tiko, ku tlakusa nhluvukiso wa ikhonomi ya muganga na ku hundzuluxa tindhawu hi ndlela ya ku vulavurisana, ya nandzelerisano na nghingiriko wo twisiseka. Hambiswiritano, vupulani bya vumbano wa nhluvukiso , a byi nga ta tivisa ntsena vufambisi bya Masipala, kambe byi fanele ku letela timhaka ta xihatla ta le ka swiphemu swinwana swa hulumende, mabindzu lama pfunetaka hi swa mitirho, ti-NGO na vatirheriwa va phurayivhete lava nga endzena ka xifundza xa Masipala?
Eka nkarhi lowu nga hundza wa hofisi, tihofisi to tala ta ku hundzuka ka mfumo wa muganga a ti vekile xandla eka ku lulamisela ti-IDP (vunyingi bya tona byi kale byi ya fikela eka ku lulamisela ti-LDO). Leswi swi endliwile ehansi ka swiyimo swo tika. Xivumbeko xa xinawu lexi hetisekeke a xi nga si va kona. Vulawuri byo tala bya swa miganga (ngopfu-ngopfu Huvo ya Vuyimeri bya Vuhundzuluxi) a byi ri hava matimba yo fambisa ndlela leyi ya ku pulana. A ku ri hava ndlela leyi ringetiweke ku tirhisiwa ku pulana, naswona a ku ri hava sisteme ya ku pulana leyi nga twisisekaka ku ya hi programu. Hambi swi yimile hi ndlela yo tano, hinwavo lava a va ri eka IDP ya khale va dyondzile hi ndlela ya nkoka ya xiyimo xa le henhla. Kutani ku ni nhlayo leyintsongo ya vulawuri bya swa miganga leyi endleke swo vonakala ku va va sungula matirhelo yo pulana lama pfunetaka ku antswisa tiprojeke na tiprogramu.
Nhundzu leyintshwa ya swiletelo swa IDP, leyi nga lulamisiwa hi vatirhi va xipanu xo hlawuleka eka DPLG hi ku seketeriwa hi GTZ, yi nyika nghingiriko wa vufambisi bya vupulani ni vutirhisi lebyi ringetiweke hi matirhiselo yo khutaza. Swi katsa na tidyondzo leti nga dyondziwa eka nghingiriko lowu nga hundza wa IDP.
Ku na programu ya vuleteri bya tiko hinkwaro bya timinijere ta ka masipala, va-ofisiri va swa xitekiniki, tikhanselara na vativi va swa vupulana lebyi katsaka na lava tirhaka eka vaMasipala hinkwavo.
Sisteme ya tiko hinkwaro ya vuseketeri bya Masipala wa le kusuhi (PIMSS) yi sunguriwile hi xiyimo xa vuseketeri bya provhinsi etisentareni tani hi mhaka ya ntiyiso.
VaMasipala vo tala, SALGA, tindzawulo swifundzankulu swa mfumo wa muganga na programu ya tindzawulo ta tiko ti vile kona eka ndlela leyi nga tswala nhundzu leyintshwa ya swiletelo ya IDP. Hikokwalaho ndzi na ku tshemba leswaku, eku heteleleni nkandziyiso lowu wu ta va xiletelo lexi nga ta pfuna na swona wu ta nyika matimba eka nwina hinkwenu lava nga katsiwa eka nghingiriko wa IDP leyi nga ta endla leswaku IDP yi va xitirhisiwa lexi nga ta langutana na swilaveko swa rihanyo na ikhonomi ya vaaki hi ntlhontlho?
Swi komba manghenelo eka IDP na nkomiso wo koma wa Nhundzu ya vuleteri bya IDP.
Xi nyika vuleteri bya masungulo lebyi katsaka xikongomelo, vundzeni; tindlela leti faneleke ku landzeleriwa na swiphemu swa tindhawu leti faneleke ta Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso . Ehandle ka ku humelerisa nhlamuselo ya Nawu wa Sisteme ya ka Masipala wa 2000, magoza yo komba ndlela, ya famba ya hundza swipimelo swa le hansi swa swilaveko hilaha swi kombetiweke eka Nawu.
Xi pfuneta hi tlhelo leri munhu a nga kunguhataka hakona nghingiriko ro pulana. Xi tshikelela ngopfu eka ku olovisa ku twisiseka ka mitirho na vutihlamuleri bya Makunguhatelelo ya huvo na leswakunganisa ndlela yo pulana eka swiyimo swo hambana hambana?
Xi nyika hlamuselo leyi enteke ya swiphemu swa nghingiriko wa IDP na vupulani bya migingiriko eka xiphemu xin'wana na xin'wanawana na xin'wana na xin'wana?
xikongomelo Hikokwalaho ka yini?
leswi faneleke ku kumeka emakumu (I ncini) na ndlela leyi nga hlawuriwa leswaku yi ta landzeleriwa (Njhani) na timhaka ta tindhawu (I mani)?
Xi nyika tindlela to hambana hambana leti ku nga hlawuriwaka eka tona swo pulana hi swona/tithekiniki ta migingiriko ya nkoka ya vupulani leti khumbaka matirhiselo ya switirhisiwa.
Xi nyika vuleteri hi tlhelo leri ku nga va ka ni ntirhisano na swinwana (leswi nga riki swa IDP) na swiletelo swinwana na swin?
Nhlangano wa vupulani na ku sungula ku tirhisa.
Ku tiyimisela ka ndhawu leyo eka ku sungula ku tirhisa IDP.
Ku sungula ku tirhisa switirho swa vufambisi.
Switirho swa vukamberi na vufambisi bya ntirho.
a Ku hangalasa mahungu endzeni ka xiletelo na ka nhundzu ya ntlawa-wo-karhi lowu ku kongomiweke wona, h.l. eka tsevu wa swiletelo leswi nga tirhisiwaka swoxe handle ko seketeriwa hi xin?
Xiletelo xa VI - Vufambisi Bya Ku Swi Sungula b Ku papalata vutumberi bya vupulani hi ku hatlisa hi ku va ku nga anakanyiwi tithekiniki to karhi ta vupulani eka Xiletelo xa III.
c Ku kombeta swilaveko swa mpimo-ntsongo swa xiphemu xinwana na xinwana xa mingingiriko, laha ku hambanisiwaka swinene exikarhi ka leswi swi bohaka leswi veke kona hikwalaho ka swilaveko swa tsalwa ra swinawana na xinawu ku katsa na swibumabumelo leswi nga ri ki swa ndzawulelo swa lava va lavaka swipfuneti ehenhla ka ku tirhana na nghingiriko wunwana wa vupulani?
d Ku nyika tinhlamulo to koma eka ntlawa lowu landzelaka wa swivutiso swa nghingiriko wunwana na wun?
Hikokwalaho ka yini byi fanele ku endliwa?
Xana i ncini lexi faneleke ku va mbuyelo wa nghingiriko wa ku pulana (hi leswaku, ku endla leswi nga ta kumiwa leswo kongoma endzhaku ko pulana)?
Xana nghingiriko na fambiselo swi fanele ku va njhani leswaku ku ta fikeleriwa leswi swi faneleke ku tshoveriwa?
Xana i mani a faneleke ku swi fambisa a leswaku a veka xandla?
Xana swi fanele ku teka nkarhi wo leha tani hi kwihi?
Vuxiyaxiyi bya matlhelo hinkwawo byi nyika vundzeni bya nhundzu ya vuleteri bya IDP. Xikongomelo xa yona xi hi swivumbeko swinharhu.
Ku nyikai nkomiso lowu nga helela wa xivumbeko xa nghingiriko wa IDP eka lavo swi va khumbhaka lava nga laviki nhlamuselo ya vuxokoxoko ta ku twisiseka ka xitekiniki ka IDP.
Ku endla leswaku vanhu vo hambana-hambana lava swi va khumbhaka va tiva ni ku twisisa mitirho ya vona kutani va ta kota ku veka xandla hi ndlela leyi yi khensekaka eku endleni. Leswi swi katsa tindzawulo ta tiprovhinsi ni ta rixaka hinkwaro.
Ku nyika vuxiyisisi byo sungula bya xihatla bya nghingiriko wa IDP eka lava va nga ni ntirho wo lawula nghingiriko.
Nkomiso wa vurhangeri, kutani byi vula leswaku munhu unwana na unwana leswaku a kuma ntwisiso wo anama wa hikokwalaho wu vula ku pfuna munhu unwana na unwana ku vana na ntwisiso lowu nga anama wa ndlela ya Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso. Leswaku u va ni vutivi byo enta vanhu lava khumbekaka va fanele ku langutisa eka swiletelo swo karhi?
Vonelo ra swiletelo.
Sisiteme ya vuseketeri bya IDP.
Xana Vupulani bya Vumbano i yini?
Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso i ndlela leyi hi yona vamasipala va lulamiselaka pulani ya nhluvukiso ya matshalatshala, eka nkarhi wo ringana 5 wa malembe. Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso (IDP) i mbuyelo wa ndlela ya ku hlanganisa nhluvukiso wa pulani ya IDP. IDP i xitirho xikulu xa matshalatshala ya ku pulana lexi letelaka na ku tivisa ku pulana hinkwako, bajete, vufambisi na ku endla swiboho eka masipala.
Xana xiyimo xa nawu xa IDP hi xihi?
Ku ya hi Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala wa 2000 vaMasipala hinkwavo (hi leswaku, Timetro, VaMasipala va xifundza na vamasipala va swa muganga) va fanele ku teka ndlela leyi nga vumbanisiwa ya nhluvukiso wa ku pulana ku humesa Pulani ya Vumbano wa Nhluvukiso (ti-IDP). Tani hi leswi IDP ku nga xilaveko xa nawu yi na xiyimo xa nawu naswona yi tlula tipulani hinkwato leti letelaka nhluvukiso eka xiyimo xa mfumo wa muganga.
Xana IDP yi fanele vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbononkarhi wo tani hi wihi?
Ku ya hi Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala, huvo yinwana na yinwana leyintshwa leyi faneleke ku nghena hi hofisi endzhaku ka nhlawulo wa mfumo wa muganga yi fanele ku lulamisa IDP ya vona leyi nga ta va letela eka malembe ya ntlhanu lama va nga ta va va ri ehofisini. Hikokwalaho IDP yi fambelana na nkarhi wa hofisi ya tikhanselara. Huvo leyintshwa leswaku yi nga hlawula ku amukela IDP ya masipala loyi a nga hundza loko vona yi va fanela kumbe va vumba leyintshwa hi ku tsundzuka matsalwa lama nga kona?
iv. Xana swi fanele ku teka nkarhi wo tani hi kwihi ku hetisa ndlela leyi?
Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso i ndlela ya ku hlanganisa na vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono leyi lavaka ku katsa lava swi va khumbhaka. Hikokwalaho ka mukhuva wa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono swi teka masipala kwalomo ka ku suka ka 6 ku ya fika ka 9 wa tinhweti ku hetisa IDP na nkarhi lowu wu fambelanaka ngopfu na vurhendzeleki bya ku bajeta ka masipala. Kasi hi nkarhi lowo wa ku vuyeriwa na nhluvukiso a wu yimanga wu humela emahlweni. IDP yi pfuxetiwa lembe rinwana na rinwana leswi nyikaka mbuyelo wa ku cinca pulani loko swi fanela?
v. Xana hi swihi swiphemu swa nkoka swa IDP?
Ku lavisisa xiyimo xa nhluvukiso lexi nga kona, lexi katsaka vutivi bya vaaki hi ku pfumala mfikelelo eka switirhisiwa leswi lavekaka.
Swikongomelo na milandzeriso ya nhluvukiso wa huvo.
Mitlawa ya matshalatshala ya huvo.
Xivumbeko xa nhluvukiso wa ndhawu.
Pulani ya vufambisi bya mhangu.
Pulani leyi nga vumbanisiwa ya timali (bajete ya mali na matirhiselo).
Minongonoko yinwana leyi nga vumbanisiwa?
Swikombiso swa nkoka swa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono na nkongomiso wa ku va kona.
Hi ku tsongohata, Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso byi vulavula hi masipala loko a tivisa timhaka ta yena ta nandzeriso / swiphiqo leswi tsundzukaka norho wa yona, swikongomelo na matshalatshala lama landzeriwaka hi ku tivisiwa ka tiprojeke ku vulavula hi timhaka. Xiyimo xa nkoka ngopfu xa IDP i ku katsa ku pulana eka bajete ya masipala, (hi leswaku, ku averiwa ka timali ta xindzeni na ta le handle eka tiprojeke leti nga tivisiwa) hikuva leswi swi ta tiyisisa leswaku ku sungula tiprojeke naswona nhluvukiso wu fambisiwle hi IDP.
vi. Xana i mani loyi a nga na vutihlamuleri bya ku fambisa ndlela?
Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso a hi mhaka ya ku pulana ya xindhawu naswona vufambisi byi fanele ku hlawuriwa eka ndzawulo ya ku pulana kumbe eka vatirhi. I ndlela ya ku fambisa timhaka ta masipala na swifundza swa masipala, Hikokwalaho yi khoma xiyimo xa le henhla endzeni ka masipala ku ya hi Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala wa 2000, komiti-nkulu kumbe meyara-nkulu u na ntirho wa ku fambisa malungheselelo ya IDP kumbe ku nyika mufambisi wa masipala ku wu endla. Eka vaMasipala vo tala, mufambisi wa IDP, ku vumbana na ku vika eka hofisi ya mufambisi wa IDP na komiti-nkulu ya huvo kumbe Meyara, u thoriwile ku fambisa ndlela leyi.
Ku lulamisela IDP i xilaveko xa nawu ku ya hi Nawu wa Tisisteme ta ka Masipala (MSA), hambi swi ri tano a hi xivangelo xexo ntsena xa leswaku hikokwalaho ka yini masipala a fanele ku lulamisela tipulani. Ku ya hi vumbiwa lerintshwa, masipala u nyikile meyara ntirho wukulu wa ku tlakusa ku tiyisisa leswaku nkoka wa vutomi eka vaaki wu antswisiwile. Ntirho lowuntshwa wa mfumo wa muganga wu katsa ku nyika mitirho, ku endla mitirho, ku tlakusa xidemokrasi na vutihlamuleri na ku hunguhata ndlala. Ku lulamisela na ku va na IDP swi pfuna masipala leswaku a kota ku tlakusa ku fambisa ndlela ya ku hetisisa vutihlamuleri bya ku tlakusa bya wona.
Ku ya hi IDP, masipala u tivisiwa hi swiphiqo leswi khumbhaka xifundza xa masipala loye na, ku fambisiwa hi mahungu ya switirhisiwa leswi nga kona, swi kota ku tlakusa na ku sungula matshalatshala lama nga fanela na tiprojeke ku vulavula hi swiphiqo.
ku laviwa na swintshunxo leswi nga durhiki; na ku vulavula hi tidyondzo, leswaku ku nyikiwa matirhiselo ya mali ku endlela ku tirha hi leswi kombaka.
ku nyika ku tlumbana ka ku endla swiboho; na ku fika eka misusumeto ya ntiyiso ya tiprojeke.
Laha ku na pulani ya nhluvukiso wa masipala leyi vonakalaka kumbe leyi nga tumbelangiki , vahlayisi va phurayivhete na tindzawulo ta tisekitara va tsakela na swona va ya hi mahika ku yisa mali ya vona leswaku yi hlayisiwa hikuva IDP i xikombiso xa leswaku masipala u na ndlela leyi a yi landzelaka ya nhluvukiso.
Yi pfuna ku tiyisa demokhrasi naswona, hikokwalaho kaku hundzuka ka ndhawu hikuva swiboho swi endliwile hi ndlela ya xidemokratiki naswona yo vanakala, leswaku na hi ku kuceteriwa hi vanhu vanwana?
tlakusa ku vumbana ka matiko swa muganga na swifundza swa matiko xidoroba, mitlawa yo hambana-hambana ya ikhonomi ya swa vutomi bya vanhu, tindhawu laha vanhu va tshamaka leswaku va tirha na swinwana na swinwana; na ku letela ku hangalasa nakambe switirho hi ndlela ya ku tsundzuxana?
letela sisiteme ya ku vulavurisana na vuleteri exikarhi ka swiyimo swa mifumo swa muganga , provhinsi na tiko.
Eku pfumaleni ka IDP, masipala u ta tirha hi ndlela ya xihatla, leyi nga byeriwangiki leyi nga leteriwangiki leyi nga ta rhangela ku vuyeleta na ku onha ka switirhisiwa leswi nga pimiwa. Ku suka kwalaho, ku pfumala ka switirho swa masipala ku letela nhluvukiso swi nga tisa hakelo eka swinwana swa swiphemu swa mfumo leswi sungulaka minongonoko ya nhluvukiso, leyi nga ta ka yi nga vi ya nkoka eka xifundza xa masipala?
Pulani leyi nga vumbanisiwa ya nhluvukiso a hi ntirho wa ndzawulo ya ku pulana ya Masipala. Hikokwalaho leswi endliwaka hi tindzawulo swi katsa swa timali na mitirho ya vumunhu, va fanele ku leteriwa hi xitirho xa vufambisi bya masipala lebyi ku nga IDP. Hikokwalaho tindzawulo hinkwato ti fanele ku katsana eka ndlela leyi nga vumbanisiwa ya ku pulaniwa.
Tikhanselara ti fanele ku endla ntirho lowu wu nga wa vurhangeri eka nghingiriko wa IDP. Kasi IDP a hi ndlela ya matirhelo kumbe ndlela ya matirhel leyi hi ku tirhisa yona ku endliwa swiboho, hi leswaku yi katsa na swilaveko swa kona i ntiyelo na leswi nga yimeriwa. Tikhansele ti fanele vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono hikokwalaho va fanele ku tiyisisa leswaku timhaka ta vaaki ti kombisiwa kahle na ku vulavurisana.
IDP i ya ku tiyisisa lava swi va khumbhaka na swilaveko swa vaaki na milandzeriso leyi lavaka ku vulavula ku katsa leswaku va ta kota ku tlakusa nkoka wa rihanyo. Vaaki na lava swi va khumbhaka vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa ku tiyisisa lava va pfumalaka ku le eka nghingiriko wa IDP. Vumbiwa na Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala ri vula kahle leswaku masipala u fanele ku fambisa nkatsano na ku tiboho ka lava swi va khumbhaka ndlela ya vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa ntiyiso. vaMasipala va fanele ku tiyisisa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa mitlawa leyi nga pfumala hikokwalaho ka xihlawuhlawu lexi xi veke kona xik. Vavasati, swigono na swinwana na swinwana leswaku swirilo swa vona swi ta twiwa?
Eka mhaka leyi mitlawa ya lava swi va khumbhaka lava nga tilulamisela, ti-NGO kumbe vanhu vanwana lava tlangaka ntlangu hi ndlela ya nkoka leyi kombaka ku tsakelana ya mitlawa leyo. Muxaka wa nghingiriko wa IDP hi leyi pfumelelanaka na hinkwavo lava khumbhiwaka lava tshamaka kumbe lava nga endlaka bindzu endzeni ka xifundza xa masipala ku katsa eka ku tilulamisela na ku sungula ya ku pulana nhluvukiso?
Hi ku ka va nga tirhi, lava swi va khumbhaka ku tiyisa vanhu vanwana ku endla swiboho exiyinweni xa wena, i swiboho swihi leswi swi nga ka swi nga ku tsakisi?
IDP yi fanele ku letela laha tindzawulo ta tisekitara ti nga avelanaka mitirho ya xiyimo xa mfumo swa muganga . Hi nkarhi wolowo, masipala u fanele ku tsundzuka milawu ya tisekitara ta tindzawulo na minongonoko loko ku tlakusiwa ka milawu na matshalatshala ya vona. Swi le ka tindzawulo ta tisekitara, hikokwalaho ka ku tirhiwa eka ndlela ya ku vumbanisiwa ka ku pulana nhluvukiso ku tiyisisa leswaku ku va ni leswakunganisiwa exikarhi ka minongonoko na masipala loye?
Hi mpfhuka IDP yi pfumelela leswaku vanhu lava va khumbekaka va veka xandla kumbe mbono, i mhaka ya nkoka ya leswaku va ka masipala va teka goza ro tirhisa nghingiriko lowu faneleke naswona va ka masipala va fanele ku simeka tihuvo leti ti faneleke ku tiyisisa vuendleki bya vuhoxa-xandla kumbe ku veka mbono. Leswi swi landzelaka i swin?
Huvo leyi nga hlawuriwa i foramu ya makumu ya ku endla xiboho na ti-IDP. Ntirho wa xidemokhirasi xa vuhoxa-xandla kumbe ku veka mbono i ku va ku tivisiwa, ku vulavurisaniwa hi xikongomelo xa leswaku ku ta twananiwa, na ku veka mbono ehenhla ka swiboho leswi swi fikeleriweke, hi nkarhi wa nghingiriko wa vupulani kumbe wa ku teka swiboho.
Vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono lebyi humaka eka vanhu byi fanele ku endleriwa vundhawu bya byona leswaku ku ta kota ku tiyisisiwa leswaku vatshami va laha tikweni hinkwavo va kuma timfanelo to ringana ku hoxa xandla kumbe ku veka mbono.
ku longoloxa hi ndlela leyi yi twalaka swilaveko swa mpimo-xihansi swa migingiriko ya vuhoxa-xandla kumbe ku veka mbono leyi yi tirhisiwaka eka vamasipala hinkwavo hi ku tirhisa vulawuri; na ku nyika xivumbeko xa xinawu xa nhlanganiso lexi xi amukelekaka.
Vuhoxa-xandla kumbe vuveka-mbona bya xivumbeko xo karhi: Vamasipala vo tala lavantshwa i vakulu swinene ku ya hi vukulu bya rixaka na xifundza ku pfumelela vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono lebyi byi kongomaka bya nhlayo yo tala ya vaaki eka nghingiriko wo tika wa vupulani. Vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono eka Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso, kutani, byi lava milawu ni migingiriko leyi yi twisisekaka lama ya kombaka swinene loyi a fanelaka ku hoxa xandla kumbe ku veka mbono kumbe ku burisana na yena, ematshanweni ya mani, ehenhla ka mhaka yihi, hi ku tirhisa migingiriko yihi ya vuhlanganisi, leswaku ku ta endleka yini?
Ku ndlandlamuka: Ndlela leyi vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono hi vanhu byi nga kunguhatiwa na ku vumba byi fanele ku nyika vuanamo byo ringanela ku va ku ndlandlamuxiwa, hileswaku ku ta endleriwa mikhuva ni ndhavuko wa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono. Hikokwalaho ku fanele ku va na xivumbeko xo fana xa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono eka vundhawu eka tiko, xivumbeko lexi xi fanele ku va xi anamile swinene ku endlela ku hundzula ndhawu yo karhi leyi faneleke ku endliwa hi provhinsi na vamasipala.
ku vumba swiyimo swa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu, leswi ku nga swiboho na vamasipala (hi ku fambisana na MSA); na ku kucetela vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu, leswi nga ta endliwa hi ndlela ya vupfumari kumbe mitlawa leyi nga vumbiwa na leswakunganana ku ya hi vununa kumbe vusati ku ya hi swiyimo na mayimelo eka masipala.
Switirho, tindlela leti faneleke ku landzeleriwa na tindlela ta matirhelo ta ndlela leyi nga vumbiwa ya vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu.
Swikombeto swa vuleteri bya ku vumba swiyimo swa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu.
Swikombeto swa vuleteri bya xiyimo xa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu.
Vutihlamuleri bya ku lulamisa na ku amukela ti-IDP i bya vamasipala. Kambe ku pulana loku nga vumbanisiwa ka nhluvukiso i sisteme leyi katsakanyaka mfumo hi ku pulana loku lavaka ku katsiwa ka swiphemu swinharhu swa mfumo. Miengetelo yinwana yi fanele ku endliwa hi mfumo wa provhinsi na wa tiko ku pfuna masipala ku pulana?
Tafula ra 2: Mitirho na vutihlamuleri bya swiphemu swo hambana-hambana.
Xiletelo xa I - Swikombeto swa vuleteri bya IDP hi ku hangalaka.
Xiletelo xa II - Ku lulamisela ndlela leyi faneleke ku landzeriwa ya IDP.
Xiletelo xa V - Swikombeto swa vuleteri bya tisekitara na ntsemakanyo wa nawu.
Xiletelo xa VI - Ku sungula na ku lavisisa.
Xiletelo xinwana na xinwana, eka tindhawu to hambana-hambana ta IDP, xi engetela eka Makunguhatelelo ya pulani leyi nga vumbanisiwa leswaku masipala a kota ku sungula na ku tirhisa tani hi xitirho xa vufambisi bya xifundza xa masipala. I mhaka leyi yi nga ya nkoka leswaku vanhu lava swi va khumbhaka swa nghingiriko wa IDP va tiva leswaku xiletelo xinwana na xinwana xi na yini, na ku tiva leswaku swi tirhisiwa njhani eka nghingiriko wa IDP. Swiletelo a swi bohi ku tirhisiwa hi ndlela ya ku landzelelana. Swi fanele ku vumbanisiwa hi laha swi nga ta koteka switeji swo hambana-hambana swa ndlela?
Ku na vatirhi-nkulu vo tala eka nghingiriko wa IDP, mutirhi-nkulu unwana na unwana u na ntirho wo karhi lowu a faneleke ku wu tirha. Swiletelo swinwana swi na mitirho yo karhi leyi yi faneleke ku tirhiwa hi vatirhi-nkulu vo karhi endleleni. Kasi vatirhi-nkulu hinkwavo va fanele ku va na mfikelelo eka swiletelo hinkwaswo loko va lava ku va ni vutivi byo enta hi ku twisisa ta vundzeni bya xiletelo xinwana na xinwana?
Xiletelo xa I xi nyika mahungu yo enta hi xikongomelo na nghingiriko wa ntolovelo lowu nga kona wa Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso.
Ku nyika vuleteri lebyi vonakalaka eka nghingiriko wa IDP, mbuyelo lowu nga yimeriwa na ku tirhisana na tindlela tin?
Vafambisi va masipala na vafambisi va IDP va lava ku twisisa xiletelo xa I hi ku vonakala leswaku va ta kota ku fambisa nghingiriko kahle, kasi vapulani lava va nga swi dyondzela na valeteri va yi lava leswaku va swi kota ku rhangela kahle. Vanhu lava khumbekaka vanwana va fanele ku twisisa vundzeni bya ku pulana loku nga vumbanisiwa ka nhluvukiso na leswaku va nga engetela kahle?
Hikokwalaho ka yini ku fanele ku va ni swikomba-ndlela swa vuleteri leswi nga vumbanisiwa swa nhluvukiso wa ku pulana?
Xikongomelo xa ku pulana loku nga vumbanisiwa ka nhluvukiso wa vaMasipala.
Ku tsundzuka swikomba-ndlela swa vuleteri leswi nga kona swa nawu wa tiko lowu nga kona.
Leswi ku pulana ka ku vumbanisiwa ka nhluvukiso wa masipala leswi byi vulaka swona eka sisiteme ya ku vumbana ka mfumo wa ku tlakusa ku pulana.
Loko masipala wunwana na wunwana a nga si sungula hi ndlela ya ku pulana, u fanele ku endla Makunguhatelelo?
Ku tiyisisiwa ndlela ya ku pulana leyi nga vumbeka hi nkatsano lowu nga ringanela wa ku tirheka wa vaveki va xandla hinkwavo lava nga fanela.
Ku tiyisisa leswaku nghingiriko wa IDP wu va xitirho xa ku hundzula ndhawu.
Ku pfuna vaMasipala ku pulana ndlela leyi fambelanaka ni swilaveko swa Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala.
Mitlawa leyi nga langutiwa eka xiletelo lexi: vafambisi va masipala na vafambisi va IDP leswaku va ta kota ku lulamisa na ku fambisa nghingiriko hi laha swi nga fanela, vapulani vaxiprofexinali va fanele ku swi kota ku tirhisa hi ndlela leyi hundzukaka hi mukhuva wa ku vumba hi vutlharhi, na vatirhi vanwana ku kuma vuxokoxoko leswaku va ta kota ku hetisisa mitirho ya vona hi ndlela leyi nga ya vuswikoti lebyikulukumba?
i Ndlela ya ku pulana.
Ku hangalasiwa ka mitirho na vutihlamuleri.
v Ku lulamisa vuhoxi bya xandla.
Vuringananisi na ku kambela vuswikoti.
Xana nghingiriko wa IDP wu fanele ku tsundzukiwa kwihi?
Ku va ku twisisa xiletelo xa II i mhaka ya nkoka, munhu a nga si na sungula hi nghingiriko wa IDP. Xikongomelo xa Xiletelo xa II i ku pfuneta vaMasipala ku lulamisela tindlela na swivumbeko swa IDP swi ta lava ku landzelela na ku lunghiselela ndlela ya ku pulana. Xikanwe-kanwe, xiletelo xa II xi nga tirhiseriwa ku kambela hi nkarhi wa nghingiriko wa IDP?
Xikongomelo xa xiletelo xa III i ku nyika masipala vuleteri eka migingiriko ya ku endla IDP. Leswi nga ndzeni ka nkomiso wa xiphemu xa 4, hi leswaku ndlela ya ku pulana.
Xiletelo xa III xi langutisile vanhu lava lavaka vutivi lebyi nga hlamuseriwa bya xithekiniki xa nghingiriko wa IDP hikokwalaho ka mitirho leyi va yi tirhaka. Mufambisi wa IDP u lava ku twisisa kahle timhaka ta xiletelo xa III leswaku a ta kota ku tilulamisa kahle na ku fambisa ndlela. Vapulani lava va swi dyondzeleke na valeteri va lava ku twisisa loku ka ku vonakala kumbe ku twisisekaka leswaku va ta rhangela ndlela na ku humesa matsalwa lama nga fanela.
Xiletelo xa IV xi fanele ku tirhisiwa ni Xiletelo xa III. Switirho swi tirhisiwa eka swiyenge swo hambana-hambana swa vupulani bya nghingiriko naswona eka swiyimo swinwana xitirho lexi xi fanaka xi nga tirhisiwa eka swiendlo swo hlaya?
Xiletelo xa IV i bokisi ra switirho leri nyikaka vuxopeleri byo hambana na switirho swa vupulani ni tithekiniki leti ti nga tirhisiwaka hi nkarhi wo lulamisela vupulani. Switirho a swi tirhisiwi hi vanhu hinkwavo naswona ku na ku hambana ku ya hi ku tirhiseka eka tinxaka to hambana-hambana ta vaMasipala.
Ntlawa lowu langutiweke eka xiletelo xa IV wu katsa vapulani lava va swi dyondzeleke na valeteri lava va nga na vutihlamuleri byo tirhisa switirho leswi swi nyikiweke.
Xana IDP yi nga tsundzukiwa kwihi?
Xiletelo xa IV xi fanele ku tirhisiwa mayelana ni xiletelo xa III. Switirho swi nga tirhisiwa eka switeji swo hambana-hambana swa ndlela ya ku pulana na le ka tindlela tinwana ku tirhisa switirho hi mikarhi yo hambana-hambana?
v. Xiletelo xa V: Swikombeto swa vuleteri swa nawu wa ku tsemakanya wa tisekitara.
Xikongomelo xa xiletelo xa V i ku endla leswaku vaMasipala va tiva milawu yinwana ya tiko na provhinsi na tiprogramu leti faneleke ku tsundzukiwa loko va lunghiselela ku tlakusa tipulani ta vaMasipala?
Mitlawa leyi ku kongomisiweke ku katsiwa vafambisi va masipala na vafambisi va IDP, tani hi leswi va faneleke ku swi tiyisisa leswaku milawu leyi nga fanela na tiprogramu leti nga tsundzukiwa eka masipala wa IDP na vapulani lava va swi dyondzeleke na valeteri lava lavaka ku tiva leswaku swilaveko swi nga angarhetiwa hi ndlela leyi.
Xana IDP yi nga tsundzukiwa kwihi?
Xiletelo xa V xi fanele ku tirhisiwa hi ku tirhisiwa na xiletelo xa III.
Xikongomelo xa xiletelo xa VI i ku nyika ndlela yo fambisa ku sungula ti-IDP.
Mitlawa leyi ku kongomisiweke eka yona i mitlawa leyi nga nyikiwa ntirho wo tiyisisa leswaku yi sungula ku fambisana na IDP, hi leswaku mufambisi wa masipala na mukhomi wa nkwama, na vayimeri va tindzawulo na vatirhi va vona lava tirhaka swa vufambisi byo sungula tiprojeke to karhi.
Xana IDP yi nga tsundzukiwa kwihi?
Xiletelo xi fanele ku tsundzukiwa hi nkarhi wo sungula na ku kambela na ku pfuxeta swiyimo.
Xiphemu lexi xi nyika nkomiso wa nghingiriko wo pulana wa masipala lowu nga tsundzuxiwaka eka nhundzu ya swiletelo. Vuxokoxoko bya le ka migingiriko byi le ka Xiletelo xa III.
Ku pulana ku tivisa timhaka, swikongomelo na matshalatshala?
Ku sungula ku tirhisa?
Ku kambela na ku pfuxeta- hi nkarhi wa vupulani bya ntirho wa vuswikoti, swikombeto swa vumbiwa ku kambela ku sungula ku tirhisa na nkoka wa swona. Mbuyelo wo kambela mikarhi yinwana wu vuyerisa eka ku cincanyana pulani ni programu yo sungula ku tirhisa?
Nghingiriko wa vupulani leri vumbaneke ra nhluvukiso na rona ri landzelela ndzhendzheleko wo fana na lojiki eka nghingiriko lowu kombetiweke laha hansi.
Pulani ya nghingiriko wa IDP?
Ku na ntirho wo lulamisela ntirho lowu faneleke ku endliwa ku nga si sungula nghingiriko wa makunguhatelo. Makunguhatelelo ma katsa ku humesiwa ka pulani ya nghingiriko wa IDP. Programu leyi i ya nkoka ku tiyisisa vufambisi lebyi faneleke bya nghingiriko wa vupulani?
Xivumbeko xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso?
Nakambe tani hi xiphemu xa xiteji xa makunguhatelelo, huvo ya xifundza, hi ku tirhisana na vamasipala va vona va le kusuhi va fanele ku amukela Xivumbeko xa vupulani bya vumbano wa Nhluvukiso. Xivumbeko xi pimanyeta tindlela to hlanganisa, ku vonanisana na ku yelanisa exikarhi ka masipala wa le kusuhi na wa xifundza va leswaku va yi boha. Xivumbeko xi letela masipala wunwana na wunwana wa le mugangeni eku lunghiseleleni ka nghingiriko wa pulani ya vona?
Xiletelo xa II xi nyika vuxokoxoko bya swikomba-ndlela eku lulamiseni ka vupulani.
Xiyimo xa vuxopeleri xi tirha hi tshamelo leri nga kona. I vuxopeleri lebyi nga kongomisiwa eka muxaka wa swiphiqo leswi nga kongomiwa hi vanhu va xifundza xexo xa masipala. Timhaka leti ti sungula eka ku pfumaleka ka switirhisiwa ku ya eka vugevenga na ku pfumaleka ka ntirho. Swiphiqo leswi nga tivisiwa swi pimiwile ku ya hi xihatla na/kumbe nkoka lowu swi nga ta humelerisiwa xiswona hi leswaku, timhaka ta nandzeleriso.
Eku tivisiweni ka swiphiqo, masipala u tsundzuka swivono swa vanhu eka swiphiqo swa vona na swilaveko, na tinomboro na ntiyiso. I swa nkoka eka xiyimo lexi leswaku masipala a twisisa swivangelo hinkwaswo swa swiphiqo leswaku va ta endla swiboho swa nkoka swa swintshunxo leswi nga fanela. Eka xiyimo lexi vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa lava swi va khumbhaka na vaaki i mhaka ya nkoka . Masipala a nga fanelanga ku kumbetela leswaku swiphiqo leswi nga kona eka xifundza hi swihi. Vanhu lava swi va khumbhaka va fanele ku katsiwa eku kumisisiweni ka swiphiqo na leswaku i swo nonoha njhani.
I mhaka ya nkoka ku kumisisa timhaka ta nandzelerisano hikuva masipala a nga vi na switirhisiwa swo ringanela ku vulavula hi timhaka leti nga tivisiwa hi swiphemu swo hambana-hambana swa vaaki. Nandzelerisano wu pfuna masipala hi ku nyika switirhisiwa leswi pfumalekaka eka timhaka leti nga vonakarisiwa leswaku i swa nkoka na /kumbe i timhaka ta xihatla. Masipala u fanele ku lemuka switirhisiwa leswi nga kona naswona ni mhaka ya leswaku swi fikeleka na switirhisiwa leswi nga pimiwa leswaku swintshunxo swa ntiyiso swi nga ta bohiwa.
Loko masipala o twisisa swiphiqo leswi khumbhaka vanhu va xifundza na swivangelo swa kona, kutani va fanele ku vumba swintshunxo swo burisana hi swiphiqo.
Norho-Norho i rito leri kombetaka xiyimo lexi nga kona emiehleketweni lexi masipala a lavaka ku xi kuma eka nkarhi lowu taka. Leri i tshamelo leri masipala a lavaka ku ti kuma a ri eka rona endzhaku ka loko wu ntshunxile swiphiqo leswi nga tivisiwa eka xiyimo xa 1.
Swikongomelo swa nhluvukiso-loko timhaka ta nandzeriso ti tivisiwile eka xiyimo xa 1, ti fanele ku hundzuluxeriwa eka swikongomelo. Swikongomelo swa marito ya leswi masipala a lavaka ku swi kuma leswaku a ta kota ku endla swintshunxo swa timhaka (swiphiqo), va tlhela va katsa eka ku tsundzuka norho. Hi marito manwana swikongomelo swi fanele ku pfala xivandla exikarhi ka ntiyiso na norho?
Matshalatshala ya nhluvukiso-loko masipala o tiva laha a lavaka ku ya kona(norho)na leswi a lavaka ku swi kuma ku tsundzuka norho (swikongomelo), u fanele ku leswakusa matshalatshala. Matshalatshala ya nhluvukiso ma nyikana tinhlamulo eka swivutiso swa leswaku masipala u ta fikelela njhani swikongomelo. I matshalatshala ya swiboho na tindlela leti nga fanela ku fikelela swikongomelo.
Loko matshalatshala ma vumbiwile ma kuma hakelo ya ku tivisa tiprojeke. Vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono eka xiyimo xa 2 hi xivumbeko xa njhekanjhekisano wa rixaka wa tindlela leti nga fanela to endla swintshunxo swa swiboho.
Xiyimo xa 3 i xo tshaha na nkongomiso wo sungula tiprojeke. Masipala u fanele ku tiyisisa leswaku tiprojeke leti nga tivisiwa ti kongomisiwile ti fambisana na timhaka ta nandzeriso na swikongomelo leswi nga tivisiwa eka swiyimo leswi nga hundza. Swi fanele ku tiviwa leswaku ntlawa lowu nga kongomiwa(ntshovelo lowu nga yimeriwa), laha tiprojeke ti nga ta va kona, yi ta sungula rini naswona yi ta hela rini, xana i mani a nga ta yi fambisa, xana yi ta dya mali muni naswona mali yi ta huma kwihi. Ku hundza kwalaho leswi nga yimeriwa na leswi kombaka ku pima vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono na ntikelo wa projeke.
Ku tshaha tiprojeke swi lava mahungu lama humaka eka vativi ku tirha na swipanu swa ku vumba tiprojeke. Lava swi va khumbaka na vaaki lava swi va nga va kongoma swa projeke yo karhi eka xiyimo lexi eka swivutiso leswi fambelanaka na ntshaho wa projeke.
Loko tiprojeke ti tivisiwile masipala u fanele ku tiyisisa leswaku swi fambelana na swikongomelo swa masipala na matshalatshala, na hi Xivumbeko xa switirhisiwa, swi landzelela nawu. Ku hundza kwalaho xiyimo lexi i nkarhi wa masipala ku endla ku rhula eka tiprojeke ku ya hi vundzeni, ndhawu na nkarhi leswaku va ta fika hi nkarhi eka nhlanganiso na ku vumbana ka minongonoko xik. Programu ya nhluvukiso wa ikhonomi ya le kusuhi.
Mpfuxeto wa tipulani ta tisekitara v.
Loko IDP yi herile, yi fanele ku yisiwa eka huvo ya masipala leswaku va yi hlahluva va tlhela va yi pfumela. Huvo yi fanele ku languta leswaku IDP yi tivisa timhaka(swiphiqo)leti nga kongoma xifundza xexo na matshalatshala na tiprojeke leti vulavulaka hi swiphiqo. Huvo yi fanele ku tiyisisa leswaku IDP yi landzelela swilaveko swa nawu yi nga si pfumeriwa.
Ku hundza kwalaho, loko IDP yi nga si pfumeriwa, masipala u fanele ku nyika vaaki nkarhi wo vulavula hi ntshaho. Loko IDP yi cinciwile ku ya hi leswi humaka eka vaaki, huvo yi nga ehleketa ku yi pfumela.
Leswi nga ta kumiwa eka xiyimo lexi i IDP leyi nga pfumeleriwa ku endlela masipala vi.
Endzhaku ka loko masipala a amukerile IDP ya vona, eka masiku ya 10 ya ku amukela, yi fanele ku yisiwa xikanwe na pulani ya nghingirikona Xivumbeko xa IDP(Eka masipala wa xifundza), eka MEC wa provhinsi leswaku a yi kambela. Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala a wu lavi leswaku MEC a pfumela IDP, u fanele ku languta ntsena leswaku IDP yi fambelana na swilaveko swa nawu kutani sweswo a hi mpfilungano na ti-IDP na matshalatshala ya masipala unwana na swirho swa mfumo?
Xivumbeko na vundzeni bya tsalwa ra IDP i xikulu (Handle ka leswi nga vuriwa eka Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala) ku ya hi masipala wuwana na wunwana. Hikokwalaho programu ya leswi nga endzeni a yi hlawuriwanga?
Programu ya leswi nga endzeni i xitirhisiwa xa nkoka lexi nyikaka hi miehleketo ya leswaku IDP yi nga va njhani. Xikombiso lexi landzelaka xi nga pfuna hi vonelo kambe a ri fanelanga ku sivela munhu unwana ku va a hluvukisa miehleketo ya yena leya vutlharhi byo tumbuluxa?
Ndzawulo ya mfumo wa provhinsi na wa le kusuhi (DPLG)yi na matimba ya nawu ku nyika ku pfuna mbangu wa masipala ku hetisia vutihlamuleri byo lunghiselela ti-IDP. Nseketelo wa DPLG wu endliwile hi tiphuphu ta mune tani hi leswi swi nga longoloxiwa eka xifaniso lexi nga laha henhla.
Nhundzu ya vuleteri bya IDP yi nyika vamasipala tindlela, manghingiriko na switirho swo endla IDP.
Leswaku va engetela ntikelo wa lava va nga katsiwa eka ngopfu ngopfu tikhanselara na vatirhi vakulu, DPLG va endlile nhluvukiso Xivumbeko xa tiko lexi faneleke ku pfuna vanyiki va ntirho eka tidyondzo ta IDP.
Hi ku tirhisana na Xivumbeko na Huvo ya Mfumo wa muganga ya Afrika Dzonga (SALGA), DPLG yi endlile nongonoko wo dyondzisa wa IDP. Dyondzo leyi faneleke ku nyikiwa eka vanhu vo hambana-hambanai dyondzo leyi nga kongomisiwa. Yi kongomisiwile eka mitirho yo hambana-hambana leyi endliwaka hi vanhu vo hambana-hambana.
Makunguhatelelo ya IDPi xilaveko lexintshwa xa Mfumo wa muganga wa Afrika Dzonga. Vunyingi bya vamasipala a va na ntikelo wo ringanela ku endla ti-IDP ta vona. Ku seketela vamasipala, DPLG yi sungurile sisiteme ya PIMS. PIMSS i sisiteme ya tiko leyi seketelaka yo lunghisela ku sungula ti-IDP. Elemente ya nkoka ya PIMSS i Sentara Ya Vuseketeri bya Vufambisi byo Pulana na Ku Sungula (Tisentara ta PIMS). Tisentara ta PIMS ti sunguriwile eka xiyimo xa huvo ya xifundza kutani na ku pfuna masipala wa le kusuhi hi nghingiriko wa IDP.
Tisentara ta PIMS ti tirhiwa hi vatirhi va profexinali lava nga na maphepha lama nga fanela na vutivi bya mfumo wa muganga, ku pulana nhluvukiso na vuleteri na vutivi lebyi nga fanela eka nghingiriko wa pulani leyi nga katsakanyiwa ya nhluvukiso.
Xana i mani a nga ta vuyeriwa eka PIMSS?
Ku sunguriwa ka PIMSS ku kongomisiwile eku pfuneni vamasipala va le kusuhi, hi nkarhi wolowo lava swi va khumbhaka na mitlawa ya vaaki yi nga fikelela PIMSS loko va lava ku pfuniwa xik. xana va nga ti lunghisa njhani vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono eka nghingiriko wa IDP. Vatirhi va sentara ya PIMS va ta pfuna vanhu lava khumbekaka lava swi tivaka.
ku nyika ntirho, nhluvukiso wa ikhonomi ya swa muganga , ku cinca ka ndhawu, na ku hlanganisa xindhawu, leswi nga ta tisa hakelo yo antswisa nkoka wa rihanyo eka xiyimo xa masipala.