“Ons is op ’n baie, baie delikate punt in ons regsgeskiedenis waar indien daar nie drásties veranderinge kom nie; verbeterings kom in die vervolgingsgesag en die kaliber van aanklaers wat ons in ons howe het nie, dan voorsien ek dat die mens op straat nog meer vertroue in die regstelsel gaan verloor.
“Daar is alreeds ’n persepsie dat dit in ’n chaos gedompel is; dat dit wanfunksioneel is, en hierdie tipe verslae verleen basies net bevestiging aan dit wat almal vermoed.
“As ’n mens nou nog byvoeg dat die polisie klaarblyklik óók nie baie doeltreffend funksioneer nie, dan sit ons met ’n probleem, want dan beteken dit die hele stelsel wat onderliggend is om die publiek se regte te beskerm, wat optree vir die slagoffer en die man op straat, is wanfunksioneel.”
“ ’n Mens kan nie net eendag opstaan in ’n hof, al het jy ’n graad agter jou naam, en dink jy gaan nou ’n goeie litigant wees nie. Dit neem tyd en dit verg ondervinding; iets wat klaarblyklik ontbreek in hierdie stadium.”
“So daar is niks fout met die regstelsel per se nie, dit is die implementering van die regstelsel wat ’n probleem is.”
“Ons sien dit ook op so baie ander terreine. Ons sien dit in ons ingenieurswese met brûe wat inmekaarval, ons sien dit in ons mediese wetenskappe . . . Orals waar mense doodeenvoudig aangestel word net om te voldoen aan kwotas.”
“Ons is min of meer op dieselfde vlak as die meeste van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG) se ander lidlande, inteendeel, ons is hulle dalk nog ’n bietjie voor. So wat dít betref, is ons darem nog in ’n leierskapsposisie in Afrika, maar as jy ons met byvoorbeeld Namibië vergelyk dan dink ek is ons miskien selfs stadigaan besig om agter te raak by Namibië. Hulle het in die laaste dekade al hul wet op regspraktisyns geïmplementeer . . . Dit wat ons nou eers van stapel stuur, het hulle al deurtrap.”
Op die hoogste vlakke, soos in die konstitusionele hof, het ons ’n geweldig gesofistikeerde regstelsel wat wêreldwyd baie hoog geag word, sê prof. Pierre de Vos, grondwetkenner en akademikus.
“Maar as jy na die landdroshof toe gaan in Putsonderwater dan is dit nag. Dis nag om twee redes. Eerstens: Dit is baie swaar vir mense wat nie geld het nie om regsverteenwoordiging te kry, daarom is geregtigheid baie beperk vir iemand wat nie sakke vol geld het nie. En tweedens: die gehalte van mense wat as landdroste aangestel word, is nie altyd na wense nie.”
Ons regstelsel, soos die Grondwet en uitsprake, is meer progressief as dié van die meeste ander lande.
“Hoewel dit weens geldgebrek moeilik is om geregtigheid te kry, het ons die voordeel dat die meeste van ons regters betreklik eerlik en onafhanklik is. Dit is nie altyd die geval in ander lande waar politieke druk op die regbank sy tol eis nie.”
Adv. Francois Smuts, ’n lid van die Kaapse balie en skrywer van Die Suid-Afrikaanse reg: Wat elkeen moet weet, sê die strafregstelsel en die sivieleregstelsel moet afsonderlik bekyk word.
“Ons strafregstelsel, die héle stelsel, is myns insiens totaal in sy kás in. Die regskant, dis wanneer jy in die hof kom, is waarskynlik die mees funksionele deel van die stelsel, maar dit is deel van en afhanklik van die res van die strafregstelsel: die polisie, die korrektiewe stelsel, en so aan. En jy kan nie met die helfte van die polisiemag wat nie behoorlik kan lees en skryf verwag sake gaan behoorlik ondersoek word nie.
“Onder meer om daardie rede is die strafregstelsel totaal disfunksioneel. Dis ’n ding wat ek al lank terug gesien het toe ek nog ’n strafreglanddros was . . . En dit is nou ordekoerse slegter.”
“Die publiekreg, ’n onderdeel van die sivielereg, is daardie deel van die reg wat handel met die verhouding tussen die burger en die staat of die staat onderling. Dit is tipies burgerregte-organisasies wat vir Zuma hof toe vat, of hersienings van tenderprosedures wat as gevolg van korrupsie nie behoorlik gevolg is nie.”
“Die gewone mens, ek en jy selfs, is gewéldig kwesbaar as ons teen die staat sou moes litigeer, eenvoudig omdat dit so geweldig duur is. Ek het al ’n paar sake gehad waar ek namens kliënte optree teen ’n staatsinstansie en waar hul geld eenvoudig opraak. Dan kry jy uiteraard nie geregtigheid nie.
In vergelyking met ander ontwikkelende lande is Suid-Afrika se regstelsel sterk in dié opsig dat ons bitter min korrupsie het.
“Die gesondheid van die sivielregtelike sisteem word deur baie lande en instansies gebruik om byvoorbeeld te bepaal of hulle in ’n land kan investeer: Is daar nog ’n regstelsel wat met redelike sekerheid ’n kontrak kan afdwing?
“Wat dít beteken het, is dat regters nie noodwendig bekwáám was nie, maar hulle was minstens ervare.
“Ná 1994 is toenemend mense wat nié advokate is nie, as regters en waarnemende regters aangestel. Daar is ook mense aangestel wat bitter min litigasie-ervaring het en daarom van die toepassing van die reg in ’n hofsituasie en van die beoordeling van getuienis en so aan. En dit wys tot ’n toenemende mate.”