Deur Schoeman se literêre prosa het die leser hierdie aspekte reeds ontmoet in die vroeë romans en kortverhale soos Die Noorderlig (1975) en "In Ballingskap" (uit: Veldslag, 1965); binne sy baie omvangryke korpus dokumentêre en reistekste veral in die biografie van sy Nederlandse grootouers: Merksteen: 'n Dubbelbiografie (1998) en die reisbeskrywing Stamland: 'n Reis deur Nederland (1999). Maar ook, en soms juis, in die verhale omtrent Nederlanders wat hulle in SuidsAfrika bevind, word daardie verweefdheid van ver verwyderde tye en ruimtes baie eksplisiet ervaar, soos twee van sy bekendste romans, 'n Ander Land (1984) en Verkenning (1996), dit so manjifiek verbeeld. Die baie sterk indruk wat hierdie twee werke by my gelaat het, was dat die verlede deur die boekstawing daarvan in die verbeelding opgeroep kan word, maar nooit weer kan herleef nie; dit is en bly "'n ander land". In Riviereland, egter, word daardie indruk sinvol gerelativeer. Dit wat eens gebeur het, ís 'n ander wêreld, maar dit is ook een wat vanuit die hede herontdek kan word, "waar [die hedendaagse waarnemer meemaak hoe] sleutel na sleutel in die slotte van die verlede draai en die een deur na die ander oopswaai" (p 100).
Riviereland word gestruktureer as twee dele waarin tyds en ruimtelike vlakke oor en inmekaarskuif en wat oor en weer mekaar belig en betekenis gee. In die eerste en kortste deel word verslag gedoen van 'n besoek wat Schoeman aan Nederland gedurende 1999 gebring het. Die oorheersende toon is een van weemoed en selfteleurstelling; teleurstelling in hierdie spesifieke reis, waarskynlik omdat die beplanning daarvoor oorhaastig en sonder 'n direkte doelstelling gedoen is; teleurstelling dat die voldoening van 'n vorige reis (in 1998) wat gelei het tot die publikasie van Stamland nie herleef kan word nie; misnoeë met 'n hedendaagse Nederland waarmee hy nie kan identifiseer nie en gevolglik die besluit om vroeër as wat beplan is, na SuidsAfrika terug te keer.
Terwyl die beskrywings van die reisiger se verblyf in en wandelinge deur stede soos Amsterdam, Zwolle en Rotterdam in detail soosby dagboekinskrywings gedoen word, is dit die byna metaforiese, sterk literêre aard daarvan wat my opgeval het. Daar is 'n motief van afstand tussen reisiger en omgewing, 'n gevoel van vreemdheid en verganklikheid wat die perspektief bepaal. Die beelde van 'n herfstige Nederland word byna uitsluitlik deur kleure van bruin en grys geteken. Schoeman se kenmerkende aandag vir die ligval en die lug word, behalwe in een geval (wanneer hy die wonder van 'n onverwagte stralende hemel oor Delft beleef, p 45) beskryf as"grou", "silwer", "vaal", "wit" en "skemeragtig". Sy waarnemingsvind, tipies Schoeman, ook resonansie in die visuele en woordkunsuit die ou Europese kultuurskatte. Die gedigte van Hadewijch, die skilderye van Vermeer, die uitstallings in die Frans Hals Museum stereg verklaar die reisiger: "My persoonlike verwysingsveld dra ek met my saam, en vir my het jaartalle hulle eie betekenis" (p 34). Maar, tenspyte van daardie stralende middag in Delft, die piëteitsbesoek aan sy grootvader se stadjie Meppel, die etes in deftige restourante en die observasie van die imposante argitektuur, is die slotsom: dis "'n fout om te probeer teruggaan, struikelend op die gevoel oor die puin en onkruid van die verlede" (p 47). En dis dan met verligting, byna blydskap dat hierdie deel afgesluit word met die aankoms in die dorre Vrystaat; "ek is weer by die huis" (p 67).
Die tweede deel, getitel "Nederland 2003", vorm klaarblyklik die kern van die teks en hoewel die aanvangsparagrawe die seisoen (herfs) en die ruimte (die grys aankoms op van Schiphol) soos in deel 1 herhaal, oorheers 'n heeltemal kontrasterende toonaard nou. Die aanleiding tot hierdie reis is duidelik omskryf: om agtergrondstudie te doen vir navorsing oor die teenwoordigheid van die VOC aan die Kaap en spesifiek die familie Beck (is dit die gebrek aan so 'n doelgerigtheid wat die mineurtoon van die eerste deel verklaar?) Die Gelderlandse besoek, anders as konvensionele toeristiese beleweniss e in die Randstad, Amsterdam en die tulpevelde, bied vir Schoeman 'n opwindende ontdekkingstog in die vreemde (p 74). In dertien hoofstukke en in 'n deeglik gedokumenteerde styl word die geskiedenis van Gelderland en spesifiek die stede Nijmegen en Arnhem, en die naburige Utrecht, en die reisiger se eie waarnemingen belewing van hierdie gebied met sy eiesoortige ekologie, leefwyse en tradisies, weergegee. Gelderland: die provinsie wat deurkruis word deur die Ryn, die Waal, die Maas en die Ijssel en daarom ook die titel van hierdie boek regverdig. Dis die provinsie wat onder die Romeinse besetting sy beslag gekry het, die land van bosse, heide en kastele, en wat in die stadsname, die oorgeblewe ruïnes en spore van handelspaaie die bakens van daardie Romeinse verlede en deur die Katolieke sfeer die latere presreformatoriese statussteeds blootlê. Schoeman beskryf meesleurend en evokatief hierdie wêreld met sy eie gespesialiseerde woordeskat (pp 80 en verder), veral ten opsigte van water, fauna en flora. 'n Wêreld "afsydig" van die meer bekende Hollandse pragmatisme; 'n gebied eerder gekeer na die Europese suide; die klassieke tempelklomplekse van die Romeinse beskawing net "vlak onder die vertroude oppervlak van die daaglikse lewe" (p 105). Maar soos die goue draad deur 'n weefwerk loop ook die verwysings na die onverwagte dog onmiskenbare bande met die SuidsAfrikaanse milieu. In Germanicus plaas Van Wyk Louw in 'n kamp by die Nederlandse grens een van die soldate wat kla oor hoe hulle "Vég deur die blink rivierland" (p 102); die name van stadjies en die burgers wat daar geleef het, kom voor in die Kaapse boedelinventarisse uit die agtiende eeu; die agtiendeseeuse piëteitsbewegings het op verskillende vlakke noue kontak gehad met geloofskringe aan die Kaap; meerdere hoë Kompanjiesamptenare het na eervolle of oneervolle diensverlating hulle op imposante landgoedere in hierdie riviereland kom vestig. Deur sy uitgebreide en kundige weergawe van en verwysings na die lewens van hierdie individue, van die boere, soldate en goewerneurs en hulle gesinne, maak Schoeman die uitspraak van die Britse historikusBromley waar: "Dutch history [maar dit geld seker geskiedenis in die algemeen], more than any other, is the sum of local histories" (p 92).
Soos in deel 1 word die gedetaileerde beskrywings en inligting met die wêreld van die woords en skilderkuns verbind. Sy eerste indruk van Gelderland roep die herinnering op aan 'n sewentiendeseeuse jagskildery van Jan Hackaert en 'n gedig van Constantijn Huygenswaar in beide die effek van lig wat deur 'n digte blarekroon val soos 'n groen skaduwee, voorgestel word. Die hele deel 2 benadruk die groen weelde van hierdie land: die bosagtige dele, die bloemryke graslande en die pragtige parke van die Betuwe, die Veluwe en die Achterhoek, steeds die groen longe van Nederland. Die unieke skoonheid van die streek word dan ook verwoord in die digter Achterberg se versreël "De avond ligt in flessengroen gesloten ..." (p 319).
Teen die einde van sy navorsingreis besoek Schoeman byna as'n nagedagte ook s buite die Gelderlandse grense s Hertogenbosch en Den Haag. Tog vind hy selfs hier spore van die SuidsAfrikaanse verbintenis. Die Arnhemse Becksfamilie het 'n Haagse grootoom wat skoolmeestersdigter was en in verskeie tekste Gelderland besing het, en wat in sy dagboek wat onlangs herdruk is, 'n
verbasend helder en volledige beeld [gee] van 'n enkele menselewe aan die begin van die Goue Eeu. In die jaar toe Jan van Riebeeck 'n seuntjie van vyf was in Schiedam, en Batavia onlangs eers tot stand gekom het as hoofstad van die VOC in die Ooste (p 359).
Riviereland sluit af met 'n verwysing na 'n VOCsverslag, waarin die in Persies geskrewe woorde op die muur van die destydse keiser weergegee word: "As daar 'n paradys op aarde is, is dit hier." VolgensSchoeman se slotwoorde onderskryf hy daardie uitspraak ten opsigte van sy eie lewe: "die verlede is verby, die toekoms is onvoorspelbaar, al wat wel bestaan is hierdie oomblik, die ewige hede" (p 381). Na my mening bring Riviereland egter aan sy leser 'n oortuigende weerwoord: dit is juis deur die dinamiese interaksie met die alomteenwoordige verlede, dat die hede sinvol (ewig?) word.
Karel Schoeman se Burgers en Amptenare: Die Vroeë Ontwikkeling van die Kolonie aan die Kaap, 16621679 is die vierde band in sy reeks oor die VOCsnedersetting aan die Kaap wat deur Protea Boekhuis uitgegee is.
In hierdie studie behandel Schoeman die lewens van die reeksgesagvoerders wat Van Riebeek aan die Kaap opgevolg het: ZachariasWagenaer, Cornelis van Qualberg, Isbrand Goske en Joan Bax. Vermoedelik sal die vyfde en laaste band oor die tydperk van die Van der Stels handel. Benewens die rol van die hoë amptenary aan die Kaap, beskryf Schoeman ook die lotgevalle van die gewone burgers, die armes en ook die paar wat ekonomies uitgestyg het te midde van die onderdrukkende maatreëls wat die VOC as 'n handelsorganisasie met winsbejag op die Kaapse burgers afgedwing het.
In die eerste drie hoofstukke word die vorige loopbane en lewensvan die kommandeurs in detail behandel en sal selfs die ingewydes in die vroeë Kaapse geskiedenis nuwe insigte verkry, danksy Schoeman se ongelooflike breë kennis en vertroudheid met veral Duitse en Nederlandse joernale en boeke waarvan talle tydgenootlike bronne is. Die vierde hoofstuk handel oor die Kaapse amptenary en die laaste vyf hoofsaaklik oor die vyburgergemeenskap, die kultuur wat plaaslik ontstaan het en ook die ontstaan van die vryburgerselitegroep. In die proses lig Schoeman die proses uit waarop burgers kon floreer: Henning Hüssing het gevorder van skaapwagter van die VOC se skape tot een van die rykste persone in die vroeë Kaapse samelewing omdat hy die pag vir vleislewering van die plaaslike owerheid ontvang het. Behalwe die vleispag was die verkryging van die wynpag by uitstek die wyse waardeur rykdom aan die Kaap verkry kon word. Schoeman verskaf dan ook heelwat inligting oor die ekonomiese situasie van die burgery en inligting oor die lewensomstandighede van die Nederlandse setlaars in die VSA waar die Wes Indiese Kompanjie (WIC) hulle gevestig het. Hierdie tipe vergelykende studie kan gerusméér deur ander historici gevolg word om die situasie in 'n wyer konteks te plaas. Heelwat inligting wat vir studente van ekonomiese geskiedenis van belang is, word in die hoofstukke oor die vrye bevolking asook die slawebevolking verskaf.
Die omvang van die inligting vervat in al die hoofstukke van Burgers en Amptenare is, by wese van spreke en met verwysing na die digter, so wyd soos die Heer se genade. Die leser kom op feitlik elke bladsy af op nuwe inligting wat sy geskiedkundige kennis laat toeneem; of dit op plaaslike of globale geskiedenis van toepassing is, is van minder belang. En elke bladsy getuig van die fenomenale taals, boekes en feitekennis waaroor Schoeman beskik. Maar juis hierdie feit het ook sekere nadele: Schoeman skryf sy eie taal en gebruik woorde wat vir die deursneesleser onbekend of vreemd is. Van hierdie woorde is die "onfortuinlike" Hackius (p 71), Goske se "installasie" as goewerneur (p 88), setlaars wat hulle op 'n eiland "installeer" en nie "vestig" nie (p 90) en die verwysing na die "krusiale jaar 1670" (p 307) enkele voorbeelde van Schoemanismes wat telkens in sy skryfstyl voorkom.
In vorige resensies van Schoeman se boeke in hierdie reeks het ek reeds melding gemaak dat die gebruik van endnote dit vir die ernstige leser wat graag wil sien watter bronne gebruik is, 'n moeisame taak is om heeltyd heensensweer te blaai op soek na verwysings. Hiermee word die leesritme elke slag gebreek. Ongelukkig blyk dit die nuwe mode te wees, ook by gepubliseerde proefskrifte, en kan die blaam moontlik op die uitgewer geplaas word vir hierdie uitleg. Hierdie kritiek doen egter nie afbreuk aan die uiters belangrike bydrae wat Schoeman tot die Afrikaanse geskiedskrywing oor die vroeë Kaapse geskiedenis lewer nie.