Om in 'n panenteïstiese God te glo - Dr. Piet Muller
Om in 'n panenteïstiese God te glo
Deur Dr. Piet Muller op 1 November 2014
"Ek is nie my liggaam nie, dit hou my nie gevange. Ek is lewe onbeperk, wat nooit gebore is en nimmer sterwe"
(Na: Thich Nhat Hanh)
Toe ek 'n kind was het ek geglo dat God iewers "daarbuite" is. Waarskynlik bo in die lug, sodat hy maklik op die aarde kan afkyk en sien presies wat elkeen doen. Sodat geen sonde ongestraf sal bly nie, skryf hy alles neer wat hy sien – selfs die geheime gedagtes in jou kop!
Ons dorp het 'n reuse klipkerk gehad, ver te groot vir die gemeente se behoeftes – bloot omdat 'n jong en onervare dominee na die nuwe kerk se fondamente staan en kyk, en toe tot die gevolgtrekking gekom het dat sy gemeente nooit daar sal inpas nie. Hy was baie beslis: die fondament moet 'n paar treë uitgeskuif word. So het 'n kerk ontstaan wat die gemeente baie jare diep in die skuld gedompel het.
Boonop het dit op 'n bult gestaan, sodat 'n mens dit van enige plek op die dorp kan sien. So het daar in my gemoed die idee ontstaan van die onsigbare, maar alomteenwoordige God, wat iewers "bo" moet wees. Bokant die kerk. In die wolke en selfs 'n entjie hoër.
Om die hele prentjie mooi af te rond was daar die Bybelteks wat waarsku: "Vreeslik is dit om te val in die hande van die lewende God!" God was groot, angswekkend en misterieus.
'n Ervaring van die "Heilige", het die Duitse teoloog, Rudolf Otto, vroeg in die Twintigste Eeu geskryf, is 'n mysterium tremendum et fascinans. 'n Misterie wat tegelyk fassinerend maar tog ook angswekkend is. Otto, die Amerikaner William James en later ook die Oos-Europeër Mercia Eliade, het studies van sulke ervarings gemaak en tot die gevolgtrekking gekom dat veel meer mense sulke ervaringe het as wat 'n mens sou vermoed. Selfs in ons tyd.
Otto het dit numineuse ervaringe genoem, afgelei van die Latynse woord numen, wat letterlik die kopknik van 'n god beteken. Sulke dade laat meesal 'n blywende indruk en is gewoonlik lewensveranderend. Die stigters van die groot godsdienste het almal sulke ervaringe gehad: Jesus, toe hy deur Johannes die Doper gedoop is, Boeddha onder die Bhodi-boom en Mohammad toe die engel Gabriël hom voorgekeer en gedwing het om te profeteer.
Maar ook kinders het sulke ervaringe. En digters. Lees gerus maar versigtig deur enige bloemlesing van gedigte en jy sal op beskrywinge van sulke ervarings afkom.
So 'n ervaring is natuurlik direk en sonder woorde. Die probleem ontstaan wanneer 'n mens hierdie ervaringe in woorde wil beskryf. Daarom dat soveel primitiewe kulture afbeeldinge van gode gemaak het. Dikwels so indrukwekkend en so groot, dat 'n mens 'n gevoel van tremendum ervaar het as jy opkyk daarna.
Die Ou-Testamentiese verbod op die maak van gesnede beelde is waarskynlik 'n vroeë poging om die idee van die goddelike as 'n onsigbare teenwoordigheid uit te druk. Nie iets wat in woorde, konsepte, of selfs voorstellings vasgevat kan word nie.
Lees 'n mens deur die Ou Testament, word dit duidelik hoe moeilik mense dit deur die eeue gevind het om die goddelike te beskryf. God is om die beurt beskryf as "daar buite", iewers "bo" die aarde; maar net so dikwels, as "hier" en "by ons": as 'n vuurkolom of 'n wolk; as 'n doringbos wat brand maar nooit uitbrand nie; as 'n fontein van water of 'n hen wat haar kuikens bymekaar maak.
Maar soos die mens geleer het om meer "wetenskaplik" te dink, het God iets "gans anders" geword. 'n Wese "daarbuite", wat alles op aarde van 'n afstand af beheer. En volgens die beste wetenskap van die tyd was die aarde die middelpunt van die heelal en het die son en die maan om die aarde gedraai. Bokant alles was die hemel. Die sterre was iets soos lanterns wat saans aan die vloer van die hemel gehang is om lig te gee.
Die opvatting van 'n godheid wat "by" ons is, het in onguns verval. In die plek daarvan het 'n teïstiese opvatting gekom (van Theos = God). Volgens die mens se beste kennis was God se domein, "bokant" die aarde, in "die hemel". En onder die aarde was die doderyk, Sheol (Hebreeus) of Hades (Grieks). 'n Reuse argief, waar iets soos 'n fotokopie van elke mens wat ooit gelewe het, bewaar word.
Volgens die Grieke, het hades nog 'n kelder ook gehad, tartaros, waar die regtig slegte mense aangehou en vir ewig gefolter is. Volgens die Apostoliese Geloofsbelydenis is dít waarheen Jesus na sy dood neergedaal het om (volgens Petrus) vir die mense te preek wat nie vir Noag wou glo dat daar 'n Sondvloed kom nie. Uit hierdie "wetenskaplike" wêreldbeeld is die Middeleeuse idee van hemel en hel gebore.
Dit is waarom dit so 'n opskudding veroorsaak het toe Galileo en Copernicus bewys het dat die son nie om die aarde draai nie, maar dat die aarde en die planete om die son draai. Vandag weet ons dat ons son maar een van miljoene sonne in die melkweg is en dat daar naas die melkweg nog 'n ontelbare aantal ewe groot sterrestelsels is. Boonop maak die konsep "bo" en "onder" geen sin meer in so 'n kosmos nie.
Op hierdie manier het geloof en wetenskap uitmekaar begin dryf. "Gelowiges" het aan die drieverdieping-wêreldbeeld van vóór Copernicus, bly vasklou. Mense wat hierdie wêreldbeeld verwerp het was a-teïste (letterlik sonder God). In ons tyd het die Fisika en veral die Astrofisika ons idee van die Heelal so verruim dat die idee van 'n God wat 'n éntjie bo die aarde in 'n "hemel" sit, nie langer geloofwaardig is nie.
Trouens, die beste manier om oor die Godheid te praat is waarskynlik om eerbiedig te swyg. Maar as 'n mens dan moet sê hoe jy dink God is, is 'n panenteïstiese beeld die naaste aan geloofwaardig. Hiervolgens is God nie "daar bo" of "daar buite" nie, nee God omvat alles én alles is in God. Tog is God veel meer as "alles".
'n Mens kan die beeld gebruik van 'n ongebore kind in sy ma. Die baba is volledig in sy ma, maar die baba is nie sy ma nie, want sy ma is veel groter as haar baba.
As 'n mens hierdie beeld van God aanvaar, kan jy nie anders as om op 'n volkome ander manier aan die lewe en die dood te dink nie. As 'n mens "in" God is en God ook in jou, dan is daar geen manier waarop jy van God geskei kan word nie. Jy kom uit God voor en keer na God terug, soos wat golwe op see ontstaan en weer terugkeer na die water waaruit dit gevorm is.
Terselfdertyd word 'n mens tot nederigheid gedwing as jy besef dat die molekules waaruit jy saamgestel is, sedert die begin van die skepping seker al biljoene kere gehersirkuleer is in verskillende lewensvorme en ná jou dood weer in ander vorme sal voortbestaan. Ons eie liggaam, die kosmos en ook die kos wat ons eet, is eintlik alles één liggaam. In hierdie kringloop is die lewe ewig en die dood 'n illusie, want al wat "sterf" en tot niet gaan is ons eie ego.