Die Afrikaanse literêre sisteem: ’n Eksperimentele benadering met behulp van Sosiale-netwerk-analise (SNA) | LitNet
Burgert A Senekal 2012-11-06
Die toepassing van sisteemteorie in die bestudering van die Afrikaanse literêre sisteem/veld is ’n gevestigde benadering binne die literatuurstudie, maar die verwante netwerksentriese benadering deur middel van Sosiale-netwerk-analise (SNA) is nog nie toegepas binne die Afrikaanse literatuurstudie nie. Beginsels van die sisteemteorie is duidelik herkenbaar in netwerkanalise, veral die vooropstelling van verhoudings en interaksies tussen rolspelers, en die belangrikheid van kompleksiteit. Netwerke is sisteme, waar onderlinge interaksies (skakels) tussen elemente (nodusse) lei tot ’n groter eindproduk as bloot die somtotaal van elemente self. SNA fokus op rolle en posisies, hoe ’n netwerk gestruktureer is, hoe invloed en mag versprei en hoe hulpbronne benut word. In hierdie artikel word ’n verkenning van aspekte van die Afrikaanse literêre sisteem vanuit SNA gedoen, en gevorderde rekenaarprogrammatuur word gebruik om verhoudings tussen gekanoniseerde skrywers en kritici uit te lig en aan te toon hoe die interafhanklikheid van skrywers en kritici hul posisies binne die literêre sisteem beïnvloed. Sonder SNA is dit nie moontlik om alle rolspelers binne ’n netwerk of sisteem in ag te neem nie: die 288 entiteite wat by hierdie eksperimentele studie betrek word, is reeds ’n moeilike aantal om voor te stel, maar met behulp van SNA kan duisende rolspelers betrek word: elke uitgewer, elke resensie, elke akademiese joernaal, en elke verhandeling of proefskrif (selfs elke kursusmodule waar hierdie skrywers se werke aangebied word). Die implikasie is dat die hele Afrikaanse literêre netwerk in ’n enkele oogopslag gesien kan word, die sleutelfigure uitgewys kan word, en individuele skrywers en kritici se rolle in die konteks van die algehele netwerk ontleed kan word. Alhoewel die artikel ’n eksperiment is, word aangetoon hoe SNA binne die Afrikaanse literatuurstudie benut kan word, en voorstelle vir verdere navorsing word gemaak.
Sosiale-netwerk-analise (SNA) het ’n lang geskiedenis wat volgens Freeman (1996:39) teruggevoer kan word na die werke van Almack (1922), Wellman (1926), Chevaleva-Janovskaja (1927), Bott (1928), Hubbard (1929), Hagman (1933) en Moreno (1934). (Sien ook Borgatti, Mehra, Brass en Labianca 2009:892–3.) Alhoewel SNA op ’n verskeidenheid terreine toegepas word, skryf Borgatti e.a. (2009:893) dat sekuriteitstudies sekerlik die terrein is waarop SNA in die grootste mate toegepas is. In die globale oorlog teen terreur het netwerke spesiale prominensie verkry. Terroriste-organisasies soos Al-Qa’eda en Hizbollah organiseer hulself in netwerke van individue wat oor lande, kontinente en ekonomiese klasse strek (Ressler 2006:1), en deur middel van SNA word die sleutelfigure in hierdie netwerke deur militêre intelligensie geïdentifiseer en rolspelers se skakels uitgelig ten einde verdere aanvalle te kan voorkom wanneer ander potensiële terroriste daardeur uitgewys word. Voorbeelde waar SNA reeds toegepas is in die globale oorlog teen terreur, sluit in die soeke na skakels tussen terroriste betrokke by die aanvalle op die World Trade Center in New York op 11 September 2001 (Krebs 2002), die ontleding van die bomaanvalle in Madrid in Maart 2004 (Rodriguez 2005) en die opsporing van Saddam Hoessein (Petraeus 2006:B–45 e.v.). Alhoewel SNA se wortels dus veel verder teruggaan, het militêre intelligensie oor die afgelope dekade ’n groot rol gespeel in die benutting en ontwikkeling van hierdie veld, en ook het die praktiese toepassing daarvan binne militêre intelligensie geïllustreer dat SNA ’n bruikbare benaderingswyse bied wat ontleders in staat stel om sleutelfigure in groot datastelle te help identifiseer (Petraeus 2006:B–40; sien ook Ressler 2006:3–4 oor die opkoms van SNA binne die raamwerk van die globale oorlog teen terreur).
Figuur 2 . Kreuzer (1973:145) se diagram van literêre produksie
Volgens hierdie diagram van Kreuzer kan ’n werk (W) van ’n outeur (O) literatuur word alleenlik indien dit daarin slaag om by die distribusie-apparaat (D) verby te kom, met ander woorde wanneer hekwagters soos ’n uitgewer, redakteur, kritikus en ander hulle daaroor “ontferm” (Senekal 1987:81) en deur middel van ’n distribusiemedium (televisie, boekhandel, radio, en dies meer) aan die publiek (P) bekend stel. Hierdie hekwagters funksioneer as siftingsapparaat (S) wat tekste selekteer en omskep in literatuur, want literatuur is meer as bloot gedrukte tekste: dit moet “raakgesien en in die openbaar bespreek word” (Senekal 1987:81).
Figuur 3 . Skrywers oor wie profiele in Perspektief en profiel geskryf is
Petraeus (2006:B–31) skryf dat die sosiale-netwerk-grafiek (ook genoem ’n sosiogram) die bousteen van sosiale-netwerk-analise is. ’n Sosiale-netwerk-grafiek is ’n voorstelling van die aktiwiteite van individue (akteurs of nodusse) en van die skakels tussen hulle. Die basiese element van ’n sosiale-netwerk-grafiek is die voorstelling van die paar, wat twee nodusse en ’n enkele skakel behels. In die eenvoudigste vorm van ’n netwerk verteenwoordig die twee nodusse mense en die skakel verteenwoordig ’n verhouding tussen hulle.
Figuur 5 . ’n Deel van die Afrikaanse literêre netwerk
Sommige netwerke is meer gesentraliseerd en bestaan rondom ’n enkele nodus of ’n paar nodusse, terwyl ander gedesentraliseerd is en individuele nodusse ’n kleiner rol speel. ’n Minder gesentraliseerde netwerk is meer daartoe in staat om weerstand te bied en veerkragtiger te wees, aangesien vele nodusse en skakels verlore kan gaan sonder dat die netwerk se funksionering daadwerklik gekortwiek word (Petraeus 2006:B–42). In ’n ster- of kettingnetwerk sal die verwydering van ’n sleutelfiguur beteken dat die netwerk ontbind, maar met die alle-kanale-struktuur sal die verwydering van ’n sleutelfiguur nie die ineenstorting van die netwerk beteken nie. Byvoorbeeld: Alhoewel N.P. Van Wyk Louw ’n belangrike figuur in die Afrikaanse literêre sisteem was, het sy afsterwe nie die einde van die sisteem beteken nie, soos ook die geval was met die afsterwe van ander belangrike figure (“nodusse”). Selfs alle-kanale-netwerke het dus ook meer sentrale en minder sentrale nodusse en kan akefalies (acephalous, koploos) of polikefalies (polycephalous, veelkoppig) wees (Arquilla, Ronfeldt en Zanini 1999:86).
Figuur 6 . Graadsentraliteit
’n Pragmatiese interpretasie hiervan mag wees dat Steven toegang het tot die meeste ander nodusse binne die netwerk, wat mag beteken dat hy groter toegang tot hulpbronne soos inligting het – maar nie noodwendig nie, aangesien dit belangriker is om te let op waarheen skakels lei as net op die aantal skakels – wat eerder aan gesaghebbendheid en spilwaarde gemeet word (sien verderaan).
Figuur 7 . Nodusse volgens graadsentraliteit
Tussenliggingsentraliteit (betweenness centrality) dui op die mate waarin ’n nodus tussen ander nodusse binne die netwerk lê. ’n Nodus met hoë tussenliggingsentraliteit is meer invloedryk, “serving as an intermediary, liaison, or bridge” (Petraeus 2006:B–44) tussen ander nodusse (hekwagter in sisteemteoretiese terme). In die eenvoudige netwerk hier onder is Steven ook die nodus met die grootste mate van tussenliggingsentraliteit, aangesien hy die meeste skakels met ander belangrike nodusse het en gevolglik die potensiaal het om die meeste invloed uit te oefen:
Figuur 8 . Tussenliggingsentraliteit
Hier is wel ook sprake van noodwendige gesaghebbendheid, want individue met ’n hoë mate van tussenliggingsentraliteit
Figuur 9 . Nodusse georden volgens hoogste mate van tussenliggingsentraliteit
3.4 Spille en gesaghebbendheid
Figuur 10 . Die spil in ’n eenvoudige netwerk
Figuur 11 . Die mees gesaghebbende figure in ’n eenvoudige netwerk
Francois, wat vier skakels het (insluitend dié met Steven), is dus nie die spil in die netwerk nie, maar eerder Frederik, omdat laasgenoemde meer gesaghebbende skakels het.
Figuur 12 . Nodusse gerangskik volgens gesaghebbendheid
Onthou dus dat die gesaghebbendheid of spilwaarde van ’n nodus in ’n komplekse netwerk nie bepaal word slegs deur die getal skakels met ander nodusse nie, maar dat hierdie waarde die gevolg is van die interaksie tussen spille en gesaghebbende nodusse. Neem ook in ag dat dit hier gaan om potensiaal: hierdie nodusse beskik oor die potensiaal om die mees gesaghebbende nodusse in hierdie netwerk te wees, maar of hierdie potensiaal gerealiseer word, behoort eerder met ’n ontleding van verwysings gemeet te word, wat nie hier onderneem word nie.
1Vir Bar-Yam (1997:12) moet elemente in ’n sisteem beskryf word as “interafhanklik” eerder as “met mekaar verbind of verweef”, aangesien die feit dat elemente binne ’n sisteem van mekaar afhanklik is, juis ’n sisteem onderskei van ’n versameling.