Mnr. F.W. de Klerk is die enigste Afrikanerleier wat die Nobelprys vir Vrede gewen het. Hy is ook die enigste leier wat twintig jaar na Afrikaners alle mag verloor het, steeds leef. Aangesien Suid-Afrika soos dit vandag daar uitsien die produk is van De Klerk se onderhandelings, is hy ook ’n omstrede figuur. De Klerk self en sy ondersteuners herhaal dikwels dat die bedeling wat rondom 1994 tot stand gekom het, die beste moontlike uitkoms was. Sy teenstanders verskil en dring aan dat veel meer beding kon gewees het. In die geskiedenis is alles wat kon of moes gebeur het, blote bespiegeling. Daarom word die verhaal van mnr. F.W. de Klerk vertel, sonder om ’n oordeel te vel.
Frederik Willem de Klerk is in 1936 in Johannesburg gebore. Sy pa, Jan de Klerk, was ’n ywerige ondersteuner van die “gesuiwerde” Nasionale Party wat in 1934 deur NP-ondersteuners gestig is, wat nie met die Suid-Afrikaanse Party van generaal Jan Smuts wou saamsmelt nie. Die “gesuiwerdes” was ’n klein groepie Afrikaners wat sterk republikeinsgesind was, maar vir etlike jare min steun kon trek. In Transvaal was De Klerk senior se swaer, advokaat J.G. Strijdom, vir byna tien jaar die enigste Transvaalse volksraadslid van die NP. Later sou Strijdom eerste minister word en De Klerk, toe ’n senator, was ’n minister. Senator de Klerk was in die kabinet tot in 1975, toe hy ’n kort rukkie as staatspresident waargeneem het. Daarna het hy uit die politiek getree.
F.W. de Klerk het aan die Hoërskool Monument in Krugersdorp gematrikuleer en daarna regte aan die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys (PU vir CHO) gestudeer. Na sy LLB-graad het hy in 1959 ’n regspraktyk in Vereeniging geopen. In dieselfde jaar het hy met Marike Willemse getroud, saam met wie hy ’n gesin met twee seuns en ’n dogter gebou het.
In 1969 is De Klerk deur die kiesafdeling van Vereeniging tot die volksraad verkies. In 1978, toe mnr. P.W. Botha aan bewind gekom het, is De Klerk in die kabinet aangestel. Hy het verskeie portefeuljes vir kort tydjies beklee en was nie as ’n aanhanger van Botha se “hervormings” bekend nie. Met die botsing tussen Botha en dr. Andries Treurnicht in 1982, wat tot ’n skeuring in die NP en stigting van die Konserwatiewe Party (KP) gelei het, het De Klerk aan Botha lojaal gebly. So het hy die magtige posisie as leier van die NP in Transvaal verower.
Ingevolge die grondwet van 1984 het bruin mense en Indiërs elk ’n “kamer” in die parlement geword, sodat die Volksraad voortaan een van drie “kamers” sou wees. Elke kamer het onder leiding van ’n ministersraad en ’n voorsitter sy “eie sake” beheer, terwyl ’n kabinet onder leiding van ’n uitvoerende staatspresident “algemene sake” beheer het. De Klerk is tot voorsitter van die blanke ministersraad verkies, maar het steeds ’n minister in die kabinet self gebly.
Sedert 1996 beywer De Klerk hom op verskillende maniere vir die soort samelewing waarin hy glo. Dit sluit die skryf van sy outobiografie en toesprake regoor die wêreld in. In 2000 het hy die F.W. de Klerk Stigting vir dié doel tot stand gebring. Hy is wêreldwyd ’n gewilde spreker.
De Klerk se persoonlike lewe was betreklik stormagtig. In 1998 het ’n verhouding tussen hom en Elita Giorgiades op die lappe gekom. Sy was die vrou van ’n Griekse skeepsmagnaat wat die NP-regering gehelp het om olieboikotte te omseil. De Klerk en sy vrou, Marike, is geskei en hy en Elita is kort daarna getroud. In 2001 is Marike wreed vermoor. ’n Sekuriteitswag van die woonstelkompleks is skuldig bevind en lewenslank tronk toe gestuur.
F.W. de Klerk was ’n gewilde prokureur toe hy in 1969 tot die parlement verkies is. Op daardie stadium was sy pa, senator Jan de Klerk, een van die mees senior ministers in advokaat John Vorster se kabinet. Kort daarna is hy ’n akademiese pos in die regte aan die PU vir CHO aangebied. Hy het dit van die hand gewys, want die politiek was vir hom ernstig. Die twee dele van sy agtergrond, politiek en die regte, sou bepalende invloede vir die res van sy lewe wees.
Gedurende die byna tien jaar wat De Klerk ’n gewone parlementslid was, was hy as ’n man met konserwatiewe opvattings bekend, maar hy het hom nooit aan ’n drukgroep binne die party verbind nie. Dit het hom die kans gegee om die werking van die politiek fyn dop te hou. Hy het besef dat politiek oor mag gegaan het en dat ’n mens fyn voetwerk moes doen as jy in die politiek wou oorleef. Die konserwatiewe gedagtes waarvoor hy bekend was, was destyds algemeen in die Transvaal en het hom kans gegee om ’n leiersfiguur te word.
In 1978 het eers die pos van leier van die NP (en dus eerste minister) en kort daarna die pos van NP-leier in Transvaal vakant geraak. Dit was vir die meer liberale vleuel van die NP ’n oorwinning toe mnr. P.W. Botha die eerste pos gekry het, maar die vreugde is effens gedemp toe dr. Andries Treurnicht Transvaalse leier geword het. Hy was uitgesproke konserwatief en ’n teenstander van Botha se sogenaamde hervormingsbeleid. Die magtigste provinsie in die NP was toe onder sy leiding. Spanning tussen die twee leiers het van tyd tot tyd opslae in die pers gemaak. In 1982 is dit op ’n spits gedryf toe Botha ’n interpretasie van die NP-beleid as “gesonde magsdeling” goedgekeur het.
Suid-Afrika en die res van die wêreld was uit die veld geslaan. De Klerk se eerste groot uitdaging was om blanke kiesers en veral Afrikaners, se steun vir die proses te wen. Swak uitslae in tussenverkiesings, veral in Potchefstroom, het daarop gedui dat sy optrede besonder ongewild onder sy eie mense was.
De Klerk het gereageer deur ’n referendum in 1992 uit te roep. Die vraag was: “Steun u die voortsetting van die hervormingsproses wat die staatspresident op 2 Februarie 1990 begin het en wat op ’n nuwe grondwet deur onderhandeling gemik is?” In die mees intense veldtog in die land se geskiedenis, en met die steun van elke afdeling van die massamedia, sakelui en internasionale gemeenskap, het die Ja-stem bykans 69% van die stemme ontvang. Dit was vir De Klerk ’n reuse oorwinning.
Onderhandelings met die ANC het minder vlot verloop. Dit het meer as een keer op ’n dooie punt uitgeloop, waarop die ANC met massa-aksie die land lamgelê het. De Klerk se weersin in sy voorganger se swaar steun op die veiligheidsmagte, het gemaak dat hy glad nie dié deel van sy mag in die onderhandelings gebruik het nie. Hy het selfs nie hulle advies gevra nie, wat ’n groot fout was. De Klerk het in die mag van redelike gesprek geglo en sy teenstanders in die ANC onderskat. Die veiligheidsmagte het genoeg inligting gehad om glad nie die fout te maak nie, maar hulle insette is nooit deur De Klerk gevra nie. Trouens, in ’n poging om die ANC tevrede te stel, het hy teen elemente van sy eie veiligheidsmagte opgetree en hulle byna van hom vervreem.
Die belangrikste besluite wat die regering kon deurvoer, was die oprigting van onafhanklike liggame soos die grondwetlike hof, die ouditeur-generaal, openbare vervolgingsgesag en enkele ander. Dit het die mag om die regering aan bande te lê en beteken dat Suid-Afrika ’n regstaat is, met ander woorde ’n staat waar die reg bo die regering verhewe is. Daar sou ook vir die eerste vyf jaar ’n “Regering van Nasionale Eenheid” (RNE) wees.
Die sogenaamde wittebrood van die RNE was gou verby. Ministers uit die vorige bedeling het verwag dat swaar op hulle ervaring gesteun sou word, terwyl die ANC eintlik niks van hulle wou weet nie. Volgens De Klerk het die ANC al minder in die gees van die onderhandelings opgetree. Teen Junie 1997 het hy die NP uit die RNE gelei en ’n jaar later as leier van die party bedank.
Sedert De Klerk uit die politiek getree het, het hy geen invloed op die manier waarop Suid-Afrika regeer word nie. Tog is hy ’n gewilde internasionale spreker en word as ’n kenner op die gebied van konflikbeslegting gereken. Sy FW de Klerk Stigting word as ’n invloedryke liggaam vir politieke en sosiale navorsing gereken. Daarmee poog hy om die erfenis van liberale demokrasie te bewaar. Hy verwerp die kritiek teen die leiding wat hy tussen 1990 en 1994 gegee het en hou vol dat dit die beste moontlike uitkoms vir Suid-Afrika bewerkstellig het.