Op soek na Leipoldt se oom Gert – 'n studie in historiese resonansies | LitNet
Op soek na Leipoldt se oom Gert – 'n studie in historiese resonansies
Hein Viljoen 2010-12-10
Op soek na Leipoldt se oom Gert – ’n studie in historiese resonansies
Hein Viljoen,1 Direkteur: Navorsingseenheid Tale en Literatuur in die Suid-Afrikaanse konteks, Noordwes-Universiteit (Potchefstroomkampus)
Teen die agtergrond van Wium van Zyl (1999) se opvatting oor die morele dood van Leipoldt se oom Gert onderneem ek in hierdie artikel, volgens die beginsels van die Nuwe Historisme, ’n soektog na die ou rebel by wie Leipoldt, soos hy by verskillende geleenthede beskryf het, die storie van “Oom Gert vertel” gehoor het. Die ondersoek werp lig op hoe Leipoldt die feite vervals en verfraai het en op die komplekse ontstaansgeskiedenis van die gedig. In kontras met verskillende moontlike historiese persone agter die figuur van oom Gert (en die moontlike wêrelde van die geskiedenis) werp die ondersoek ook lig op die ontologiese status van oom Gert binne die eiesoortige moontlike wêreld van die gedig. Die soektog gee veral insig in die sosiale energieë en resonansies van die gedig in sy historiese konteks. Veral een ou rebel vertoon merkwaardige ooreenkomste met oom Gert, en uit die handjievol tekstuele spore beskikbaar teken ek ’n skets van daardie besonder interessante persoon. Uiteindelik lewer die ondersoek veral ’n ingebedde (“thick”) interpretasie van die gedig op wat die komplekse dilemmas van oom Gert as patriarg en lojalis, parallel met Leipoldt se eie morele dilemmas, sterk na vore bring. Gelees met die Nuwe Historisme as benadering, kom die gedig op allesbehalwe ’n morele dood neer.
Den Wel. Ed. Heer
Ag, neef, ’n jongmens is tog steeks!
Het hy daar baie keer om slae gekry!
130 En hul was vasbeslote om te gaan.
Ek het twee perde toe by my gehad –
Die kakies het dit nog nie afgeneem –
Ek weet nie waarom nie, maar ek kan sweer
My skuld was dit nie dat die diere nog
Daar in die tuin gestaan het; maar hul het!
Nonnie – my vrou en Gerrie haar ma – sy het
Dieselfde jaar gesterwe in Goudini
Aan hartkwaal, want die oorlog het haar ook
Gebreek in siel en liggaam – Nonnie ook
140 Het meegewaarsku, maar dit was vergeefs!
“Ons kan dit nie hier uithou nie, oom Gert:
’n Mens moet tog iets vir sy nasie doen.”
“Doen? Doen? Iets doen! Ag, wat kan julle doen?
Wat kan ons algar doen?”
En ander padkos volgelaai – want hy
150 Neef Saarl se seun – en Saarl en ek was maats!
Al was ek ook ’n Britse onderdaan:
Kan ek my eie vlees en been sien ly
As ek nog kos het? Nee, neef, ek hou vas –
En my gewete het my nooit gekwel nie!