Een van die mees tragiese verhale wat die Tweede Vryheidsoorlog opgelewer het - en daar was baie - was die van genl. Piet Cronjé. Sy optrede in die Eerste Vryheidsoorlog, twintig jaar vroeër, het die openbare verbeelding aangegryp en hom 'n volksheld gemaak. Ook in die Tweede Vryheidsoorlog behaal hy groot roem, onder meer as die oorwinnaar van Magersfontein (ons sal later sien in watter mate hy hiervoor soveel lof verdien het). Sy hardkoppigheid het egter gedurig groot probleme veroorsaak en later tot sy oorgawe by Paardeberg gelei. Hieroor het sy volk hom verwerp. Sy laaste jare was eensaam en verbitterd, met die bykomende ironie dat hy 'n tyd lank sy brood moes verdien deur as kammakastige "Boereheld" in 'n Amerikaanse sirkus op te tree.
Met die uitbreek van die Eerste Vryheidsoorlog is hy as generaal benoem, maar hy was nie by benadering so suksesvol soos Piet Joubert en die se veggeneraals Nicolaas Smit en Frans Joubert nie. Wel het hy maj. Clarke, wat met 'n klompie manskappe in die Potchefstroomse landdroskantoor stelling geneem het, na 'n paar dae se gevegte tot oorgawe gedwing, maar met die beleëring van kol. Winsloe en die res van die Potchefstroomse garnisoen het hy swak gevaar. Winsloe is eers op 2 Maart 1881, nadat die oorlog verby was, tot oorgawe gedwing - dus na 'n uirgerekte beleg wat die hele oorlog lank geduur het. Veel rede tot roem het die Eerste Vryheidsoorlog dus nie vir Cronjé gebring nie. Inteendeel, hy het, soos genl. De La Rey dit later onverbeterlik uitgedruk het, toegelaat dat kol. Winsloe se 200 man sy 700 burgers by Potchefstroom gevange hou, weg van die front af waar die burgers se dienste baie nodig was.
Die geluk het Cronjé egter begunstig. Die feit dat hy die troepe waarmee dr. L.S. Jameson die Republiek binnegeval het, op 2 Januarie 1896 by Doringkop tot kapitulasie gedwing het en daardeur die onafhanklikheid van die Boere gered het, het hom weer 'n baie populêre figuur by die burgers gemaak.
Dat Cronjé nie 'n veldheer van formaat wat nie, het hy as generaal van die Westergrenskommando's by die uitbreek van die Tweede Vryheidsoorlog getoon toe hy hom deur die jong Britse kolonel R.S.S. Baden-Powell laat verlei het om die grens tussen Transvaal en Brits-Betsjoeanaland oor te steek ten einde 'n garnisoen van 1,200 blanke en 300 nie-blanke soldate met sy hele krygsmag van 6,000 burgers in Mafeking te gaan beleër. Strategies was Mafeking vir die boere waardeloos en wat Cronjé in die dorpie wou aanvang as hy dit kon verower, bly 'n raaisel. Al wat hy met 'n intog in Betsjoeanaland kon vermag, was om daarmee die vyandskap van die swart bevolking van die gebied te wek.
Selfs die aankoms van een van die vier Long Toms op die terrein - meer as een daarvan wou die Regering gelukkig nie afstaan nie - het in die situasie geen verandering bewerkstellig nie. Cronjé het nie begryp dat bombardemente wat nie gevolg is deur 'n bestorming nie, niks anders was as 'n blote vermorsing van ammunisie nie. As Piet Cronjé by Mafeking gebly het, sou die reputasie van 'n knap militêre bevelvoerder wat hy onder die burgers verwerf het, weldra 'n natuurlike dood gesterf het. By die beleg van Mafeking het hy duidelik getoon dat hy, ofskoon hy aanvanklik oor sowat 6,000 burgers met 'n grofgeskut beskik het, nie in staat was om 'n plan te bedink om 'n swak Britse garnisoen van 1,500 man met vier ligte kanonne te oorrompel nie.
Onder die burgers wat na die front gegaan het vol geesdrif om te veg, was daar reeds voor einde Oktober 'n gebrom omdat hulle nie die geleentheid gegun is om die vyand deur 'n goedbeplande aanval op Mafeking tot oorgawe te dwing nie, maar die inisiatief byna volkome in vyandelike hande gelaat is. Dit was dan ook gelukkig vir Cronjé dat die Regering hom 'n maand na die uitbreek van die oorlog met 'n aansienlike deel van sy krygsman na die gevegsterrein suid van Kimberley verplaas het om lord Methuen se opmars na Kimberley te stuit.
Hy het in die waan bly leef dat hoogtes, van waar die vyand op 'n groot afstand bespreur kan word, ideale verdedigingsinstellings was wat net met groot moeite deur die vyand verower kon word. En dit ten spyte van die feit dat hy by Tweeriviere met sy eie oë gesien het hoe die vyand die Boerstellings net met 'n uiterste poging kon verower. Van die nadele van hoogtes as verdedigintstellings teen 'n vyand wat oor 'n groot oorwig aan manskappe en artillerie beskik, het hy geen begrip gehad nie. Dat die burgers, saamgedrom op die kruin van die hoogtes, ideal teikens vir die Britse kanonne was, kon hy hom blykbaar nie indink nie. Genl. de la Rey, sy militêre adviseur, wat in die slag by Graspan kort tevore in die praktyk met hierdie en ander nadele van sulke hoogteposies kennis gemaak het het sy bes probeer om Cronjé van hul nadele te oortuig dat die terrein aan die voet van die hoogtes meestal blinde terrein is waar die vyand vry kan beweeg sonder om van die kruine bespeur te word, maar tevergeefs. Aan stellingname op die vlaktes voor Magersfontein, soos deur De la Rey bepleit, het Cronjé nie eers oorweging geskenk nie. Daar is gevolglik op aandrang van Cronjé vanaf Tweeriviere teruggeval na die hoogtes by Scholtznek, en as dit nie was vir die tussenkoms van pres. Steyn wat die front begin Desember besoek het nie, sou die slag by Magersfontein, waar Cronjé sy hoogste roem behaal het, nooit plaasgevind het nie.
Die wyse waarop die Britse krygsman op daardie dag in die slagyster geloop het wat daar by Magersfontein vir hom gestel is, het Cronjé se stoutste verwagtings oorref. Dit het hom dadelik met roem in die buiteland en onder die Boere oorlaai. Ongelukkig het hy daarby skoon vergeet dat al die luister in die eerste plek Koos de la Rey toegekom het. Hy het homself blykbaar begin inbeeld dat die oorwinning die gevolg van sy knap leidng was.
Dat Piet Cronjé - wat as hoofaanvoerder opgetree en op die 11de sonder De la Rey se hulp moes klaarkom aangesien laasgenoemde afwesig was - het hom tydens die geveg kranig gedra het, kan niemand ontken nie. Hy het hom nie beperk tot die brigade Bergskotte wat hy op kort afstand voor sy loopgrawe by Magersfonteinrant vasgepen het nie, maar sy aandag oor die hele slagterrein versprei en gesorg dat elke deel van die Boerelinie tydig deur 'n toereikende aantal burgers beset word om lord Methuen se aanvalsplan in die wiele te ry. Die deurslag tot die oorwinning is gegee toe Cronjé lord Methuen se plan om om die Boere se regterflank te werk en Cronjé se krygsman in die flank en rug beet te ry, verydel het deur 'n aantal burgers vanuit sy frontlinie weg te neem en onder die bevel van sy broer Andries op 'n lang rant aan sy regterflank voor die brigade gardetroepe in te werp. Daardie burgers net net betyds op die toneel verskyn om die brigade gardetroepe te stuit en hulle op dieselfde wyse en net so effektief voor die Boerestelling vasgepen as wat vroeër in die dag met die brigade Bergskotte gedoen is.
Cronjé kon nie kla dat hy nie gewaarsku is teen die moontlikheid dat hy omvleuel kon word in die veilige Magersfonteinstelling nie. Afgesien van Christiaan de Wet, het die graaf Devillebois-Mareuil 'n Franse opgeleide krygsman wat reeds sy spore verdien het en op hoogte was van die wyse waarop Europese leers beweeg en veg - die beterweterige generaal se aandag daarop gevestig dat die Britse aanvoerder maklik 'n divisie berede troepe om sy linkerflank kon stuur om hom in die rug aan te val. Alle waarskuwings was tevergeefs. Cronjé se antwoord was dat hy in twintig jaar se gevegte teen die Engelse geleer het dat die Britse krygsman geen enkele uur sonder 'n spoorweg kon klaarkom nie. Hul magtige hoeveelhede rantsoene moes altyd per trein aan hulle verskaf word, en daarom sou die Engelse dit nie kon waag om van die spoorweg af te wyk om hom te probeer omvleuel nie. As Cronjé vir twintig jaar lank militêr teen Groot-Brittanje geveg het, soos hy hom verbeel het, kon daar iets vir sy standpunt te se gewees het. Hy was egter gedurende die twintig jaar vir nouliks twintig weke in 'n militere botsing met die vyand gewikkel - en hiervan slegs sedert 27 November aan die front teen 'n oprukkende Britse leer. Dat hy hom met die bietjie krygservaring op so 'n hooghartige wyse jeens 'n opgeleide militêre aanvoerder met goeie krygservaring kon uitgelaat het, is die duidelikste aanduiding dat hy nooit as aanvoerder aangestel moes gewees het nie.
Uit sy stelling in lord Methuen se front het hy egter nie die nodige burgers ooswaarts laat opruk om die kavallerie te gaan voorsny nie, ten spyte daarvan dat hy in 'n uitstekende posisie was om die troepe uiteen te slaan toe hulle die Modderrivier die aand van 13 Februarie oorsteek. Die ruiters was volkome uitgeput en nie instaat om hulle teen 'n vasbrade verrassingsaanval van die Boere te handhaaf nie. 'n Beter kans om die Britste ruitery te oorrompel en lord Roberts se offensief in die wiele te ry, sou Cronjé nooit weer kry nie. Hy het dit egter verspeel, die kavallerie toegelaat om ongehinderd in sy linkerflank stelling te neem en daarmee 'n militere dwaasheid begaan waarvoor geen verskoning bestaan nie.
Graaf Sternberg was ook nie die enigste of selfs die eerste wat Cronjé verwittig het van die vyandelike beweging op sy linkerflank nie. Reeds die dag tevore het kmdt Dawid Lubbe, wat die terrein aan Cronjé se regterflank bewaak het, berig dat 'n sterk vyandelike mag die Vrystaat binnetrek en na Cronjé se oostelike flank mik. Maar Cronjé se reaksie was dat die vyand net met 'n demonstrasie besig om sy burgers uit die Magersfonteinstelling weg te lok.
Gevolglik het hy niks gedoen om as Christiaan de Wet met 'n kommando van 450 man, voorsien van 'n Krupp en 'n Maxim ooswaarts te stuur om die vyand te gaan keer nie. Almal het die gevaar aangevoel wat lord Roberts se bewegings om Cronjé se linkervleuel vir die Boere geskep het - almal behalwe Piet Cronjé self - was vasgeroes aan die stelling by Magersfontein bly le het. Ook pres. Paul Kruger, baie myle daarvandaan in Pretoria, kon uit die oorlogsberigte aflei dat deur Cronjé se kortsigtigheid en sy verknogtheid aan die Magersfonteinstelling die doodsklok oor die Republiek begin lui het: