(Aangestuur vanaf Litoue)
Mere, moerasse en riviere[wysig | wysig bron]
Etnografiese geweste[wysig | wysig bron]
Aukštaitija[wysig | wysig bron]
Žemaitija[wysig | wysig bron]
Suvalkija[wysig | wysig bron]
Dzūkija[wysig | wysig bron]
Staatsnaam[wysig | wysig bron]
Die vlag van Litaue[wysig | wysig bron]
Die Litause volkslied[wysig | wysig bron]
Partylandskap[wysig | wysig bron]
Historiese demografie[wysig | wysig bron]
Die Poolse minderheid (in 2009 sowat 205 500 mense of 6,9 persent van die totale bevolking) bestaan uit etniese Pole en Litauers wat in die 19de en 20ste eeu geassimileer is. Hulle is oorwegend Rooms-Katolieke en in die suidooste van die land saamgetrek, veral in die administratiewe distrikte Vilnius en Šalčininkai, en verwys na huldself as tutejsi. In sy gesproke vorm het Litause Pools, dikwels ook po prostu genoem, betreklik sterk wegbeweeg van Standaardpools. Vir baie taalnavorsers is die sterk substraat van Wit-Russies, Russies en Litaus, waardeur die omgangstaal van die meeste Poolssprekendes in Litaue beïnvloed word en struktureel nader staan aan Wit-Russies, rede genoeg om die klassifikasie van hul dialek as Pools in twyfel te trek.
Die Poolse dialek bly as kommunikasiemiddel nogtans beperk tot die huislike sfeer. In die openbare en kerklike lewe, in die onderwysstelsel en in die kulturele lewe word uitsluitlik gebruik gemaak van Standaardpools. Opvallend is die meertaligheid van Litause Pole. So het ’n groot persentasie jongmense het ná die Tweede Wêreldoorlog ook na Russies as spreektaal en interetniese lingua franca van die Sowjettydperk oorgeskakel. Nadat Litaue se onafhanklikheid herstel is, is Russies toenemend deur Engels en/of Duits verdring, veral met die oog op beroepsgeleenthede in Litaue of die buiteland.
Ander etniese minderhede
Regte vir minderhede[wysig | wysig bron]
Onderdrukking tydens die Sowjet-besetting[wysig | wysig bron]
Die Sowjet-besetting van Litaue het ook vir die Rooms-Katolieke Kerk van Litaue vlug, deportasie en vervolging van priesters en gelowiges deur die nuwe owerheid beteken. Gedurende die Stalin-tydperk is sowat 400 priesters gedeporteer, en slegs 130 van hulle, waaronder twee biskoppe (wat hul funksie nie meer kon uitoefen nie), het na Stalin se afsterwe in Maart 1953 teruggekeer. Die ateïstiese propaganda het voorlopig verswak, maar net om in 1957 weer te herleef waarby die Sowjet-owerheid se anti-religieuse veldtogte in kerksluitings gekulmineer het. So is die Sint Kasimir-kerk in Vilnius, wat aan Litaue se beskermheilige gewy is, in 1962 in ’n "Museum vir die geskiedenis van godsdiens en ateïsme" omgeskep waar – aldus ’n reisgids van die staatsbeheerde Intourist-toeristekantoor – die "reaksionêre karakter van die godsdiens en sy dienaars" ontmasker is.
Die Maria-Koningin-kerk in Klaipėda, wat danksy skenkings en bydraes van gelowiges en met toestemming van die owerheid opgerig kon word, is in 1960 gekonfiskeer en in ’n konsertsaal van die Litause Filharmonie omgeskep. Ander kerkgeboue is tot stoorhuise, fabrieke of bioskope omgeskep. Die apostoliese administrateur van die aartsdiosese Vilnius en die diosese van Panevėžys, biskop Julijonas Steponavičius, is vir ’n onbeperkte tyd na die dorp Żagare naby Akmenė verban nadat hy nie bereid was om sy priesters die aanbieding van godsdiensonderrig te ontsê nie en ook nie by ander voorskrifte van die owerheid wou hou nie. Die aantal studente by die priesterseminarie in Kaunas is kunsmatig laag gehou sodat veroudering van die klerus ’n probleem vir die kerk geword het. In die periode tussen 1958 en 1972 het die aandeel Christelike doopsels van 80 tot 46, die aantal kerklike huwelike van 60 tot 25 en die aantal kerklike begrafnisse van 79 tot 51 persent afgeneem.
Huidige godsdiensvryheid[wysig | wysig bron]
Die Katolieke Kerk het in Litaue nog steeds ’n landelike karakter – dit wil sê dat die stryd om oorlewing min kanse gebied het om beduidende teoretici en teoloë voort te bring. Die plaaslike Katolisisme het ’n nugtere karakter wat met Vilnius se ryk barokboukuns kontrasteer – en in westelike lande dikwels as behoudend beskryf word. Sommige aanbevelings van die Tweede Vatikaanse Konsilie is nie onmiddellik toegepas nie, en kerklede staan krities teenoor konsepte soos seksuele vryheid. In elk geval kan die outoriteit wat pous Johannes Paulus II in Litaue geniet het ook aan sy steun vir die Litause vryheidsbeweging toegeskryf word sodat Katolisisme nog ’n ander dimensie benewens die geestelike het.
Strukturele veranderings[wysig | wysig bron]
Ná die ontbinding van die Sowjetunie en die agteruitgang van sy tradisionele Oos-Europese markte het Litaue se pad deur ekonomiese transformasie geloop. Die strukturele veranderings in Litaue se ekonomie het veral die nywerheidsektor geraak – sy bydrae tot die bruto binnelandse produk (BBP) het van 39,4 persent in 1992 tot 34 persent in 2007 gekrimp. In 2014 het dit verder gekrimp tot sowat 20 persent. Landbou en vissery het sowat drie persent bygedra, handel en dienste 75 persent.
Die industriële hoofsektore is tekstiele, houtverwerking, chemie, voedselverwerking en masjienbou. In 2012 is goedere ter waarde van 25,1 miljard € ingevoer en goedere ter waarde van 23,1 miljard € uitgevoer. Die belangrikste uitvoergoedere was krag, brand- en smeerstowwe (24,8 persent), voedselprodukte (14,4 persent), chemiese produkte (13,2 persent, veral verwerkte ruolie-produkte), masjiene (6,2 persent), voertuie en vervoeruitrusting (5,6 persent), hout en houtware (4,8 persent), onverwerkte grondstowwe (4,6 persent), meubels (4,6 persent), tekstiele en klere (4,4 persent), elektrotegniese produkte (2,6 persent), metaalprodukte (2,5 persent), elektroniese goedere (2,3 persent) en ander goedere (9,9 persent).
56,8 persent van alle Litause invoere het uit lidlande van die Europese Unie gekom, terwyl ook 60,5 persent van alle Litause uitvoere vir die EU-mark bestem was. Uit die Russiese Federasie het 32,2 persent van alle Litause invoere gekom, 19 persent van die uitvoere was vir die Russiese mark bestem. In 2013 het die Russiese Federasie in 85 persent van Litaue se ruolie-behoeftes voorsien, terwyl ook Russiese krag ter waarde van 236,6 miljoen € ingevoer is.
In 2010 het Litause werknemers ’n gemiddelde maandelikse inkomste van 2 030 LTL (590 € of 5 700 ZAR) ontvang. As gevolg van die ekonomiese krisis is lone en salarisse, wat in vergelyking met ander Europese lande nog relatief laag is, besnoei. Die minimum-loon is in 2013 van 850 tot 1 000 LTL en vroeg in 2015 tot €300 verhoog. Vanaf 1 Januarie 2018 beloop dit €400. Net soos die lae inkomstevlak het ook die hoë werkloosheidsyfer van 10,7 persent in 2015 (17 persent vir jongmense) bygedra tot grootskaalse migrasie na lande met hoër loonvlakke, veral die Verenigde Koninkryk (VK) en Ierland. Meer as 200 000 Litauers het hulle in die VK gevestig, van wie 100 000 in Londen.
Suid-Afrikaanse handel met Litaue[wysig | wysig bron]
2006−2010: in ’000 ZAR • 2017-2018: in miljoene VSA-$
Uitvoere 41,56 43,01 48 965 57 186 85 785 57 184 12 903
Invoere 65,41 47,49 71 071 56 266 201 186 74 004 18 706
Bron: Suid-Afrikaanse Departement van Handel en Nywerhede
Die Litause geldeenheid Litas was teen ’n vaste wisselkoers aan die Euro gekoppel (1 € = 3,4528 Litai). Die oorspronklike plan om reeds op 1 Januarie 2007 by die Eurosone aan te sluit het in 2006 misluk aangesien die land nie aan die voorvereistes ten opsigte van die inflasiekoers voldoen het nie – die koers was 0,1 persent te hoog. 'n Tweede poging was suksesvol – op 1 Januarie 2015 het Litaue by die Eurosone aangesluit.
Oorspronklik is 80 persent van Litaue se elektrisiteit deur die kernkragsentrale Ignalina II opgewek wat volgens ’n ooreenkoms met die Europese Unie op 31 Desember 2009 gesluit is. ’n Nuwe kernkragsentrale sal na verwagting in die periode tussen 2016 en 2018 in bedryf gestel word. So is Litaue tans afhanklik van gasinvoere uit Rusland om in sy energiebehoeftes te voorsien.
Om die nasionale kragnette van Pole en Litaue teen die jaar 2015 met mekaar te verbind, het die twee lande op 19 Mei 2008 in Warskou die stigting van ’n gemeenskaplike onderneming, LITPOL Link, besluit. Danksy ’n sogenaamde "energiebrug" tussen Ełk in Noordoos-Pole en die Litause Alytus sal Litaue en die twee ander Baltiese lande Letland en Estland by die Europese Unie se gemeenskaplike elektrisiteitsmark aangesluit word.
Ter geleentheid van ’n energie-konferensie, wat op 10 Oktober 2007 in Vilnius gehou is, het Litaue, Azerbeidjan, Georgië, Pole en Oekraïne ’n ooreenkoms oor die bou van ’n olie-pyplyn tussen die Swart- en die Oossee onderteken. Die pyplyn sal nie oor Russiese grondgebied loop nie en sodoende ’n alternatief tot olie-invoere uit hierdie land bied. Volgens die ooreenkoms word beplan om ru-olie uit Azerbeidjan (en moontlik ook Kasakstan) vanuit Georgië oor die Swartsee na die Oekraïense hawestad Odessa te verskeep. ’n Bestaande pyplyn wat deur Oekraïne loop sal gebruik word om die olie verder te vervoer, terwyl ’n nuwe pyplyn tussen Brody (Wes-Oekraïne) en die Poolse seehawe Gdańsk gebou sal word.
Twee programme in dié verband – Rural Area Information Technology Broadband Network (RAIN-projek nommer 1 en 2) word deur die Europese Unie se streeksontwikkelingsfonds befonds. Rain-projek nommer 1 ter waarde van €22 miljoen is reeds voltooi. Met die voltooiing van die RAIN-2-projek sal 99 persent van Litaue se landelike bevolking toegang tot breëband-internetdienste hê.
Teen die einde van 2012 was daar 729 toegangspunte vir posdienste – 702 stasionêre poskantore en 133 dienspunte wat deur die posonderneming se mobiele poskantore bedien is.
Ekonomiese gegewens[wysig | wysig bron]
Die houtskulpture, wat meestal uit eikehout gesny is, is buite die woonhuise, op plase en akkers, langs paaie en selfs op begraafplase geplaas, met Maria as Pietà en die gekruisigde Jesus as die mees gebruiklike motiewe. Maar ook skulpture wat Jesus as die besorgde Christus of Rupintojėlis uitbeeld en die lydende volk simboliseer, is dikwels geskep, net soos ’n groot verskeidenheid Rooms-Katolieke beskermheiliges met die gelaatstrekke van boere. Die groot aantal skulpture, waarmee kunstenaars uitdrukking aan hul religieuse gevoelens gegee het, is deur die Litause skrywer Marcelijus Martinaitis (1936–2013) as ’n soort Litause "epos in hout" beskryf. Vincas Svirskis (1835–1916) word as die mees befaamde van hierdie houtsnyers beskou.
Alhoewel in die Grootvorstedom Litaue ’n groot verskeidenheid tekste geskryf is soos briewe en voorregte van die grootvorste, kronieke, annale asook talle religieuse, wetenskaplike en uiteindelik ook wêreldlike boeke, is Litaus gewoonlik nie as skryftaal gekies nie, en die meeste werke het in Latyn, Pools en Oud-Wit-Russies verskyn. Hierdie praktyk het tenminste verseker dat Litause werke dwarsoor Europa gedruk en gelees kon word soos die Vilniuse barokdigter Mathias Casimerus Sarbieivus (1595–1640) se Lyricorum libri. Tussen 1595, toe die eerste Litause boek in Vilnius gedruk is, en die inlywing van Litaue by die tsaristiese Rusland in 1795 het slegs 204 boeke in Litaus verskyn.
Litause fotograwe geniet in Europa en oorsee lankal erkenning. Die werk van Balys Buračas (1897–1972) – meer as 22 000 van sy fotografieë het bewaar gebly – en Vytautas Stanionis (1915–1966), wat die hele bevolking van ’n Litause dorp afgeneem het, word by die internasionale fotokuns gereken.
Soet nageregte – dikwels met vars suiwelprodukte as basis – is orals in Litaue gesog. Tipiese voorbeelde is die inheemse roomys ledai of varškė, ’n dikwels selfgemaakte soort kwark met hoë vetgehalte wat saam met bosbessies bedien word. Daarnaas word ook soet gebak as nagereg bedien, waaronder meduolis – heuningkoekies wat met wodka verfyn word – en šakotis of baumkuchenas, ’n groot koek wat op ’n denneboom lyk en tradisioneel van 99 eiers berei word. Dit word dikwels op bruilofte bedien.
↑ Anastasija Kostiučenko: Sprachen und ihre Sprecher in Litauen. Eine soziolinguistische Untersuchung zum sozialen Status des Litauischen, Polnischen und Russischen. Berlin: Logos 2016, bl. 41
↑ (de) AHK Deutsch-Baltische Handelskammer in Estland, Lettland, Litauen, 18 Oktober 2017: Litauische Regierung erhöht Mindestlohn. Besoek op 27 November 2019
↑ University College London: The Lithuanian Community in the UK: Besoek op 27 November 2019
(lt) (en) Amptelike webwerf van die President van Litaue
(lt) (en) Amptelike webwerf van die Parlement van Litaue
(lt) (en) Amptelike webwerf van die Regering van Litaue
(en) Lithuanian Culture Institute (LCI): Lithuanian Culture Guide
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Litaue&oldid=2106228"
Die bladsy is laas op 28 Desember 2019 om 20:36 bygewerk.