DIE KRUIS VAN WITHEID – www.overstrandherald.co.za
Ek was nog in die laerskool toe my ma vir my uit die bloute sê : "Jy gaan eendag nog baie spyt wees oor jou blou oë en blonde hare".
Behalwe dat sy bruin oë en donker hare toe gehad het en dalk 'n bietjie afgunstig was op my pa wat drie seuns opgelewer het wat op hom getrek het, kom sy uit 'n lyn van heldersiendes. In daardie stadium as maatskaplike werkster en vrou van 'n pedagoog in "Bantoe-onderwys" in die Verre Noord-Transvaal het sy ook waarskynlik ook baie meer as die gewone wit burger met die politieke realiteite van ons land te doene gekry.
Familie in die suide het dikwels besorg gebel om te hoor of ons nog all right is wanneer hulle in die nuus hoor van studenteprotesaksies by die Universiteit van die Noorde en elders in die streek. Dit was lank voor 1976, maar die spanning by die swart skole en kolleges het dik geloop. Dikwels as die wit onderwysers die oggend by die skool aankom, tref hulle 'n massa op die sportveld aan wat bevrydingsliedere sing en 'n klein groepie wat bid in 'n klaskamer.
Na 'n lelike insident by my pa se kollege, het hy 'n inspekteurspos in Natal aanvaar, maar voor die einde van daardie jaar toe ons op die voormalige Pietersburg agtergebly het, is hy na Pretoria verplaas. Hy was baie teleurgesteld dat hy nie in die Soweto-span plek gekry het nie. Dit was 'n bedekte seën: twee jaar later het die kruitvat daar ontplof.
In die dorp het min mense geweet wat daar buite aangaan. Middae laat het die busse na die buurte en dorpies met hul vragte werkers vertrek en was daar teen negeuur saans nie meer 'n siel op straat nie.
Ek wonder baie hoekom die onderwysstelsel die broeiplek van verset was. Korrespondensie in die hoofstroomkoerante die afgelope tyd bevestig dat "Bantoe-onderwys" nie tweederangs was nie, soos wat dikwels beweer word. Ek glo ook nie Afrikaans as voertaal was die rede nie, want dit was die lingua franca van daardie tyd. Was dit nie eerder die konsep van witheid of die mag wat gegrond was op die kleur van jou vel, wat die aanstoot veroorsaak het nie?
Wat my by hierdie herinnerings uitgebring het, was 'n gesprek oor die Critical Race Theory in die VSA en die onderhoud wat Murray la Vita met prof Christi van der Westhuizen in Die Burger verlede Vrydag oor haar jongste publikasie gevoer het. Sy was mede-redakteur van die Routledge Handbook of Critical Studies in Whiteness, wat pas verskyn het.
Die storie wat eerste my ore laat spits het, is dié van een van Bettysbaai se kranige branderplankryers twintig jaar gelede, wat saam met sy ouers na die VSA verhuis het. Deesdae bedryf hy 'n skool buite die normale skoolstelsel van Kalifornië omdat die "Critical Race Theory" so 'n oorheersende faktor in staatsonderwys geword het.
Daaroor moet ek nog heelwat meer navorsing doen, maar 'n kykie na definisies en onlangse ontwikkelings in Amerika sal jou gou laat besef dat dit uiters kontroversieel is. Dit sal waarskynlik die kruks wees waarom die volgende presidentsverkiesing daar gaan draai.
Die rustige en logiese manier waarop Van der Westhuizen, wat verbonde is aan die Sentrum ivir die Bevordering van Nie-rassigheid en Demokrasie aan die Nelson Mandela Universiteit, oor die witheidkwessie praat, het my aangegryp.
Lesers het sterk daarop gereageer, maar daar is baie wat 'n mens daaruit kon neem.
Eerstens, moet die kwessie anders gesien word in Suid-Afrika, waar wit mense in die verre minderheid is, as in Europa en die VSA. As 'n mens 'n honderd jaar of meer teruggaan, was die rasseprobleem hier tussen Engelssprekendes en Afrikaanssprekendes, wat gevoel het daar word op hul neergesien. Dit het 'n sleutelrol in die ontstaan van apartheid as beleidsrigting gespeel en die les is waarskynlik dat identiteitspolitiek groot gevaar inhou wanneer regstelling te ver gedryf word.
Tweedens, sien sy raak dat wit mense nou uit hul doppe kruip en weer by verkiesings betrokke raak. Maar dit moet verder gaan, sê Van der Westhuizen. Witmense moet al hoe meer by gemeenskapskwessies betrokke raak en oplossings help vind.
Die belangrikste aspek is waarskynlik haar konseptualisering van die ideaal van 'n verhoogde maatskaplike bewussyn, waarin wit mense as individue aktief bewus moet wees van hoe hulle omgaan met mense van kleur, groter menslikheid moet openbaar en 'n verandering moet maak aan ongelyke rasseverhoudinge.
Sy sien ook raak dat die antwoord lê tussen die DA se interpretasie van nie-rassigheid as "kleurblindheid" en die nuwe verskynsel van aggressiewe witwees, soos moontlik met die protesaksie wat verlede Vrydag by Laerskool Theresapark onder leiding van Steve Hofmeyr se seun Devon plaasgevind het..
'n Mens kan nie anders as om met prof Christi van der Westhuizen saam te stem dat dit uiteindelik alles oor mense in verhouding tot mekaar gaan.