500 jaar na Luther - Dr. Flip Schutte
Dit is lankal nie meer 'n geheim dat die kerk se lidmaattalle elke jaar met nog 'n paar duisend siele afneem en dat die kerk al kleiner en kleiner word nie. Die skokkende is egter dat dit nie buite-kerklikes of ateïste, of mense van ander gelowe is, wat die kerk bedreig en die getalle laat krimp nie. Die bedreiging lê by kerkmense self wat waarheidsoekers op 'n spirituele vlak word en wat nie meer tevrede is met die standaard dogmatiese antwoorde wat die kerk al oor eeue gee en cliché-ies van geslag tot geslag herhaal nie.
Die mens van ons tyd wil toegelaat word om krities te dink. Mense wil dogmas en leerstellings bevraagteken. Hulle wil nie stilgemaak word met antwoorde soos: "Want die Bybel sê so!" Of, "die kerk het nog altyd so daaroor gedink", of, "dis hoe ons glo en dis hoe ons grootgeword het" nie. Of, Dort, of die Nederlandse Geloofsbelydenis, of die Formulier, of die Apostoliese Geloofsbelydenis sê dit of dat nie. Die postmoderne mens laat hom nie voorsê nie.
Martin Luther het gewonder oor die lewe en gestoei met eksistensiële vrae. Hy was nie meer tevrede met rites en rituele en die transaksie wat die Katolieke Kerk van die sestiende eeu aangebied het nie.
Die transaksie wat die kerk aangebied het in Luther se tyd was: As jy gesondig het, en die ewige straf in die hiernamaals gevrees het, was al wat jy moes doen, net om jou beursie oop te maak en 'n aflaat te koop. In die sestiende eeu het die kerk voltydse verlossermakelaars aangestel wat van dorp tot dorp getoer het en vergifnis verkoop het.
As jy 'n paspoort hemel toe wou hê, het dit jou 'n paar goue munte gekos, dan het jy jou visum gekry. En as jy graag vir oorle oupa of ouma in die hemel wou sien, geen probleem! Jy kan namens hulle ook 'n paar muntstukke betaal, dan skuif hulle van waar hulle ook al was, hemel toe. En dan kan jy hulle daar sien. Een van die bekendste verlossermakelaars van daardie tyd was die Dominikaanse vader, Johannes Tetzel. Hy het verkondig, dat op daardie selfde oomblik dat jy jou munte in die kas gooi, die siel van jou geliefde vanuit die hel na die hemel oorvlieg ... op die presiese sekond wat die muntstuk die bodem van die geldkis tref!
Hoe meer Luther oor hierdie praktyk in die kerk gedink het, hoe meer het hy hierdie transaksie begin bevraagteken. Mens kan tog nie net jou weg tot saligheid koop nie! Die pous kan tog nie die gesag hê om mense se sondes te vergewe en die hemel se hekke vir hulle oop te maak nie. Dit het net nie vir hom sin gemaak nie.
En toe, volgens protestantse tradisie het Martin Luther op 31 Oktober 1517 na Wittenberg se kerk gestap met 'n lang dokument, 'n hamer en 'n paar spykers. In die dokument het hy 95 redes aangevoer waarom hy nie met die kerk van sy tyd en met hulle leer saamgestem het nie, onder andere ook oor die betaal van aflaat vir sonde. En die dokument het hy teen die kerkdeur gaan vasspyker. Dit het die Protestantse Kerkhervorming van stapel gestuur en dit het elke Christen wat besorg was oor sy of haar verlossing, opgeroep om te rebelleer teen die pous en sy gesag. Dit het mense aangemoedig om na alternatiewe weë en roetes hemel toe te soek en daaroor te besin.
Die kerk is op die oomblik weer by so 'n kruispad. Want die roete wat Luther ontdek is, is na 500 jaar nou uitgedien. Luther se antwoord was dat mens uit genade op grond van die verlossing in Christus se kruisdood verlos is. Bloed het daarvoor betaal, nie geld in 'n aflaatkis nie. Hy het die tradisie van die Katolieke Kerk opsy geskuif en gaan kyk wat sê die Bybel self. Met die wetenskaplike eksegetiese tegnologie tot sy beskikking het hy die teks gelees en tot sy bevrydende ontdekking gekom.
Tussen Luther en vandag het die teologie as wetenskap aanhou ontwikkel. Daar is ontdek dat die Bybelse teks uit verskillende genres bestaan, dat baie van die verhale op dieselfde grondpatroon gekomponeer is, dat baie verhale ooreenkomste toon met buite-Bybelse verhale. Dat al die tekste redaksionele prosesse ondergaan het. Tekskritiek as tegnologie het algemene gebruik geraak. Ná Bultmann is die mitologiese wêreldbeeld waarin die tekste ontstaan het, geïdentifiseer en van die tekste is selfs geëien as gehersirkuleerde Griekse mites. Dit het 'n dekanonisering van die Bybel tot gevolg gehad en mense het begin om die gesag en goddelike inspirasie van die Bybel te betwyfel. Na die ontnugtering van die twee wêreldoorloë en die vrae oor God en sy almag en beheer, het meer en meer mense die kerk verlaat en gesekulariseerd begin leef. Daar het in tussen 'n paar Luthers opgestaan en vir die kerk probeer sê dat 'n hervorming weer nodig is, maar die kerk stel nie belang nie en is so in 'n finansiële oorlewingstryd, dat dit nie krag het vir grootskaalse dogmatiese hervorming nie.
Die Kerk skuil agter die kosmetiese hervormings wat oor die laaste aantal jare plaasgevind het: Vroue is tot die kansel en die ampte toegelaat. Hoede en pakke en die orrel is gedekanoniseer. Apartheid in kerke is grootliks, met die uitsondering van 'n paar kerkies, uitgeskakel en die deure is oop vir almal. Gays is in 'n paar kerke al welkom, in 'n paar kerke mag tot die dominees nou aan selfde-geslag huwelike deel hê ... maar hierdie kosmetiese hervorming gaan die kerk nie red nie, omdat nie een van hierdie aksies vanuit die kerk ontstaan en gekom het nie.
Die samelewing het begin verander, druk op die kerk geplaas en toe eers het die kerk reageer om haar teologie aan te pas na aanleiding van die verandering en druk vanuit die samelewing. So, nie een van hierdie hervormings het die geloofwaardigheid van die kerk herstel of gered nie want dit was alles reaksionêre veranderings.
Die kerk sal tog nie na my luister nie, maar wat ek dink, wat nou moet gebeur en wat die kerk 'n kans op oorlewing sal gee, is dat die kerk soos in Luther se tyd weer terug moet gaan na die Bybel en gaan kyk wat sê die teks. Maar om dan net soos Luther, die nuutste teologiese tegnologie te gebruik om tot verstaan te kom. Die kerk sal moet bely dat ons die teks nou anders lees omdat die wetenskap ontwikkel het en omdat ons manier van eksegese nou ander resultate op die tafel plaas.
Die kerk sal haar geloofwaardigheid dalk kan terugwen as sy gaan bely dat die kruisiging nooit plaasgevind het ter wille van die sonde nie, maar dat die leer berus op Paulus se eksegese en manier van Ou Testament lees. Dat die opstanding uit die dood nooit fisies met Jesus gebeur het nie, maar dat dit berus op 'n leerstuk wat Israel tydens die ballingskap by die Perse ontdek het naamlik dat mense wat vir 'n goeie saak gesterf het, post mortem daarvoor beloon sal word. Die Kerk sal moet erken dat daar nie 'n fisiese hemel of hel is nie, maar dat dit mitologiese konstrukte is wat verhistorifiseer is. En die kerk sal moet bely dat Jesus nie God is nie, maar die beeld van God is in wie die Christendom God aanbid.
En wanneer die Kerk bereid is om hierdie resultate van haar wetenskaplike teologiebeoefening op die tafel te sit, kan die kerk vir haar lidmate sê, soos wat Luther in sy dag gesê het: Kom ons gaan terug na die tekenbord en kom ons dink en soek saam na 'n manier om sin uit die lewe te maak. As dit moet, kom ons gaan leer by rabbi Jesus van Nasaret hoe om lief te hê en hoe om in die koninkryk van God in hierdie wêreld, waar min dinge sin maak, te leef. Kom ons hou op om beelde van God te skep en kom ons verwonder ons maar net oor die goddelike onverklaarbare misterie. Kom ons hou dit so eenvoudig as moontlik sonder om weer strukture, dogmas, belydenisse, rites en rituele te skep waarin mense gevange gehou word. Kom ons dekonstrueer religieuse mag en kom ons soek saam. En die oomblik wanneer ons 'n antwoord vind, juig ons vir 'n oomblik daaroor, maar wanneer die juig bedaar, plaas ons dit onmiddelik weer onder verdenking, bevraagteken die geldigheid daarvan en soek verder.
Maar vir die Kerk om haar mag wat sy oor mense het op te offer of selfs net te erken, is dalk te veel gevra. En om die boek te dekonstrueer waarmee sy haar magsposisie behou, is dalk ook net een te veel.
Omdat die Kerk nie bereid is tot hierdie hervormingsaksie 500 jaar na Luther nie, hervorm mense met hulle voete en verlaat hulle die struktuur. Die huidige kerkhervorming vind op 'n individualistiese basis plaas en elke enkeling wat die noodsaak daarvoor in sy of haar eie spirituele lewe ontdek, stap Wittenberg toe op hulle eie. Kap hulle persoonlike stelling teen die kerkdeur vas en stap vry weg.
So, inderdaad is daar 'n grootskaalse hervorming besig om op die oomblik plaas te vind, maar vir die postmoderne mens is dit die reis van die enkeling, uit die dogma en mag van die struktuur, na die vryheid van 'n spirituele lewe. Waar my ervaring van wat goddelik mooi, goed en liefde is, vir my swaarder weeg as lidmaatskap, doopbeloftes en attestate.
Die postmoderne mens "eet sy brood en drink sy wyn, en hou sy hart van gode rein"! Lank leef die hervorming! Semper reformanda!