Fassinerende kleed van bevrore waterdamp
Die jaar stap aan en skielik is die winter ophande. Veral in die binneland van Suid-Afrika gaan Jantjie Ryp weer plek-plek sy yskristalletjies begin strooi om die velde, plante, geboue en ander voorwerpe met 'n fassinerende vrieskleed te bedek. Maar wat is ryp nou eintlik en hoe verskil dit van swart ryp, bevrore dou en reën wat eers hier op die grond langs in ys kan verander? Dis boeiende dinge wat in die winternagte met die oppervlaklaag van die lug kan gebeur...
JY WEET dit dalk nie, maar oral waar jy gaan of staan, hang daar tonne water bokant jou kop. Hierdie water is onsigbaar—in die vorm van waterdamp—en selfs op die warmste somerdag in 'n droë streek is die lug nooit heeltemal vry daarvan nie. Solank die lugtemperatuur hoog genoeg is, bly hierdie waterdamp in die lug.
Maar sodra die lug afkoel, en aan waterdamp versadig raak, kondenseer dit en vorm waterdruppels: wolke en mis. Hierdie druppels kan as reën, hael of sneeu op die grond val. Dit kan egter ook as dou of ryp kondenseer.
REGS: Ryp vorm nie net op die aarde nie, maar ook op Mars. Hier is met ryp bedekte heuwels op ons buurplaneet.
Dou en ryp val nie op die grond nie, maar vorm direk op plante en ander voorwerpe. Die temperatuur waarby dou gevorm word met die afkoeling van lug, word die doupunt-temperatuur genoem.
Met die vorming van ryp is die temperatuur onder die vriespunt en word van die ryppunt-temperatuur gepraat. Met rypvorming verander die waterdamp nie eers in waterdruppeltjies nie, maar inderdaad regstreeks in yskristalletjies.
Dou wat reeds gevorm het, kan wel agterna vries om bevrore dou (ysdruppels) te vorm, maar hierdie bevrore dou is nie ryp nie. In sekere omstandighede kan dit so koud in die onderste luglaag wees dat reën ook eers vries nadat dit geval het—en nie in die bolug wanneer dit as sneeu of hael uitsak nie.
In Suid-Afrika is die lug in die binneland dikwels baie droog in die winter. Al daal die temperatuur tot 'n hele entjie onderkant die vriespunt, is daar dan steeds te min waterdamp om die lug te versadig. Gevolglik kan geen rypkristalle gevorm word nie.
Tog kan plantselle en plantweefsel ook, nes met ryp, deur die lae lugtemperatuur beskadig word, sodat die plante ná só 'n koue, droë nag swart en verlepte blare het. Dit word swart ryp, of skelm ryp, genoem.
Ryp (en ook swart ryp en bevrore dou of reën) beskadig plante of maak hulle dood deurdat dit die water in die plantselle laat vries. Omdat water uitsit as dit vries, bars die selwande en die plante, of dele daarvan, sterf af.
REGS en ONDER: Alle soorte ys in die winternagte, is nie ryp nie...
Foto regs: U.S. National Park Service
Foto onder: Fred Demeter / NOAA (detail)
RUIGRYP (Engels: "hoarfrost") lyk soos varingagtige kristalle. Dit kom gedurende die lang winternagte van veral die koue lande voor, wanneer die lug tot ver onderkant die vriespunt afkoel.
Die ruigryp vorm dan op plante en voorwerpe taamlik hoog bo die grond. Bevrore water op plante, soos wat kan gebeur met die bevriesing van reën digby die grond of selfs wanneer 'n tuinsproeier in die nag naby plante oopgedraai gelaat word, is nie ryp nie—maar dit sorg nogtans vir fantastiese sprokiestonele.