Afrikaanse openbare en onafhanklike (private) skole, ’n plussomDr. Dirk Hermann, bestuurshoof van Solidariteit. Foto: Reint Dykema. In 2001 het die veelbesproke Gerwel-verslag oor Afrikaans by universiteite uitgelek. Die aanbeveling was kortliks dat twee universiteite Afrikaans moet bly, die Universiteit Stellenbosch en die Potchefstroomse Universiteit. In daardie stadium was die bedreiging vir Afrikaans geensins akuut nie. Die teendeel was waar. Geen universiteit wou afstand doen van Afrikaans nie en die verslag se aanbevelings kon nie neerslag vind nie omdat die rektore self weerstand gebied het. Die voormalige UP-rektor, Johan van Zyl, het hul verwerping van die Gerwel-verslag soos volg verduidelik: Die punt is dat die Afrikaanse universiteite, gegewe die besondere omstandighede, ’n strategie in plek gehad het om Afrikaans te beskerm en te koester. En anders as wat prof. Van Wyk (rektor van US) wil beweer, was daar eenstemmigheid onder die rektore by die gesprek waarna hy verwys, naamlik dat niemand bereid was om Afrikaans prys te gee nie en dat almal hul verbind het om Afrikaans as voertaal te beskerm. Almal wou Afrikaans beskerm, elkeen op sy manier. Vyftien jaar gelede bied Tukkies en Kovsies weerstand teen die gevaar dat Afrikaans by dié universiteite afgeskaf gaan word en die US verwelkom die planne om hom as Afrikaanse Universiteit te verskans. Vandag is al die universiteite in hofsake met Solidariteit en AfriForum gewikkel om hul planne om Afrikaans af te skaf, te verdedig. Die regering se ideologiese obsessie met rasseverteenwoordigendheid het hulle ingehaal. Afrikaans by staatsuniversiteite is net nie deel van die regering se ideologiese momentum nie. Primêr gaan dit nie oor ’n stryd tussen Afrikaans en Engels nie, maar oor die waardes geassosieer met Afrikaans wat in die pad staan van Afrikanisering of ’n gedekoloniseerde universiteit. Die Afrikaanse gemeenskap het die stryd verskraal tot ’n taalstryd, terwyl die regering besig is met ’n baie dieper ideestryd. In hierdie “veilige tyd” van Afrikaans in 2001 het Flip Buys een oggend vir ons gesê: “Ons moet ’n universiteit bou.” ’n Onmoontlike opdrag. Gemeenskappe bou nie universiteite nie; state bou universiteite. Ons was gekonfronteer met koste, kwaliteit, die regulatoriese omgewing, kurrikulum. Marthinus Visser, uitvoerende hoof van Akademia, het die nuwe universiteit seker 15 keer deur voorleggings “gebou”. Ons het aanvanklik ’n aandeel in ’n bestaande instelling gekoop, dit weer verkoop en nuut begin bou. Die groot veranderlike wat toegetree het, was tegnologie. Ons het tegnologie ontdek wat die afstand uit afstandonderrig haal – ons het interaktiewe videotegnologie wat deur wêreldwye maatskappye gebruik word, vir die eerste keer vir onderwys aangewend. Ons kon grade teen dieselfde koste, of effens goedkoper, as gesubsidieerde staatsuniversiteite aanbied. Ons kon ’n nuwe universiteit begin bou: bekostigbaar, toeganklik, wêreldklas, Afrikaans. Dit het ons 15 jaar geneem om behoorlik te begin en dit gaan ons nog 15 jaar neem om langs die voorste universiteite in die wêreld te staan. In dieselfde 15 jaar was Solidariteit en AfriForum aan die voorfront vir die beskerming van Afrikaans. Ons is verkies op universiteitsrade, het deelgeneem aan studenteraadsverkiesings, het aan forums en die openbare gesprek deelgeneem en uiteindelik litigeer ons teen verskeie universiteite. Net so hard as wat ons veg om Afrikaans by bestaande universiteite te beskerm, bou ons aan ’n nuwe universiteit. Daar is elemente van bogenoemde gevallestudie wat ons op skole van toepassing kan maak. Baie van ons skole is nog in ’n relatiewe veilige omgewing. Om te praat van onafhanklike (private) skole is buite baie van ons se verwysingsraamwerk. Ons Afrikaanse skole is nog wêreldklas. Om te praat van Afrikaanse onafhanklike skole is bykans iets van ’n oorgawe en ons mag nie afstand doen van ons regte nie. Dit is amper of onafhanklike skole teen openbare skole geplaas word. Ons mag nie ’n duit terugstaan vir ons openbare skole nie. Ons mag nie korttermyn toegewings maak wat dodelike langtermyn-gevolge gaan hê nie. Ons moet ons openbare skole beskerm. Daar is een groot veranderlike by skole wat nie by universiteite aanwesig is nie en dit is ouers. Afrikaanse skole word deur ouerbetrokkenheid gekenmerk. Gemeenskapsleiers is nog lede van beheerliggame. Daar is ’n pakt tussen die skoolhoof en die ouers. Ouers help insamel, bou sportvelde gee iets ekstra. Afrikaanse skole is uitnemend, natuurlik danksy roepinggedrewe onderwysers, maar ook danksy betrokke ouers. Afrikaans ouers het die idee van openbare skole gesnap. Ons het nie ons skole bloot aan die staat uitgekontrakteer nie. Ons ouers is betrokke. Die krag van ouers is die onbenutte instrument van Afrikaanse skole in die beskerming van die skole. Ons as ouers moet geaktiveer word om skole te beskerm. Ons sal in duisende opdaag by ’n wildsbraai, skenkings maak, kaartjies koop, gras plant, pawiljoene verf en ’n saal volpak as die Boerenooientjie bedreig word. Ons sal al die elemente van die skool beskerm, maar ons moet die skool ook beskerm. Ons sal moet leer om ook in massas saam te staan en te sê: “Aan ons skool vat julle nie.” Hoekom moet ons dit doen? Want ons mag. Wat soms kortkom is ons wil. Indien ons nie ons ideeruimtes opneem nie, word daardie vakuum deur die staatsidee gevul. Daar is nie neutrale ruimtes nie. Ons sal ’n pakt met beheerliggame en skoolhoofde moet sluit om ons skole te beskerm. Nie net taal nie, maar ook etos. Ons mag egter nie naïef wees nie; ons moet beplan om te bou ook. Afrikaanse skole is nie in die ideologiese momentum van die staat nie. Lesufi is nie ’n gek amptenaar nie – hy verwoord net die regeringsideologie baie eksplisiet, maar hy is nie buite die regering se ideologiese momentum nie. Onafhanklike skole gaan ’n groterwordende rol in Afrikaanse opvoeding begin speel. Volgens die Centre for Development and Enterprise (CDE) gaan onafhanklike skole in die algemeen ’n groter rol in Suid-Afrika speel. In Suid-Afrika is daar 56 6194 leerlinge en 36 480 onderwysers in 1 786 onafhanklike skole. Die meeste onafhanklike skole is in Gauteng, naamlik 700. Die rede vir die verwagting dat onafhanklike skole ’n groterwordende rol gaan speel, is dat die staat oor die algemeen al hoe meer gaan sukkel om gehalte onderwys te lewer. Volgens die CDE sal veral laekoste- private onderwys ’n groot rol speel. Daar is ’n beduidende groei in dié soort skole in ander lande in Afrika, sowel as in Indië en Pakistan. Volgens die CDE word tegnologie by sommige onafhanklike skole gebruik om koste laag te hou en die gehalte van onderrig te verhoog. Die Afrikaanse gemeenskap het daarin geslaag om openbare skole ’n groot mate van selfstandigheid te gee en ons moet dit beskerm. Groot dele van die begroting van openbare skole kom uit die ouergemeenskap. Afrikaanse skole is suksesvol ten spyte van die staat. De facto is talle skole bykans reeds wat hul bedryfskoste betref geprivatiseer. Die idee van onafhanklike skole gaan dalk glad nie so vreemd en onmoontlik wees wanneer ons daarmee gekonfronteer word nie. Afrikaanse ouers weet reeds hoe om ’n wêreldklas Afrikaanse skool te help bou. Openbare en onafhanklike skole moet nie teenoor mekaar staan nie, maar moet mekaar aanvul binne werklikhede wat ontstaan. Soos daar wêreldklas openbare skole bestaan, moet daar sorg gedra word dat, waar dit nodig is, gapings gevul word met wêreldklas onafhanklike skole. Sodoende gaan ons seker maak dat ons kinders se kinders wêreldklas onderrig in Afrikaans gaan ontvang. Ek sien dus openbare en onafhanklike Afrikaanse skole nie as teenoor mekaar opgestel nie, maar as ’n plussom waar 1 + 1 = 3 is.