Pholisi dza vhukoloni na tshitalula dzo ita uri nyambo dzoṱhe nga nnḓa ha mbili dza shango dzi songo dzhielwa fhasi fhedzi, dzi dovhe hafhu dzi tsikeledzeswe nga maanḓa. Tshiisimane na Tshivhuru dzo fhiwa vhuimo ha tshiofisi nahone dza aluswa nga ndila yavhudi ngeno hu tshi khou dzhielwa fhasi nyambo dza vhongwaniwapo dza Afrika Tshipembe.
Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe wa 1996 u nekedza uri hu vhe na u edana kha u shumiswa ha nyambo dzothe dza tshiofisi dza lino shango na kha u aluswa ha nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo kandeledzwa kale. Nga nnḓa ha nyambo dza tshiofisi dza 11, Mulayotewa u dovha hafhu wa dzhiela nṱha dziṅwe nyambo dzi no nga sa Nama, Khoi, San na Luambo lwa Tswayo dzine na dzone dza tea u aluswa na u bveledzwa phanda.
Gauteng ndi vundu li re na vhunzhi ha vhathu na nyambo nnzhi line khalo ha si ambiwe fhedzi nyambo dza tshiofisi dza 11 dza Afrika Tshipembe fhedzi (Tshipedi, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswati, Tshivenda, Tshitsonga, Tshivhuru, Tshiisimane, Tshindevhele, Tshithosa na Tshizulu). Vhadivhalea vha bvaho kha maṅwe mashango, vhathu vhane vha pfuluwa vha tshi bva kha maṅwe mashango na tshavhi dzi bvaho kha lino dzhango na kha zwiṅwe zwipida zwa lifhasi vha wanala kana vha dzhia Vunḓu a Gauteng sa hone hayani havho?
Furemiweke ya Pholisi ya Gauteng (GLPF), ine ndivho yayo khulwane ha vha u nekedza maga nga u ṱanḓavhuwa ane a tea u tevhedzelwa malugana na u shumiswa ha nyambo nnzhi, yo bveledzwa u ya nga nga ndaela dza Mulayotewa na Furemiweke ya Pholisi ya Lushaka ya Nyambo (yo tendelwaho na u thoma shuma nga hafhamuhwe 2003) ine ya tendela uri hu vhe na u shumiswa ha pfanelo dza mulayotewa kha zwine zwa kwama kushumisele kwa nyambo na mveledziso yadzo. Furemiweke ya Pholisi ya Lushaka ya Nyambo Lushaka ya Nyambo (NLPF) i toda uri mavundu othe a diitele dzipholisi dzao dza nyambo u ya nga hayo?
GPLF yo vha hone nga u ha vha na vhukwamani na zwivhumbeo zwo fhambanaho kha lushaka, vundu na kha vhuimo hapo. Izwi zwivhumbeo zwi katela Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa Tshumelo ya Lushaka ya Nyambo, Mihasho ya Muvhuso wa Vundu wa Gauteng (GPG) hu tshi ombedzelwa nga maanḓa Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng, stop Pan South African Language Board, Komiti Nyambo ya Vundu la Gauteng, mimasipala, Vhusimalilayo ha Gauteng na vhadivhi vha nyambo. Maitele aya a vhukwamani uhu o tshimbidzwa nga Muhasho wa zwa Mitambo, Vhudimvumvusi, Vhutsila na Mvelele u tshi khou thusiwa nga vhadivhi vho fhambanaho vha zwa luambo.
Phanda ha maitele a u kwamana ho itiwa tsedzuluso nga ha nyambo nga vhanekedzi vha tshumelo vhane vha vha na tshenzhemo nnzhi kha iḽi sia a thodisiso. Ho dzhielwa ntha Sentsasi dza 2001; maṅwalo a pholisi o teaho na mvelelo dza odithi /tsedzuluso ya Nyambo ya Gauteng?
Mawanwa a ndeme a lushaka a thodisiso ya kushumiselwe kwa nyambo ye ya itiwa nga PanSALB nga 2001 na one o dzhielwa nṱha. Iyi ṱhoḓisiso yo shumisa tsumbo dza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha miṅwaha ya 16 na u fhira i bvaho kha zwigwada zwothe zwa vhathu u bva kha vhupo ha mahayani na vhupo ha doroboni. Ho ombedzelwa nga maanḓa luambo lwa hayani na nyambo dzi shumiswaho fhethu ha phuraivete na hu si ha fomala, fhethu ha nnyi na nnyi na kha zwiimiswa, luambo lwa mushumoni na lwa u guda, vhudifari kha pholisi ya luambo, vhukoni ha u shumisa luambo zwavhudi na u shumiswa ha nyambo nnzhi.
Mulayotibe u dzhia pfunzo sa tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha u alusa na u bveledza phanda nyambo. GPLF i dovha ya dzhiela ntha ndaela dza Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe, wa 1996 u ya nga u shumiswa ha luambo zwikoloni na uri Luambo kha Pholisi ya Pfunzo lu kwamana hani na vhupo ha pfunzo.
Ndivho ya GPLF ndi ya u ṱuṱuwedza u aluswa na mveledziso ya nyambo dza vhongwaniwapo kha la Gauteng.
U isa phanḓa na u alusa u fhata lushaka, u funa shango na u vha ṅanda nthihi ha zwigwada zwa vhathu vha Gauteng.
Khethekanyo ya 29 (2) i bula zwauri muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nga luambo lune a lu funa kha zwiimiswa zwa muvhuso hune pfunzo iyi ya konadzea.
Mulayo wa PANSALB wa 1995, wo shandulwaho, vhukati ha zwiṅwe, u netshedza u dzhielwa ntha, u thomiwa na u iswa phanda ha u shumiswa ha nyambo nnzhi, na mveledziso ya nyambo dze dza vha dzi sa dzhielwi ntha kale. U dovha hafhu wa amba nga ha u thomiwa ha dzikomiti dza nyambo kha mavundu.
Muvhuso wa Vundu wa Gauteng nga kha Muhasho wa Mitambo, Vhuḓimvumvusi, Vhutsila na Mvelele wo no di thoma Komiti ya Nyambo ya Vundu la Gauteng.
Nangwe hu uri Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe (SASA) u vhukati na u shandulwa, fhedzi zwa zwino u tendela Minsa wa Pfunzo, zwi tshi khou u ya nga Mulayotewa na nga murahu ha u kwamana na Khoro ya Dziminisa, u ta milayo na maimo zwa pholisi ya luambo kha zwikolo zwa muvhuso. U dovha hafhu wa sumbedza uri khoro ya u langula kha tshikolo tsha muvhuso i nga di itela pholisi ya luambo ya tshikolo zwi tshi khou u ya nga Mulayotewa, (SASA) na mulayo muṅwe na muṅwe wo teaho wa vundu?
Ndivho dza Mulayo wa u Alusa u Swikelela Mafhungo ndi dza uri pfanelo dza mulayotewa dza u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe a wanalaho kha muvhuso, zwivhumbeo zwa phuraivete kana vhathu vhane vha kwamea nga u wana mafhungo dzi shume . U swikelela honoho hu nga kha i si kwame fhedzia u wana mafhungo, fhedzi hu tea u vha nga luambo lwa muthu ane a khou toda mafhungo?
Sa zwe zwa buliwa kha Shedulu ya 4 ya Mulayotewa uri luambo ndi sia la u shuma li tshimbilaho na u shuma zwavhudi ha muvhuso wa vundu, NLPF i bula zwauri zwivhumbeo zwothe zwa muvhuso (kha lushaka, vundu na kha muvhuso wapo) hu tshi angaredzwa na zwivhumbeo zwine zwa shumisa maanda kana u ita mushumo wa muvhuso zwi a kwamea ngayo.
Kha u alusa u shumiswa ha nyambo nnzhi mavundu a tea u ita furemiweke dza pholisi dza nyambo dzadzo dzine dza elana na NLPF, fhedzi hu tshi khou dzhielwa ntha nyimele ya dzingu, thodea na zwine tshitshavha tsha oa zwone. Maitele aya a do fhiriselwa kha mivhuso yapo ine ya do diitela dzipholisi dza nyambo ine ya elana na Furemiweke ya Pholisi ya Vundu?
Muvhuso u dovha hafhu wa tutuwedzwa, ho teaho, u tikedza sekithara ya phuraivete kha u bveledza na u thoma dzipholisi dzadzo dza luambo dzi tshi elana na Furemiweke ya Pholisi i re afho nṱha.
Pholisi ya Luambo kha - Pfunzo ndi pholisi ya lushaka ine ya shuma kha vhupo ha pfunzo. Ndivho yayo khulwane ndi ya u tshimbidza vhudavhidzano u pfukekanya mivhala, mvelele, nyambo na vhurereli ngeno nga tshifhinga tshithihi hu tshi khou tutuwedzwa u bveledzwa vhupo vhune khaho ha vha na u thonifha dziṅwe nyambo nga nnda ha luambo lune muthu a amba wone?
Vhudavhidzano ha orala/nga mulomo kha nyambo dza lushaka dza tshiofisi dza 11 hu do thonifhiwa na u tutuwedzwa.
Pholisi ya Luambo - kha - Pfunzo i bula zwauri vhagudiswa vhothe vha tea u funziwa luambo luthihi lwa vhongwaniwapo, masia oṱhe a u guda a nyambo a tea u wana tshifhinga tsho teaho na zwishumiswa, na uri vhahulwane vha muvhuso wa vundu vha tea u ta pholisi nga ha thodea dza u bvela phanda dzine dza elana na nyambo sa dzithero, u ya nga milayo ya lushaka.
Tshikoupu tsha u shumiswa ha GLPF tshi do angaredza mihasho ya GPG, Vhusimamilayo ha Gauteng, mimasipala (hu tshi dzhielwa nṱha kushumisele kwa luambo kha dzingu ḽavho) na zwiimiswa kha vunḓu zwine zwa shumisa maanḓa kana u ita mushumo wa muvhuso. Mabindu a phuraivete na madzangano ane a si vhe a muvhuso na zwone zwi do tutuwedzwa kha u bveledza phanda pholisi yazwo ya nyambo u ya nga Furemiweke ya Pholisi.
Thebulu i re afho fhasi i vhambedza phurofaili ya luambo lwa hayani ya Gauteng na ya Afrika Tshipembe nga u angaredza u ya nga Sentsasi dza 2001.
Figara dzi re afho ntha dzi sumbedza uri Tshizulu ndi luambo lwa hayani lu ambiwaho nga vhathu vha swikaho henefha kha 20% wa vhathu hothe kha vhuimo ha vundu na ha lushaka. Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri Tshiisimane tshi shumiswa nga maanda kha thero dza zwa vhubindudzi na kha saintsi, nahone tshi dzhia vhuimo ha vhuna na ha rathi kha vundu na kha lushaka. Thebulu I re afho nṱha I sumbedza zwavhuḓi uri Gauteng a I na luambo lwa hayani lune lwa shumiseswa, fhedzi I na nyambo nnzhi lune nyambo dzi re ntha ha ṱhanu dza hayani luṅwe na luṅwe lu ambiwa nga vhadzulapo vha swikaho 10 wa tshafumi tsha vhathu, dzine musi dzo ṱangana dza fhira 70% wa vhadzulapo vha vundu.
Musi hu tshi thomiwa u shumiswa ha GLPF, hu tea u dzhielwa hu tea u dzhielwa nzhele phambano i re afho ntha. Hu khou lavhelelwa uri dziṅwe nyambo dzine dza si shumiseswe kha vunḓu, dzi dzhielwa nṱha kha muvhuso wapo, ngauralo dzi tea u dzhielwa nṱha kha muvhuso wapo na mishumo ya vundu ine ya itiwa kha muvhuso wapo.
Nga 2003 Muhasho wa Mitambo, Vhudimvumbusi, Vhutsila na Mvelele wo ita odithi ya thodisiso kha mihasho ya GPG. Ndivho ya odithi khulwane yo vha i ya u wana thodea dza nyambo (hu tshi angaredzwa na zwishumiswa) na zwine ndangulo ya toda zwone, mirado ya tshi?
Dziodithi dzi sumbedza uri vhunzhi ha vhaofisiri kha nḓisedzo dza tshumelo (tshumelo dza ndeme) vha kona u amba na vhathu nga luambo luthihi kana nga nyambo mbili hu sa katelwi Tshivhuru na Tshiisimane, nahone vhunzhi ha vhashumisi vha tshumelo dza muvhuso vha takalela u shumisa idzi nyambo dza vhongwaniwapo. Tsumbo, kha tshiṅwe sibadela tsha vunḓu, vhaofisiri vho shumisa Tshivhuru tshifhinga tshine tsha lingana 7,9%, Tshiisimane 36,8%, na nyambo dza vhongwaniwapo 58,5%.
Malugana na ndangulo, mivhigo kana maṅwalo, dziṱhalutshedzo na vhudavhidzani nga mulomo ha tshiofisi zwo sumbedza u engedzedzea u itiwa nga Tshiisimane, lune lwa si vhe luambo lu shumiswaho nga maanda kha u davhidzana zwaho vhukati ha vhashumi.
Odithi i dovha hafhu ya sumbedza ndeme ya thodea ya tshumelo ya u pindulela, na ndeme ya u davhidzana na vhashumelwa nga luambo lwa hayani. Hezwi zwi do kona u itea kha vhudavhidzano ha orala na ha u ṅwala.
A si mihasho yothe yo no pindulelaho maṅwalo ayo a kushumele a tshi ya kha dziṅwe nyambo dza vhongwaniwapo. Naho hu uri mitengo ndi yone tshikhukhulisi tshihulwane tsha vhupinduleli, miṅwe mihasho yo no thoma u ita ngauralo. Tsumbo, Mugaganyagwama wa Vundu wa 2005 u wanala nga nyambo mbili dza vhongwaniwapo.
Muvhuso wa Vundu wa Gauteng, sa zwine zwa todiwa nga Mulayotewa na uri u dzhiela nṱha u shumiswa ha nyambo nnzhi, u do thonifha na u tevhedzela pfanelo dza luambo dza vhadzulapo vhothe vha vundu.
U ya nga u konadzea (hu tshi dzhielwa nṱha zwishumiswa zwoṱhe zwine zwa vha hone na ṱhoḓea dza mulayotewa), muṅwe na muṅwe u do tendelwa u amba nga luambo lwawe kana luambo lwe a di nangela lwone musi a tshi davhidzana na vhaofisiri. Vhunga muvhigo wa odithi u re afho nṱha wo bula, tshumiso ya nyambo dza vhongwaniwapo i khou ṱuṱuwedzwa, fhedzi hune ha wanala uri mvelelo dzi fhasi ha dzo lavhelelwaho, hu tea u shumiswa nḓila dza u khwinisa nyimele nahone zwi tea u itwa nga u ṱavhanya.
Luambo lune lwa do shumiswa kha mivhigo kana maṅwalo a ngomu kha GPG lu do vha Tshiisimane nahone vhupinduleli kha dziṅwe nyambo dza tshiofisi na Bureili hu tshi o itiwa arali ho humbelwa hune zwa vha zwi tshi konadzea. Hune zwa khou vhonala zwi zwa ndeme, maṅwe maṅwalo a do pindulelwa kha dziṅwe dza nyambo dza 10 dza tshiofisi a phadaladzwa nga nnḓa ha u lindela khumbelo dzao. Vhusimamilayo ha Gauteng vhu do bvela phanda na u bveledza maṅwalo a nyambedzano nga nyambo nna dza tshiofisi?
Tshiisimane tshi do shumiswa hafhu sa luambo lwa vhudavhidzani nga u tou ṅwala vhukati ha mihasho yone ine na mivhuso.
Nyambo dzine dza shumiswa kha vhudavhidzani ha nga ngomu na ha nga nnḓa dzi do tikedzwa nga u shumiswa ha nyambo nnzhi, ndi uri ndivho na uri vhudavhidzani vhu nga ha mini, u vha hone ha zwishumiswa na vhathetshelesi zwi o langa nyambo dzine dza tea u shumiswa kha vhudavhidzani. Tshumiso ya nyambo kha tshumelo dza ndeme dzi no nga sa vhuongeloni, zwiṱitshi zwa mapholisa, fhethu hune ha wanala tshumelo dza zwa kutshilelele, ofisini dza zwa dzinnḓu na vhusimamilayo ha Gauteng hu tea u iswa phanda, hu tshi khou bviswa fomo dza tshumelo nga nyambo mbili dza vhongwaniwapo kana hune zwa vha zwo tea nga nyambo dza 11 dza tshiofisi. Hu tea u ombedzelwa hafhu uri u vha hone ha zwishumiswa tshi do vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwa ndeme kha u ta nyambo dzine dza tea u shumisiwa?
Kha sia la pfunzo, GPG i dzhiela ntha vhudavhidzano nga nyambo na u funza zwikoloni sa zwe zwa buliwa nga SASA na Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo.
Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo kha vundu i tea u vhonwa sa tshipida tsha GLPF malugana na mveledziso ya nyambo kha pfunzo.
Vhudavhidzano ha GPG na dzitshaka vhu o vha nga Tshiisimane, kana nga luambo lune lwa takalelwa u shumiswa kha shango lenelo hune zwa konadzea?
Khethekanyo dza Vhudavhidzano ha mihasho ya GPG dzo rangwa phanda nga Vhulanguli Vhuhulwane: Tshumelo ya Vhudavhidzano ya Muvhuso kha Ofisi ya Muphirimia i do vha na mushumo muhulwane kha u thusa GPG kha mbekanyamishumo dzine dza o ṱuṱuwedza u aluswa ha nyambo dza tshiofisi na dziṅwe nyambo u ya nga Mulayotewa. Muhasho muṅwe na muṅwe wa GPG u do vha na tshumelo yawo ya nyambo?
Foramu ya vhudavhidzano ya GPG i o, hu tshi katelwa na u langula na u pima mbekanyamushumo dza u aluswa ha nyambo ho itiwaho nga mihasho ya GPG kha ṱhoḓisiso yayo ya ṅwaha nga ṅwaha. Mvelelo dzi do sumbedza uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itiwa nahone vhuhulu ha thuso iyi vhu o laulwa nga u vha hone ha zwishumiswa?
Muhasho wa Pfuno nga maanḓa u do alusa na u bveledza phanda nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo thudzelwa kule kale sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha SASA na Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo.
Sa muṅwe wa a mishumo yawo, Komiti ya Nyambo ya Vundu la Gauteng i do eletshedza GPG nga mafhungo na thandela dzine dza do thusa kha nyaluso na mveledziso ya nyambo nga maanda nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo thudzelwa thungo kale.
Zwi tea u buliwa zwauri nga ndila ine u aluswa ha nyambo na mveledziso yadzo zwa o bvelela ngayo zwi do laulwa nga mugaganyagwama wo nekedzwaho na u vha hone ha zwishumiswa?
U thomiwa ha zwiṅwe zwivhumbeo na thodea ya u swikelela kha mafhungo a muvhuso nga nyambo dze vhathu vhone vhane vha tou ḓinangela khathihi na tshumiso ya nyambo musi hu tshi khou davhidzanwa na vhashumeli vha muvhuso, na zwone zwi o kwama mveledziso ya tshiṱafu kha zwivhumbeo zwenezwo na mihasho ya GPG nga u angaredza?
Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu, vhashumi na vhaimeleli vha muvhuso vha GPG vha o tea u vha na vhukoni ha dziṅwe kana ha nyambo dzoṱhe dza vhongwaniwapo dza tshiofisi u itela uri hu vhe na u nekedzwa ha tshumelo yavhudi na u shuma zwavhudi?
Izwi zwi amba uri mihasho i o tea u gudisa na u bveledzisa tshitafu tshayo tshi shumaho na vhathu uri tshi kone u davhidzana na vhathu u ya nga milayo ya Batho Pele?
Nga u di dina kha u bveledzisa phanda nyambo dza vhongwaniwapo na u bvela phanḓa na u shandukisa tshanduko dzine dza khou bvela phanda dza nzulele ya vhathu, ndi zwa ndeme hu sedzuluswe GLPF nga murahu ha miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe u vhona arali yo tea.