‘Suid-Afrika verraai sy dogters’ – Dawie RoodtDawie Roodt. Foto: Reint Dykema. Minder as 10% van alle mense op aarde leef vandag in absolute armoede in vergelyking met meer as 90% honderd jaar gelede. Ons het absolute armoede oorwin en binne minder as 20 jaar sal dit nie meer bestaan nie – met die uitsluiting van lande wat in oorloë gewikkel is, meestal in Afrika. Waaraan kan hierdie merkwaardige prestasie toeskryf word? Ek dink nie een of ’n paar spesifieke gebeurtenisse of “uitvindsels” kan uitgesonder word vir ons vooruitgang nie. Ek dink eerder ’n proses van eksperimentering en geluk het oor duisende jare uiteindelik gelei tot die mensdom se verstommende sukses. En die proses is ver van klaar… In die verre verlede kan ons seker “uitvindsels” soos vuur, of meer onlangs, die wiel as voorbeelde noem van groot deurbrake, maar vir my was een van ons grootste ekonomiese deurbrake die tem van diere. Dit het sowat 15 000 jaar gelede gebeur, en die hond was waarskynlik die eerste mak dier. Daarna het diere soos beeste, varke en hoenders gevolg. Waarom dit so ’n groot hoogtepunt is, is dat dit waarskynlik gepaardgegaan het met die ontwikkeling van die konsep wat toe nog nie bestaan het nie: private eiendomsreg. Sonder eiendomsreg kan eiendom nie oorgedra word nie. Eiendomsreg is nodig om handel moontlik te maak. Handel tussen twee individue is altyd tot voordeel van albei partye, anders sal die partye nie handel dryf nie. Saam hiermee het nog ’n merkwaardige ekonomiese deurbraak geleidelik gevolg: geld! Aanvanklik het handel uit ruilhandel bestaan, wat ondoeltreffend en duur is. Maar met die ontstaan van geld het transaksiekoste begin daal, wat handel winsgewender gemaak het. En telkens wanneer geld ontwikkel tot ’n meer moderne vorm, verminder transaksiekoste, wat winsgewendheid en uiteindelik groter voorspoed vir almal beteken. Dink maar aan die oorspronklike vorme van geld: vee, skulpe, slawe, metaal, munte, note; en verskeie vorme van “afgeleide” geld, soos skuldbriewe en digitale geld vandag. En die jongste vorm van geld, soos kriptogeld, laat die transaksiekoste selfs verder daal. Sowat 8 000 jaar gelede het nóg ’n groot deurbraak plaasgevind: die verbouing van plante, veral graan. Dit het sosiale strukture dramaties verander. Boere, wagte (leërs), priesters, onderdrukkers (politici, konings, tsaars, sultans), slawe en ander sosiale groepe het ontstaan. Dit was die begin van “beskawings” – of ingewikkelder samelewings. So was daar baie ander groot en wonderlike deurbrake, waarvan baie taamlik onlangs plaasgevind het: die stoomenjin, demokrasie, elektrisiteit, die internet, selfone en vele meer. Al hierdie deurbrake het duisende jare geneem om behoorlik gevestig te word, maar dit was veral die afgelope sowat honderd jaar dat die mens ongekende vooruitgang gemaak het. Dit bring my by ons laaste werklike groot deurbraak: onderwys vir meisies. Verpligte onderwys is maar ’n taamlik nuwe ding (minder as ’n eeu in die meeste Europese lande), en die idee dat meisies geregtig behoort te wees op dieselfde onderwys as seuns, is selfs nuwer. Onderrig aan meisies het ’n maatskaplike omwenteling veroorsaak wat in ekonomiese waarde gelykgestel kan word aan die verbouing van plante en die uitvinding van geld. Onderwys aan meisies het gelei tot kleiner gesinne en het ons demografiese strukture heeltemal verander. Belangriker: Opgeleide vroue beïnvloed ook hul dogters om skool toe te gaan, wat weer húl dogters beïnvloed. Uiteindelik was nie net mans goed opgelei nie, maar vroue ook, en namate dit aanvaarbaarder geword het dat vroue in die arbeidsmag met mans meeding, het die arbeidsmag vergroot en produktiwiteit toegeneem wat tot ons verstommende vooruitgang gelei het. Tot onlangs was dit vreemd om vroue in professies te sien, maar vandag is dit algemeen. Dit duur tipies twee tot drie generasies (40 tot 60 jaar) voordat vroue die professionele beroepe begin betree van daardie eerste dag dat ’n gesin vir die eerste keer ’n dogter na ’n (goeie) skool toe stuur. Daarom is dit hartverskeurend om te sien hoe Suid-Afrika sy eie dogters, en uiteindelik ons ekonomiese toekoms, verraai deur nie die meeste van ons kinders goeiegehalte-onderwys te bied nie. En selfs al kry ons dit reg om ons onderwyspeil en -gehalte te verbeter, sal dit steeds geslagte neem voordat ons die volle voordeel daarvan sal ervaar.