Leano la Boset haba la Methopo ya Meetse le hlalo a ditsela methopo ya meetse ya Afrika Borwa e tla irelet wago, ya omi a, ya hlabollwa, ya sepedi wa le go laolwa ka gona.
Ka gobane Leano le ka ama tsela yeo bohle re omi ago meetse ka gona, go bohlokwa gore batho ba nt he maikutlo bona mabapi le Leano-Kakanywa.
Meetse ke tshika ya bophelo. A no et a ma emo a balemi; a no et a dibjalwa ebile a newa ke diruiwa t a batho ba magaeng; ke a boithabi o; a thekga lenaneo la go fehla mohlagase, ditoropo t a rena t e nnyane le t e kgolo, meepo, diintasteri gammogo le mehlare le diphoofolo t eo elego bohwa bja rena bja tlhago.
Kabo ya go tshepega ya meetse a go hlweka, meetse a tlhweki o le kelelatshila le meetse a no et a dibjalwa a bohlokwa go fedi a bohloki mo Afrika Borwa. Mananeo a tlhabollo ya mafelo a magaeng gammogo le tso olo o ya mafelo a ditoropong a ithekgile ka meetse go fihlelela dinepo t a wona.
Maikarabelo-magolo a Kgoro ya Merero ya Meetse le Kagodikgwa ke go netefat a gore meetse a lekanego a khwalithi yeo e amogelegago a dula a le gona go kgotsofat a dinyakwa t a motheo le go thekga tlhabollo ya ikonomi le set haba.
Le ge go le bjalo, Afrika Borwa ke naga ya lenyora. Methopo ye meetse ga e nene. Thari e t wela pele go ata. Nyakego ya tlhabollo ya mafelo a ditoropong le ikonomi e a gola gomme le nyakego ya meetse e a oket ega. Go le bjalo, ditiro t a batho di baka t hilafat o le mathata a khwalithi ya meetse.
Bjalo ka naga, re ka se no leta go fihlela go t welela mathata khwalithi le tlhokego ya meetse. Re hloka leano la nako ye e telele go itebanya le ditlhohlo t e, le go bont ha ka moo Mo-Afrika Borwa yo mongwe le yo mongwe a ka kgathago tema ka gona. A ke maikemi et o a Leano le Boset haba la Methopo ya Meetse.
Molaotheo ke molao o mogologolo wa naga.
HABA LA MEETSE abja go ya ka dilo tseo di lego bohlokwa go Leano la Leano la Leano la Pabalelo le Taolo ya rena bjalo ka set haba.
Molao wo o et ane le taolo ya methopo ya meetse.
Afrika Borwa. Molao wa Bosetshaba wa Meetse wa 1998 o reya motheo ya meetse le tlhweki o. O file didiri wa t a semolao go fihlelela pono yeo. Leano la et ane le ka moo baabi ba ditirelo tsa kabo Boset haba dla Methopo ya Meetse ke lenaneo la boset haba ya meetse bjalo ka diboto t a meetse le la go fihlelela pono yeo bommasepala ba abelago badiri i ba meetse ka magaeng le diintastering.
Leano la Boset haba la Methopo ya Meetse ga le a lebelelana le dintlha t e. Go na le lenaneo la ka thoko la kabo ya meetse le tlhweki o. Ditsela tseo mebuso ya selegae e tla abelago badiri i ditirelo t a meetse ka gona di tla hlaloswa ka go Maano a Tlhabollo ya Ditirelo t a Meetse ao lekala le lengwe le le lengwe la tirelo ya meetse le swanet ego go le thala.
Meetse ke mothopo wa tlhago. Ke a batho ba Afrika Borwa ka moka. Kgoro e swanet e go hlokomela mothopo wo (meetse le tikologo ya wona) legatong la batho ba Afrika Borwa.
Tokelo e nno i ya meetse, go ya ka molao, ke ya meetse a dinyakwa t a motheo t a batho (mohl. a go apea, go nwa le go hlapa) le a tikologo. Wona a bit wa "Reserve" ka Molao wa Boset haba wa Meetse. Kgoro e ka abelana ka meetse fela ka morago ga gore meetse a "Reserve" a beelwe ka thoko.
Molao o re batho ba swanet e go kgatha tema taolong ya methopo ya meetse. Taolo ya methopo ya meetse e tla ba legatong la fasefase ka moo go kgonegago. Go kgonagat a se, Molao o hlamile ditheo (di-institu ene) t eo batho ba ka kgathago tema go t ona.
Methopo ya meetse e tla laolwa ka bojohle bja yona. Dinoka, matamo, mehlaka, lefase le lego mo tikologong, meetse a ka fase ga mabu, gammogo le ditiro t a batho t eo di nago le khuet o go dilo t e, e tla laolwa bja'ka selo se tee.
A re na le meetse a lekanego?
Afrika Borwa ke naga ya go oma. Re nelwa ke pula ya palogare ya 450 mm ka ngwaga. Ye ke kelo ya fase kudu ge e bapet wa le palogare ya lefase ye e lekanyet wago go 860 mm ka ngwaga. Pula yeo e re nelago e fapana kudu go ya ka mengwaga. Naga ye gape e bekilwe ke komelelo.
Dinoka t a Afrika Borwa ke t e nnyane ka bogolo ge di bapet wa le dinoka t a dinaga t e dingwe. Meetse a noka ya Orange ke 10% fela ge a bapet wa ke la noka ya Zambezi. Meetse a dinoka t a Afrika Borwa ka moka ge di kopane a ka fase ga seripagare sa meetse a noka ya Zambezi. Gape re abelana bont i bja dinoka t a rena, go swana le Orange/Senqu le Limpopo, le dinaga t e dingwe t eo le t ona di omi ago meetse a dinoka t e.
Dinyaki i o t a Kgoro di bont hit e gore a godimo ga mafelo 19 a taolo ya meetse a 11 (bona Seswant ho 3) mo nageng a na le mathata a meetse. Mo mafelelong a, batho ba omi a meetse a mant i moo elego gore tikologo e ka tlase ga kgatelelo e kgolo, gomme seo se baka gore badiri i ba bangwe ba meetse ba se hwet e kabo ya bona ya maleba.
A re na le meetse a khwalithi ye e amogelegago?
Ga se meetse a rena ka moka ao elego a khwalithi ye e amogelegago. A mangwe a t hilafadit we.
Mo nageng ka bophara, t at i le lengwe le le lengwe, mekgatlo le batho fela ba ba le khuet o go khwalithi ya meetse a ka dinokeng le meeleng, a ka fase ga mabu le a mehlaka. Le badiri i ba meetse a ka gae ba na le khuet o go khwalithi ya meetse ka go t hollela pente, oli le dilo t e dingwe t e kotsi ka go kelelat hila ya meetse.
Mathata a magolo a khwalithi ya meetse mo Afrika Borwa a bakwa ke meetse a dit hila go t wa diintastering le meepong, menont ha ya temo, kgogolego, dit hila/ditlakala t a go t wa ka magaeng, tlhokego ya mananeo a tlhweko le ditiragalo t e dingwe t e nt i.
ona di baka mathata a khwalithi ya meetse go swana le kelo ya godimo ya letswai, meetse a esiti, t hilafat o ya baktheria le t hilofat o ya dilo t a mpholo.
Go no fa mohlala, baktheria yeo e tsenago ka meetseng ka lebaka la tlhokego ya mananeo a tlhweki o e ka baka kholera, yeo e ka bolayago batho. Gape, go a tura go hlweki a meetse a t hilafet ego gire re kgone go ka a omi a gape, gomme seo se ra gore batho ba tla swanelwa ke go lefela meetse ka t helete ye e okedit wego.
A re omi a meetse ka tshwanelo?
Meetse a kelo ye e ka bago 60% mo nageng a omi wa lefapheng la temo ya no et o. Badiri i ba ka magaeng le ba ditoropong ba omi a meetse a ka bago 11% gomme meepo le diintasteri tse dingwe tse kgolo di omi a kelo ye e ka 8%. Dithokgwa t a kgwebo le t ona di omi a meetse a kelo ye e ka bago 8%.
Re swanet e go omi a meetse ka bohlale.
Sustainability. Se se ra gore re swanet e go omi a meetse tlhabollo ya set haba le ikonomi eup a, le ge go le bjalo, re swanet e go irelet a tikologo yeo meetse a rena a t wago gona. Ge re ka kgona go fihlelela tekatekano e botse gareng ga t homi o le t hirelet o ya methopo ya meetse, gore gore re tla kgona go kgotsofat a dinyakwa t a rena t a meetse le dinyakwa t a bana ba rena, gammogo le dinyakwa t a bana ba bana ba rena.
Tekatekano. Se se ra gore modudi yo mongwe le yo mongwe wa naga o swanet e go kgona go fihlelela meetse le mehola ya go omi a meetse. Diphetho t a kabo ya meetse di swanet e go bont ha se.
Seswant ho 4.
Ga ra huma ka meetse. Methopo ya rena ya meetse e lebagane le dinyakwa le mathata a golago. Mo nakong ye e fetilego, meetse a be a sa abje ka tshwanelo. Gant i meetse a a senywa.
Leano la Boset haba la Methopo ya Meetse ke lenaneo (framework) leo maano ka moka ao re a hlokago go laola methopo ya meetse a ka kopanago ka tsela ye e rulagant wego gabotse. Molao wa Boset haba wa Meetse o re Leano le sekasekwe leswa bonnyane morago ga mengwaga ye mengwe le ye mengwe ye mehlano.
Se ga se re gore re tla leta mengwaga ye mehlano pele re tsenya leano tiri ong. Dihlopha t a batho di dut e di tsene fase go hlama mekgwa le mananeo a go tsenya tiri ong dikarolo t a go fapafapana t a Leano, le go gati a dikarolo t e dingwe ka Kuranteng ya Mmu o gore batho ba nt he maikutlo a bona, le pele Leano la Boset haba la Methopo ya Meetse ka no i le lokela go ka gati wa/phatlalat wa.
Go kgatha tema ga set haba go kgont ha bohle bao ba nyakago go kgatha tema go taolong ya meetse go dira bjalo. Kgoro e setse e hlamile lenaneo la go kgatha tema ga setshaba.
Dinyaki i o go hlabolla tsebo le kwe i o ka nepo ya go oket a bokgoni bja go hlabolla methopo ya meetse.
e dingwe t a ditsela go t ea meetse mothopong wa go swana le moela, noka, bodutelo t e di ka ba le khuet o e mpe go bja ka fase ga mabu, mohlaka goba "estuary" go a omi a methopo ya meetse ge di sa laolwe ka go lota meetse go swana le go a bea ka letamong tshwanelo. Go fa mohlala. Molao o go thibela goba go fetola moela wa meetse go swana le, go fa dumelela diintasteri go t hollela meetse mohlala, ge moela wa meetse a moela goba noka o wanet e go thibelwa goba go fetolwa go kgont ha kago ya tsela e mpsha a t ona a dit hila ka gare ga dinoka le phokot o ya moela wa meetse, go omi a meetse a pula go bjala meela, ge fela seo se dirwa ka tumelelo mehlare goba dimela t a go swana le diplantasi t a dikgwa t a ya Kgoro gomme le melawana ya gona kgwebo t eo di omi ago meetse a mant i go feta dimela t a e maatla e latelwa go hlweki a meetse tlhago. Se se ra gore meetse a pula ao a ka bago a fihlile a. Se se irelet a meetse mothopo wadinokeng a omi wa ke mehlare le dinoka meetse le badiri i ba bangwe.
go lahlwa ga meetse a dit hila a go fisa go t wa diintastering le ditei eneng t a go fehla mohlagase go fetola khwiti, leriba goba moela wa meetse go swanale ge noka goba moedi o fetolelwa go kanala goba ge le aba aba la go aga le "rafsa" khwiting goba leribeng la noka go tlo wa ga meetse a ka fase ga mabu go ya go omi wa mererong ya meepo le kago; le boithabi o, dipapading t a meetse go swana le go rutha.
Dikgato t e di lebi it wego go methopo di tla hlokomela khwalithi ya meetse, kelo ya meetse, diphoofolo t eo di phelago ka methopong ya meetse, le dimela t e di lego tikologong ya mothopo.
ohle di swanet e go phela ga botse gore mothopo wa meetse o ome ka tshwanelo le go aba meetse.
Sa mathomo, Kgoro e tla hlama lenaneo la bea methopo ya meetse ka moka mo nageng go ya maemo a yona. Maemo a mangwe le a mangwe a tla bont ha gore ke dikhuet o dife t eo di goba di sa amogelegego go irelet a mothopo. Maemo a tla bont ha le gore ke meetse a ma ka kaakang ao a ka omi wago.
Tlhago, moo batho ba sa hlwago ba e ba le khuet o e kalo go mothopo wa meetse le moo mothopo o sa lego kgauswi le seemo sa wona sa tlhago, bjalo ka meela ya thaba.
Magareng, moo mothopo wa meetse o fapanego kudu le maemo a wona a tlhago.
Fokolago, sehlopha sa ka fase ga magareng, moo maikemi et o elego go kaonafat a mothopo go ya maemo a magareng.
Sa bobedi, Kgoro e tla lekola maemo a mothopo wo mongwe le wo mongwe wo bohlokwa wa meetse mo nageng gomme, ka t homi ano le ba bangwe bao ba nago le seabe, gwa kwanwa ka ga seemo sa wona sa ka moso. Badiri i ba meetse ba tla thu a go t ea sepheto sa gore ba nyaka go bona methopo ya bona ya meetse e e ba bjang ka moso, gore taolo ya meetse e kaonafat e bophelo bja mothopo wa meetse ge nako e nt e e eya. Go bewa ga methopo ya meetse go ya ka maemo a yona go tla dirwa mo mengwageng ye 10 go i a go 15 ye tlago, gomme go tla thongwa mafelong ao go nyakegago dikgato t a ka pela.
Go fihlelela lekatekano ya kabo ya meetse le t wet opele - Reserve sephetho sa gore go nyakwa go Ge meetse a lego gona mo nageng a ka t helwa ka emereng, "Reserve"bona maemo a mothopo wa meetse ke meetse ao a swanet ego go no dula a le gona ka emereng bakeng sa dinyakwa t a a eba bjang ka moso, Kgoro e tla motheo t a batho le tikologo/tlhago.
lebelela dinepo t a khwalithi ya methopo.
Kabo go ba bjang.
Kgoro e tla abago meetse ka gona. Reserve e ka pele lenaneong la kabo ya meetse.
Ga go kgonege go phema tshilafat o ya meetse ka gohlegohle, eup a go bohlokwa go a kgonega go laola t hilafat o ka tsela yeo elego gore methopo ya meetse e sa nt e e tla oma ka tshwanelo. Dikgato t a taolo t eo di lebi it wego go mothopo di tla laolo t hilafat o le t homi o ya methopo ya meetse go feta tekanyo. Go fa mohlala, di tla laola seo se t welelago kua mafelelong a diphaepo t a mat hila a diintasteri.
Kgoro e t e dipheto t a kgato ka kgato mabapi le taolo ya khwalithi ya meetse le t hilafat o.
Kgato ya boraro e ka t ewa fela ge dikgato t e dingwe di t erwe go thibela goba go fokot a t hilafat o, le fela ge e le gore ga go na le ditsela t e dingwe. Go lahlwa goba go t hollwa ga meetse a dit hila go ka dumelelwa, eup a ka tlase ga mabaka a rilego fela le gona ge fela e le gore noka goba moela woo meetse a dit hila a tla t hollelwago ka go wona o tla ba le meetse a lekanago go ka kgona go timola bogale bja meetse ao a dit hila.
Badiri i ba bagolo ba meetse ke bona gape ba nago le kotsi e kgolo ya go ka ba le khuet o e mpe go methopo ya meetse. Bona ba akaret a temo, meepo, intasteri, mafelo a ditoropong le mafelo a bodulo.
Go ya ka Temana 4 ya Molao, t homi o ya meetse ka moka e swanet e "go fiwa tumelelo". Ka mant u a mangwe, batho ba swanet e go hwet a tumelelo ya go omi a meetse.
Go na le ditsela tse mmalwa t a go fapafapana t eo motho a ka fiwago tumelelo ya go omi a meetse ke Kgoro. Batho bao ba omi ago kelo e nnyane ya meetse ka magaeng, go no et a dirapama le diruiwa (esego mo merorong ya kgwebo), go lota le go omi a meetse a pula go t wa hlakeng, ba et e ba na le tokelo ya go omi a meetse.
Tumelelo ya Kakaret o, moo modiri i a ka omi ago meetse ntle le laesense ge le gore t homi o ya meetse e ka tlase ga Tumelelo ya Kakaret o.
wet opele ya t homi o ya bjale ya semolao ya meetse ka tlase ga molao ofe goba ofe gareng ga di 1 October 1996 le di 31 September 1998, go fihlela ge badiri i ba bjalo ba fiwa dilaesense.
Badiri i ba meetse bao ba filwego tumelelo ba tla kgona go somi a meetse, eup a gape ba tla rwala le maikarabelo a go somisa meetse go ya ka mabaka a tumelelo. Mabaka a a tla irelet a tikologo le go lemoga dinyakwa t a badiri i ba bangwe ba meetse.
Laesense ya t homi o ya meetse ke sengwalwa sa semolao. E fa motho tumelelo ya go omi a meetse go ya ka mabaka ao a beet wego laesense.
Mabaka a swanet e go sekasekwa leswa bonnyane mengwaga ye mengwe le ye mengwe ye mehlano. Laesense e ka gagaba go dihla mengwaga ye 40.
Kgoro e ka gogela laesense morago ge modiri i a tshela mabaka ao a beet wego laesense.
Diphetogo go mabaka a laesense ya motho di ka dirwa fela ge mabaka a dilaesense t e dingwe ka moka tsa t homi o ye e swanago ya meetse goba go t wa go motho o tee wa meetse le wona a fetolwa.
Paka/Nako ya laesense e ka se fetolwe eup a e ka katolo wa goba ya sekasekwa leswa, ka mengwa ye e e sa fetego mehlano.
Go na le lenaneo le omi wago bjale la go dira kgopelo le go sekaseka laesense ye nngwe le ye nngwe, eup a le tla rukaganywa leswa mo mengwageng ye mebedi Seswant ho 7. Molao wa Boset haba wa Meetse o hlalosa ye e latelago. melawana ye e swanet ego go latlelwa go omi a meetse ka bohlale. Melawana ye e re moo go nago le kotsi e kgolo ya khuet o e mpe go mothopo wa meetse, melawana ye e beilwego ya t homi o ya meetse e tla thatafa le go feta.
Kgoro e tla ipilet a gore go be le laesense ya kgapelet o ya t homi o ya meetse mafelong ao go ka bago go se na meetse a lekanago a badiri i ka moka, goba moo khwalithi ya meetse e et ego e thomile go fokola. Mo mafelong a bjalo, badiri i ba bjale le ba baswa ba meetse ntle le Schedule 1e badiri i ba ka fase ga Tumelelo ya Kakaret o, ba tla swanelwa ke go dira dikgopelo t a dilaesense.
Lenaneo la go sekeseka dikgopelo t a dilaesesense le tla netefat a gore bohle ba fiwa sedi ya go fihlelela meetse ka go lekana le gore meetse a abja ka tsela ya maleba yeo e holago bohle, go lebelet we mabaka a rilego.
Kgoro e nyaka go tseba gore meetse a methepo ya go fapafapana a omi wa bjang le gore go omi wa a ma kaakang. Ka tshedimo o ye, kgoro e ka beakanya ka tshwanelo, ya hlama, ya laola le go irelet a methopo ya meetse gammogo le badiri i. Ka lona lebaka le, badiri i ba meetse ba et e ba kgopet we go ngwadi a t homi o ya bona ya meetse ge e le gore ba a tsea le go a lota, goba ba baka phoket ogo ya moelo wa meetse (dikgwa t a kgwebo). Lenaneo la semmu o la go ngwadi o ye le fedile ka June 2001 gomme bont i bja badiri i ba meetse ba et e ba ngwadi it e. Badiri i bao ba sa hlwago ba ngwadi a ba nt e ba ka dira kgopelo ya go ingwadi a ka morago ga nako. Badiri i ba bangwe ba meetse ba tla ngwadi wa ge nako e nt e e eya.
Ge dinyakwa t a meetse di dut e di golela pele, re tla swanela ke go fihlelela tekatekano gareng ga go dinyakwa le meetse ao a lego gona. Re tla swanelwa ke go rulaganyo maano a go fapafapana, lengwe le lengwe ka ditshenyegelo, nako le matsapa a fapanego.
Kabo-leswa ya meetse, go swana le ge batho ba omi fase.
Taolo le toto ya mothopo wa meetse a ka godimo ga bona gore a abelwa bao ba se nago meetse a lekanego. mabu.
Tlhabollo ya methopo ya ka godimo ga mabu, go swana a mant i go ya mafelong ao a nago le tlhaelelo ya le go aga matamo. meetse.
Go omi wa leswa ga meetse, go swana le ge intasteri hlaloswa go karolo 7.10 e omi a meetse a yona a dit hila gape.
Mo nakong ye e fetilego, Kgoro e be e fetisetse meetse go t wa mafelong ao a nago le meetse a mant i go ya moo go nago le tlhaelelo, goba e aga matamo a magolo goba e dumelela kago ya matamo go netefat a gore go ba le meetse a lekanego go kgotsofat a dinyakwa t a badiri i ba meetse. Le ge go le bjalo, le mekgwa ye ga se ya lekana. Lebaka ke gore go thomile go ba le tlhaelelo ya meetse ka lebaka la go ata ga thari gammogo le koket ego ya t homi o ya meetse diinstastering, temong, meepong le mererong ye mengwe. Leano la Boset haba la Taolo ya Meetse le re fa mokgwa o moswa, woo o bit wago "water conservation and demand management". Batho ba bant i ba ka omi a meetse a mannyane ka go fetola mekgwa ya bona ya bophelo le ka go seket a meetse.
ditheo t a meetse go swana le mebu o ya selegae yeo e abelago batho meetse e swanet e go dira se ka bokgoni, gore go be le tahlegelo e nnyane ya meetse mohlala, ka go netefat a gore diphaephe t a go sepet a meetse ga di dutle ebile di swanet e go hlohlelet a badiri i gore ba seket e meetse.
Badiri i ba meetse ka moka ba swanet e go omi a meetse ka tshwanelo ntle le go a senya. Mohlala, ba tswalele dithepe ga botse, ba loki e diphaephe t eo di dutlago, ba omi e fela meetse a kelo yeo ba e hlokago.
Tsheket o ya meetse e swanet e go ba karolo ya thulaganyo ya methopo ya meetse le ditirelo t a meetse.
Kgoro e tla ba le masolo a go lemo a set haba nyakego ya go seket a/lota meetse, go omi a thuto ya dikolong le go hlohlelet a ditheo t a meetse go seket a le go hlohlelet a moya wa go seket a meetse. Lekala le lengwe le le lengwe, bja'ka temo, intasteri, go fehla mohlagase le meepo le tla hlama maano a lona a go a tsheket o ya meetse le taolo ya nyakego ya meetse. Kgoro gape e ka omi a mabaka a laesense ya meetse go bea dinyakwa t a tsheket o/toto ya meetse.
Ke ka lebaka la eng taolo ya meetse e lefi wa?
Ge bont i bja badiri i ba meetse ba nyaka meetse, le ditlhohlo t a go laola methopo ya meetse di a oket ega. Kafao, ditshenyegelo t a go hlapet a le go laola, go nyaki i a le go beakanya, go rulaganya le go aga matamo a maswa, go laola le go hlokomela marangrang a kabo ya meetse, t hirelet o ya methopo ya meetse, le merero ye mengwe ya taolo, di a oket ega.
Naa badiri i ba tla lefi wa ditshenyegelo dife t a taolo ya meetse?
Go na le magoro a mararo a ditefelo.
Tefelo ya taolo ya mothopo wa meetse. Yona e akaret a merero ya taolo go swana le taolo ya t homi o ya meetse, taolo ya khwalithi ya meetse, taolo ya polokego ya letamo le toto ya meetse (go akaret wa lenaneo la Working for Water la go laola dihlare di ele tsa metsenyet a).
Tefelo ya tlhabollo ya mothopo wa meetse le t homi o ya "water works". Ditshenyegelo t a se mo mengwageng ye 25 ye e latelago di ka fihla go R12 billion, gammogo le t helete ye e lekanyet wago go R530 million ka ngwaga bakeng sa ditshenyegelo t e dingwe go swana le go bu et a sekeng le go loki a marangrang a bjale.
Ke mang a tla beago ditefelo, le gona bjang?
Ditshenyegelo t a taolo ya meetse di fapana go ya ka mafelo, go ya ka mabaka a selegae. Di-Catchment Management Agency (bona karolo 11) t a le lengwe le lengwe la Mafelo a 19 a Taolo ya Meetse di tla rwala maikarabelo a go bea ditefelo t a taolo ya meetse le ditefelo t a go t hollela mat hila goba meetse a nago le mat hila ka gare ga methopo ya meetse. Ditefelo t a tshomi o ya meetse le mat hila di tla fapana go ya ka Mafelo a Toalo Metse, ebile di ka fapana go ya ka go fapana ga makala (mohl. temo, intasteri, kagodikgwa) go ya ka dinyakwa le mabaka a selegae.
Badiri i ba meetse ba tla fiwa thu o ya maseleng ka ditsela t e pedi. Kgoro e tla "subsidaesa" ditefelo ka moka t a meetse ao dikema t a meetse t a Mmuso di a abelago balemi ba baswa ba nosetso nako ya mengwaga ye mehlano go tloga mola nosetso e thomago.
Nepo ka Ditheo t a Taolo ya Meetse ke gore badiri i ba meetse le batho bao ba angwago ke tsela yeo meetse a abjago ka gona ba swanet e go ba le seabe ka moo methopo ya meetse e laolwago tikologong ya gabo bona.
Mo lebakeng le, Kgoro e rwele maikarabelo a go laola merero ka moka ya Molao legatong la Tona. Tema ya Kgoro e tla fetoga ge ditheo t a taolo ya meetse di hlamilwe le go fiwa maikarabelo le maatla a taolo ya methopo ya meetse. Mafelelong tema ya Kgoro e tla ba go fana ka pholisi ya boset haba le lenaneo la taolo ya methopo le go netefat a gore ditheo t e dingwe di oma ka tshwanelo.
Di-CMA di tla thewa semmu o ka lenaneo leo le akaret ago set haba. Lenaneo le set e le thomile go bont i bja Mafelo a Taolo ya Meetse a 19. Di-CMA di ka thewa ka matsapa a Tona goba ka gobane sehlopha sa batho se i it e t hi inyo ye e amago set haba ka botlalo go Tona. T hi inyo e swanet e go akaret a, go no fa mohlala, dintlha t a bogomo bja mellwane ya CMA, tlhaloso ya methopo ya meetse, metheo ya bjale le ba omi i ba meetse ba moo tikologong, le ditsela t eo ba tla laolwago ka gona le ka moo CMA ye e sisinywago e tla itefelago ka gona. CMA e tla thoma go oma ge Tona e fet a go kgetha Boto ya Taolo. Maloko a Boto ya Taolo a digelwa ke Komiti-Kelet i yeo maloko a yona a kgethwago ke badiri i ba meetse ba moo lefelong la bodutelo bja meetse.
Mekgatlo ya Badiri i ba Meetse ke dihlopha t a badiri i ba meetse bao ba kganyogago go tsenela merero ye e amanago le meetse maemong a selegae gore ba holege ka moka, bja'ka temo ya no et o goba go laola khwalithi ya meetse. E oma go ya ka molaotheo wa semmu o woo o hlaloswago ka go pukwana yeo e hlamilwego ke Kgoro. Mekgatlo ye go lebelet we gore e kgone go ikemela la ma eleng ao a t wago go ditefelo t eo di beakant wego go ya ka leano la thulaganyo ya ditefelo t eo di lef ago ke maloko.
Diboto t a peleng t a no et o di tla fetolelwa go Mekgatlo ya Badiri i ba Meetse mo mengwageng ye mebedi ye e latelago. Ka yona nako yeo, e ka katolo a me omo ya yona le go netefat a gore mokgatlo o emela badiri i ka moka ba meetse mo ditikologong. Mekgatlo e meswa ya Badiri i ba Meetse e ka hlangwa ge go na le nyakego.
Lemoga: Ditheo t a tireloya meetse di abela badiri i meetse le mananeo a tlhweko gomme di wela ka fase ga Molao wa Ditirelo t a Meetse wa 1997 (WSA).
Mananeo a tshedimo o a omi etswa go lota tshedimo o ya methopo ya meetse gore e kgone go omi wa le go le kwe i wa ga bonolo ke balaodi ba meetse le bao ba t eago diphetho.
Balaodi ba methopo ya meetse ba ka se kgone go t ea diphetho t a maleba ka tshedimo o ye e fo aget ego. Gape re swanet e gore kgafet akgafet a re no fela re lekola ge eba re atlega go fihlelela dinepo t a rena t a go omi a meetse ka bohlale goba aowa.
Lenaneo la Boset haba la Methopo ya Meetse le tsenya tiri ong dinyakwa t e ka ditsela t e pedi: go katolo a lenaneo la tlhapet o la bjale la naga, go hlama le go hlabolla mananeo a tshedimo o.
Mo lebakeng le Kgoro e gare e sekaseka le go fetola mananeo a yona a tshedimo o. Mehuta ya tshedimo o yeo e swanet ego go ba gona e akaret a kelelo ya meetse a ka godimo ga mabu, khwalithi ya meetse a ka godimo ga mabu, khwalithi le kelo ya meetse a ka fase ga mabu, t homi o ya meetse gammogo le go fiwa tumelelo. Mananeo a boset haba a tla hlangwa gore di-Catchment Management Agency, ge di thewa, di kgone go ba le maikarabelo a taolo ya tshedimo o mafelong a t ona a taolo ya meetse, gammogo le go fihlelela tshedimo o ya go t wa go mafelong a mabapi. Mananeo a mane a magolo a tshedimo o a Kgoro a swaragane le meetse a ka godimo ga mabu, meetse a ka fase ga mabu, khwalithi ya meetse le taolo ya ditumelelo t a t homi o ya meetse.
Tshedimo o ye elego ka gare ga mananeo a mmu o a tshedimo o e ka fihlelelwa ke set haba. Go feta moo, molao o nyaka gore motho yo mongwe le yo mongwe, ka kgopelo ya Tona, a fana ka tshedimo o ya go thu a taolong le t hirelet ong methopo ya meetse. Go ka ngwalwa melao ye e sepelelanago le ntlha ye.
Ke maikarabelo a Kgoro go laola mafula, polokego ya matamo, komelelo le t hilafat o, go akaret wa t hilafat o yeo e ka bakago malwet i a go swana le cholera. Mafula ao a bakwago ke dipula t e di nago ka maatla goba go senyega ga matamo, komelelo le t hilafat o ya meetse yeo e bakwago ke dilo t a mpholo, baktheria le virase, a ka ba le ditlamorago t a masetlapelo.
Mo nakong ye e fetilego, naga ye e ile ka kgona go itebanya le ditiragalo t a masetlapelo ge di be le gare di direga, goba ditlamorago t a t ona. Mo nakong ye e tlago, go tla ba le dikgato t a maleba t a taolo ya masetlapelo t e di t ewago pele ga nako go irelet a batho kgahlanong le masetlapelo a tlhago le metlapelo ao a bakwago ke ditiro t a batho, le go fokot a ditlamorago t a wona.
Leano le la go bonela dilo pele le t wa go Molao wa Boset haba wa Taolo ya Masetlapelo woo tla feti wago ke phalamente ka 2002. Molao wo o hlalosa gore naga e swanet e go dula e lokile go ka itebanya le masetlapelo. Gape o gatelela le gore re swanet e go fokot a le kgonagalo ya go direga ga masetlapelo, re fokot a go bogale bja masetlapelo ge a ka direga le go fokot a go ba kotsing ga set haba, kudukudu dit haba t e di hlokago.
Kgoro e tla ba molekane go Leano la Boset haba la Taolo ya Masetlapelo leo le tla hlangwago gomme la ikarabela go lekalo leo le et anego le merero ya meetse. Go fihlelela seo, Kgoro e etile pele go hlangwa ga atlase ye e bont hago mafelo a lego kotsing ya masetlapelo a tlhago mo nageng. E bile kgoro e nyaki i a kgonagalo ya go hlama uniti ya lekala la polokego ya set haba leo le tla set anago thwii le masetlapelo gammogo le maemo a t hoganet o ao a ka hlagago taolong ya methopo ya meetse, ditirelo t a meete le kagodikgwa.
Go tsenywa tiri ong ga molao go et e go thomile, gomme go tla t welapele legato ka legato mo mengwageng ye 20 goba gona moo. Ka lebaka la bogolo le go arakana ga merero ye mengwe e ment i, lenaneo leo le ukangwago le ka no fetolwa.
Lenaneo le ka lekolwa leswa go ya ka maitemogelo a mo mengwageng ye mehlano ya First Edition National Water Strategy, le go memetlelwa morago ga ditshwaelo t a set haba, gape le tla sekasekwa leswa mo mengwageng ye mengwe le ye mengwe ye mehlano. Ditiragalo t a tsenya lenaneo tiri ong di adilwe ka mo fase.
Ditiragalo t a go laela le go hlama ke dinyakwa t e diswa t a Molao t eo di tla dirwago ga tee fela. Di adilwe go Table 1 le dinako t a gona.
Table 2. Ditlhabollo t e ka bago gona ka moso t e kgolo t a methopo ya meetse.
Re ka se kgone go fihlelela pono ya rena ya taolo ya maleba ya methopo ya meetse ka let atsi le tee - Leano la Bosetshaba la Meetse le bont ha tsela yeo re tla e latelago mo mengwageng ye 20 go i a go ye 25 ye e tlago. Legato ka legato mo nakong ye telele, re tla tsenya tiri ong, dintlha tsa motheo tsa pono ya rena.
Go t wa go Ma-Afrika Borwa ka moka, bao ba omago mmu ong, bao ba lego ditheong t a taolo ya meetse gammogo le badiri i ba meetse ka moka, go kgatha tema maitapi ong a boset haba. Kafao ditshwaelo t a gago go Leano le le akanywago di bohlokwa.
Dikopano t e di tla fa bao ba nago seabe tshedimo o ye nngwe ka ga dikagare t a Leano la Boset haba la Methopo ya Meetse, maemo a bjale le a ka moso a meetse go di-Water Management Area (WMAs). Dikopanong t e ka moka, bao ba nago le seabe ba tla tswelet a dintlha t eo di sa ba feti ego botse le/goba go swaela.