Kaaps-Hollandse boustyl – Afrikanergeskiedenis
Die lewe in die kolonie
Hoewel die Kaaps-Hollandse boustyl eie is aan Suid-Afrika, kan sy oorsprong teruggevoer word na die eenvoudige inheemse Noord-Europese kapdakhuise, sekere Mediterreense boupraktyke en die stylvoorkeure van Duitse en Franse setlaars wat hulle aan die Kaap kom vestig het. Hierdie boustyl het egter nie dadelik ná die stigting van die volksplanting aan die Kaap in 1652 tot stand gekom nie maar was die resultaat van 'n evolusionêre proses waarin die Suid-Afrikaanse klimaat, die beskikbare boumateriaal en die behoeftes van die Kaapse inwoners 'n belangrike rol gespeel het.
Die eerste gebou wat deur Jan van Riebeeck aan die Kaap opgerig is, was 'n houtfort wat volgens die voorskrifte van die Here XVII gebou is. Die Kaapse klimaat het spoedig geblyk een te veel te wees vir hierdie gebou, want binne 'n jaar het die meeste planke, wat van Nederland afkomstig was, lelike barste getoon. Van Riebeeck was dus verplig om alternatiewe boumateriaal aan die Kaap te vind want dit was te duur om bakstene, ensovoorts van Nederland in te voer. Nadat voldoende hoeveelhede klei gevind is, het Van Riebeeck met 'n steenmakery begin.
Die plaaslik gebakte bakstene het meegebring dat die wonings aan die Kaap spoedig 'n ander voorkoms gehad het. In plaas van hout is stene nou gebruik terwyl die dakke met riet bedek is.
Algaande is gebruik gemaak van boumateriaal wat die plaaslike klimaat kon trotseer: klip, songedroogde kleistene waarmee stewige mure van tussen 50-80 cm opgerig is en aan die binne-, sowel as die buitekant met kleimortel afgepleister is. Daarna is dit met plaaslik gebrande kalk afgewit om dit waterdig te maak terwyl vleiriet as dakbedekking aangewend is.
Die eerste woonhuise aan die Kaap het 'n betreklik eenvoudige grondplan gehad. Namate die nedersetting ontwikkel en die Kaapse inwoners meer gevestig geraak het, het hulle woonhuise ook groter geword. Teen 1700 het 'n redelik aantal Kaapse huise 'n L-vormige grondplan gehad – die een vleuel is langs die sygrens van die erf gebou.
Naas die L-vorm, het ook die U-vormige grondplan later aan die Kaap ontstaan. Mettertyd het op die platteland verskillende ander vorms van grondplanne ontwikkel waarvan die bekendste die T-vorm was.
Dié grondplanne het die grondslag gevorm van die Kaaps-Hollandse boustyl. Daar het egter ook talle variasies voorgekom aangesien elke persoon se huis sy persoonlike smaak verteenwoordig en gevolglik sy woning op sy eie wyse gebou het dat dit sy besondere behoeftes die beste sou bevredig.
Een van die bekendste Kaaps-Hollandse huise in Suid-Afrika is Groot Constantia. Hierdie huis, met sy monumentale afmetings, is nie alleen indrukwekkend ten aansien van voorkoms nie, maar het ook 'n roemryke verlede.
Die grond waarop Groot Constantia opgerig is, is in 1685 aan goewerneur Simon van der Stel gegee. Hier het hy 'n spogwynplaas ontwikkel. Die grond het later in die besit van die Cloetes gekom. Dit was Hendrik Cloete wat die wynkelder in 1791 laat herbou het en ook die rooibaksteengebou, gebou van ingevoerde Hollandse "klinkerstene", in 'n Kaaps-Hollandse huis verander het.
Die huis in sy nuwe vorm het 'n baie hoë halsgewel gekry en het 'n U-vorm aangeneem. In 1885 is Groot Constantia aan die Koloniale Regering verkoop en het dit 'n eksperimentele wynplaas geword. Teëspoed het die huis getref toe dit in 1925 deur 'n brand verwoes is. Nadat die huis deur 'n argitek, FK Kendall, gerestoureer is, is dit in 1927 vir die publiek geopen. Vanaf 1976 word die plaas deur die Groot Constantia-Beheerraad beheer. Die huis, wat 'n gewilde museum is, ressorteer onder die Suid-Afrikaanse Kultuurhistoriese Museums.
Die huis se marmervloere is later deur teël- en geelhoutvloere vervang. Die meublement is die tipiese, deftige swart Kaapse meubels van oorwegend stinkhout, in sommige gevalle afgewissel met inlegwerk van geelhout, ebbehout en satynhout. Die groot hemelbed in die slaapkamer was vroeër die eiendom van "Onze Jan" Hofmeyr. Die reuse-kombuis is na vorm en inhoud 'n pragtige voorbeeld van die outentieke, deftige Kaapse kombuis. Treffend is die trap na die solder en die koperware.
In die lang, indrukwekkende eetkamer het bekendes soos lady Anne Barnard, William Burchill en die prinse van Oranje en Wallis aangesit.
Die oorspronklike landgoed is ná Simon van der Stel se tyd verder verdeel en mettertyd is ook ander bekende huise soos Hoop op Constantia, Buitenverwachting, Klein Constantia, Uitsig, Bergvliet, Tokai Manor House, en andere op Constantia opgerig.
Behalwe die indrukwekkende gebou op Constantia, het dié plaas ook 'n naam as wynplaas verwerf. Byna drie eeue lank het Constantia se spogwyne hier en in die buiteland naam gemaak. Daar word vertel dat Napoleon Bonaparte Constantia-wyn in sy ballingskap na St. Helena gedrink het.
Groot Constantia is sekerlik vandag die bekendste Kaaps-Hollandse huis in Suid-Afrika. Geleë teen Constantiaberg, met 'n uitsig op die netjiese wingerde en Valsbaai, is dit 'n sprekende voorbeeld van die harmoniese samevloeiing van huis, berg, land en see. Dit is daarom nie vreemd dat dit een van die gewildste toeriste-aantreklikhede in die Kaap is nie.
Bron: Van Zyl, D.J. & Cronjé, B. 1989. "Kaaps-Hollandse boustyl." In Afrikanerbakens, FAK: Aucklandpark, pp. 22-23.