Op die oog af is die Karoo dor en verlate. Maar as jy diep genoeg delf, sal jy prag en praal in oorvloed ontgin – om nie eens van die Karoobewoners en hul onvergeetlike stories te praat nie. Daar is oral stories van verandering! En die wetenskap van verandering bevestig wat ons nog altyd geglo het – dat dit moontlik is om verandering in ons lewens te koester en te verwelkom. En dat ons almal beter daarmee kan vaar. Ons almal by BrightRock is lief vir verandering. Ons koester en verwelkom dit. Ons word aangegryp deur die mens se unieke vermoë om by verandering aan te pas, nes ons pasgemaakte lewensversekering ontwerp is om te verander soos jou lewe verander. Dít is hoekom ons filosofie gewortel is in die oortuiging dat almal daartoe in staat is om by verandering baat te vind.
Vir meer stories oor verandering, besoek www.changeexchange.co.za
'n Nagparade van afgeleefde windpompe in die Fred Turner-museum.
Wanneer 'n mens aan die Karoo dink, dink jy aan lamstjops, Victoriaanse huise, rotsagtige bergriwwe, stofpaaie en donkiekarre. En dan is daar altyd die ou, afgeleefde windpomp wat alles bymekaarhou.
Storie en foto's deur Chris Marais
Carnarvon is 'n klein Noord-Kaapse dorp in die kontrei van korbeelhuise en swartgesig-dorperskape. En dan is daar natuurlik die alomteenwoordige windpomp wat bo elke horison uittroon. Dié legendariese kontrepsies ontgin broodnodige water en is 'n baken van die ewigdurendheid van die Karoo.
Sonsondergang in die Hardemans Karoo – met die skadubeeld van 'n windpomp wat die landskap bymekaarbring.
Eens op 'n tyd was woerende Climax-windpompe 'n algemene gesig in elke agterplaas op Carnarvon. Maar deesdae is baie van dié Climaxe uitmekaargehaal om plek te maak vir munisipale water of pompe wat deur sonkrag aangedryf word. Die munisipale water kom natuurlik steeds uit dieselfde ondergrondse bronne.
Oom Leon Swanepoel, die 'Waterdokter' van die Karoo.
Behalwe vir die legendariese Blikkieskroeg in die middedorp van Carnarvon, is Swanepoel Windpomp & Algemene Hersteldienste een van die bekendste bakens op die dorp. Dit word besit en bestuur deur die "Waterdokter" van die Karoo, Oom Leon Swanepoel.
Oom Leon bedryf al sedert 1981 sy werkswinkel, en in sy loopbaan het hy aan elke soort windpomp gewerk wat al in ons land water getrek het. Oom Leon se bedrywighede strek van Carnarvon en Brandvlei tot Vanwyksvlei, en hy is selfs doenig in Calvinia, Victoria-Wes, Vosburg en Graaff-Reinet. Sy gunstelingmasjien bly die Climax omdat dit volgens hom duursaam en betroubaar is. Hy het wel respek vir alle windpompfabrikate en hul geite.
'n Bedrywige atmosfeer heers by Leon Swanepoel Windpomp & Algemene Hersteldienste.
Elke stukkie gereedskap het sy plek in dié werkwinkel.
Die oudste windpomp wat Oom Leon al reggemaak het, was 'n Defiance Butler Oilomatic, wat steeds aan't woer is in 'n agterplaas om die draai van sy werkswinkel. Dáái Oilomatic pomp al vir meer as 70 jaar, spog Oom Leon.
Die werkswinkel van Swanepoel Windpomp & Algemene Hersteldienste is natuurlik deurtrek van die windpomponderdele. Elke boks het 'n etiket vir verskillende soorte pale en kleppe. As 'n mens so na al die ratte, koppe en lemme kyk, kan jy dit as geordende chaos beskryf. Soms is onderdele skaars, maar 'n boer maak 'n plan – Oom Leon of een van sy werkers wéét hoe om 'n ding van meet af te prakseer.
Die Climax-windpomp is steeds die gewildste windpompfabrikaat in die Karoo.
As die telefoon lui, moet jy weet daar is êrens 'n windpompnoodgeval op 'n plaas.
"As 'n windpomp drink-, was- en spoelwater aan 'n huis verskaf en skielik deur 'n stofstorm uitmekaargeruk word, dan is dit 'n ernstige storie. En as jou vee sonder drinkwater sit en al hoe dorser begin raak … Wat is mens veronderstel om te doen? Dan word dit my probleem."
'n Boer tydens die inspeksie van 'n Noord-Kaapse windpomp.
Daar's niks wat Oom Leon nóg nie met 'n windpomp uitgerig het nie. Hy vervoer hulle op sy klein Mazda-bakkie en slaan hulle op. Hy maak hulle reg. Haal hulle uitmekaar. Hy het koppe aanmekaargelas nadat stofstorms hulle van hul torings afgespin het. En hy het al selfs byeneste uit boorgate verwyder.
Daar's niks so lekker soos om diere te sien wat eindelik weer water kan drink nie, sê hy. En niks so aaklig soos wanneer 'n pompsilinder in 'n boorgat val nie. Dis 'n ingewikkelde storie om dit blindelings vanuit 'n diepte van 50 meter te probeer trek.
"Jy sal vir 'n hele dag sukkel."
As Leon Swanepoel so tussen die windpompe in die veld staan, raak hy filosofies. Dis dán wanneer hy sy gedagtes in die notaboek in sy sak begin neerpen.
"Water is die siel van álles. Ons is niks daarsonder nie," sê hy. "En die windpomp is die siel van die Karoo."
Die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse windpomp
Toe die eerste boere hulle in die dorre binneland begin vestig het, het hulle putte vir water gegrawe. Hulle het aanvanklik die water met emmers opgehys en later die bakkiespomp prakseer wat hoofsaaklik deur donkies aangedryf is.
Elke dier is 'n juk opgelê en moes 'n sirkel loop om die water met 'n draaiende wiel van emmers uit die grond te lig. Die water sou dan in 'n voor of kanaal getap word. Daar's selfs 'n standbeeld in Upington wat die belangrikheid van die donkie en die bakkiespomp in die aanvanklike bestaan van die bewoners van die Kalahari gedenk.
En tóé kom die windpomp, wat alles verander het. Dit het Karoo- en Kalaharibewoners daartoe in staat gestel om meer vee aan te hou en die vrugbare grond te bewerk.
Die Karoo verskaf deesdae 'n derde van Suid-Afrika se vleis, 'n kwart van ons wol, ál ons sybokhaar en 'n interessante verskeidenheid grondgewasse – van okkerneute en olywe tot granate.
Die era van staalwindpompe soos ons hul vandag ken, het in die vroeë 1890's aangebreek. Dít was toe die legendariese Aermotor in grootmaat uit Amerika ingevoer is. Die Aermotor se treffende reklameslagspreuk was destyds op almal se lippe:
"Wherever you go, you see them. Whenever you see them, they go."
Elke Karooboer sal 'n ander windpompstorie hê wat hy jou in kleur en geur sal vertel. Baie sal weier om by 'n windpomp op te klouter – dis bloot te gevaarlik. Dis juis dié boere wat nie sal huiwer om op Leon Swanepoel se nommer te druk nie.
En as jy verder noord reis en met 'n Kalahariboer gesels, sal jy waarskynlik nog méér kleurvolle stories hoor.
En wanneer die wind waai, klink dit soos 'n vliegtuig wat opstyg, onthou Dirk van Rensburg.
Daar is min dinge wat 'n Karooboer so gelukkig maak soos 'n funksionerende windpomp met 'n vol plaasdam.
'n Grondpad, 'n windpomp en berge op die horison – die Lootsbergvallei naby Nieu-Bethesda.
Die indrukwekkende windpomp op Boomskraap lyk selfs van ver af imposant.
Veë kom om verskeie waterpunte in die Karoo Hartland bymekaar.
Jong stadsbewoners stroom na die klein Oos-Kaapse Karoodistrik van Steytlerville – sewe jaar lange droogte ten spyt.
Storie en foto's deur Julienne du Toit en Chris Marais
As jy die nuus volg, sal dit maklik wees om te glo dat géén regdenkende mens Steytlerville sou wou aandoen nie. Want toe die landwye droogte vroeër vanjaar gedeeltelik gebreek is, was dit amper asof die seisoenale reëns wye draaie om Steytlerville gedans het. Maar as jy eers die nuus en syfers opsyskuif en in jou kar klim om Steytlerville toe te ry, sal 'n ander storie jou opval.
Die hoofstraat is so wyd soos genade. Jy sal sonder moeite met 'n 16-os-ossewa 'n U-draai kan maak. Of selfs met 'n 1993 Toyota Conquest. Sónder kragstuur. (Maar moet asseblief net nie die middelman se pragtige bougainvillea beskadig nie.) Die Karoohuisies in die hoofstraat is almal nuut oorgeverf, en die lug is klokhelder. Die berge toring in die Suide uit, met die pragtige Cockscomb-piek wat bo alles kop uitsteek.
Jy sal ook nie 'n krieseltjie rommel in Steytlerville se strate sien nie. En as jou oë verder deur die hoofstraat dwaal, sal jy 'n ander wêreldeerste opmerk: 'n ry maste waarop hordes familiewapens van die mense van Steytlerville vertoon word.
Op die oog af lyk die een familiewapen soos die ander: Elemente soos wapenskilde, leeus, swaarde, fleurs de lis en Latynse leuses uit toentertydse Europese familiewapens. Maar dán is daar ook wapens wat 'n Mzansi-Karoo-element bevat.
Hiér 'n laggende angorabok. Dáár 'n Xhosa-spies. Hiér 'n donkie en dáár 'n rugbybal. En dan ook skaapskêre, verskillende interpretasies van die bitter aalwyn (Aloe ferox), oorlogsbyle, melkkoeie, kookpotte, koedoehorings en - natuurlik - die windpomp. Dan is daar ook van die plaaslike familiewapens waarin wit, swart en bruin in 'n vriendskaplike gebaar hande vashou.
Die familiewapens in die hoofstraat is die geesteskind van die Linda Henderson. Op die platteland moet 'n mens verskillende hoede kan dra, en Linda is die toonbeeld hiervan: Sy is deeltyds sjef, deeltyds joernalis en deeltyds eiendomsagent.
Linda Henderson en haar bakvennoot, Riana van der Westhuizen.
"Dis die mense van Steytlerville wat die dorp so besonders maak – almal interessant en gulhartig. En dis die mense wat jou 'n dorp gee."
Rikus Bezuidenhout versorg die bougainvilleas.
Linda het met lede van die publisiteitskomitee koppe bymekaargesit om die hoofstraat met familiewapens te versier. Dat die meerderheid van die gemeenskap nie eens formele familiewapens had nie, het nie vir Linda en die komitee afgeskrik nie. Hulle het die hulp van die departement antropologie by die Grahamstadse Albany Museum ingeroep om navorsing oor elk van die families te doen. Die publisiteitskomitee het ook 'n staatstoelae gekry om die honderde familiewapens op viniel en Chromadek te laat druk.
"Elke familiegeskiedenis is 'n vreugde. Mense sou ons meer oor hul voorvaders vertel, wat hulle gedoen het en wat vir hulle belangrik was. Hulle het ook voorgestel hoe dié dinge geïllustreer kan word. Dis hoekom jy dinge soos tolletjies katoengare, bakskottels, skaapskêre, doelpale en rugbyballe sal sien. "Een ou se pa het jare lank die winkel besit. Ek het gevra hoe 'n mens dit sou uitbeeld. Hulle het gesê dis maklik: Gebruik net 'n winkeltrollie."
Van links: Solly en Abraham Matabata, Freek en Nella Mapoe, Helen Kirkman (nee Middleton), Linda Henderson, James Kirkman en Danie Bezuidenhout. Hul familiewapens pryk in Steytlerville se hoofstraat.
Die vetplante van die veld sal blom sodra dit begin reën.
Die NG Moederkerk in Steytlerville is een van die klassieke kerkgeboue in die Karoo.
Selfs die begraafplaas word skoongemaak.
Zurika Jafta is een van die 12 kunshandwerkers by Charming Shoes.
Lizzy Snoek is baie gewild onder plaaslike en buitelandse toeriste.
Steytlerville, op die drumpel van die Baviaanskloof en die Karoo, is lánk reeds 'n gewilde stopplek vir langafstand-motorfietsryers/fietsryers.
'n Nuwe Steytlerville-lekkerny: roosterkoek gevul met kaas, speserye en 'n geheime bestanddeel.
Jacques Rabie en Mark Hinds bring teatrale flair na Steytlerville.
Die vertoonkamer van die Pegasus-motormuseum in die hoofstraat.
Angorabokke by 'n trog, met die Cockscomb-piek in die agtergrond.
Die boere Rikus Bezuidenhout en Pieter Knoesen kuier terwyl voerbale wat deur Gift of the Givers geskenk is – op Rikus se sleepwa gelaai word.
Die buitewyke van Prins Albert lei na die manjifieke Swartberg.
Dié klein dorpie, wat met sy een been in die Klein Karoo, en die ander in die Groot Karoo staan, spog met kuns van alle vorme, van keurige kookkuns tot die fynste kalligrafie.
Storie en foto's Chris Marais en Julienne du Toit
'n Skrywer van die The New York Times het eens op 'n tyd Prins Albert perfek opgesom deur te sê die eerste kennismaking met dié dorpie is soos om die Smaragstad (Emerald City) te sien ná 'n lang reis op die Yellow Brick Road.
Die gesofistikeerde Art Deco Showroom-teater – een van die meer onlangse toevoegings tot Prins Albert.
Prins Albert word gereeld beskryf as die "Franschhoek van die Karoo" en is 'n trekpleister vir buitelanders, belese Kapenaars en ryk afgetredenes van oor Suid-Afrika. Maar dis die teenwoordigheid van die sowat 30 lede van die Prince Albert Open Studios-roete wat veral waarde tot die dorp voeg. Terwyl die res van die land se eiendomsmark sukkel om kop bo water te hou, laat dié kunstenaarsgemeenskap se opgeknapte ateljees en huise die dorp se eiendomspryse die hoogte inskiet.
Die konsep vir Open Studios is deur die drukkunstenaar Joshua Miles en sy vrou, Angela, uit die Overberg na Prins Albert gebring. Kunstenaars van die dorp swaai elke Januarie en Junie hul deure oop sodat besoekers hul van nader kan leer ken. Besoekers kan meer oor hul skeppende proses sien en – hopelik – met 'n kunswerk of ses huis toe gaan.
Dié vorm van samewerking tussen kunstenaars in die platteland word reg oor die wêreld as standaardpraktyk toegepas om hul voortbestaan te verseker. Om te oorleef, moet hulle kragte saamsnoer om hul werk te bemark.
Die botaniese kunstenaar Sally Arnold sê die ligging van die dorp – beskut en halfpad berg-op met water wat in die vallei inloop – gee Prins Albert goeie feng shui.
Nadat Sally haar kinderjare in die Suid-Afrikaanse platteland deurgebring het, het sy oorsee gaan woon. Sy was dekades lank in Rome, Luxemburg en München, en het teruggekeer met 'n nuutgevonde persepsie van wat dit behels om 'n kunstenaarsdorp op die been te bring.
"Ek onthou ek het so 15 jaar gelede 'n artikel in die Financial Times raakgelees, wat verduidelik hoe kunstenaars se teenwoordigheid op 'n dorp die eiendomspryse laat styg. Ek het reeds jare gelede die potensiaal van die Karoo raakgesien."
Sally werk in fyn detail, hoofsaaklik met waterverf en potlood. Sy put veral inspirasie uit Karooplante en hul fassinerende vorms.
Prins Albert tydens sonsopkoms – 'n dromerige Karoodorp.
'n Straat in Prins Albert wat deurtrek is met pragtige bougainvillea.
Pat Hyland en sy vrou, Judith, het twee jaar gelede KwaZulu-Natal vir Prins Albert verruil. Hulle word ál meer deur hul nuwe tuisdorp bekoor.
Pat maak baie dinge, maar is veral bekend vir sy buitengewone lampe. Hy sal byvoorbeeld die eksoskelet van 'n koperkraan in 'n lamp omskep wat jy aan- en afskakel deur die kraan oop en toe te draai. Dis steampunk uit die boonste rakke.
Pat Hyland sluit ou Land Rover-onderdele in sy lampkuns in.
Pat se Karooreeks is ook gewild – hy maak 'n verskeidenheid items uit 'n kombinasie van emaljebekers, bakke, borde, paraffienlampe en Weltevreden-inlêflesse. Sy lampe uit Land Rover onderdele vind ook groot aanklank.
Di van der Riet Steyn het sowat 20 jaar gelede besluit om die fokus van haar kuns te verskuif na juweliersware wat uit silwer en skerwe blou porselein gemaak word. Prins Albert is al oor die 250 jaar oud, en dit beteken 'n mens kan 'n magdom ou porseleinskerwe in en om die dorp ontgin.
Di van der Riet Steyn en die alchemie van porselein en silwer.
''Deesdae stuur vriende ook vir my stukkies porselein wat hulle tydens hul reise optel'', vertel sy.
Omdat porselein sowel as silwer sag is, smelt dit goed saam. Di bied individuele werkwinkels aan waar sy haar studente leer juweliersware maak met silwer wat swaar, buigbaar, helderwit en blink is.
Die ander Di
Di Smith het twee jaar gelede 'n suksesvolle sakeloopbaan in Kaapstad vir 'n kunstenaarsbestaan in Prins Albert verruil. Sy sê sy het meer vriende op dié dorp gemaak as wat sy ooit in die Moederstad gehad het.
"Ek doen gewoonlik vyf tot ses dinge tegelykertyd, en ek werk agt uur per dag aan my kuns. Ek hou daarvan om teenwoordig in my lewe te wees. Nuuskierigheid hou my aan die gang."
Terwyl die verf van 'n nuwe kunswerk besig is om droog te word, sal sy byvoorbeeld begin werk aan 'n konseptuele stuk wat uit origami en naaldwerk saamgevleg word, en dan ook verder werk aan 'n holderstebolder beeldhouwerk van 'n vlieër wat 'n seun vlieg (nie andersom nie).
Kashief Booley is die ystersmit van Prins Albert, en alles van hom kom uit die oude doos. Kashief is meestal besig met die een of ander stuk metaalkuns. Sy werk is veelsydig en sal byvoorbeeld wissel van 'n pragtige stel handgemaakte hake tot deurkloppers, hekke, trapleunings, tafels, stoele en ander dekor-items.
Hy vertel: "Ek gaan na 'n ander plek toe wanneer daai smee aan die brand is." Dis 'n plek waar antieke vakmanskap en hedendaagse kreatiwiteit paaie kruis om saam iets besonders te skep.
Van die kleiner Booley werke uit sy Striking Metal-smidswinkel.
Die skrywer-kunstenaar en fotograaf Sue Hoppe van Port Elizabeth het onlangs saam met haar man, Max, Prins Albert toe verhuis.
Deel van die Hoppe-aanbod is Sue se ateljee, wat as El Gecko bekendstaan en deel van 'n groter onderneming vorm. Die ateljee is 'n ou waenhuis.
Sue Hoppe, kunstenaar en bemarker van die Prince Albert Open Studios projek.
Sue en Max het vóór Prins Albert heelwat tyd in die Karoo deurgebring om hul boeke, The Climax Collection en Travels (Troubles) with Koos te skryf. Ná die publikasie van die boeke is 'n verskeidenheid titels deur El Gecko uitgegee.
"Dit vertolk klank en strek baie verder as blote leesbaarheid en begrip. Dis die skrif van die hart. Jy dink visueel, maar interpreteer wat jy hoor in die (skryf)hale."
Die plaas is deurtrek van die kuns. Die gesinshuis is vol voorbeelde van Heleen se pragtige kalligrafie, en duskant die huis is daar 'n populierwoud met verskeie land- en skryfkuns op stene. Dan is daar ook 'n doolhof en Die Letterhuis, 'n galery waar gaste kan tuisgaan.
Heleen de Haas - kalligraaf van formaat.
Messe en vryheidsvegters
As voormalige kunsjoernalis uit Kaapstad bring Cobus van Bosch 'n besonderse flair en teenwoordigheid na sy skilderye. Hy put inspirasie uit 'n skatkis visuele, historiese materiaal wat hy uit die Kaapse Argiewe bekom.
Cobus is ook 'n mesmaker van formaat. In sy netjiese werkkamer sal jy 'n verskeidenheid skaapskêre sien wat binnekort in 'n nuwe stel messe omskep sal word.
Joshua Miles is die skepper van gesogte linosnee- en houtdruk-kunswerke. Hy maak hulle deur direk op linoleum of hout te verf in 'n proses wat as blokdrukwerk bekendstaan. Dit word dan in beperkte reekse uitgestal en verkoop.
"'n Mens kan maklik droogmaak," sê hy. "Picasso het dit 'selfmoord-drukwerk' genoem."
Joshua en sy vrou, Angela, het die Open Studios-konsep op Baardskeerdersbos van stapel gestuur voor hulle dit na Prins Albert gebring het.
"Ek is altyd op soek na eienskappe van lig wat emosie wek. Die helder, ligte tone van Skotland en die Karoo, die gloeiende landskappe – dís my grootste inspirasie," sê Joshua.
Die kuns van kindwees
Die POP (Path to Prosperity)-sentrum is in Prins Albert se Noordeinde. Projek-koördineerder Naaim Briesies is ook 'n kletsrymer wat onder die pseudoniem Gellyblik sy ding doen.
"'n Gellyblik is wat ons 'n klein vuur in 'n blik noem," lag hy.
As deel van die Prins Albert Gemeenskapstrust (Pact), het vrywilligers tydens die aanvanklike covid-19-inperking honderde kinders van die Noordeinde kos gegee. Pact word deur die groter Prins Albert gemeenskap, plaaslike boere en weldoeners van heinde en verre ondersteun.
Die POP is 'n plek van kuns. Wêreldbekende straatkunstenaar Falko One het die sentrum met vrolike murale versier. Baie van dié kunswerke beeld Falko se kenmerkende, kleurryke olifante uit.
"Dis 'n kreatiewe ruimte waar kinders kan ontspan en in veiligheid speel," sê Naaim.
En hoewel hy na die kinders van die POP-sentrum verwys, kan hy netsowel van die hele Prins Albert-kontrei praat. Die woekerende, Smaragstad van die droë Karoo.