Twyfelend op soek
Deur Ds. Schalk Naudé op 1 Julie 2010
Suster Mary Fischer, 'n Franciskaanse non, wat die wonderlikste kursusse en retreats saam met Dr. Willem Nicol aanbied, het op 'n stadium na aanleiding van Johannes 8:32 aan ons gesê: "And ye shall know the truth, and the truth shall make you free ... but first it will make you miserable..."
Dit is dan ook hoe ek nou na 5 jaar voel: miserabel, ontgogel, ontnugterd, twyfelend maar steeds soekend. Daar is tans by my baie meer vrae as antwoorde en die bietjie antwoorde lê ook maar vaag êrens in my gemoed. Ek het 'n "geding" met God aan die gang. Kees Waaijman bewoord hierdie "geding" soos volg:
"As jy worstel om God meer in jou lewe in te laat, ervaar jy dat jou bestaande Gods-idees weerstand bied. Jy ervaar weerstand om vryer met die werklikheid van God om te gaan. Jou idee van God kom op los skroewe..." Dit lyk ook vir my dat as jy eers met hierdie "journey" begin het is omdraai nie maklik of moontlik nie. Die woord "journey" het egter die betekenis van om op reis te gaan – om op 'n bepaalde punt te begin maar om dan weer eendag na hierdie punt terug te keer maar dan wel met 'n wêreld se belewenisse en ander verstaansbegrippe. Ek is met 'n reis besig en nie met 'n verhuissing nie. Elaine Pagels beskryf dit as 'n geestelike pad wat tegelyk onthutsend en eensaam kan wees. Boonop vereis hierdie pad nie dat 'n mens aan 'n spesifieke geloofbelydenis moet glo nie, maar dat 'n mens die hele pad self moet stap en belewe, voordat jy tot geestelike rypheid kan kom. Een ding het ek ook besef: geen predikant of geestelike leier of "guru" kan die pad vir my stap nie. Ek moet maar self die pad stap want dit is en bly my eie "journey" en verantwoordelikheid.
"'n Spirituele pad is nie in die eerste plek 'n pad van vreugde en hoogtepunte nie, maar 'n pad van aflegging, van suiwering. 'n Pad waarop 'n mens meer en meer bewus word van die Misterie wat alle lewe onderlê en van die eenheid en verwantskap van alles wat bestaan" – het iemand gesê. 'n Teoloog vriend (wat buite die boks begin dink) het na aanleiding van 'n skrywe van hom in die pers die volgende nota op sy web-tuiste van 'n leser ontvang: "Sonder om regverdiging te soek vir my 'andersdenkendheid' is dit vir my as gewone mens (lees nie-teoloog, nie-akademikus) tog bemoedigend om te weet dat ek nie noodwendig 'n 'middeljarekrisis' het, 'van die wa afgeval', 'n 'neiging na New Age' het of 'verteenwoordigend van die valse profete' is nie..." Ek is toe nie so alleen in my soeke as wat ek gedink het nie. Inteendeel!
My soeke is ook deel van 'n breër geheel. Julian Muller het op 'n stadium geskryf dat: "Die hedendaagse Christene is toenemend besig om te dink, besluit en doen volgens die prentjie van 'n Integrale Wêreldbeeld. Hierdie wêreldbeeld maak nie meer voorsiening vir 'n hiërargiese, van-bo-na-onder hantering van waarheid nie. Die klem verskuif weg van 'n eenmaal klaar geformuleerde waarheid, na 'n voortdurende ontdek van waarheid." Willie Esterhuyse verduidelik dit so: "Die verhale oor God en mens beklemtoon dat die geskiedenis van die mens 'n spanningsvolle onrus, 'n opstandige vertwyfeling en 'n rustelose soeke is na antwoorde op primêre lewensvrae, vrae soos wie God is, hoe die mens Hom kan ken, die vraag na kennis van goed en kwaad, en so meer."
Ek wil egter dadelik bysê dat ek sedert vroeg 2007 met die hoopvolle gedagte rondloop dat ek glo God besig is om Hom in hierdie dae op gans "nuwe" manier aan ons te openbaar. Oor die hoe, waar en wat is ek nie seker nie, maar ek glo dat dit ons almal sal verras – al 38 000 denominasies wêreldwyd met ook nog hulle splintergroepe. Intussen gaan die soeke met onder andere baie lees, voort ... soos die Johnny Walker advertensie sê: "Keep on walking..."
Claude Bernard voeg by: "'n Mens kan niks leer anders as om van die bekende na die onbekende te gaan nie." Een van die groot mistici, Johannes van die Kruis (1542-1591) het gesê: "To come to the knowledge you have not, you must go by a way in which you know not."
Ek begin al hoe meer opmerk dat daar wêreldwyd sekere tendense in hierdie "nuwe" soeke van mense is wat, soos dit vir my lyk, die volgende kenmerke vertoon.
1. Mense word al hoe meer bewus daarvan dat daar 'n nuwe era aangbreek het. Daar word gepraat van "a new era of awereness". Ons leef in 'n tyd waar mense nie meer tevrede is met die ou antwoorde nie. Albert Nolan skryf hieroor soos volg: "It seems to me that by and large the new search for spirituality, the deep hunger for spirituality, is genuine and sincere. It is one of the signs of our times."
2. Mense is op 'n nuwe manier op soek na 'n geïntegreerde eenheid. Albert Nolan sê: "(Many) long for connection and harmony. An increasing number of people, especilly young people, feel the need to be in contact with the mystery beyond what we can see, hear, smell, taste, touch or think, beyond the constraints of mechanistic materialism."
Deepak Chopra skryf hieroor: "...because underlying the infinite diversity of life is the unity of one all-pervasive spirit. There is no separation between you and this field of energy." En in die trant sê Bernard Lategan: "Die mens is deel van 'n veel meer omvattende 'netwerk van lewe' (web of life) ... Binne die Oosterse tradisies word hierdie beginsel al jare lank met die woorde soos "inter-being" en "inter-connectedness" beskryf." (Beeld, By, 27 Februarie en 8 Mei 2010.) 'n Skrywer met die naam van W. Teasdale praat in sy boek The Mystical Heart. Discovering a universal spirituality in the world's religions (1999) van inter-spiritualiteit. Hierdie "inter-being", "inter-connectedness" of inter-spiritualiteit impliseer natuurlik verdraagsaamheid teenoor verskillende spiritualiteitsvorme en godsdienste. Hy moedig nie net bloot 'n "verdra" van die ander oortuigings aan nie, maar ook 'n "leer" van veral die meditatiewe. Dit is nie meer 'n geval van "ek in my klein hoekie en jy in joune" nie.
In hierdie "nuwe" soeke is daar natuurlik ook 'n vars versugting na werklike eenheid met die goddelike, die transendente. Hierin val die klem volgens Nolan op die: "...union with God, a oneness with the divine that is complete and total. When the mysterious presence of God fills our consciousness in ways that are impossible to describe, our lives are transformed ... One of the features of the mystical experience of union with God is that it always includes an experience of oneness with all living beings and the whole universe. But what attracts attention more than anything else is the claim that mystical union is a religious experience rather than a religious dogma."
3. Mense beleef dus al hoe meer 'n herontwaking van die spirituele dimensie van die lewe en hierdie ontwaking vind nie noodwendig meer binne die grense van die kerk plaas nie. "Spirituality is now flourishing outside of the great world religions" sê Diarmuid O'Murchu.
Ja, mense vra al hoe meer kritiese vrae. Die post-moderne mens aanvaar nie meer sommer alles vir soetkoek nie. Saam met hierdie kritiese vrae lyk dit ook of die soeke na verandering baie momentum kry. Willie Esterhuyse skryf daarom tereg in sy nuwe boek God en die gode van Egipte die volgende veelseggende sin: "Wanneer die pas van verandering buite godsdienste die pas van verandering binne godsdienste oorskry, is die einde van die godsdienste in sig." Dit is presies wat besig is om te gebeur ... of ons dit nou wil weet of nie.
In my alleen en opregte soeke na 'n spiritualitiet wat regtig sin maak is ek toe nie so alleen soos wat ek gedink het nie. Maar wat is spiritualitiet?
"Die woord 'spiritualiteit' praat van die manier waarop ons ons verhouding met God ervaar. Ons kan immers oor twee maniere daaroor praat. Die een is om te sê wat ons glo (soos ons geloofsleer) en die ander is om te sê hoe ons ons geloof beleef (spiritualiteit)" sê Willem Nicol in sy nuutste boek, In die hande van die Pottebakker. Ken Wilber definieer spiritualiteit weer as volg: "Spirituality, according to the testimony of the world's great yogis, saints, and sages has to do with the direct experience of a living Reality, disclosed immediately and intimately in the heart and consciousness of individuals, and fostered by diligent, sincere, prolonged spiritual practice. All practice opens one to a direct experience of Spirit, and not merely beliefs or ideas about Spirit."
Om natuurlik met ander mense hieroor te praat is nie maklik nie; dalk nie moontlik nie. Met wie praat jy? Om dan op hierdie punt weer vir Anthony de Mello aan te haal kan dalk sinvol wees: "Een gelowige wat 'weet' kan meer skade aanrig as tweehonderd booswigte saam."
Dit maak daarom 'n geestelike gesprek met mekaar so vreeslik moeilik sê Willem Nicol: "As mense so teen hulle eie denkpatrone bly vaskyk reageer hulle gewoonlik met venyn en antagonisme teenoor nuwe verstaansraamwerke." Voeg hierby die woorde van Albert Einstein: "It is harder to crack a prejudice than an atom", en die gespreks-probleem word groter.
Tydens een van my vele kuier-besoeke by Exclusive Books in Brooklyn het ek, terwyl ek deur 'n paar boeke blaai op die volgende veelseggende aanhaling van R. Buckminster Fuller afgekom: "You never change things by fighting the existing reality. To change something, build a new model that makes the existing model obsolete."
Albert Einstein het in die trant dekades gelede al gesê: "You can't solve a problem from the same level of consciousness that created the problem." Jean Houston omskryf dit bietjie anders: "The consciousness that solves a problem cannot be the same consciousness that created it." Jy los dus nie 'n probleem met op met dieselfde gewoontes / denke / dade wat die probleem in die eerste plek veroorsaak het nie.
Hoe ons hierby gaan verbykom weet ek nie ... Ons staan voor 'n ganse nuwe uitdaging om die Bybel te herinterpreteer en om in 'n nuwe taal oor God te praat en dit is nie sommer "so gesê en so gedaan nie!"
Ons het met hierdie uitdaging 'n geweldige probleem:
Om dit te verduidelik wil ek eers weer vir Willie Esterhuyse aanhaal. Hy skryf: "Waarom vertoon so baie heilige tekste en hulle sories 'n fokus op sekere oertipiese of grondliggende temas, temas soos skepping, opgang en ondergang, goed en kwaad (dood en onsterflikheid?). En waarom is daar sekere oersimbole en metafore wat in al hierdie stories opduik? Metafore soos 'son', 'vuur', 'lig', 'slang', 'boom', 'tuin', 'seun van god', 'geregtigheid', 'verlossing', 'opstanding', 'hergeboorte' en baie ander?"
Ons sal daarom (lyk dit vir my) in hierdie post-moderne tyd baie meer spesifieke ondersoek moet instel na "wat die betekenis en funksie van dié stories as boodskappe van lewensin" is. Wat wil al die mites, al die simbole en al die metafore regtig kommunikeer? Verstaan ons dit hoegenaamd in 2010? Wat is die ware betekenis van die Bybelse mites, simbole en metafore vir vandag. Hoe moet ons dit interpreteer in ons post-moderne wêreld?
Daarom sal ons ook opnuut moet vasstel wat alles logos is en wat alles mythos in die Bybel is. Want dit is oor hierdie kwessie van logos en mythos waaroor die hele debat rondom die maagdelike geboorte van Jesus, (selfs die kruisiging vir sommige), die opstanding, die hemelvaart en die verheerliking gaan. Is dit logos, met ander woorde historiese werklikhede of is dit mythos wat vir ons 'n heel ander "storie" wil vertel as dit waaraan ons so gewoond is. Ek wonder tog of ons nie op die einde so besig is om al die mites in die Bybel so te verdedig asof dit logos is nie, dat ons daarmee in die proses dalk die hele "blye boodskap?" mis nie. Dit alles vra na 'n hele nuwe paradigma skuif!
Die post-moderne mens soek ook al hoe meer na 'n eietydse taal om oor God te dink en te praat; 'n taal wat pas in die moderne idioom. Ons kan nie langer meer die taal vir ons geloof gebruik wat die mense wat in 'n voor-wetenskaplike wêreld geleef het, gebruik het nie. Maar dit is baie moeilik, want taal is baie beperkend en om daarom in taal oor God te probeer praat is 'n beperkende oefenig. Soos wat Thomas Aquinas (1225-1274) gesê het: "When we contemplate God, we are talking of what cannot be contained in words. By revealing the inherent limitation of words and concepts, theology should reduce both speaker and his audience to silent awe."
Ek stem saam met Julian Muller en Willie Esterhuyse wat onderskeidelik sê: "Daarom moet ons soek na woorde en taal wat vandag se geloof sinvol uitdruk, maar ons moet dit doen in piëteit en lojaliteit aan die oorgelewerde geloofstradisie. Ons is nie 'n eerste geslag gelowiges nie. Ons bou voort op eeue."
Om oor God te dink is om te dink oor dit wat anderkant denke lê. As ons oor God praat, praat ons oor dit wat eintlik nie in woorde uitgedruk kan word nie. Dit wat ons "god" noem is nie bevatlik vir die menslike rede nie. Dit is daarom verkeerd om byvoorbeeld oor God te praat as die "Supreme Being", want God is nie 'n "Being" nie en ons weet eintlik nie wat ons sê as ons sê dat God "goed", "wys" en "intelligent" is nie. Al wat ek van God volgens die Nuwe Testament kan weet is dat Hy "Liefde" en "Gees" is.
Daarom soek ek persoonlik na 'n ander verstaan / belewenis van God op hierdie "journey" waarin daar hopelik ander spirituele dimensies sal oopbreek soos 'n ryp granaat. Paulo Coelho skryf in The Fifth Mountain die volgende: "Sadness does not last forever when we walk in the direction of that which we always desired. Is it always necessary to leave? It is always necessary to know when a stage of one's life has ended. If you stubbornly cling to it after the need has passed, you lose the joy and meaning of the rest. And you risk being shaken to your senses by God..."
Dit is dan die pad wat ek nou (moet) loop. 'n Vreemde pad. 'n Nuwe pad. 'n Uitdagende pad gevul met nuwe verwagtinge ook vir die hier en die nou. Ek wil nie weer op die ou spore terug stap nie en ek wil ook nie met vrees vorentoe gaan nie. Ek soek nie na die bloeddorstige God van die Ou Testament nie en ook nie die God wat so toegeverf is met die lae en lae kerklike dogma dat jy Hom nie kan leer ken nie. Willie Esterhuyse maak in sy boek God en die gode van Egipte die volgende "ontploffende" opmerking: "Ek het een oggend, baie laat in my lewe, 'n radikale besluit geneem: 'n God wie se vertolkte boodskap deur sy 'mediums' en volgelinge geen wesenlike verskil maak aan verskynsels soos armoede en onregsituasies nie, is nie die moeite werd om te aanbid nie."
Ek soek God daarom anders en opnuut (miskien vir die eerste keer) in die lewende oomblik van die hier en die nou, want dit is vir my spiritualiteit!
Schalk Naudé, afgetrede NG predikant.