Elizabeth Conradie - Wikipedia
Dr. Elizabeth Johanna Möller (Bettie) Conradie (distrik Tulbagh, 10 Augustus 1903 – Amsterdam, 27 Oktober 1939) was 'n Afrikaanse lektor wat haar kort lewe aan die uitbouing van die Afrikaanse kultuur gewy het. Sy is veral bekend vir haar gesaghebbende navorsing oor Hollandse skrywers in Suid-Afrika. Prof. P.J. Nienaber het eenmaal vertel dat hy die woord "Africana" die eerste keer by Bettie Conradie gehoor het.
Nog 'n foto van dr. Conradie.
1.2 Nagraadse studie en werk
Elizabeth Johanna Möller Conradie is op 10 Augustus 1903 op 'n plaas naby Tulbagh in die Kaapkolonie gebore. Haar vader, Willem Stefanus Conradie, is oorlede terwyl sy nog klein was en haar moeder, Anna Gertruida Louw, trou later weer, met A. Tickner. Uit hierdie huwelik het sy 'n halfbroer en -suster. Sy word groot aan die huis van haar ouma, wat 'n vaderlandstrots en bereidwilligheid vir diens in haar wakker gemaak het. Ná haar ouma se dood keer sy terug na haar ouerhuis op Wellington om haar skoolopleiding voort te sit. In 1921 matrikuleer sy in die eerste klas aan die Hoër Meisieskool op Wellington en studeer daarna verder aan die Hugenote-universiteitskollege. In 1924 behaal sy hier die B.A.-graad en in 1926 die M.A.-graad met onderskeiding. In 1925 was sy lid van 'n studentegeselskap wat onder die vaandel van die National Union of South African Students (Nusas) Europa besoek en bring so haar eerste besoek aan Nederland.
Nagraadse studie en werkWysig
Sy was vyf jaar lank lektrise aan haar alma mater, eers in Engels en later in Nederlands en was in 1928 tydelik hoof van die departement van Nederlands. Die jaar daarna was sy weer assistente en einde 1929 gaan sy na Nederland vir verdere studie aan die Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam, waar sy Nederlandse letterkunde onder prof.. Prinsen en Stoett studeer. In 1931 het sy die doktorale eksamen in Nederlandse taal- en letterkunde met lof afgelê. Sy studeer daarna nog 'n jaar in Nederland terwyl sy verdere navorsing gedoen het vir haar proefskrif. In 1932 het sy 'n lektorskap in Nederlands en Afrikaans aan die Universiteitskollege van die Oranje-Vrystaat in Bloemfontein. Einde 1933 het sy haar proefskrif getiteld Hollandse Skrywers uit Suid-Afrika, ''n kultuur-historiese studie, Deel I (1652–1875), voltooi en keer terug na Amsterdam, waar sy op 13 Februarie 1934 onder prof. Prinsen cum laude gepromoveer het tot doktor in die lettere. Daarna het sy teruggekeer na Bloemfontein, waar sy diens gedoen het as dosent en belangrike bydraes gelewer het met Afrikaanse opvoerings, op kunswedstryde as beoordelaar in voordrag en letterkunde opgetree het, voorlesings en toesprake gehou het en talryke artikels geskryf het vir tydskrifte soos Die Huisgenoot, Ons Eie Boek en ander. Sy is in hierdie tyd ook in 1935 as lid van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Lettere en Kuns verkies en het as mederedaktrise van die orgaan van die Akademie, die Tydskrif vir Wetenskap en Kuns, opgetree.
Reeds in hierdie tyd beywer sy haar vir die erkenning van Hollands as afsonderlike vak op skool, maar is nie suksesvol in hierdie strewe nie. Sy streef egter nouer samewerking met die stamland Nederland na en doen verdere intensiewe navorsing oor die Nederlandse agtergrond en geskiedenis in argiewe en navorsingsbiblioteke, in Suid-Afrika sowel as in Nederland en Engeland. Sy verlaat Suid-Afrika in April 1938 met langverlof en vertrek na Nederland met die doel om ook Amerika te besoek en aldaar ondersoek in te stel in hoever die Amerikaanse letterkunde in skole en universiteite deur die Engelse letterkunde aangevul word. Hieruit wou sy vasstel wat die behoorlike verhouding tussen die Afrikaanse en die Hollandse in ons onderwysstelsel behoort te wees. In Nederland aangekom, word sy versoek om die Afrikaanse leerstoel aan die Gemeentelike Universiteit van Amsterdam te aanvaar wat weens die siekteverlof van professor Gerrit Besselaar vakant gestaan het. Met kenmerkende onbaatsugtigheid laat vaar sy haar betrekking in Bloemfontein, omdat dit by haar vasstaan dat hierdie leerstoel wat 'n skakel tussen Suid-Afrika en Nederland is, gehandhaaf moet bly, al sou dit ten koste van haar eie versekerde toekoms wees.
Vanaf September 1938 beklee sy dan hierdie leerstoel. Sy behartig die aankondiging van Afrikaanse publikasies in Nieuwsblad voor den Boekhandel en Brinkmans Catalogus en in samewerking met prof. dr. Geyl en mnr. Jan Bouws beweeg sy die Nederlandse radio om Afrikaanse liedere, getoonset deur Nederlandse en Afrikaanse komponiste, uit te saai. Deur haar inisiatief kom die Kommissie vir verspreiding van die Afrikaanse Boek tot stand. Sy skryf ook talle artikels oor letterkundige en kulturele aangeleenthede en hou voorlesings nie alleen in Nederland nie, maar ook in Vlaandere. Sy is ook die dryfkrag agter die stigting van die Suid-Afrikaanse Instituut, 'n afdeling van die Universiteitsbiblioteek waar Afrikaanse boeke gehuisves word. Hierdie Instituut bestaan steeds en is op 30 Mei 1939 formeel geopen, waardeur die Afrikaanse kultuur en letterkunde bevorder word. In Vlaandere is sy behulpsaam met die oprigting van 'n dokumentasiesentrum oor Suid-Afrika en van 'n komitee wat Afrikaanse boeke versprei. Sy neem ook aktief deel aan die werksaamhede van verskeie vereniginge, as hoofbestuurslid van die Nederlandsch Zuid-Afrikaansche Vereeniging en die Algemeen Nederlandsch Verbond, terwyl sy ook lid is van die Historisch Genootschap te Utrecht en die Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden. Verder is sy adviserende bestuurslid van die Suid-Afrikaanse Studentevereniging in Amsterdam en lid van die Dietschen Bond.
In 1939 hou sy voorlesings oor Suid-Afrika in Vlaandere waar sy 'n hele groep Vlaminge met belangstelling vir haar lewenstaak besiel. Hierdeur word die blad Dietsland-Suid-Afrika omvorm en verkry sy die samewerking van verskeie bekende skrywers vir hierdie blad. Intussen bly sy steeds in noue voeling met Suid-Afrika en word op 23 Augustus 1939 benoem tot prinsipale van die Hugenote-Universiteitskollege in Wellington, 'n pos wat sy vanaf 1 Maart 1940 sou beklee. In September 1939 breek die Tweede Wêreldoorlog egter uit. Sy help diegene wat by haar kom aanklop om hulp met raad en daad en tref ook vir haarself reëlings vir 'n terugkeer na Suid-Afrika. Sy doen egter 'n ernstige verkoue op waaraan sy nie genoeg aandag skenk nie en dit verander gou in longontsteking. Op 27 Oktober 1939 is sy in Amsterdam aan longontsteking oorlede en sy word in die Nieuwe Oosterbegraafplaats in Amsterdam ter ruste gelê.
Die belangrikheid van haar werk kan nie onderskat word nie, veral ten opsigte van die brug wat dit lê tussen die Diets-sprekende lande en die vestiging en handhawing van kultuurbande, wat vir hierdie tale 'n bolwerk vorm teen Engelse oorheersing. Sy neem ook sterk standpunt in teen die negering van die bydrae van die Nederlandse skrywers in Suid-Afrika se bydrae tot die vestiging en ontwikkeling van Afrikaans en die kunsmatige skeiding wat daar tussen Afrikaans en Nederlandse geskrifte uit Suid-Afrika gemaak word. Die klaarblyklike waarheid is dat daar 'n gestadige oorgang was van die een na die ander en dat die begin van Afrikaans dus nie aan 'n bepaalde datum gekoppel moet word nie, maar dat die totale nalatenskap van Suid-Afrikaanse skrywers hiervoor in aanmerking moet kom. Haar proefskrif word gepubliseer as Hollandse skrywers uit Suid-Afrika Deel 1 (1652–1875) en word steeds beskou as die standaardwerk op die gebied van die letterkunde uit Suid-Afrika in die tyd toe Hollands dominant was oor Afrikaans. Sy slaag goed daarin om die koppeling tussen hierdie vroegste geskrifte en die moderne Afrikaanse letterkunde uit te wys. Gedurende haar hele verblyf in Nederland werk sy onvermoeid voort aan haar laaste arbeid, "Hollandse Skrywers uit Suid-Afrika, Deel II (1875–1905)" wat 'n voortsetting van haar proefskrif was. Hierdie werk ondersoek die letterkunde en skrywers in die tydperk toe Afrikaans op gelyke voet met Nederlands meegeding het en is 'n waardevolle toevoeging tot haar proefskrif. Dit word postuum gepubliseer, nadat dit deur dr. Anna de Villiers persklaar gemaak is. Dit was Conradie se mikpunt om ook 'n derde deel te skryf, wat die tydperk vanaf 1905 tot die hede sou behandel en hiervoor het sy ook reeds stof begin versamel. Sy skryf ook talle resensies en artikels wat in publikasies soos Tydskrif vir Wetenskap en Kuns, Die Huisgenoot, Die Volksblad, De Dietsche Gedachte, Neerlandia, Zuid-Afrika en Ons Eie Boek verskyn.
1934: Hollandse skrywers uit Suid-Afrika Deel 1 (1652–1875)
1949: Hollandse skrywers uit Suid-Afrika Deel 2 (1875–1905)
Anna de Villiers het in 1949 die volgende lewenskets oor Conradie geskryf vir Hollandse skrywers uit Suid-Afrika. Deel 2 (1875–1905), wat eers 10 jaar ná die skrywer se dood verskyn het. Aangesien die kopiereg op die teks reeds verval het, word dit min of meer onveranderd weergegee.
Na die dood van haar grootmoeder, toe sy na die ouderlike huis op Wellington teruggekeer het om haar skoolopleiding voort te sit, het sy haar volkome ingeleef in die huislike omstandighede van haar naasbestaandes, en feitlik as raadgeefster van elke lid van die gesin opgetree. Hulpvaardigheid en toewyding aan diegene wat sy liefgehad het, was van die opvallendste eienskappe van 'n uitsonderlike karakter, en haar gewilligheid om die laste van ander te dra het by haar feitlik tweede natuur geword. In die huislike kring was sy 'n kragtige invloed en haar woord het deurslag gegee waar 'n beslissing geneem moes word. Vir haar moeder was sy 'n kragtige steun, en vir halfsuster en halfbroer was sy 'n voorbeeld wat hulle altyd onvergeetlik sal bly.
Die terugkeer na haar vaderland het haar die eerste ruk met so 'n onvermengde geluk vervul dat sy dit as 'n wonder gevoel het, waarvan sy maar steeds die verwesenliking nie kon glo nie. Die dinge wat haar lief was, die 'ewige son', die kleurige Afrikaanse landskap, die rykgeskakeerde volkslewe, alles was vir haar in 'n waas van aantreklikheid gehul, wat 'n gloed van warmte in haar hart ontsteek het. Haar spontane humorsin, haar gulle, hartlike lag, haar byna hartstogtelike genot van die eie het soms op 'n vreemde, onverwagte wyse die heimwee van haar verlangende hart in die vreemde geopenbaar, asof sy nie kon besef dat sy tot eie bodem teruggekeer het nie.
Eind 1933 voltooi sy haar proefskrif getiteld 'Hollandse Skrywers uit Suid-Afrika, 'n kultuur-historiese studie, Deel I (1652–1875),' keer terug na Amsterdam waar sy in Februarie 1934 onder prof. Prinsen cum laude promoveer tot Doktor in die Lettere. Daarna keer sy terug na Bloemfontein. Die vyf jaar wat sy daarna in die hoofstad van die Oranje-Vrystaat deurgebring het, was van die belangrikste en vrugbaarste in haar lewe. Benewens haar werk as dosente aan die Universiteitskollege van die Oranje-Vrystaat, het sy haar nou op talryke gebiede aan die belange van die volksaak gewy. Sy het gehelp met Afrikaanse opvoerings, stukke vir opvoering gereed gemaak, by kunswedstryde as beoordelaarster in voordrag en letterkunde opgetree, voorlesings en toesprake gehou op ander plekke, talryke artikels vir tydskrifte soos Die Hugenote, Ons Eie Boek, e.d. gelewer, en les bes as mede-redaktrise van die orgaan van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Lettere en Kuns, die Tydskrif vir Wetenskap en Kuns opgetree. Hierdeur het sy die aandag van die Akademie opgeëis en is sy as lid gekies.
Oor opvoedkundige en onderwyssake het sy 'n uitgesproke mening daarop nagehou, en openhartig daarvoor uitgekom, in weerwil van teenkanting, soos blyk uit die stryd wat sy aangeknoop het vir die erkenning van Hollands as afsonderlike vak op skool – 'n stryd wat dit haar nie beskore was om te volstry nie.
Tot lewenstaak het sy haar gestel die nouer samesnoering van die kulturele bande tussen haar vaderland, Suid-Afrika en die stamland, Nederland. Naas haar groot liefde en verbysterende ywer ter bevordering van haar eie kultuur, tref haar onverdrote arbeid om 'n toenadering tussen die verspreide takke van die Dietse stam – Holland, Vlaandere en Suid-Afrika, te bewerkstellig ons steeds. Ook in haar wetenskaplike arbeid sou sy hierdie doelstelling voorop stel, en het sy die heil van haar volk gesien in 'n verankering in sy Dietse oorsprong, 'n siening wat sy met die erns van haar oortuiging as 'n apostel verkondig het. Vir hierdie evangelie was die kennis van die vroegste geskiedenis en die oudste geskrifte, op eie bodem ontstaan, 'n eerste vereiste, en naarstiglik het sy te werk gegaan om haar aan hierdie studie te wy. Met siedende werkywer het sy agtereenvolgens die verskillende argiewe en navorsingsbiblioteke in Suid-Afrika sowel as in Nederland en Engeland besoek, en onvermoeid die verbysterende arbeid aangepak. Nooit was 'n plek vir haar te ver om te besoek indien sy daar iets in verband met haar studie kon ondersoek nie. Hoeveel private versamelings het sy nie besoek om haar materiaal te versamel nie, hoeveel ure tevergeefs gesoek na dinge wat sy moes vind nie, en by dit alles het sy 'n deeglikheid aan die dag gelê wat die hoogste eerbied afdwing. Haar werk het ook steeds in helderheid van weergawe en stelselmatigheid van opset toegeneem.
Die sekretaris van die 'Stichting tot Bevordering van de Studie van Taal, Letterkunde, Cultuur en Geschiedenis van Zuid-Afrika', prof. dr. H. Burger van Amsterdam, bring in sy jaarverslag oor 1938–1939 hulde aan die belangelose toewyding van dr. Conradie, waar hy vermeld: 'Het belangrijkste feit van het afgeloopen jaar was de stichting van het Suid-Afrikaanse Instituut, dat dank zij den bezielenden aandrang van mej. Conradie en de daardoor gewekte hulpvaardigheid van velen op 30 Mei j.l. met een kleine plechtigheid in een kamer van het gebouw der Militiezaal kon worden geopend. Het heeft een verbinding binnendoor met de Universiteitsbibliotheek, waaraan het grenst'. Hierdie stigting was 'n ware triomf oor skynbaar onoorkomelike moeilikhede, die ergste waarvan was dat daar 'n beweging was om die leerstoel van Amsterdam oor te plaas na een van die Ryksuniversiteite. Hoeveel tyd en moeite die stigteres haar getroos het om die 'Instituut' gemeubileer te kry, en verder toe te rus met alles wat nodig was, sal slegs haar intiemste vriende weet. Sy het haar egter nie deur onsimpatieke betweters van die ingeslae weg laat afbring nie, en het uiteindelik getriomfeer: sy het 'n ware Afrikaanse atmosfeer daar in die vreemde geskep. Afrikaanse boeke, letterkundig, kultuur-histories of wetenskaplik, Afrikaanse tydskrifte, skilderye, kaarte, tekeninge, 'n hele Afrikaanse wêreld in beeld wou sy daar ten toon sprei, en hoewel die middele beperk en die tyd kort was, het almal wat dit gesien het met lof daarvan getuig.
In 1939 hou sy voorlesings oor Suid-Afrika in Vlaandere waar sy 'n hele groep Vlaminge met belangstelling vir haar lewenstaak besiel. Haar inleiding tot Voortrekkerspad van Cyriel Verschaeve lewer bewys hiervan. Die vrug van hierdie besieling was die omvorming, in samewerking met Mgr. Dom Modest van Assche, van die blad Dietsland-Suid-Afrika wat ook in die naam haar lewensbelangstelling weergee. Gedurende die kort bestaan van die blad het sy reeds verskeie Nederlandse, Vlaamse en Afrikaanse skrywers beweeg om die blad waarvan sy soveel verlang het hul medewerking toe te sê. Verder het sy haar beywer vir die werk van die 'Documentatie-Centrum over Zuid-Afrika' en ook in Vlaandere het sy 'n komitee vir die verspreiding van die Afrikaanse boek help saamstel. Met hierdie werksaamhede wat sy haarself opgelê het, was sy die baanbreekster in haar poging om 'n werklik lewende kontak tussen Vlaandere en Suid-Afrika te bewerkstellig.
In September 1939 breek die oorlog uit. Alle Afrikaners in die vreemde haas hulle om so spoedig moontlik uit Europa te vertrek. Met haar kenmerkende selfopoffering beywer dr. Conradie haar om diegene wat by haar kom aanklop om hulp met raad en daad tegemoet te kom. Ook vir haarself tref sy reëlings vir die terugkeer; maar in die geharrewar doen sy 'n ernstige verkoue op waaraan sy waarskynlik te weinig aandag geskenk het met die gevolg dat sy longontsteking ontwikkel, waaraan sy op 27 Oktober beswyk.
So rus hierdie groot – miskien die grootste – akademiese vrou wat Suid-Afrika tot dusver voortgebring het in die vreemde, en tog ook nie in vreemde aarde nie, want sy self het die skakels sterker gesmee tussen haar vaderland en die ou stamland.
Dekker, G. Afrikaanse Literatuurgeskiedenis. Nasou Beperk. Kaapstad. Elfde druk. 1970.
De Villiers, Anna in Conradie, Elizabeth. 1949. Hollandse skrywers uit Suid-Afrika. Deel 2 (1875–1905). Pretoria: J.H. de Bussy / Kaapstad: H.A.U.M., Kaapstad.
Kannemeyer, J.C. Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1. Academica, Pretoria en Kaapstad. Tweede druk. 1984.
Nienaber, P.J. Hier is ons skrywers! Biografiese Sketse van Afrikaanse Skrywers. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Eerste uitgawe. 1949.
Schoonees, P.C. Tien jaar prosa. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. 1950.
Broekman, J.H. Dr Elizabeth Johanna Möller Conradie. Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden 1940-41. E.J. Brill Leiden 1941
Liebenberg, Otto. Dr. Bettie Conradie se erflating. NALN-Nuusbrief, September 1998.
Van Zyl, Wium. Conradie ná 100 jaar. Die Burger, 15 November 2003.
Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (NALN) Bloemfontein "Conradie, dr. Elizabeth Johanna Möller – Biografie"
↑ Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Conradie,_Elizabeth_(Johanna_M%C3%83%C2%B6ller)
↑ Digitale bibliotheek voor Nederlandse Letteren: http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=conr002
(af) 'n Webblad oor die Conradie-familie Geargiveer 4 Maart 2016 op Wayback Machine. URL besoek op 10 Augustus 2015.