Wie het nie al skuldig gevoel as jy in 'n storie huil, maar by 'n begrafnis droogoog staan? As jy 'n knop in die keel moet wegsluk as 'n heldin verkeerd verstaan word, maar onaangeraak kyk na die werklikheid van TV-nuus? Dan het jy die toorkrag van die storiewêreld ervaar. Het jy op 'n manier déél daarvan geword.
Daar is vandag baie oor stories en boeke gepraat - gesprekke wat mens moontlik aan eie leeservaringe as kind laat dink het. Kom, speel bietjie saam en dink aan 'n boek wat as kind 'n groot indruk op jou gemaak het… êrens moet 'n boek of twee/drie gewees het… dink bietjie terug…
Wat was dié boek? Waarom onthou jy dit nou nog? Was daar dalk 'n karakter wat 'n groot indruk gemaak het? Hoe oud was jy ongeveer? Is daar moontlik 'n soort ooreenkoms tussen die kind wat jy was, en dié spesifieke storie?
Dié inleef in 'n storie, storiewêreld hou dikwels verband met 'n mate van identifisering met 'n karakter. Navorsing bevind dat in gewilde verhale daar deurgaans 'n karakter is met wie die jong leser hom/haar graag mee wil identifiseer. Dis die onderwerp waaroor ek wil gesels en by die tema aansluit.
Projeksie in 'n karakter hou in dat die leser as't ware die karakter word en die ervarings en gevoelens van die karakter deel.
Projeksie in 'n situasie behels dat die leser saam met die karakters in die boek is, maar nie met een van hulle identifiseer nie. Dié leser sien homself as toeskouer of vriend van die karakter wat wel emosioneel betrokke is, maar nie die gebeure kan beïnvloed nie.
Met assosiasie tussen boek en leser verbind die leser sigself en die werklikheid met die karakter en situasies in die verhaal. Die beweging vind na beide kante plaas: die boek word in terme van die eie wêreld gevisualiseer en die leser dink hom/haarself in wat sy/haar optrede in 'n soortgelyke situasie as dié van die karakter sou wees.
Verwyderde toeskouer geld wanneer 'n leser se ervaring beskryf word asof "bo" die karakters. Alhoewel die leser emosioneel betrokke is en graag die uitkoms van gebeure wil beïnvloed, staan hy/sy buite die gebeure.
Assosiatiewe identifikasie: In dié vorm van identifikasie verplaas die leser hom in die rol van die karakter en word só 'n deelnemer aan die spel. (Dié interaksie kan 'n sterk sosialiserende invloed hê.)
Triviale/maklike teks lees makliker as meer literêre teks waarin die afstand tussen die leser en teks groter is. Eersgenoemde moedig dus identifisering aan. 'n Teks wat aandag op sigself vestig, verg gewis ander vaardighede van lesers as dié waarin die klem op die storie en karakter is. Subgenres stel verskillende eise. 'n Speurverhaal vereis meer aan denkvernuf en ontrafeling van 'n misdaad/geheim, as wat dit om emosionele betrokkenheid by die karakter gaan. Die sukses van 'n rillers hierteenoor steun sterk op die identifisering van die leser met die slagoffer vir opbou van spanning. Dit blyk ook dat lesers, ongeag die tipe teks, herken- en identifiseerbare karakters verkies.
Die ooreenkoms tussen leser en karakter hoef dus nie 'n gedeelde ruimte of leefwêreld te wees nie. Die gewildheid van sekere reeksboeke kan toegeskryf word daaraan dat die leser 'n eietydse leefwêreld herken. Daar kan aangeneem word dat die leser met makliker met sodanige karakters kan vereenselwig, aangesien dit voel asof dit oor mense en omstandighede gaan wat hy/sy ken.
** Alhoewel die spanning wat 'n leser ervaar afhanklik is van die emosionele gesteldheid, verbeelding en vaardigheid van die leser, is die keuses van die skrywer ook baie belangrik. Wanneer 'n leser besorg is oor karakters en hul wel en weë, word deelname by die verhaal en besorgdheid oor verhaaluitkoms verhoog.
Dit is waar dat jeugdiges dikwels boeke lees wat vir volwassenes bedoel is - soos beweer is. Waneer 'n mens nagaan watter boeke dit is, blyk dit dat grootliks die gewilde verhale is wat van relatief vaste patrone gebruik maak - en gewoonlik 'n karakter het met wie die leser gou kan identifiseer, wie se doelwitte duidelik en verstaanbaar is - die leser raak geinteresseerd daarin of dié karakter in sy/haar doel gaan slaag. Dit is 'n eng beskouing om dié leser sy leesplesier te ontneem - nét soos dit is om 'n jong leser wat graag met jeugdige karakters wie se ervaringe vir hom begryplik is, met wie se doelstellings hy/sy hom/haar kan vereenselwig; met wie avonture gedeel kan word - dié ervaring te misgun.