Rangeer is die sewende bundel uit die pen van Du Plessis, wie se debuut in 1984 by Perskor verskyn. (Sy debuut is dan ook die enigste van sy bundels wat by ’n hoofstroomuitgewer verskyn het.) Die digter se vorige bundel, talk show hosts & reality shows (wat in 2009 in beperkte oplaag verskyn het) is in Rangeer opgeneem en word vir die doeleindes van die resensie as deel van die bundel beskou.
Die jongste bundel bewys dat ’n selfpublikasie nie noodwendig ’n afgeskeepte produk met ’n vaal of sentimentele voorblad hoef te wees nie – Rangeer se omslag sien keurig daar uit met ’n aanskoulike foto van ’n treintrok en lokomotief behorende tot twee verskillende treine. In die ruimte tussen die twee treine is ’n spoorweggeboutjie sigbaar, wat die gedagte van die sogenaamde liminale – die grens- of tussengebied – by die leser oproep. Dit is wel jammer dat kleiner redaksionele foute – wat maklik deur ’n bedrewe redigeerder reggestel sou kon word – deur die selfpublikasieproses geglip het: samestellings wat as twee woorde geskryf word (byvoorbeeld “minibus taxi’s” p.64, “speelgoed rewolwer” p.67 en “sonneblomolie kanne” p.69), aanhalings wat in kursief én tussen aanhalingstekens aangebied word, asook titels wat nie tipografies van die res van die teks onderskei word nie (p.25). Enkele tik- en kleiner tipografiese foute kom ook voor: ’n ontbrekende spasie na die dubbelpunt (p.43) en “hempde” (p.17).
Gou word dit duidelik dat dit hier oor veel meer gaan as die fisiese reis – die spreker is in werklikheid besig met ’n terugreis na die eie verlede wanneer hy hom tot sy gestorwe vader rig, aan wie hy die bundel opdra:
Uit bostaande aanhaling blyk dit ook dat die digter poog om ervarings van die verlede deur middel van taal te orden en op dié manier ’n psigiese reis na ’n posisie van ekwilibrium te onderneem, soos dit in “Uittog” (p.69) gesuggereer word:
Die tweede betekenismoontlikheid van “rangeer” word, soos hierbo aangedui, nou aan die reistema geskakel. Tog verdien die politieke tema van die rangering van bepaalde groepe in die apartheidsverlede ook aandag tydens ’n lesing van die bundel. Luc Renders maak in ’n 1998-artikel in Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans (Cinton V. du Plessis 2008) die stelling dat Du Plessis se eerste bundels, alhoewel hulle ontstaan het in ’n tyd toe die stryd teen apartheid op sy hewigste was, nie as polities gereken kan word nie. Ook meen Renders dat Du Plessis “hom deurgaans afsydig” hou van die stryd teen apartheid en die ontwikkeling van selftrots in die bruin gemeenskap”. Alhoewel dit nooit ’n dominante tema raak nie, gaan ’n hele paar gedigte in Rangeer wel om met die gerangeerde, oftewel grensposisie van die bruin persoon in die apartheidsjare, soos hierbo met verwysing na “Vrypas” gesien is.
Die aangrypende en knap geskrewe “Smeul” (p.13) handel oor die gesin se stryd teen armoede tydens die apartheidsjare, en veral die opofferings wat die ouers moes maak. Tog word daar nie vasgesteek in ’n uitsiglose uitbeelding van onderdrukking nie, en word ’n reis óór die grens tussen die wit en bruin wêreld, wat in der waarheid ’n omkeer van die institusionele rangeerhandelinge deur die apartheidsbestel is, die boustof van “Die Groen Ghoen” (pp.24-5). Hierin vertel die digter die verhaal van sy pa se wit werkgewer wat die bekende skrywer P.H. Nortje se “Die groen ghoen” by die dorpsbiblioteek uitgeneem en aan die seun geleen het. Sodoende het “dié boek […] gereis / uit sy bleek, bang, benoude bestaan / in ’n blanke, blonde, blou-oog biblioteek / tot in die vaal lokasies van ’n kind / se wilde verbeelding, grense oorgesteek, / hom heel tuis in die veronderstelde vreemde bevind …”. Op hierdie manier word die persoonlike ook die politieke, soos blyk uit die refrein wat lui: “één man kan ’n verskil maak”. Terselfdertyd bied die gedig ’n blik op ’n kreatiewe liminale ruimte duskant die begrensinge van die apartheidsbestel, wat ook ter sprake kom in ’n gedig soos “Amsterdam” (pp.32-3). Die liminale raak op talle plekke in die bundel sigbaar, en ’n meer omvangryke bespreking sou met vrug kon wys op die digter se bewuswees van die kreatiewe potensiaal van die grensgebiede van menswees.
Verskeie stemme in die literêre kritiek het alreeds verwys na Clinton V. du Plessis as ’n randfiguur binne die Afrikaanse literêre sisteem. Du Plessis self (2008) sê oor sy posisie op die marge: “Dis exciting op die rand. Jy kan van buite die sterkste stellings maak sonder toegewings aan enigiemand. My werk word grootliks geïgnoreer deur die letterkundige establishment. Dit is vir my ’n bewys dat ek my eie ding doen en nie inpas binne ’n bepaalde raamwerk nie.”
Die leser sou die fout kon maak om te dink dat Du Plessis ’n digkuns beoefen wat die sogenaamde hoofstroom heeltemal negeer, maar dit is nie die geval nie. Du Plessis se digkuns gee enersyds blyke van ’n vereenselwiging met ’n alternatiewe tradisie, soos blyk uit ’n gedig soos “Last Request” (p.91) waarin hy hom skaar by ’n tradisie van bruin digters wie se gebruik van Afrikaans “skerp is soos ’n oop mes in die gatsak”. (Hierdie beeld bewys dan ook dat Du Plessis op sy beste dig wanneer hy sy beelde letterlik op straat gaan haal.) Andersyds is Du Plessis se werk desondanks sy aandrang op ’n randposisie ook ’n bewuste omgang met die hoofstroomtradisie, soms in die gedaante van ’n besinning oor die hoofstroom (“Digters incorporated”, pp.105-6), en soms met homself in die posisie van die “bruin basterbroer-“voyeur wat die “room van die afrikaanse kulturatti” beloer, maar uiteindelik “’n kamer […]deel met ’n groot bekroonde digter” (“Twee nagte in Stellenbosch”, p.115).
Volop intertekstuele verwysings, soms meer subtiel (“In stede”, pp.48-9) en soms meer direk en berekend (“Tarkastad”, pp.42-3) bewys ook dat Du Plessis wel deeglik van die Afrikaanse tradisie kennis neem en in sy gedigte verreken. Hierin lê waarskynlik ’n belangrike les vir aspirant-digters wat verlei word om hulle op uitdagende wyse as anti-hoofstroom te tipeer, soms dalk juis vanweë ’n gebrekkige kennis van die hoofstroom: Die digter wat die tradisie wil uitdaag, moet dit deeglik ken, as’t ware geïnternaliseer het. Dít het Du Plessis kennelik gedoen, soos blyk uit die talle terloopse verwysings na die tradisie van die Afrikaanse digkuns, ouer en eietyds.
Daar is reeds verwys na Du Plessis se sosiale kritiek wat spesifiek op apartheid en die gevolge daarvan fokus. Alhoewel ’n gedig soos “Met woorde soos met bomme” (p. 110-111) met sy kaalvuis-beskrywing van Antjie Krog se optrede op Stellenbosch duidelik ’n kritiese uitbeelding van die Afrikaanse literêre “hoofstroomgemeenskap” ten doel het, is Du Plessis as sosiale kommentator in hierdie gedig nié op sy beste nie. Die gedig maak naamlik staat op stereotipering – opgedis deur die digter en met die gevaar om sonder bevraagtekening deur die lesers aanvaar te word – sodat die boodskap voorspelbaar en futloos raak. Nietemin sorg dit met vindingryke woordspel (wat weliswaar kennis van die tradisie veronderstel) vir ’n paar vermaaklike oomblikke: “sy het unladyannelike, voortgefok / soos ’n (k)aktivis van formaat / voortgevers […]”.
Dit is waarskynlik ’n belangrike gebrek in Rangeer – die vassteek in die stereotipe en die onvermoë om werklik deur die oppervlakkige waarneming te breek met ’n insig wat die leser in sy of haar spore laat vassteek. ’n Ander problematiese aspek word gevind op die vlak van die retoriese struktuur van die individuele gedigte. Die digter maak dikwels gebruik van ’n struktuur waar daar merendeels ’n raak beskrywing van ’n stuk realiteit aangebied word en wat dan gevolg word deur ’n slot wat kennelik streef om ’n “verdieping” aan te bied. Ongelukkig is dit juis hierdie slotte wat dikwels teleurstel omdat daar op ’n cliché gesteun word of omdat die verdieping geforseerd aandoen – byvoorbeeld “Harlekyn” (pp.18-9), “Kookhuis” (pp.31) , “Blanco, 2012, ’n besoek” (pp.40-10), “Kuier” (pp.82-3) en “In stede”(p.48-9). In veral laasgenoemde gedig word ’n gegewe met heelwat potensiaal om die moderne stadsbestaan te kritiseer, ongelukkig bederf deur die cliché waarmee die goed gekonsipieerde metafore afgesluit word: “in stede is daar nie liefde nie; / slaap die mens nooit nie, /mier hy – / hoop vir hoop, onophoudelik op, /duif hy – /sonder kompas, doelloos heen en weer.” Die digter kán hierop verbeter. Tog is daar dié gedigte waar Du Plessis hierdie tegniek inspan en dit laat werk – soos die slot van “Route 69” (p.55): “sy is almal se halfweghalte, almal se stasie, / die beste hoer reis lig, sonder bagasie”. Ook die slot van “Smalls” (pp. 65-6) ontkom aan die gevaar van ’n voorspelbare of afgewaterde slot.
Gedigte soos “’n Nota aan Breyten” (p. 124) en “Die rewolusie begin op die plase” (p.126) slaag as sosiale kommentaar deurdat van die probleme van die eietydse Suid-Afrika – ook plaasmoorde – sonder verskonings as realiteit aangebied word, maar sonder dat enige party bloot eensydig as sondebok verklaar word. ’n Skerpsinnige blik op die radikaal veranderde aard van menslike dryfvere word aangebied in “(Nie) almal wil ’n huisie by die see hê (nie)”, met die bekende Koos Kombuis-teks as ’n ironies gelade versugting in die agtergrond. In hierdie gedig word die eietydse materialistiese vervlakking en ekshibisionistiese fantasieë in die samelewing aan die kaak gestel: die leser verkry insig in elke Jap Rap en sy maat se begeerte om “[…] op ’n realityshow [te] wees”.
Met Rangeer kry Du Plessis, ten spyte van die gebreke wat uitgewys is, dit nietemin reg om ’n bundel aan te bied wat wel op ’n posisie in die Afrikaanse sisteem kan aanspraak maak, al sou die digter dalk verkies om nie hierdie posisie in te neem nie. Dit is ook die soort bundel wat geniet sal word deur lesers wat ’n verteerbare soort poësie verkies, maar wat terselfdertyd nie deur “mooi” of soetsappige gedigte geteister wil word nie. ’n Mens sou hoop dat aspirant-digters wat hulle eie werk wil uitgee, van Du Plessis se verdienstelike verse sal kennis neem en na daardie peil sal streef. Terselfdertyd beklemtoon die minder afgeronde verse in Rangeer dat geslypte gedigte ’n nie-onderhandelbare vereiste vir publikasie is. Gehalte is en bly die maatstaf, ook buite die sisteem.