By Jac Laubscher, 16 Januarie 2015
Die olieprys was die afgelope tyd baie in die nuus weens die onverwagte en dramatiese daling daarvan sedert die middel van verlede jaar. Die Brent ru-olieverwysingsprys het sedert Junie 2014 met meer as die helfte gedaal vanaf $112 per vat tot $49 ten tyde van hierdie skrywe (kyk die meegaande grafiek).
Die skerp daling van die olieprys in reaksie op 'n veranderende ewewig tussen vraag en aanbod wys weereens op die gevaar om onlangse tendense te ekstrapoleer wanneer die toekoms voorspel word. "Spits-olie", naamlik die siening dat die tempo van olie-ontginning 'n spits bereik het en sal afneem totdat oliereserwes heeltemal uitgeput is, met gepaardgaande opwaartse druk op oliepryse, was kort gelede nog die oorheersende tema in oliemarkte.
Die heersende mening was ook dat wat oliereserwes betref, die maklik bereikbare reserwes reeds ontgin is en dat marginale produksiekoste verder sou styg omdat produsente genoop is om reserwes te ontgin wat moeiliker en duurder was om te bereik, byvoorbeeld op baie diep seevlakke. Brent-olie het toe teen ongeveer $150 per vat verhandel en daar is verwag dat oliepryse hoog sou bly. Dit blyk dus dat 'n oordeelsdag-scenario wat betref die uitputting van die aarde se hulpbronne weereens voortydig aanvaar is!
Gevolglik behoort 'n mens die valstrik om die huidige laer pryse tot in die verre toekoms te ekstrapoleer, te vermy. Net soos $150 nie 'n ewewigsprys was nie, is die heersende lae prys van ongeveer $50 ook nie 'n stabiele ewewig nie.
Dit sal die mark geruime tyd neem om by die nuwe werklikheid aan te pas en 'n volhoubare ewewig te vind. Wat ons tans sien, is 'n klassieke stryd om markaandeel wat sal voortduur totdat voldoende hoëkosteproduksie uit die mark verwyder is ten einde 'n ewewig tussen vraag en aanbod te bewerkstellig. Ramings van die marginale koste om 'n vraag/aanbod-balanserende vat olie te produseer, wissel maar is geneig om by ongeveer $80 saam te loop en laer oliepryse as dit sal dus oënskynlik op lang termyn onvolhoubaar wees.
Vir sommige mense dui die daling van oliepryse op die impak van tegnologiese ontwikkeling wat die reëls van die spel ingrypend kan verander. Vir ander is dit bloot 'n sikliese daling as gevolg van die laer vraag na olie wat uit swakker vooruitsigte vir Europa en China in die besonder voortspruit.
Vir eersgenoemde groep het vorige hoë pryse en groter bewustheid van skade aan die omgewing, veral die uitdaging van aardverhitting as gevolg van die vrystelling van kweekhuisgasse, as motivering gedien vir 'n verlaging van die hulpbron-intensiteit van ekonomiese bedrywigheid deur energiebehoeftes te verminder. Maar die grootste tegnologiese reaksie was aan die aanbodkant waar die ontwikkeling van hidrobrekingsmetodes om die moontlikhede van skalieolie te ontgin 'n bykomende nuwe dimensie aan die aanbod van olie verleen het en OPUL, veral Saoedi-Arabië, se dominante posisie wat prysvasstelling betref, ondermyn het.
(Dit is interessant dat Mariana Mazzucato in 'n artikel oor "The Innovative State" in die Januarie/Februarie-uitgawe van Foreign Affairs daarop wys dat die 3-D geologiese karteringstegnologie wat in hidrobreking gebruik word so lank terug as gedurende die 1970's deur Sandia National Laboratories, 'n afdeling van die Amerikaanse Departement van Energiesake, ontwikkel is.)
Vir die tweede groep is laer oliepryse 'n tydelike verskynsel met swak primêre vraag wat vererger word deur die afbouing van voorrade in afwagting van hoër rentekoerse.
Die ekonomiese en fiskale posisie van olieproduserende lande sal die meeste deur die aansienlik laer oliepryse geraak word. Dit beklemtoon die wysheid vir kommoditeitsprodusente om soewereine welvaartsfondse te hê om die langtermynimpak van hul kommoditeitsrykdom op hul ekonomieë uit te stryk. Lande wat uitermate op belasting uit die oliebedryf staatmaak om hul fiskale boeke te laat klop, sal veral weens die onlangse prysdaling onder groot druk wees in die afwesigheid van die stabiliserende invloed van so 'n fonds.
Die laer olieprys hou talle implikasies, meestal voordelig, vir Suid-Afrika in. Die onmiddellike impak sal wees 'n verlaging van inflasie deur middel van laer brandstofpryse en moontlike verminderde randswakheid as gevolg van 'n verbetering in die saldo op die lopende rekening danksy laer olie-invoere (hoewel 'n mens in gedagte moet hou dat steenkoolpryse verwant is aan oliepryse as gevolg van die gedeeltelike vervangbaarheid van olie en steenkool en dat dit die waarde van Suid-Afrikaanse steenkooluitvoere sal verminder.
Dit behoort die Suid-Afrikaanse Reserwebank te striem in die verhoging van rentekoerse. Die Monetêre Beleidskomitee sal egter in gedagte moet hou dat dit 'n eenmalige positiewe skok is wat waarskynlik een of ander tyd in die toekoms gedeeltelik omgekeer sal word. Om die tendens in kerninflasie, dit wil sê pryse uitgesonderd energie en voedsel, dop te hou sal dus belangriker word as 'n ware weerspieëling van inflasiedruk en die huidige noue verband met wesensinflasie (in November 2014, die jongste beskikbare syfers, was albei metings 5,8%) sal waarskynlik nie behoue bly nie.
Alhoewel dit nie genoeg is om Eskom se finansiële krisis op te los nie behoort laer dieselpryse Eskom te help om sy kontantkrisis te hanteer gegewe sy abnormaal hoë gebruik van dieselbrandstof vir sy gasaangedrewe opwekkers, terwyl verdere kostebesparings moontlik sal wees wanneer kontrakte vir die voorsiening van steenkool op lang termyn heronderhandel kan word.
Suid-Afrika se strategie vir die uitbreiding van toekomstige energievoorsiening sal ook rekening moet hou met die veranderde vooruitsigte vir koolstofbrandstof. Dit sal nie net die posisie van kernkrag relatief tot steenkoolkragstasies raak nie, maar die lewensvatbaarheid van die ontginning van skaliegasreserwes in die Karoo sal heroorweeg moet word en die abnormaal hoë vrye belang (20%) waarop die regering voornemens is om aanspraak te maak, lyk by die dag meer nie haalbaar nie.
Laer brandstofpryse sal die regering die geleentheid bied om sy inkomstetekort gedeeltelik aan te vul deur in die komende Staatsbegroting die brandstofheffing met meer te verhoog as wat onder normale toestande aanvaarbaar sou wees. Die feit dat verlede jaar se verhoging van die brandstofheffing tot net 12c per liter beperk is en 'n daling van bykans 2 persentasiepunte tot 24,2% in die verhouding van belasting as 'n persentasie van die pompprys tot gevolg gehad het, dui ook op 'n groter verhoging dié keer.
Daar is verwag dat die verhoging van 12c per liter in 2014/15 'n bykomende R2,565 miljard tot staatsinkomste sou toevoeg. 'n Verhoging van die brandstofheffing met byvoorbeeld 36c per liter kan dus 'n derde van die bykomende belasting van R15 miljard dek wat in die komende begrotingsjaar verkry moet word soos verlede Oktober in die Mediumtermynbegroting-beleidsverklaring aangedui.