Só het die Nederlandse historikus en joernalis Bart de Graaff vanweë sy belangstelling in Suid-Afrika in 2015 en 2016 ’n ekspedisie hierheen en na Namibië aangepak. Sy einddoel: om die nasate van die Khoi-Khoin (of Khoi-San, soos dit meer algemeen gebruik word) “op te spoor en aan die woord te stel”. Sy “helper”: die dokumentêre fotograaf Geert Snoeijer.
De Graaff se skryfwerk, uit Nederlands vertaal deur die digter Daniel Hugo, sou ongetwyfeld goed daarby pas: Hy skryf in die reisjoernaaltradisie, dagboekstyl, gebruik sy woorde poëties-spaarsamig (“Die grond is grou soos droë klei”). Jy kan in sy beskrywing van diegene wie se verhale hy vertel, sien hoe hy by Snoeijer, soos hyself sê, “nuwe maniere geleer het om na mense te kyk”.
In Ware mense lees jy dat die nasate se narratiewe uit ’n eiesoortige drie-enigheid bestaan: ’n versugting na erkenning van hul taal en kultuur, die uitleef en bevordering van hul identiteit en die terugkry van hul tradisionele stamgrond. Maar helaas, sowel hier in Suid-Afrika onder ’n ANC-regering as in die Swapo-regeerde Namibië, ervaar hulle as “etniese minderhede” dat hul deelname aan die bevrydingstryd vergete is, hul bestaansreg ontken, hul menswaardigheid vertrap.