Tel jou woorde: Wetenswaardighede oor die werkwoord IGrafika: Mediamodifier/Pixabay In die Afrikaanse skoolgrammatika (ASG), gratis toeganklik via ons webblad, het ons redelik baie aandag daaraan bestee om die werkwoord behoorlik te beskryf. Die rede daarvoor is tweeledig: Dit is ŉ baie groot klas; en dit is nodig om werkwoorde baie goed te begryp voor ŉ mens sinsontleding aanpak, want veral die identifikasie van sinsfunksies (wat deur die KABV vereis word), rus baie sterk op die korrekte klassifikasie van die werkwoord. Omdat dit so ŉ groot woordklas is, maak ons eerder ŉ reeks daaroor as om al die inligting oor die woordsoort in een episode in te prop. Hierdie eerste aflewering handel oor die herkenning van werkwoorde in die sin, en die eerste groot onderskeid wat ŉ mens ten opsigte van werkwoorde moet kan maak: ŉ Mens moet kan bepaal watter werkwoorde in die sin hoofwerkwoorde en watter niehoofwerkwoorde is. Hoe herken ŉ mens werkwoorde in ŉ sin? Die definisie van die werkwoord wat in ASG gegee word, lui soos volg: ‘n Werkwoord is ‘n woord of frase wat ‘n statiese situasie (‘n toestand) of ‘n dinamiese situasie (handeling) binne ‘n bepaalde tyd uitdruk. Daar is ŉ paar goed waarvan ŉ mens moet kennis neem: Wees bedag daarop dat werkwoorde nie net handelinge uitdruk nie, maar ook toestande. (Ek vermoed die definisies in skoolhandboeke leun ŉ bietjie swaar op die handeling-gedagte en sluit nie die toestand-gedagte in nie.) Dit beteken dat ŉ woord soos lyk in die volgende sin ŉ werkwoord is, al druk dit nie ŉ handeling uit nie: Nog ŉ eienskap van ŉ werkwoord, is dat dit aangewend word om tempus (Engels: tense) uit te druk. Hierdie eienskap is een van die maklikste maniere om te bevestig of ŉ woord ŉ werkwoord is of nie. As ŉ mens die voorbeeldsin hier bo sou omskakel na die verlede tyd, is die woorde wat gebruik word om die tyd te verander, almal werkwoorde: Die derde eienskap van werkwoorde is dat hulle in die spilposisie van die sin (kan) voorkom. In Afrikaans is die spilposisie tussen die onderwerp en die direkte voorwerp (die sogenaamde SVO-volgorde). In ŉ sin met net een werkwoord, staan die werkwoord in die spil. In ŉ sin met meer as een werkwoord, staan net een werkwoord in die spil, en die res skuif gewoonlik na die sinseinde (ŉ grammatikale beginsel waarmee tweedetaalsprekers gewoonlik probleme ondervind): Hoe herken ŉ mens hoofwerkwoorde in ŉ sin? Die definisie wat in ASG vir hoofwerkwoorde gegee word, is dat dit werkwoorde is wat alleen in die sin (kan) optree. Die tegniek waarmee ons bepaal watter werkwoord ŉ hoofwerkwoord is en watter werkwoorde nie hoofwerkwoorde is nie, is die sogenaamde “uitrygproses”. Dit behels dat ŉ mens werkwoorde uit die sin weglaat tot jy met die laaste een oorbly wat die sin grammatikaal maak. Die werkwoorde wat jy kan weglaat, is niehoofwerkwoorde. As ŉ mens die volgorde van die voorbeeldsinne hier bo omruil, en ŉ mens laat telkens een van die werkwoorde weg, kan ŉ mens sien hoe die uitrygproses lyk: Die werkwoord waarmee ŉ mens in die spil oorbly nadat jy al die ander weggelaat het, is die hoofwerkwoord. Die werkwoord wat ŉ mens nodig het om die sin grammatikaal te hou, is dus die hoofwerkwoord. In die voorbeeldsinne hier bo, is die werkwoord lyk die een wat die sin grammatikaal maak. Die ander kan ŉ mens weglaat, maar as ŉ mens lyk weglaat, bly ŉ mens met ŉ ongrammatikale konstruksie sit: Moontlike verwarring Wees versigtig daarvoor om te dink dat ŉ bepaalde woord altyd ŉ bepaalde woordsoort is. Konteks is koning, het ons reeds gesê. Die volgende werkwoorde kan hoofwerkwoorde of niehoofwerkwoorde wees. Toets hulle eers aan die uitkenningstoetse hier bo voordat jy besluit watter een van die twee dit is: As is die enigste werkwoord in die sin is (of kan wees), is dit ŉ hoofwerkwoord. As dit saam met ander werkwoorde in ŉ sin optree, en dit is deel van ŉ passiefkonstruksie, is dit ŉ omskrywingshulpwerkwoord: Die verlede tyd word in Afrikaans grootliks deur die toevoeging van die hulpwerkwoord van tyd (het) uitgedruk. ŉ Mens is dus geneig om te dink dat enige sin met het in die verlede tyd is, en dat het altyd ŉ niehoofwerkwoord is. Dit is nie waar nie – die woord het kan ook beteken ‘besit’, en dan is dit ŉ hoofwerkwoord: Dieselfde is waar vir gaan as vir het. Dit kan ŉ modale hulpwerkwoord wees wat moontlikheid/waarskynlikheid uitdruk, of dit kan ŉ hoofwerkwoord wees wat beteken ‘beweeg weg’. As dit alleen in die sin kan optree, is dit ŉ hoofwerkwoord: Die eienskap van skakelwerkwoorde (niehoofwerkwoorde wat in skakelkonstruksies saam met hoofwerkwoorde optree), is dat hulle soos hoofwerkwoorde lyk, maar nie die werkwoord is wat die sin grammatikaal maak nie: Veral by indirekte skakelwerkwoorde (wat met en met die hoofwerkwoord verbind word), moet ŉ mens kophou. Die manier om hierdie skakelwerkwoorde te onderskei, is om die sin na die verlede tyd om te skakel. In ŉ skakelwerkwoordkonstruksie kry die hoofwerkwoord nie ŉ ge- nie. In ŉ komplekse sin met twee hoofwerkwoorde wat met en verbind word, kry albei werkwoorde ge-: In die volgende blog bespreek ek die verskillende soorte hoofwerkwoorde en hoe om hulle in sinne te herken. VivA-groete Sophia