Hoe die rubbersteweldans van energieke Suid-Afrikaanse mynwerkers vir hom ’n vastrapplek op wêreldverhoë verwerf het
BO: ’n Rubbersteweldanser afgeneem by ’n uitstalling van die Zoeloe-kultuur in Olomouc, in die Tsjeggiese Republiek.
Die foto is uitgeplaas op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web en gelisensieer ingevolge die Creative Commons Attribution-Share Alike 2.5 Generic-lisensie. Daarvolgens word hergebruik op sekere voorwaardes vergun
(Foto ietwat gewysig)
Dis ’n lyflike uitbeelding van volstrekte dissipline… dansers wat met ’n stewelgestamp en handegeklap in die poli-ritmiese Afrika-musiektradisie optree en waarderende toeskouers plaaslik en selfs gehore by die wêreldverhoë verbaas. Maar wat is hierdie rubbersteweldans eintlik en hoe het dit ontstaan? ’n Mens moet vandag ongelukkig tussen al die politiekery deur worstel om by die waarheid te probeer uitkom …
BO: ’n Rubbersteweldans uitgevoer deur mynwerkers in Suid-Afrika.
Die foto is uitgeplaas op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web en gelisensieer ingevolge die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur die Free Software Foundation gepubliseer word
IER klap-klap, daar klap-klap, doef-daf, trap jou kaf! Die sowat halfdosyn manne in oorpakke, harde hoede en rubberstewels voer hul danspassies verstommend gelyk en eenders uit. Met ingewikkelde ritmes slaan hulle teen hul stewels, stamp hulle met hul voete, reageer hulle op ’n fluitjie, draai en swaai hulle met ’n lyflike dissipline wat die toeskouers verstom.
Die rubbersteweldans (of gumboot dance soos dit algemeen genoem word) is so uniek Suid-Afrikaans as die vuvuzela. Of is dit? Daar is navorsers wat reken dat die geklap teen die gestewelde bene ’n goeie klap weg het van die Schuplatter-dans van Oostenryk, soos dit vanmelewe gedans is deur jong kêrels wat hubare nooientjies wou imponeer.
Die Oostenrykse rooihakskeen-jongetjies het kenmerkend ritmies teen hul dye, knieë en voetsole geklap en met hul voete gestamp vir die meisies. Toe word die dansstyl glo deur Oostenrykse sendelinge oorgedra na die amaBhaca, ’n etniese groep wat meestal by Mount Frere en Umzimkhulu gekonsentreer is. Oostenrykse sendelinge het onder hulle gewerk.
Hoe ook al, manne van die amaBhaca sou mettertyd as trekarbeiders by die Durbanse hawe en spoorweë gewerk en die kloppetie-klappetie-doef-doef-dans met hulle saamgebring het. Later is hulle na Randse goudmyne—steeds al klappende en dansende met die stewels. En toe werk die dans aansteeklik in op mynwerkers van ander etniese groepe in die kampongs. Uiteindelik word dit ’n hele multi-kulturele opskop.
Die stewels was, na vertel word, oorspronklik nie van rubber nie, maar van leer, en dit is gedra deur mense wat ver afstande met dapper en stapper moes aflê. Maar in die negentiende eeu reeds is die leerstewels vervang deur die Wellington-rubberstewels of gumboots, soos ons hulle vandag nog ken.
AAN die rubbersteweldans word daar ongelukkig egter vandag ’n politieke konnotasie geheg wat doodeenvoudig nie met die waarheid strook nie, meen sommige waarnemers. Die dans word taamlik dikwels aan toeskouers voorgehou as ’n unieke kunsvorm wat uit die worstelstryd van onderdrukte mynwerkers gebore is.
Die swart mynwerkers van weleer word feitlik voorgestel as willose slawe wat selfs in hul ondergrondse werkstasies vasgeketting is, verbied is om met mekaar te praat en vir mekaar geheime boodskappe moes uittik op hul stewels. Daaruit sou die danse ontstaan het—as ’n soort kommentaar teen die verskriklike onreg wat hulle in die myne onder hul hardvogtige base moes ly.
Geen sprake daarvan nie, sê ’n gewese hoofinspekteur van myne aan Mieliestronk. Hy weet presies wat in ons myne aangegaan het, want hy was in baie van hulle tydens sy inspeksies. Dit is byvoorbeeld die grootste onsin dat die mynwerkers verbied is om met mekaar te praat of hoegenaamd in kettings moes werk. En wat die danse aanbetref—dié het doodeenvoudig ontwikkel uit die swartmense se mynervarings, en tradisionele voetegestamp, gemeng met buite-invloede (soos straks dié uit Oostenryk). Die klappe op en stampe met die rubberstewels sou ’n nuttige doel dien om die ritme te aksentueer by gebrek aan iets soos tromme. Dit is by verskillende myne aangebied om besoekers te vermaak.
Die kenner gee toe dat die mynwerkers wel in die apartheidstyd nie hul vrye tyd kon bestee soos vandag nie en vanweë hul inperking ’n uitlaat in danse gevind het. Maar om die rubbersteweldans in sy totaliteit te bestempel as ’n “struggle”-skepping, is volgens hom ’n verwringing van die geskiedenis.
ANDER waarnemers sê weer dat almal moet saamstem dat die mynomgewing in die danse verbeeld word. Die gesagsverhouding tussen die werkspanleier (Basesboyi of Baas se jong) en ander werkers is immers klinkklaar waar te neem in die wisselende roepe en antwoorde van die dansleier en die ander dansers. Die bevele van die leier word meestal deur die geluid van ’n fluitjie versterk.
Tog is dit nie net alles myndanse nie. Ander gewone of snaakse belewenisse vorm dikwels ook ’n deel van die repertoire.
Daarby is die uitvoering van die rubbersteweldans nie staties nie. Elders in stede en dorpe van ons land is dansgroepe besig om hul eie stempels daarop af te druk, ook ver weg van enige hawe of myn, en ander, nuwe lewenservarings word verbeeld. Onder die getokkel van ghitare of die klanke van konsertinas word musikale begeleidings anders as deur mensestemme verskaf. Daar is selfs elemente van hansworstery.
Jeuggroepe voer die danse in die strate van die stede uit om ’n bietjie geld van toeriste en ander omstanders te bekom. By bekende toeriste-plekke in die land, soos die Waterfront in die Kaap, is rubbersteweldansers ’n algemene gesig. Party mynwerkers dans wel vandag nog met die stewels.
Die rubbersteweldans—of isicathulo, soos dit in isiZulu genoem word, met verwysing na die leerstewels van destyds—is reeds wêreldwyd bekend. Dit word gereeld ingesluit in die vertonings van Suid-Afrikaanse dansgroepe wat in die buiteland reis. En al is hulle weliswaar nie so bekend as die vuvuzela, wat vanweë 2010 se Wêreldbekertoenooi uit honderde miljoene TV-stelle gegons het nie, het die rubbersteweldansers vir hulle ’n vastrapplek op die groot verhoë in wêreldstede verwerf.
Een van die beroemde plaaslike dansgroepe is die Rishile Gumboot Dancers van Soweto, onder aanvoering van Zenzi Mbuli, wat oral in Suid-Afrika bekendheid verwerf het, maar die wêreldtoneel betree het met hul uitvoering Gumboot – Rhythm is a language, wat in 1999 ontwikkel is. Hulle het al by feeste in Brittanje, Oostenryk, Amerika, Kanada en Frankryk opgetree.
Uit Zimbabwe is daar die groep Black Umfolosi, wat as een van Afrika se beste volksdansgroepe gereken word. Ook die Drakensberge Seunskoor gebruik rubbersteweldanse in hul optredes.
Op die koop toe het die styl werklik reeds Westerse komponiste beïnvloed. Só het die Brits-Amerikaanse komponis David Bruce ’n Klarinet-kwintet geskryf wat deur rubbersteweldanse geïnspireer is. Die Amerikaanse pop-sanger Paul Simon het weer ’n lied genaamd Gumboots by sy album Graceland ingesluit, wat in die styl van die Suid-Afrikaanse township jive (mbaqanga) uitgevoer word.
Maar, soos die myninspekteur te kenne gegee het, hoekom die betekenis van so ’n aanskoulike danskuns soos dié met die gomlastiekstewels verdraai moes word vir ’n bedenklike politieke agenda, is onverstaanbaar.
Lank lewe die isicathulo, sonder die oordrewe reklame... gestroop van buitensporige staaltjies van mynwerkers wat konsuis drie maande lank in stikdonkerte in die myne moes wurg sonder om met mekaar te durf gesels—en die rubberstewels ontvang het omdat die mynbase kamma te suinig sou gewees om die myne te dreineer.
Nee, viva die isicathulo, net soos hy is!
Viva die Afrika-ritme!