Mitologie van die Grieke
Hoe dit bly voortleef in ons tyd
LINKS: Al ooit gedink hoekom jou boek met landkaarte nou eintlik’n atlas genoem word? Dis glo terug te voer na die ou Grieke se mitologiese Atlas, wat veroordeel sou gewees het om die aarde vir altyd op sy rug te dra—soos uitgebeeld met hierdie standbeeld van hom op ’n gebou in Collinsstraat, Melbourne, Australië. Omdat Atlas wat die aarde vashou dikwels op die titelbladsye van vroeë versamelings landkaarte afgebeeld is—só word vertel—is die woord atlas naderhand gebruik vir enige boek met landkaarte. Volgens ’n ander teorie kom dié spesifieke boeknaam egter van Atlas, die mitiese koning van Mauretanië, wat ’n beroemde geleerde, sterrekundige en aardrykskundige sou gewees het. Dit sou eintlik hy wees wie se naam juis vanweë sy aardrykskundige werk verewig is in kaarteboeke. Maar wat ook al die geval is, jou atlas se oorsprong lê in die mitologie!
Foto afkomstig van die vrye Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web, waar dit deur sy eienaar tot openbare besit (“public domain”) verklaar is (foto gewysig)
Luister maar rondom jou en dalk hoor jy steeds die fluisteringe van die waternimfe, die suisings van die vlerke van die gevleuelde perd Pegasus, die veraf geweeklaag van Pandora nadat sy die kis oopgemaak het waaruit soveel ellende en verskrikkings ontsnap het. Want soos die Grieke van die Oudheid met hul vernuf, denke en dade die grondslag van die Westerse beskawing gelê het, so het hul mitologie ook ’n onuitwisbare invloed op die latere geslagte gehad. In ’n sekere sin is die ou Grieke nog altyd met ons... en is ons almal die volgsame kinders van daardie lewenskragtige, avontuurlike en vryheidsliewende mense van weleer…
N sy studeerkamer worstel ’n digter met ’n nuwe skepping. Moedeloos gooi hy uiteindelik sy pen neer en sug dat hy vandag geen inspirasie het om te dig nie. Hy kan "geen greintjie hulp van die muses" kry nie, bekla hy sy lot.
In die Kaapse fynboswêreld staar ’n groep natuurliefhebbers verwonderd na die ryke verskeidenheid van proteas wat hulle in hul wandelinge in ’n verskuilde kloof aangetref het.
In sy laboratorium probeer ’n skeikundige om die gas helium uit ’n gasmengsel te isoleer.
En ’n skoolkind wat nie weet waar ter wêreld Timboektoe is nie, raadpleeg ’n atlas. Hiermee word gou vasgestel dat die stad met die vreemde naam in die Afrika-staat Mali lê.
Muses, proteas, helium en ’n atlas… wat op aarde kan sulke uiteenlopende dinge met mekaar gemeen hê? Die antwoord is dat hulle almal woorde is wat op wesens in die ou mitologieë gegrond is. En ’n mens hoef glad nie veel verder te soek om nog sulke woorde met ’n mitiese Griekse oorsprong in baie van ons moderne tale te vind nie.
Vir die ou Grieke was die muses nege godinne van die kunste en wetenskappe, wat alle kunstenaars sou geïnspireer het, veral digters, filosowe en musici.
REGS: Die muses van die drama huldig die Duitse dramaturg en digter Goethe, ’n kunswerk deur Angelika Kauffmann uit 1788. Vir die Grieke van die Oudheid was die muses nege godinne van die kunste en wetenskappe, wat alle kunstenaars sou geïnspireer het, veral digters, filosowe en musici. En as ’n digter of skrywer vandag sukkel om aan die skryf te kom, kan jy hom dalk steeds hoor murmureer dat hy “geen inspirasie van die muses kry nie”.
Krediet: Openbare domein vanweë verjaring van kopiereg
Proteus was weer vir die ou Grieke die seun van die seegod Poseidon, en hy was in staat om enige vorm aan te neem soos dit hom behaag het. Die pragtige proteas is na hom genoem omdat hulle in eweveel verskillende vorms in die natuur voorkom.
Die gas helium (uit die Griekse woord Hêlios vir die son, wat ook die naam van die Griekse songod was) het sy naam gekry omdat dit eers in die spektrum van die korona van die son ontdek is voordat dit op die aarde geïsoleer is. En dan was Atlas op sy beurt ’n mitiese figuur wat veroordeel was om die aarde vir altyd op sy rug te dra. Omdat Atlas wat die aarde vashou dikwels op die titelbladsye van vroeë versamelings landkaarte afgebeeld is, het die woord atlas vir ’n boek met kaarte bly steek, reken die geleerdes. (Daar is wel ook ’n ander teorie, soos by die Atlas-beeld bo-aan hierdie artikel vertel word.)
Met die bogenoemde begin ’n mens maar eers verstaan watter verstommende impak die Griekse mitologie steeds op die wêreld van vandag het. Maar wat word bedoel met mitologie en wat is daar in die antieke Grieke se besonderse fabels wat hulle deur alle eeue sedert die Oudheid lewend gehou het?
Let wel: Daar word sterk aanbeveel dat die leser vir agtergrond ook ons artikel oor Ou Griekeland sal lees.
Mites en legendes—wat is dit?
MITES en legendes is tradisionele vertellings van onbekende oorsprong wat uit die vroegste tye aan latere geslagte oorgedra is. Hoewel baie mense voel dat dié woorde sinonieme en dus omruilbaar is, het mites in die korrekte sin van die woord met gode te doen, terwyl legendes met mense te doen het. Mites en legendes is albei deel van die sogenaamde volksoorleweringe.
In mites word die primitiewe gelowe van volkere beliggaam. Hulle het romantiese verklarings vir die wonders van die natuur gebied in ’n tyd toe geen wetenskaplike verklarings daarvoor nog bestaan het nie. Natuurkragte is verpersoonlik en vergoddelik.
Só het die ou Grieke geglo dat die donder en weerlig ’n uiting was van die ontevredenheid van die groot god Zeus, wat op die berg Olympus (ook Olimpus gespel) geheers het. Zeus is deur mindere gode en godinne omring, wat verskeie fases van die natuur en die bedrywighede van die mens beheer het.
REGS: Die berg Olympus (of Olimpus) soos gesien van Litochoro af... 2 919 meter hoog en die hoogste berg in Griekeland.
Foto uit Engelse weergawe van die Wikipedia-ensiklopedie waar dit deur sy eienaar, J.F. Kennedy, tot openbare besit verklaar is ("in the public domain")
’n Versameling van verwante mites vorm ’n mitologie of mitologiese sisteem. In die meeste mitologieë tref ’n mens ’n panteon, of godehemel, aan met ’n oppergod aan die spits daarvan.
In ’n legende, daarenteen, is daar dikwels ’n god of gode, maar die hoofkarakter is ’n sterflike mens. Partykeer kan hierdie karakter wel van goddelike afkoms wees. Die supersterk Griekse held Heracles, wat deur die Romeine Hercules genoem is, het byvoorbeeld ’n goddelike vader en sterflike moeder gehad.
Die gode kan boonop wisselende rolle in die lotgevalle van mense speel. ’n Aantal gode het helde van die Trojaanse Oorlog beskerm of hulle andersins met hulle bemoei. Gode was ook betrokke by die Argonoute, Griekse helde wat onder leiding van Jason gevaar het om die Goue Vlies te gaan haal. Hoe ook al, in ’n legende val die klem primêr op die menslike wêreld en nie op die gode nie.
Lank nadat wetenskaplike ontdekkings die mitologiese interpretasies van natuurkragte verkeerd bewys het, bly die mites van die weleer steeds verhale wat ons aangryp en boei. Mites vertel ons nie net van die vroegste gelowe en gebruike van die mens nie, maar onthul ook iets van die diepste begeertes en emosies van die mens deur alle eeue.
Die grondslag vir die klassieke Griekse en Romeinse letterkunde is deur mites en legendes gelê. (Toe die Romeinse die hoofkenmerke van die Griekse mitologie oorgeneem het, het hulle hul eie gode met dié van die Grieke geïdentifiseer.) Mitologiese sinspelings is volop in die Afrikaanse letterkunde en in dié van stellig die meeste ander tale. Die musiek, skilderkuns en beeldhoukkuns is eweneens ontsaglik baie aan die mitologie verskuldig.
Griekse mites en legendes
DIE Griekse mitologie is, soos hierbo geblyk het, die versameling tradisionele verhale oor die gode, helde en rituele van die antieke Grieke. Kritiese Grieke, soos Plato in die 5de-4de eeu v.C., het weliswaar besef dat die mites ’n enorme element van onwaarhede bevat het, maar die meeste Grieke het hulle as die waarheid aanvaar.
Die mitologie was immers die enigste manier waarop die mense destyds die onverklaarbare kon verduidelik.
Die Grieke het gode gehad vir enigiets van oorlog tot die kunste en ambagte, en godinne van die liefde tot jaloesie. Ons lees ook in die Bybel (Handelinge 17:15-34) hoe die apostel Paulus in Athene gekom en die stad vol afgodsbeelde gevind het. Daar was selfs een altaar waarop geskrywe was: Aan ’n onbekende God—en Paulus het in sy beroemde rede op die Areópagus die kans benut om aan die Atheners die Een te verkondig wat hulle, te midde van al die ander, vereer het sonder om Hom te ken.
Die ou Grieke het so baie gode vereer omdat hul kultuur soveel erkenning aan verskeidenheid gegee het. Die Griekse kultuur het immers nie slegs een besondere waarheid of kode aanvaar nie en daar was geen heilige, geskrewe teks soos ons Bybel nie. Wat meer sê, daar was selfs groot verskille in die verhale oor die oorspronge en dade van die Griekse goddelikes, afhangende daarvan of die vertelling byvoorbeeld in ’n komedie, tragedie of epiese gedig voorgekom het. Die Griekse mitologie was soos ’n komplekse en ryk taal, het iemand al geskryf, waarin die Grieke ’n hele reeks persepsies oor die wêreld kon verwoord.
Maar hoe sou hulle dan, sê maar, die ontstaan van die wêreld probeer verklaar het? In een Griekse mite word vertel dat Erebus (Duisternis) en Nyx (Nag) geskep is uit die oorspronklike verwarring wat bestaan het voordat die wêreld gevorm is. Hierdie verwarring is soms verpersoonlik as Chaos, die god van wanorde. (Al ooit gedink waar ons bekende woorde chaos en chaoties vandaan kom?)
Daar is ook vertel dat die voorwêreldlike newels saamgetol het tot in ’n eier, wat oopgebreek het. Liefde het uit die middel daarvan gekom; die een helfte het Hemel (Uranus) geword en die ander helfte Aarde (Gaea). Hemel en Aarde het twaalf kinders gehad, wat Titane genoem is. Prometheus, een van die Titane, het die mens uit klei gemaak, hom vuur gegee en hom die kunste geleer.
Cronus, die hoof-Titan, is uiteindelik deur sy seun Zeus onttroon, met die hulp van Poseidon en Hades. Om hulle te beloon het Zeus die see aan Poseidon gegee en die onderwêreld aan Hades.
REGS: Beeld van Zeus, mitologiese heerser van die gode van die berg Olympus.
Die gode het in hul tuiste op die berg Olympus saam beraadslaag om menslike gebeurtenisse te bespreek en oordele oor menslike dade te fel. Hulle het die beheer oor die wêreld en die natuur gehad, maar moes hulle onderwerp aan Noodsaak (Ananke). Die Skikgodinne het oor die lengte van ’n persoon se lewe besluit en selfs die ander gode kon nie hul verorderinge in hierdie verband verander nie.
Sekere gode is veral in verskillende stede vereer. Athena, die godin van wysheid, was die hoofgodin in Athene, omdat sy, soos destyds geglo is, gehelp het om daardie stad tot stand te bring.
REGS: Athena met helm—’n Romeinse kunswerk uit die eerste eeu n.C. in die Louvre-kunsmuseum in Parys, Frankryk.
Foto deur Jastrow, wat dit in die vrye Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web tot openbare besit (“public domain”) verklaar het.
Daar is baie verskillende natuurmites van die Grieke. ’n Natuurmite is ’n mite waarin probeer word om die oorsprong van natuurverskynsels te verklaar. Só is daar die verhaal van die pragtige godedogter Persephone, wat deur Hades, die god van die onderwêreld, na die onderwêreld meegevoer word. Persephone se moeder Demeter, godin van die landbou en vrugbaarheid, is so verbysterd omdat haar dogter nie meer daar is nie dat sy alle oeste laat misluk
Om die grond weer vrugbaar te kry word Hades aangesê om Persephone aan haar ma terug te besorg. Maar terwyl sy in die onderwêreld was, het Persephone die pitte van die granaat geëet, 'n vrug wat die huwelik versinnebeeld. Dit beteken sy mag nie haar eggenoot verlaat nie.
As kompromis word Persephone toegelaat om ’n deel van die jaar by haar ma te bly, wanneer die gesaaides goed groei (somer), en die res van die jaar moet sy dan weer by Hades deurbring, wanneer die aarde onvrugbaar word (winter). Met haar jaarlikse terugkeer na die aarde was Persephone ’n verpersoonliking van die herlewing van die natuur in die lente.
Die Griekse mitologie het verskeie kenmerkende eienskappe gehad. Die Griekse gode was baie soos mense sover dit hul vorm en emosies aangegaan het, en hulle het in ’n gemeenskap met vlakke van mag en gesag soos dié van mense gewoon. Daar was egter een kardinale verskil tussen gode en mense: mense het gesterf en gode was onsterflik.
Helde het ook ’n belangrike rol in die Griekse mitologie gespeel en die verhale oor hulle het ernstige temas bevat. Die Grieke het gevoel dat menslike helde van die verlede nader aan hulself was as die onsterflike gode.
Die legendes van Griekeland is dus van groot belang. Die heldedigte van Homerus, die Griekse dramas en ’n groot deel van ou Griekeland se kunswerke is op die wedervaringe van legendariese helde gegrond. Onder die beroemdste legendes is dié oor die avonture van die Argonoute, die reuse-take van Hercules, die omswerwinge van Ulysses en die Trojaanse Oorlog.
REGS: Hercules... detail van die werk “Hercules en Cacus” (olie op paneel) deur Hendrick Goltzius, 1613. Frans Halsmuseum, Haarlem.
Die verhaal van die Trojaanse Oorlog is so interessant dat dit verdien om ’n bietjie van nader bekyk te word. Die oorlog is lank as niks anders as ’n legende beskou nie, maar geleerdes het later op grond van argeologiese vondste aanvaar dat dit werklik gebeur het. Presies wat waar en wat verdigsel is, kan egter nie so maklik uit die behoue geskrifte afgelei word nie, want die ou Griekse oorlewerings is vermeng met die legendariese.
Na wat vertel is, het die Grieke ’n manier gevind om die stad Troje binne te gaan deur ’n reuse-houtperd te bou wat hol van binne was en waarin gewapende manne weggekruip het. Die Trojane het die perd voor hul stadshek gevind en dit in die stad ingesleep. Daardie nag het die gewapende manne uit die perd geklim en die stadshek vir die res van die Grieke oopgemaak—met die gevolg dat Troje verwoes is.
Die betekenis van die Griekse mitologie vir ons tyd
VAN die Griekse mitologie word dikwels vertel dat dit ons insae gee in die manier waarop die menseras in die verre, gryse verlede gedink en gevoel het. Daardeur sou ons op die spore kan terugloop van die mens met sy teenswoordige "onnatuurlike" beskawingsvlak tot waar hy nog naby aan die natuur gelewe het—na ’n tyd toe die wêreld jonk was en mense verbind was aan die aarde, die bome, die seë, blomme en berge op ’n wyse wat ons ons vandag beswaarlik kan voorstel.
Toe die verhale vorm aangeneem het, word vertel, is nog bloedmin onderskeid gemaak tussen dit wat waar en dit wat onwaar was. Die verbeelding was geweldig sterk en die rede kon dit nie in bedwang hou nie, sodat elkeen wat in die bos gewandel het ’n vlugtende nimf tussen die bome sou kon gewaar of ’n najade (waternimf) se gesig sou kon sien in die dieptes van ’n helder waterpoel waar hy gebuk het om sy dors te les.
Dit was ’n heeltemal ander tyd met ’n heeltemal ander denkwyse, só word ons baiemaal wysgemaak. En tog lê soveel daarvan steeds ingegrif in ons moderne lewe en lewensbeskouinge, soos ons reeds vroeër in hierdie artikel verneem het. Die invloed van die Griekse mitologie op die Westerse kuns, musiek en letterkunde, tot vandag toe nog, kan kwalik oorskat word. Baie van ons grootste skilderye en beeldhouwerke het die mites as temas.
Boonop lyk dit op die invloed van die Griekse mitologie geen teken van afname toon nie. Rekenaarspeletjies en wetenskap-fiksie maak dikwels gebruik van gevegs- en verhaalpatrone wat duidelik met dié in die klassieke mitologie ooreenstem. Die Griekse mites het in ’n bepaalde antieke samelewing ontwikkel, maar die emosionele en intellektuele inhoud van die verhale is baiemaal nog net so toepaslik op die wêreld van vandag.
In ’n sekere sin is ons gevolglik almal kinders van die ou Grieke... van hul lewensbeskouinge en ook van hul mitologie. Hierdie lewenskragtige, avontuurlike en vryheidsliewende mense, wat so uitmuntend prakties en intellektueel vernuftig was, het met hul konsepte die wonderlikste fondamente geskep waarop ons vandag steeds voortbou.
Dankie dus Archimedes, Hippokrates, Pythagoras, Perikles, Homerus en al die baie ander. Ons is so onberekenbaar veel aan julle verskuldig.
En dit, om die woord oordragtelik te gebruik, is beslis geen mite nie.