Die anderkant Sondag-landskap: Bewegings en uitdagings vir geloof - Prof. Julian Müller
Die anderkant Sondag-landskap: Bewegings en uitdagings vir geloof
Deur Prof. Julian Müller op 1 Oktober 2014
In my onlangse boek (Geloof anderkant Sondag, 2014, Tafelberg) gebruik ek "anderkant Sondag" as metafoor om 'n nuwe ontluikende spiritualiteit te beskryf (p 14-15).
"Die word 'Sondag' is in die geval nie net die naam van 'n dag nie, maar 'n metafoor vir die georganiseerde godsdiens en 'n streng kerklikheid ... Om 'n Sondag-geloof te hê, is om jou geloof ten nouste aan kerklike strukture, dogmas en rituele te koppel. Kerklike dogma of leerstukke verwys na geloofswaarhede wat (by sinodes of konsilies) deur die kerk as gesaghebbend of as waar aanvaar word. Dit is mensgemaakte formulerings en formules wat mettertyd die gesag van goddelikheid ontvang. Die leerstukke vind ook gestalte in kerklike gebruike en rituele. Saam met kerklike structure bied die vaste praktyke 'n groot mate van standvastigheid wat die georganiseerde godsdiens vir talle gelowiges baie aantreklik maak. Geloof anderkant Sondag, daarteen, verwys na 'n nuwe verstaan van geloof wat nie so aan mensgemaakte kerklike structure en dogma gebonde is nie. Dit staan losser van die kerk en is immer soekende na wat anderkant die kerk lê. In hierdie geestelike omgewing is daar 'n groeiende skeptisisme oor 'n onkritiese aanhang van die dogmas en gebruike van die kerk. Dit bied ook veel meer ruimte vir onsekerheid en die teenstrydighede van die lewe en die geloof..." Die anderkant Sondag-land is gewoonlik nie 'n doelbewuste bestemming nie. Nie iets wat iemand soek of najaag nie. Dit is nie 'n reis waarop mens vertrek nie. Dit is eerder 'n geval dat mens op 'n dag (met 'n skok?) besef dat jy jou op 'n ander plek bevind in jou ervaring en siening van God en die wêreld as wat jy verwag het.
Mens kyk nie vorentoe in die lewe en besluit waarheen jy wil gaan nie. Jy leef die lewe, of liewer: die lewe leef jou, en dan ontdek jy waar jy jou bevind. Reflekterend probeer jy dan taal vind om dit wat jy ervaar vir jouself te beskryf en te verklaar.
In Hosseini se jongste boek, And the Mountains Echoed, sê die hoofkarakter op p. 127 die volgende:
"They say, Find purpose in your life and live it. But, sometimes, it is only after you have lived that you recognize your life had a purpose, and likely one you never had in mind."
Ek vermoed dus dat ons vandag as 'n groep mense hier saam is wat op een of ander tyd en plek iewers langs ons lewenspad tot die ontdekking gekom het dat ons die grens oorgesteek het na die anderkant Sondag-land. En al wat ons probeer doen (dit het ek in my boek ook probeer) is om te besin oor, en reflekteer op dit wat ons by onsself en by mekaar ontdek in terme van spiritualtiteit, geloof en godsdiens.
Op 'n subjektiewe vlak wil ek oor hierdie vreemde land 'n paar opmerkinge maak. Miskien resoneer dit met julle ervaringe ook. Die landskap van geloof en godsdiens soos wat dit vandag ontvou is nie eenvoudig en maklik om te begryp nie. Die rede is dat daar skynbaar 'n hele paar (soms teenstrydige) bewegings (movements) afspeel. Hierdie "bewegings" is ongeorganiseerd, ongestruktureerd en ontvou stil-stil tussen ons. Ons kan dink aan die volgende:
Die kerk verskuif uit die sentrum van die samelewing en verloor sy invloed en houvas op mense. (Hierna word gewoonlik as die proses van sekularisasie verwys.) Dit het nie net met kerklidmaatskap en kerkbywoning te doen nie. Dit behels ook verskuiwinge in mene se lewensgevoel en -uitkyk.
Mense se spirituele belewenis verskuif weg van die transendente na die immanente. God word steeds minder ervaar as die Almagtige Bron of Agent wat van iewers anderkant af ons lewe beheer. God word eerder ervaar as deel van 'n geïntegreerde wêreldbeeld. God is die immer teenwoordige, alles deurdringende Moontlikheid.
Die kosmologiese wêreldbeeld word al hoe meer dominant. Dit behels dat mense die realiteit meer geïntegreerd en verenig ervaar. Verskille en skeiding tussen die materiële en die geestelike; tussen mens en omgewing; tussen mens en dier; tussen ewig en tydelik; tussen heilig en sekulêr; tussen hemel en aarde, ens, maak steeds minder sin.
Daarteenoor, en soms juis in reaksie teen die bogenoemde bewegings, is daar ook 'n nostalgiese teruggryp na die eenvoudige en beproefde godsdienstige konsepte. Vandaar die groei in sommige evangelies-fundamentalistiese groepe en kerke.
In my boek gebruik ek die metafoor van "anderkant Sondag" om na al hierdie nuwe, alternatiewe geloofservaringe te verwys. En dit is hierdie collage van verwarrende, teenstrydige en aanvullende bewegings wat waarskynlik die één oorheersende belewenis van mense in hierdie anderkant Sondag-land is: Mense is onder die indruk van die kompleksiteit van die lewe en die geloof. Die vrae het meer geword en die antwoorde minder.
Mense wat hierdie werklikheid in die oë kyk en kan omhels vind daarin rus en vrede. Mense wat nie by die nostalgiese teruggryp na die verlede kan verby beweeg nie, vind daarin 'n groot bedreiging.
Dalk die heel belangrikste is om te erken dat daar by ons almal 'n mengsel van hierdie bewegings en ervaringe aanwesig is. Daarom voel ons soms so:
En soms verrassend ook ge-re-oriënteer... (Brueggemann).
Julian Müller is professor en hoof van die Departement Praktiese Teologie aan die Universiteit van Pretoria. Hy is ook deeltydse NG predikant wat elke week baie ure in die pastorale spreekkamer deurbring.