Published: 2015-12-06 Views: 1578
HOEV: OPNAME VAN BESIENSWAARDIGHEDE Nr 025
HEHA: SURVEY OF HERITAGE SITES No 025
GPS data:X 27.53.30 Y –25.49.41
KALKHEUVEL 493 JQ, GED 165
PAD: K 27 (Lanseriapad) by Alpha Training Centre
Aan die begin van Junie 1900 het lord Roberts, die Britse opperbevelvoerder, sersant majoor Hunter-Weston en ‘n verkenner, ene Mr Burnham (‘n blanke Amerikaner wat deur Rooihuide gevange geneem en grootgemaak is en van wie Baden-Powell baie idees van bosoorlog geleer het) gestuur om die spoorbrug by Bronkhorstspruit op te blaas. Hulle het misluk en die Kruger- regering het met hulle laaste voorrade en goud na Machadodorp ontsnap waardeur die guerella-oorlog vir hulle moontlik geword het.
In ‘n verdere omsingelingspoging van Pretoria, díe keer vanaf die weste en noorde, het Roberts generaal French met sy ruiters op die derde Junie gestuur om oor Kalkheuwel en Hartbeespoort Pretoria te bereik en verder noord na Waterval deur te gaan waar hy 40000 Britse gevangenes sou bevry.
French het weens die heuwelagtige en klipperige grond besef dat hy so gou as moontlik wes van die Krokodilrivier moes kom aangesien dit laer af onmoontlik was om oor die dolomietveld te beweeg. Generaal Hutton se berede Kanadese troepe het hom begelei. Hulle het op die aand van die derde Junie die Krokodilrivier bereik. Op pad het twee van sy soldate en ‘n sersant Jones van die hoofgroep afgedwaal ‘n groepie Boere verras en ontwapen en toe die wapens weer aan hulle terug verkoop. Hulle is egter deur die Britte se verkenners waaronder daar ‘n Afrikaans-sprekende was, betrap en in hegtenis geneem.
Terwyl die hoofmag nou Kalkheuwel genader het, het die voorhoede gesien dat ‘n kommando Boere (onder kommandant C P Du Toit) hulle na die Kalkheuwelpas haas om die Britte daar voor te keer. Hulle het so vinnig beweeg dat hulle twee ambulanse moes agterlaat. Die britte het hulle probeer afsny maar nie daarin geslaag nie sodat Du Toit voor hulle in die rante van Kalkheuwel stelling kon inneem. Na Britse kanonvuur op die heuwels het die Boere met die pas afbeweeg en French wat aangeneem het dat hulle gevlug het, het nou so vinnig as moontlik beweeg om die drif by Welgegund voor donker te bereik.
Die veld is in die omgewing so met skerp dolomietklippe besaai dat die 2000 man van die Britte genoodsaak was om op die pad te bly. Die heuwels is steeds uit voorsorgmaatreëls met kanonskote bestook terwyl die berede magte in die poort inbeweeg het. In die aandlig het hulle die pas beskryf as “’n diep, nou kloof tussen ‘n dubbele ry van skurwe koppies met fronsende berge in Boerehande.” Die Britte was nog nie behoorlik in die pas toe die Boere met geweervuur en kanonne losgebrand het waardeur drie manskappe en ‘n groot aantal perde gedood is.
Generaal French en sy staf was kort agter die terugvallende voorhoede en vasgepen tussen hulle en die agterhoede wat vorentoe gestorm het. Majoor E H H Allenby het die situasie beredder deur die bevel te gee dat die manskappe van hulle perde moet afklim en te voet die rante moet bestorm. Die Britse kanonne is in aksie gebring en die bestorming van die koppe is tot donker voortgesit.
Die volgende dag is die dooies, waaronder 20 tot 30 Boere, begrawe en die Britte het hulle aantog voortgesit. ‘n Skot het vertel dat die Boere glo vier kanonne in posisie gehad het waarmee hulle die Britte kon uitgewis het maar wat as gevolg van ‘n onverklaarde bevel van Pretoria inderhaas onttrek is.
Die bevolking van Broederstroom en Welgegund het blykbaar geweet of verwag dat dinge aan die kom was, want ‘n klomp van die swart mense het op die koppies versamel om die spektakel van daar af te bekyk. Dit was egter vir hulle te veel toe die Britte op hulle met kanonvuur losgebrand het.
Op die plaas Klipdrif het die eienaar ‘n oorwinningsfeesmaal vir die Boere voorberei met vrugte op ‘n groot kliptafel wat die Britte toe “oorgeneem” het.
KALKHEUWEL BATTLE FIELD
SAHRA PROTECTION (60 yr):yes
GPS data: X 27.53.30 Y –25.49.41
KALKHEUVEL 493 JQ, PORTION 165
ROAD K 27 (Lanseria road) at Alpha Training Centre
The following report on the battle of Kalkheuwel by prof Ian Copley, is mainly based on research in British military archives.
On the 3rd. of June 1900, Field Marshall Lord Roberts began his march on Pretoria from Johannesburg. His cavalry wing under General French at Bergvlei was detailed to swing round to the West of Pretoria, out of range of the guns of the Pretoria forts. The objectives were to cut off the retreat of the Boer Government to the West or to the North (by rail), to capture the Wonderboom fort north of Pretoria and to liberate 3,500 prisoners of war at Waterval further north on the Pretoria - Pietersburg railway line.
Owing to the deeply incised course of the Jukskei and Crocodile rivers flowing northwards into what was to become Hartbeespoort Dam thirty years later, French had to cross to the west of them and proceed towards Kalkheuwel Pass to reach the Moot or valley South of the Magaliesberg. It turned into a race with Commandant SP Du Toit whose Potchefstroom commando convoy was attempting to delay the cavalry advance, by reaching the pass to defend it.
Next morning, June 5th, General French with the cavalry and RHA proceeded North of the Magaliesburg over Silkaats nek (marked Engat’s Nek on Goldman’s map) to capture the Wonderboom fort and liberate over 3 000 POWs in the Waterval camp, whilst the Mounted Infantry, mostly Canadians under General Hutton, continued along the Moot, seizing Daspoort Fort on the way towards Pretoria, which surrendered the same day, theoretically the end of the war.