Oorgang na laekoolstof-ekonomie ‘nie so maklik’(Argieffoto: pixabay) Dit is geen geheim dat die brand van steenkool een van die hoofbronne van lugbesoedeling is nie. Ten minste een kenner meen egter die oorskakeling na ŉ ander vorm van kragopwekking kan Suid-Afrika finansieel én maatskaplik duur te staan kom. Dit is omdat steenkoolmyne duisende werksgeleenthede skep en Suid-Afrika se kragnetwerk boonop nie ontwerp is om krag by verskillende plekke in die stelsel in te voer nie. Pres. Cyril Ramaphosa het Suid-Afrika verlede week tot ŉ ooreenkoms verbind om die land na ŉ laekoolstof-ekonomie te help oorskakel, maar presies hoe Suid-Afrika beoog om die voorwaardes verbonde aan die R130 miljoen-hulppakket na te kom, is nog nie bekend nie. Ingevolge die ooreenkoms sal Frankryk, Duitsland, Engeland, die VSA en die Europese Unie die hulppakket, asook tegniese steun, aan Suid-Afrika gee om die oorskakeling te help versnel. Roger Lilley, ŉ onafhanklike energiekenner, sê verkoling (“carbonisation”) dra by tot klimaatsverandering en uiterste weersomstandighede soos droogte en oorstromings. Die energiesektor, vervoerbedryf en groot nywerhede is verantwoordelik vir die grootste gedeelte van dié karbonisasie en daarom word pogings aangewend om ekonomieë te ontkool. In Suid-Afrika is Eskom die grootste koolstofuitstraler – dit is ook die grootste op die vasteland – en om van dié verkoling ontslae te raak, moet Suid-Afrika steenkool met iets anders vervang, sê Lilley. Dié opsies sluit in wind- en sonkrag, natuurlike gas, kernkrag, hidro-elektriese krag en waterstof. Die oorgang moet so gou moontlik gebeur, maar dit is makliker gesê as gedaan. Lilley sê die gebruik van steenkool is vuil, besoedel ondergrondse water, soms selfs riviere, en ook die lug. Sowat 14 miljoen mense in Suid-Afrika woon in die onmiddellike omgewing van die land se 17 steenkoolkragsentrales en word blootgestel aan die besoedeling. Die gehalte van Suid-Afrika se steenkool versleg – die beste steenkool is reeds gemyn en teen die huidige tempo waarteen gemyn word, is sowat 200 jaar se steenkool oor – wat beteken al hoe meer steenkool moet gebruik word dieselfde energie te verskaf. Sosio-ekonomiese probleme (Argieffoto) Lilley sê steenkoolmyne is een van die grootste werkverskaffers in die land en myne – én die kragsentrales – kan nie bloot toegemaak word nie. Sou dít gedoen word, kan werkloosheidsvlakke volgens hom tot naastenby 70% opskiet. Mynwerkers bestee boonop hul salarisse in die omgewing van die myne en indien dié geld nie meer dorpe bereik nie, sal hul plaaslike ekonomieë ineenstort. “ŉ Groot deel van ons bevolking word direk en indirek deur myne ondersteun. Ons kan dit nie net sluit nie en dit gaan baie lank duur om ŉ oplossing te vind.” Lilley sê steenkoolkragsentrales kan omskep word in groener vorme van energieopwekking, maar dat dit ook ŉ uitwerking op werkers gaan hê. Sommige poste gaan heeltemal verdwyn, terwyl ander werkers heropgelei sal moet word. Intussen moet die vraag gevra word hoe Suid-Afrika beoog om die R130 miljoen – wat by COP26 aan Suid-Afrika toegesê is – aan te wend. “Barbara Creecy [minister van omgewingsake, bosbou en visserye] het reeds gesê ons gaan nie wegbeweeg van steenkool nie, so wat is die plan? “Die geld is aan Suid-Afrika toegesê, maar dit kom nie sonder voorwaardes nie.” Die land kan intussen voortgaan om ander vorms van energieopwekking te ondersoek, maar dit gaan na alle waarskynlikheid soveel as tien jaar duur voor die eerste steenkoolkragsentrale gesluit kan word. ŉ Land soos Australië het dieselfde dilemma. Hy kan ook nie bekostig om sy steenkoolmyne te sluit nie, maar pleks daarvan om self die steenkool te gebruik, word dit na lande soos Indië en China uitgevoer. “Dit is volgens my oneties, maar mynwese is egter so ŉ groot werkgewer dat dit nie net afgeskakel kan word nie.” Lilley sê Suid-Afrika sal waarskynlik soos Australië voortgaan om steenkool te myn, maar stadigaan begin oorskakel na alternatiewe opwekkingsopsies. Aanpassings nodig Suid-Afrika se kragnetwerk is boonop nie ontwerp sodat krag op verskillende plekke in die stelsel ingevoer kan word nie, maar is beplan om krag van een sentrale punt – die kragsentrale – te versprei. En hoewel wetgewing onlangs aangepas is om die lisensiëringsdrempel van 1 MW tot 100 MW te verhoog, maak Eskom dit steeds moeilik vir onafhanklike verskaffers om krag te lewer. Lilley sê die netwerk kan aangepas word sodat krag veilig ingevoer kan word, maar dit kos tyd en geld. En die politieke wil om dit te doen. ŉ Sonkragaanleg wat sowat 200 MW lewer beslaan boonop naastenby dieselfde ruimte as ŉ Eskom-kragsentrale, maar dié kragsentrale lewer vyf keer die krag wat ŉ sonkragaanleg lewer. Groot ruimtes gaan dus nodig wees om ŉ beduidende uitwerking te hê. Fase 2-beurtkrag beteken 2 000 MW word uit die stelsel gehaal. Lilley sê die land gaan dus 20 sonkragaanlegte, wat elk 200 MW lewer, benodig net om fase 2-beurtkrag te stuit. In hierdie stadium geld fase 4-beurtkrag, wat beteken 4 000 MW word uit die stelsel gehaal om die netwerk stabiel te hou. Suid-Afrika het vroeg in die 2000’s nuwe steenkoolkragsentrales begin bou en Lilley sê dit was in daardie stadium die goedkoopste manier om krag op te wek. Sommige van die ou kragsentrales moes vervang word en dit was nie die moeite werd om die ou eenhede op te gradeer nie. Die probleme by die Kusile- en Medupi-kragsentrale blyk egter nimmereindigend te wees. Lilley sê as dit in die eerste plek reg gebou is, sou Suid-Afrika waarskynlik nie vandag met beurtkrag gesit het nie. Eskom sou boonop die geld wat hy nou aan instandhouding moet bestee, kon gebruik om uitlaatgasse te verminder. Lilley sê Eskom kan nie tans bekostig om enige (werkende) kragsentrales onnodig af te skakel nie, omdat die land reeds aan beurtkrag onderwerp word. “Ons moet die ligte aanhou, anders stort die ekonomie ineen.” Die private sektor – en onafhanklike kragverskaffers – kan wel ŉ beduidende rol speel om die situasie te help verbeter. Hiervoor is buitelandse beleggings nodig, maar vir internasionale maatskappye om hul sake hierheen te bring, moet Suid-Afrika se sakeomgewing meer sakevriendelik gemaak word. In hierdie stadium is daar hopeloos te veel burokratiese rompslomp en weinig aansporing vir beleggings, sê Lilley. “Indien dit te moeilik gemaak word, stap beleggers weg.” Hy sê buurland Namibië volg ŉ slim benadering in hierdie opsig en is reeds besig om ŉ sonkrag- en waterstofaanleg te bou. “Hulle is ons vooruit want hulle regering verstaan dat hulle sekere kenners betrokke moet kry.” Groot ondernemings of myne kan besluit om hul eie krag op te wek en die surplus aan hul bure te verkoop – dit is nou wettig danksy die lisensiëringsdrempel wat verhoog is – maar dit gaan slegs klein gebiede help en nie die groter probleem oplos nie. Sommige maatskappye is byna heeltemal van die netwerk af, maar Lilley sê dit kom teen ŉ prys vir die res van die land, onder meer omdat dit Eskom van broodnodige inkomste ontneem. Doen wat jy kan Om beurtkrag oor die korttermyn te verminder, moet Suid-Afrikaners so ver moontlik die druk op Eskom verminder. (Foto: pixabay) Lilley sê Suid-Afrikaners moet so ver moontlik onafhanklik van die netwerk probeer bly, nie net ter wille van hulself nie, maar ook in belang van die breër gemeenskap. Hy stel voor dat diegene met die vermoë om byvoorbeeld ŉ sonkraggeiser of gasstoof te gebruik, dit moet doen om die druk op Eskom te help verminder. “Ons het grootgeword met die feit dat elektrisiteit altyd beskikbaar is – en deesdae dink ons die heeltyd dit gaan volgende jaar beter word…,” sê Lilley terwyl hy terselfdertyd uitwys dat beurtkrag in die somer voorheen ongehoord was. “Om beurtkrag oor die korttermyn te verminder, moet almal van ons so ver moontlik die druk op Eskom verminder. As die vraag tot onder Eskom se opwekkingskapasiteit daal, sal hy die ruimte hê om kragsentrales af te skakel en behoorlike herstelwerk te doen.”