Etienne Leroux (gebore Stephanus Petrus Daniël le Roux; 13 Junie 1922, Oudtshoorn – 20 Desember 1989, Bloemfontein) was 'n internasionaal bekende Afrikaanse skrywer en een van die mees prominente Sestigers, wat die Hertzogprys meer as een keer en verskeie ander toekennings vir sy skryfwerk ontvang.
Etienne Leroux omstreeks 1960
Hy is gebore as Stephanus Petrus Daniël le Roux, maar verwerf bekendheid as skrywer onder die skuilnaam Etienne Leroux. Van sy bekendste werke sluit in: Sewe dae by die Silbersteins en Magersfontein, O Magersfontein!
Europeuse reise en vriendskappe met die SestigersWysig
Lid van die sestigersWysig
Verhouding met Ingrid WinterbachWysig
Polemiek oor die HertzogprysWysig
Stigterslid van die Afrikaanse SkrywersgildeWysig
In Julie en Augustus 1973 besoek Graham Greene Suid-Afrika (vgl. sy romans Travels with my aunt en The human factor) en Leroux vergesel hom op sy toer van ses weke. Vanaf 28 Maart tot einde Mei 1975 onderneem hy en Elizabeth 'n Europese reis waar hulle Spanje, Italië (waar hulle vir Robert Ardrey in Rome besoek en vir Graham Greene in Capri ontmoet), Turkye en Griekeland besoek. In 1975 is hy 'n stigterslid van die Afrikaanse Skrywersgilde, wat gestig word om die skrywers 'n platform te gee om teen sensuur te veg, en dien hierna ook op die bestuur.
Polemiek oor Magersfontein, O Magersfontein!Wysig
Stephen is weer in groot polemiek betrokke wanneer sy Magersfontein, O Magersfontein! eers nie deur die Appèlraad van Publikasies verbied word nie, maar nadat dit terugverwys word deur die destydse Minister van Binnelandse Sake, dr. Connie Mulder, in 1977 wel verbied word. Hierdie proses word gevolg deur 'n herrie en langdurige debatte in die openbaar en briefwisseling in die koerante tussen die sedebewakers wat die verbod goedkeur en letterkundiges wat daarop wys dat die verbod gegrond is op onbegrip van die ware aard van die boek. Die uitgewers, Human & Rousseau, neem die uitspraak op appèl na die Pretoriase Hooggeregshof, maar hierdie aansoek word in 1978 van die hand gewys. Ten spyte van die verbod word die boek in 1979 in 'n baie belangrike toekenning met die Hertzogprys bekroon, wat die debat oor die boek weer laat opvlam. Die voorsitter van die Appèlraad van die Publikasies, regter Lammie Snyman, word in hierdie tyd deur J.C.W. (Kobus) van Rooyen vervang, wat 'n veel meer verligte benadering tot sy taak het. Die uitgewers rig nou verdere vertoë aan die Appèlraad, wat lei tot die opheffing van die verbod in 1980 en eindelik ook tot die hersien van die sensuurbedeling. Van nou af word die waarskynlike leser, in plaas van die gemiddelde man, by die beoordeling van 'n boek in aanmerking geneem. Leroux ervaar die verbod as 'n groot vernedering en dit het 'n besliste impak op sy latere kreatiewe uitsette. Hy verklaar dat hy nie skryf om moedswillig te wees nie, maar om te sê wat hy moet sê. Die polemieke en dokumente rondom hierdie verbod word in 1990 in Magersfontein, die dokumente gepubliseer, waaruit die absurdheid van die sensuurbedeling van destyds duidelik blyk.
Hy is op 30 Desember 1989 in die Universitas-hospitaal in Bloemfontein aan longkanker oorlede en word in die familiebegraafplaas op Wagenmakersdrift begrawe. Sy vrou Elizabeth sukkel om sy dood te verwerk en gee haar aan drank en rook oor, waarna sy op 26 Junie 1996 aan emfiseem oorlede is.
Benewens ander korter jeugwerk eksperimenteer hy in hierdie tyd met die novelle en roman in vroeë werke soos Die Barotsi-affêre (in briefvorm, gebaseer op die huwelik tussen Seretse Khama van Botswana en die wit Ruth Williams); Mosaïek ('n beskrywing van 'n aantal karakters in die dorpie Van Stadenshoop, sodat die geheel 'n soort legkaart vorm van die dorp en sy inwoners, met 'n natuurramp wat aan die einde die dorp en sy inwoners vernietig); Die marionettedans (waarin die leefstyl van 'n gesin in-diepte uitgebeeld, met die slot wat elke lid as 'n marionet sien wat die res van sy of haar lewe gemanipuleer word)' en Die wrak, maar vind nie 'n uitgewer hiervoor nie. Uitgewers soos Nasionale Boekhandel, JL van Schaik en HAUM het almal van hierdie manuskripte afgewys. Na sy terugkeer van sy reis deur Europa skryf hy ook die kort novelle Ter verdediging van Michelle, wat hy in Parys laat afspeel. Hierin is die lewensloop van die hoofkarakter die spilpunt, waarin die mense wat sy op talle partytjies ontmoet help om haar karakter te vorm.
Leroux se eerste gepubliseerde roman, Die eerste lewe van Colet, word vanaf 1953 deur verskeie uitgewers afgekeur.Uiteindelik verskyn dit by die klein Culemborg Uitgewery onder leiding van Aat Kaptein, maar eers nadat Leroux persoonlik borg staan vir die koste van die boek. Reeds hier is Leroux se oorspronklikheid en kreatiwiteit sigbaar asook sy vermoë om situasies met suggestie te laai. Die boek is in wese 'n ontwikkelingsroman (of Bildungsroman) waarin die sielkundige groei van die hoofkarakter, Colet van Velden, van geboorte tot ongeveer sy mondigwording uitgebeeld word. Sy jeug is dan die eerste lewe van die titel en die tydperk wat gedek word vanaf 1921 tot 1942. Hy word afwisselend in Kaapstad en op die familieplaas groot en studeer uiteindelik aan die universiteit. Die invloede wat uitgaan van die veelvuldige mense met wie hy in hierdie ontvanklike stadium van sy lewe te doen het, word beskryf en sluit in sy afsydige ouers; sy oppasser wat hom inlei in toordery en bygelowe; sy skoolmaats soos Willem wat van vriend tot bullebak verander en Colet skepties stem teenoor vriendskap; sy meisies wat hom eroties prikkel; asook sy universiteitsvriende soos Gene met sy intimiderende selfvertroue en plesiersoeke. Die aksent is op seksuele ervarings, terwyl Colet akuut bewus is van die goeie en die bose wat sy lewe oorheers. Sy seksuele ontwikkeling geskied deur kontak met 'n reeks karakters, wat bediendes, vriendinne, onderwyseresse en 'n homoseksueel insluit, welke groepe as sy inisieerders gesien kan word. Die invloede en gebeurtenisse wat van hierdie bonte mengsel van persoonlikhede uitgaan is meestal negatief en laat Colet met vrees en skuldgevoelens agter. Dit veroorsaak in stede van 'n ewewigtige lewensbeskouing eerder 'n vervreemding en verkrummeling van sy lewensfondamente. Die laaste tydperk geskied bowenal teen die agtergrond van die aanloop tot en aanvang van die Tweede Wêreldoorlog, wat 'n groot versteuring in die samelewing tot gevolg het. Colet staak sy studies, word soldaat en loop sodoende uit sy eerste lewe uit, die wildernis in. So word die wesenlike uitsigloosheid van die lewe geaksentueer. Reeds met die vorm van die roman en die seksuele openheid daarvan is hier sprake van 'n vernuwing in die Afrikaanse prosa, hoewel die boek nog verskeie gebreke openbaar, veral in die taalversorging. Die sielkundige aspekte van veral die hoofkarakter se wordingsproses word egter puik hanteer.
In Leroux se derde trilogie speel die ek-verteller wat na homself as 'n knolskrywer verwys die belangrikste bindende element. Hierdie klaarblyklike verwysing na homself en ook die verwysings na sy oeuvre en die herverskyning van verskeie van sy karakters uit vorige boeke beteken dat hierdie trilogie ook gelees moet word as besinning oor die skryfkuns in die algemeen en sy eie skryfkuns in die besonder. In 18-44 is dit die genre van die briefroman of belydenisroman wat aan die beurt kom, waar 'n 18-jarige meisie, mej. X, 'n brief skryf aan die 44-jarige skrywer mnr. Y en so 'n briefwisseling begin wat 'n jaar lank duur, waarna mej. X 19 (volwasse) word en mnr. Y 45 (middeljarig) elkeen dan 'n nuwe lewensperiode betree. Haar briewe bestaan slegs by wyse van aanhalings en verwysings, terwyl mnr. Y in sy briewe belydenis doen van sy lewe en hom so algaande meer bekendstel en sodoende ook tot groter selfkennis en bewustheid van eie identiteit vorder. Dit geskied teen die agtergrond van vier vroue wat 'n groot invloed op sy lewe uitoefen en tegelykertyd simbole is van vier tydperke in die geskiedenis van die twintigste eeu en fases in die groeiproses van sy eie persoonlikheid en sy skrywerskap. Die teringmaer tante is verpersoonliking van die twintigerjare se soeke na plesier, die geliefde Rus verpersoonlik die vergoddelikte totalitêre staat van Rusland, die manies-depressiewe vrou is ook die Walkure, waarmee die Germaanse goderyk van Valhalla en die Götterdämmerung geïmpliseer word, asook die Ariese ideaal van Duitsland se Nasionaal-Sosialisme en die verwoesting van Europa in die Tweede Wêreldoorlog, terwyl mej. X die jeugdige en die jeugkultus van die sestigerjare verteenwoordig. Die jeug is egter ook simbool van snelle veranderings en hierdie gedurige ommekeer van toestande waaraan mens en samelewing onderworpe is, speel 'n belangrike strukturele rol in die roman. Die verhaalelement is basies en word vervat in die briewe van mnr. Y en aanhalings uit die briewe van mej. X. Die lewensloop van mnr. Y word gaandeweg meegedeel, met sy jeugjare deurgebring by sy "teringmaer tante" en "estetiese oom", sy universiteitsopleiding, eerste romanses en huwelik met die dogter van 'n "Swartlandse slagter" en sy verhouding met die Rus vir wie hy gereeld in 'n parkie in die stad ontmoet en wat aan hom 'n sekere afwisseling gee van sy saai huwelik met sy "dowe, mank, manies-depressiewe vrou". Uiteindelik pleeg sy vrou selfmoord as sy ontdek dat die liefdesbriewe van haar "minnaar" deur mnr. Y self geskryf is; word die Rus versoen met haar man nadat hy en sy kamerade mnr. Y in die parkie aangeval het; raak die briewe van mej. X al hoe minder terwyl sy die volwasse lewe tegemoet gaan; en bly mnr. Y eindelik alleen en eensaam agter. Aan die einde verdoop hy sy huisie by die see tot "Breidablick", die woning van die Germaanse god Balder, wat in 'n nuwe wêreld verrys en begin hy om as ernstige skrywer die roman te skryf wat sy tante al die jare van hom verwag het. Die titel vind nie net weerklank in die ouderdomme van mej. X en mnr. Y nie, maar ook in die ander verhoudings van mnr. Y: met sy 44-jarige tante toe hy self agtien was en met sy eie vrou en die Rus, wat albei vier en veertig is. Sodoende betrek 18-44 dus verskillende generasies met hulle lewensuitkyk en -ideale en verskillende tydperke in die gang van die mens se geskiedenis.
Die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie maak 'n dokumentêre program oor sy lewe wat in 1990 onder die titel 'n Man soos Stephen op televisie gebeeldsaai word. Tydskrif vir Letterkunde wy hulle November 1990-uitgawe aan sy werk. Digters soos Johann de Lange (Etienne Leroux 1922–1989) en Phil du Plessis (Brief in rook) bring in gedigte hulde aan hom en Ingrid Winterbach beskryf in hoofstuk 17 van Die boek van toeval en toeverlaat die optog van die stakende munisipale werkers wat terugslaan op sy werk in tonele soos die optog aan die slot van Hilaria en die boek Na'va.
In Julie 2003 reël die Departement Afrikaans-Nederlands van die Universiteit van die Vrystaat 'n Leroux-dag as deel van die Volksblad-Kunstefees, waar Pieter Fourie die hoofspreker is en Elize Botha, Hein Viljoen, Jaco Fouché, Ingrid Winterbach en sy dogter Cherié ook referate lewer. Hierdie referate word later uitgegee deur Stilet. Sy werk word ook in die buiteland hoog aangeslaan en Penguin bundel in 1972 die drie romans in die Silberstein-trilogie onder die titel To a dubious salvation in hulle Modern Classics reeks. Hy ontvang in 2009 postuum 'n Suid-Afrikaanse Letterkundetoekenning, geborg deur die Departement van Kuns en Kultuur, vir sy lewensbydrae tot die Suid-Afrikaanse letterkunde.