July 2020 - Hennie Van Deventer
Jul 28, 2020 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
ODE AAN SKUKUZA
Jul 27, 2020 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Jul 17, 2020 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Twee Volksblad-veterane van 90-plus verwerk die slegte nuus van hul koerant se verskuiwing uit die hoofstroom tot op net 'n digitale platform in die eensaamheid van hul onderskeie tuistes in versorgingsenhede in Bloemfontein en Kaapstad. Hulle is "Oom Gert" Terblanche (97), my eerste nuusredakteur by Die Volksblad, en Wiets Beukes (92), wat ek as 'n mentor beskou. Hy was assistent-redakteur by Die Volksblad en later redakteur van Die Burger.
Oor Wiets pas die nuus gekry dat hy daar in Berghof, Oranjezicht, waar hy al 12 jaar tuisgaan, nou 24 uur per dag 'n persoonlike versorger nodig het.
Uit sy familiekring die volgende boodskappie gekry: "Dit gaan nie meer so goed met Oom Wiets se gesondheid nie. Alhoewel hy fisiek nog 'gesond' is, sukkel hy om te beweeg. Sy geheue en gehoor is ook nie meer wat dit was nie. Aanvanklik het 'n persoonlike versorger nege ure per dag nah om omgesien, maar dit is nou tot 24 uur per dag aangepas."
Net meer as na 60 jaar gelede het ek, kartonkoffertjie in die hand, in die somervakansie van 1958 van Klerksdorp na Bloemfontein geryloop om my eerste van vele skofte vakansiewerk te verrig. Op Wiets se draaitafel in ons gemeenskaplike losieshuis het ek met Antonin Dvořák se Nuwe Wêreldsimfonie kennis gemaak.
Met Oom Gert het ek gister 'n aangename telefoongesprek gehad in die Sewe Damme –oord in Bloemfontein wat nou sy tuiste is na sowat 50 jaar in Kaptein Goodmanstraat, net om die draai van my en Tokkie se eerste huis in Kmdt. Senekalstraat. Ons het herinneringe verwissel en saam die heengaan van ons geliefde dagblad betreur. Albei was hartseer.
As my eerste nuusredakteur was hy in vele opsigte 'n leermeester: wat nuus is, hoe jy 'n berig skryf en jou "ronde" behartig. Jou "ronde" was die terreine waar jy die oë en ore van die koerant was. Wee jou as jy op jou "ronde" mis en deur 'n mededinger geklop word met die nuus.
Tokkie en Oom Gert
Ook by Oom Gert die waarde van 'n nuusredakteur se dagboek geleer. 'n Wakker nuusredakteur se dagboek is altyd vol. Elke uitsteldatum van 'n hofsaak word daarin aangeteken. Selfs 'n ingewing om oor ses maande vorentoe dalk met imand 'n onderhoud te gaan voer. Oom Gert se dagboek was 'n model wat ek later self nagestreef het.
As plakkaatskrywer had hy nie sy gelyke nie. Telkens as ons ander nog hierdie kant toe en daardie kant toe, het hy in sy netjiese handskrif 'n voorstel neergepen: altyd ''n treffer.
Twee jaar gelede is 'n Volksblad- reünie-ete in die Santa Fe-restaurant by die Oorlogmuseum gehou. Die oudste onder die oudstes was Oom Gert, wat toe 95 was en verbasend flink vir sy jare.
Oor een storie wat ons albei goed onthou het, het ons mekaar oor en weer geterg. Toe ek en Tokkie in 1966 verloof raak, skryf hy op haar verlowingsfoto in die koerant: "Geluk! Goeie smaak!" Hy stuur die skeurblad met 'n bode na my in die hoofsubstoel.
Kollega Herman le Roux het daarop 'n pragtige foto van hom en Tokkie (toe selwers al 71). Volgens hom het hy steeds gedink my keuse was in die kol. Dankie daarvoor, Oom Gert.
Dankie aan jou en Wiets vir jul rol in my vorming as joernalis
Jul 15, 2020 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Volksblad in volkleur gretig ingewag.
Oor 'n rolpers kan 'n woordkunstenaar 'n gedig skryf. Oor hoe massief hy is, hoe vinnig hy loop, hoe hoor en sien vergaan terwyl hy duisende klaar koerante in 'n kits netjies voor jou uitspoeg.
By Volksblad is ons bevoorreg om fabriek en redaksie onder een dak te hệ. By koerante soos Die Burger en Beeld is hulle in geboue ver van mekaar.
Die afronding van ons produk kon ek en ander redaksielede dus telkemale in verwondering aanskou. Ons het ook graag vir gaste gaan wys. Om hul meevoering te beleef, was deel van die bekoring. Om vir hulle 'n kraakvars koerant in die hand te stop, was soos om 'n kleuter te bederf.
Telkens is ek opnuut getref deur die gladde sinchronisasie van tegniek, konkas vol ink, yslike rolle papier en vakmanskap, Ek het stil staan en luister na die luide musiek van 'n dreunende rolpers op volle vaart, en my aan die skouspel vergaap: die gevlegde papier wat in ingewikkelde patrone seepglad hul bane deur die ingewande van die metaalreus vind om wonderbaarlik koerant te word.
Scoop wat nie 'n scoop was nie.
Dit is swaar om daaraan te dink dat Volksblad – die koerant waarvoor die massiewe litografiese Goss in beter dae spesiaal gekoop is – op 7 Augustus die laaste keer van die pers sal kom. Van Maandag 8 Augustus af gaan lesers met toegang tot rekenaars, tablette, slimfone en dies meer hul nuus net op 'n digitale skerm kan kry. Ander – hoofsaaklik ouer mense – gaan eenvoudig sonder hom moet bly.
Vars koerante bly net kom. By my is Willem Odendaal.
Herinneringe oor die rolpers by die nadering van hierdie hartseer-geleentheid is talryk. Dalk die opwindendste dag – beslis die dag met die meeste toeskouers op elke moontlike staanplek – was die verskyning van die eerste volkleurkoerant – op 24 Maart 1983. Soos die koms van 'n nuwe baba was dit. Ai, hoe trots en ingenome was ons Volksbladders nie.
Ons profetiese opskrif was: "Swart verpleegsters in wit hospitale". Nie almal was ingenome met die vooruitsig nie!
4 Maart 1991 was nog 'n dag vir die geskienisboek. Ons koerant het die dag van gleuwe verwissel. Hy was nou, soos sy susters, 'n oggendkoerant. Ek het 'n foto waar ek, Phllip van Rensburg, nuusredakteur, en Nols Nieman, hoodsubredakteur, gretig die eerste oggend-Volkblad by die rolpers opraap. Ou Nols – 'n ware pionier met elke modernisering – is helaas al dood.
Sal ek die dag vergeet toe ek en Naas du Preez, nuusredakteur, by die rolpers afgeneem is – breëbors oor ons "scoop": "Zola bly". Maar toe ons ons oë uitvee, het sy al weer skoon vergeet van haar besluit. Toe hôl sy weer in Londen. La donna e mobilè…
Rocco Krijns by sy yslike setmasjien.
My hele eerste skof van 20 jaar in Bloemfontein en 'n hele paar jaar van die tweede skof was die settery net onder die redaksie: 'n see van yslike linotipe-setmasjiene met hul onhoudelik klik-klik-klik-geluid, soos die setters die berigte wat op die boonste verdieping op tikmasjiene geskep is met vuurwarm lood in kolomwydte stafies herskep. Wanneer jy by die voordeur instap, was die besige settery jou eerste visuele indruk.
Opskrifte is uit 'n kas vol verskillende letters van elke grootte in stawe gepak en in loodvorm gegiet. Vir werklik groot stories – soos die moord op dr. Verwoerd – is houtletters gebruik – die heel grootste in ons besit.
Saam met die berigte is die opskrifte op die sogenaamde "steen" – 'n soliede sementblad – volgens die subredakteur se bladplanne ingepak. By die vernaamste laaste bladsye het subs bygestaan om hier en daar te verstel. By die voorblad was dit die hoofsub se taak. Ek het die takie in my hoofsubdae baie geniet, buiten die dag toe my trui in 'n roller beland wat dit toe halfpad van my lyf af in 'n drom swart ink intrek. Dit was permanent onbruikbaar,
'n Gawe Volksbladgrappie deur die jare is van die eienaardige opskrif: "Erg skitter Dicky Brob." Dit was die gevolg van twee dele van 'n opskrif wat in die verkeerde volgorde langs mekaar ingepak is. Die opskrif moes eintlik gelui het: "Dicky Broberg (bekende atleet) skitter." Iets wat grimmiger reaksie uitgelok het, is 'n moedswillige setter wat onderaan 'n berig oor hoogspring-kampioen Esther Brand bygevoeg het: "En sy is nog 'n 'virgin'". 'n Kar vol base is oop en toe Kimberley toe om vir haar en haar man te gaan ekskuus vra.
Wanneer die blad van die steen af gaan, was hy uit die redaksie se hande. Nadat dit geproeflees is (span spesiale proeflesers met arendsoë) is dit na die stereo-afdfeling. Hier is eers 'n karton-flong of -matrys van die blad gemaak. Die matrys/flong wat hittebestand was, is in 'n silindervormige gietmasjien geplaas. Gesmelte lood is dan daarop gegiet.
Die silindriese lood-"bladsy" wat so gemaak is, se volgende stasie was die sogenaamde "router" waar die hoër oppervlakke weggesny is voordat dit rolpers toe gaan …. waar die drukkers ongeduldig wag en op hul horlosies loer. .
Die proses is die "direkte drukproses" genoem deurdat direk op die papier gedruk is.
Ai, waar is daardie dae en daardie wonderlike tegniese kollegas. Baie is natuurlik voor die papierkoerant op 7 Augustus langboompies toe gaan, al vooruit.
KOERANT OP JOU VOORSTOEP
Jul 13, 2020 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Tokkie met haar rooi baadjie – die geskenk van 'n koerantverkoper.
Die tot siens vir Volksblad as papierkoerant beteken ook tot siens vir die knape wat vroeg opstaan om die nuus vroegdag by intekenare se hekkie of op die voorstoep te besorg.
Koerantverkopers verdwyn terselfdertyd by verkeersligte in stede soos Bloemfontein en Kimberley. Nuusplakkate, so lankal 'n permanente faset van die stedelike landskap, word museumstukke.
Die rol van die koerantverkoper lyk dalk beskeie, maar dit sal 'n sonde wees as dit onbesonge in vergetelheid verdwyn.
Die geldjies wat 'n koerantseun huis toe bring, het al in sy huis die kos op die tafel moes sit. Of dit nog so gesteld is, weet ek nie. In my tyd was dit wel die geval. As verslaggewer het ek 'n keer oor Die Volksblad se kortbroek-verkoopspannetjie 'n storie geskryf. Sulke hartroerende stories het 'n vogtigheid in die jong koerantman se oë gebring.
Toe was nie net die naam van die koerant anders nie (nog met die "Die" voor) maar ook sy tydgleuf. 'n Skare seuntjies – in 'n stadium iets soos 180 – het met die varsgedrukte koerante die stad ingevaar om hul gebiede te bedien en hul hoeke te beman. Oom Blikkies Bilgnaut van die sirkulasie-afdeling moes hulle beheer. Dit het hare op die tande geverg.
Oom Blikkies was self egter 'n Blik-skottel wat jy nie sonder handskoene moes aandurf nie!
Hoe meer koerante op 'n bepaalde hoek verkoop is, hoe gesogter was die staanplek vanselfsprekend. Een hoek met status was op die hoek by die skoenwinkel Cuthberts in Maitlandstraat. Twee uitskieters wat daardie hoek in hul jeug hul eie kon noem, was wyle prof. Wynand Mouton van die UV en SAUK, en later ook Frans Stroebel wat lank 'n sleutelman in die Rembrandtstal was. Frans was ook 'n kranige Kovsie-rasieleier.
Onder Mouton-bewind in die 40's was dit bekend as "Nantiie se hoek". Geen indringer sou dit naby waag nie. Hy het laggend vertel hoe 'n beskonke omie hom as onskuldige 12-jarige seun rondgejaag het as die nuus hom nie geval nie. Maar hy het goed geld gemaak: 12 sjielings en 'n sikspens kommissie op 'n dag. Eendag op 'n reëndag het 'n barmhartige samaritaan sommer 40 koerante by hom gekoop!
Ek het prof. Mouton skertsend "kollega" genoem weens die verbintenis. Hy het die "status" hom glimlaggend laat welgeval.
Die rekord vir 'n lang "dienstermyn" is iets soos sewe jaar. Dit word gehou deur ene Louis Slump. Hy het alles mooi opgeteken en sy "loopbaansyfers" is indrukwekkend: in die sewe jaar het hy 15 288 km (sic) op sy fiets agter 82 intekenare aangery.
'n Mooi storie oor jeugdige entrepreneurskap kom uit die dae toe dr. DF Malan pas in 1948 premier geword het. Op 'n VP-kermis in Windhoek is op 'n plakkaat met sy foto op skyfgeskiet. Die storie was op die voorblad en op die plakkaat:
"Sappe skiet op dr, Malan se foto". Toe sny van die verkopertjies die onderste lyn weg: "Sappe skiet op dr. Malan". Heeltemal iets anders! Koerante het soos soetkoek verkoop.
Verkopertjies is dikwels ingespan om as 'n gunsie ander takies ook vir mense te verrig. "Ag boetie, help die ou tante tog die swaar boks kombuis toe dra!" Dan is die foets en koerante maar eers eenkant gelos em kruideniersware help dra.
Een moes selfs as "para-medikus" uithelp. Op sy oggendrondes kom hy op 'n drawwer af wat plat in die straat lệ. Dit was 'n diabeet wat deur lae bloedsuiker neergevel is. Nogal 'n redaksielid van Die Volksblad. Nadat die seun vasgestel het, die oom lewe nog, het hy 'n motor voorgekeer, wat hulp ontbied het. Darem 'n blok sjokolade vir sy moeite gekry!
My en Tokkie se seun, Johan, was as hoërskoolseun ook 'n trotse koeranteverkoper. Met sy eerste tjekkie het hy by Repubiekbmeubels vir sy pa 'n swarthoutkierie laat maak. Ek gebruik dit ná 30 jaar elke dag, al is dit al vol hondehappe en ander letsels.
Vir homself het het 'n rooi baadjie van sulke gladde plastiekerige materiaal aangeskaf vir beskerming teen wind en weer. Met sy aftrede het sy ma die baadjie geërf.
Tokkie en daardie baadjie kom 'n lang pad. Vir elke reis wat ons onderneerm het, is dit altyd eerste ingepak. Ook vir elke skeepsreis. Dis 'n veteraan van ver paaie. Sy spore lê wyd op hierdie aardbol.
In die bittere koue wat die Kaap nou teister, wend sy haar gister tot "Johan se baadjie" vir 'n ekstra hittetjie. Toe die uwe dit gewaar, spoel die herinneringe deur my: hoe lank dit in ons besit is en waarheen dit ons oral vergesel het. Sou 'n bewoë nattigheidjie nie skielik in my oë opwel nie? Oor 'n baadjie!
Maar 'n dubbele bewoëndheid was dit darem kan 'n mens ter versagting sệ. Die trane lệ maar vlak oor al die verbygaande simbole van my koerant wat so lank so 'n spesiale plekkie in my hart beklee het.
Van die inligting is met dankbaarheid bekom uit "'n Lewe van sy eie – die biografie van Volksblad" deur Leo Barnard en Jan-Ad Stemmet.