“Ngisakhumbula ukuba ngangisehluleka ukulala, ngangithi ngizama ukulala, ngiyazame ukuphenduka ngapha langapha kodwa bungabuyi ubuthongo. Angingeke ngathi ngake ngangenwa ngumcabango wokufuna ukuthatha umpefumulo wami kodwa ngaba lesikhathi lapho engafisa khona ukuba ngabe uyadabuka umhlaba ungiginye. Kwakuyisehlakalo esesabisayo kimi.” Izindawo eziningana zokuvubukula eRichtersveld (ezineminyaka engaphezu kwezinkulungwane ezintathu edlule) zinikeza ubufakazi bale hlobo lobuchwepheshe. Isivumelwano esengeziwe sokuhlala kwabantu sitholakala ngesimo samathambo esilwane esasetshenziswa, iziko elimnyama kanye nezinsalela zodoti okuhlanganisa ingxenye zemizimba yabantu, etholakala eduze nogu. NJENGOBA kuqala unyaka nemiphumela ka- matric isiphumile umqansa onzima obhekene nabazali manje ukwenza isiqiniseko sokuthi izingane zabo. 4 Umbuzo 8 Review of the passive: Zalwa is a passive voice form that comes from - zala. Siwise iphika sobabili, njengemvama nxa indaba isiphelile. Hawu, umalumakho wayesethethe omunye umfazi ngemva kwenyanga ezine kuphela? ngimbuze uChikoko. Utsho kanye, njalo kwakuyikhona ezathatha omunye ikhefu lami lethemu yesibili lingakapheli, achasise u Chikoko. Umkamalumami wesibili wayengumama oqine kakhulu ekholweni. Wayengena isonto le yakoMai Chaza, laba phela abagqoka izigqoko ezinde ezimhlophe sonke isikhathi. Uyabazi? Yaah…. Umama lo wayeze labazukulu bakhe ababili abangamankazana – okungamantombazana nje okwasekuphuhla. Kwakuthanda nje ukugegedeka, kugijima kugcwala iguma lonke. Kwathi kunjalo nje kwazoba lenkalakatha yempi phakathi kukamalume lomkahe. Ungatsho yayiqalwe yini leyompi? Umalumekazi wesibili wabamba omkhulu walamankazana esebenza engadini kamalume yebilebile, umalume yena emile eceleni engenzi lutho ngitsho ngalomhlola. Umalumekazi wahle wafuna ukwazi ukuthi kuyini okunye luntombazana ayevunyelwa ukukwenza nanku phela njengonkosikazi walapha ekhaya, yena wayengavunyelwa khona ukusondela duze lebilebile likamalume. Wabuza futhi ukuthi laba bobabili babeqale nini ukuba ngamathe lolimi? Ukulwa kwakhona kwaphosa kwacina ngesidumbu phansi, umalumekazi esezame ukuzibophela. Umalume waphanga wamethula umkakhe esezihitshele, eselenga esihlahleni. Esanda kuyethula inkosikazi yakhe, nango eyibhula okuzwayo. Inkosikazi layo yathi okungaqalwayo. Sabona phansi-phezulu, isiqgoko sikamalumekazi esimhlophe siyabuzela, sikhwela sisehla begiqana. Bathi bengena egumeni omunye evuvuke okwesabekayo. Omunye ethule zwi. Umalumekazi wahle wabopha ezakhe wahamba loyedwa wabazukulu bakhe. Omunye wasala esenguye inkosikazi kamalume. Kuze kube lanamhlanje balokhu bebonke.