DIE Unie-kontrak het Totius teleurgestel en verbitter. 'n Opgekropte gemoed bars los. Weg met die vergewensgesindheid. Laat die wêreld weet watter onmenslikhede gepleeg is. Skrynend bitter is die ‘Unielie’, nie alleen teenoor die vyand nie, erger nog teenoor die s.i. swakkelinge wat die geeskrag mis om hulle ideale te handhaaf.
Aanhoudend keer hier ook sy gedagtes terug na die marteling wat die trekkers op rekening van die barbare ondergaan het, maar ons kry in die
Egter oortref in hierdie bundel die ligstrale die skaduweeplekke aansienlik, en dis ook die strekking van die reeks. Die dwingeland en die barbaar is gate langs die pad, en die pad self - die ontginning van Afrika - en sy bewandelaars - die ontginners - is hoofsaak. Die skatte van die ‘Donkere Afrika’ lê verborge, totdat ‘'n lig bestendig’ in die persoon van Potgieter met ‘sy roer, sy os, sy wa, sy Boek’ dit vir die wêreld gaan ontgin.
In ‘Ragel’ word die weemoedstemming sterker heersend. Dikwels moet die vyand dit hier ontgeld. Die karavaan van Jakob word beskryf.
Veral in die derde gedeelte vier hy sy bitterheid bot, b.v. as hy die kampsisteem vergelyk met die kindermoord van Herodes (bl. 67). In simboliese trant sinspeel hy later ook op die hebsug van die onderdrukker, waar hy die vrouens vergelyk met die rotsblokke wat die fondament van die breekwater vorm, en die Engelse met die see wat hulle ten onder druk.
Plek-plek sit sy verbittering sy verbeelding op hol, en hy verval in onbesonke beskuldigings. Selfs al het 'n geval soos onderstaande afsonderlik voorgekom, is dit taamlik kras om dit so hatelik te veralgemeen:
Maar dit is almal veiligheidsbuise om die gisting van sy gemoed af te lei. Fundamenteel glo hy nog aan die uiteindelike seëviering van sy nasie.
In die huislike kring van die bodemvaste godsdienaar, ds. S.J. Du Toit, het die religieuse lewensbeskouing so natuurlik met Totius opgegroei soos die hare op sy hoof. In sy vroeër lewe is dit in hoofsaak die volkskwessies waarby die religieuse inbors te pas kom. Dis godsvertroue wat die kamplyer opbeur. Die Heer het dit mos so gewil.
In ‘Potgieters Trek’ is dit ook die Heer wat die voetstappe van die trekkers lei. By die intrede in die onbekende keer hulle tot God om leiding (‘Die Vlakte’) en alle voorspoed is aan hom te danke ((‘Vegkop’). In die slotvers, soos later in ‘Ragel’, vind die digter in die lotgevalle van sy volk dadelik 'n aanknopingspunt met Bybelse gebeure.
Dat Totius die lydensgeskiedenis van Ragel as veraanskouliking van sy volksgebeure sien, spreek weer van 'n deur godsdiens deurtrokke siel. Die Heer alleen kan vir Ragel in haar onbeskryflike smart troos. ‘Ragel die ween ontrooslik’, maar:
In haar verslegting word Dina ook deur die mistieke invloed van 'n kerkdiens tot inkeer gebring (bl. 90-91), en hierop volg die versoening wat vir Gert voorbode is van God se verheffing van die Afrikanervolk:
In ‘Wilgerboombogies’ bespeur ons die eerste spore van die meer liriese godsdiens, van die in verband bring van eie gewaarwordinge met die geloof. ‘Afskeid van die Oue Jaar’ (bl. 15) lewer 'n mooi voorbeeld. In die beskouing van die lewe word elke dag 'n blad van ‘daardie boek waarin Gods raadslag staan’, en met elke blad wat omgeslaan word, kom hy nader aan God.
Eers in die ongebundelde gedigte wat deur Du Plessis opgevat is, kom die ernstige religieuse filosoof op dreef. ‘In die Nag’ herinner aan ‘Alle Vlees is Gras’. Alle aardse belange is ydel. Die vreugde van weleer is onherroeplik, en die hoop op die toekoms onbereikbaar. 'n Mens moet die hele gedig lees om die allegoriese betekenis daarvan ten volle te waardeer. Hier haal ons slegs 'n paar belangrike passasies aan om die rigting aan te dui:
Die natuurwêreld is 'n organiese bestanddeel van Totius se bewussynsfeer. Om die oorvloedige oes van stof wat hierdie onderwerp oplewer handelbaar te maak, sal ons die digter se verhouding tot die natuur, hetsy enigsins willekeurig, in twee onderafdelinge indeel.
Eg Totiaans is die paar voorbeelde van intieme natuurstemmingsharmonie. Luister hoe hy in die seegeruis 'n sug van medelyde met die balling hoor, of kyk hoe die ontroofde burger by sy tuiskoms op sy omgewing reageer:
Na die meer plastiese uitbeelding van die natuur kom ons tot die meer doelbewuste natuursimboliek, waar die natuurtonele die digter se gedagtes na analogiese gebeure in die menselewe stuur, of waar 'n eenvoudige natuurtoneel opsetlik gebesig word om 'n meer komplekse begrip te veraanskoulik of te verduidelik.
In die eerste bundel kry ons reeds 'n paar op hierdie gebied hoogstaande gedigte. Die digter is ontroer deur die onedele behandeling waaraan die vrouens in die kampe blootgestel is. Hoe om die toestand op plastiese wyse voor te stel? Hy soek 'n eenvoudige, aanskoulike natuur-analogie, en die tragedie van die geskonde vrou sou beswaarlik duideliker aangegee kan word as in ‘Die Howenier’, waarvan die slotvers lui:
Elkeen het wel eens gesien hoedat 'n boer 'n boom met voëlnessie en al omkap, en sal vir hom kan voorstel die teleurstelling en daaropvolgende aanhougees van die voëlmoedertjie, en die, laat ons dit onverskillige gevoelloosheid noem van die boer, en daar het jy om so te sê die Boer-Brit-verhouding ‘in a nutshell’. Daarna sal die leser wel in staat wees om die allegoriese krag van ‘Die Besembos’ ook te waardeer.
Die tragedie is oorweldigend, maar van die nagedagtenis aan 'n nobele wese gaan deur die eeue 'n besielende invloed uit, in Palestina en in Afrika. (bl. 65):
Die gees van die afgestorwe vind in altwee gevalle rus en troos in die wete van 'n ryk nakomelingskap. (bl. 80).
Naas die Bybelse analogieë kom daar ook nog 'n paar algemene suggestie-verskynsels voor. Die digter vertel van Ragel en Jakob by die put. Hy word getref deur die gulle onuitputlikheid van die put, en spontaan verrys in sy bewussyn die gedagte aan die gulheid van die Afrikaanse vrou, wat in verregaande selfverloëning oorgaan.
Enigsins verwant is die toepassing in die ongebundelde ‘Op die Nuwe Maan’ van 1919 (Du Pl., bl. 140), waar die son vir hom gelykstaan met die moeder, wat trots ondankbaarheid haar gehele kragte aan haar dogter wy.
In ‘Trane’ is die vrou weer onderwerp van die vergelyking, hierdie slag in taamlik klein besonderhede uitgewerk.
Onder die liriese gedigte neem die simbool eweneens sy plek in. Uit die ‘Verse van Potgieter's Trek’ is die ‘Trekkerslied’ vir ons van eienaardige belang. Die beeld van die lewe as 'n pad is stereotiep verby. Tog meen ek te kan aantoon dat dit by Totius meer as retoriek is, dat dit spontaan-gevoelde assosiasie is. Ten eerste kom die beeld herhaaldelik voor - in ‘Trekkerslied’, in ‘Die Weg’, in ‘Die Paadjie Dof en Klein’ en in gewysigde vorm in ‘Stroom van die Tyd’. Ten twede is dit 'n Afrikaanse pad, met al die besonderhede waar die skrywer persoonlik kennis mee gemaak het. Die ‘Trekkerslied’ is wel die beste voorbeeld:
Oorspronklike siening kry ons weer in ‘Die Paadjie Dof en Klein’. Dit is weer eg Totius om so aan peins te gaan as hy dink aan die wandelaar wat in die woesteny 'n verlore endjie pad raakloop.
Veral in ‘Wilgerboombogies’ is die liriese simbool in die oog vallend. Volgens die tietel word die gediggies beskou as takkies van 'n treurwilgsimbool van die smart - geplant op die graf van sy vader, sy broer en suster. In die eerste gedig, egter, is sy vader die boom wat aan afsterf is hyself die spruitjie wat voortgeplant word. Tussen die legio van doodsbeelde in die literatuur tref veral hierdie vers met sy deurvoelde assosiasie.
Pragtig passend ook is die twede gedig, besonder passend, omdat hier twee onderwerpe wat vir die digter 'n intiem-innige bekoring het, verenig word - sy afgestorwe suster, en die eenvoudig-verhewe Potchefstroomse natuurskoon. Dié wilgertakkie is te mooie om nie in sy geheel te pluk nie.
Die verder ontwikkeling wek by die digter weer 'n natuurbeeld op. Ek dink aan die lentelied op bl. 22, gevolg deur die mooi:
Maar die ryp vrug van die moederskap dwing tog meer die digter se ontsag af as die jeugdige liefdesbloeisel. Die hele ‘Ragel’ is 'n gewyde lied ter ere van die moeder as die hoogste wat die aardse bestaan oplewer. Hy het tegelyk 'n fyn waardering van die psige van die moederinstink en van die moederskap as maatskaplike instelling. ‘Ragel’ is natuurlik die voorbeeld by uitnemendheid van sy opvatting hieromtrent.
Hieruit is dit begryplik dat Totius ook 'n groot kindervriend is. Nooit spreek hy van die kleinspan as met die sagste woorde. Tog klop vir hulle meer 'n filosoofs- as 'n kunstenaars- of essensieel mensehart. Selde kry ons sulke ongemengde inlewing in die kindersiel as in die moedersiel. Uit die hele reeks kinderversies is alleen ‘Hy Mors so Graag’, en ‘Sy Speelgoed’ geheel vry van filosofiese bespieëlinge. Hy beskryf b.v. die oudjie se opstaan en môrespel, en filosofeer na aanleiding daarvan: