Apartheid, FW en die ANC: Vier mites aan die kaak gestelFW de Klerk. Foto: FW de Klerk-stigting/Facebook Die FW de Klerk Stigting is in 1999 gestig om die Grondwet en sy waardes te bevorder en te beskerm, en om die oorgang na demokrasie in die vroeë negentigs te gedenk. Die Stigting hou daarom jaarliks ’n konferensie rondom 2 Februarie om oudpresident FW de Klerk se geskiedkundige toespraak op daardie dag in 1990 te gedenk – toe die oorgang formeel begin is met die aankondiging dat politieke partye ontban en politieke gevangenes (waarvan Nelson Mandela die mees prominente was) vrygelaat gaan word. Hierdie konferensie is vanjaar op Vrydag 31 Januarie in Kaapstad gehou, dertig jaar ná hierdie dramatiese toespraak. Soos gewoonlik, is die konferensie goed bygewoon deur byna 200 persone uit ŉ wye verskeidenheid agtergronde, en met veral meer jongmense as tien jaar gelede. Die sprekers het ook ŉ diversiteit van menings weerspieël. Die Duitse ambassadeur in Suid-Afrika, dr. Martin Schäfer, het oor 2 Februarie 1990 uit ŉ Duitse perspektief gepraat. Moeletsi Mbeki, bekende politieke kommentator, het na 2 Februarie se betekenis dertig jaar daarna gekyk terwyl Gwen Ngwenya, beleidshoof van die DA, vorentoe gekyk het en hoe om die (nierassige) visie van die Grondwet te laat waar word. Ek het as oudhoof van die administrasie van die onderhandelinge oor die lesse uit Kodesa en die veelparty-onderhandelings gepraat en oudpres. De Klerk het ten slotte oor die verlede, hede en toekoms van Suid-Afrika se grondwetlike demokrasie gepraat. Die verskillende toesprake sal eersdaags op die Stigting se webwerf beskikbaar wees en die doel van hierdie artikel is nie om dit op te som of te herhaal nie, maar eerder aan te dui dat vier bekende mites tydens die konferensie aan die kaak gestel is. ‘De Klerk het die volk uitverkoop’ Die eerste mite (wat nogal sterk deur verregses aan die lewe gehou word), is dat De Klerk willens en wetens die “volk” uitverkoop het, ŉ verraaier was (en is) en ten minste onverantwoordelik opgetree het. Baie van hulle haak trouens (nou amper veertig jaar gelede) by die referendum van 1982 vas – toe blankes gevra is om “ja” of “nee” vir politieke hervorminge te stem. Volgens hierdie mite kon die Nasionale Party (en spesifiek die wit bevolking) nog vir baie jare die status quo van apartheid behou het – veral omdat die Suid-Afrikaanse Weermag sonder gelyke in Suider-Afrika was. Die perspektief van die Duitse ambassadeur, dr. Schäfer, het duidelik gewys dat die internasionale gemeenskap De Klerk se dapperheid, maar ook sy begrip van historiese ontwikkelinge (en dan veral die val van die Oos-blok en die Berlynse muur) hoog aangeslaan het. Suid-Afrika se vriende in die Weste sou die land as gevolg van sy rassebeleid nie veel langer kon ondersteun nie. ŉ Onderhandelde skikking wat alle Suid-Afrikaners ingesluit het, was die enigste uitweg. Mbeki het dit uit ŉ swart perspektief beaam. De Klerk het weer beklemtoon dat, alhoewel dit teoreties moontlik was om vir ŉ tyd lank nog al die politieke mag in wit hande te hou, dit tot verdere grootskaalse geweld en betogings sou gelei het, wat op die lang duur nie deur militêre mag onderdruk sou kon word nie. Sy standpunt was dat dit tot ŉ situasie sou lei soortgelyk as waarin Sirië vandag is, waar die land letterlik uitmekaar skeur. De Klerk het ook uitgewys dat die besluit om die politieke oorgang te begin, ŉ kombinasie van politieke, ekonomiese en morele motiverings gehad het. Veral oor die laaste het die verregses (wat hulleself nogal Christene noem) geen antwoord nie. Hul probleem is nie De Klerk nie, maar hul weersin in demokrasie en geregtigheid. ‘Daar was geen ander keuse’ Die tweede mite (wat ironies genoeg deur die linkerkant van die politieke spektrum aan die lewe gehou word) is dat De Klerk geen ander keuse gehad het as om aan die ANC “oor te gee” nie. Volgens hierdie mite was die Nasionale Party-regering op hul knieë en MK op die grense, reg om Pretoria seëvierend binne te marsjeer. Veral Mbeki met sy ANC-agtergrond het hierdie mite die nek ingeslaan. Daar was, benewens ŉ paar oorgrens-skermutselings en binnelandse bomaanvalle, geen noemenswaardige “gewapende stryd” nie. Die waarheid is dat die soeke na ŉ oplossing vir die Suid-Afrikaanse probleem ’n dooiepunt bereik het. Die ANC het nie werklik beheer gehad oor binnelandse opstand en geweld nie, en die NP-regering kon nie uit die politieke en ekonomiese moeras waarin die land homself bevind het, kom nie. Ek het in my inset oor die onderhandelingsproses daarop gewys dat De Klerk se inisiatief op 2 Februarie selfs die ANC-leierskap onkant gevang het. Dit was (soos hierbo gesê) ten minste teoreties vir De Klerk moontlik om vir tien jaar apartheid met mag en geweld in stand te hou. Maar dan sou die bloed dik gevloei en enige volhoubare oplossing nog moeiliker geword het. Die feëverhaal van militêre en politieke dominansie wat sommige ANC-leiers deesdae aan hul volgelinge opdis, is baie ver van die waarheid en die werklikheid af. Kommerwekkend is dat hierdie narratief deur ŉ jeug met geen historiese bewussyn nie, geglo word. ‘Die ANC het gewen’ Theuns Eloff is voorsitter van die Adviesraad van die FW de Klerk Stigting. Foto: Theuns Eloff/Facebook. Die derde mite, wat deur beide regses en linkses aan die lewe gehou word, is dat die ANC die onderhandelings “gewen” het (volgens die ANC en EFF) en dat Cyril Ramaphosa vir Roelf Meyer “ore aangesit” het (volgens die verregses). Volgens hierdie mite was die onderhandelinge ŉ eensydige affêre waarin die ANC alles gekry het wat hy wou gehad het en die ander partye met die stert tussen die bene weggesluip het. Die grootste produk van die onderhandelinge, die Grondwet, is die beste teenargument teen hierdie mite. Ek het uitgewys dat die onderhandelingsproses lank en moeisaam was, beginnende met die vredesproses aan die begin van 1991 en eindigende met die aanvaarding van die tussentydse Grondwet aan die einde van 1993 – ’n proses wat byna drie jaar geduur het. Ek het verder beskryf hoedat die onderhandelings uit ’n reeks kompromieë deur beide groot partye bestaan het. Baie hiervan is in die sogenaamde 34 grondwetlike beginsels opgeneem, wat in die tussentydse Grondwet van 1993 ingesluit is en wat in die finale Grondwet van 1996 ingesluit moes gewees het. Baie van hierdie beginsels is van die grondwetlike bepalings wat dele van die ANC vandag wil wysig of aanpas. Die logiese vraag is hoekom die ANC as hy “alles gewen” het, dan die huidige Grondwet sou wou wysig of ondermyn. Die waarheid is dat nie een party die onderhandelingsproses gewen het nie, maar dat (soos in alle bona fide-onderhandelingsprosesse) alle kante kompromieë gemaak het om by ŉ aanvaarde en aanvaarbare Grondwet uit te kom. Die feit dat die ANC, veral deur sy ideologie van rassetransformasie, sekere grondbeginsels van die Grondwet ondermyn en selfs ontkrag, kan die onderhandelingsproses nie daarvoor geblameer word nie. Dat hierdie ideologie ook ons hoogste hof binnegedring het (soos wat uit die ontkragting van art. 29(2) oor die reg op keuse van onderrigtaal in die Gelyke Kanse-uitspraak blyk), kan redelikerwys ook nie voor die kop van De Klerk of die onderhandelingsproses gegooi word nie. Dit is duidelik die werk van ŉ party wat die Grondwet ideologies manipuleer en direk wil wysig omdat hulle nie met die uitkomste tevrede is nie. Dit is ’n party wat ooglopend Suid-Afrika se historiese nasionale akkoord van 1993 verbreek. ‘ANC glo steeds in nierassigheid’ Die vierde en laaste mite wat aan die kaak gestel is, is een wat deur die ANC aan die lewe gehou word – en deur baie goedgelowige Suid-Afrikaners geglo word. Hiervolgens glo die ANC steeds aan die basiese grondwetlike waarde van nierassigheid, en streef hulle dit ook deur wetgewing en regulasies na. Gwen Ngwenya het oortuigend aangetoon dat die ANC deur die ideologie van rassetransformasie besig is om Suid-Afrika weer eens te verrassig – en ras net so belangrik as tydens apartheid te maak. Die waarheid is dat die ANC (en die meeste howe) ras as ’n volmag of plaasvervanger vir benadeling gebruik. Dit lei daartoe dat ryk swart mense bloot op grond van hul ras bevoordeel word en dat arm bruin of wit mense bloot op grond van hul ras benadeel word. Dit is ’n feit dat ’n sekere soort gelykheid (een van uitkomste) nierassigheid as die belangrikste grondwetlike waarde vir Suid-Afrika vervang het. Die ideologiese rassekwota van 80-9-9-2 is die manier waarop hierdie verrassiging daagliks plaasvind. De Klerk het in sy sterkste uitspraak die afgelope dekade aan die einde van sy toespraak ŉ beroep op die ANC gedoen om terug te keer na die pad van nierassigheid en versoening. As hulle dit doen, sal hulle vind dat die meerderheid Suid-Afrikaners daar vir hulle wag. Saamgevat: Dertig jaar ná 2 Februarie 1990 is daar vir Suid-Afrikaners steeds stof tot dankbaarheid – ons het ’n grondwetlike demokrasie en ’n goeie Grondwet. Maar met die rigting wat die ANC met Jacob Zuma ingeslaan het (en waarvan die party nog nie afgewyk het nie) is daar meer stof tot nadenke. Daar is rede vir kommer oor veral die ondermyning van die Grondwet en die verrassiging van ons hele samelewing. Om hierdie en ander afwykings van die Grondwet teen te staan, moet alle regdenkende Suid-Afrikaners saamstaan en vorentoe kyk.