So vinnig soos ’n pyl in dié deel van baan | Netwerk24
Deur Gerhard van Huyssteen 12 Oktober 2018 00:01
Sedert hy my jare gelede in ’n restaurant in die Baai aan Diemersfontein se sjokoladepinotage voorgestel het, kry ek so dan en wan ’n e-pos met ’n taaluitdaging van die fameuse Kerneels Breytenbach. My dag/week/maand word gewoonlik opgevrolik, want hy stel nou nie juis jou gemiddelde agt-tot-vyf-taalvrae nie.
Vandeesweek: “Waar kom die woord ‘pylvak’ vandaan?” Ek dag eers daar was ’n verlaging in die algemene standaard van sy vrae, want dis tog voor die hand liggend: “Pylvak” kom uit . . .
Wag ’n bietjie!
Ek loop my vas in my eie onkunde, want kennelik bestaan daar geen woord soos “pijlvak” in Nederlands nie; insgelyks geen Engelse direktevertaalekwivalent, soos “arrow section/course/field/subject/bay/pane”, nie. In Nederlands verwys hulle na die “eindsprint” (begin in Afrikaans en eindig in Engels om die woord te verstaan) of “de laatste rechte lijn” (waar “rechte” = “reguit”). In Brits is dit meestal die “home straight”; in Amerikaans “home stretch”.
Dit smaak my ons het hier te doen met nog ’n eie skepping in Afrikaans, net soos “toebroodjie”, “hysbak” en “ghoemahare”.
Dit smaak my ons het hier te doen met nog ’n eie skepping in Afrikaans, net soos “toebroodjie”, “hysbak” en “ghoemahare”. Soos hierdie ander voorbeelde is “pylvak” ook ’n samestelling. Die “pyl” dui volgens die Etimologiewoordeboekvan Afrikaans op die feit dat hierdie deel van die baan so reguit soos ’n pyl is of andersins dat jy in die pylvak so vinnig soos ’n pyl moet beweeg; die “vak” het betrekking op die “onderverdeling van ’n ruimte”. Die pylvak is dus daardie deel van die hardloopruimte wat so reguit soos ’n pyl is of waar ’n mens so vinnig soos ’n pyl moet beweeg.
Wanneer maak “pylvak” sy verskyning in Afrikaans?
Ek kry niks se geen “pylvak” in enige van die oudste (voor 1908) Afrikaanse woordelyste en korpusse tot my beskikking nie. Ons kan myns insiens met ’n redelike hoë waarskynlikheid aanneem dat “pylvak” nog nie in die 19de eeu bekend was nie.
In die eerste Afrikaanse woordelys en spelreëls (1917) kry ons “pijl”, “pijlreguit” en “pijlsnel”, en vanaf die 1921-AWS met ’n “y” gespel. Dis wel eers in die 1953-uitgawe van die AWS wat ons “pylvak” aantref.
Met geen ander gegewens in hand nie, kan ons dit dus tans slegs stel dat “pylvak” iewers in die eerste helfte van die 20ste eeu op eie bodem geskep is. As ek nou my ou spykerskoene in ’n weddenskap moes waag, sou ek wed dat dié woord uit die Engels-Afrikaanse woordelys van. a, atletiekterme. b, boksterme van 1935, gepubliseer deur die FAK, kon spruit.
Ten tyde van publikasie van dié rubriek kon ek helaas nog nie my hande op ’n eksemplaar van die boek lê nie. As jy hom het of as jy met nuwe gegewens met betrekking tot “pylvak” se herkoms vorendag kan kom, laat hoor gerus van jou.
Gerhard van Huyssteen is ’n taalkundige aan die Noordwes-Universiteit (gerhard.vanhuyssteen@ nwu.ac.za).