Bewoonbare sone - Wikipedia
’n Stelsel vir die voorspelling van die bewoonbare sone om verskillende soorte sterre, gebaseer op ligsterkte.
Bewoonbare sone is in sterrekunde ’n term wat gebruik word vir die streek om ’n ster waarin ’n planeet of maan met genoeg atmosferiese druk vloeibare water op sy oppervlak kan hê. Die term word gebruik vir toestande soos wat op die Aarde nodig is vir lewe – aangesien water noodsaaklik is vir alle bekende lewensvorme, word planete in dié sone beskou as die belowendste plekke vir lewe in die ruimte. Die terme "ekosfeer" en "vloeibarewatergordel" is in 1953 deur Hubertus Strughold en Harlow Shapley onderskeidelik gebruik. Daar word ook soms van "lewensone" of "Gouelokkies-sone" gepraat.
Die term bewoonbare sone word soms meer algemeen gebruik vir verskeie streke wat moontlik die een of ander vorm van lewe kan huisves. Een voorbeeld is die "galaktiese bewoonbare sone", wat in 1995 deur die sterrekundige Guillermo Gonzalez uitgedink is en dui op die afstand vanaf die galaktiese middel, gebaseer op ons Sonnestelsel se posisie in die Melkweg. As meer as een bewoonbare sone ter sprake is, word die interseksie van die sones gebruik vir die plek waar daar die grootste moontlikheid van lewe is.
Die ligging van ’n planeet of maan in die ster se bewoonbare sone en ’n byna-sirkelvormige wentelbaan is maar twee van die kriteria vir bewoonbaarheid. Dit is teoreties moontlik dat lewe buite die bewoonbare sone kan voorkom. Die term "Gouelokkies-sone" word dikwels gebruik vir aardagtige planete met toestande wat min of meer met dié op Aarde ooreenstem. Die naam kom van die verhaal Die Drie Beertjies, waarin ’n dogtertjie kies tussen die drie bakkies pap. Sy ignoreer die twee wat te groot, te klein, te warm of te koud is en kies die een wat "net reg" is. Net so is ’n planeet in die Gouelokkies-sone nie te naby of nie te ver van ’n ster om vloeibare water op sy oppervlak te kan hê nie. Tientalle planete is al in bewoonbare sones gevind, hoewel hulle almal heelwat groter as die Aarde is – moontlik omdat groter planete makliker is om waar te neem. Daar is moontlik tans minstens 500 miljoen sulke planete in die Melkweg.
Bewoonbare sones is egter nie stabiel nie. Gedurende ’n ster se leeftyd verander en verskuif die sone. Hemelliggame in die sone is tipies baie na aan die ster en is dus meer blootgestel aan ongunstige invloede soos getykragte en stervlamme. Saam met galaktiese bewoonbaarheid sorg dié en ander faktore vir ’n teenoorgestelde teorie van interstellêre "dooie gebiede" waar lewe nie kan voorkom nie. Sommige wetenskaplikes glo die teorie is te simplisties en steun neem toe vir ekwivalente sones om sterre waar ander oplosmiddels (soos ammoniak en metaan) in ’n stabiele vloeibare vorm kan voorkom. Dit kan bevordelik wees vir alternatiewe biochemie. Daar is waarskynlik ook talle potensiële habitats buite die bewoonbare sone in onderaardse oseane van vloeibare vloeistowwe, soos oseane van ammoniak of metaan.
1 Vasstelling van sones
1.1 Binne die Sonnestelsel
1.2 Buite die Sonnestelsel
2 Ander faktore
2.1 Oorsprong van water
3 Galaktiese sone
Vasstelling van sones[wysig]
Voorspellings van die bewoonbare sone van die Sonnestelsel. Die uitgebreide sone waarbinne ’n hemelliggaam vloeibare water kan hê, word deur groen aangedui. Die kerngebied word in ’n donkerder groen aangedui.
Verder weg van die bewoonbare sone van ’n ster sal ’n planeet of maan te koud wees vir vloeibare water en dit sal dus vries. ’n Hemelliggaam wat te naby aan die ster is, se water sal kook of in die atmosfeer verlore raak. Vloeibare water word as baie belangrik beskou omdat dit op Aarde lewe onderhou.
Binne die Sonnestelsel[wysig]
Ramings vir die bewoonbare sone in die Sonnestelsel wissel van 0,725 tot 3 astronomiese eenhede (AE), na gelang van verskillende wetenskaplike modelle.
Die bepaling van ons bewoonbare sone word bemoeilik deur verskeie faktore. Hoewel die aphelion van die planeet Venus en die hele wentelbane van die maan, die planeet Mars en die dwergplaneet Ceres binne die bewoonbare sone val, bepaal die onderskeie atmosfeerdrukke van dié liggame, eerder as die bewoonbare sone, die moontlikheid van vloeibare water. In Venus se geval is die amosfeerdruk heeltemal te hoog en ’n uiterse kweekhuiseffek laat die oppervlaktemperatuur geweldig styg. In Mars se geval is die atmosfeerdruk te laag, hoewel seisoenale watervloei teen Mars se warm hange nie uitgesluit kan word nie. Die maan en Ceres het feitlik geen atmosfeer nie en daarom kan vloeibare water nie op hulle voorkom nie.
Dit is egter moontlik dat liggame met ’n digter atmosfeer as die Aarde verder weg in die bewoonbare sone (dalk soos Gliese 667 Cd of Gliese 581 d) vloeibare water kan hê.
Buite die Sonnestelsel[wysig]
Sterrekundiges gebruik skynbare magnitude, ligsterkte en solêre vloed saam met die omgekeerde kwadratewet om die bewoonbare sones van sterre te bepaal. Die middel van die sone word bepaal as die afstand wat ’n eksoplaneet van die ster af sal moet wees om die regte hoeveelheid energie te kry om vloeibare water te onderhou. ’n Ster met byvoorbeeld 25% van die Son se ligsterkte se bewoonbare sone sal gesentreer wees by 0,50 AE, terwyl ’n ster met twee keer die Son se ligsterkte se bewoonbare sone gesentreer sal wees by sowat 1,4 AE.
Oorsprong van water[wysig]