Verskillende soorte “mistighede” in die sterrehemel
Terwyl newelvlekke die geboorteplek van sterre is, is hulle dikwels ook produkte van sterre se einde. Dit geskied in die gedurige vorming en vervorming van materiële voorwerpe in die ruimte.
Die Kreef—glansproduk van ’n kolossale ontploffing
BO: Die Kreef-newelvlek, die skouspelagtige gevolg van ’n supernova (6500 lig­jare ver) wat in die jaar 1054 op die Aarde waargeneem is en ’n massiewe ster se einde beteken het. Al wat van die massiewe ster oorgebly het, is die geïoni­seerde newel en ’n neutron-ster in die middel daarvan.
DAAR is verskillende soorte newelvlekke, gevarieerd in hul talrykheid. Baie van hulle vorm uit die verspreide gasse tussen die sterre in ’n galaksie, gasse wat op ’n plek versamel en steeds aangroei totdat die verdigte materie eindelik onder sy eie swaartekrag ineenstort en massiewe sterre in die middel daarvan uitbars. Die ultraviolet straling van die sterre ioniseer die gas wat hulle omring en hierdie newels word dan sigbaar. Die Roset-newelvlek is ’n puik voorbeeld van hierdie soort newelvlek.
REGS: Die Roset-newelvlek.
Krediet: Die verskaffer het hierdie beeld tot openbare besit verklaar, maar versoek wel dat die volgende erkenning die gebruik daarvan sal vergesel: "Image based on data obtained as part of the INT Photometric H-Alpha Survey of the Northern Galactic Plane, prepared by Nick Wright, University College London, on behalf of the IPHAS Collaboration".
Newelvlekke kan ook die gevolg van supernova-ontploffings wees, die laaste gepronk van massiewe sterre wat ’n betreklike kort lewe gehad het. Die materie wat deur die ontploffing weggeslinger is, word deur die supernova-oorblyfsel geïoniseer. ’n Uitmuntende voorbeeld hiervan is die Kreef-newelvlek (kyk die Hubble-beeld bo-aan hierdie bladsy).
Die Kreef-newelvlek is geskep deur ’n supernova wat in 1054 wyd en syd op die Aarde waargeneem is. Arabiese sowel as Chinese sterrekundiges het aangeteken dat die supernova 653 dae lank in die naghemel gesien kon word en 23 dae lank selfs helder genoeg was om bedags sigbaar te wees. In die middel van die Kreef-newelvlek is ’n neutron-ster, die oorblyfsel van die supernova-ontploffing.
Ander soorte newelvlekke staan bekend as planetêr. Planetêre newelvlekke het niks met planete te doen nie, en hulle vorm in die bejaarde fase van die lewensloop van minder massiewe sterre (sterre soos byvoorbeeld ons eie Son). Sterre wat tot agt of tien keer so massief as ons Son is, verloor stadigaan hul buitenste lae namate hul atmosfere polsend na buite verlore gaan. Sodra genoeg materie verloor is, word die ster warmer en die ultraviolet straling van die ster ioniseer dan die newel wat na buite afgewerp is.
Nie alle newelvlekke is sigbaar as gevolg van geïoniseerde gas nie. Ons kry ook refleksie-newels, dit wil sê wolke van ruimtestof wat eenvoudig die lig van ’n naburige ster of sterre weerkaats. Die nabygeleë ster of sterre is nie warm genoeg om die gas in die newel te ioniseer nie, maar is tog so helder dat genoeg lig versprei word om die ruimtestof sigbaar te maak.
BO: Die Plejade of Sewegesterne (Sewester) huisves refleksie-newelvlekke, dit wil sê wolke van ruimtestof wat eenvoudig die lig van naburige sterre weerkaats. Daar is vroeër gereken dat die ruimtestof ’n oorblyfsel van die vorming van hierdie groep sterre is, maar tans word aanvaar dat dit ’n onverwante wolk stof is waardeur die sterregroep om die oomblik beweeg.
Krediet: NASA, ESA & AURA - Caltech
’n Kat se oog, doer ver omhoog...
BO: Die Katoog-newelvlek is nie slegs ’n voorbeeld van ’n plane­têre newelvlek nie, maar dit is ook een van die mees komplekse newelvlekke wat bekend is. Hier is ’n samegestelde X-straal-optiese beskouing van dié verskynsel wat steeds ’n hele aantal van sy geheimenisse jaloers bewaar.
Krediet: X-strale: NASA / UIUC / Y.Chu et al.; opties: NASA / HST
Hewige herrie by Heliks
BO: Hierdie infrarooi blik van die wentelende ruimte-teleksoop Spitzer toon ’n tros omgesukkelde komete wat bots en stof opskop rondom ’n dooie ster. Die dooie ster lê in die middel van die Heliks-newelvlek (NGC 7293), ’n glansende stofwolk wat in gewone lig op ’n spookagtige manier na ’n oog lyk (kyk die foto HIERONDER). Wetenskaplikes vertel dat hulle verbaas was om soveel ruimtestof rondom die ster te sien en dat die stof van komete moet kom wat die dood van hul son oorlewe het. Op die infrarooi foto verskyn die stowwerige dooie ster as ’n kolletjie in die middel van die newelvlek, miskien soos ’n rooi pupil in die oog van ’n groen monster!
Krediet: NASA/ JPL-Caltech / Universiteit van Arizona
Oog in die ruimte
REGS: Die Heliks-newelvlek in ’n ander lig gesien—’n samestelling van skerp beelde in gewone lig deur die wente­lende ruimte-teleskoop Hubble en ’n breë waarneming per teleskoop by die Kitt Peak- Nasionale Sterrewag, naby Tucson, Arizona, in die VSA.
Krediet: HST / NASA / ESA / NSF-teleskoop, Kitt Peak National Observatory