PressReader - Weg! Platteland: 2014-12-01 - En­tre­pre­neurs Ont­moet 6 se­pie­ster­re wat ken van hárd werk
En­tre­pre­neurs Ont­moet 6 se­pie­ster­re wat ken van hárd werk
A­LI­DA TAL­JAARD & CHRIS­TI­NE BOTH­MA Die twee­ling­sus­ters Chris­ti­ne Both­ma en A­li­da Tal­jaard woe­ker be­hoor­lik met hul­le oor­le’ ma se re­sep vir ou­tyd­se boer­seep: Elk­een maak week­liks tot 600 koe­kies en et­li­ke sak­kies ge­ras­per­de Ou­ma Han­na se boer­seep wat be­ho
Weg! Platteland - 2014-12-01 - Voorblad - TEKS JO­HAN VAN ZYL FO­TO’S PE­TER VAN NOORD
‘Luis­ter nou mooi wat hier­die an­tie van­dag vir jou ver­tel: ’n Vlooi sal not-te-dêm spring op ’n hond wat met boer­seep ge­was is,” sê A­li­da Tal­jaard met haar reg­ter­wys­vin­ger wat die “not-te-dêm” ta-ta-ta af­tik op die blok boer­seep wat voor haar op die kom­buis­ta­fel lê. “Mááááár – en dís nou die bog­gher­op – ’n mens moet eint­lik nie ’n hond óf ’n kom­bers met boer­seep was nie… dit skuim net te goed en spoel te moei­lik uit.”
Chris­ti­ne, haar “8 mi­nu­te ou­er, meer in­ge­toë sus­ter” van Kuils­ri­vier wat vir die dag op Bon­nie­va­le kom kui­er het, knik in­stem­mend. “Boer­seep is won­der­lik: sag op die vel, bi­o­af­breek­baar, e­ko­vrien­de­lik, veeldoelig, ge­kon­sen­treerd en dus ook ui­ters e­ko­no­mies… Dis ál
wat ons in die huis ge­bruik: as sjam­poe en om te was, vir was­goed, vloe­re, skot­tel­goed, ’n vuil bad, mat­te… my man skeer selfs daar­mee,” sê sy.
“En dis ’n fan­tas­tie­se vlek­ver­wy­de­raar!” ju­bel A­li­da, haar oë groot en mond stom­ver­baas oop, kom­pleet soos in ’n Tv-ad­ver­ten­sie vir was­poei­er. “Niks – níks – gee ’n hard­nek­ki­ge vlek of reuk so goed op sy... op sy dui­wel soos boer­seep nie. Ver­al stres­sweet het mos ’n na­re reuk aan hom, maar boer­seep speel gou-gou daar­mee klaar.”
SEEP­MAAK IS SO OUD soos die ber­ge, en die eer­ste be­wy­se van mens­ge­maak­te seep­ag­ti­ge stow­we da­teer uit om­streeks 2800 v.c. Ook hier aan die suid­punt van A­fri­ka het om­trent el­ke twee­de huis­hou­ding eens op ’n tyd hul­le eie seep ge­kook van be­stand­de­le wat tot hul­le be­skik­king was. Ou­tyd­se boer­seep is ge­kook van uit­ge­braai­de bees- of skaap­vet (die har­de “in­ge­wands­vet” om die pens en nie­re eer­der as die “kar­kas­vet” wat in pat­ties en wors ge­bruik word) en loog­wa­ter (re­ën­wa­ter waar­in die ver­bran­de as van bos­sies soos as- of spek­bos op­ge­los is, maar dit is la­ter van tyd met seep- of byt­so­da ver­vang).
Die ver­haal van Ou­ma Han­na se boer­seep be­gin op die Louws se fa­mi­lie­plaas, E­lands­oog, in die dis­trik Mid­del­pos in die Ka­roo waar Chris­ti­ne en A­li­da se ou­ma Dui­fie nog op die “prop­per­se ou­tyd­se” ma­nier seep ge­kook het. Ou­ma Dui­fie het op haar beurt weer haar dog­ter Jo­han­na (die tweeling se oor­le’ ma, of­te­wel die stoe­re “ou­ma Han­na” wie se ge­sig op die ver­pak­king ver­skyn) die kuns ge­leer. Kort voor lank het Jo­han­na eg­ter oor­ge­ska­kel na kou­e­wa­ter­boer­seep wat sy ge­roer het in ’n sink­bad wat A­li­da van­dag nog be­sit. Dié roer­seep word nie ge­kook nie: Die vet (die suur) word ge­roer saam met wa­ter waar­in die seep/byt­so­da­vlok­kies (die al­ka­li) op­ge­los is tot­dat dit ver­seep.
A­li­da het in Ok­to­ber 2007 die seep­ma­ke­ry by haar ma oor­ge­neem. Sy het dié wit “won­der­koe­kies” eers net aan fa­mi­lie en vrien­de uit­ge­deel, maar met­ter­tyd be­sluit om ’n be­sig­heid te be­gin en die do­mein­naam “boer­seep” ge­re­gis­treer. In Au­gus­tus 2009 het Chris­ti­ne, ’n op­ge­lei­de mond­hi­gi­ë­nis wat la­ter as en­tre­pre­neur groot suk­ses be­haal het met graf­ste­ne (“my all-ti­me top­ver­ko­per”) en die om­stre­de Aps-pyn­ma­sjien, be­sluit om in haar sus­ter se voet­spo­re te volg. Van­dag ge­bruik al­bei hul­le ma se re­sep en die­self­de naam, maar elk­een be­stuur hul­le eie on­der­ne­ming met hul­le eie kli­ën­te. Chris­ti­ne se ver­pak­king is in En­gels en sy fo­kus ver­al op mark­te, skoue en fees­te, ter­wyl pos­be­stel­lings om­trent 90% van A­li­da se on­der­ne­ming uit­maak.
“Ons seep vorm deel van die op­bloei in al­ler­han­de ver­ge­te kuns­vor­me en pi­o­niers­be­dry­we,” ver­tel Chris­ti­ne.
“Men­se k­week weer groen­te en vrug­te, hul­le brei en he­kel, hul­le bak weer brood, hul­le brou bier, hul­le brand self kof­fie­bo­ne… Ek en my man is lid van die Ve­te­raan­trek­ker­klub, en ek sien mos wie’s die men­se wat hul­le ‘re­ke­naar­kin­ders’ soon­toe bring – dis men­se wat te­rug­ver­lang na die min­der ge­jaag­de le­we wat hul­le eens op ’n tyd ge­ken het en wat nog net hier en daar be­staan. >
‘Die He­re het se­ker ge­weet ek gaan een­dag seep sny, daar­om het hy vir ’n paar lek­ker dik arms ge­gee.’
“Aan die een kant is dit ’n nostalgiese ding – hul­le wil vir hul­le kin­ders wys só het ek groot­ge­word, só werk ’n trek­ker, só melk ’n mens ’n koei, maar daar­by is ook die e­le­ment van groe­ner of reg­tig ge­son­der leef. Boer­seep – e­ni­ge seep wat van sui­wer, na­tuur­li­ke be­stand­de­le ge­maak word – is baie be­ter vir jou vel as kom­mer­si­ë­le seep, en in ’n era waar al­les vin­ni­ger en mak­li­ker ge­word het, is dit lek­ker om iets te maak wat nog net so ar­beid­in­ten­sief, mor­sig, tyd­saam en wis­pel­tu­rig is soos don­kie­ja­re ge­le­de toe ons ou­ma­groot­jies by die seep­pot ge­sweet het. Met seep­maak is daar nie kort­paaie wat jy kan vat nie.”
So reg soos ’ n roer
On­der die af­dak in A­li­da se ag­ter­plaas ont­moet ons vir Jan Baard­man, ’n boor­ling van Leeu-gam­ka wat al 20 jaar op Bon­nie­va­le woon. Jan be­man die vleis­meul waar­mee die em­mers vol gril­wit vet ge­maal en dan oor die gas­bran­der uit­ge­braai word. Toe ons na­der staan, vlieg ’n vo­ël­tjie uit ’n mand­jie in die een hoek. “Kyk die spek­vre­ter­tjie,” sê A­li­da, “hul­le is mos mal oor die vet­jies.” In die nes gil die kui­kens as­of hul­le mid­dag­e­te d­rie dae laat is.
A­li­da ver­dui­de­lik die byt­so­da word op­ge­los in re­ën­wa­ter wat hul­le in ’n tenk op­vang. Om­dat dié pro­ses hit­te en gif­ti­ge dam­pe af­gee, werk hul­le met mas­kers en laat dié loog­wa­ter dan oor­nag af­koel voor­dat hul­le dit die vol­gen­de dag by die ge­smel­te vet voeg en be­gin roer tot die eer­ste der­de van die ver­se­pings­pro­ses plaas­vind. “Boer­seep is só goed vir jou dat mui­se en rot­te dit vir die lek­ker eet,” sê A­li­da.
Ná ’n roer­pro­ses van t­wee tot d­rie uur (wat dees­dae da­rem me­ga­nies ge­doen word) word die seep uit­ge­keer in vorms wat met bak­pa­pier uit­ge­voer is. Dit staan dan vier tot vyf uur on­der ’n doek om te stol voor­dat jy dit in blok­ke sny, ver­dui­de­lik A­li­da, wat meen “die He­re het se­ker ge­weet ek gaan een­dag seep sny, daar­om het hy vir ’n paar lek­ker dik arms ge­gee”.
Die blok­ke seep word daar­na met kom­ber­se be­dek en rof­weg t­wee we­ke in die son ge­sit om sta­dig ver­der te ver­seep. Dan ver­pak Re­gi­na Pie­ter­se A­li­da se seep en dit staan vir nóg t­wee tot d­rie we­ke voor­dat die ph laag ge­noeg is om dit te ge­bruik
AL IS DIE TWEE­LING­SUS­TERS al­bei met die­sel­werk­tuig­kun­di­ges ge­troud en al het al­bei t­wee kin­ders en al maak al­bei boer­seep, is hul­le al­ler­mins soos vinkel en kol­jan­der. “Ek is die wil­le en Chris­ti­ne die s­til­le,” lag A­li­da.
“Ons het groot­ge­word in ’n huis waar daar ge­woe­ker is met al­les op die plaas – van vars groen­te tot in­ge­leg­de en ge­droog­de vrug­te, ei­ers en boer­seep. Maar ons pa het al­tyd ge­sê A­li­da is die reg­te boer­vrou wat al­les kan en wil doen – bak en brou, brei, he­kel, kon­fyt kook, vrug­te in­lê, k­le­re maak, trek­kla­vier speel én sy is goed met men­se – en ek is die pro­fes­si­o­ne­le een, ’n bok­sie­mens, ’n ver­sor­ger, wat be­ter is met een-tot-een en hou van be­sig­heid.”
Chris­ti­ne en haar man het van 2004 tot Fe­bru­a­rie 2014 hul­le eie me­ga­nie­se werks­win­kel in Kuils­ri­vier be­dryf. “Be­dags het ek by hom ge­werk en saans het hy by my ge­werk, maar van Maart 2014 af is ek en hy vol­tyds be­sig met die boer­seep.”
La­ter die mid­dag toe ons groet, sien ons eers die bord­jie by A­li­da-hul­le se hek: Op­pas vir die hond se baas. Nee wat, op­pas eer­der vir die hond se baas se seep. Ver­al as jy ’n hard­nek­ki­ge vlek of self ’n hond is.
boer­seep.co.za (daar is ook ’n lys met dor­pe en win­kels waar die boer­seep te koop is) Chris­ti­ne boer­see­pin­fo@gmail.com 084 548 7913 A­li­da boer­seep@tel­kom­sa.net
082 264 3057 >
A­li­da Tal­jaard (links) van Bon­nie­va­le en haar twee­ling­sus­ter, Chris­ti­ne Both­ma van Kuils­ri­vier in die Kaap, maak el­ke koe­kie Ou­ma Han­na se boer­seep met die hand. Hier staan hul­le uit­ge­vat in i­den­tie­se voor­sko­te by die uit­stal­rak­kies wat hul­le by mark­te g
In A­li­da se seep­maak­ver­trek op Bon­nie­va­le hang die ou sink­bad waar­in haar ma ja­re lank boer­seep ge­roer het. IN­LAS Hier is hul­le oor­le­de ma, Jo­han­na Louw, wie se ge­sig op die ver­pak­king van Ou­ma Han­na se boer­seep ver­skyn, aan ’t seep roer in die sink­bad.
On­der die af­dak het ’n sprek­vre­ter­tjie nes­ge­maak – som­mer reg in die M­cdo­nald’s.
AG­TER DIE (SEEP)SKERMS 1 Jan Baard­man maal die vet. 2 Die warm uit­ge­braai­de vet word deur ’n doek in die seep­pot ge­gooi. 3 A­li­da dra ’n mas­ker wan­neer die byt­so­da en re­ën­wa­ter ge­meng word. 4 Die seep­vorm word uit­ge­voer met bak­pa­pier voor­dat die seep in­ge