Hoe eentaligheid toegang tot geregtigheid belemmerDeur Annelise de Vries Argieffoto: Pixabay.com Taal is onlosmaaklik deel van enige strafregstelsel, veral in die geval van Suid-Afrika. Noukeurig opgestelde wetgewing is van krag van die oomblik wat ’n persoon in hegtenis geneem word tot die dag wat hy of sy in die hof verskyn. Met elke tree van die regsproses bevind mense hulle in die linguistieke webbe van die regstelsel. Gesien in die lig van die hoofregter se aankondiging in 2017 dat Engels die enigste taal op skrif sal wees, is daar statisties ’n kans van 90% of meer dat daar teen jou gediskrimineer sal word op grond van jou huistaal gedurende enige hofsaak. Hierdie stelling sal ŉ paar oë laat rek, want hoewel slegs Engels op skrif is, is dit nie die taal waarin die hofverrigtinge geskied nie. Maar lees verder… Volgens die algemene huishoudelike opname van 2016 praat slegs 8,1% van Suid-Afrikaners Engels tuis, wat dit maar die sesde mees algemene taal in Suid-Afrika maak. In ’n ondersoek oor taal deur Regshulp Suid-Afrika in 2016, is daar aangedui dat slegs 27% van aansoekers in strafregtelike sake wat van regshulp deur die staat gebruik maak, Engels op ’n bevredigende vlak lees en skryf, terwyl gemiddeld 54,2% van die aansoekers in strafregtelike sake min of geen kennis van Engels as kommunikasiemedium het nie. Verder is regsgeleerdes dit eens dat howe in ’n demokratiese land aan die behoeftes van die gemeenskap wat hulle bedien moet voorsien, nie andersom nie. Alhoewel daar heelwat wetgewing en ’n aansienlike aantal beleide bestaan wat in sekere omstandighede – en veral gedurende hofverrigtinge – voldoen aan ’n individu se reg tot ’n taal van sy of haar keuse (artikel 35(3)(k) van die Handves van Menseregte), is Engels die status quo in die Suid-Afrikaanse regstelsel. Wat sê die navorsing? Uit ’n studie wat gedoen is onder 100 geregistreerde regspraktisyns in Suid-Afrika, is daar bevind dat regspraktisyns nie bewus is van hul kliënte se huistaal, of dit in ag neem nie. Die resultate het getoon dat regspraktisyns glo dat die meeste van hul kliënte huistaalsprekers van Engels of Afrikaans is. In teenstelling hiermee het data uit die studie wat deur Regshulp Suid-Afrika gedoen is, aangedui dat die meeste van hul kliënte huistaalsprekers van isiZulu, Afrikaans en isiXhosa is. Data van die Suid-Afrikaanse Bevolkingsensus (2011) bevestig die kliënte se resultate. Syfers het aangetoon dat alhoewel Engels ’n minderheidstaal in die Suid-Afrikaanse regsdomein is, word dit beskou as ’n taal met superstatus. Die tabel hieronder bevestig hierdie stelling: Tweedens het die data aangedui dat alhoewel regspraktisyns weet dat sommige van hul kliënte nie Engelssprekend (op huistaalvlak) is nie, gaan hulle voort om hoofsaaklik met hul kliënte in Engels te korrespondeer. Hieronder is ’n grafiek met die resultate van twee vrae wat aan die regspraktisyns gestel is: (1) Volgens jou, wat is die huistaal van die meerderheid van jou kliënte? en (2) in watter taal korrespondeer jy meestal (gesproke en geskrewe) met jou kliënte? Dit is duidelik dat alhoewel sommige van die regspraktisyns erken dat hul kliënte se huistaal nie Engels is nie, hulle steeds met hul kliënte in Engels korrespondeer – in sommige gevalle ten spyte van die feit dat hulle hul kliënt se huistaal self kan praat. As mens in gedagte hou dat 54,2% van kliënte wat aansoek om regshulp doen, geen of min kennis van Engels as kommunikasiemedium het nie, is die ongeërgde manier waarop regspraktisyns en howe met taal omgaan, kommerwekkend. ’n Verdere ontstellende feit is die algemene swak gehalte van tolke en tolkhulpbronne in die Suid-Afrikaanse howe. Regspraktisyns reg oor die Suid-Afrikaanse provinsies ag tolking in die howe as ’n reusestruikelblok ten opsigte van toegang tot die reg. Regspraktisyns in Mpumalanga, die Noord-Kaap, Noordwes en Vrystaat het aangedui dat tolking in die howe veral problematies in hierdie provinsies is. Volgens die Suid-Afrikaanse departement van justisie is die minimum vereistes om ’n tolk in die hof te word, ’n matrieksertifikaat en ’n formele taalvaardigheid. In teenstelling met die vereistes, behels hul pligte (1) tolking in die verskillende howe, by kwasi-geregtelike verrigtinge en gedurende konsultasies; (2) die vertaling van regsdokumente en (3) die uitstalling en voorsiening van enige administratiewe ondersteuning, soos om sake in ’n strafregister aan te teken en ’n saaknotule op te stel. Let op na die verwysing van boekstawing van, in die meeste gevalle, uiters gekompliseerde en regstegniese hofverrigtinge. Neem ook in ag die feit dat hierdie verslae, wat in baie gevalle deur iemand met slegs ’n formele taalvaardigheid opgestel is, die basis van appèl, regspraak en toekomstige uitsprake vorm. In ’n studie wat nog nie gepubliseer is nie, het 15 tolke wat formeel deur die Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut (SAVI) geakkrediteer is, ’n minimum vereiste van ten minste ’n baccalaureusgraad in tale, met ’n goeie begrip van die Suid-Afrikaanse regstelsel, aangeraai. Hierdie deelnemers het die implikasies van swak tolking weergegee wat onder meer insluit; misverstande, vertragings, uitstel, viktimisering, verdraaiing van die woorde, onregverdige verhore en verkeerde skuldigbevindings. Een van die tolke wat aan die studie deelgeneem het, het ’n onlangse gebeurtenis wat in ’n Suid-Afrikaanse hof plaasgevind het as volg beskryf: ’n Vriendin van my het gevra dat ek saam met haar hof toe gaan omdat sy net ŉ klein bietjie Engels verstaan en die gevoel gekry het dat die tolk nie die regte boodskap oorgedra het nie, of nie ten volle dit wat in die hof gesê is, geïnterpreteer het nie. Inderdaad, hierdie “tolk” het geen notas geneem nie, die helfte van dit wat gesê is vergeet, en dit wat vyf gesproke sinne in die brontaal was, het skielik een geword in die doeltaal. Register is nie in ag geneem nie, en die toon van die stem (woede en frustrasie of wanhoop) is nie oorgedra nie. Slegs ’n eentonige onhoorbare stem is gebruik. Onakkurate boodskap. Blykbaar is die tolk ’n Kongolese vlugteling en het hy hierdie “besigheid” deur ander vriende gevind, maar hy het ook ander besighede op die kantlyn. Dit is hartseer, want tolking is nie net ’n “kantlynbesigheid” nie, dit is ’n baie komplekse beroep. Dit was ’n skokkende ervaring. David Wright skryf dat taal vir ewig ’n integrale deel van ons regstelsel gaan bly en dat dit sal voortgaan om baie wat hulself in die regsproses bevind, te benadeel. Dit is egter ons verantwoordelikheid om verandering mee te bring aan ’n regstelsel wat nie voldoende kan omsien na die regte van die burgers wat dit veronderstel is om te dien nie. As dit nie op ’n ordentlike manier gedoen word nie, kan die Suid-Afrikaanse regstelsel nie as grondwetlik beskou word nie. Op 28 Mei 2020 bied die Solidariteit Navorsingsinstituut (SNI), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns (SAAWK) ŉ gratis webinaar aan waar daar saam gedink gaan word oor hoe taaltegnologie ingespan kan word om meertalige oplossings in die Suid-Afrikaanse regsdomein te kan bewerkstellig. Kenners in die veld van forensiese linguistiek, taaltegnologie en regte gaan voorleggings lewer waar die publiek ook kans sal kry om vrae te vra en aan die gesprek deel te neem. Registreer vir dié webinaar deur hiér te klik.