Totius se motorfietsie was maar net die beginJacobus Daniël (Totius) du Toit (1877-1953). Digter, skrywer en teoloog. (Foto: Facebook) Deur Paul Maritz Die Teologiese Skool in Potchefstroom het per geleentheid in die jaar 1915 vir Professor JD du Toit, alombekend as die digter en vertaler Totius, gevra om die studente en leerkragte toe te spreek. As tema vir sy toespraak kies hy toe “metode van egte studie”, ŉ toespraak waarin hy die kontemporêre benadering tot studie, soos hy dit in 1915 aanskou het, behoorlik onder die loep neem. Die student van daardie dae kan, so meen hy, die beste beskryf word as ŉ man op ŉ motorfiets – “Hy het nie ŉ standpunt nie, want hy jaag. Hy moet in die kortste tyd wat moontlik is, deur sy standerds en eksamen jaag. Opmerk kan hy nie, want daar is (net soos by die motorfietsryer) ŉ kolossale bril voor sy oë, ŉ bril nie om mee te kyk nie, want sy oë is goed – maar om die oë te beskerm teen die wind wat hy self maak, en die stof wat hy self opjaag”. Om die leser se verbeelding net so ŉ bietjie aan te help, is dit nodig om te verstaan wat die belese professor in gedagte gehad het toe hy die woord “motorfiets” gebruik het. In 1915 was die vinnigste motorfiets in Suid-Afrika die spoggerige 350cc Douglas-motorfiets. Hierdie motorfiets met sy allemintige 2¾ perdekrag enjin moet maar net vergelyk word met die 200 perdekrag enjins in vandag se topmotorfietse om te verstaan dat Totius se gebruik van die woord “jaag” dalk nie vandag met daardie werkwoord akkuraat beskryf sou kon word nie… Nietemin, hy gaan verder met sy toespraak en skryf dat die student eerder moet wees soos die “boer wat met sy ossewa langs dieselfde pad trek, terwyl hy die bossies en grassies bespied, die uitdraaipaadjies bestudeer en die spruitjies en rantjies op sy sielsvlak afteken”. Ek wonder wat Totius van vandag se universiteite en skole te sê sou gehad het. As dit waaraan studente in 1915 onderwerp is na sy mening “studiehaas” was, dan kan wat vandag aangaan sekerlik beskryf word as skiet-studie, of supersoniese-studie, waar die student bo-oor die vlaktes skiet teen ŉ supersoniese spoed, met ŉ enkele stofkorreltjie wat dalk hier en daar opgelig word deur die wind wat hy maak. Ure en dae word lank nie meer aan een outeur of selfs een boek toegewy nie – opsommings van opsommings het meesterwerke in al te veel plekke vervang. Tien bladsye kan vir die student nie meer voorgeskryf word nie, dan word daar eerder na ŉ YouTube-video of ŉ podsending oorgeslaan – aanvullende hulpbronne word dan die enigste hulpbronne. In sy boek The Shallows: What the internet is doing to our brains, beskryf outeur Nicholas Carr dat ons breine oor ŉ bepaalde neuroplastisiteit beskik – ŉ groot woord wat maar net beteken dat ons breine buigbaar en vormbaar is, en dat ons gewoontes en leefstyl ŉ vormende effek op ons breine kan hê. Carr beskryf hoe hy as jong man vir ure lank aan boeke of akademiese artikels kon lees met die diepste vlakke van fokus, maar dat hy vandag na elke twee bladsye wonder of hy dalk ŉ WhatsApp-boodskap of e-pos ontvang het. Sy brein het daaraan gewoond geraak om nie meer diep te fokus nie, maar om konstant wyer, en heelwat vlakker, op te let – die ongemaklike waarheid is dat dit nie net hy is wat so voel nie, al is hy ten minste eerlik daaroor. Wat Carr bepleit, en wat Totius met sy motorfietsryer-metafoor uitwys, is dat ons weer moet leer om stil te staan, om in diepte verwonderd te raak, en bowenal, om werklik stip te kyk en seker te maak dat ons sien. Dit is gewoon onaanvaarbaar dat studente na jare van studie, en dan veral in die geesteswetenskappe (politiek, filosofie, teologie, lettere, ensovoorts), ŉ graad ontvang, en selfs met lof ontvang, maar nooit meer as sekondêre bronne gelees het nie – dus, nooit die “groot” werke nie, maar altyd net interpretasies van en kommentare op die groot werke. Soveel as wat die joernaalartikel of boekhoofstuk oor die meesterwerk ŉ goeie blik daarop bied, is dit vir die student broodnodig om stil te staan en met die oorspronklike denker in gesprek te tree, en met moeilike idees en konstrukte te worstel. Dit is onaanvaarbaar omdat dit op niks anders kan uitloop nie as die vervlakking van ŉ gemeenskap en daardie gemeenskap se kultuur. Om vir ure en dae lank deur ŉ boek te worstel terwyl die November-sonnetjie bak is ŉ opoffering, enigiemand wat dit al probeer het weet dit, maar kulture wat vir hul gemeenskap van waarde is, en selfs belangriker as dit, kulture wat tot dus ver oorleef het, het kollektief met groot idees geworstel en daardie idees oorgedra, verbeter, of oorwin. Ons taal en ons kultuur moet dit ook kan doen, wil doen, en dit dan doen. Hulle wat maar net soos ŉ motorfietsryer aan die anderkant van die kwalifikasie of module wil uitkom, of soos ŉ koeël na die anderkant van die probleem toe wil skiet, sal lewenslank oorgelewer wees aan die menings, teorieë, en samesweringsteorieë van ander. Wat is dit anders as om, soos Plato dit so mooi stel, die troon van jou denke te ontruim sodat ŉ ander dit verlate mag vind en inneem? Kultuurskatte word nie op TikTok bewaar of oorgedra nie, en ŉ oomblik van diep fokus word nie op Instagram gevind nie – hierdie en ander bronne is karikature van abstraksies van opsommings van ensiklopedieë. Wie sy standpunt daarvan afhanklik maak, en sy brein nie heroplei om te fokus, te dink, en die veld in te neem nie, is verdoem tot ŉ waai-saad bestaan.