Die liminale ruimte vir inkongruensie tussen predikant en lidmaat: 'n narratief gebaseerde prakties-teologiese ondersoek in gemeentes van die Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika
Hein Delport; Julian C. Müller
'Ek is uitgekryt as 'n nar. 'n Gek in die Kerk. 'n Hanswors.'1
Oliver (2006:1469) bestempel dit as 'n identiteitskrisis van Afrikaanse kerke in Suid-Afrika, wat sentreer rondom die Reformatoriese identiteit binne die kerk. Oliver sien die tradisionele metode van werk en skryf in Suid-Afrika in terme van ontwikkeling van 'n teologie verbind aan die Reformatoriese identiteit as 'n spesifieke ontwikkeling tot 'n persepsie van die Afrikanerspiritualiteit as gewortel in die Calvinistiese tradisie. Hierdie Calvinistiese perspektief gee aanleiding tot 'n groter ervaring in die krisis vir die kerk. Die huidige situasie in die Afrikaanse kerke in Suid-Afrika vertel 'n meesterverhaal van sekularisme en pluraliteit van die postmoderne wêreld. Ek stem saam met Oliver (2006:1482) dat die invloed van postmoderniteit in Suid-Afrika en die kerk baie groter is as wat mense dink. Die kerk word gekonfronteer met die uitwerking van postmoderne denke op die samelewing, Afrikaners sien hulself as bystanders en doelbewus passief, of eerder as slagoffers van hierdie beweging binne die kerk.
'Ek het besef dat dit vir 'n modernistiese persoon moeilik is, half onmoontlik om buite die kassie te dink....' 2
Van Huyssteen se groot diagnose as verskil tussen modernisme en postmodernisme lê in die gedagte van fundamentalisme. Volgens Wildman meen Van Huyssteen dat modernisme bevestigend staan teenoor fundamentalisme, terwyl postmodernisme die rasionaliteit of perspektief ontken (Le Ron Shults 2006:38). Volgens Müller (2008:2) kan 'n fundamentalistiese perspektief beskou word as 'n denksisteem waar 'n absolute waarheid beskikbaar is vir enigiemand wat daarna vra. 'n Teorie wat gebou word op so 'n perspektief kan beskou word as 'n universele rasionaliteit. Hier geld die voorveronderstelling dat daar 'n algehele raamwerk van verwysing bestaan wat in geheel as die waarheid beskou kan word. Daar is dus net een teoretiese waarheid, en hierdie waarheid moet nagevors en gevind word. Op sy beste kan die proses beskou word as 'n assimilasieproses waar ander standpunte slegs geakkumuleer word op die eie standpunt en vertrekpunt van die navorser. Om hierdie perspektief te verduidelik, gebruik Müller (2008:3) die voorbeeld van die bekende gesprek wat gevoer word deur teoloë en natuurwetenskaplikes. 'n Bekende voorbeeld hiervan is die konflik wat ontstaan tussen die kreasionis en die evolusionis. Müller (2008:3) kom tot die slotsom dat die enigste wyse waarop 'n fundamentalistiese perspektief 'n universele rasionaliteit kan poog, is deur middel van akkumulasie en inkorporasie.
Vir Van Huyssteen (1997:574) kan die vraag na verskillende perspektiewe wat gebore word uit 'n beskouing van die wêreld, op 'n paar maniere gevra word om die invloed daarvan op teologie te bespeur. 'n Fundamentele vraag volgens hom is of postmoderne godsdienstige gesprekvoering enigsins 'n moontlikheid is vandag. Postmoderne denke daag die teoloë uit om te praat oor die 'feitlikheid' van die Christendom en om weer die verduidelikingsfunksie van godsdienstige ervarings in 'n teologie te beskryf wat verby die fundamentalistiese denksisteem beweeg in die opsig dat die postmoderne beskouing 'n werklikheid is. Een van die grootste uitdagings vir Van Huyssteen (1997:574) bly daarom die vraag: Kan navorsers voldoende aandag gee aan die probleem van die vorming van rasionaliteit en daardeur selfs die identiteit van 'n epistemologiese waarde, wat godsdiens vorm, in 'n postmoderne konteks? Vir 'n interdissiplinêre gesprek is hierdie vraag van groot belang.
Newlands sien 'n ander gevaar vir die praktiese teologie in fundamentalistiese denke. Volgens Newlands kan gevaar gesien word in terme van 'n diskriminasie. Indien dit waar is dat absolute mag (of magteloosheid) die geneigdheid het om absolute inkongruensie te veroorsaak, wil dit vir hom voorkom asof fundamentalisme (nie altyd nie) kan lei tot diskriminasie. Geloof verander so in fantisisme. So kan 'n ongevormde ortodoksie verander in 'n eksklusiewe fundamentalistiese beskouing, 'n liberale teologie kan skuif na 'n reduksionistiese fundamentalisme. Dieselfde manier van dink kan ook toegepas word op die belydenisskrifte van enige kerk (LeRon Shults 2006:396-397).
Dié Antifundamentalistiese of diverse perspektief kan gesien word as 'n teenreaksie op die vorige, fundamentalistiese, perspektief. Volgens Müller (2008:3) neem hierdie perspektief die standpunt in dat geen fondament in die waarheid kan bestaan nie. In die denksisteem het die navorser net met 'n diversiteit van denke te make. In hierdie denksisteem is interdissiplinêre gesprekvoering nog meer ingewikkeld, indien dit wel bereik kan word. Daar heers 'n algemene skeptisisme in die denksisteem oor onderlinge verstaan van die waarheid. Konstruktiewe gesprekvoering is amper onmoontlik in 'n situasie waar alles as relatief en subjektief beskou kan word.
'n Postfundamentalistiese of transversale perspektief staan krities teenoor albei bogenoemde denksisteme of posisies wat die navorser kan inneem. Die postfundamentalistiese perspektief is sensitief vir die gevaar van relativering sowel as subjektivering in rasionaliteit wat beskou kan word as 'n multivers. Hiermee streef 'n postfundamentalistiese perspektief verby die rasionaliteit van postfundamentalisme sowel as antifundamentalisme. Van Huyssteen (2000:427) herdefinieer die debat tussen teologie en wetenskap deur dit te sien as 'n groter en meer komplekse intellektuele uitdaging. Vir hom kan die aard en status van 'n interdissiplinêre refleksie moontlik aanleiding gee tot die manier waarop teologie en Godsdenke in die multidissiplinêre wêreld van navorsing hoort. Hier kan die dialoog tussen dissiplines en teologie gesien word as twee paaie wat besig is om met tyd tot een weg te ontwikkel. Verskillende stemme is dus nie noodwendig in kontradiksie nie en word nie noodwendig deur mekaar bedreig nie, maar kan eerder gesien word as in dinamiese interaksie met mekaar. In 'n multidissiplinêre gebruik van rasionele denke, wat Van Huyssteen beskryf as transversaal, is daar 'n familieverband tussen die verskillende stemme van dissiplines sigbaar. Hy vergelyk hierdie verskynsel met verweefde veseldrade, 'n dinamiese bewussyn, wat gesien kan word as 'n oorkruising of selfs oorvleuelend, sonder dat hierdie drade identies word in die verweefdheid. Die rasionaal van Van Huyssteen (2000:429) voorsien dus 'n filosofiese venster waardeur teologie na die wyer wêreld van denke en aksie kan kommunikeer. Dit kan verder gesien word as 'n sterk teenreaksie op die rasionaliste oftewel die modernis wat daarna streef om alle kennis te verbind tot 'n universele waarheidsbegrip. Hierdeur reageer Van Huyssteen (2000:429) ook teen die positivistiese begrip dat wetenskap as 'n superieure vorm van kennis gesien kan word. Dit kan ook gesien word as 'n protes teen imperialisme en alle vorme van ideologiese denke. In hierdie rasionaliteit val die klem op 'n dialoog tussen verskillende gespreksgenote, en so word daar ook 'n vorm van belang vir die ander gespreksgenoot gekweek.
Die gedagte van 'n transversale rasionaliteit kan gesien word as die ruimte wat geskep word deur navorsers in hierdie denksisteem om 'n werkbare metode daar te stel waarbinne 'n interdissiplinêre gesprek moontlik is.
Die term liminale ruimte vind sy oorsprong in etnografie; die woord het egter verskeie vorme van betekenis in verskillende vakgebiede aangeneem. Arnold van Gennep et al. (2004) beskryf die ontwikkeling van 'n groep in drie terme: pre-liminale, liminale en postliminale bewegings. In 'n pre-liminale fase vind daar 'n skeiding plaas tussen die individu en die wêreld waartoe hy of sy behoort. Na hierdie skeiding is die persoon in Van Gennep (2004 et al.) se liminale fase, wat gesien en gedefinieer kan word as 'n sosiale en religieuse niemandsland. In hierdie sogenaamde leegte is 'n persoon tussen twee vorme van selfkonseptualisering. 'n Persoon word hier voorgestel aan 'n konsep van 'n nuwe rol in die gemeenskap of groep. Die fase word gekenmerk deur bedreiging van ander of die individu en kan beskou word as 'n oorgangsfase. Die finale beweging kan gesien word as 'n postliminale beweging. Daar is oor die grense beweeg en die indvidu aanvaar sy of haar rol as deel van die verantwoordelikheid binne die groep of gemeenskap; dit kan beskou word as 'n proses van herinlywing. Turner het verder onderskei tussen drie komponente in die liminale ruimte: die kommunikasie van die sacra, dekonstruksie en herkombinasie, die vereenvoudiging van die verhoudings in die sosiale struktuur. Dit is in hierdie derde komponent in die liminale ruimte dat die afstand tussen mense kleiner word en oomblikke ontstaan van absolute gelykheid. Turner het dit beskou as communitas. In sy navorsing het hy waargeneem dat persone binne die liminale fase gelykwaardig behandel word, gestroop van alle kenmerkende karaktertrekke van sosiale struktuur. Hier kom 'n 'nuwe' gemeenskap tot stand. 'n Gemeenskap waar die persone mekaar beskou as kamerade waar daar nie 'n hiërargiese struktuur in die gemeenskap bestaan nie, maar eerder klem gelê word op die relasionele verhoudings. So kan communitas gesien word as opponerend teenoor die struktuur, met ander woorde verskyn dit waar die struktuur nie die middelpunt inneem nie. Die dialektiese verhouding tussen struktuur en communitas is duidelik sigbaar. Wanneer communitas gemaksimeer word, word die maksimasie van die struktuur uitgedaag, wat weer aanleiding gee tot revolusionêre optrede vir 'n vernuwende communitas.
Vir Müller (2000:72) moet 'n model in die paradigma van die narratief nie bewegings beskou as stappe of fases nie. Dit kan eerder as 'n dans-model gesien word as wat daarna verwys word as 'n strategiese model. Die klem val eerder op die sirkelvormigheid as op 'n liniêre beweging. Die terapeut/navorser/gespreksgenoot se taak is om vyf groot verhale te vertel: die noodverhaal; die verhaal van die verlede; die toekomsverhaal; die hervertelde verhaal van die verlede; die verbeelde toekomsverhaal.
Inter-patie skep 'n atmosfeer vir die danssaal. Inter-patie kan gesien word as 'n doelbewuste kognitiewe voorstelling en affektiewe ervaring van iemand anders se denke en gevoel - selfs al word die denke gevorm uit 'n ander proses van rasionaal, en die gevoelens gekonstrueer uit 'n ander aannamebasis. Dit kan gesien word as meer as bloot simpatie. Dit is 'n inklusiewe beweging wat gerig is tot die individu, maar ook tot kulture en waardes. Binne hierdie poreuse hermeneutiek word die voorgestelde grense van die epistemologie weer besoek, gereeld besoek: heen en weer, in die gees van om by iemand anders te leer. Hier word die geloof van mense die agent waar hulle beweeg van 'n status quo na 'n status flux. 'n Goeie beskrywing hiervan is dié van 'n dans tussen jou en iemand met 'n ander perspektief. Die eerste stap is, soos Bons-Storm (2008:150) dit beskryf, 'n bewuswording van jou dansmaat. Die sien van jou dansmaat - nie om heeltyd na jou eie bewegings te kyk nie, maar om deel te word van die vloei van die hele proses of die dans. Die tweede stap van hierdie dans is om die mense rondom jou se andersheid te erken. 'n Derde gedeelte kan bygevoeg word, naamlik die erkenning van iemand anders se ruimte binne jou ruimte. So kan op 'n narratiewe manier 'n ruimte gekonstrueer word waarin verskillende perspektiewe aanwesig kan wees.
•	'n Teologie van affirmasie.
•	In die saal is daar 'n geur wat gekenmerk word deur interpatie - ons luister graag na jou, ons wil weet en stel belang, maar meer nog, jou siening en perspektief is vir ons belangrik.
•	In die danssaal maak ons nie net oogkontak nie, maar komplementeer ons bewegings mekaar - dit wat tussen ons gebeur, is skeppend en uniek, dit skep 'n verdere ruimte.
•	Die altyd bewegende, nooit gearriveerde, etos van die Nederduits Hervormde Kerk van Afrika (NHKA) kan in die dans waargeneem word in die mens as 'n mens deur ander mense, binne 'n bepaalde nis.
•	In hierdie verhouding wat dansmaats met mekaar het, gebeur daar iets generatief vir die hele gemeenskap. Die dans word nou 'n ruimte vir nuwe en transformerende oomblikke van oorvertel, van konstruering van nuwe verhale.
•	In die danssaal, wanneer ons besig is met die dans-van-vrede, is ons nie alleen nie. Ons staan daar voor die res van die gemeenskap wat saam met ons die dans geniet.
Vanuit die hervertelde noodverhale van die medenavorsers op ons reis, was dit duidelik dat 'n verbeelde toekomsverhaal wel moontlik is in die konteks van genoegsame ruimte binne die NHKA in terme van die verhouding tussen predikant en lidmaat in die Kerk. Ons kan sê dat dit geskied op grond van die musiek wat in die danssaal gehoor word. Dit kan ook gesien word as die taal wat hulle gebruik om die Meesternarratief van God voor te stel. Al die gespreksgenote beleef 'n roepingsbewustheid. Hulle beskryf dit eerder as 'n verantwoordelikheid teenoor God en nie teenoor 'n kerkraad of gemeentegroep nie. Die beste manier om dit te beskryf, is in terme van 'n Coram Deo. Hulle beleef 'n lewe voor God. Dit maak hulle deeglik bewus van die musiek in die danssaal. Dit beskou hulle as die evangelie van Christus. Die musiek word deur almal in die danssaal gehoor, die verskil is egter die manier waarop ons reageer wanneer ons die musiek hoor. Ons koppel ons eie unieke ritme aan die wysie van die musiek. Dit skep ruimte vir diversiteit in die danssaal. Geen twee mense se dans sal op dieselfde manier gekonstrueer word nie. Dit verskil van dansmaats tot dansmaats, alhoewel ons dieselfde musiek hoor. Skrifbeskouings wissel, want dit word gevoed vanuit verskillende wêreldbeskouings en perspektiewe. Daarom, al is die teks dieselfde, toon die res van die hermeneutiese proses verskillende reaksies en optredes. Ons het dus in die danssaal te doen met verskillende danse op grond van die musiek wat gespeel word. Elkeen toon fragmente van dit wat hulle hoor. Elkeen toon fragmente van 'n ware, nie absolute nie, belewing of ervaring van die musiek wat deur die Musiekmaker gespeel word.
Ons beskou 'waarheid' in die dansaal dus nie as 'iets' nie - dit kan nie gesien word as die dak van die saal nie - want dit het perke; as ons vaskyk teen die dak word ons nie beweeg na randvorme van taal nie, maar bly ons vasgevang in die 'amptelike' raamwerk of struktuur van die danssaal. Nee, die dak stel eerder 'n 'universum van simbole' saam wat, afhangende van waar jy op die dansvloer is, kan verskil van mededansers in die danssaal. Die 'waarheid' vir ons in die danssaal kan eerder gesien word as die musiek (openbaring) wat ons hoor en die sekerheid dat daar Iemand is wat die musiek maak, of gemaak het in die danssaal. Waarheid in die 'nuwe' gemeenskap van die danssaal is die Iemand wat met elke danser in gesprek is.
Die proses van 'oorgang' oor die bodemlose put vra verder dat ons binne onsself oomblikke van andersheid sal beleef. Dit vra dat daar by ons nie net een perspektief is nie, maar twee, dat daar nie net een interpretasie teenwoordig sal wees nie, maar ook die interpretasie van die ander. Ons is net wie ons is vanuit die andersheid van die ander wat die hangbrug vir ons vashou. Verder is dit duidelik dat ons eie verhale gesien kan word as deel van die prefigurasie (mimesis 1), en dat die onsekere hangbrug gesien kan word as die oorgang (mimesis 2 of konfigurasie) wat ons uiteindelik bring by die voltooide hermeneutiese proses van refigurasie (of mimesis 3).
Dié taal klink anders as die taal wat gebruik is aan die begin van die reis. In terme van vaste reëls en ordinansies van die instituut waar waarheidsuitsprake en beelde van God gesien kan word as absoluut en vas, word in die metafoor, wat ook aan die huidige stand van sake gekoppel word - met ander woorde wat ook nie as vas en seker beskou kan word nie - nou beweeg na 'n taal waar moontlikhede in inkongruensie tussen predikant en lidmaat beskou kan word as genade of geleende tyd, waar God vir ons 'n geleentheid skep om na mekaar te luister binne die ruimte van die NHKA en meer spesifiek in die gemeente.
Die ervaring van communitas dui op 'n unieke perspektief in 'n liminale fase waarbinne die NHKA 'n verbeelde toekomsverhaal kan vertel. In die afkeur of afwesigheid van struktuur, of die opstand teen institusie, kan dit 'n moontlike ruimte daarstel waarbinne die Kerk weer 'n postliminale ruimte kan bereik - 'n oomblik van harmonisering.
Bons-Storm, R., 2008, 'A place to share: Some thoughts about the meaning of territory and boundaries in our thinking about God and humanity ['n Plek om te deel: Enkele gedagtes oor die betekenis van grondgebied en grense in ons denke oor God en die mensdom]', HTS Teologiese Studies/Theological Studies 64(1), 141-153. [ Links ]
Buitendag, J., 2002, 'Karl Heim se verstaan van ruimte in die debat tussen die teologie en natuurwetenskap', Verbum et Ecclesia 23(2), 291-304. [ Links ]
Cilliërs, J.H., 2007, 'Religious and cultural transformations and the challenges for the churches: A South African perspective [Godsdienstige en kulturele transformasie en die uitdagings vir die kerke: 'n Suid-Afrikaanse perspektief]', Praktiese Teologie in Suid-Afrika 22(2), 1-19. [ Links ]
Dreyer, Y., 2002, 'Part II. Leadership in the world of the Bible: (De)institutionalisation as an ongoing process [Deel II. Leierskap in die wêreld van die Bybel: (De) institusionalisering as 'n voortdurende proses]', Verbum et Ecclesia 23(3), 625-641. [ Links ]
Dreyer, Y., 2003, ''n Teoretiese inleiding tot narratiewe hermeneutiek in die teologie', Hervormde Teologiese Studies' 59(2), 313-332. [ Links ]
Dreyer, T.F.J., 2006, 'Die akkommodering en bestuur van diversiteit in gemeenteverband' Hervormde Teologiese Studies 62(4), 1291-1309. [ Links ]
Ericson, M., 2006, 'Making and sharing the space: Initiatives for story-telling and reconciliation among woman and men in South Africa and Northern Ireland [Die skep en deel van die spasie: Die aanvang van storie vertelling en versoening onder vroue en mans in Suid-Afrika en Noord-Ierland]', Nederduitse Gereformeerde Teologiese Tydskrif 47(3&4), 455-475. [ Links ]
Gergen, K.J., 2002, Reflecting on/with my companions [Besin oor/met my metgeselle], draft for the last chapter in Social constructionism and theology, ed. C. Hermans, G. Immink, A. de Jong & J. van der Lans, Brill, Boston. [ Links ]
Gergen, K.J., n.d.,	Dialogue: Life and death of the organization [Dialoog: Lewe en dood van die organisasie], draft copy for the Handbook of Organizational Discourse, ed. D. Grant, C. Hardy, C. Oswick, N. Phillips and L. Putnam, Sage, Thousands Oaks, CA. [ Links ]
Gerkin, C.V., 1986, Widening the horizons. Pastoral responses to a fragmented society [Om die horisonne te verbreed. Pastorale reaksies teenoor 'n gefragmenteerde gemeenskap], The Westminster Press, Philadelphia. [ Links ]
Jonker, W.J., 2007,	'Geloofsverskille: Waar kom hulle vandaan en wat maak ons met hulle?', Verbum et Ecclesia 28(2), 442-467. [ Links ]
Shults, LeRon F., 2006, The evolution of rationality. Interdisciplinary essays in honour of J. Wentzel van Huyssteen [Die evolusie van rasionaliteit. Interdisiplinêre verhandelinge in eer van J. Wentzel van Huyssteen], W.m.B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids. [ Links ]
Müller, J.C., 2008, 'Postfoundationalism as a practical way of interdisciplinary work: Narrative research on HIV and Aids [Postfundamentalisme as 'n praktiese manier van interdisiplinêre werk: Narratiewe navorsing oor MIV en VIGS]', paper delivered at the Third International conference on Interdisciplinary Social Sciences, Prato, Italy, 22-25 July. [ Links ]
Müller, J.C., 2000, Reis-geselskap, Lux Verbi. BM, Kaapstad. [ Links ]
Müller, J.C., 2004, 'Imaginative pastoral counselling [Verbeeldingryke pastoral berading]', presented by J. Müller & L. Human, Continuing Education, University of Pretoria, Pretoria, 21-22 April. [ Links ]
Meylahn, J.A., 2006, 'Postfoundationalism, deconstruction and the hope that motivates research in practical theology [Postfundamentalisme, dekonstruksie en die hoop wat navorsing motiveer in praktiese teologie]', HTS Teologiese Studies/Theological Studies 63(2), 983. [ Links ]
Oliver, E., 2006, 'Afrikaner spirituality: A complex mixture [Afrikaanse spiritualiteit: 'n Komplekse mengsel]', HTS Teologiese Studies/Theological Studies 62(4), 1469-1487. [ Links ]
Pieterse, H.J.C., 2005, 'Hoe kom God aan die woord in die prediking? Die werklikheid en taal waarin ons oor God praat', Praktiese Teologie in Suid-Afrika 22(1), 118-134. [ Links ]
Schutte, C.H. & Dreyer, Y., 2006, 'An epistomological reflection on the relevance of monastic traditions for retreat in the Dutch Reformed tradition ['n Epistomologiese refleksie in terme van die relevansie van kloosterlike tradisies vir terugtog in die Nederduits Gereformeerde tradisie]', HTS Teologiese Studies/Theological Studies 62(3), 965-982. [ Links ]
Van Gennep, A., 2004, The Rites of passage [Die reg van toegang], Routledge, London. [ Links ]
Van Huyssteen, W., 1997, 'Should we be trying so hard to be postmodern? A Response to Drees Haught and Yeager [Moet ons so hard probeer om postmodern te wees? 'n Reaksie op Drees Haught en Yeager]', Zygon 32(4), 567-584. [ Links ]
Van Huyssteen, W., 2000, 'Postfoundationalism and interdisciplinarity: A response to Jerome Stone [Postfundamentalisme en interdissiplinariteit: 'n Reaksie op Jerome Stone]', Zygon 35(2), 427-439. [ Links ]