Geweet die Amerikaanse nasie lyk vandag soos hy lyk, onder meer weens ’n verwoestende aartappelsiekte wat die aangesig van die aarde verander het? Onsin, sê jy? Wat wou, die helfte is jou nog lank nie vertel nie...
Só, sê geskiedkundiges, het die ou Inka-volk van Suid-Amerika destyds in hul gebede die nederige ou aartappel as ’t ware tot ’n goddelike knol verhef. Die Inkas se uitgebreide ryk het oor die Andesgebergte gestrek voordat die Spanjaarde vanoor die see gekom en met hul verowering daarvan begin het.
Anders as vir ons vandag, was die aartappel vir die Inkas veel meer as net nóg ’n styselgereg op die spyskaart. Hulle het selfs aartappels saam met hul dooies begrawe en dit gedroog en op lang reise as padkos saamgeneem. Onderweg het hulle dit dan net so droog of saam met bredie geëet. Aartappels is ook in versteekte houers geberg om vir maer jare of oorloë voorsiening te maak.
Maar die vlesige bolle uit die goeie aarde van daardie tyd het nie gelyk soos die witbruin boepensgroente wat ons ken nie. Die ouwêreldse Inka-aartappels het donker, perserige skille en ’n geel vleis gehad. Die Inkas het dit "papas" genoem, soos hul nasate dit vandag nog doen.
Onder die eerste Europeërs wat daarmee kennis gemaak het, was die Spaanse veroweraar en geskiedskrywer Pedro de Cieza de Leon (1518-1560), wat in 1540 daaroor geskryf het in sy Kronieke van Peru. In die omgewing van Quito, het hy vertel, "het die inwoners benewens mielies ’n ander plant wat hulle in ’n groot mate help onderhou".
Daar was soveel teenkanting teen die aartappel dat ’n bevel daarteen op die dorp Besancon in Frankryk uitgevaardig is: "In die lig van die feit dat die aartappel so ’n verpestelikheid is en dat die gebruik daarvan melaatsheid kan veroorsaak, word die kweek daarvan hiermee verbied en loop oortreders die risiko van ’n boete."
Die Britse ontdekkingsreisiger en geskiedkundige sir Walter Raleigh (1552-1618), wat bekend was vir sy ekspedisies na die Amerikas, het die aartappel na Ierland gebring en dit op sy Ierse landgoed geplant. Volgens die oorlewering het hy ’n aartappelplant aan die Engelse koningin Elizabeth I (1533-1603) geskenk.
Die plaaslike deftiges is, volgens die vertelling, na ’n koninklike banket genooi waar die aartappel ’n deel van elke gang van die maaltyd gevorm het. Ongelukkig het die kokke geen benul van aartappels gehad nie en die vet, bonkige knolle weggegooi. Al wat na die koninklike tafel gebring is, was ’n dis van gekookte aartappelstingels en -blare—wat giftig is en die niksvermoedende eters erg siek gemaak het. Aartappels is toe uit die koninklike hof geban.
Maar jy kan nie ’n goeie ding soos die aartappel onder hou nie (al kom hy van onder af!) en algaande het die kweek daarvan toegeneem. Daar word vertel dat Marie Antoinette (1755-1793), vrou van die Franse koning Lodewyk XVI, dikwels aartappelblommetjies in haar hare gedra het. Die gebruik is glo deur die vroue van haar tyd nagevolg.
REGS: Die gesig van honger—een van die emotiewe beelde in ’n beeldegroep in Dublin, Ierland, wat die groot hongersnood in herinnering roep wat in die middel van die negentiende eeu deur ’n aartappelsiekte veroorsaak is. Die gedenkteken, wat “Hongersnood” (1997) heet, is deur die Ierse beeldhouer Rowan Gillespie (gebore 1953). Soos hierdie een spreek die ander figure in die beeldegroep eweneens kennelik van groot ellende en ontbering.
AAR wat is die aartappel dan nou eintlik? Die plant wat, soos ons gesien het, oorspronklik uit Suid-Amerika kom, behoort tot dieselfde familie (Solanaceae) as die tamatie, die brinjal, die bitterappel en ander bekende plante. In baie wêrelddele is dit steeds ’n belangrike soort kos van die arm mense. Die aartappel is ook in Suid-Afrika ’n baie vername tipe voedsel.
Drie tot ses knolle vorm aan die ondergrondse stingel, hoewel daar by party variëteite selfs tien tot twintig kan wees. Die aartappel wat ons eet, is dus eintlik nie die plant se vrug nie, maar ’n deel van die plant se stingel.
LINKS: ’n Jong aartappelstoeltjie. Die ondergrondse aartappelknolle het hier nog nie eintlik kans gehad om te ontwikkel nie.
REGS: Bekwame aartappels soos hulle aan ’n volgroeide stoel lyk wanneer hulle uit die grond gehaal word.
Daarom word aartappels veel eerder voortgeplant deur moere te plant. ’n Moer is bloot ’n aartappel waaraan uitloopsels begin vorm het. Om onuitgeloopte aartappels só aan die spruit te kry, word hulle op ’n warm plek in die lig geplaas. Baiemaal word die moere in kleiner moere, elk met sy eie paar uitloopseltjies, opgesny voordat hulle geplant word.
Wil jy graag aartappels plant, maar jy het nie grond daarvoor nie? Dalk kan jy vir jou ’n goeie voorraadjie in ’n houer kweek. Die houer moet goed gedreineerd en minstens 30 cm diep en breed wees. Vul die helfte van die houer op met vrugbare tuingrond en veeldoelige kompos van ’n goeie gehalte. Druk twee moere bo in die kompos in en bedek met meer kompos of grond tot by sowat 3 cm van die bokant van die houer. Sorg dan dat jou kweekbak goed nat bly.
’n Bejaarde pa het tydens die oorlog iewers alleen op ’n Karoodorpie gewoon, maar hy het niemand gehad wat sy tuin vir hom kon omspit sodat hy ’n voorraad aartappelmoere kon plant wat hy present gekry het nie. Sy seun kon hom nie help nie, want hy was ’n Kaapse rebel en is deur die Engelse gevang en opgesluit.
Nog voor ligdag die volgende oggend is daar ’n dosyn Kakies (Engelse soldate) op die werf wat drie uur lank oral in die tuin dolwe op soek na die versteekte gewere. Maar hulle kry niks nie.
Skoon dronkgeslaan skryf die ou man toe weer aan sy gevange seun en vra hom wat hom nou te doen staan.
ARTAPPELS—goed soos hulle is—het ook ’n donker sy. Bly weg van enigiets groens aan ’n aartappel... die blare, die stingels, enige groenverkleurde skille! Die knolle moet in donker, droë plekke geberg word. Lig sal veroorsaak dat solanien op die skil van ’n aartappel vorm. Hoewel hulle nie sommer ernstige skade sal aanrig nie, kan aartappels met groen skille dalk bitter smaak en tot tydelike ongemak met die spysvertering lei.
As jy ’n groen skil aan ’n aartappel vind, dop dit eenvoudig af. Behou soveel van die res van die skil as wat moontlik is, want dis hier waar die meeste van die vitamiene lê. Aartappels is een van die voedsaamste stapelvoedsels wat die mens nog ontdek het. Met melk daarby kan dit ’n kragtige en gesonde bron van energie, vitamiene en minerale wees—in sowel tye van oorvloed as in tye van ontbering.