Sigaretverbod: Prysmakietie vir onwettige handelaars, maar ‘weinig openbare belang’(Foto: Maroela Media) Onlangse navorsing deur die Universiteit van Kaapstad het bevind die prys van sigarette wat onwettig verkoop word, het tydens die voortgesette afsonderingstydperk selfs verder die hoogte ingeskiet en terwyl die verbod ŉ fees vir onwettige handelaars se sakke is, is daar weinig openbare gesondheidsbelang. Die navorsers voer aan dat die verbod ná vlak 5 van die afsonderingsregulasies misplaas was en dadelik opgehef behoort te word. Hulle het bevind as ŉ manier om rokers te kry om op te hou, het die verbod nou sy beperkte nut uitgedien en 70% van diegene wat opgehou rook het, het dit reeds voor 2 Mei (tydens vlak 5 van die afsondering) gedoen. ŉ Studie wat in die eerste vyf weke van die afsonderingstydperk gedoen is, het gewys dat net 16% van rokers die gewoonte laat staan het. Prof. Corné van Walbeek, direkteur van die navorsingseenheid oor die ekonomie van aksynsprodukte by die universiteit, het gesê die bedoelde afsonderingsvoordeel om mense aan te moedig om op te hou rook, het grootliks op vlak 5 gerealiseer. Die persentasie respondente wat daarna opgehou het, is bitter klein. Die getal respondente wat gesê het dat hulle nou gereeld sigarette deel, het van 1,7% tot 8,9% toegeneem terwyl die prys van sigarette in sommige gevalle tot 250% meer is as markpryse voor die afsonderingstydperk. “Die gemiddelde prys per sigaret was R5,69 of R114 per pakkie van 20. Sommige respondente het pryse van tot R300 per pakkie van 20 sigarette of R3 000 per karton van 200 sigarette aangemeld. Dit is beduidend hoër as die 90% toename in sigaretpryse wat in vroeëre navorsing in Mei waargeneem is.” Die navorsing is vroeg in Junie oor ŉ tydperk van twee weke gedoen en 23 000 respondente het aanlyn deelgeneem. Die navorsing is onder meer gefinansier deur die Bill en Melinda Gates-stigting, die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) en die Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad (MNR). (Foto: Jackson Mthembu/Twitter) In ŉ opsomming van hul navorsing sê die navorsingspan die verbod word ondermyn deur die bewyse wat hulle gevind het. “Die skrywers van die verslag voer aan dat die bedoeling van die verbod op verkope, wat betref ophou rook en die vermindering van die verspreiding van Covid-19 deur die deel van sigarette, ondermyn word deur die feit dat soveel mense steeds rook, asook deur die toenemende gebruik om sigarette te deel.” Hulle meen die verlenging van die afsonderingstydperk ná vlak 5 was misplaas en beveel aan dat die verbod dadelik opgehef word. Die verbod het reeds die onwettige mark ŉ beduidende hupstoot gegee. Onwettige verspreidingskanale word al hoe meer gevestig en dit gaan blywende openbare gesondheid- en ekonomiese gevolge inhou. Die studie het bevind voor die afsonderingstydperk is 53% van sigarette deur formele kleinhandelaars verkoop, maar dit het nou tot 0,3% gedaal. Die meeste sigarette word nou deur sogenaamde informele kanale soos spazawinkels en straatsmouse verkoop. Hulle is in hierdie stadium verantwoordelik vir sowat 36% van voortgesette verkope. Die navorsers het bevind die regering verloor vir elke week van die verbod boonop sowat R1 miljard in inkomste. Die formele tabakmark is reeds geweldig gedestabiliseer. “Die verbod op tabakprodukte tydens die afsondering het die sigaretmark heeltemal omvergewerp. Dit mark het heeltemal verander,” het Van Walbeek gesê. “Terwyl multinasionale korporasies vantevore die mark oorheers het, het hul aandeel van verkope nou gedaal tot minder as 20% van diegene wat uitgevra is. Die meeste van ons respondente is gedwing om van handelsmerk te verander en ŉ groot gedeelte [van die handelsmerke] word plaaslik vervaardig.” (Argieffoto: Tony Dejak, AP) Meer as die helfte van alle sigarette wat gekoop is deur diegene wat aan die studie deelgeneem het, is handelsmerke van maatskappye in die Fair-Trade Independent Tobacco Association (Fita)-stal. Dit sluit die Gold Leaf Tobacco Corporation, Carnilinx en die Best Tobacco Company in. British American Tobacco (Batsa) het teruggesak tot in die vyfde plek en sy handelsmerke verteenwoordig nou net 9% van dít wat respondente gekoop het. “Vervaardigers wat vantevore in die skadu van die multinasionale maatskappye bedryf is, het hul markaandeel onder diegene wat aan die opname deelgeneem het, beduidend vergroot. Daar gaan waarskynlik ŉ prysoorlog plaasvind wanneer die verbod opgehef word,” het die navorsers bevind. Die internasionale maatskappye sal waarskynlik dié markaandeel probeer terugwen. Hulle plaaslike mededingers wat ŉ hupstoot gekry het danksy die wins wat tydens die afsonderingstydperk gemaak is, gaan weer aan hulle markaandeel wil vasklou. Pryse gaan dus na verwagting daal tot dít wat voor die afsonderingstydperk gesien is. Nagenoeg sewe miljoen Suid-Afrikaners is rokers. Beide Fita en Batsa is tans in hofsake gewikkel om die verbod te laat ophef.