Dit is geen oordrywing om die stryd op Stellenbosch te sien as deurslaggewend vir die voortbestaan van Afrikaans in die land nie. ’n Terugslag vir Afrikaans sal beteken dat dit ook in die beste hoërskole in die Wes-Kaap die knie sal moet buig. Afrikaans loop die gevaar om weer net ’n informele geselstaal te word.Afrikaans staar ’n oorlewingstryd in die gesig by die Universiteit Stellenbosch (US) nadat die bestuur besluit het om Engels die hoofmedium van onderrig en amptelike kommunikasie te maak. Omrede behoorlike prosedures nie gevolg is nie, is dit ná ’n spesiale vergadering van die US Raad se uitvoerende komitee herroep. Die Raad sal op 30 November besluit oor die taalbeleid wat volgende jaar gevolg sal word.
Op die gebied van taal, kultuur en onderwys is die prentjie ten opsigte van Afrikaans kompleks en op die oog af vol teenstrydighede. Op die vlak van verbruik of konsumpsie lyk dit of Afrikaans floreer. Koerante, tydskrifte, boeke, musiek, ’n nasionale radiosender, ’n televisiekanaal, en woord- en kunstefeeste getuig van ’n lewenskragtige kultuur. NB Uitgewers is tans die grootste uitgewery in die land en kykNET is naas sport een van die winsgewendste kanale op die Multichoice-boeket.
Op hul eie kry die Afrikaanse dagblaaie finansieel swaar, maar hulle vorm deel van ’n magtige mediakonglomeraat met die vermoë om die koerante as verliesmakers te subsidieer. Talle Afrikaanse boeke sou nooit verskyn het sonder ’n subsidie van ’n kragtige fonds soos die Hiemstra Trust of die Dagbreek Trust nie. In die land is daar ’n groter literêre produksie in Afrikaans as in Engels. ’n Gesofistikeerde nuwe generasie Afrikaanse films maak sterk opgang.
Die ondergang van Afrikaans by die US sal noodwendig hoërskoolonderwys dwarsdeur die hele Wes-Kaap nadelig raak. Belinda Bozzoli van die Demokratiese Alliansie het uitgewys dat Afrikaanssprekendes van alle kleure hul grondwetlike reg om in Afrikaans te studeer, ontneem sal word.
Die Frans-Kanadese geleerde J.A. Laponce stel dit baie mooi in sy baanbrekerboek Languages and Territories: “Tweetaligheid in onderwys is gewoonlik ’n tweetaligheid van oorgang wat op die ou end taalkundige assimilasie fasiliteer.” Hy voeg by dat selfs ’n volwaardige stelsel van parallelle onderwys eintlik ongebalanseerd is ten gunste van daardie taal (Engels of, in die geval van die Sowjetunie, Russies) wat die omgewing buite die skool oorheers.
In die loop van die twintigste eeu het Afrikaans ontwikkel van ’n informele taal met lae status tot ’n openbare taal wat op alle lewensterreine gebruik word. Hierdie prestasie word slegs deur Hindi, Maleis-Indonesies en Hebreeus geëwenaar. Afrikaans is die enigste nie-Europese/nie-Asiatiese taal in die wêreld wat volle universiteitstatus bereik het.
By die Universiteit van die Vrystaat is die amptelike beleid dat Afrikaans figureer in ’n parallelmedium-opset. Anders as in die geval van die UP en US wil die bestuur egter nie besonderhede verskaf oor die proporsies van die onderskeie voertaalopsies wat aan die universiteit gebruik word nie. Die indruk is dat Afrikaans onder groot druk verkeer.
In die omgangstaal verwys Afrikaanse dosente na die “taalbelasting” wat hulle moet betaal aangesien daar nie van nie-Afrikaanse dosente verwag word om ’n soortgelyke taak te verrig nie. Dit was onvermydelik dat hierdie oefening, wat klasse verdubbel het, ’n negatiewe uitwerking op navorsingsuitset sou hê en om hierdie rede het sommige van die topnavorsers na enkelmediumuniversiteite gevlug. Dit is insiggewend dat Wits én UK, die twee instellings met die grootste proporsie geleerdes wat deur die Nasionale Navorsingstigting gegradeer is, albei enkelmediumonderrig gebruik.
Die regering se Nasionale Plan meld niks hiervan of die moeite wat die HAU’s doen om parallelmediumklasse in te voer nie. Dit kritiseer eerder die HAU’s omdat hulle nie parallelmediumonderrig op ’n meer omvattende manier invoer nie. Die algemene indruk wat ’n mens uit die dokument kry, is dat Afrikaans beskou word as ’n struikelblok en ’n oorlas eerder as ’n hulpbron en ’n model vir ander nie-dominante tale om hul volle potensiaal te ontwikkel.
Die vraag is watter rol daardie sakeleiers wat Stellenbosch-alumni is hierin gespeel het. Oor hierdie saak moet ’n mens jou met omsigtigheid uitlaat. In 2005 het Koos Bekker, wat in daardie stadium die HUB van Naspers was, ’n sterkbewoorde artikel geskryf waarin hy aanvoer dat daar ’n behoefte aan Afrikaansmediumuniversiteite bestaan omdat daar ’n oorversadiging van blootstelling aan Anglo-Saksiese kultuur was.
Enkele voorstanders van die verhoogde gebruik van Engels gebruik ’n ander argument; hulle voer aan dat die Grondwet én regeringsbeleid dit onmoontlik maak om hoofsaaklik Afrikaansmediumonderrig te gebruik. In ’n regsmening wat in 2011 aan die universiteit gelewer is, het Jan Heunis SC dit betwis. Volgens hom het ’n taalbeleid wat Afrikaans as die verstektaal gebruik en wat toelaat dat Engels in besondere omstandighede gebruik word nie in stryd is met óf die Grondwet óf regeringsbeleid nie.
Die aankondiging het spesifiek die Open-Stellenbosch-beweging, wat volgens enkele ingeligte bronne ongeveer 50 voltydse studente by US het, bedank. Die rektor het herhaalde versoeke van die voorsitter van die Konvokasie van US, met meer as 100 000 lede, oor die afgelope drie maande vir ’n vergadering geïgnoreer. Hy het ook nie met Adam Tas, ’n pro-Afrikaanse studentebeweging, byeengekom nie.
Die voorgestelde beleid van De Villiers en sy span was duidelik in stryd met die universiteit se gepubliseerde taalbeleid wat slegs deur die Raad verander kan word. Soos voorspel, is ’n opskudding ontketen. Ná ’n buitengewone vergadering van die Raad se uitvoerende gesag op Sondagaand 16 November, het dit gelyk of die bestuur terugdeins.
Maar in ’n verklaring wat ’n dag later, op 17 November uitgereik is, het die bestuur teruggekap. Hulle het aangedui dat hulle moontlik die aanbod in Engels mag uitbrei. Terselfdertyd het hulle belowe om nie die aanbod in Afrikaans te verminder nie. Dit beteken waarskynlik dat die aanbod in Engels na 100% opgestoot sal word, terwyl die aanbod in Afrikaans op 65% sal bly. Die verklaring het niks oor die taalkwessie in administrasie en koshuise gemeld nie, maar dit het ook niks teruggetrek nie.
Volgens die US se statuut is beheer oor die universiteit in die Raad gesetel. Oor die afgelope 15 jaar het die Raad nooit helderheid oor die optimale aantal studente vir die US gekry nie. Dit is niks buitengewoons nie. Toe ek ’n senior administratiewe beampte van UK vra waarom getalle by sy universiteit so vermeerder het, was sy reguit antwoord “agtelosigheid”.
Een professor by ’n universiteit waar Afrikaans as onderrigmedium oor ’n tydperk van tien tot 15 jaar uitgewis is, het die proses sardonies soos volg beskryf: “Sover dit die personeel aangaan, het die oorgang na Engels as enigste medium nooit plaasgevind nie. Dit is ’n sluipende siekte wat niemand bereid is om te erken nie ― baie soos melaatsheid of Alzheimer se siekte.”
En so het Afrikaans by die US oor 15 jaar gegly vanaf die enigste onderrigmedium tot die verstektaal van onderrig, tot gelyke status met Engels met beskerming, tot gelyke status sonder beskerming, tot die punt waar daar ’n wesenlike gevaar is dat dit slegs ’n sekondêre onderrigtaal kan word en slegs in private gesprekke op die kampus gebesig sal word. Die bestuur het so pas voorgestel dat Afrikaans as taal van administrasie en openbare kommunikasie in koshuise afgeskaf word.
Veel hiervan is geregverdig ingevolge ’n strewe na uitnemendheid. Maar soos ’n afgetrede rektor aan my gesê het: “Geen universiteit wat sy getalle verdubbel het en wat sy onderrigtaal verander het, kan standaarde handhaaf nie.”
Daar is ’n basiese keuse waarvoor die US staan. Dit kan óf (i), ’n streng gemoniteerde tweetalige universiteit word met ’n beleid van gelykberegtiging vir Afrikaans en Engels óf (ii), dit kan Afrikaans toenemend versaak.
As hierdie keuse beleid word, kan verwag word dat Afrikaanse hoërskole vinnig sal volg. Afrikaanssprekendes se stryd om Afrikaans as ’n onontbeerlike en lewensvatbare kultuur uit te bou, sal ’n nekslag kry. Die US sal ook sy plig teenoor bruin Afrikaanssprekendes op die Wes-Kaapse platteland versaak. Dit is die gemeenskap met die laagste deelnamekoers aan universiteitsopleiding. Al die mooi woordjies oor die bestuur van toegang, uitnemendheid en inklusiwiteit sal gesien word vir wat dit is: oëverblindery vir ’n lafhartige oorgawe.
Paul, kan jy asseblief uit my kop uitklim? Want jy sê presies wat ek dink. Ek self lei aan die FW-sindroom, en ek dink dis tyd dat ek genees word. Soos Francois van Coke sê:”Jy praat van rewolusie, ek praat van die enigste uitweg tot my voortbestaan…”
Baie dankie vir die wonderlike skrywe Proff. Dit word werklik waardeer. Dankie dat dit ook so mooi uiteengesit is sodat ons gewone Afrikaanssprekendes dit ook kan verstaan.