Versindaba liminaliteit Archives : Versindaba
Posts Tagged 'liminaliteit'
In my vorige drie blogs het ek geskryf oor die liminale handelinge wat met die gedig "skryfode" van Antjie Krog in verband gebring kan word. Hierdie blog het ten doel om 'n oorsig en samevatting van die voorafgaande stukke te bied.
Die gedig "skryfode" is een van die gedigte in die bundel Kleur kom nooit alleen nie wat baie sterk fokus op versoening. In wese is hierdie 'n epiese gedig met 'n verhaallyn wat in die handelingspatroon sterk ooreenkoms vertoon met geykte narratiewe vorme soos die heldeverhaal, die sprokie en die mite. Soos die hoofkarakters in dié verhale, steek ook die sprekende ek in die gedig 'n grens oor na 'n liminale sone met die doel om sekere insigte daar te verkry en bepaalde handeling daar uit te voer alvorens sy met haar nuutverworwe insig en vaardighede na die gemeenskap en na haar vervreemde minnaar terugkeer om vrede te bewerkstellig.
Die stryd wat die spreker in die liminale sone voer, is hoofsaaklik 'n stryd met die minnaar met wie sy in gedurige konflik leef en wat in die konteks van die bundel 'n metafoor is vir die land en sy inwoners – en trouens ook andersom. Die stryd is 'n meerledige stryd met die woord, 'n twyfel aan die representasievermoë van taal. Dit is duidelik dat die spreker, vanweë haar digtersamp, versoening deur die woord wil bewerkstellig. Die skryfproses is daarop gemik om van terapeutiese waarde vir die leser te wees en om die mense van hierdie land met mekaar te versoen, maar dit is duidelik dat ook die sprekende ek deur die skryfhandeling tot versoening kom met haarself en haar situasie. Die transformerende krag van die liminale "ondergrondse" sone waarheen sy haar psigies terugtrek, stel haar in staat om communitas-handelinge uit te voer wanneer sy terugkeer na die gemeenskap en haar verlore minnaar wat gerig is op nuwe, vreedsame naasbestaan en die doel het om voorheen strydende partye en sisteme met mekaar te versoen deur middel van die woord en die digkuns.
Soos wat verkeer in die liminale sone deelnemers aan inisiasierites in staat stel om na herintegrasie in 'n nuwe verhouding te staan ten opsigte van die gemeenskap waaruit hulle hulleself onttrek het, lyk dit asof haar afsondering "ondergronds" ook die digter van "skryfode" in staat gestel het om in die verhouding met haar minnaar nuwe insigte te verkry – waar die verhouding met die minnaar natuurlik steeds metafories is vir die gekompliseerde Suid-Afrikaanse rasse- en geslagskwessie en/of andersom. Soos die held in die sprokie die grens oorsteek en in die liminale gebied sekere toetse moet slaag alvorens hy die "prys" kan verower wat gekoppel is aan die suksesvolle afhandeling van die gestelde take of eise, so moes die sprekende ek van "skryfode" sekere psigiese en fisiese struikelblokke oorkom in die weg na versoening met die minnaar/ander/Ander. Soos verwonding vir die klassieke held deel was van sy verblyf in die liminale gebied, het ook die digter van "skryfode" nie sonder 'n verbete stryd tot insig gekom nie en het ook sy letsels van haar "gevegte" oorgehou wat haar merk as 'n "nuwe" mens wat met nuwe insigte die grens terug na die gemeenskap waaruit sy haar onttrek het, oorsteek.
Dit lyk dus asof ons in die geval van "skryfode" met 'n tipiese heldeverhaal en nie met 'n tragedie nie, te make het, aangesien die beproewinge in die liminale sone klaarblyklik 'n positiewe uitwerking op die sprekende ek van die gedig gehad het (Estés, 2003:451). Dat daar wel ook herintegrasie by die gemeenskap plaasgevind het, kan afgelei word uit die waarneming: "ons raak mekaar aan met nuderwetse teerheid" (74) (my kursivering -MT). Die verbanning na die liminale sone het dus uiteindelik positiewe verandering teweeg gebring wat op nuwe verhoudinge in die gemeenskap dui. Benewens die reëls wat in vorige blogs aangehaal is, suggereer die voorlaaste gedig van die bundel ook dat 'n weg van versoening gevind is en eindig met die reëls:
Die frase "tot hiertoe" suggereer dat die reis voortgaan, maar dat vrede en versoening nie ten alle koste aanvaar kan word nie, dat sekere grense nie oorgesteek kan word nie. Tot dié besef het die geveg in die liminale sone die sprekende ek ook gelei.
Tags: Antjie Krog, heldeverhaal, liminaliteit, Sprokie
Marlies Taljard. Binne die kreatiewe sone
Hierdie is die derde blog oor die kreatiewe proses waarin ek skryfode uit Antjie Krog se bundel kleur kom nooit alleen nie eksemplaries gebruik. Ek konsentreer in hierdie blog op grensoorskrydingsmites, inisiasierites en handelinge wat tradisioneel binne die liminale ruimte plaasvind. (Die syfers wat tussen hakies verskyn, verwys telkens na bladsye in kleur kom nooit alleen nie (2000).
Struktuur van grensoorskrydingsnarratiewe
Die gedig skryfode is in wese die verhaal van sy eie ontstaan wat egter ook metafories word vir die digambag as sodanig. Die onderliggende narratiewe struktuur van die gedig vertoon 'n duidelike begin, 'n middel en 'n einde. Ten aanvang van die gedig verklaar die sprekende ek:
En dan: "ondergronds kry die teks haar onbevange vorm" (69). Ten slotte, wanneer die gedig klaar geskryf is, kan die spreker terugkeer: "na maande word die tonnel / ondergronds oopgegrawe na lig" (73).
Die basiese "verhaal" van die gedig verloop dus soos volg: losmaak van die "bogrondse" ruimte – grensoorskryding en verkeer in die "ondergrondse" ruimte – terugkeer na die "bogrondse" ruimte.
Victor Turner (1969:94-95) beskryf, na aanleiding van Van Gennep, die vorm en kenmerke van rituele grensoorskryding in drie fases, naamlik skeiding – liminaliteit – herintegrasie, waarin liminaliteit 'n sentrale posisie beklee. Tydens die eerste, preliminale fase maak die persoon wat aan die rituele handeling gaan deelneem, hom los van die sosiale struktuur ten einde die gemeenskap te verlaat. Tydens die liminale fase (afgelei van die Latynse woord limen wat "drumpel" beteken) beweeg die persoon in 'n domein wat sterk verskil van die sosiale struktuur wat hy verlaat het en waar hy blootgestel word aan beproewinge en ongewone ondervindinge. Liminale persone beskik noodwendig oor ambivalente eienskappe, omdat hulle nie inpas in die normale klassifikasiesisteme van die samelewing nie. In die derde, postliminale fase vind herintegrasie by die gemeenskap plaas (sien ook Viljoen, 2005:2-3). Nadat die oorgang afgehandel is en die persoon weer in die gemeenskap opgeneem is, geniet hy/sy egter 'n veranderde status binne die gemeenskap wat ten nouste saamhang met die rituele handelinge wat in die liminale fase uitgevoer is en die kennis en insigte wat daar verwerf is.
In sy bespreking van die volksverhaal (fairytale) wys Aguirre (2002:13-14) op ooreenkomste tussen volksverhale en inisiasierites. Hy voer aan dat inisiasierituele met hulle handelinge wat die oorskryding van 'n grens behels, 'n teleologiese struktuur met 'n duidelike plot het. Dit is dan deel van 'n dinamiese proses waarin progressie van een plek of toestand na 'n ander plaasvind en waar inderdaad temporele progressie én letterlike of metaforiese ruimtelike verplasing voorkom – en derhalwe is dit 'n struktuur wat, soos die volksverhaal, op 'n spesifieke doel afgestem is en 'n tipiese narratiewe struktuur (begin – middel – einde) vertoon, soos hierbo aangetoon ook by skryfode die geval is. Aguirre plaas die grootste deel van die handeling wat in die volksverhaal plaasvind (vandat die held die bekende ruimte verlaat totdat hy terugkeer aan die einde van sy soektog), binne die liminale sone. Hierdie handelinge aan die oorkant van die grens vertoon ooreenkoms met die rituele handelinge wat buite die gemeenskapstrukture plaasvind tydens inisiasie- en ander grensoorskrydingsrites soos eks-kommunikasie.
Knight (2004) wys ook op die tipiese grensoorskrydende handelinge van die klassieke held. Die held gaan uit om na 'n spesifieke voorwerp of na kennis of na 'n bepaalde insig te soek. Die grens word in hierdie mites altyd bewustelik oorskry, soos hierbo aangetoon ook by Krog die geval is. Daarna volg verwonding, dikwels verbanning uit die samelewing en soms herintegrasie by die samelewing wanneer die taak suksesvol afgehandel is. Ook by inisiasierites is verwonding nie ongewoon nie en die geïnisieerdes word dikwels herken deur letsels op hulle liggame wat deur verwonding in die liminale sone veroorsaak is.
Estés wys op die verskil tussen die narratiewe verloop van die heldeverhaal en die verhaal van versweë geheime met sy meestal tragiese afloop. Die heldeverhaal handel oor die held wat homself in 'n onbekende en dikwels gevaarlike gebied begewe om na afloop van enige denkbare beproewing sterker, wyser en vryer uit die stryd te tree. Die tragedie, daarenteen, is 'n verhaal waarin die heldin (sic) in 'n uitsiglose situasie beland (dikwels as gevolg van geheime wat sy verswyg) en waaruit nie syself of enige helpers haar betyds kan bevry nie. In laasgenoemde geval is die beproewinge fataal en dien dit geen opbouende doel nie (Estés, 2003:451).
Laasgenoemde scenario sou ook maklik op die post-apartheid Suid-Afrika van toepassing kon wees, aangesien ons situasie hom daartoe leen om die verlede met sy vele geheime te verswyg en sodoende 'n onhoudbare situasie van wanhoop en wantroue in mekaar te skep. In die lig hiervan sou die leser van kleur kom nooit alleen nie uiteindelik moet kan vasstel of die beproewinge wat die skering en inslag van die bundel se onderliggende verhaallyn vorm, die betrokkenes as oorwinnende "helde" of as verloorders uit die stryd laat tree. Daar sou ook vasgestel moet word of die verkeer in die liminale sone enige (positiewe) verandering in die liminale persoon/persone teweeggebring het, of herintegrasie in die gemeenskap geskied het, en indien wel of die persone wat nuut tot die samelewing toegetree het, enige (positiewe) veranderde status in die gemeenskap geniet. 'n Mens sou selfs kon aanvoer dat 'n omruiling van sentrum en periferie deur baie van hierdie gedigte gesuggereer word, deur die implisiete vraag: Wie is binne en wie is buite?
Die ooreenkoms tussen al die bogenoemde narratiewe strukture met die gedig skryfode, is voor die hand liggend. Reeds vroeg in die bundel word dit duidelik dat die sprekende ek dit as haar opdrag sien om deur middel van die gedig versoening tussen die verskillende mense van hierdie land en tot 'n mindere mate selfs tussen die mense van Afrika te bring. Die feit dat sy gedurig tussen die "bogrondse" en die "ondergrondse" sone pendel, maak haar 'n tipiese liminale persoon met ambivalente eienskappe. Ook die verwarrende teenwoordigheid van die geliefde wat nie die noodsaak wil insien van onttrekking ter wille van kreatiewe handeling wat vir die liminale persoon onontbeerlik is nie, beklemtoon die liminale toestand waarin kunsskepping dikwels plaasvind. Die stryd tussen die minnaars wat uiteindelik op versoening uitloop, is natuurlik die belangrikste en mees voor die hand liggende metafoor waardeur stryd en versoening ook op 'n breër vlak gesuggereer word. Ofskoon baie min direkte verwysings na versoening voorkom, word die begeerte na versoening dwarsdeur die bundel gesuggereer deur konstante verwysings na verlange en afwesigheid.
Liminale handelinge: Versoening
Uit die drievoudige paradigmatiese koppeling van die frase "vergewe my", wat telkens direk onder mekaar as versreël staan en geïntensiveer word deur die smeking "seblief" in gedig 8 van die siklus land van genade en verdriet spreek 'n byna obsessiewe begeerte tot versoening:
… Ek wil sê
jy wat ek verontreg het – seblief
met jou saam (42).
Die afwykende sinstruktuur, waarin die gesegde aan die begin van die sin staan, verseker verder vooropstelling van die belangrikste sinskomponent, naamlik "vergewe my". Uitheffing van die woord "jy", wat deur die sprekende ek as belangrik geag word in die handeling van vergiffenis, word eerstens teweeg gebring deur die normale sinstruktuur te verwring om die woord "jy" aan die begin van die frase, aan die begin van 'n nuwe strofe en aan die begin van 'n nuwe versreël te laat staan. Koppeling van die klankmatig ooreenstemmende frases "vergewe my" en "neem my" dui op progressie: vergifnis word in die praktyk 'n saamneem van mekaar op die lewenspad.
Ook in gedig 9 van die siklus land van genade en verdriet, speel die parallelisme wat voorkom in sewe semanties ooreenstemmende frases 'n belangrike rol in die beklemtoning van die spreker se stygende radeloosheid met 'n onvermoë om los te kom van die verlede. Hierdie gedig is ook een van die min wat eksplisiet na "versoening" verwys:
hoe sny jy skoon
hoe ná kan die tong tilt aan teerheid
of die wang aan versoening (43).
Liminale handelinge: Stryd en verwonding
Wanneer die spreker in skryfode dus aankondig dat sy ondergronds gaan, kan 'n mens, soos reeds aangetoon, met redelike sekerheid aanneem dat die einddoel van haar skryfproses is om deur middel van haar poësie heling en versoening tussen mense te bewerkstellig.
Soos by die held in die klassieke grensoorskrydingsmite, vind ook by Krog 'n geveg in die liminale sone anderkant die grens plaas. By herhaling konstateer sy: "en die skryf, die neerskryf, vind plaas in selfgeveg" (66) en: "… ek baklei met myself tot die dood toe" (66). Hierdie geveg "tot die dood toe", laat dan, soos Knight ook aantoon, wonde. Sy verklaar: "ek balanseer tussen wonde, rowe en keloïed" (68).
Bogenoemde aanhaling roep die gedig roofsonnet uit die tweede afdeling van die bundel op, waarin die herstel van beskadigde weefsel die tema vorm:
probeer die vel van die kante af ingroei soos kikoejoe
daarom bring letsels altyd kleur (31)
Die motto voor in die bundel lewer kommentaar hierop: "Wondherstel is die herstel van die integriteit van beseerde weefsel". Alhoewel die identiteit dus aangetas is, kan dit teruggroei en herstel. Dit merk die mens op 'n bepaalde manier (dit "kleur" hom) en verleen sodoende 'n unieke identiteit aan die verwonde persoon. Soos die bundel vorder, word dit duidelik dat die moontlikheid van herstel vir die sprekende ek al hoe sterker word.
Die beeld van die strydende minnaars is 'n verdere deel van die verwondingsmetafoor. Dat die oorskryding van die grens ook op die gebied van die liefde met pyn en verlies gepaard gaan, is duidelik uit die oënskynlik paradoksale verklaring:
Liminale handelinge: Identiteitskonstruksie
Wanneer die sprekende ek teen die einde van skryfode aan haar minnaar sê: "verby ons verouderde liggame en verlore letsels / hou ons mekaar vas" (73), sou ons hierin ook 'n verwysing kon lees na letsels wat opgedoen is as gevolg van haar "ondergronds gaan", die oorsteek van die grens. Die interafhanklikheid van mekaar wat deur die vashouhandeling gesuggereer word, vind sy weerklank in die samebindende funksie van die herhalende o- en ou-klanke op strukturele vlak. Uiteindelik staan dit vas dat alhoewel konflik 'n integrale deel is van liefhê, die minnaars nogtans volkome van mekaar afhanklik is vir hulle identiteit. Ten spyte van gedurige konflik verklaar die spreker: "mens / ek kan die aarde nie sonder jou nie" (73).
Soos voorheen aangetoon, is buitestanderskap of verbanning uit die gemeenskap een van die fases in die grensoorskrydingsproses. In die gedig "skryfode" vind ons vrywillige tydelike ballingskap wat bepaalde offers vra: "ek gaan die koue binne – alleen" (70).
Lotman sien die liminale sone as 'n plek waar semiotiese individuasie kan plaasvind:
One of the primary mechanisms of semiotic individuation is the boundary, and the boundary can be defined as the outer limit of a first-person form (Lotman, 1990:131).
Betekenisgewing wat tot dieper selfkennis lei, kan dus hier plaasvind. Selfkennis is ook een van die belangrike doelstellings van inisiasierites en in 'n sekere mate ook van die volksverhaal. Dat die spreker wat in skryfode aan die woord is in haar "ondergrondse" ruimte veg om betekenis te gee aan die heersende toestande en die persoonlike rol wat sy in dié omstandighede behoort te speel, blyk duidelik uit herhaalde verklarings dat sy worstel "om [haar] stem te vind" (66). Een van die duidelikste bewyse dat identiteite doelbewus en volgens behoefte geskep moet word, vind ons in die frase: "ek wil terug na die plekke waar ek onstwee gemaak het" (72). Dié insig plaas 'n vraagteken agter die opvatting van vaste identiteite en bied 'n belangrike insig vir diegene wat opreg versoening nastreef met 'n groep wat voorheen as die vyand beskou is. Ongunstige sieninge van identiteit kan dus ongedaan gemaak word deur die skep van 'n nuwe gunstige identiteit vir die ander/Ander.
Uiteindelik lyk dit asof die spreker in die doel geslaag het wat sy haar ten aanvang van haar tog gestel het, want teen die einde van "skryfode" kan sy verklaar:
sou mens by mekaar kon hoort (74).
Die semantiese verband tussen die twee woorde in die rymposisie, naamlik "woord" en "hoort" is hier onmiskenbaar. Bereiking van die doel geskied weer eens, soos so dikwels, deur middel van taal en die woord – woorde kan inderdaad versoening tussen mense bewerkstellig en dié mens wat voorheen 'n buitestander was, kan by ander "hoort" deur "begenadigde" woorde te gebruik.
KNIGHT, T.E. 2004. Thoughts on boundary transgression and identity in the myth of the wounded hero. In: Coetsee, Ampie & Gräbe, Ina. 2004. Transgressing cultural and ethic boundaries, limits and traditions. Pretoria: Unisa Press.
LOTMAN, Y.M. 1990. Universe of the Mind: A semiotic theory of culture. Indiana: Indiana University Press.
Tags: grensoorskryding, Kleur kom nooit alleen nie, liminaliteit
Marlies Taljard. Digterlike inspirasie
In my vorige blog het ek begin met 'n bespreking van skrywers se kommentaar op die skryfhandeling, na aanleiding van Antjie Krog se gedig "skryfode" uit die bundel kleur kom nooit alleen nie (2000) (Waar tussen hakies slegs na 'n getal verwys word, word 'n bladsy uit dié teks bedoel). Ek sit hierdie bepreking voort deur te fokus op die vind van digterlike inspirasie.
Die ondergrondse ruimte wat op 'n metaforiese vlak die geheime ruimte van ondergrondse verset, opstand of ondermyning simboliseer, word in die letterkunde dikwels deur die kelder verteenwoordig. Dit is 'n ruimte wat ryk is aan metaforiese betekenisse en dikwels deur metafore van donkerte uitgedruk word (Turner, 1969:95). Krog skryf oor dié ruimte:
Aguirre (2004:18) wys op die verskynsel in die letterkunde waar liminale sones "a condition rather than a location" is. Die feit dat die sprekende ek "reis soos 'n gedagte", laat vermoed dat ook vir haar die ondergrondse ruimte waarin sy haar terugtrek, nie soseer 'n fisiese as 'n metafisiese ruimte is nie.
Die digteres kies die "ondergrondse" ruimte spesifiek om digterlike inspirasie te kry, "om die geluid van die gedig te hoor / die reël wat sag oopspat van êrens". Die belangrikheid van die klankmatige aspek van die gedig word eerstens uitgehef deur die klankmatige verband tussen die woorde "geluid" en "gedig" en tweedens deur die klanknabootsing in "sag oopspat". Deur die klem op die klink van die gedig te laat val, word ook die orale letterkunde gesuggereer wat veral in Afrika 'n belangrike vertelwyse is. Die klankmatige aspek van 'n gedig dui vir Julia Kristeva egter ook op die vroulike aspek van skryf – écriture féminine.
Die ruimte wat "volkome afgesluit" is van die daaglikse sleur, die stil donker ruimte is vir die digteres bevorderlik om haar "stem te vind". In die bogesiteerde fragment word deur assonansie van die o-klank semantiese verbande gelê tussen woorde wat die ondergrondse ruimte oproep: "Ondergronds" – "volkome (afgesluit)" – "(ek gryp in die) ongegronde donker grondelings rond".
Die "hoor" van die gedig is egter ook in dié ruimte nie onproblematies nie. Die innerlike stryd van die digteres is implisiet teenwoordig in die suggestie van blindheid ("ek tas die wande af …"). Die blinde daad word verder gesuggereer deur die woord "ongegronde". Letterlik kan dié woord egter ook bodemloos beteken en dan suggereer dit die onnaspeurbaarheid en die onkenbaarheid van die donker waaruit sy sin probeer maak. Die woord "grondelings" is weer eens 'n woord wat verskeie betekenisse genereer, soos byvoorbeeld "grond-langs" wat kan dui op die feit dat die digteres nugter (met voete op die grond) soek na inhoude vir haar gedig. Dit kan egter ook die betekenis hê van op die bodem en dan kan dit verwys na die afsaksel, die sediment wat van die bodem loskom deur daarin te krap. Ook hierdie betekenis hou 'n belangrike implikasie in vir die wyse waarop die digteres in haar ondergrondse sone skryf. Ten slotte is die grondwoord grond natuurlik ook die medium waarin groei plaasvind en ook hierin lê 'n verruimende betekenis vir die gedig opgesluit.
Eksplisiet word die stryd in die bogesiteerde fragment verwoord deur die opmerking "en die skryf, die neerskryf, vind plaas in selfgeveg" waar die parallelisme ("en die skryf, die neerskryf …") die problematiese skryfhandeling onderstreep. Stryd word ook geïmpliseer deur die onbegrip van die "man wat [sy] liefhet" wanneer hy verklaar: "die ruimte wat nie is nie / is nié …" asook deur die digteres se reaksie op dié stelling: "dit problematiseer die neerskryf / en ek baklei met myself tot die dood toe". Hierdie "geveg" wat klankmatig weergegee word deur 'n opeenhoping van plofklanke in die betrokke sitaat, eggo dwarsdeur die gedig in frases soos "soms word ek moeg van naamgee / van die worstelende selfgeveg" (70).
Bachelard (1964:23) verbind die ondergrondse ruimte met spesifieke aktiwiteite: "There, secrets are pondered, projects are prepared. And, underneath the earth, action gets under the way" (Bachelard, 1964:21-22). Ook vir die digteres van "skryfode" is die ondergrondse ruimte dié ruimte waarin sy haar versoeningsprojek kan bedink en van waar af sy dit as't ware kan lanseer. Dit is die ruimte waarin sy kreatief met die taal omgaan en deur taal tot insig kom aangaande die probleme waarmee sy worstel, om stem te gee aan 'n nuwe bedeling van vrede en versoening tussen alle mense van hierdie land. Die worsteling met die woord is duidelik die hoofmotief in hierdie gedig en blyk reeds uit die motto:
Writing is a fraught activity for everyone, of course, male or female, but women writers seem to have to take stronger measures, make more peculiar psychic arrangements than men … Janet Malcolm: The Silent Woman (66).
Die stryd met die beminde word in hierdie gedig, soos ook elders in die bundel, die metafoor vir die verskillende strydende partye van hierdie land, en – gesien in die lig van die laaste afdeling van die bundel – van die hele Afrika. Maar die minnaars staan ook vir die digteres se bemoeienis met die representasievermoë van die woord en vir haar bemoeienis met die skryfproses as sodanig.
Insiggewend is in dié verband Julia Kristeva se kommentaar op Dostoyevsky se Crime and Punishment. Sy lê veral klem op die helende aspek van skryf:
… suffering is overcome through forgiveness, but forgiveness is fundamentally a symbolic affair, and thus potentially an affair of writing … Kristeva … suggests that we should see much more than the imaginary rebirth of characters in these novels, and recognise that Dostoyevsky's writing has analytic effects – first of all, for the reader, but most importantly for Dostoyevsky himself (Lechte, 1990:191-192).
Die afsondering in die liminale sone is beslis ook op sigself gerig, soos duidelik blyk uit die sitaat aan die begin van hierdie blog en ook uit die veelvuldige gebruik van die persoonlike voornaamwoorde "ek" en "my" dwarsdeur die gedig. Die stryd met die geliefde wat in die "ek-en-jy"-modus geskryf word, getuig van persoonlike betrokkenheid by die "ondergrondse" aktiwiteite, maar ook die spreker se persoonlike wroeging vind duidelik gestalte in frases soos:
ek het alles te verloor
ek gee niks op nie (68)
waarin die parallelisme deur herhaling die emosionele geladenheid van die uiting beklemtoon.
Die innerlike stryd met die netelige rasse- en kulturele kwessies van hierdie kontinent, weerklink dwarsdeur die bundel. Die sprekende ek se visie van versoening tussen strydende partye stuit egter keer op keer op die realiteit wanneer meerledighede na vore tree wat gekonfronteer moet word. Ten spyte van háár bereidwilligheid om versoen te raak en te vergewe, loop sy haar telkemale vas teen rasse-vooroordele van haar medelandgenote:
maak nie saak waarvoor ek staan
by wie ek skaar wat ek doen
wie my ondersteun nie?
(Uit: "ná grond-invasions in Zimbabwe" p.45).
Die reis, wat onderliggend is aan die bundel kleur kom nooit alleen nie, en ook 'n belangrike komponent van "skryfode" vorm – "ek reis soos 'n gedagte" (66) – is dus, benewens die verskuiwing na die liminale sone, vir die spreker ook 'n persoonlike reis in haar eie psige in om tot versoening te kom met die problematiek van hierdie land, ten einde vir ander die weg te kan aandui.
Eers wanneer die spreker tot versoening met haarself gekom het, is dit, aldus Kristeva, ook moontlik om met die leser in interaksie te tree: "Writing produces forgiveness; for it opens up suffering to the self and thus to the other as well" (Lechte, 1990:192).
In "skryfode" word die versoening geïmpliseer deur momente soos:
Weer eens vind versoening tussen die minnaars primêr plaas op die vlak van die taal. Luister na verhale van "verwondes" is in die bundel kleur kom nooit alleen nie 'n bevrydende handeling waarin die potensiaal van versoening opgesluit lê. Ook bostaande sitaat blyk dat "die gemeenskap van ons bloed en ons hart" deur middel van taal "betrag" en bepeins kan word.
Volgens Bachelard is die kelder een van die plekke waar mense se lot met mekaar verbind word en selfs 'n ruimte waar die lot van mense geweef word. Hy illustreer hierdie stelling aan die hand van Henri Bosco se Antiquaires:
It is in a basement such as this that the antique dealers … claim to link people's fates. Henri Bosco's cellar, with its four subdivisions, is a loom on which fates are woven (1964:22).
Ook die digteres van "skryfode" is doelbewus besig om in haar liminale ondergrondse sone die lot van verskillende kulturele en rassegroeperinge binne hierdie land aan mekaar te probeer "weef", soos byvoorbeeld in die gedig "ai tog!" en die weefhandeling waarmee die digteres haar wil identifiseer. Dit is vanuit die kelder dat die digteres met die ander wil kontak maak:
Dat kontak wel gemaak is, woorde gevind is waarmee die ander bereik kon word, word teen die einde van "skryfode" duidelik. Die veelseggende slot van die gedig impliseer herstel en herlewing van weefsel wat reeds besig is om te ontbind:
Die metafoor "vingerpuntspriet" impliseer enersyds die pen (waar spriet die betekenis van grashalm het), maar dui andersyds ook op nuwe lewe wat (deur middel van die skryfhandeling) tot stand kom, wanneer spriet verwys na nuwe groei by 'n plant. Verder kan spriet ook die voelspriet of antenna van 'n insek aandui. Hierdie betekenis van die woord dui dan daarop dat die sprekende ek besonder sensitief is in die liminale sone waar sy haar bevind. Die attribuut "vannag", met sy implikasie van donker, roep die "ondergrondse" ruimte op, dus die ruimte waar poësie bedink en geskryf word, die ruimte waar groei en heling kan plaasvind.
Dat nuwe verhoudinge wel tot stand gekom het as gevolg van die digteres se verkeer in die ondergrondse sone, word gesuggereer deur die versoening van die twee minnaars aan die einde van die gedig: