Die boek Spreuke is saamgestel uit hoofsaaklik kort stellings of spreuke (mâshâl in Hebreeus) – sommige noem dit aforismes of twoliners. Dit vang lewenswaarhede of –wyshede vas sodat jy daaruit jou (en ander se) gedrag kan meet en (help) bepaal (1:2). Dit is daarom 'n goudmyn van slagspreuke vir die lewe: "the scrapbook of common grace" (Martin).
Die boek stel opvallend min belang in die amptelike liturgiese aanbidding van God in die tempel. Dit was immers die taak van die priesters en die Psalms, en dié boek staan volledig in die tradisie van die wysheid. Daarom is die boek duidelik meer geïnteresseerd in hoe dit mense kan leer om God in die alledaagse lewe te dien. Die begin van die wysheid is immers om in alles met ontsag vir Sy teenwoordigheid te lewe (1:7; 9:10).
Spreuke leer jou daarom die geheim ken van die lewe coram Deo (voor God), sodat jy met wysheid en oorleg kan leef (1:3) en die dwaasheid kan vermy (1:7).
Geen wonder nie dat dit 'n uiters geskikte bron is vir ouers of opvoeders om in hulle onderrig en/of opvoeding te gebruik nie, want die boek werk nie soseer met groot of abstrakte teorieë of selfs godsdiens-kategese as sodanig nie, maar met 'n doodgewone common sense praktiese benadering tot die lewe voor God en die wêreld, geïllustreer met vele stories, beelde en onthoubare slagspreuke en gesegdes. Maclaren beskryf die boek daarom as "portable medicine for the fevers of youth" en voeg by dat dié medisyne werk of jy die dokter ken of nie (Zondervan Bible Commentary, 654)!
kan weet wanneer iemand verstandig praat (1:2) – bv "'n Oorwoë mening is diep waters, 'n verstandige mens skep daaruit" – 20:5,
'n sin virregverdigheid kan ontwikkel (1:3) – bv "'n troon word deur regverdigheid bestendig" – 16:12 – Spreuke was die King IIICorporate Governance uitgawe van sy tyd!,
met oorleg kan optree (1:4) – bv "My seun, behou die takt en oorleg, moet dit nie uit die oog verloor nie" – 3:21,
tot dieper insig kan kom (1:5-6) – bv "Iemand wat goeie insig het, geniet goedgesindheid" – 13:15,
nie sal toegee as daar verleiding of dwaasheid oor jou pad kom nie (1:7, 10) – bv "Moenie dat die wyn jou verlei as dit so rooi is, so vonkel in die beker, so lekker smaak nie" – 23:31!
Die spreuke is versamel in bundels waarvan 6 hulle weg tot in die boek Spreuke gevind het, soos 'n mens telkens in die eerste vers van só 'n bundel meegedeel word:
die spreuke van Salomo waarvan 2 bundels in die boek opgeneem is (10:1-22:16; 25:1-29:27) waarvan:
die eerste bundel veral met skerp teenstellings werk tussen wysheid en dwaasheid, godvresendheid en goddeloosheid ("Liewer 'n stukkie droë brood met vrede daarby as 'n huis vol kos met getwis daarby" – 17:1) en
die tweede bundel (geredigeer deur koning Hiskia se amptenare, ongeveer 2 eeue na Salomo, en in die tyd van die profeet Jesaja – 25:1) met komplementerende ooreenstemmings of sinteses werk waar die tweede stelling die eerste stelling aanvul, uitbou of afrond ("Miswolke en wind, maar geen reën nie, so is iemand wat spog met wat hy sal gee en dit nooit gee nie" – 25:14);
die gesegdes van die wyses waarvan ook 2 bundels in die boek opgeneem is (22:17-24:22; 24:23-34) en veral met ooreenstemmings en sinteses werk; asook
die belangrike uitsprake van die onbekende Agur (30:1-22 – moontlik ook van Massa in Arabië soos Lemuel) wat onder andere ooreenkomste het met hfst 38 van die boek Job, ook die enigste gebed in die boek Spreuke bevat (30:7-9) sowel as 'n paar diepsinnige opmerkings het oor die lewe , en
die woorde van die onbekende koning Lemuel van Massa (Arabië) – wat eintlik deur sy ma vir hom gegee is (3:1-31) – wat 'n akrostiese gedig is (elke vers begin met 'n opeenvolgende letter van die Hebreeuse alfabet [22 letters]) wat nie net die wyse woorde van 'n vrou illustreer nie, maar dit verpersoonlik in terme van die wyse lewe van 'n vrou.
Vir hierdie bundels is 'n inleiding geskrywe (1:1-7) wat die doel van die boek uitspel, waarna 'n hele aantal wysheidsgedigte geplaas is (1:8-9:18) in die raamwerk van 'n langerige gesprek waarin 'n pa sy seun onderrig, onder andere deur hom ook te laat luister na sy ma (1:8). Dit vorm die eerste deel van die boek wat die belangrikheid van 'n leerbare gees – 'n ander manier waarmee die vermoë om te luister beskryf kan word – onderstreep in terme van die verskil tussen die gedrag van goddeloses en godvresendes:
veral in die soeke na welvaart (korrupsie vs eerlike harde werk – easy money – iets waaroor die Prediker ook uitvoerig uitwy) en
gemeenskap (ontrouheid vs getrouheid – easy sex – 'n sleutel aspek van Hooglied se wysheid).
Goddeloses luister na vrou dwaasheid (9:13-18), en godvresendes na vrou wysheid (9:1-12), sê die boek Spreuke.
Uiteraard veronderstel hierdie ontleding dat die boek, "a collection of collections", oor 'n lang tyd tot stand gekom het (Murphy). Selfs Hiskia het 'n hand gehad in die redaksie daarvan, voor die boek Spreuke in sy finale vorm deel van die kanon geword het, waarskynlik ná die ballingskap.
Ooreenkomste met ander wysheidstradisies
'n Hele paar van die spreuke in die boek Spreuke toon ooreenkomste met die wysheid van ander kulture en godsdienste uit daardie tyd, soos dit ook die geval was in die boeke Prediker en Hooglied. 'n Mens sien dit in vergelyking met die Egiptiese Onderig van Amenemope en die Assiriese Woorde van Ahikar. Die Onderrig van Amenenope het verskeie gesegdes uit die 30 hoofstukke daarvan wat ooreenkom met van die spreuke in hoofstuk 22-23. Die Woorde van Ahikar het net een gesegde wat met 22:13 ooreenkom.
Hierdie ooreenstemmende spreuke is óf meesal aangepas vir gebruik binne die boek Spreuke óf andersom. Die meeste van die spreuke in die boek Spreuke toon egter 'n aanvoeling vir die feit dat dit in die geloofsgemeenskap van Israel gebruik sal word (vgl bv in 6:16-19 die ooreenkomste met dele van die Tien Gebooie uit Eksodus 20). 'n Mens kan ook duidelik sien dat die oorgrote meerderheid van die spreuke in die boek Spreuke uit Israel se eie geloofstradisies put (Skepping – 3:19-20; 8:22-31; Eksodus – 6:16-10; Tempel – 8:34; Land – 2:21-22; 10:30).
Psalms 34:9-14 ()
9Kom ondervind en sien self
dat die Here goed is!
10Julle wat aan die Here behoort,
hoe om die Here te dien.
en 'n lang lewe begeer
14moet hy sy tong weerhou
Efesiërs 5:15-20 ()
Johannes 6:51-58 ()
53Maar Jesus sê vir hulle: "Dit verseker Ek julle: As julle nie die liggaam van die Seun van die mens eet en sy bloed drink nie, het julle nie die lewe in julle nie. 54Wie my liggaam eet en my bloed drink, het die ewige lewe, en Ek sal hom op die laaste dag uit die dood laat opstaan. 55My liggaam is die ware voedsel, en my bloed is die ware drank. 56Wie my liggaam eet en my bloed drink, bly in My en Ek in hom. 57Soos die lewende Vader My gestuur het, en Ek deur Hom lewe, so sal hy wat My eet, ook deur My lewe. 58Hierdie brood wat uit die hemel gekom het, is nie soos die manna wat julle voorouers geëet het nie. Hulle het dit geëet en tog gesterwe. Wie hierdie brood eet, sal ewig lewe.
9 Wysheid het vir haar 'n huis gebou
met sewe klippilare.
3en haar bediendes
na die stad toe gestuur
almal wat nog moet leer!"
En vir dié wat kennis kortkom,
het sy gesê:
wat ek reggesit het!
6Neem afskeid van die onkunde,
dat julle kan lewe,
7Wie iemand so opvoed
dat hy 'n ligsinnige mens word,
wie iemand so leer
dat hy 'n goddelose word,
8Moenie 'n ligsinnige mens
probeer opvoed nie,
Voed 'n wyse op,
9Gee jou aandag aan 'n wyse mens,
leer 'n regverdige,
11As jy wysheid het,
sal jy lank lewe,
12As jy wysheid het, het jy self
die voordeel daarvan;
as jy 'n ligsinnige mens is,
dra jy alleen die las.
13Dwaasheid is soos 'n vrou
wat luidrugtig bly klets,
stadig van begrip
en sonder kennis van sake.
haar stoel staan op die hoogste plek
16"Draai af hiernatoe,
almal wat nog onervare is!"
kos wat stilletjies geëet word,
besef nie dat die dood self
daar wag nie,
dat dié wat hulle deur haar
laat nooi het,
Die bedoeling van 'n Seisoen van Barmhartigheid is om dit wat in die erediens gebeur doelbewus in verband met die nood van die wêreld te bring. Op die manier word ontdek dat die erediens nie 'n doel op sig self is nie, maar bedoel is om ons in te lei na 'n lewe wat God op elke terrein van die lewe vereer.
8Die Engel van die Here
(Uit Psalms 34:8-9)
Aan almal in ………………………………… wat aan God behoort en in Christus Jesus glo.
Lied 454 "Vader, ons eer U vs 1,2,3"
Die spieël van die Woord
Gebed om vergifnis (John Wesley, 1703-1791)
én die wat ons vooruit bedink en beplan.
(Uit: Wat Here is en lewend maak van Dirkie Smit, 2001:49)
Riglyn om te lewe: Efesiërs 5:15-20 ()
Lied 213 "Kom volk van God verhef jul stem 1,2" en/of
(RUBRIEK: Kruisfuur – Verootmoediging / Toewyding / Votum)
Ek kom na U toe, Heer.
Skriflesing: Spreuke 9:1-6
Die teks is nie iets wat maklik met kinders gedeel kan word nie. Vertel eerder 'n verhaal wat wysheid illustreer, bv die verhaal van Salomo en die twee prostitute in 1 Konings 3.
Alternatiewelik kan die gedeelte van die verstandige (wyse) man vertel word:
Matteus 7:24-29 Die twee fondamente
24"Elkeen dan wat hierdie woorde van My hoor en daarvolgens handel, kan vergelyk word met 'n verstandige man wat sy huis op rots gebou het. 25Die stortreën het geval, vloedwaters het afgekom, winde het teen daardie huis gewaai en daaraan geruk, en tog het dit nie ingestort nie, want die fondament was op rots. 26En elkeen wat hierdie woorde van My hoor en nie daarvolgens handel nie, kan vergelyk word met 'n dwaas wat sy huis op sand gebou het. 27Die stortreën het geval, vloedwaters het afgekom, winde het teen daardie huis gewaai en daaraan geruk, en die huis het ingestort en is heeltemal verwoes."
28Toe Jesus klaar gepraat het, was die skare verbaas oor sy onderrig, 29want Hy het hulle geleer soos 'n man met gesag en nie soos hulle skrifgeleerdes nie.
Mens kan ook soos die preekriglyn begin met 'n paar humoristiese wyshede. Ek voeg 'n paar by (anoniem), vertaal gerus na goeddunke.
Hier is 'n paar grappige wyshede:
• Leen altyd geld by 'n pessimis – hulle verwag dit nie terug nie;
• Hoe meer haas, hoe groter die haaspastei;
• Hoe gouer jy agter raak, hoe meer tyd het jy om in te haal;
• As jy gewoonlik nie met jou eerste poging slaag nie, moet jy nie valskermspring probeer nie;
• Indien jy iets nie met die eerste probeerslag regkry nie, vernietig alle getuienis dat jy hoegenaamd probeer het;
• Ervaring is iets wat jy opdoen die oomblik nadat jy dit nodig gehad het.
Egte wysheid is meer as 'n bietjie humor. Egte wysheid is 'n broodnodige rigtingwyser vir 'n bestendige lewe.
In die wêreld waarin die Bybel ontstaan het, is wysheidsuitsprake gebruik om jongmense op te voed. Ouers het hul kinders met wysheidsuitsprake reggeskaaf vir die lewe. Jongmense is ook daarmee voorberei vir posisies van leierskap en om hul rol in die samelewing te vervul.
Spreuke is een van die wysheidsboeke van die Ou Testament. Dit illustreer dat wysheid vir die Ou Testamentiese gelowige was om na te dink oor die werklikheid waarin die mens lewe. Dit soek na die patroon en orde wat God in die wêreld se struktuur ingebou het. Wysheid is om te lewe volgens hierdie patroon en orde. Deur nadenke oor die patroonmatige kan mens jou lewe reg inrig, jy kan met wysheid lewe. Geluk en voorspoed is om volgens God se orde te lewe.
Wysheid begin met die dien van die Here: om die orde wat Hy daargestel het te soek en te eerbiedig, is diens aan die Here (9:10). Wysheid funksioneer altyd binne die raamwerk van geloof in die Here. Wie die orde van God ignoreer, versteur die orde en moet die gevolge daarvan dra; wie volgens die orde lewe, kan verwag dat dinge vir haar of hom goed sal verloop (9:6).
Die wysheid waartoe Spreuke uitnooi is om in die alledaagse, gewone lewe met wysheid, met insig te lewe; as mens wat God ken en wie se lewe deur Hom beheers word. Dit gaan daarom om die lewenskuns te leer, om met integriteit 'n positiewe lewe te gaan lewe.
Wysheid bou 'n huis
Wysheid word in ons teks – soos dikwels op ander plekke – as 'n verstandige vrou voorgestel wat vir haar 'n huis gebou het. Sy berei 'n feesmaal voor en stuur haar bediendes die hele stad vol om mense te nooi om te kom leer. Diegene wat kennis kortkom, die onkundiges oor die regte lewenspad, moet saam kom feesvier en kom leer. Onkunde is dwaasheid wat tot verkeerde optrede lei. Mense moet kom leer, sodat hulle op die pad van insig kan lewe.
Die bou van hierdie vaste huis met die begronde onderrig wat Wysheid gee, is 'n gelykenis wat getuig van die koers waarop God se wysheid mens se lewe plaas. Almal wat onvolwasse, eenvoudig en sonder ervaring is, word op die regte pad geplaas. Wysheid is om die Here te dien en te volg. Dit gee die ware lewe (6).
Hou rekening met Dwaasheid
Later in Spreuke 9 word ook van dwaasheid vertel (13-18). Dwaasheid word ook as 'n vrou voorgestel. Sy sit en klets, sy roep ook die onkundiges. Sy leer mense dat gesteelde water lekker is, en kos wat in die geheim geëet word, lekker is. Hierdie skelmstreke en kortpaaie na sukses lei eintlik net na die dood toe. Die dood self wag vir mense wat haar lering volg.
Mense in die visier
Beide Wysheid en Dwaasheid het mense wat onderrig benodig, in die visier. In die eerste 9 hoofstukke van Spreuke word veral oor jongmense gepraat. Jongmense het opvoeding en leiding nodig. Hulle moet opgevoed en gelei word. Hulle het die keuse om hulle eie koppe te volg en die kortstondige voordele van dwaasheid na te jaag. Of hulle kan wysheid leer en daarmee op die pad na egte voorspoed geplaas word.
Soos 9:10 sê:
Leerbaarheid as deug
Die openheid om geleer en onderrig te word, is 'n sleutel tot 'n wyse lewe. Vir die wysheidsboeke van die Bybel is leerbaarheid een van die belangrikste deugde denkbaar. Leerbaarheid, aangevul deur wyse onderrig, maak mens 'n ekspert vir die lewe.
Ons weet nie uit onsself wat die beste weg vir die lewe is nie. Ons het nodig om ons onkunde te bely, en ons oop te stel vir God se wysheid. Op hierdie manier leer ons om reg te lewe.
Christus as die Wysheid van God
Dis is opvallend hoeveel tipiese wysheidsuitsprake Jesus maak.
Daar is – om mee te begin – 'n groot ooreenkoms tussen die huis wat Wysheid bou, die maaltyd wat sy voorberei, en die uitnodiging wat sy rig aan mense om te kom eet, en die soortgelyke maaltyd wat Jesus in een van sy gelykenisse beskryf (Lukas 14:15-32). Die verband tussen Jesus se lering en die wysheidsliteratuur strek egter veel dieper.
Sowat 70% van Jesus se lering het 'n tipiese wysheidskarakter. Jesus gebruik gelykenisse, wysheidsgesegdes ("Dit is makliker vir 'n kameel om deur die oog van 'n naald…), saligsprekinge en raaisels ("Wie sy lewe verloor, sal dit behou…"). Jesus word in die Nuwe Testament as 'n wysheidsleraar – net soos Vrou Wysheid – voorgestel.
Jesus is egter veel meer as net 'n Wysheidsleraar. Jesus is die Wysheid van God. Jesus is God se mensgeworde Wysheid. Jesus se dissipels is diegene wat Wysheid se juk opneem en van Jesus leer.
God se Wysheid is om die wêreld te betree in Jesus, om die diepte van die dood as gevolg van die mens se dwaasheid te betree, en die dood en Bose aan die kruis te oorwin. Jesus se opstanding uit die dood is die ewige bevestiging van die oorwinning van God se Wysheid. Daarom is die weg wat Jesus wys die regte pad om op te lewe.
Wysheid se oorsprong is nie 'n geheim nie. Wysheid begin met die dien van die Here. Dit is om jou verhouding met God te verstaan, jou plek voor Hom te ken.
Om die uitnodiging na wysheid se fees te aanvaar, is om vir die lewe te kies. Om in dwaasheid te bly, stuur af op die dood. God wil so graag dat ons wysheid moet hê, dat Hy Christus God se wysheid vir ons gemaak het (1 Kor 1:30). In Johannes 6:51 sê Jesus Hy is die brood van die lewe, wie van Hom eet sal vir ewig lewe. Ware wysheid is om in Jesus te glo, om Hom in die nagmaal te eet, deel van jou lewe te maak. Met hierdie wysheid kom al die aardse en hemelse seëninge. Alles is vir jou voorberei en alle seëninge word aan jou belowe. Watter fees, watter uitnodiging!