Nuuskommentaar: Is verpligte inentings op die horison?(Argieffoto: Elmond Jiyane/GCIS) President Cyril Ramaphosa het die afgelope Sondagaand vir die eerste keer in ŉ lang ruk die land oor die Covid-pandemie toegespreek. Die afgelope Sondagaand het Ramaphosa aangekondig: “We have therefore been undertaking engagements with social partners and other stakeholders on introducing measures that make vaccination a condition for access to workplaces, public events, public transport and public establishments.” Dit staan natuurlik in skrille kontras en volkome teenstelling met die aankondiging wat Ramaphosa in Februarie vanjaar gemaak het: “But I want to be clear. Nobody will be forced to take this vaccine. Nobody will be forbidden from travelling, from enrolling at school, or from taking part in any public activity if they have not been vaccinated.” Sodoende is dit wat een van die mees verdelende debatte van die moderne geskiedenis gaan wees behoorlik op eie bodem aan die gang. Moet mense verplig word om in te ent of nie? AfriForum het reeds onomwonde gestel dat hulle verpligte inentings sal teenstaan. Hulle erken die doeltreffendheid en veiligheid van entstowwe, maar sal die verpligte toediening daarvan deur die regering beveg. Hulle maak ook die belangrike punt dat verpligte inentinge internasionaal reeds bewys is om die absolute teendeel te bereik – mense skop doodeenvoudig vas. So ook het die kerkgroep South Africa National Christian Forum (SANCF) reeds hofstukke by die Grondwethof ingedien om verpligte inentings teen te staan weens die growwe skending van menseregte waarop hierdie verpligting sal neerkom. Die Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie (SAMRK) het reeds by monde van hul voorsitter, Bongani Majola, gesê dat individue en private entiteite wat nog oor die grondwetlikheid van verpligte inentings debatteer, geen voet het om op te staan vanuit ŉ regsperspektief nie: “Government is a government of everybody, private institutions can’t say they can’t be bound by a law of general application, which is passed by Parliament.” As die regering sê dit is so, is dit dus so. Daar is geen terugpraat met die regering nie. Daar is geen uitdaag van wetgewing of beleid deur die howe nie. Daar is beslis geen burgerlike verset of opstand vanuit kulturele, morele of godsdienstige oortuigings nie. Wanneer die regering besluit dat entstowwe verpligtend is, sal dit dus verpligtend wees. Die gedagte dat die regering se wette en beleide vir ewig en onaanvegbaar staan, is en was egter nog nooit waar nie. Dit wat wet is, was nog nooit outomaties en noodwendig moreel reg nie. Dit beteken egter ook nie dat die regering wat ŉ wet oor iets deurvoer, dit outomaties immoreel en verkeerd maak nie. Groot gedeeltes van ons samelewing staan een of ander mate en vorm van verpligte inentings voor – mense wil regtig graag anderkant die pandemie beweeg op so ŉ wyse dat openbare gesondheid steeds behoue bly. Entstowwe is elke samelewing wêreldwyd se beste kans hierop. Doodeenvoudig omdat dit die beste moontlike bestrydingsmiddel teen die virus is – Covid is gevaarlik en ons het geen kuur daarvoor nie. Sodoende dink mense wat verpligte inenting voorstaan dat diegene wat inentings weier in individuele selfsug optree met die openbare belang wat nie op die hart gedra word nie. Dit is die ander kant van die debat. Dit lyk egter of verskeie werkplekke en universiteite inentings verpligtend sal maak selfs voordat die regering ŉ nasionale mandaat uitvaardig. Die Universiteit Stellenbosch (US), die Universiteit van Kaapstad (UK), Old Mutual en Discovery het reeds verpligte inentings begin oorweeg. Bestaande besluite oor verpligte inentings kan vloei uit die bepalings vir beroepsgesondheid en ‑veiligheid wat in Junie vanjaar deur die departement van arbeid uitgereik is met betrekking tot Covid-19. Hierdie beleid maak daarvoor voorsiening dat werkgewers beleid mag instel wat vir verpligte Covid-19-inentings voorsiening maak ten einde ŉ veilige werksplek te skep. Hierdie bepalings maak egter steeds daarvoor voorsiening dat werknemers verpligte inentings mag weier op grond van mediese óf grondwetlike redes. Die een ding wat wel onbetwisbaar waar is, is dat ŉ gesentraliseerde oorkoepelende benadering van die regering af op ŉ absolute ramp sal neerkom. Indien ons enigsins ŉ sinvolle openbare gesprek wil voer oor die spanning tussen individuele vryheid en openbare belang, gaan hierdie sentralistiese element afwesig moet wees. Verder vergiftig die regering ook die gesprek deur enigsins teenwoordig te wil wees – mense het feitlik geen vertroue in die regering oor nie en sal enige gesprek waarby hulle betrokke is, tans wantrou. Dan moet ŉ mens ook altyd uitsonderlik versigtig wees vir enige regering wat regte – soveel meer basiese vryhede en regte op liggaamlike integriteit – by ŉ mens met mag weg wil neem. Siende dat uitsluitlik die regering ŉ monopolie op geweld het, is die magsbalans in hierdie debat tussen burgers en regering heeltemal skeefgetrek. Daarom moet daar soveel moontlik weerstand gebied word om die regering se magsvergrype teen te staan – ook met verwysing na inentings. Tussen deur hierdie en verby die regering se betrokkenheid, gaan die debat egter voort. Die vraag wat baie moeiliker gaan wees om te beantwoord, is hoe gemeenskappe se oplossings self lyk. Suid-Afrika is ŉ gemeenskap van gemeenskappe waarin radikale liberalisme en individualisme afwesig is. Ons het sterk groepsgevoelens met die openbare of gemeenskapsbelang wat sterk deel van ons alledaagse lewens is. Die vraag is dan hoe hierdie openbare belang – in die lig van entstowwe, individuele vryhede en persoonlike voorkeure – die beste beskerm en bevorder kan word. Entstowwe is bewys om tans ons beste moontlike kans om ŉ wêreld anderkant die pandemie te wees – een waarin Covid net endemies soos die griep met ons saamleef en soortgelyk hanteer word. Hoe gaan hierdie spanning tussen individuele vryheid en groepbelang opgelos word sonder om families en gemeenskappe uitmekaar te ruk? Is daar werklik sogenaamde selfsugtige oningeëntes in gemeenskappe wat met gesonde sosiale druk tot inenting oorreed moet word en oorreed behoort te word? Moet diegene wat oningeënt is, nie net met goeie argumente oorreed word nie – is dit moontlik of wenslik? Is dit moontlik dat entstowwe een van daardie goed is wat vir die doeleindes van die openbare lewe onverklaar en privaat kan bly? Kán hierdie benadering in die lig van ŉ voortslepende pandemie ooit die openbare gesondheidsbelang van gemeenskappe bewaar en bevorder?