Dit is die fokus op die konkreet menslike, dus menslike handelinge wat saak maak. Dit gaan dus om 'n deugde-etiek. In Purgatorio werk mense juis om verlore deugde te herwin.
Alhoewel Dante dus gesetel is binne die teologie van sy tyd gaan dit nie om die abstrak metafisiese nie maar om die konkreet historiese - 'n benadering wat gewoonlik sterk appelleer op die algemene gelowige.
Die meeste kommentators vind die agtergrond tot Dante se mistieke impulse eerstens in sy liefde vir Beatrice wat reeds op negejarige ouderdom begin het (Kruger 2013:32-33).9 Maar mistiek is nie net toeganklik vir uitverkorenes nie. Elkeen word gebore as redelike wese met 'n vermoë vir mistiek. Waarom? Omdat die menslike brein soos vergestalt in menslike bewussyn ons toerus met wonderlike vermoëns waaronder die nadenke oor die idee van oneindigheid, en al die godsdienstige verpersonifikasies wat dit kan inhou (sien Kant se oneindige oordeel).
Intensie en tendensie is vir Kruger (2013:304) konstituerend in die vertolking van die werkingsgeskiedenis van Dante se gedig. Dit is die streef na en neig na dimensies van die gedig. Waar die streef na of die intensie van die gedig die bedoeling van die digter verteenwoordig, sien Kruger die streef na of die tendensie as ontginningspotensialiteit van die gedig wat na vore kom in later tye by ander denkers. "Dit verwys na waarheen die werk nog neig, sonder dat die skepper ook die méér-waarde van sy gedig kan noem" (Kruger 2013:304). Kruger stel natuurlik veral belang in die wat hy noem die "dimensies van mistieke gerigtheid wat halfverskuild in sy gedig teenwoordig is en geïmpliseer word ..." (Kruger 2013:304). Dit beteken nie dat ingelees word wat nie daar staan nie. Toegepas op Dante beteken dit dat ons dieper moet kyk as net die voorhande verbeeldingsbeelde wat in die Commedia na vore kom. Die Absolute of Ongrond is vir Kruger die vernaamste tendensie van die gedig wat dit vierkantig binne mistieke sfeer plaas. Ons kyk kortliks na wat hy met Ongrond bedoel.
Mistiek bring die ontmoetingservaring met die Absolute of Ongrond na vore. "Ongrond" is die vertaling van Ungrund wat hy van Jakob Borne (1575-1624) oorneem.10 Die absolute kan nie begrond word nie, God kan nie gedefinieer word nie, Syn kan nie uitgespel word nie, die Oneindige kan nie ingeperk word nie. Sou ons dit kon doen, sou die mistieke aard daarvan verval. Om die laaste grond te begrond sou vir die mens die Archimediaanse vastepunt wees vanwaar hyself as god alles sou kon beweeg; sou ons Syn vaspen, sou niks nuut en verrassend ons in 'n wêreld met oop moontlikheid meer ontmoet nie; sou ons die Oneindige omlyn, word dit 'n statistiek in die binnewêreld van menslike logika en denke. Die negatiewe vorm deel van die Absolute/Oneindige. Die metafoor in die diafoorgestalte daarvan beklemtoon dit: God is nie letterlik grond, diepte, syn, lig nie. As God lig bewoon is dit ontoeganklik; fokus jy op God as Syn kom Hy in die gestalte van die nie-syn na vore (sien Jean-Luc Marion se werk God without Being); vind jy in Hom grond dan is dié grondeloos; is God liefde dan is dit in modus van die oneindigheid daarvan. Daarom is mistiek die gepaste ontmoetingsruimte wat die mens buite die ruimte woordeloos laat.
Dat die transendente anders is, meer is, onkenbaar en gans anders is, draai dialekties die kenverhouding om: die ek ken of vind die Transendente nie, maar die ken vind my. Dit is 'n bekende gedagte in die Christendom. Die feit dat ek geken word dui op 'n ontmoetingservaring wat ek met die Transendente gehad het en waarvan die uitkoms soortgelyk is aan Kruger se idee van die na-mistieke ervaring (Kruger 2013:333).
Kruger dui op gepaste wyse die biologiese onderbou, die rol van die onderbewuste in die Commedia aan:
Die menslike brein, dit wil sê, menslike bewussyn oorskry altyd grense. Wat lê anderkant die bekende? Menslike biologie is 'n onvermybare dimensie van mistiek. Geen mistieke ervaring of kennis kan ons menslike biologie oorskry nie. Geen Godskennis kan ons menslike biologie oorskry nie. Dit reduseer mistiek of die Godservaring nie tot blote elektrochemiese breinprosesse nie net so min as wat die ontwerp van 'n teleskoop die oopdekking van die hemelruim relegeer tot eienskappe van die teleskoop.
Filosofiese en godsdienstige idees word bepaal deur die wêreldbeeld en wetenskaplike insigte van elke tyd. Baie van die groot filosowe - dink maar aan Pascal en Descartes - was ook wiskundiges. Idees bepaal ons selfsiening en siening van die werklikheid. Dit is op die ideëvlak wat ons die uitdagings wat die werklikheid aan ons stel "oorwin". As ons die wêreld nie meer as plat beskou nie ('n idee), word seevaart moontlik sonder die vrees dat ons iewers gaan afval in die oneindigheid in. Dit is fassinerend dat idees geformuleer in die leunstoel van die transendentale rede (Kant) so perfek in die fisiese werklikheid toegepas kan word. Kruger erken die verband tussen mistiek en wetenskap: "Wat Dante vir sy tyd gedoen het, wil sommige vir die teenswoordige tyd doen: 'n integrasie van wetenskap en mistieke wete" (Kruger 2013:7, 333). Hy staan tereg skepties teenoor 'n versoening tussen wetenskap en mistiek. Maar integrasie van die twee groothede is nie die enigste alternatief nie. Dit kan gewoon as komplementêr beskou word. Wat nie ontken kan word nie, is dat die wetenskap verklaringe voorhou van mistieke ervaringe wat vir die mens die ultieme ontmoeting met die transendente kan verteenwoordig.
Dante was kind van sy tyd. Wel 'n uitsonderlike kind met 'n aanvoeling vir die wetenskap, politiek, godsdiens en die kuns van sy tyd. Maar hy was ook 'n mens, onderworpe aan die biologie van menslike natuur. Hy het lief gehad, begeer, geopponeer (die swart Guelfe). Hy het gely: om uit jou geboortestad (Florence) verban te word, om bedreig te word met doodsdreigemente is nie 'n geringe saak nie. Die wyse waarop hy erkenning aan die aards biologiese realiteite gee, maak sy werk besonder en maak van Dante self 'n voorloper van die renaissance.
Sonder Dante se verbanning uit Florence het ons dalk nooit die Commedia gehad nie. Van die grootste kunswerk word gebore via 'n dialektiese interaksie met die negatiewe. Die menslike gees kan nie ingekerker word nie. Kreatiewe verbeelding was Dante se bevrydende Messias wat sy ryk sou vestig in die Commedia.
Kruger se belesenheid in die mistiek kom na vore in al die voorbeelde wat hy aanhaal van analoë opvattinge in ander kulture en godsdienstradisies wat ooreenkom met die basiese gedagtegang van die Commedia - sy universeel gelyklopende mistieke idees. Hy verwys na die konteks van die Nabye Ooste (2013:12ff); die Judaïsme, Islam, die Indiese kultuur (2013:315ff) en Boeddhisme (2013:317ff).
Die menslike onderbewuste het in die laaste paar jaar saam met breinnavorsing veel aandag geniet. Ons besef vandag die belang daarvan vir ons totale menswees - al raak breinnavorsing maar net die oppervlakte aan. Ons rasionaliteit word bepaal deur affektiwiteit. Menswees is deur en deur biologies begrond. Dink maar aan die rol wat spieëlneurone speel as ons sien hoe iemand anders seerkry of gepynig word. Stap dan saam met Dante en Virgilius deur die hel en dink aan die Middeleeuse mens wat die hel as 'n konkreet letterlike plek gesien het. Dan besef ons iets van die impak wat die verhaal op mense van die tyd gehad het en selfs op ons vandag as ons ons in die verhaal inleef.11
Kruger vergelyk die mistieke ervaring met 'n droom - drome is so kreatief omdat dit ontspruit in die menslike onderbewuste (sien Kruger 2013:335-336; 340, 343, 345). Drome is analoog aan die mistieke ervaring. Dit kan nooit presies na die tyd verwoord word nie.
Drome word nie aan bande gelê deur sintuiglike indrukke nie, omdat die sintuie dan dormant is (deafferentasie is die term vir werkinge van die brein terwyl sintuiglike indrukke uitgesluit word). In 'n groot mate is deafferentasie voorwaarde vir die mistieke belewenis. Met die uitdoof van ons sintuie kom die kreatiewe spel van die onderbewuste in die wêreld van drome na vore: 'n spel wat baie ernstig en noodsaaklik vir menslike geestesgesondheid kan wees. Dit is 'n verbeeldingryke spel waarin ons emosies, wense, begeertes, vrese, vryelik na vore tree. Tog word dit ons ontneem as ons wakker word.
Dit gaan hier om die verhouding tussen die binnewêreld en buitewêreld van 'n literêre geskrif. Roland Barthes het met sy idee van die nulgraad van verwysing die outonomiteit van die tekstuele binnewêreld bevestig. Die kunswerk skep sy eie werklikheid wat vir die leser gebeure word en as sodanig waar is.13
Daar vind 'n vermenging plaas tussen die horison van die werk en dié van die leser deurdat die werk in die wêreld van die leser ingetrek word, deur hom toegeëien en verpersoonlik word. In die proses word die werk self in sy selfstandigheid verander, vernietig. Maar dit is die doel van die suksesvolle kunswerk - om vernietigend gevier te word. In hierdie opsig is die vraag of Dante werklik 'n mistieke ervaring gehad het irrelevant en word die moontlikheid geopen van die leser wat deur die werking van die werk self tot hoër insig tot 'n mistieke ervaring kan kom.
"Die Hel is die lewe; lewe is Hel" (Kruger 2007:325). Die meeste van Dante se karakters in die Inferno is uit die werklike lewe geneem.15 Sartre het gesê hel is die ander. Punt is, die hel is ons eie skepping. Die ervaring van transendensie is 'n aardse ervaring van dit wat die voorhande werklikheid oorskry. So min as wat ons oor ons eie skaduwee kan spring, so min kan die ervaring van die Transendente Ander ons beliggaamde werklikheid oorskry. Maar dit is juis die voorhande werklikheid wat in die transendente ervaring transparant word en die mens 'n blik op die "anderkant" bied. Die blik maak egter nie die goddelike misterie bekend nie, maar is 'n spieëlbeeld wat ons ons werklikheid in 'n nuwe lig laat sien (Du Toit 2011:8-9). Dante se Commedia is 'n voorbeeld van immanente transendensie in die sin dat sy historiese werklikheid via sy pelgrimsreis en al die ervaringe wat dit meegebring het sy wêreld in 'n transendente lig geplaas het. Hy het 'n werklikheid agter die voorhande gesien - 'n visioenêre ervaring wat 'n nuwe interpretasie van sy omstandighede moontlik gemaak het. Die transendente wat hier geïmpliseer word, is meer as die verbeeldingryke tekeninge van sy beskrywing van die hel. Dit kom eers eg na vore in die godsaanskoue waar transendensie die radikaal Anderse verteenwoordig. Nietemin is die aanloop tot die visio Dei sy konkreet aardse ervaringe.
Dit is juis in en deur die aardse realiteite, die skokkende tonele in die hel, dat die menslike gees streef na die oorskryding hiervan. Dit word bemiddel deur die ervaring van die transendente.
Du Toit, CW. 1987. Teks, verwysing, waarheid. Die relevansie van die verwysingskwessie vir die besinning oor die epistemologiese aard van die dogmatiek. Skrif en Kerk 8(2) 154-169. [ Links ]
7 Dan Brown is tans een van die skrywers wie se werk die beste in die wêreld verkoop. In sy "Inferno" speel Dante se werk 'n beduidende rol. Brown skets Dante se Florence uitvoerig, bied 'n goeie agtergrond met etlike aanhalings uit Dante se werk en dit dra by tot 'n uiters suksesvolle verhaal. Hy maak veel van Dante se gewraakte stelling dat die beste plekke in die hel bewaar word vir mense wat in tye van morele krisisse neutraal staan. Die krisis wat in Brown se werk ter sprake kom en waarom die intrige in sy verhaal wentel, is die ekologiese krisis, oor-industrialisasie en die menslike oorbevolking van die planeet.
9 Kruger wys ook op Dante se waarskynlike kennis van die Rosekruisers wat 'n groot invloed op hom sou uitgeoefen het.
10 Sonder om in diepte hierop in te gaan, kan genoem word dat ongrond (die grondelose - dit wat nie begrond, gedefinieer of vasgevang kan word nie) oneindigheid inhou. Die Godsidee is oneindig. Ongrond impliseer dus dat Hy nie binne ontologiese kategorieë val nie - wat weer die vraag na vore roep of God as nie-Syn gesien moet word. Dit is 'n paradoks, want Syn sal dus beperk word tot die menslike bestaan met sy bewussynsinhoude. Die mens op sy planeetjie is maar 'n niksseggende spikkel in die univers. Hoe kan die "spikkel" as Syn gesien word terwyl Oneindige Grootheid nie-Syn is?
11 Kruger verwys (2013:319) na die Andhakas, 'n groep monnike wat van die Theraveda weggebreek het wat die idee van folterende duiwels en 'n plek van foltering verwerp. Tog was daar 'n skokkende beskrywing van die hel. Die waarskynlike verklaring vir Kruger is dat dit gebruik is as skrikmaatreël om mense tot besinning te ruk; aan die ander kant, om aan mediteerders die krag van hulle eie verstandelike fabrikasies te illustreer.
16 Vir die Middeleeuse mens het stof gestaan teenoor gees soos die tydelike teenoor die ewige (sien Eire 2010:105).