Ela Spence (1909–1997) | LitNet
Erika Terblanche ATKV|LitNet-Skrywersalbum 2014-10-29
Sêgoed van Ela Spence
"Ek wil dit egter benadruk dat ek geen letterkundige is nie. My werk bestaan net uit ligte ontspanningsleesstof. My romans is almal liefdesverhale waarvoor daar tog maar altyd ’n aanvraag bly." (Die Transvaler, 14 November 1979)
"Daar is ook ’n ondertoon van godsdiens in feitlik elke roman. Ek glo dat as ’n mens se godsdiens ’n natuurlike deel van jou lewe is, vloei dit vanself deur na wat jy praat of skryf." (Die Transvaler, 14 November 1979)
"Ek het ’n rykdom van herinneringe. As ek moet kla, moet ek my skaam. Dis heerlik en ’n voorreg om nou ’n rustige lewe hier by my kinders op Stellenbosch te hê. Ek doen my eie ding. As ek net my radio en boeke het, is ek doodgelukkig." (Sarie, 28 September 1994)
Oor nuwe skrywers en die 1990's se meer eksplisiete romans: "Ek voel elkeen skryf soos hy wil. Destyds was die leserspubliek nog in sy kinderskoene; vandag is dit ’n meer volwasse prentjie, ’n ander mark. As hulle die soort boeke wil hê, dan moet dit geskryf word. Maar dit lyk tog of daar steeds ’n behoefte aan my soort boek ook is. Mense lees graag oor die liefde." (Sarie, 28 September 1994)
Elizabeth Engela (Ela) Stander is op 13 September 1969 gebore. Sy was die enigste kind van eerwaarde Gideon Stander en sy vrou. Haar vader was vir lank kapelaan, aanvanklik van die gevangenis op Barberton en later van die Sentrale Gevangenis in Pretoria.
Ela het die laerskool op Barberton bygewoon en haar hoërskooljare aan die hoërskool op Ermelo deurgebring.
Sy het aan Suzette Truter (Sarie, 28 September 1994) vertel dat haar Engels-onderwyser op skool gereeld ’n streep deur haar opstelle getrek het met die kommentaar: "Jy het heeltemal te veel verbeelding."
Ela was as kind al dol oor lees. Omdat sy ’n alleenkind was, het sy baie maal eerder gelees as wat sy met haar maats gaan speel het. "Ons het ’n hekkie gehad wat so gepiep het met die oopmaakslag," het sy aan Suzette Truter vertel, "en as ek die piep gehoor het, het ek geweet dis ’n maatjie wat kom kuier. As ek nie lus was vir geselskap nie, het ek onder die bed gaan wegkruip en nie geantwoord as my ma roep nie. As ek weer die hekkie hoor piep, het ek geweet ek kan uitkom, en dan het ek ewe vroom gevra: 'Het Mamma geroep?' Ek dink ek het in ’n fantasiewêreld geleef sonder dat ek bewus was daarvan."
Ná skool is Ela na die Universiteit Stellenbosch. Sy het as joernalis op Barberton begin werk en het heel dikwels bydraes vir Engelse tydskrifte begin lewer.
Daar is baie mense wat nie daarvan bewus is dat Ela baie graag ’n operasangeres wou wees nie. "En ek het ’n pragtige stem gehad, hoor. Ná skool op Ermelo is ek na die Universiteit Stellenbosch om verder te gaan leer in sang en tale. Maar halfpad deur het ek baie siek geword en moes ek weg van die universiteit. Ek het my byna dood gehuil. Nie geweet wat nou van my gaan word nie," het sy aan Magda Theron (Beeld, 14 Oktober 1991) vertel.
Ela is op 30 Junie 1934 in Barberton met Reginald Spence getroud en hulle het in Pretoria gaan woon, waar hy jare lank onderhoof was aan die Laerskool Pretoria-Oos. Twee dogters, Elna en Annette, is uit die huwelik gebore. Annette het later ’n skrywer van jeugverhale geword. Ela het ook vyf kleinkinders en een agterkleinkind gehad. Reginald (Reg) is in 1984 oorlede na ’n huwelik van vyftig jaar.
Ela en Reg het ’n baie gelukkige huwelik gehad, het Ela aan Suzette Truter vertel. "Ek en Reg was maats, ons het alles saam gedoen en saam geniet. Ons het dieselfde belangstellings gehad. Hy was ’n ongelooflik vrolike mens, en ’n beminde en knap onderwyser. Jare later het van sy leerlinge hom in die straat gekry en dan gesê: 'Meneer Spence, jou lesse was die beste. Ek kan vandag nog necessary en bicycle spel."
Sy en Reg het na sy aftrede in ’n woonstel in Sunnyside gaan woon, en nadat Reg oorlede is, het sy eers in die Sonnheim-tehuis vir bejaardes in Pretoria gaan bly totdat sy later by haar dogter Elna op Stellenbosch ingetrek het.
Ela het haar skryfloopbaan met die skryf van kinderverhale begin. Daar was in daardie jare (1940's en 1950's) ’n tekort aan oorspronklike Afrikaanse kinderboeke en sy het in ’n definitiewe behoefte voorsien.
Haar eerste roman vir volwassenes, Bevryding, is in 1946 gepubliseer en daarna was daar geen keer aan haar nie. Die tema het in haar kop gekom nadat 'n vrou by hulle in die huis gewoon het terwyl haar man in die tronk was. "Dit het my laat wonder hoe dit moet voel om weer vry te wees ná ’n tyd in die tronk," het sy aan Magda Theron (Beeld, 14 Oktober 1991) vertel. "Die titel was dus daar en die verhaal het maklik vorm aangeneem. Ek het die eerste boek in sowat tien weke met ’n potlood geskryf. Toe het ek begin tik – en dit het veel vinniger gegaan."
Die een roman na die ander het uit haar pen gevloei. Sy het dikwels na Europa gereis om agtergrond vir haar romans te vind.
Ela het vinnig, baie en maklik geskryf. Wanneer sy eers die titel gehad het, het die verhaal self sy loop geneem. Soms het sy ’n boek binne agt dae klaargemaak. Sy het ook dikwels verhale in opdrag geskryf, soos die Florence Nightingale-reeks, waarin die heldinne almal verpleegsters was, in ’n tyd toe daar ’n tekort aan verpleegsters was. In hierdie boekies moes die verpleegberoep verromantiseer word – en Ela het niks van die beroep geweet nie. Sy is gevolglik na ’n hospitaal toe. "Die suster het vir my gesê ek moet in die hospitaalbed gaan lê, en as iemand vra hoekom ek hier is, moet ek sê dis vir observasie! Ek het” (aan Suzette Truter). Die boekies is later in ’n bundel gebind en het as die Suster Wanda-reeks bekend gestaan.
Ela het ook op die gebied van tydskrifte baanbrekerswerk verrig. Sy was ’n gereelde medewerker aan tydskrifte soos Die Huisgenoot, Sarie, die destydse Brandwag, Die Taalgenoot, Die Landbouweekblad, Die Voorligter, Die Transvaler en die Dagbreek, waarin van haar kortverhale, kinderverhale, vervolgverhale, artikels en reisverhale verskyn het. Sy het ook ’n raadgeerubriek vir twee tydskrifte behartig.
Daar was so baie pos in die tydskrifte se possakke dat sy haar huisadres vir die mense wat raad gesoek, gegee het. "Ek het probeer help," het sy aan Truter vertel. "Vandag (1994) sal ek nie so ’n rubriek kon hanteer nie, want hulle kom nou met allerlei seksuele probleme! Sulke goed het ek nie geken nie. Een man het destyds gevra ek moet oor homoseksualiteit skryf. Toe skryf ek vir hom ek weet glad nie waarvan hy praat nie, dis vir my totaal onbekend. Hy laat weet toe hy sal vir my skryf. Elke Maandagoggend het hy agt bladsye op sulke groen papier vir my gestuur. Het hy my opgevoed! Hy het foto's gestuur van sy minnaar, en dinge geskryf soos: Let op na sy sensuele lippe! O, dog ek, nou is ek in ’n ding! Maar ek het almal probeer help."
Sy het selfs ’n skooloperette, Vrolike feesdae, wat in 1968 opgevoer is, op haar kerfstok. Sy het teenoor Magda Theron verder uitgewei: "Toe hulle my vra om die operette te skryf, het ek gehuiwer en gesê ek kan dit nie doen nie. Maar hulle het aangehou omdat hulle glo moeg was vir feetjies en dwergies. Die musiek is gekomponeer deur Hansie Gouws, wat toe inspekteur van musiek van die Transvaalse Onderwysdepartement was. En vandag is dié operette waarskynlik al by elke laerskool in die land opgevoer."
In 1976 het sy weens swak gesondheid haar tikmasjien gebêre, maar nie vir lank nie, want in 1979 het sy weer agter hom ingeskuif en voortgegaan om haar duisende getroue lesers met haar verhale te boei. Haar vreemde verlede het sy in slegs sewe dae voltooi, en sy het dit as haar sewentigste verjaardagpresent aan haarself beskryf, het sy aan Ebs Joubert in Die Transvaler van 14 November 1979 vertel. As sy eers aan die skryf was, kon sy maklik regdeur van die aand agtuur tot die volgende oggend werk.
Oor die kort tyd waarin sy die verhaal klaargemaak het, het sy aan Joubert verduidelik: "Jong, ja, as ek skrywe gee ek vet. Ek skrywe – of liewer tik – baie maklik en vinnig en het altyd net ’n titel sonder ’n voorafbeplande tema. Die verhaal skryf homself as daardie eerste paragraaf getik is. Daarna moet ek in topversnelling bly om by te bly by my karakters."
Sy het ook nie sommer moeg geword as sy eers aan die skrywe was nie. "Ek lewe my so in my karakters in dat daar vir moeg word net eenvoudig nie tyd is nie. Ek het nog nooit langer as tussen sewe en twaalf dae geneem om ’n boek te voltooi nie."
Ela het in 1980 ’n ligte beroerte-aanval gehad en dit het veroorsaak dat haar een hand ’n bietjie "dom" geraak het. Haar laaste publikasie was die verjaardagboekie Op goue vleuels wat in 1981 verskyn het. Dit het sy nog met ’n potlood geskryf, omdat sy nie meer kon tik nie. Daarna het die mense haar gevra om haar boeke op band op te neem, maar sy was nie daarvoor te vinde nie: "Ek kan nie in so 'n dooie masjien iets probeer skep nie – ek moet al tien vingers op my tikmasjien gebruik."
Herinneringe aan haar reise oorsee was vir Ela Spence baie kosbaar. Verskeie lugdienste het haar genooi om Europa en Suid-Amerika te besoek en daar het sy besonderse mense besoek. In die Duitse dorpie Oberammergau het sy vir Anton Preisinge ontmoet wat in 1950 en in 1960 die rol van Christus in die Passiespel gespeel het. Hulle het later gekorrespondeer. Enid Blyton, die Engelse kinderboekskryfster, was ’n goeie vriendin en Ela het by haar in Engeland gaan kuier.
Aan Suzette Truter: "Sulke kontakte het die lewe interessant gemaak. My paaie het ook gekruis met die Italianer Ferragamo, wat destyds die skoenkoning van Europa genoem is. En ek was mal oor skoene. As ek terugkom van oorsee, het die kinders altyd geweet: mamma is die eerste een wat uitklim – ek het altyd so vinnig gevroetel tot voor, want ek is mos lekker klein. En ek het altyd ’n sak by my gehad. Binne was dit net pure skoene."
In 1976 het Susan Kruger, vrou van die destydse minister van polisie en gevangenisse, Jimmy Kruger, Ela Spence net voor haar 67ste verjaardag aan die ministerswoning onthaal. PJ Nienaber het die huldigingswoord gespreek, ’n skildery van Ela is deur Bettie Cilliers-Barnard gedoen en die Pretoria-Koorensemble het opgetree.
In Mei 1983 het Ela Spence as volg geskryf vir die Klub Romanus se nuusbrief: "Dis lekker om te skryf. Ek was ’n enigste kind en het daarom dikwels in ’n fantasiewêreld van my eie verbeelding gelewe. Maar die kind het grootgeword en die fantasieë het geskrewe verhale geword wat uitgeloop het op 267 gepubliseerde boeke. Verhale en gediggies vir kleuters – ook verhale en gediggies vir groter kinders. Jeugboeke, toneelstukkies vir skole, operettes, reisverhale en romans. Kort- en vervolgverhale vir tydskrifte en koerante, asook verskillende rubrieke vir tydskrifte en koerante.
"Van die romans is jare gelede al omgeset in Braille, en tans is ’n hele aantal van hulle verkrygbaar op Bandhulp vir Blindes. ’n Paar van die romans is ook in groot druk beskikbaar. Daar kom egter ook ’n uitspantyd in elke mens se lewe, en nou woon ek ewe rustig in Pretoria. Die meeste van die vroeëre romans beleef tans een of meer herdrukke. Die tikmasjien is voorlopig buite aksie, en ek is terug in die fantasiewêreld van my kleintyd waar dit deesdae vir my baie werkliker is om eerder vir my verbeelding as op die tikmasjien te skryf!"
Die uitgewers van die meeste van Ela se boeke, die destydse JP van der Walt-uitgewers (vandag LAPA), het haar vereer vir haar bydrae tot die Afrikaanse letterkunde. In 1989 is die Ela Spence-medalje met haar gesig op gemunt. Dit word elke tweede jaar vir die beste liefdesverhaal toegeken. Ook ’n Engelse boekklub het haar vir haar skryfwerk bekroon.
Op 2 Mei 1997 is Ela Spence in die ouderdom van 87 jaar op Stellenbosch aan hartversaking oorlede. Sy is oorleef deur haar twee dogters, vyf kleinkinders en een agterkleinkind. Haar dogter Annette du Plessis het gesê dat dit nie onverwags was nie. "Ek sal altyd my ma onthou as ’n warm mens wat baie vir ander mense omgegee het" (Beeld, 3 Mei 1997).
Vir Annette was Goudgeel kappertjies een van haar ma se beste boeke. Dit handel oor ’n vrou wat polio kry. Die vrou se vriend trou later met haar suster. "Ek het só gehuil oor die einde dat sy vir my ’n opvolg geskryf het. In Laat die herfs kom kom die heldin en held bymekaar uit" (Beeld, 3 Mei 1997).
Roelf van Rensburg, destydse bestuurder van JP van der Walt-uitgewers, het Ela Spence beskryf as ’n "groot dame in ’n klein lyfie, altyd elegant geklee, en met die grasie van ’n adellike. Met ’n vreugde vir die lewe en ’n weiering om lelike dinge en negatiewe gedagtes te koester. 'Selfs die butlers in haar stories is ryk!' het CF Beyers-Boshoff indertyd haar klompie honderd liefdesromans met ’n laggie ontleed. Inderdaad gepoog om die leser te laat ontvlug na ’n wêreld wat kán wees. (...) Mooi bly, tant Ela, en ons weet al jou herinneringe is veilig saam. En dankie vir die baie aan jou wat jy vir ons agtergelaat het" (Insig, Junie 1997).
In ’n stuk deur Joubero Malherbe oor Ela Spence aan Otto Liebenberg van Naln, het sy as volg oor Ela Spence, wat ’n baie goeie vriendin van haar was, geskryf: "Ela was ’n sonskynmensie, klein van postuur, ’n porseleinpoppie met seker die kleinste voetjies denkbaar. Ek onthou dat op hulle oorsese reise daar altyd gesoek is na skoentjies vir Ela.
"In daardie klein mensie het die grootste en ruimste hart geklop. Sy was ’n besige persoon, maar kon altyd tyd vind om na iemand se probleme te luister. Vriende se verjaardae het sy nooit vergeet nie, en al het jy vir haar net ’n bossie blomme uit die tuin gebring, was daar na ’n paar dae ’n fraai dankiesê briefie met ’n blommetjie op in die posbus.
"Ek sien haar nog, altyd viets geklee, fyn versorg en elegant. Sy het ’n fyn humorsin gehad en kon haar man Reggie se manewales met sulke halfonderdrukte laggies terdeë geniet. (...)
"Vir pret het hulle altyd kans gesien. So het ons een aand ’n 1920-partytjie gehou waar almal in kostuum moes kom. Die laaste gaste wat toe met groot getoeter van ’n horing opdaag, was Reggie en Ela in ’n Noag-kar van toentertyd wat hulle spesiaal gehuur het. Reggie met ’n middelpaadjie en kardoesbroek en Ela met 'kisscurls' en 'flapper'-rokkie. Dit was die hoogtepunt van die aand. (...)
"Ela was nederig en het haarself nooit as ’n 'groot, ernstige' skrywer beskou nie. Dit was dus vir haar ’n groot verrassing toe haar uitgewers JP van der Walt, haar vereer het deur die toekenning wat elke tweede jaar aan die beste liefdesverhaal toegeken word, die Ela Spence-medalje te noem.
"In ’n fraai briefie aan my, het Ela eenkeer die volgende geskryf: Though my soul may set in darkness/ it will rise in perfect light/ I have loved the stars too deeply/ to be fearful of the night. Ela was ’n ster wat helder geskyn het."
Pikkie en Tikkie: die kaboutertweeling
Bokkie op kosskool
Die bloedrooi appel
Bruintjie die beertjie
Willempie Wolf: ’n storie vir kinders
Pretoria: Kennis Onbeperk
Johannesburg: Van Riebeeck Biblioteekskema
Oggie die agie
Toortannie se winkeltjie
As die herfs kom
Die storiesak van Tant Dorie-Storie
Avonture van Baron von Münchhausen
Avonture van Reinaert de Vos
Avonture van Tyl Uilspieël
Die avonture van Wollie
Avonture van Don Quichot
By die kabouters: versies
By Kabouter Pim: versies
Die gelaarsde kat
Hans en Grietjie
Die kabouter apteek
Kabouter wandel deur die dag
Die liewe sonstraaltjies
Miempie Muis se geheim
Oompie Uil se skool
Die tert van die kabouters
Die blinde orrelis
Soekie en die tweeling
Die diere se piekniek
Soekie op hoërskool
Soekie word sestien
Aan die verste horison
Doempie en sy towerfluit. Saam met Willy Schermele
Doempie en die rooiborsie. Saam met Willy Schermele
Doempie en Boffie Beer. Saam met Willy Schermele
Bleek is die Suiderkruis
Dienkie en Tienkie: ’n verhaal vir kinders
Pretoria: Op Safari
Vanuit die duister
Verdwaalde harte. Saam met Sanet te Groen en Tryna du Toit
Wieglied vir Wanda
Bruidsluier vir Wanda
Eiland van die liefde
Pretoria: Daan Retief/Kennis Onbeperk
Die huis van eensaamheid
Drie mans en Maria
Die heks van Kraairivier
Ek sal onthou
Ewig hou die berge wag
Goudgeel kappertjies en As die herfs kom
Die blinde orrelis; Die nag is helder; Goue skemering
As die damwal breek
Afspraak om vieruur
Die donker bos
Mooier as ’n droom
Bethlehem: Op Safari
Vrolike feesdae: ’n operette
Anderkant die skaduwees
Die droom is verby
Haar tweede huweliksreis
Hoera vir Bokkie!
Weet jy wat
Gee my die herinnering en Madeleine
Die nagwind het gewaai
Klank van die kastanjette
Wanneer die liefde kom; Die somer gaan verby; Die splinter
Vrou uit die vreemde en Klein kring van die liefde
Ela Spence Omnibus 1
As Elizabeth Stander
Tessa van Tellerstraat
Tessa en die tienerbende
Tessa by die Therons
Tessa en die trourokke
Artikels oor Ela Spence beskikbaar op die internet:
Ela Spence http://www.springbokboeke.co.za/html/ela_spence_biografie.html
Spence sterf 16 jaar ná haar laaste liefdesboek http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1997/05/3/3/12.html