Onder die verskillende teorieë oor die fenomeen van die voyeurisme neem dié van Freud ’n belangrike plek in. Hy gebruik egter nie self die term nie, maar eerder die term skopofilie, afkomstig van die Griekse werkwoord skopein, wat “om te kyk of dop te hou” beteken. Freud (1986b:124) onderskei in sy “Instincts and their vicissitudes” tussen die ego- (of selfbehoudende) instinkte en die seksuele instinkte; onder laasgenoemde ressorteer skopofilie.
b. Hierdie objek word prysgegee en die skopofiliese instink word na ’n deel van die subjek se eie liggaam verskuif, waarby die aktiwiteit tot passiwiteit omgesit word en ’n nuwe doel ontstaan, naamlik om na gekyk te word.
In teenstelling met sadisme is daar by skopofilie ’n voorafgaande stadium, dit wil sê voor fase (a), waarby die skopofiliese instink outo-eroties is, aangesien die objek (’n seksuele orgaan) deel van die subjek se eie liggaam is (Freud 1986b:130). Eers later, in fase (a), word hierdie objek vervang deur ’n analoë gedeelte van ’n ander persoon se liggaam (aktiewe fase). Die vroeë outo-erotiese stadium kan as narsissisties beskryf word. In die aktiewe fase (a) word die narsissisme agtergelaat, maar in die laaste (passiewe) fase (c) word daar weer daarna teruggekeer. Freud (1986b:130) wys daarop dat die aktiewe en passiewe rigtings van die skopofiliese instink gelyktydig kan verloop – ’n gegewe wat belangrik is vir ons bespreking.
In haar studie oor die voyeurisme in die Franse roman skryf Kelly (1992:9) dat daar ’n kombinasie van die kennis- en sien-instink werksaam is in al die tekste wat sy bespreek. Dit wil egter voorkom asof hierdie kombinasie nie net in literêre voyeurisme voorkom nie, maar asof die voyeurisme in alle gevalle ’n wyse is waarop kennis opgedoen word. Hier moet ’n onderskeid getref word tussen die motivering en aard van die spesifieke soort voyeurisme. Alhoewel dit die sterk drang van die voyeuristiese aksie is om kennis op te doen, wissel die aard van die handeling, aangesien daar verskillende redes vir kennisverwerwing bestaan. So beweer Denzin (1995:3) dat die begeerte om te kyk veelvoudig is en kan varieer tussen die erotiese, die politieke, die wetenskaplike, die mediese, die kriminele, die persoonlike en die speurdersblik. Voyeurisme is dus ’n oordrywing van die drang tot kennisverwerwing, wat Freud (1986a:245) epistemophilia (epistemofilie) noem.
Denzin se uitspraak oor die kinematiese blik wat deur die filmbedryf geskep word, lei daartoe dat hy op metaforiese wyse ’n verband trek tussen die kyker in ’n teater en die individu in die wêreld daarbuite. Ook Alfred Hitchcock, soos aangehaal deur Truffaut (1984:216), vestig die aandag op hierdie verband: “Cinematic society is that twentieth century social formation that knows itself through the cinematic society.” Verder definieer Denzin (1995:2) die voyeurisme as “a metaphor for the knowing eye who sees through the fabricated structures of truth that a society presents to itself”. Hierdie alsiende oog is in sowel die mees alledaagse as die mees gesofistikeerde handeling op ’n verskeidenheid terreine in die geglobaliseerde wêreld aanwesig, veral in die filmbedryf, die televisiebedryf en die koerantwese (Denzin 1995:47). Werklikheidstelevisie het wêreldwyd ’n populêre genre geword, met Grootbroer wat alles fyn dophou en selfs beheer. Hier ter plaatse het die skinderkoerant Son binne ’n ommesientjie ’n topverkoper geword (“Die Son sien alles,” lui die advertensie immers) en openbaar dit die intiemste gebeurtenisse aan ’n sensasiebeluste publiek. Oor die openbaarmaking van private inligting skryf Van Zyl (1994:152) dat die era van slaapkamergeheime op die voorblaaie van koerante dalk te doen het met die tyd waarin ons leef: “Dit is ’n tyd van groter voyeurisme, soos wat ons duidelik in rolprente sien.” Versteekte kameras in winkelsentrums en in stede dien sekuriteitsdoeleindes en verskaf dag en nag inligting aan moniteerders in beheerkamers, herinnerend aan Foucault se panoptikon-model.
Foucault (1980) skryf oor die mag van die “kyk” en baseer sy siening van ’n sogenaamde transendentale samelewing op die koepelvormige-gevangenis-ontwerp van Jeremy Bentham. Volgens Foucault het die mensdom ná die Middeleeue en aan die begin van die Verligting begin soek na ’n samelewing waarin alles sigbaar is. Soos die koepelvormige tronk waar die gevangenes in deursigtige selle aangehou word en ’n tronkbewaarder aan die bopunt staan en almal deur die glasmure kan waarneem, het die samelewing in al sy strukture deursigtig geword, onderworpe aan die geheime blik. Hierdie blik is vir Foucault (1980:153–4) onlosmaaklik deel van mag en politiek: