Mongwadi wa Moisimane, William Shakespeare, o kile a re: "Neither a borrower not a lender be, for loan of't loses both itself and friends". (Ka Sesotho re ka re o re: "Se be moadimi le ge e ka ba moadingwa, gobane kadimo gantši e a itimetša mme e timetša le bagwera"). Ye e tloga e le keletšo ye botse yeo motho a ka se tsogego a itshola ge a e etše hloko. Le ge go le bjalo, ge o le motšweletši mehleng yeno, mohlamongwe o tla swanela go adima tšhelete go ka tšwela pele.
Ke ka lebaka lang batšweletši ba swanelago go adima tšhelete?
Goba o mongnaga goba aowa, goba o kgona go diriša naga go ya ka mokgwa wo mongwe wo o lotegilego, temo ke kgwebo mme o tla hloka tšhelete go e thomiša. Go feta fao, ga go na taba ka moo o hweditšego naga ka gona. O ka ba o amogetše naga go ya ka lenaneo la mpshafatšo goba pušetšo ya naga, goba o ka ba o rekile naga ka tšhelete ya gago yeo o e hweditšego ka kgwebo ye nngwe - o tlo hloka tšhelete ya go lema.
Naga e a tura mme batho gantši ga ba tsebe gore tšhelete ya go hwetša naga ba tla e bona kae. Madimabe ke gore naga ke karolo fela ya temokgwebo. Ge o nyaka go rua, o tla swanela go reka diruiwa (dikgomo, dinku, dipudi, dikolobe goba diruiwa tša maphego). Ge o nyaka go tšweletša dibjalo goba merogo, o tla swanela go reka ditrekere le ditlhamo tša go lema. Ga go fele mo, gobane go sa nyakega tšhelete ya go reka dinyakwapšalo (peu, monontšha, dikhemikhale, tisele, bjalobjalo). Ga go makatše ge tšhelete ye e ntšhetšwago dinyakwapšalo le metšhene e feta yeo e ntšhetšwago naga.
Go nyakega eng?
Kadimo ya tšhelete ke kgwebo - go na le motho yoo a hweditšego tšhelete yeo a nyakago go e diriša gore a hwetše poelo godimo ga yona. Ka mantšu a mangwe, motho yoo a nago le tšhelete yeo a nyakago go e adima yo mongwe, o nyaka go kgonthiša gore tšhelete yeo e ka se lahlege le gore morago ga lebaka la kadimo o tlo bušeletšwa tšhelete ye e fetago yeo a e adimilego motho yoo. Taba ye e amana le kgonagalokotsi (risk) - ge kgonagalo ya go lahlegelwa ke tšhelete yeo e le ye kgolo, moadimi o lefiša moadingwa tefo ya godimo, goba re ka re tswalo yeo moadingwa a tlogo e lefa mabapi le tšhelete yeo e tlo ba ya godimo.
Ka tlwaelo ge o adima tšhelete o tla swanela go lota pušetšo ya yona, ke go re go nyakega toto (karanti) ya sebopego se se itšego. Lebaka ke gore ge o ka palelwa ke go bušetša kadimo, moadimi o tlo rekiša selo seo o lotilego tšhelete yeo ka sona gore a se lahlegelwe.
Nakong ye e fetilego batho ba ile ba adima tšhelete go mokgatlo wo o itšego gomme ge ba palelwa ke go e bušetša, ba ya go mokgatlo wo mongwe ba adima tšhelete go wona. Batho ba ile ba se gapeletšwe go utolla dikadimo tšohle tša bona. Molao wa Khodi wa Setšhaba o fetotše seemo se, mme mokgatlo wo o adimago tšhelete o ka bonwa molato (wa "go adima ka go se šetše") ge o ka adima motho yoo a sa kgonego go bušetša tšhelete yeo. Gonabjale go na le bohlatse (database) mabapi le dikadimo tšohle, mme ebile le ge motšweletši a sa utolle dikoloto tša gagwe tšohle (seo ka tshwanelo a swanetšego go se dira), mokgatlokadimo o ka hwetša tsebišo mabapi le motšweletši mme wa gana kgopelo ya gagwe ya kadimo ye mpsha.
Gantši batšweletši ba a ngongorega ge dikgopelo tša bona mabapi le dikadimo di ganwa, eupša ge motho a sa kgone go bušetša tšhelete ye a e adimilego, mafelelong o tlo begwa go ba pankoroto mme gwa latela dilo tše pedi tše mpe. Mokgatlokadimo o tlo lahlegelwa ke tšhelete mme wena wa ngwadišwa bjalo ka motho wa rekoto ye mpe ya khodi (bad credit record), seo se ka go šitišago ka moso go adima tšhelete gape kae le kae. Go bohlokwa kudu go lemoga gore tšhelete efe le efe yeo e adimilwego e swanetše go bušetšwa - kadimo ke kadimo, ga se mpho goba thušo (grant).
Batšweletšamabele ba bafsa ba ba le mathata go hwetša dikadimo ka lebaka lang?
Bokgoni bja go bušetša kadimo go ya ka kakanyo ya gago ya tshepelo ya tšhelete (cash flow projections). Motho yo a go adimilego tšhelete o nyaka go ba le nnete ya gore mafelelong a lebaka la kadimo o tla ba le tšhelete yeo go e bušetša go yena. A re tšeeng tšweletšo ya dibjalo bjalo ka mohlala: ge o nyaka go bjala korong, o tla swanela go ntšha diranta tše e ka bago R5 000 godimo ga hektare. Go ya ka thekišo ya gonabjale ya korong (sehleng se se fetilego batšweletši ga se nke ba amogela R2 000/tone), o tla swanela go hwetša poelo ya ditone tše 2,5 godimo ga hektare go lefela ditshenyegelo tša gago fela (to break even). Se lebale gore mafelong a mantši poelo ya palogare lebakengtelele e fase ga ditone tše 2 godimo ga hektare. Ge motšweletši a nyaka go adima tšhelete go bjala korong, moadimi o tlo ela tše di latelago hloko: dipoelo tša lebakatelele (long-term yields), thekišo ye e letetšwego ya korong, le ditshenyegelo mabapi le tšweletšo ya yona. Mo lebakeng le ga go na le mokgatlo wo o ratago go adima balemi tšhelete go tšweletša korong - gomme lebaka ke le le tiilego: tšweletšo ya korong ga e na mohola (not profitable).
Poelo ye nnyane godimo ga tšhelete ye e beilwego. Mo lebakeng le intasteri ya korong e mathateng, eupša re swanetše go gopola gape gore ka kakaretšo mohola (profitability) wa tšweletšo ya korong o fokotšegile kudu. Go na le pheteledi ya ditšweletšwa tše ntši, seo se gatelelago dithekišo tša tšona, le gona ditshenyegelo mabapi le tšweletšo di godimo kudu. Morero wo wohle ga o na mohola wo o bonagalago. Mabakeng a mohuta wo mokgatlokadimo ga o rate go adima motho tšhelete ka ge moadingwa a sa kgone go tshepiša moadimi poelo ye kaone godimo ga tšhelete ye a e ntšhitšego.
Boitemogelo bja motšweletši. Ge o thoma kgwebo goba boiphedišo bjo bofsa o hloka boitemogelo mme o ka dira diphošo gabonolo. Gantši go ba bjalo mabapi le batšweletši ba ba hlabologago - bona ga ba na boitemogelo bja mengwaga ye mmalwa goba bohlatse bja maitekelo a a atlegilego (proven track record). Maemo a a thatafatša kadimo ya tšhelete go ya pele.
Toto (karanti) mabapi le kadimo. Bjalo ka ge re šetše re boletše, moadimi o nyaka go tseba gore ge moadingwa a ka šitega go bušetša kadimo, yena moadimi a ka kgona go rekiša letlotlo la gagwe go hwetša tšhelete ya gagwe. Gantši motšweletši (moadingwa) ga a kgone go diriša naga bjalo ka toto (karanti) (seo e lego mokgwa wa ka mehla temongkgwebo). Batšweletši ba bantši ga se beng ba naga (bjalo ka ge ba diriša nagakopanelo goba nagakhirišo), goba motšweletši a ka ba a šetše a ngwadišitše tlamo ya mathomo (first bond) mabapi le naga ge a e reka. Ge motšweletši a palelwa ke go tšweletša toto, moadimi a ka gana go mo adima tšhelete ka go tšhaba gore a ka lahlegelwa ke peo ya gagwe.
Batšweletši ba ka dira eng mabapi le taba ya gore ka tlwaelo ba swanetše go tšweletša toto ge ba nyaka go adima tšhelete (production credit)?
Peo ye e nyakegago go bjala dibjalo tše di itšego e ka ba tikologong ya R4 500/hektare (mohlala wa palogare ya ditshenyegelo). Ge motšweletši a nyaka go bjala dihektare tše 100, o tla swanela go adima R450 000. Tšhelete ye ke ye ntši kudu.
Ge e le gore motšweletši o lema naga ye botse ya poelotebanywa (target yield) ya godimo, fao pula e nago gabotse le gona thekišo ya mabele e mo kgontšhago go hwetša poelo ye kaone, gona motšweletši a ka kgopela kadimo ya tšweletšo (production loan) go Land Bank, pankakgwebo, kgwebo ya agri goba koporasi.
A re re motšweletši ga a kgone go diriša naga ya gagwe bjalo ka toto mme o swanetše go tšweletša toto ya mohuta wo mongwe. Ke mo inšorense ya dinyakwapšalo (input insurance) e bago bohlokwa. Inšorense ye e hlamilwe go šireletša motšweletši mabapi le ditiragalo tša tlhago (acts of God), e sego mabapi le mekgwa ye e fokolago ya bolemi. Ka mantšu a mangwe, motšweletši o swanetše go diriša mekgwa ye mebotse ya go lema le gona o swanetše go ba le bohlatse bja palogare ye e amogelegago ya poelo lebakengtelele (acceptable long-term average yield) ge a nyaka go fiwa inšorense ye. Ba khamphani ya inšorense ba tla lekola tšwelopele ya motšweletši go tloga mathomong mme ba ka gana go šireletša dibjalo ka nako ye nngwe le ye nngwe - ba tla kgonthiša mohuta le botebo bja mmu, phetleko ya dišupommu, tshepetšo ya pšalo, kgetho ya khalthiba, monontšha, pego mabapi le go tšwelela mmung ga dibjalo (emergence report) le taolo ya mengwang le disenyi, mme ge tšohle tše di sa sepelelane le ditšhupetšo tša khamphani, ba tla gana go šireletša dibjalo tšeo.
Ditiragalo tša tlhago (acts of God) tšeo di akaretšwago ke inšorense ye ge e dumelelwa, ke tša go swana le komelelo, tšhwane (šobane), mafula, sefako le mollo. Se lebale gore ga ba lefele ditshenyegelo tšeo di hlolwago ke mekgwa ye e fokolago ya bolemi. Ge dibjalo tša gago di folotša ka baka la phošo ya gago, o ka se lefše.
Ge kgopelo ya gago ya inšorense ya dinyakwapšalo e dumelelwa, khamphani yeo e karanta (tiišetša) palo ye e itšego ya ditone goba ditseno (go na le maikemišetšo a a fapanago ao a šomago ka go fapana ganyane). Le ge go le bjalo, inšorense ye e šireletša tekanyo ya 60% - 65% fela ya tšeo di akaretšwago (of the insured value). Bjalo ka mohlala a re re palogare ya poelo ya gago lebakengtelele tšhemong ye e itšego ya lehea ke ditone tše 4/hektare, tšeo thekišo ya tšona e ka bago R1 500/tone (ke go re mohola wa tšeo di šireleditšwego ke R6 000/hektare). Inšorense ye e karanta karolo ya 60% fela ya mohola woo, e lego R3 600/hektare. Elelwa gore re boletše ra re ditshenyegelo tša tšweletšo e ka ba tikologong ya R4 500/hektare. Ka mantšu a mangwe, mohola wa karolo ye e karantiwago ke inšorense (R3 600/hektare) e fetwa ke palo ya ditshenyegelo tša tšweletšo (R4 500/hektare). Ge o le mokgatlokadimo o ka se rate go adima motšweletši tšhelete ka go tseba gore ge go ka ba le kotsi ya tiragalo ya tlhago, moadingwa a ka se kgone go bušetša kadimo - le ge a na le inšorense ya dinyakwapšalo. Se lebale gape gore inšorense ye e a tura - ngwageng wa go feta batšweletši ba ba hlabologago ba kua Freistata-Bohlabela bao ba bjetšego korong, ba ile ba swanela go lefa palo ye e fetago R850/hektare mabapi le inšorense ya dinyakwapšalo.
Mekgatlokadimo ye e ka thušago batšweletši ba bafsa ba dibjalo tša go fapafapana le barui ba diruiwa ke efe?
Bjalo ka ge re bone ka godimo, go adima tšhelete e ka ba kotsi mme go na le dintlha tše mmalwa tšeo di swanetšego go elwa hloko pele ga ge go kgopelwa kadimo. Go na le mekgatlo yeo e adimago tšhelete ntle le mathata ge e kgodišitšwe gore kadimo e tla bušetšwa. Batšweletši ba ka kgopela dikadimo go Landbank, dikgwebo tša agri (Senwes, OVK, NWK, MGK, GWK), dikoporasi tša temo (VKB), dipankakgwebo, mekgatlotlhabollo (Mpumalanga Agricultural Development Corporation -MADC, Uvimba Bank kua Kapa-Bohlabela), bjalobjalo. Ela hloko gore mokgatlokadimo ga o a tlamega go go adima tšhelete - wo mongwe le wo mongwe o na le dilekanyo le maikemišetšo a wona mabapi le kadimo. O ka ikgokaganya le mekgatlo ye wa botšiša ka ga dinyakwa tša yona.
Go diragala eng ge motšweletši a sa bušetše kadimo ka botlalo?
Ka baka la mohola wo o fokotšegilego wa bolemi go kile gwa diragala gantši mengwageng ya kgauswi ye e fetilego gore batšweletši ba šome ka maatla ngwaga wohle, ba tšweletše puno ye ba e rekišago mme mafelelong a sehla ba hwetša ba hlaela tšhelete ya go bušetša kadimotšweletšo ya bona ka botlalo. Taba ye ke masetlapelo gobane motšweletši o tla ba a šometše lefela ngwaga ka moka le gona gantši a ka se kgone go bjala gape sehla se se latelago. Le ge go bjala gape sehla se se latelago e ka ba mokgwa o noši wa go feleletša sekoloto se se šetšego mabapi le dibjalo tša ngwaga wo o fetilego, mekgatlokadimo e swanetše go ela hloko gore e se ipakele mathata ka go adima batho tšhelete ka go se šetše.
Re ka eletša batšweletši mabapi le kadimo ya tšhelete ka go reng?
Kgonthiša gore o phetha dilo ka nako - se leke go di phetha mola nako e go šile.
Bjalo ka motšweletši o tšwela batho ba Afrika-Borwa mohola - ithete ka ge o le yo mongwe wa batšweletši bao ba fepago le gona ba apešago batho ba lefase!