Terwyl daar ook enkele kritiese beskouings oor die lewe en persoonlikheid van Petersen bestaan (Sonn 1987, Van der Ross 1987), is besonderhede oor sy lewensgeskiedenis egter minder bekend, ’n leemte wat hierdie artikel gedeeltelik wil aanvul.
Die Landstem berig in 1962 oor die herkoms en genealogie van die Petersens na aanleiding van ’n onderhoud wat met Petersen se pa, Sydney snr. – die tuiemaker van Riversdal – gevoer is. In die berig, met die titel “Ek is Blank – My Pa was ’n Sweed” (Lake 1962), voer Sydney snr. aan dat sy vader ’n Sweed was wat ’n kind by die plaaslike predikantsdogter verwek het. Weens die skande van die gebeure is die seun (Sydney snr.) aan die huishulp gegee, wat hom aangeneem het.
Petersen wou hierdie geskiedenis agterhaal en verifieer. Hy rig verskeie navrae hieroor en tydens ’n verblyf in Uppsala, Swede, in 1961 probeer hy op die spoor van sy voorsate kom. Die antwoorde wat hy vermoedelik op sy navrae kry van onder andere die vikaris van Forshälla, word netjies oorgetik op die briefhoof van die Athlone Hoërskool. Hierdie dokumente bevestig dat Petersen se grootvader ene Christian Harald Kollén was wat tussen 1850 en 1880 na Suid-Afrika geëmigreer het. Kollén is gebore op die eiland Orust buite Bohuslan en word in die registers aangedui as ’n handelaar in Afrika. Uitvoerige gegewens word verder verstrek oor Kollén se voorvaders en sy naaste familie.
Die gemeenskap van Riversdal het ’n sluier oor hierdie geskiedenis getrek en die Petersens se pogings om die identiteit van hul biologiese ma/ouma vas te stel, het voor ’n toe deur gestuit. Petersen se seun vertel dat hulle op ’n besoek aan Riversdal na die bruin nedersetting Melkhoutfontein buite Stilbaai gegaan het omdat die mense daar vermoedelik iets geweet het (S.T. Petersen 2010). Dit het egter geen resultate opgelewer nie.
Dit is opmerklik dat strofe 2 verwys na sy reise na stede in Swede om sy oorsprong te agterhaal. Sy slotsom wat wys op sy geseteldheid in Afrika is insiggewend.
Ook in die ongepubliseerde essay “Agter die grenslyn” verwys hy na sy soektogte en peins oor “hoe dit voel om kleurling, hotnot, baster en anders te wees”. Hy verwys voorts na sy bloedlyn van Sweedse en Franse vaders en maak die gevolgtrekking dat “Natuurlik moes die inboorling êrens langs ’n sypad by my voormense kom kuier het, maar selfs na hom soek ek nou nog” (Petersen 1952).
’n Wroeging met die seermaak, skande en ambivalensie van gemengde afkoms en bloed is terug te vind in die eerste gedigte in die bundel Die kinders van Kain (1960); vergelyk die gedigte “Die merk”, “Die drumpel” en “Mulat”:
Die Petersens was vermoënde mense in Riversdal: hulle het verskeie eiendomme in die dorp besit en kon dit bekom deur die tuiemakery van Sydney snr. en die vlytigheid van sy vrou, wat onder andere brood en hout verkoop het (H. Petersen 2010; kyk ook Willemse 2010a vir Petersen se digterlike eerbetoon aan sy ouers).
Enkele gebeure rondom Petersen se woonhuis in Rondebosch onthul iets van sy persoonlikheid en politieke houding. In die 1940’s het hy ’n erf geleë te Parkstraat 29, Rondebosch, gekoop en ’n woonhuis opgerig. Ingevolge die Groepsgebiedewet is Rondebosch later tot blanke woongebied verklaar en die Petersen-gesin ontvang op 1 Julie 1966 ’n kennisgewing om die woning te ontruim.
Petersen het die huis vernoem na die Garcia-pas wat sy tuisdorp Riversdal met Ladismith verbind. Die pas is vernoem na Maurice Garcia, ’n Sefardiese Jood van Portugese afkoms wat saam met die 1820 Britse setlaars na Algoabaai gekom het. Hy het opgang gemaak in die koloniale administrasie en was vanaf 1865 tot 1877 burgerlike kommissaris en magistraat van Riversdal. In hierdie tyd speel hy ’n belangrike rol in die bou van die pas wat deur Andrew Geddes Bain uitgelê en in 1875 deur Garcia geopen is.
Die hoofkarakter, Frans Hendricks, in Petersen se novelle As die son ondergaan (1946) het ’n soortgelyke waardering vir en hunkering na die landelike omgewing van sy kinderjare:
En dan kom daar skimme uit die verlede, uit sy kindsdae op hom aangesweef: dan soek-soek hy weer na kruiebossies daar hoog teen die hang waar die vlammende aalwees groei. Of hy trippel agter ’n bontvlerk skoenlapper aan. Met die soet geur van die veld om hom heen, en die groen gras, en die blou van lang berg daar gunter. (163)
Gerwel (1985:12) verbind Petersen se voorliefde vir die natuur met ’n versugting na vryheid en wys op ’n ambivalensie in Petersen se natuurliriek: die gedigte verwoord ’n begeerte na rus en kalmte wat in die natuur en gedroomde kinderdae terug te vind is, maar verwoord terselfdertyd ook die idee van gebondenheid wat ’n aanduiding is van die onvryheid wat Petersen ervaar het (kyk ook Van Wyk 2008 vir verdere bespreking van hierdie aspek).
Petersen wou die uitsettingsbevel nie gelate aanvaar nie en het verskeie vertoë gerig totdat ’n verblyfpermit in 1970 toegestaan is. Die huis word steeds deur sy weduwee en seun bewoon.
Die gebeure laat blyk Petersen se politieke ambivalensie: aan die een kant toon hy ’n beginselvaste verset teen apartheidswette en aan die ander kant gebruik hy die strukture van die apartheidstaat om vir homself ’n beter posisie te verkry. Willemse (2010:13) laat hom as volg uit oor Petersen se beroepskeuses en sy politieke houding: “Dwarsdeur sy lewe het hy vir hom as ’n gesiene skoolhoof in die Departement Kleurlingsake en politiek-behoudende mens ’n gematigde posisie uitgekerf.”
Die lotgevalle van die Michaels-gesin moes Petersen intens geraak het, omdat hy ook vantevore betrokke was by ’n tragiese motorongeluk. Omstreeks die laat 1940’s was hy die bestuurder van ’n motor waarin ’n jong man in ’n tref-en-trap-ongeluk omgekom het. Sy wroeging hieroor resoneer in die gedig “Worsteling” in die bundel Die enkeling (1944). Van die strofes uit die gedig met die ondertitel “Na die ongeluk” lui so:
In 1957 het die digter Piet Philander die skoolhoof van die Hoërskool Belgravia in Athlone geword. Philander was voorheen verbonde aan die Hoërskool Schoonspruit in Malmesbury en sy familie moes vir eers agterbly terwyl hy die pos in Athlone opgeneem het. Philander het ’n woonerf in Balfourstraat, aangrensend aan Parkstraat, gekoop en terwyl sy huis in aanbou was, het hy ’n tyd lank by Petersen en sy gesin geloseer. Hy moes ’n kamer met Sydney jnr. deel (S.T. Petersen 2010).
Dit was vir Petersen ’n slag toe Philander besluit om na die VSA te verhuis. Hulle het bly korrespondeer en tydens Petersen se besoek aan die VSA op die Leadership Exchange Programme in 1969 het hy by Philander in New Jersey gekuier.
Petersen se briewe aan Philander gee ’n idee van die aard van hulle vriendskap, die onderwerpe wat hulle aangeraak het en die tydsgees waarin dit geskryf is. Die P.J. Philander-versameling in die Dokumentasie-afdeling van die J.S. Gericke-biblioteek van die Universiteit Stellenbosch bevat ’n tiental briewe, briefkaarte, poskaarte en ander skryfstukke en dek die periode van die laat 1970’s en vroeë 1980’s. Dit is dus geskryf nadat Petersen as skoolhoof van Athlone Hoërskool afgetree het en tydelike aanstellings in die onderwys- en statistiekdepartemente beklee het. Dit gee ’n blik op die goedige gespot en gekorswel, die skryfwerk waarmee Petersen daardie tyd besig was, onder andere die bundels Meditations on the brink (1980) en Laat kom dan die wind (1985), sy oorsese reise en sy brose geestesgesondheid.
Veral boeiend is hoe hulle op mekaar se werk en op die politieke en breër kulturele lewe van die tyd reageer [...] [D]eur die brief word gesindhede, verhoudings, voor- en afkeure feller oorgedra as in stukke wat die skrywer self vir publikasie bedoel het. In die brief waak die skrywer nie altyd oor sy woord nie, iets wat ’n sekere loslippigheid ’n kenmerkende eienskap van die brief maak.
Die briewe van Petersen aan Philander is waardevol vir die blik wat dit bied op twee bruin intellektuele en hul besinning oor kwessies van die dag – iets waaroor daar in die (Suid-) Afrikaanse geesteswêreld baie min verslag gedoen is.
Hou jou kopstukke bymekaar of jy word net so losbandig half bedonnerd soos al die Amerikaners, d.w.s. ek kon trane huil van blydskap net omdat ek Alice se eie handskrif in jou brief gesien het. Daa’ie typing van jou beteken bôgeher-ol. Jy brêk net! Blikskottel, ek is nie apie nie, ek leef lekker. Ek skryf nie prosa nie, die prosa skryf my. Dêm goed ook en jy weet dit. Dêm oorspronklik ook, nie daardie grammatikale perfeksie wat eie aan jou styl is nie ... Ek skryf ook nie gedigte nie, my gedigte dig my.
Jy sê ek moet Amerika toe kom? Ek was daar (ek like dit nie) jy is daar, en jy wil daar gaan werk (Petersen 1979b).
Van der Ross (2003) noem dat Petersen dikwels deur mense wat hom nie goed geken het nie, as arrogant beskryf is. Hy beskou dit egter as bravade waaragter die skugter en onseker Petersen geskuil het. Hy onthou dat hy en Petersen in die laat 1960’s met ’n British Council-beurs ’n studietoer na die Verenigde Koninkryk onderneem het. Waar daar met groepe gepraat moes word, het Petersen gesê dat hy (Van der Ross) dit moet doen omdat “hy nie kon nie, nie dat hy nie intellektueel opgewasse was nie, hy was ’n skeppende mens [...] jy moes hom aanvaar soos hy was” (Van der Ross 2003).
Terwyl Petersen in sy briewe soms ruimhartig in sy lof vir Philander se skryfwerk is – vergelyk byvoorbeeld: “Ek’t die manuskrip van jou nuwe boek gesien. (Dêm goed)” – gaan dit wesenlik oor sy eie skryfwerk en dit op ’n stadium toe hy reeds sy beste werk gelewer het. Hy sê oor Meditations: “[R]eeds is daar opsienbare aandag verkry in Holland en in Duitsland” (Petersen 1979b). Van der Ross (2003) noem ook dat Petersen “’n hoë dunk” van homself en sy eie skryfwerk gehad het. Dit het neerslag gevind in die nougesette aandag wat hy byvoorbeeld aan die setwerk van sy bundels bestee het.
Die briewe onthul egter ook sy frustrasie met die stelsel – nie slegs op ’n politieke vlak nie, maar ook persoonlik – vergelyk sy wrewel omdat hy nie genoeg tyd kry om aan sy skryfwerk te skaaf nie:
Die laaste van hierdie briewe, op 5 Mei 1980, toon ’n positiewe ingesteldheid, nie net persoonlik nie: “Niks kry my onder nie”, maar ook ten opsigte van die onderwys: “Die standaard van onderwys het aansienlik verhoog in die area waarin ek werk. Daar is geesdrif onder die mense, en ’n positiewe benadering tot die taak van die dag” (Petersen 1980). Hierin maak hy nog planne vir ’n lesingtoer wat hulle deur die VSA kon onderneem: “[D]an travel ek en jy die hele Amerika plat as ’n tweemanskap in belang van die nuutste kulturele taal ter wêreld, nl. Afrikaans.”
Daar bestaan uiteenlopende opvattings oor Petersen: sommige onthou hom as selfingenome en arrogant, terwyl ander sy beskeidenheid en alleenheid in herinnering roep. Sonn (1987) merk byvoorbeeld op: “Hy het my altyd met ’n gevoel van waardering dog onbehaaglikheid agtergelaat; waardering omrede sy opregte belangstelling in sy medemens, onvergenoegdheid want sodra ’n gesprek vlot en net wanneer ’n mens kontak begin maak, hy opstaan en hek toe gaan. Sommer ’net vir spite’. Die skugter, selfbewuste gees word toegevou voordat die waarnemer te veel daarvan agterkom.”
Petersen was ’n figuur gevorm deur die tydsgewrig waarin hy geleef het; die intense politieke struwelinge van daardie tyd het sy familie, vriendekring, beroepslewe, gemeenskap en homself nie onaangeraak gelaat nie. Sy brose geestesgesondheid aan die einde van sy lewe was waarskynlik die gevolg daarvan.
Van der Ross (2010:13–4) se belewing van hierdie tyd gee ’n goeie aanduiding van hoe Petersen dit waarskynlik ook ervaar het: