Minderheidsdiskoers kan gevolglik gesien word as ’n vorm van ideologie in dieselfde sin as wat Karl Marx geloof beskryf in On the Jewish question – tegelyk die vergeesteliking en die uiting van nood – met die kritieke verskil dat in die geval van die minderheidsvorme selfs die vergeesteliking van hul nood gesien word as ’n primêre strategie vir hul oorlewing, vir die behoud van hul kulturele identiteit. JanMohamed en Lloyd (1997:239–40) bepleit dus ’n volgehoue teoretiese en argivale stryd (soos aangebied as literatuurteoretiese besinnings en die bewaringsaksies van die magnaat in Asbesmiddag), vir so lank as wat die kultuur van oorheersing globaal voortduur.
“Die gebeure en karakters in hierdie roman is fiktief” is weliswaar die skadeloosstelling voorin Asbesmiddag, maar hierdie roman is subversiewe fiksie met ’n hoë mimetiese inhoud, waarin striemende kommentaar op die eietydse Suid-Afrikaanse gemeenskap gelewer word. Die skrywer-karakter in die roman bevraagteken sy intensie om ’n roman te skryf oor sy eie werkplek en oor ’n figuur soos die Doktor, wat duidelik gebaseer is op die beroemde sakemagnaat Anton Rupert (265). Hierin is by implikasie reeds ingebed ’n ooreenskuif van geskiedenis, fiksie en werklikheid. Van Heerden woon in Stellenbosch, is werksaam by die Universiteit van Kaapstad in die Skool vir Tale en Letterkunde, is hoof van die departement Afrikaanse en Nederlandse studies, en is daar aan die hoof van ’n kreatiewe skryfprogram in prosa. Hy gee ook klas in literêre teorie, mediastudies en Suid-Afrikaanse en Nederlandse letterkunde. Die protagonis in Asbesmiddag, Sebastiaan Graaff is (soos die skrywer Van Heerden), as romansier bekend daarvoor dat fiksie en werklikheid in sy werk vermeng is (26). In ’n latere metatekstuele besinning sê Graaff: “Die beste raad is om niks te ontken nie, om die osmose tussen jouself en jou boeke te aanvaar in die nugtere besef dat jou boeke jóú skryf, en dat daar geen ontsnapping is nie” (32).
Die ouktoriële verteller het ’n panoramiese visie op die verhaalwêreld en lewer kommentaar op die vertelde gebeure en handelinge van die karakters. Die leser word selfs direk aangespreek (45). Hoewel met duidelik herkenbare outobiografiese trekke van die skrywer, is die karakter in die teks wel fiktief. Met Van Heerden se romansier-protagonis, besig met die skryf van ’n nuwe roman, skep hy vir homself ’n mondstuk vir metafiksionele besinnings oor die huidige sosiopolitieke konteks en die globale ekonomiese landskap. As gevolg van hierdie selfrefleksiewe en outobiografiese invalshoek is die roman nie baie positief deur alle kritici ontvang nie (vgl. Burger 2007:15, Pakendorf 2007:4 en Rossouw 2007:12).
In Asbesmiddag besin die implisiete skrywer deurentyd oor die rol van die verlede, veral die kultuur en geskiedenis van die Afrikaner, deur die vervlegte geskiedenis van die skrywer-karakter en die magnaat. Graaff se verset teen die populêre kultuur en die nuwe orde in ’n veranderende Suid-Afrika gaan saam met ’n verlange na ’n verlore verlede, ’n refleksiewe utopologie. Painter (2007:7) wys op die fassinerende plaasgegewe in die roman:
middeljarig en ontnugter deur die burokratisering van die universiteit waaraan hy verbonde is; skepties oor sy rol en bydrae as skrywer in ’n tyd waarin die boek deur die beeld (televisie en film), die maatskappy (veral grootskaalse kommersialisering en globalisering) en die tegnologie (soos die internet) bedreig word. Op metafiksionele wyse worstel hy dus met die eise wat skryfwerk aan ’n kreatiewe persoon stel, asook die posisie wat die skrywer en letterkunde in ’n verbruikers- en toenemend polities-korrekte samelewing inneem.
Die lewe in hierdie land word goedkoop gemaak deur politiek. Voorin Pamuk, die Nobelpryswenner, se roman Sneeu word Stendhal aangehaal: Wanneer politiek ’n roman binnetree, is dit soos ’n pistoolskoot wat in ’n konsertsaal afgaan. (71)
Die skrywer keer homself wanneer sy verhaal te polities begin word in sy bespreking van die akademie en die wit skrywer se reg om ook die verhale van swart mense te vertel: “’n Skoot het in die konsertsaal geklap en hy vlug na sy kamers” (87). Hy verbind die institusionele rompslomp ook met die Carver-verwysing wanneer hy daarna verwys as redes vir skrywersblok: “Hy ken die agente van skrywerskonstipasie: vergaderings, admin, gangpolitiek” (87). Graaff se skryfwerk word duidelik geag as behorende tot die hoëre letterkunde wanneer hy sê: “Die kanon het dit toegeëien” (53).
Asbesmiddag, ’n kampusroman, skakel intertekstueel met J.M. Coetzee se betrokke roman Disgrace (1999) en Don DeLillo se White noise (1984). Asbesmiddag kan egter ook as speurverhaal gelees word, met die opbou van spanning deur onverwagte wendings in die gebeurelyn en leidrade waardeur die leser betrokke raak by die soeke na ’n oplossing. Die skeppingsproses word as gewelddadig voorgestel, ’n misdaad gebou op diefstal en verraad. Die skrywer benut ’n verskeidenheid narratiewe kunsgrepe waardeur die illusie van realiteit en geloofwaardigheid gehandhaaf word.
Asbesmiddag is ’n sterk intertekstuele roman, met verwysings na en aanhalings uit onder meer die Afrikaanse letterkunde, die wêreldletterkunde, literatuurteorie en filosofie. Daar word ruim van aanhalings gebruik gemaak in die roman. Die skrywer verryk hierdeur sy teks deur die betekenisvlakke intertekstueel toe te lig (313). Hier volg nou ’n bespreking van intertekstuele skakels in Asbesmiddag soos wat dit van toepassing is op hierdie artikel.
In plaas daarvan dat hy Afrika se inkanterende ritme vind, word sy formulerings eerder meer kompleks. Iets in my protesteer, besef hy. Ek word iets wat ek nie wil wees nie. Designer Africa, erken hy ten slotte aan homself. Hiermee kom jy nêrens nie. (260)
Coetzee skets verder ’n baie pessimistiese prentjie van postapartheid-Suid-Afrika: die verval van die sisteem in die lang wag om ná die aanranding by Ongevalle gehelp te word (1999:101); die veiligheidsmaatreëls wat hulle op die kleinhoewe benodig (1999:113); Petrus se planne met die grond (1999:117–8); die einde van ’n era van veilige plaasbewoning (1999:134); vee wat nou in die stad aangehou word (1999:175); en die groeiende getal inbrake (1999:176).
Sy is begaan oor korrupsie, die afdank van knap wit dorpsamptenary en die stadige meegee (“soos ’n vloer waaraan houtkewers knaag”) van plaaslike bestuur. Dit sal nog op ’n revolusie uitloop, meen sy, want ook die armes sukkel. Eendag gaan als nog in vlamme op. Pensioene daag nie betyds op nie, die klinieke word al vrotter, elektrisiteit word al om die hawerklap onderbreek. Die nuwe amptenary speel die perde, glip Vrydae weg casino toe en sê nie nee vir ’n bottel omkoopwhiskey nie. (16)
Die staatspatoloog is eweneens ontnugter deur die “afgesnyde kele, skedels waardeur koeëls getrek het en dooie vroue met verkragte onderlywe” wat sy in oordaad moet aanskou (16). Die skrywer noem plaasmoorde “’n dolksteek in die mitiese hart van die Afrikaner” (211).
Erger is hy nie as diegene wat hulle oor die land se verlede buig en poësie maak van die rotstekenkuns en die lewens van die arme drommels wat daarmee heen is nie. Daardie toeëiening van gebied is net so gryperig soos sy eie oë agter die Volvo se vensters. (168)
Hierdie aanhaling betrek die tydgenootlike posisie van die San en Khoi waaraan toenemend aandag gegee word in die hedendaagse literatuur. Die skrywer ag homself later ’n uitbuiter op gelyke vlak met dié wat op die massas teer (321). Roos (2006:64) stel dit dat hierdie hedendaagse okkupasie met die San verband hou met onder andere ’n nostalgie na ’n geïdealiseerde en ongekompliseerde verlede, met ’n nuwe belangstelling in gemarginaliseerde groeperings en met ’n herkenning van die (ooreenstemmend) bedreigde identiteit van die Afrikaner.
Sodanige verwysings na die San versterk dus die betrokke aard van die teks ten opsigte van ’n bedreigde Afrikaner-identiteit en ’n refleksiewe utopologie.