Ds Rossouw is in 1844 gebore en het as jongeling op Burgersdorp gewoon. Sy vader is hom vroeg ontval en hy moes in winkels werk om in die onderhoud van sy moeder te voorsien. Hy het egter 'n groot begeerte gehad om te leer en is deur dr Brebner gehelp, wat 'n groot inspirasie was vir die jongmense op Burgersdorp. Later is hy na Kaapstad met karige middels. Hy het dikwels vertel hoe hy 'n klein kamertjie gehuur en by die lig van 'n walvisolielampie tot laat in die nag gestudeer het. Gedurende vakansietye het hy werk van allerlei aard gedoen om geld te vind vir verdere studie. Toe hy na die kweekskool op Stellenbosch is, het dit beter gegaan met sy geldelike sake, hoewel hy nog altyd suinig moes leef.
De Zuid-Afrikaan (15 Okt. 1896) sê: ‘Hy was 'n Evangeliedienaar wat oorvloei het van 'n diepe erns, 'n heilige vuur en 'n onuitputbare arbeidskrag. Hy was nie alleen prediker nie, maar 'n deelnemende vriend in die beste sin van die woord van armes en beproefdes.’ As prediker was hy altyd boeiend en dikwels ryk aan treffende gesegdes. Hy het aanleg gehad vir spesiale evangelieprediking en was as sodanig in verskeie gemeentes werksaam, hoewel hy 'n afkeer gehad het van onnodige opwinding en geestesdrywery. Ds De Beer sê (in De Vereeniging): ‘Hij was een prediker van ongewone zalving.’ Vir hulle wat hom as student in Kaapstad geken het, was sy sukses op die preekstoel 'n groot verrassing, omdat hy in sy jongelingsjare baie gehakkel het.
Ds Rossouw was ook begaafd met 'n fyn humorsin. So vertel ds De Beer dat hy tydens 'n Sinodesitting 'n swaar ver-
Die eerste preke in Afrikaans is geskrywe deur ds Rossouw, en wel in die Patriot van 1879 onder die skuilnaam Cefas. ‘Ons skryf in di Afrikaanse taal,’ verduidelik hy vyf jaar later (26 Sept. 1884), ‘omdat ons weet dat dit werklik 'n taal is, en dat di argumente van di voorstanders daarvan, nog nooit weerleg is ni, en nooit weerleg kan word ni. 'n Ander rede is, omdat 'n mens ver hom in di Afrikaanse taal kragtiger kan uitdruk dan in Hollands, en omdat daar 'n seggingskrag, 'n direktheid, 'n onnoembare iets is, wat in baing tale nie word gevonde ni. Ook verstaan di meeste van onse mense dit beter dan iets anders, en word die veragterste van ons landgenote daardeur in di gelegenheid gesteld om omtrent di dinge wat di saligheid van sy siel aangaan te hoor lees in 'n taal wat hy alle dage spreek en hoor.’
Ds Rossouw het van hart tot hart gepraat met sy lesers en ook nie geskroom om hulle naas die versoeningsdood van Christus die vreeslikheid van die hel voor te hou nie. Ek gee slegs een of twee voorbeelde: ‘O hoe verskriklik sal dit nie wees nie, als daar onder die lesers van die Patriot 'n vader of moeder is wat 'n onsedelike lewe ly, wat ver hulle skuldig maak aan sonde wat ons liewer nie kan noem nie! Ouers wat drink!!.... Ons verseker u of u jong of oud is, dat daar 'n hel is, 'n eeuwige verdoemenis, 'n skrikkelike plaas der pyniging, voor hulle wat die saligheid uit die hand van die Heere Jesus nie aanneem nie. Laat dus vir u geseg, en kom nie in die verdoemenis.’
Op 12 Desember 1879 preek ds Rossouw oor die vraag: Wat die sonde is? en aan die einde van sy preek vra hy aan die sondaar: ‘Het jy nog nooit gebeef by die gesig van jou sonde, of gesidder by die gedachte aan die hel en die eeuwige verdoemnis? Beef dan vandag, sidder dan vandag!!’
Patriot het hy mense bereik wat nooit in 'n kerk gekom het nie, wat nooit hul Bybel gelees het of nooit deur 'n predikant besoek is nie. Ongelukkig is die preke op 31 Oktober 1884 gestaak.
Aan die Bybelsch Dagboek (1880) het ds Rossouw saam met ds S.J. du Toit en ander predikante meegewerk. Die doel van dié boek was om die Nuwe Testament in een jaar se tyd deur die huisgesin te laat deurlees. By die verskillende Skrifafdelings was daar 'n toepaslike verklaring en psalmverse om te sing.
Maar ds Rossouw was ook digter. Hy was tuis in die werke van die beste Hollandse en Engelse digters. Daar het baie oorspronklike gedigte uit sy pen gevloei in Nederlands, Afrikaans en Engels, en hulle het getuig van die warme gevoel waarmee aangrypende gebeurtenisse in die geskiedenis van sy land hom vervul het. Sy Engelse gedigte het hy gepubliseer in die South African News, sy Hollandse gedigte in die Zuid Afrikaan onder sy voorletters P.D.R., en sy Afrikaanse gedigte in die Patriot onder die skuilnaam Petrus. Toe hy nog op Uniondale was, het hy soms geskryf as ‘P.D.R. van Uiendal.’
Net soos Pannevis en C.P. Hoogenhout was hy 'n Hollander van geboorte. Hy is as sendeling in die Ned. Geref. Kerk toegelaat in 1861, en was werksaam in Calvinia vir 'n kort tydjie, want in Februarie 1862 is hy as onderwyser en sendeling in die gemeente Wynberg aangestel. In 1863 het hy die Ned. Geref. Kerk verlaat en nou was hy voorganger onder die Plymouth Brethern, en het as reisende prediker oral opgetree. So lees ons in die Patriot dat hy op 14 September 1877 op Claremont was, en op 15 Augustus 1879 het hy in die Paarl godsdiens gehou by mnr McMillan. Volgens 'n mededeling van dr J.D. du Toit was hy 'n vriend van ds S.J. du Toit. ‘Ek het hom dikwels ontmoet. 'n Baie beminlike man.’
Naderhand word die name van die dae en maande geleer, 'n besoek gebring aan 'n winkel, en eindelik word gebeurtenisse van die dag behandel, ook politieke kwessies. Godsdienstige sake word ook nie vergeet nie. Teen die einde is die sinne en samesprake al so lank dat dit duidelik is dat die leerling nou volkome tweetalig moet wees.
Die ontvangs van die Samesprake was besonder gunstig, soos herhaaldelik uit briewe in die Patriot blyk. So skryf 'n korrespondent op 15 Januarie 1886 nà die ontvangs van die tweede Samespraak: ‘Waarlik, as 'n man nou nog onbekend bly met die twee hooftale van Suid-Afrika dan is dit syn eie skuld, en dan is dit oek onverskoonlik. Ek hoop mar dat Oom Willem syn groot werk ni daar sal laat nie, mar 'n derde en vermeerderde uitgawe binne kort sal verskyn. Hy moet so reken hy doet meer as wat nog di beste skoolmeester in ons land gedaan het.’
Sy preke, eintlik toesprake, Bybellesinge, was in die mees eenvoudige taal. In Nommer 1 is dit as 't ware geen preke nie, maar verhale wat hy vertel van mense wat tot bekering gekom het. Hy doen dit op so 'n eenvoudige wyse dat dit sy lesers
Soms is die prediker-skrywer darem te plat in sy taalgebruik. Geen wonder dat ds S.J. du Toit en Oom Lokomotief gelag het toe hulle hom vir die eerste keer in Afrikaans hoor preek het nie. So dreig hy die sondaar: ‘Jy wandel van jou jeugd af in jou bloedroot kleed van jou sonde; di hel is jou voorland ....’
In Di Skarlaken Snoer vertel eerw. V.d. Rijst op 'n heel interessante wyse hoe Anna en haar suster een aand na die nuwe predikant gaan luister het. Hy het die sondaars aangemaan om hulle te bekeer, en ‘Anna het di aand di skoot gekry so dwars deur di kol van haar hart.’ Sy kon die nag nie slaap nie, want sy het gevoel sy is verlore. Haar onrus skets die skrywer vir ons uitstekend, want hy ken die hart van die sondaar. Haar familielede is bang dat sy in 'n stryd sal raak en laat die prediker roep. Hy wens haar geluk dat sy die afmetings van haar sonde begryp, want nou kan sy Christus ontmoet!
Hierdie inleiding moet dan dien om aan die ondervraagde te toon dat sy regverdigheid sy sonde is, en so word vir hom die weg aangetoon tot saligheid.
Jesus is di Gristus (P., 31 Okt. 1884) is die eerste werklike preek, want dis geskryf in die vorm en die gees van 'n preek. Eerw. V.d. Rijst bewys met talryke voorbeelde dat Jesus die Christus is.
Gewoonlik gebruik hy 'n beeld om een of ander waarheid te bewys, bv. Root of Wit, waar rooi die kleur van die sonde is en wit die kleur van die saligheid. Alle sondaars dra 'n rooi kleed, en nou bewys die prediker dat alle onbekeerdes sondaars is en verlore gaan. Hulle sondig bv. deur hulle gedagtes, want hoe baie is daar wat in die kerk sit en aan ander dinge dink. Hy ondervra sy toehoorders of lesers direk: ‘En wi was di ander aand op di dansparty, en ni heeltemal nugter tuis gekom ni? Was dit ni jy, jong kêrel! wat God ni vrees, en gen mens ontsien... En moet ek jou wys op di ligsinnige manier, waarmé jy met die jong meisies omgaat... Jy moet tog begin nadink. So kan jy ni aangaan ni.’
Dis nie nodig om al die preke te behandel nie, want baie het dieselfde opset. Gewoonlik noem eerw. V.d. Rijst sy lesers hulle sondes by hulle name, laat hy hulle besef dat hulle verlore is. Ons sal 'n paar voorbeelde gee: ‘Di toorn van God bly nog op jou, en sterwe jy in jou sonde, dan lê jy in di helse vuur, net so seker as di ryke man in di gelykenis. Lukas 16: 19-31.’ (Nr 1, bl. 51). ‘Jy is in gevaar, jy loop op di brede
Eerw. Van der Rijst het gereeld Bybelraaisels ingestuur vir die lesers van die Almanak en die Patriot ‘met die belofte van 'n mooie Bybel’ vir die oplosser van dié raaisels.
Michiel Hendrik Neser is 'n direkte afstammeling van die stamvader van die Neser-familie in Suid-Afrika: Augustus Tiberius Neeser, wat sy naam nog met twee e's geskrywe het. Hy was werksaam aan die Hollandse hof as geneesheer, maar
Hier op die vlaktes van die Karoo het Neser opgegroei tot 'n jong man. Sy enigste onderwys het hy saans van sy vader ontvang, en bedags agter die skape het hy verskillende soorte boeke gelees - boeke wat hy met sy wolgeldjies gekoop het. Die romans van sir Walter Scott en Jacob van Lennep was sy lieflingsboeke, en groot was hulle invloed op sy eie letterkundige vorming. Maar ook boeke oor natuurwetenskaplike onderwerpe het hy met gretigheid onder hande geneem. Charles Darwin se Origin of Species het hy met besondere belangstelling bestudeer. Sy leeslus was onversadigbaar. Maar sy leergierigheid is hom dikwels kwalik geneem deur vriende en verwante, want hoe kon hy 'n goeie veeboer word as hy altyd, ‘ingedagte’ was?
Hy het hom nou toegelê op die boerdery en ook probeer tred hou met die nuutste ontwikkelings op die gebied van landbou en veeteelt, maar ongelukkig het hy nie altyd rekening gehou met die praktyk nie. Saans was hy in sy studeerkamer om die gediggie wat hy vandag in die veld geskryf het, reg te skaaf. Maar hy het gou besef dat met die bloei van die Afrikaanse digkuns nà 1900, sy werk uit die mode was en nie meer in aanvraag nie. Dit is half tragies om te sien hoe hy Jan Celliers probeer navolg het, veral in sy lang, ongepubliseerde gedig Daardie Nuwejaar. Sy swanesang is Die Reuse van Ouds in Die Huisgenoot van 12 November 1926.
Dit is 'n lang storie om al Neser se ervarings na 1907 op te teken, maar hoofsaak is dat dit nie goed gegaan het met sy boerdery nie, veral na 1928 toe hy 'n plaas in Griekwaland-Wes gekoop het. Die depressie het hom gebreek, na liggaam en
siel. Ideale het onvervuld gebly. Hy was pynlik bewus daarvan dat sy lewe 'n mislukking was. ‘Op 22 Julie 1932, terwyl Afrikaners in rou gedompel was oor 'n geliefde Langenhoven, het 'n onbekende kunstenaar en vergete taalstryer alleen en gebroke heengegaan.’
Neser behoort dan tot die tweede geslag van Afrikaanse digters wat hulle rondom Ons Klyntji geskaar het. Hy het vaardigheid geleer by sy voorgangers van die Patriot, en het oor 'n sterk verbeelding beskik, maar hy kon geen nuwe bane oopbreek nie - hy het nog vasgekleef aan die reëls vir die digkuns wat destyds in die mode was. Daar het groot moontlikhede in Neser geskuil, maar hy was nog te veel kind van sy tyd. So wou hy in sy gedigte en prosawerke vermaak en die leeslus opskerp: grappies het hy vertel, en vir die jongmense hope gedigte gemaak oor die liefde, sy vernaamste tema. Hierdie liefdesgedigte was sangerig en dikwels sentimenteel, maar vir die jeugdige lesers van Ons Klyntji ‘mooi.’
Sy vriend wou weet waarom hy so bedruk lyk en dan borrel dit uit: verlede Saterdagaand wou hy na Sannitji van ou tant Maria gaan vry; hy het sy mooi ryperd laat opsaal, sy
Hoe Oom Sarel gespook het (Julie 1897) is 'n grappige anekdote omtrent 'n ou man wat graag 'n kwaaijongstreek uitgehaal het met 'n kopbeen. Een aand span 'n smous op sy plaas uit, en toe dit donker was, kom hy met die kopbeen aangestap wa-toe, en
Stemmingsvol is die gedig met 'n tragiese ondertoon: Kortstondige Lentelus (Okt. 1897). In digterlike prosa wat 'n verrassende ooreenkoms vertoon met hierdie gedig, het Neser dieselfde verhaal oorvertel in Ons Klyntji onder die titel: Lente Liifde.
In so'n blye tyd het die digter en sy nooientjie hulle op die gras neergevlei en stil oor hulle liefde gemymer. Ongelukkig word hierdie mooi stemming verbreek deur die stroperigheid, die trane en die ‘engelagtige toon’ waarop sy praat, ‘met haar ogiis hemels skoon.’
Swygend het hulle huiswaarts gekeer, maar min wis hulle dat dit die laaste keer was, want daardie nag het sy skielik gesterf. Dis reeds lank gelede, en nog kan die digter haar nie vergeet nie. As Neser die stemming kon volgehou het tot' aan die einde en nie sentimenteel geword het nie, sou dit 'n mooi gedig kon geword het.
Neser kry weer koers in sy geskiedkundige gedig: Di Moord by Moordspruit (Des. 1898), waarmee hy eerste gekom het vir 'n prysvraag wat uitgeskryf is oor 'n onderwerp uit die Suid-Afrikaanse geskiedenis. Die tweede prys is aan B.R. Buys toegeken vir sy gedig Dapper Dirki Uys.
Di Moord by Moordspruit getuig van 'n sterk verbeelding en 'n inlewing in die onderwerp. In die inleiding gee hy ons 'n beeld van die rustigheid in die laer:
Nou loop Neser sy verhaal vooruit, en nadat hy die Natalse natuurskoon geroem het, roep hy uit: hulle wis nie watter ellende die dag van môre sou bring nie! Die digter merk reeds onraad:
Graag wil hy ons 'n beeld gee van die smart van die mans toe hulle die verminkte lyke van die vrouens aanskou, maar hy is nie daartoe bevoeg nie,
Dit was die laaste gedig van Neser wat in Ons Klyntji verskyn het; nadat hy met ds Du Toit gebreek het in September 1899, het hy geen bydrae vir sy tydskrif meer gelewer nie. Vir etlike jare swyg hy nou, maar as De Goede Hoop in 1903 opgerig word onder redaksie van adv. J.H.H. de Waal, word sy pen weer vaardig en kan die redakteur moeilik voorbly om al sy bydraes te plaas.
As ons Neser se gedigte wat in De Goede Hoop verskyn het, ontleed, dan merk ons haas geen vooruitgang op sy gedigte in Ons Klyntji nie, nòg wat inhoud nòg wat vorm betref. Hy is nog steeds besig met temas soos die liefde of 'n grappige gebeurtenis, hy streef nog steeds na 'n onberispelike maat en goeie rym, soos dit vóór die oorlog in die mode was.
As prosaskrywer is Neser nie so goed bekend nie, en eintlik ten onregte, want hier het hy van sy beste werk gelewer. Benewens die los verhale wat in Ons Klyntji en De Goede Hoop verskyn het, is twee novelles uit eersgenoemde tydskrif oorgedruk: Wat Geld kan doen (1898) en Deur Hoogmoed Misly (1899). Kortverhale soos ons dit vandag verstaan, het hy nie geskryf nie, slegs sketse, maar sommige van hulle getuig
van talent, veral deur sy natuurbeskrywing en die gebruik van digterlike prosa, wat iets ongekends was in sy tyd.
Ons moenie vergeet dat Neser tot die eerste Afrikaanse prosaskrywers behoort nie, hoewel nie tot die allereerstes nie. Hierdie prosaskrywers was nie skoonheidsoekers nie, maar mense wat met 'n bepaalde doel geskrywe het: om te vermaak, te stig en leeslus op te wek. Dit was ook die doel van Neser soos blyk uit 'n brief aan die firma D.F. du Toit & Co., in 1898: ‘Aangesiin daar so totaal gebrek is an Afrikaanse lektuur wat so nodig is tot befordering fan ons liwe moedertaal, het ek 'n poging gedoen om in genoemde taal 'n boeki te skrywe (Wat Geld kan doen) fan 'n aard wat ek dink best geskik is om leeslus by ons jong mense op te wek.’
Neser se eerste poging in prosa was 'n dierverhaal (Sept. 1896) in antwoord op 'n prysvraag uitgeskryf deur Ons Klyntji vir die drie beste dierestories. Daar is twaalf insendings ontvang, en Neser het die eerste prys verower.
Hierdie verhale van jakkals se sluheid het Neser uit die volksmond opgeteken. Hulle speel in die sprokiestyd toe die diere nog kon praat soos mense. Die realistiese wyse waarop Neser die verhale oorvertel het, is verdienstelik. Ons sien hoe jakkals en krap resies hardloop, of hoe jakkals tier bedrieg deur hom na sy eie beeld in die water te laat kyk; so natuurlik is die dialoog.
Neser se eerste skets het in Ons Tijdschrift verskyn, (deel I, bl. 202), maar in suiwer Nederlands. Dis 'n grappige verhaaltjie onder die titel: Gaat nooit in den regen vrijen. Dat Neser 'n sterk fantasie gehad het, bewys die allegorie 'n Droom (O.K., Des. 1897).
Na hierdie voorarbeid kon hy hom nou aan 'n novelle waag, en so verskyn Wat Geld kan doen in Ons Klyntji vanaf Februarie tot Junie 1898. Dit word gevolg deur 'n tweede novelle, Deur Hoogmoed Misly, wat vanaf Oktober 1898 tot Mei 1899 geloop het. Albei is in boekvorm oorgedruk.
Bester en Joubert word dan aan ons voorgestel volgens die gebruik van die romantiese skrywers: ons leer hulle van buite ken, die skrywer vertel ons baie omtrent hulle, maar van hulle sielelewe weet ons niks nie. Uit sy gedrag merk ons egter dat Bester 'n willose swakkeling is, sonder enige spoor van manlikheid.
Op 'n verjaarsdagfees ontmoet Bester sy ou vriend Frikki Naude, en toevallig is die mooi nooi sy niggie. Hy is net gretig om haar en sy suster aan Bester en Joubert voor te stel, maar ook aan ons. Maria Pienaar - so was haar naam - was 'n ware hemelling, ‘want imand wat ni geweet het dat sy 'n mens is ni, kon haar maklik fer 'n baster engeltji aangesiin hê .... twé blou oge, nes twé lewende diamante; oge, so sagsinnig, en tog so lewendig en betékenisfol... Haar wangetjiis was soos twé rosies... en haar lippies nes 'n twéling roosknoppi.’
Maar nou kom die moeilikhede. Maria gaan terug na haar ouerhuis, en die skrywer het hom reeds al nie baie simpatiek oor hulle uitgelaat nie, want hulle kyk net na rykdom. En nou wil die toeval dit so hê dat die bank waarin Bester se geld belê is, bankrot raak. Terwyl Maria se vader eers sy toestemming gegee het vir hulle verlowing, belet hy nou Bester sy huis. Tog waag Bester dit om Maria te gaan opsoek toe hy van haar siekte verneem. Maar die moeder steek hom onder
Ons mag glimlag oor die stroperigheid van die verhaal, ons mag klae oor gebrek aan agtergronduitbeelding, aan karaktertekening, omdat die kontras te skerp is tussen die engeltjies en die skurke, ons mag verwonderd wees oor die rol van die toeval, en tog in 1898 het geen leser hom oor hierdie dinge bekommer nie, het hy nooit kon droom dat 'n later letterkundige mode daarmee die spot sou dryf. soos die moderne dogtertjie as sy 'n portret van die swaargerokte ouma sien nie. Die lesers vir wie die novelle bedoel was, het dit geniet van begin tot einde; hulle was vol bewondering vir die lieflike Maria, hulle harte het week geword oor die smart van Bester, hulle het Maria se ouers met 'n vreeslike haat gehaat. In ademlose spanning het hulle die een bladsy na die ander ‘verslind’ om tog te sien of Bester en Maria mekaar ‘kry’ aan die einde, en hoe groot was hulle vreugde nie toe hulle merk dat dit werklik die geval was nie! Wat 'n pragtige boek was dit nie vir hulle nie! Neser was tevrede: hy het hierdie mense 'n paar aangename uurtjies verskaf, hy het hulle weggevoer uit hulle daaglikse lewe, hy het hulle leer lees, omdat hy vir hulle 'n ‘storie’ in hulle eie taal vertel het. En toe Neser geskryf het, was daar nie baie dergelike ‘stories’ in Afrikaans verkrygbaar nie.
Agter hierdie novelle het Neser 'n klompie van sy gedigte afgedruk, wat ons reeds ken, en ook 'n paar sketse uit Ons Klyntji. Lente Liifde wat hy ook in digvorm verwerk het, is 'n juweeltjie in sy prosaliteratuur. Hier skryf hy digterlike prosa, soms miskien onsuiwer, maar soos vóór 1898 nog nooit in Afrikaans geskryf nie. Die natuur is nog nooit voorheen só gesien in die Afrikaanse prosaletterkunde nie. Die hele skets is omwaas met 'n fyn stemming, is deurdronge met egte gevoel. Dis 'n stille droom. Hoe pragtig werk hy die eerste paragraaf nie op na 'n klimaks nie!
'n Fryery an di Strand (Sept. 1898) begin mooi met 'n digterlike beskrywing van twee verliefdes een aand op die strand, maar die slot val heeltemal buite die toon as die kêrel wil begin eet, en dan skielik daardie nag verdwyn sonder enige rede. Die ‘engeltjie’ raak heeltemal onaards en oneg wanneer Neser se gevoel vals word en sy taal retories.
Die begin is 'n ware dorpsidille, want Oom Willem woon daar heel gelukkig, en langsamerhand ontwikkel daar 'n liefde tussen sy dogtertjie Helena en haar nefie, ook Willem genoem. Maar Neser loop sy verhaal vooruit: ‘Mar wat di ou in di da'e ni sou gedroom hê ni, was, dat syn liwe Leentji hom di dood sou feroorsaak sonder om haar dood te laat fooraf gaan.’ Die skrywer kry egter spyt dat hy ons nou al op sulke onaangenaamhede trakteer, en na 'n praatjie met die leser ‘keer (ons) dus liwer tot di aangenamer werkelykhyd terug,’ en hy belowe 'n bietjie later om ‘'n meer onderhoudende toon aan te slaan.’
Op 'n oulike wyse laat die skrywer dit deurstraal hoe Helena telkens as sy vir die vakansie huis-toe kom, meer en meer vervreemd raak van haar familie, omdat sy langsamer-
Vreemd is dit nie dat sy Willem werklik in die pad steek nie. Die skrywer gun ons nie juis 'n blik in sy siel nie, maar vertel ons net dat Willem se droefheid hom laat vrees het dat hy ‘fan syn ferstand sal raak en sal mal worde.’
Helena het diepe berou gehad oor haar sonde; sy het tot haarself ingekeer en begryp dat sy ‘deur hoogmoed misly is.’ Huiwerig het sy na haar vader teruggekeer. Sy het haar suster se dood veroorsaak, en haar vader was reeds sterwende. Die beskrywing van die ontmoeting tussen vader en dogter is erg melodramaties. Hy vergewe haar egter alles en word saam met haar kind op één dag begrawe. Die skrywer is nie in staat om Helena se sielelewe te ontbloot nie; daarom maak hy hom handig los van haar in 'n paar banale sinnetjies. ‘'n Freeslike beproewing was dit fer Helena! Dog di hart fan 'n frou is sterk in so'n leed! dit foel wel diip, maar breek ni:’ Sy is gou oor die ‘beproewing’ heen, want 'n paar maande later is sy en Willem getroud, en hulle is met 'n ryke kroos geseën geword. Smart, die skurk, het ook sy verdiende loon gekry: hy het bandiet geword.
Terwyl Neser in 1899 in die Paarl was, het hy aan 'n historiese roman begin skryf, gebaseer op die Gedenkskrif van Anna Elizabeth Steencamp. 'n Afstammeling van haar sou hom gevra het om dit te doen. Verder as die eerste hoofstuk het Neser egter nie gekom nie.
lik. Volgens die spelling is albei vóór 1907 geskryf, en toe was daar sekerlik 'n groot aanvraag vir dergelike leesstof, te oordeel na die ontvangs wat Johannes van Wyk van De Waal te beurt geval het. Met 'n bietjie verandering en in 'n papierbandjie sal hulle vandag nog as ontspanningsleesstof uitstekende diens kan doen.
Di Niggi vertel ons van twee neefs wat albei verlief geraak het op hulle niggie, en die driehoekstryd wat daaruit ontwikkel. Bêrend is die skurk en Aderjan die held. Na 'n mislukte aanslag op Aderjan se lewe, probeer Bêrend 'n tweede keer. Dit misluk weer en hy skiet self die lewe in. Die held en heldin kry mekaar en na twee jaar is daar 'n baba. Die knoop is goed gelê en die gebeurtenisse volg mekaar met 'n verrassende snelheid op. As Neser nie nodig het om die sielelewe van sy karakters bloot te lê nie, soos dit hier die geval is, dan is hy 'n meester, maar telkens as hy sielkundige ontledings wil gee soos in sy laaste sketse in De Goede Hoop, dan maak hy 'n hopelose mislukking van sy saak.
Ewe boeiend is Mietji: die lotgevalle van 'n vondelingkind wat deur kleurlinge opgevoed word. Sy word later 'n diensmeisie by 'n welgestelde vrou, en soos ons reeds vermoed het, haar seun raak verlief op Mietji. Die moeder bied teenstand, maar later blyk dit dat Mietji die dogter van 'n ryk Jood is wat alles aan haar nalaat. Nou trou sy en Willem ‘and they lived happily ever afterwards.’
B.R. Buys is die enigste van die vooraanstaande skrywers in Ons Klyntji, wat nog leef. Hy is gebore op 10 April 1876 op die plaas Krompoort in die distrik Albert; hy is 'n direkte afstammeling van die Buys-familie wat omstreeks 1720 uit Duitsland na Suid-Afrika verhuis het. Sy eerste onderrig het hy aan die knie van sy moeder ontvang met behulp van 'n spel- en leesboek, en toe in 'n privaatskool op 'n naburige plaas. In 1888 is hy na mnr Philip Snyman se Vrye Christelike Skool op Burgersdorp. In 1892 is hy oorgeplaas na die Gereformeerde Teologiese skool, waar hy in 1894 die skoolhoër-eksamen afgelê het. Intussen het sy vader sy besittings verloor
Hy moes nou in die onderhoud van sy familie voorsien, en daarom het hy in September 1895 begin onderwys gee. Intussen het hy nog steeds gestudeer en in 1897 'n derdeklas-onderwysersertifikaat met lof behaal. Nou kon hy ook trouplanne maak en in die begin van 1899 het hy 'n skool in die distrik Waterberg (Transvaal) gekry, toe hy met 'n mej. De Beer getroud is. Hulle het 'n gelukkige huwelikslewe gehad totdat sy in 1912 aan die koors oorlede is.
Met die uitbreek van die oorlog het Buys sy lot ingewerp met die Transvaalse burgers en end-uit geveg totdat hy in 1901 gevange geneem en na Bermuda gestuur is. Nà die oorlog het hy weer 'n jaar lank in Transvaal skoolgehou toe hy 'n aanstelling by D.F. du Toit & Co. in die Paarl aanvaar het. Hy was nou onderredakteur van Ons Klyntji en die Patriot. Dié besigheid het egter in 1904 tot niet gegaan, en hy het weer gaan skoolhou, dié keer in die Vrystaat.
Buys se eerste bydrae aan Ons Klyntji is 'n oplossing van Bybelse raaisels (Julie 1897). In Desember 1898 het hy die tweede prys verower vir die beste gedig oor ons geskiedenis, met Dapper Dirki Uys. Dit is die enigste gedig wat hy met sy eie naam onderteken het, want hy het hom gewoonlik van die skuilname Darius Bendolf en Barbu bedien.
Dapper Dirki Uys is 'n kunstige gedig: elke vers bevat vyf reëls: gekruisde rym bepaal die bou van die eerste vier, terwyl die vyfde los staan soos 'n koor en deur binnerym sy eie karakter besit. Nou spreek dit vanself dat hierdie rymskema dikwels tot geforseerdheid aanleiding moes gee. So rym teken op doodsteken, ferbouwereer op wanneer, ens.
Met veel omhaal van woorde word die geskiedenis verhaal, maar geleidelik word die digter meer opgewonde totdat hy 'n dramatiese hoogtepunt bereik as die kommando deur die Zoeloes oorval word, en Piet Uys die bevel gee:
Vol bewondering is die digter vir die dapper daad van Dirki Uys wat onder die Zoeloes injaag om sy vader te hulp te snel:
In Buys se tyd was daar 'n Engelse geskiedenisboekie op rym (hy het die naam vergeet), wat hy nageboots het. Maar waar die Engelse rymboekie die geskiedenis volgens Wilmot opdis, sien Buys ons geskiedenis uit 'n Afrikaanse oogpunt.
Hy het met Ons Geskidenis op Rym in Junie 1899 'n begin gemaak - hy volg dieselfde rymskema van Dapper Dirki Uys. Op die duur werk dit baie eentonig. Na 'n inleiding waarin hy sy plan uiteensit, gee hy 'n beskrywing van Suid Afrika Froeger, vol verbeelding en af-en-toe met 'n mooi siening. Dan volg die ontdekkingstogte en eindelik kom Diaz by die Kaap uit:
Hier is hy die moralis, net soos aan die slot van die geestige gediggie op Ons Klyntji: Was Hy Een of Sewe Jaar? (Julie 1904):
Droewig en rou is die sentimentele liefdesgediggie: 'n Teleurgestelde Minnaar (Aug. 1904). Die rymwoorde maak die liedjie soms banaal. Gelukkig vergoed die soetvloeiendheid vir baie gebreke. Dit kon gesing word op die wysie van Juanita. Die koor is nie sleg nie:
Net soos Neser, het Buys sy beste werk gelewer op die gebied van die prosa, en ook hy is die egte romantikus, hoewel hy seker nie Neser se gelyke as skrywer is nie. Buys het twee novelles in Ons Klyntji gepubliseer, waarvan een, 'n Haastige Huwelik, afsonderlik gedruk is. Dit het verskyn onder die skuilnaam Barbu, maar dié verhaal is baie swakker as dié van Darius Bendolf: Terug in Lewe. Dit is romantiese verhale, vol toevallighede en onwaarskynlikhede, maar spannend soos weinig romans uit dié tyd. 'n Haastige Huwelik het egter 'n martelaarsgeskiedenis gehad as ons onthou dat dit in Augustus 1899 in Ons Klyntji begin het en eers in Desember 1909 in Ons Taal voltooi is - dus oor 'n periode van tien jaar.
Buys is baie omslagtig, hy kon die hele geskiedenis met die helfte minder woorde vertel het: soms vertel hy 'n voorval tweekeer, en spreek dan nog die hoop uit dat die lesers alles mooi volg! 'n Haastige Huwelik is 'n tipiese intrigeroman met 'n groot aantal drade wat met moeilik-ontwarbare knope vasgekoppel word. Daar is 'n geheime kissie in die spel wat 'n groot erfenis aan die engel-meisie besorg. Die toeval is baie druk besig om die spanningsmomente te skep. Moord en doodslag ontbreek nie, maar uiteindelik volg die gelukkige huwelik. Die skurk is die gemeenste van alle skurke, maar die skrywer raak ontslae van hom as die skurk sy duistere rol vervul het. Ook in sy prosa is Buys didakties; sy verhaal eindig as volg:
Die verhaal begin met 'n fris natuurbeskrywing: ‘Dit was 'n liiflike agtermiddag in Juni. Die lug was blou en onbewolk, en die son skyn glinsterend op di pad wat van Jamestown na Burgersdorp gaan.’ Jan Immelman verongeluk juis voor die huis van mev. Albertz, wat hom saam met haar pleegdogter, Anni Albertz (in werklikheid Jansen) verpleeg. Anni is een van daardie mooi waspoppies, ‘ni 'n blom ni, mar 'n mysi om bemin te worde.’ Soos ons verwag, raak sy en Jan verlief op mekaar, maar mev. Albertz belet die vryery. Hulle twee besluit om stilletjies te trou, en Jan gaan Kaap-toe om sy sake in
orde te bring. Daar is 'n treinongeluk en hoewel hy as dood opgegee word, het hy weer gesond geword. Hy kry 'n brief van 'n oom in Johannesburg wat hom sy erfgenaam maak op voorwaarde dat hy met sy pleegdogter trou. Jan doen dit.
Buys is omslagtig, maar beskik tog oor 'n vlot styl en werk die spanning gedurig op na 'n klimaks. Hy is egter nie altyd in staat om 'n grootse moment aanskoulik voor te stel nie, bv. ‘Og wi beskryf di skouspel wat toen daar plaas had!... Dit was amper onbeskryflik! ja onmolik om 'n mens dit voor te stel en terug te gé!’
In sy karaktertekening bly die skrywer slegs by uiterlike sake: sielskonflikte en oortuigende mensbeelding, kry ons nie by hom nie. Dit is natuurlik die gebrek by alle intrige-romans.
Die fabels van Aesopus het Buys uit Engels vertaal, en hy het ook 'n begin gemaak met Ben Bos syn Kaskenades (O.K., Okt. 1904), wat werklik kostelik is. Hier was Buys in sy element.
‘Jepete’ is die skuilnaam van J.P. Toerien. Toerien, in 1920 oorlede op Middelburg, Transvaal, is in die Paarl gebore en het later opgetree as redakteur van die Republikein in Pretoria, en van die Barberton and Middelburg Herald. Verder was hy 'n groot vriend van ds S.J. du Toit, destyds redakteur van Ons Klyntji waarvan hy 'n getroue medewerker was. In 1885 is hy getroud met mej. Sarie M. Maré, en het hulle in Potchefstroom gaan woon.
In Ons Klyntji is nog 'n paar van J.P. Toerien se gedigte gepubliseer, hoewel hulle ons nie juis ontroer as kuns nie. Die maat is egter vloeiend, sodat o.a. Afrikaner Liid (Nov. 1897) getoonset is deur mej. Janetta Toerien. Die digter is trots op sy eie land en volk, en probeer sy emosies verwoord, maar deurdat hy dikwels na 'n rymwoord moet soek, val die gedig soms uit die toon; so rym ‘verstrooi’ op ‘mooi’ en ‘hout’ op ‘goud’:
Dag en Nag is werklik 'n fyn gediggie deur die stille stemming wat dit wek en die ryke inhoud. Uit die nag word die dag gebore, uit kwaad goed. Die slotkoeplet vat die les saam:
'n Stigtelike strekking dra ook Folg My (Nov. 1897) op die wysie van Gesang 13: die mens moet nie op sy eie kragte vertrou nie, maar hom steeds op Christus verlaat:
Die Rollende Wiil (Nov. 1897) is 'n onbeduidende politieke gediggie waarin Toerien vir Oom Paul beskuldig dat hy vals gehandel het teenoor die Kolonie.
Dit is wel opmerklik dat byna al ‘Jepete’ se digterlike uitings in dieselfde nommer van Ons Klyntji verskyn. Daarna waag hy sy pen aan die prosa, en hier openbaar hy werklik talent, hoewel sy prosa ook dieselfde ongelykheid van waarde vertoon as sy poësie.
Pieter Leseur of Di Gefalle Staatsman (O.K., Nov. 1897 tot Julie 1898) is 'n novelle wat eintlik tot 'n roman uitgewerk moes gewees het, want dit het die opset van 'n roman, maar teen die einde word die drade skielik afgeknip. Die laaste helfte val ook heeltemal buite die toon - nou is die skrywer nie meer meester van sy stof nie en begin hy ly aan 'n preeksiekte, want die ondertitel van die novelle moet bewaarheid word: hoogmoed kom tot 'n val.
Die rustige plaasatmosfeer word miskien vir die eerste keer deur Jepete op so'n kunstige wyse in die Afrikaanse novellekuns ingevoer. Hy as boer het die plaaslewe geken, maar ook die gawe gehad om dit in woorde te bring. Dit bly nog hoofsaaklik by 'n uiterlike beskrywing, maar nie sonder verdienste nie, want hy gee ons tog 'n beeld van die plaas en die swoegende ouers van Pieter Leseur, wat hulle bes doen om liggaam en siel aanmekaar te hou, totdat die dae van voorspoed aanbreek.
Kotsê, maar sy trou met Van der Spuy. Die skrywer weet egter raad: hy laat Van der Spuy gou sterf! Na heelwat liefdesmart en ‘bittere jaloesi,’ kry Pieter vir Anna en nou is sy beker oorvloeiende van vreugde. Ons het egter die skrywer se magteloosheid gemerk om in te dring in die sielelewe van sy karakters aan die wyse waarop hy Pieter se liefdesleed wou openbaar.
‘Eenige jare is as 'n gedagte ferbygeflieg’ en Pieter het ryk geword aan wêreldse goedere, aan kinders en aan invloed. Dis 'n handige manier om die moeilikhede te ontduik en te vertel hoe Pieter se invloed toegeneem het. Nou word die skrywer dan ook erg onoortuigend en sy verhaal brokkelrig: hy laat Pieter op 'n skiettog gaan en dapper dade verrig. Dan sien ons vir Pieter weer by die goewerneur en nou het hy 'n kruiwastoter wat hom met allerhande possies vereer. Hy voer 'n suksesvolle oorlog teen die Kaffers en die goewerneur beloon hom en die burgers met 'n tweehonderd plase. Sy deel staan Pieter egter af aan die agtergeblewenes van die gesneuwelde burgers, en dit verhoog sy invloed nog meer. ‘So werd Pieter al meer en meer 'n staatsman fan belang, ni alleen onder syn burgers ni, mar oek by di Gouwerneur en Regering.’
Na hierdie uitweiding weet ons wat om te verwag: die skrywer maak die vleitaal nou ook so dik aan, dat Pieter die leisels in sy eie hande neem en 'n strafekspedisie teen die Kaffers organiseer sonder opdrag van die goewerneur. Dit misluk natuurlik, die vleiers word nou sy bitterste vyande, en die goewerneur ontslaan hom uit sy pos. Moraliserend besluit Jepete sy verhaal, want dit moes tot stigting vir die lesers dien: ‘Met gefaar fan syn lewe was hy tot di hoogte met eer opgeklim, dog is deur hoogmoed geprikkeld met skande neergestort.’
Di Dri Broers (O.K., Febr. 1904 tot Des. 1904) is 'n novelle waarop die tendens ook baie dik lê. Dit ly ook aan 'n gebrekkige bou, net soos Pieter Leseur, deurdat die skrywer geen eenheid in sy verhaal kan bring nie. Die verskillende episodes staan los van mekaar. In sy karaktertekening kom hy nie verder as 'n uiterlike beskrywing nie, en ook hier verval hy in die neiging om te oordryf. Die gegewe is nie baie belangrik nie, hoewel die novelle in die hand van 'n kunstenaar tot iets groots kon uitgegroei het.
Die skrywer stel ons eers voor aan die vader van die drie broers, en terwyl hy in sy leuningstoel sit, ‘had ons di geleendhyd om hom flak in syn gesig te kan siin.’ Die skrywer is egter geen gedagteleser nie, en ons moet tevrede wees met 'n portret. So sien ons die drie broers: ‘Tomas di oudste seun, 'n mooie, flinke jonge kerel, met blond hare en 'n heldere uitsig, sowat 20 jaar oud ... Karel is iitwat blas fan kleur met swart hare en sware wenkbroue en lyk feel op di ou baas. Hy kan ni ou'er wees ni as 18 jaar. Frederik is nog 'n knapi fan sowat 12 of 13 jaar, oek nes Tomas 'n blondkop, en uit syn lewendige oge straal reeds 'n fasberadenhyd deur, terwyl syn jeugdig gesig reeds ernstige trekke in sig opgeneem het.’
Nou los Jepete die verhaal en vra die leser 'n guns: ‘Di leser geliif met my sestig jare terug te gaan, en wel na Sweden, waar meneer Krol gebore is.’ Die lewensgeskiedenis van die oubaas is wel interessant, maar dit staan buite verhouding met die res van die verhaal, wat ons tog iets omtrent die drie broers wil vertel. Realisties is die beskrywing van die geveg met die rowerskip, maar dan hensop Jepete skielik as hy die lyke aanskou, want sê hy, dit kan beter ‘gefoel worde as dat imand dit kan beskrywe.’ Die uiteinde van die geskiedenis is dat mnr Krol hom in die Kaap vestig en baie gou sy fortuin maak. Hy is baie gelukkig met sy Afrikaanse vrou, maar omdat sy nooit kinders sal hê nie, laat die skrywer haar doodgaan, en Krol se tweede vrou skenk hom drie seuns. Sy is egter ook spoedig oorlede.
Nou kom ons uiteindelik weer by die drie broers uit, maar die skrywer is haastig om van hulle ontslae te raak! Op sy
21ste verjaarsdag kry Tomas £2,000 van sy vader saam met 'n vermaning. Die skrywer wil van Tomas 'n sedelike wrak maak en daarom neem hy hom na Kaapstad en bring hom in aanraking met 'n klomp skurke wat heel gou daarin slaag om die £2,000 uit te suip en uit te dobbel. Die hele geskiedenis word erg oordrywe en aangedik. ‘In lompe gekleed en as 'n smeerlap slenter hy nou op di Kaapse strate; snags slaap hy an di strand in een fan die skuite.’ Eindelik besluit hy om soos die verlore seun terug te keer na sy vader, maar hy sterf die nag van sy aankoms in die kafhok, en die skrywer hou Tomas voor ‘tot waarskuwing fer alle jong mense.’
Karel kry ook £2,000 op sy verjaarsdag en 'n ernstige waarskuwing. Maar spoedig blyk dit dat hy net die teenoorgestelde van Tomas is: hy eet net rogbrood; skoene dra hy nie, en vir die Kerk gee hy slegs 'n sjieling. Hy sterf dan ook letterlik van honger.
Nou bly daar nog één broer oor: Frederik. Hy kry ook £2,000, maar gaan daarmee studeer vir mediese dokter. Hy het hom gespieël aan sy broers, en word die beliggaming van die deug, sodat hy sy oue vader se hart verbly, ‘en ook syn ynde was Frede!’
Op 9 Augustus 1932 is Gideon Retief von Wielligh in sy 74ste jaar naby Hendrina aan die huis van sy jongste broer oorlede. Met sy heengaan het ‘die laaste stem van die Genootskap van Regte Afrikaners’ verdwyn. Hy het stil gesterwe, stil soos sy lewe was. Byna niemand het oor sy dood gepraat nie. Aan Langenhoven is talle artikels in tydskrifte en koerante gewy - aan Von Wielligh 'n enkele. In die A.S.B. se Gedenkboek is die meeste Patriot-manne herdenk - ‘en ou oom Gideon, wat met sy gesig vlak op die papier, deur twee stelle brilglase en 'n vergrootglas iedere letter moes uitsukkel, word gevra om dese en gene te gedenk, maar daar is niemand wat dink hoe hyself verdien om gedenk te word nie.’ (G.S. Preller in Die Huisgenoot, 3 Sept. 1932).
Sy eerste skoolonderrig het hy van Jan Balt, 'n Hollandse matroos, ontvang. En toe kom die groot avontuur in sy lewe: in sy elfde jaar is hy saam met sy vader op 'n tog na Boesmanland. Baie van sy ervarings op hierdie reis vind ons terug in Jakob Platjie. Deur bemiddeling van verskeie vriende kon hy nou aan die Paarlse Gymnasium gaan studeer en op agtienjarige leeftyd lê hy sy landmeterseksamen af. In 1884 is hy aangestel as Landmeter-Generaal van die Zuid-Afrikaansche Republiek.
Al die ondervindings en ervarings wat Von Wielligh op sy landmetersreise deur ons land opgedoen het, het daartoe gestrek om van hom 'n onuitputlike skrywer te maak. Hy was sestien jaar toe hy lid geword het van die Genootskap van Regte Afrikaners, en vanaf 1876 het hy bygedra tot die Patriot waaraan hy hom in 1891 onttrek het. Van Ons Klyntji en veral van Ons Taal, was hy een van die getrouste medewerkers.
In ons letterkunde neem Von Wielligh 'n heel besondere plek in: hy oorspan die Eerste en Tweede Periode. Sy sketse het gedurende die Eerste Tydperk verskyn, sy romans gedurende die Tweede. In sy kunsopvattings kom daar egter geen verandering nie: hy bly 'n egte Patriotskrywer wat al gesélsende sy lesers wil vermaak, stig en onderrig. Hy het hom veral tot die minderbevoorregte deel van ons volk gerig, en dat hy in sy doel geslaag het, blyk daaruit dat sy boeke by die duisende gelees en geniet is.
Sy eie standpunt het hy herhaaldelik verdedig, so in 'n privaatbrief aan dr P.C. Schoonees (3 Junie 1922): ‘Die kunstenaar lewer 'n kosbaar monument om sy volk onder ander volke te laat uitblink; maar die volksskrywer saai die sade wat voedsel vir sy eie volk lewer om in hul eie behoeftes te voorsien.’ Later (29 Jan. 1924): ‘Ek ken ons volk grondig en weet waarin hulle 'n behae skep en wat hulle verwag, en so het ek die volkssmaak gevolg en onderwerpe gekies waarin hulle belang stel. Ek het my verhaalstyl gekies soos hulle hul
verhale vertel en dit sê baie in my oordeel. Ek het my onwys gehou om die wat onwys is te wen.’ 'n Maand later (22 Febr.) verklaar hy: ‘Ek weet my geskrifte is nie vir kuns bedoel nie, derhalwe kan hulle die toets van kuns nie deurstaan nie.’
Hierdie briewe wat goedgunstiglik deur dr Schoonees aan my geleen is, gee ons 'n pragtige insig in die doel en strewe van ons eerste skrywers. Ons volstaan met 'n laaste aanhaling (12 Febr. 1925): ‘Ek het 'n ander klas lesers onder hande wat van kuns geen besef het nie en ek gee my ook nie uit as kunstenaar nie. En stop hul my eendag onder die grond, dan is die kers van die ou Taalbeweging meteens uitgeblaas; maar ons ou garde se eienaardighede sal voort bly bestaan solank daar 'n Afrikaanse letterkunde is, want ons volg die idioom en vertel 'n verhaal in die woorde soos ons volk praat. Terwyl die nuwe rigting is om iets voor te stel en nie te vertel nie. En deurdat ons die geselstaal volg, skryf ons soos die mense praat en bedien ons nie van kuns nie.’
Hoewel Von Wielligh dieselfde roeping gedurende die Tweede Periode gehoorsaam het, bepaal ons ons hier net by sy geskrifte wat tot 1909 verskyn het.
Von Weilligh was 'n aangename geselser en die geselstoon tref ons ook in sy geskrifte aan. Hy kon so gemoedelik-onder-houdend en persoonlik met sy lesers praat, dat hy ons selde verveel, selfs as hy afdwaal van sy eintlike onderwerp. Hoe 'n ryke skat van herinnerings het hy nie bewaar nie! Soms moes dit stellig moeilik gewees het vir hom om 'n keuse daaruit te doen, veral as hy van die gewoontes van die Boesmans of Hottentotte vertel. Hoe het hy hom nie vergryp om hulle komieklike staaltjies op te dis nie, dikwels ten koste van die eenheid van sy verhaal. Soms skep hy opsetlik 'n situasie net om so'n staaltjie, deurspek met kleurige uitdrukkings, aan ons te vertel. Hy kon die inboorlingrasse se gebroke Afrikaans meesterlik naboots, en het veral die geestige na vore gebring. Von Wielligh gebruik die sappige volkstaal. In sy latere werke het hy soms probeer om ‘mooi’ te skrywe, maar dan het hy in onegtheid verval. Hy was nie in die wieg gelê vir ‘praalskrif,’ soos hy dit self noem nie.
In Ons Klyntji het onder die skuilnaam Hans Kaapnaar sy eerste en miskien belangrikste werk die lig gesien: Jakob Platji of Sketse van Hotnots en Boesmans Lewe in Suid-Afrika. Met heelwat onderbrekings is die verhaal in die volgende nommers van Ons Klyntji afgedruk: Junie, Julie, Aug., en Okt., 1896; Aug. en Des., 1905; April, Mei, Junie en Julie 1906 - dus oor 'n periode van tien jaar. In Die Brandwag van 1912 tot 1914 is Jakob Platji in 'n enigsins gewysigde vorm herdruk, en in 1918 het dit uiteindelik by De Bussy in boekvorm verskyn. Die omwerking en uitbreiding mag oor die geheel 'n verbetering genoem word. Ons sal ons egter bepaal by die verhaal soos dit in Ons Klyntji verskyn het. Tussen hakies mag ons daarop wys dat dr Lydia van Niekerk 'n verkeerde voorstelling van die verhaal gee, omdat sy nie die slothoofstukke in die jaargang van 1906 gesien het nie. Sy noem Jakob Platji 'n fragment, maar dis 'n afgeronde verhaal.
Ons het reeds vroeër aangetoon dat die meeste verhale in Ons Klyntji taamlik swak is vanuit 'n letterkundige oogpunt beskou - net geselsery. En 'n werk soos Jakob Platji kry feitlik ook alleen betekenis deur die voorliefde om anekdoties te vertel. Die skrywer het fyn geluister na die eienaardige spreekwyse van die Bolandse volk, en hoewel hy dit 'n bietjie aandik vir die snaaksigheid, bly sy beeld tog getrou. Watter kostelike situasies teken hy nie as hy die Hottentotte self aan die woord stel! Ou Idries wil maar liewers in die hemel sit as hy oor die moeilikhede van die wêreld begin peins, maar ou Sina verkies om smoordronk in die kantien van Bob te lê. ‘Idries staan toen bot stil, slaan fer Sina op di skouer, en kyk haar sterk in di gesig an en sê: “Sina, waarom moet jy altyd meer beter wens as ek?”’
Daar is nog die windmaker-Hotnot Tys Bokkiis, en veral die karakteristieke preek van Kleopas Kipi, met ou Samel en Karools wat wil keer as sy eerwaarde na hulle kant toe preek. Kleopas Kipi wy uit oor die vreeslike dronkenskap onder sy gemeentelede, maar as Koos Fonk hom 'n sopie aanbied nà die diens, slaan hy dit gulsig weg. Meesterlik beskrywe en deurkruie is die Griekwa-oorlog, wat beëindig word met 'n sopie op die dood van hulle ‘meerbeterste broer,’ Soul Damon.
Volgens die titel van die verhaal moes Jakob Platji die hoofkarakter gewees het. Dit is egter nie die geval nie. Die skrywer gebruik hom maar net om sy stories omtrent die inboorlingrasse aan die man te bring. Tereg noem hy daarom die ondertitel van sy werk: Sketse fan Hotnots en Boesmans Lewe in Suid Afrika. Hierdie sketse word aan Jakob vasgekoppel, hoewel soms baie lossies en sonder innerlike verband. Die grootste tekortkoming van die werk is juis die gebrek aan eenheid en innerlike noodsaak. Soos Von Wielligh self erken, is dit grootliks te wyte aan die lang onderbrekings waarmee daaraan gewerk is. Dit verklaar ook die volop herhalings en oorlappings.
In die eerste hoofstuk maak ons kennis met die Hottentotte in vrolike stemming, maar dan laat die skrywer ou Idries en ou Sina opsluit en neem Platji saam met Koos Fonk na die binneland sodat hy meer inboorlingstaaltjies aan ons kan vertel. Onderweg trakteer Platji Koos Fonk op dierestories. As die skrywer self voel dat hy Jakob Platji darem te erg verwaarloos het, probeer hy die posisie red met 'n opmerking soos die volgende: ‘Dit alles het Platji bygewoon, gesiin, gehoor...’
Ons hoor ook wel af-en-toe van die Hotnotjie se skelmstreke, maar dis eintlik bysaak. Die slothoofstuk word darem net aan hom gewy, en ons word vertel van sy liefdesgeskiedenis en trouery. As Klara egter die paljas onskadelik maak, verdwyn haar liefde ook vir Platji, en na 'n swaar siekte sterf hy. ‘Dit was di ynde fan Jakob Platji syn loopbaan,’ sê die skrywer. ‘Dog as di tyd en geleendhyd dit toelaat dan kan dit gebeur dat ons later nog enige sketse sal médeel fan syn anekdote wat hy in syn lewe deurgemaak het.’
Von Wielligh probeer ook mooi natuurbeskrywings gee, maar begryplikerwyse bly hy nog net by die uiterlike wat in geen organiese verband met die innerlike gebeure staan nie. Waar hy beskryf, is hy op sy swakste, waar hy die Hottentotte en Koranna's laat praat en handel, is hy op sy beste in hierdie belangrike erfstuk van die ou Patriotmanne.
Smoorkossiis fan Oom Kool (O.K., Mei, Julie, Aug. 1906) toon weer ten duidelikste oor watter smaaklike verteltrant Von Wielligh hier beskik. Droogweg laat hy Oom Kool aan ons sy onmoontlike ervarings verhaal, maar net soos Baron von Münchausen doen Oom Kool dit so oortuigend dat ons hom ampertjies glo. En oor wat 'n onuitputlike skat van ervarings het Oom Kool nie beskik nie! Natuurlik is hy 'n held in sy eie oë en so dapper soos die dapperste!
In Abi Oufoet, 'n Stori fan 'n Malbaar uit di Slawe Tyd (O.K., Sept., Okt., Nov. 1906; O.T., 15 Des. 1908), probeer Von Wielligh ons laglus wek vir die wonderlike en snaakse kaskenades van die Malbaar. Soms slaag hy daarin, maar meestal nie, want sommige van die streke van die slaaf is darem baie flou. Terloops gee Von Wielligh ons 'n beeld van die slawetyd en die wyse waarop die slawe deur hulle base behandel is.
Hy noem 'n string van die kaskenades op wat die kinders met Abi aangevang het. Ongelukkig bereik hy nie die effek waarna hy gesoek het nie - selde slaag hy daarin om ons te laat glimlag, eenvoudig omdat hy Abi Oufoet te belaglik voorstel sodat die Malbaar nie ons simpatie het nie. Dit was
waarskynlik Von Wielligh se plan om 'n uitgebreide verhaal van Abi Oufoet te maak; hy het egter nie verder gekom as die vierde hoofstuk nie.
Na die animistiese tydperk en met die geestelike ontwikkeling by die mens, het sy godsdienstige vrees vir verskillende diere verdwyn. Nou neem hy 'n teenoorgestelde houding in en begin hy met die dier spot. Ook probeer hy om sekere eienaardighede en kenmerke van die diere te verklaar. Op hierdie trap staan die Dire Storiis van Von Wielligh, want hoe heerlik spot die Hottentot bv. nie met Uil, omdat hy Tinktinkie laat ontsnap het nie. Vir die eienaardighede van die diere het die Hottentot ook altyd 'n verklaring, bv. waarom jakkals sy stert sleep. Verder speel Von Wielligh se verhale in die sprokiestyd toe die diere nog kon praat.
epos, is jakkals die held, die aartsskelm en die poetsbakker. 'n Ander ooreenkoms is die verhouding tussen jakkals en wolf: wolf is die onnosele wat gedurig deur die slim jakkals uitoorlê word. En wat meer is, beide in die Dire Storiis en die Reinartepos is jakkals die gehate dier wat gedurig in botsing kom met die ander diere. Baie voorvalle stem ook letterlik ooreen, en veral die feit dat jakkals van die ander diere se lieflingskos gebruik maak om hulle uit te oorlê. Veral die vraatsugtige wolf moet dit ontgeld.
al di y'enaardighede wat in dire foorkom 'n oorsaak foor te soek.’ Sommige van hierdie verklarings is werklik komielik, maar hulle bewys tog hoe deeglik die Hottentotte die diere en hulle gewoontes geken het. Dit is hierdie verklarings wat 'n ongeforseerde geestigheid in die verhale bring.*
Von Wielligh wou so graag sy volk kennis bybring. Daarom het hy hulle op 'n heel populêre wyse 'n uiteensetting gegee van die Verskillende Godsdienste (O.T., 15 Okt., 15 Des. 1907 en 15 Jan. 1908), soos ‘Budisme,’ die Christelike en die Slamse geloof. Oor bye het hy 'n lang verhandeling gepubliseer in Ons Taal (vanaf 15 Junie 1907 tot 15 Junie 1908): By'e Teelt. Dit is ook apart in boekvorm deur die Paarlse Drukpersmaatskappy uitgegee. Dit is geen wetenskaplike verhandeling nie, maar slegs bedoel as 'n inleiding vir byetelers omtrent die behandeling van bye.
'n Kly Huis of Selfs woon Geluk in 'n nedrig Hut (O.T., 1908), is na die lengte 'n roman, maar na die bou slegs 'n aaneenskakeling van snaakse gebeurtenisse uit die lewe van eenvoudige mense. 'n Hollander word gebruik om dié snaaksighede op die voorgrond te bring, hoewel baie taamlik souteloos is. Tog toon die Kly Huis weer duidelik dat Von Wielligh vir die eenvoudiges van gees geskrywe het.
Twe Wonder Dokters (O.T., 1909) is 'n spanningsverhaal met groot moontlikhede, wat egter nie ten volle deur die skrywer uitgebuit is nie. Daar is te veel geraamte en te min vlees in sy verhaal. Tot op sekere hoogte is Von Wielligh hier weer in sy element, want een van die ‘wonderdokters’ is 'n Kafferdokter en daarom kon hy so gaandeweg opnuut baie van sy kennis omtrent die Kafferdokters aan ons meedeel.
Eintlik het Von Wielligh net die aantekeninge gemaak vir 'n roman. Daarom is die Twe Wonder Dokters so fragmentaries. Die indruk wat dit maak, is mat. Maar hierdie verhale was die vooroefening vir sy latere romans.
Von Wielligh het 'n ongekompliseerde, kinderlike natuur, en om dié rede kon hy so smaaklik vir kinders en onontwikkeldes skrywe. Hy was 'n praktiese mens met sterk sosiale neigings,
iemand wat sy publiek met spannende en nuttige sake wou vermaak. Op een of ander manier het hy altyd probeer nuttig wees, soos met sy voorligting oor By'e Teelt of sy volks- en volkerekundige optekeninge in storievorm verwerk. Miskien is dit sy praktiese sin en die nuttigheidsprinsiep wat verklaar waarom hy werklik selde ontroerd raak deur die skoonheid van die dinge. Die natuur, of die menslike hart, is vir hom nooit 'n bron van estetiese genot nie. Miskien kan ons ook in hierdie beperkthede die rede vind waarom hy as een van die jongstes onder die G.R.A.-lede nooit gedigte oor liefde of dergelike sake geskryf het nie. Tog het hy met sy talente en na die beste van sy vermoë, sy volk gedien.
W.H. Maskew is in 1861 op Somerset-Oos gebore as seun van 'n magistraat. Hy het sy opvoeding ontvang aan die Victoria-Kollege op Stellenbosch en aan die Suid-Afrikaanse Kollege in Kaapstad. Daarna is hy na die Inner Temple in Londen om in die regte te studeer. In 1885 het hy hom in Kaapstad gevestig as advokaat. Hy is in 1903 in die bloei van sy lewe weggeruk, terwyl hy na Engeland met vakansie was.
Toe die Patriotbeweging begin kwyn het, het Maskew in 1890 'n bundel gediggies gepubliseer onder die titel: 'n Jolly Hotnot en andere snaakse Versies uit di ouwe doos met 'n nieuwe vertaling in Afrikaans (te Kaapstad, Gebroeders Darter en Walton).