NG Gemeente Alice – Gemeentegeskiedenisargief
Die kerkgebou is omstreeks 2013 of ’14 opgeknap nadat dit lank verval het. (FOTO: Gert du Plessis)
22 Junie 1863
H.v. Kerk-, Mitchell- en Smithstraat, Alice
Alice en omgewing
W.A. Joubert (1872–1878)
Die NG Gemeente Alice in die Oos-Kaap was die 91ste oudste gemeente van die Nederduitse Gereformeerde Kerk en sou in 2012 150 jaar oud gewees het, maar is in die tweede helfte van die jare tagtig gedwing om by die NG Gemeente Fort Beaufort in te lyf.
Dit was nadat die Nasionale Party-regering se beleid om tuislande te konsolideer daartoe gelei het dat die dorp Alice binne-in die Ciskei geval en die meeste lidmate gevolglik weggetrek het. In 1985 het Alice se gemeente slegs 61 belydende lidmate en 28 dooplidmate oorgehad.
Die Londense Sendinggenootskap en die Glasgowse Sendinggenootskap het reeds aan die begin van die 19de eeu sendingwerk begin doen in die gras- en bosryke wêreld waarin die gemeente Alice later gestig sou word. Hul werksaamhede het uitgeloop op die opleidingsinrigtings Lovedale en Fort Hare by die dorpie Alice. Ná die Sewende Grensoorlog is die grense van die Kaapkolonie ooswaarts verskuif om ook die gebied tussen die Groot-Vis- en Keiskammarivier in te sluit. Hier het die dorpie Alice toe tot stand gekom wat deur ’n proklamasie van 23 Desember 1847 tot die setel van die eerste magistraat van die nuwe distrik Victoria-Oos verklaar is.
Skaars drie jaar later het die Agtste Grensoorlog uitgebreek met die Boomapas-aanval en die tragiese Kersfees van 1850 toe die militêre dorpies in die Tyhume-vallei bokant Alice verwoes en byna al die manlike inwoners vermoor is. Toe hierdie lang en bloedige oorlog eindelik verby was, is ’n hele reeks plase aan die Keiskamma aan Hollandssprekende boere uitgegee en was dit eintlik die oorsprong van die NG gemeente asook later, toe die N.-regering die plase vir konsolidering uitgekoop het, die rede vir die gemeente se ondergang.
Die kerkgebou in 2012, voor dit opgeknap is.
Eers in 1863 (volgens ou NG Kerk-jaarboeke 1862) is die gemeente Victoria en Peddie amptelik gestig en die eerste kerkraadsvergadering op 22 Junie 1863 gehou (volgens Ons gemeentelike feesalbum op Aberdeen, waarskynlik ’n tikfout). Tien jaar lank is die gemeente eers deur ds. W.R. Thomson van NG Gemeente Stockenström en later deur ds. Georg Stegmann van NG Gemeente Glen Lynden bearbei totdat hulle in 1872 die diens bekom het van die gewilde en wakkere prop. W.A. Joubert.
In 1874 is op Peddie ’n kapel gebou waar dekades lank daarna eredienste gehou en die sakramente bedien is. In dieselfde jaar het die verlange van die gemeente en die jong herderspaar, want ds. Joubert is intussen getroud met ’n suster van Onze Jan Hofmeyr, om die pastorie en hoofkerk op Alice te hê, so sterk geword dat die kerkplaas vir ’n groot stuk grond op die dorp verruil is. (Dié groot stuk grond staan vandag nog op die hoek van Kerk- en Mitchellstraat op Alice en is, buiten die ou kerkgebou, heeltemal onbebou.) Die gemeente het erwe verkoop en vroeg in 1877 kon die kerk ingewy word wat in dieselfde vorm tot aan die einde van die gemeente se bestaan diens gedoen het. Die ou pastorie daar naby was toe reeds voltooi.
Ds. W.A. Joubert se opvolgers
Toe ds. Joubert in 1878 na Uniondale vertrek, het hy ds. B.B. Keet as opvolger gekry wie se seun en naamgenoot, die bekende hoogelaar aan die Kweekskool prof. dr. B.B. Keet, op Alice gebore is. Keet het hierheen gekom van die NG Gemeente Kimberley af. Die volgende leraar was ds. J.P. Kriel (1898-1920), wat opgevolg is deur ds. J.H. Malherbe (1921-’26), in wie se tyd Peddie tot ’n afsonderlike gemeente afgestig is en Fort Beaufort by Alice gevoeg is (1923).
Ná ds. Malherbe se vertrek na Cradock, is Alice en Fort Beaufort saam bedien deur di. J.A. Malherbe jr. (1926-’37) en J.D.W. Strydom (1939-’43), wat onder ’n nuwe 50-50-grondslag van samewerking drie jaar lank op Fort Beaufort gewoon het. Ds. S.J. Botha dien die gemeente van 1943-’46 en H.C. Hopkins van 1946 tot 1949. In 1949 is Fort Beaufort as afsonderlike gemeente afgestig van Alice en ds. Hopkins is na die nuwe gemeente, waar hy ook gewoon het, beroep.
Ooreenkoms met Peddie
Alice was toe langer as ’n jaar herderloos tot finaal besluit is dat die leraar van Alice konsulent van die gemeentetjie Peddie kon wees, terwyl laasgenoemde ’n deel van sy traktement betaal. Onder hierdie nuwe reëling is prop. Abraham Coetzee in Februarie 1951 as leraar van Alice bevestig en hy het ook die NG Kerk gedien as lektor in Hollands aan die Universiteit van Fort Hare.
Soos die geval met die amper al die ander gemeentes in die Oos-Kaapse grensgebied wat deels of heeltemal binne die latere tuislande Ciskei en Transkei geval het, het Alice ’n stadige dood gesterf tot dit eindelik by NG Gemeente Fort Beaufort ingelyf is. Dieselfde lot het die NG Gemeentes Greykerk (op 11 Desember 1983 ingelyf by Fort Beaufort), Pondoland (ingelyf by die NG Gemeente Kokstad), Du Plessis (ingelyf by Indwe), Komga (ingelyf by Stutterheim) en Peddie (ingelyf by King William’s Town) getref. (Geskryf deur Morne van Rooyen)
Willem Adolph Joubert, 1872 – 1878 (in kombinasie met Peddie)
Barend Bartholomeus Keet, 1878 – 1894
Joel Hendrik Malherbe, 1921 – 1926 (in kombinasie met Peddie)
John Addey Malherbe jr., 1927 – 1937
Stephanus Jacobus Botha, 1943 – 1946
Henry Charles Hopkins, 1946 – 1949 (daarna van dogtergemeente Fort Beaufort)
Johan Gebhard Lindenberg, 1956 – 1959
Isak Schalk Kellerman, 1963 – 1967
Daniël Jacobus Erasmus, 1 Februarie 1969 – 1973