PressReader - Weg! Platteland: 2017-09-01 - Laat ’n mens dink
Laat ’n mens dink
Plaasmoorde is ’n tra­ge­die wat be­sig is om die plat­te­land voor ons oë ver­swelg. Ui­t­ein­de­lik is daar net een op­los­sing vir dié pro­bleem, sê Chris Bur­gess.
Weg! Platteland - 2017-09-01 - News - Chris Bur­gess is die hoof­re­dak­teur van Land­bou­week­blad.
Saam­staan is ál uit­weg vir Suid-a­fri­ka se plaas­moord­tra­ge­die, skryf Chris Bur­gess
Die mees on­lang­se slag­of­fer van ’n plaas­moord wat ek ge­ken het, was Ru­ben Gouws, ’n on­baat­sug­ti­ge al­leen­lo­per en 65-ja­ri­ge skool­hoof van die piep­klein Ho­ër­skool Ida in die noor­de van die Oos-kaap. Hier, in die voet­heu­wels van die Dra­kens­berg, het hy in sy loop­baan van 40 jaar die le­wens van hon­der­de kin­ders ge­raak. Net af in die pad het hy op die fa­mi­lie­plaas ge­woon saam met sy ma, die 88-ja­ri­ge tant Her­mien. Hier het hy sy skou­hoen­ders ver­troe­tel, an­tiek­meu­bels ver­sa­mel en Son­dag­aan­de met ’n gla­sie rooi­wyn na die klas­sie­ke­mu­siek­pro­gram op RSG ge­luis­ter.
Ru­ben se an­der groot by­drae in dié af­ge­leë ge­meen­skap was die win­kel­tjie wat hy be­dryf het. Dit was ’n nood­saak­li­ke diens, en die men­se van die kon­trei, wat hom lief­de­rik Ts­hut­su ge­noem het, het staat­ge­maak op hom.
Een Sa­ter­dag­mid­dag ter­wyl hy be­sig was om die win­kel te sluit na­dat hy ’n go­go ge­help het wat tee en sui­ker no­dig ge­had het, het drie jong mans op die stof­pad ver­by­ge­kom. Hul­le het ge­sien hoe Ru­ben by die plaas­huis se ag­ter­deur vroe­tel. ’n Half­uur la­ter was Ru­ben en sy ma dood.
Hul­le buur­man T­re­vor S­tot­ter het op hul­le af­ge­kom. Hy het gaan on­der­soek in­stel na­dat Ru­ben nie die aand op die ra­di­o­net­werk van hom laat hoor het nie. Voor 20:00 is al drie ver­dag­tes aan­ge­keer deur die woe­den­de swart ge­meen­skap – die po­li­sie het net be­tyds hul­le le­we kom red. Twee van hul­le was voor­heen leer­lin­ge van Ru­ben.
RU­BEN IS EEN VAN 12 MEN­SE wat ek per­soon­lik ge­ken het – wit én swart – wat die af­ge­lo­pe 15 jaar wreed op plase ge­sterf het. Die re­des, sto­ries ag­ter die sto­ries en ver­dui­de­li­kings daar­voor wis­sel. Maar al­mal het plaas­ge­vind op ons lief­li­ke dog ge­bru­ta­li­seer­de plat­te­land, waar towns­hips aan die bui­te­wy­ke van klein dor­pies steeds dank­sy be­las­ting­be­ta­lers se vry­ge­wig­heid groei. Rond­om die dor­pies is die boe­re aan die af­neem om­dat hul­le in ’n wê­reld van pa­pier­dun wins­mar­ges suk­kel om kop bo wa­ter te hou, en heel dik­wels is die e­nig­ste ma­nier maar om jou bu­re uit te koop en op gro­ter skaal te boer.
In dié land­skap is Ru­ben se naam net nóg een in ’n golf van hart­ver­skeu­ren­de aan­slae op plaas­ge­meen­skap­pe, ’n golf wat die eg­go’s demp van tra­ge­dies oor die eeue heen. Die eer­ste stel­sel­ma­ti­ge uit­wis­sing van K­hoi­khoi-vee­boe­re deur die vroeë Hol­land­se bees­stro­pers wat op­drag ge­had het om kos te voor­sien aan ver­by­gaan­de han­del­ske­pe. Die gru­wel van die M­fe­ca­ne, wat groot de­le van die land laat brand het. Die uit­wis­sing van Boes­man­ge­sin­ne wat deur swart én wit ge­jag is, tot­dat die laas­te paar oor­le­wen­des as ge­bro­ke men­se na on­her­berg­sa­me woes­ty­ne te­rug­ge­trek het.
Die B­rit kol. John Gra­ham se vol­skaal­se oor­log teen die X­ho­sas waar­in nie net mans hul­le le­we ver­loor het nie, maar ook vir die eer­ste keer hui­se, oes­te en le­wen­de ha­we ver­woes is. ’n Voor­smaak van die a­po­ka­lip­tie­se ver­woes­ting wat ge­volg het op die tie­ner­pro­fe­tes Nong­qa­wu­se se op­drag dat die X­ho­sas al hul­le bees­te slag – ’n daad van self­op­of­fe­ring wat die voor­va­ders glo sou be­loon deur die wit men­se in die see te jaag.
Daar­na is die bord­jies ver­hang toe ’n ge­frus­treer­de lord Kit­che­ner, wat net nie die Boe­re­kom­man­do’s kon neu­tra­li- seer en ’n ein­de bring aan die ver­lam­men­de oor­log nie, met sy har­te­lo­se ver­skroei­de­aar­de­be­leid vo­ren­dag ge­kom het. Tien­dui­sen­de vroue en kin­ders het in kon­sen­tra­sie­kam­pe om­ge­kom, en die mans het ná ja­re se oor­log­voe­ring te­rug­ge­keer na to­taal ver­woes­te plase – en ge­slag­te van skaars­te en woe­de.
Twee ge­slag­te la­ter het dié erf­ge­na­me van lord Kit­che­ner se on­reg op hul­le beurt die e­ro­sie van mil­joe­ne plat­te­land­se le­wens voort­ge­sit met die lank­ge­ves­tig­de bu­ro­kra­sie van trek­ar­beid. Ge­sin­ne is uit­me­kaar ge­ruk, iets wat ge­lei het tot die hui­di­ge gru­wel in SuidA­fri­ka waar die mees­te kin­ders son­der ’n pa in die huis groot­word.
Ná al dié hart­ver­skeu­ren­de ge­beu­re is die vlaag van plaasmoorde, wat dik­wels ook ge­paard­gaan met sin­lo­se ge­weld, by­na on­draag­lik.
SOOS MET E­NI­GE TRA­GE­DIE word plaasmoorde deur sta­tis­tie­ke ge­de­fi­ni­eer. Daar­om weet ons dis van­dag ge­vaar­li­ker om ’n boer te wees as ’n po­li­sie­be­amp­te. Se­dert 1990 is 1 903 plaasmoorde ge­pleeg in 4 353 plaas­aan­val­le. Van die slag­of­fers was 1 229 boe­re, 498 boer­vroue of naas­te fa­mi­lie, 152 plaas­wer­kers en 24 on­ge­luk­ki­ge be­soe­kers. Net van­jaar was daar al 239 aan­val­le wat ge­lei het tot 47 sterf­tes – die vin­nig­ste jaar­lik­se tem­po waar­teen boe­re ver­moor word se­dert 1990.
Dat ons hoe­ge­naamd dié sy­fers het, is dank­sy die toe­wy­ding van die Trans­vaal­se Land­bou-u­nie. Die po­li­sie hou nie meer sta­tis­tie­ke oor plaas­aan­val­le nie, on­danks ’n on­der­ne­ming deur oud­pres. Nel­son Man­de­la dat hul­le dit wel sal doen. Maar dan het Ma­di­ba ver­staan wat­ter tol die moor­de eis op
’n be­dryf wat meer werk­ge­leent­he­de in sy waar­de­ket­ting skep as e­ni­ge an­der.
In die va­kuum van amp­te­li­ke on­der­soek oor waar­om dié aan­val­le plaas­vind, vlieg die be­spie­ge­lings be­hoor­lik. Daar’s be­skul­di­gings van on­ver­ant­woor­de­li­ke po­li­tie­ke­ry wat die slagting ver­oor­saak, on­ge­twy­feld met ’n e­le­ment van waar­heid. Aan die an­der kant is daar be­skul­di­gings dat dit die bru­ta­li­teit van die boe­re teen­oor hul­le wer­kers is wat lei tot ver­gel­ding, dalk ook met ’n e­le­ment van waar­heid. Na­vor­sing toon dat ’n ska­me­le 1,25% van al­le plaasmoorde ver­bind kan word met ge­span­ne ar­beids­ver­hou­din­ge. Dit klink by­na per­vers, maar as dit maar die re­de was, sou ons ge­weet het waar die op­los­sing lê.
Maar die mees­te men­se is on­se­ker oor waar om te be­gin soek in hul­le ge­won­de ge­meen­skap­pe. Daar­om ruk boe­re el­ke jaar in Mei op na die hoog­tem­pel van boer­de­ry: Nam­po, die groot­ste land­bou­skou in die Sui­de­li­ke Half­rond, net bui­te Bothaville in die Vry­staat, in die hart­jie van die mie­lie­streek. Hier is drie strak pi­la­re die stil­le ge­tui­e­nis van die slagting op ons plase. Dis op­ge­rig en word on­der­hou deur die Hen­nen­man­se boe­re­ver­e­ni­ging.
Hier, in die see van hi­per­teg­no­lo­gie­se boer­de­ry­toe­rus­ting en wap­pe­ren­de pro­mo­sie­ba­nie­re, kom voeg boe­re die na­me by van ken­nis­se wat die af­ge­lo­pe jaar ver­moor is – op stuk­kies pa­pier wat hul­le aan die gra­niet­blaaie vas­plak. Hier buig hul­le vir ’n oom­blik die hoof voor hul­le tus­sen die lug­druk­saai­ma­sjie­ne, stro­pers en balk­spui­ters ver­dwyn. S­po­ke. Tot vol­gen­de jaar.
PLAASMOORDE HET DIE MITE dat ons plat­te­land ’n lan­de­li­ke toe­vlugs­oord is, fi­naal laat ver­brok­kel. Weg is die on­skuld van die plat­te­land van my jeug, dít wat ’n mens in die Land­bou
week­blad en Far­mer’s Week­ly van die ja­re se­wen­tig en tag­tig ge­sien het. Die op­ti­mis­me van trot­se boe­re met lig­blou sa­fa­ri­pak­ke by die Roy­al­skou in Pie­ter­ma­ritz­burg, die bril­jan­te prof. Jan Bons­ma wat sy bons­ma­ra­bees­te in die Bos­veld­stof ge­teel het.
Van­dag het daar­die op­ti­mis­me verander in ’n re­a­lis­me met skerp kan­te. In Noord­wes, waar daar ’n on­rus­ba­ren­de toe­na­me in plaasmoorde is, het boe­re be­gin mo­bi­li­seer op ’n skaal wat ’n mens laas ge­sien het met die R­ho­de­sie­se bos­oor­log van die ja­re tag­tig. Maar dié slag met be­ter teg­no­lo­gie. Bui­ten e­lek­trie­se ha­kies­draad, ge­slo­te W­hat­sapp­groe­pe en Is­rae­lie­se self­ver­de­di­gings­kur­sus­se vir die he­le ge­sin sal ’n e­nor­me hom­mel­tuig die S­chwei­zer­re­ne­ke­boe­re­ver­e­ni­ging help om die dis­trik se plase te pa­trol­leer.
Die lan­de­li­ke vei­lig­heids­plan wat oud­pres. T­ha­bo M­be­ki be­loof het die kom­man­do­stel­sel sou ver­vang, het mis­luk. On­danks toe­wy­ding wat ’n mens hier en daar by in­di­vi­du­e­le po­li­sie­be­amp­tes sien, word die staat nie meer as ’n be­trou­ba­re ven­noot be­skou nie. En as die erg­ste ge­beur, soos vroe­ër van­jaar op Co­li­gny toe ’n sta­king oor diens­le­we­ring ont­plof het tot ’n vol­slae ras­se­her­rie, aan­ge­blaas deur ge­we­ten­lo­se po­li­ti­ci, is dit boe­re wat kalm­te bring. Hul­le het op die dorp op­ge­daag en saam met die dorps­men­se – son­der po­li­sie­be­ge­lei­ding – die reg­se e­le­men­te van bui­te hof­lik ge­vra om liefs huis toe te gaan. Dit kon veel er­ger ge­wees het, maar dit was nie, dank­sy ge­wo­ne men­se wat die reg­te ding ge­doen het.
ELDERS HET NOG GE­WO­NE MEN­SE ge­noeg ge­had. Toe dr. Ben­nie Cil­liers en sy vrou, Ce­ci­lia, op hul­le plaas by Roux­vil­le ver­moor is, het van sy swart pa­si­ën­te per bus van so ver as Le­so­tho af ge­reis om hul­le laas­te eer te kom be­toon en die Cil­liers­fa­mi­lie in die hof te on­der­steun – en hul­le het ge­ëis die be­skul­dig­des mag nié borg­tog kry nie.
Toe tant Ra­lie en oom Da­vid de Vil­liers op hul­le plaas by Bark­ly­oos­ver­moor is – hul­le ge­strem­de seun, Da­wie, het die aan­val net­net oor­leef – het die swart ge­meen­skap dae lank bui­te die hof be­toog en ge­ëis dat die ver­dag­tes aan hul­le oor­han­dig word so­dat hul­le met hul­le kan af­re­ken. Sul­ke to­ne­le van ’n ge­meen­skap wat saam­staan, is iets wat ’n mens al hoe meer sien. Van­dag nog maak die De Vil­lier­se se dog­ter en skoon­seun, Chris­ti­na en Jo­han O­li­vier, al­bei me­die­se dok­ters, se­ker die hos­pi­taal op Bark­ly­oos bly een van die bes­tes in die pro­vin­sie.
Op an­der plek­ke het dié toe­na­me in so­li­da­ri­teit on­der al­le ras­se en klas­se nie net woe­de nie, maar ook op­tre­de tot ge­volg ge­had. Op Wak­ker­stroom het een van ons lei­er­boe­re, B.P. G­rey­ling, sy ge­meen­skap om­vorm tot ’n bur­ger­mag wat 80% swart is en on­der die lan­de­li­ke staats­vei­lig­heid­struk­tu­re val. Kom­pleet met ’n ge­wa­pen­de re­ak­sie­mag wat e­ni­ge mis­daad – ja, ook ’n paar ge­fnuik­te plaas­aan­val­le – met wel­slae op­volg. ’n He­den­daag­se Coen­raad de Buys op wie se gras­perk die he­li­kop­ters van el­ke po­li­sie­en weer­mag­ge­ne­raal se­dert die aan­breek van die de­mo­kra­sie kom land het om hul­le te­vre­den­heid uit te spreek met sy werk.
Op die dor­pie El­li­ot sien ons die be­gin van ’n son­der­lin­ge ven­noot­skap tus­sen boe­re en tax­i­be­stuur­ders, met Roe­land de V­ries, ’n be­gaaf­de ge­me­ga­ni­seer­de mi­li­tê­re be­vel­voer­der wat ná sy af­tre­de te­rug­ge­roep is om ’n op­los­sing te pro­beer kry, as be­mid­de­laar. Nou wend jong boe­re hul­le tot tax­i­be­stuur­ders as hul­le ska­pe weens vee­dief­stal ver­loor.
En 20 km na die wes­te toe is die ge­meen­skap ook deur Ru­ben se dood by­een­ge­bring. Kom­mer­si­ë­le boe­re, wit en swart, en ge­meen­skaps­boe­re van die ou Trans­kei ver­ga­der nou ge­reeld en het on­langs ’n vee­dief­stal­sin­di­kaat aan die pen laat ry. T­re­vor, wat op Ru­ben en tant Her­mien se lig­ga­me af­ge­kom het, meen die swart ge­meen­skap is die hard­ste ge­tref deur die moor­de.
Vir Mon­di Ge­bo (39), wat se­dert 2001 vir Ru­ben werk en steeds op die plaas woon, bly die her­in­ne­rin­ge rou. “My hart pyn nou nog. Ek mis Ts­hut­su el­ke dag. Hy was my pa. Sy ma my ou­ma.”
Ons sal sáám hier­die mon­ster moet pak. Net dan staan ons ’n kans. En bui­ten­dien, dis wat Ru­ben sou wou hê.
‘Sul­ke to­ne­le van ’n ge­meen­skap wat saam­staan, is iets wat ’n mens al hoe meer sien [...] Op an­der plek­ke het dié toe­na­me in so­li­da­ri­teit nie net woe­de nie, maar ook op­tre­de tot ge­volg ge­had.’