Belegging 101 vir politici | Netwerk24
Deur Theuns Eloff 04 Februarie 2019 06:30
Politici moet verstaan dat sakelui nie net ánders as hulle dink nie, maar dat hulle verplig word om anders te dink, skryf Theuns Eloff.
Wetgewing oor onteiening sonder vergoeding en grondbesettings lei tot onsekerheid onder beleggers. Foto: Edrea du Toit
'n Groot deel van pres. Cyril Ramaphosa se regrukplanne vir die Suid-Afrikaanse ekonomie bestaan daaruit om miljarde rand in buitelandse en plaaslike beleggings te lok. Hopelik sal honderdduisende (indien nie miljoene nie) werkgeleenthede daardeur geskep word.
'n Mens hoor ander politici soms mor oor die "beleggingsboikot" van Suid-Afrikaanse ondernemings, wat op "miljarde rand" sit en "niks daarmee doen nie".
Maar weet politici en staatsamptenare hoe sakelui se kop werk? Weet hulle hoe om die sogenaamde belegginsgboikot te verbreek? Hier is 'n paar insigte – kom ons noem dit "Belegging 101 vir politici".
'n Maatskappy (plaaslik of multinasionaal) begin gewoonlik met 'n entrepreneur wat 'n goeie sake-idee het. Hy/sy leen gewoonlik by iemand (familie, vriende, die bank) geld om die idee in werking te stel. Wanneer die onderneming begin groei, sal hy dit op die aandelebeurs noteer en die publiek uitnooi om in die onderneming te belê.
Die maatskappy moet die geld van die belegger verstandig en met omsigtigheid gebruik.
Individuele beleggers (gewone mense) sal na die prospektus van die maatskappy kyk en besluit of so 'n belegging opbrengste sal bring. Opbrengste bestaan uit jaarlikse dividende (wat jaarliks uit die wins van die maatskappy aan aandeelhouers betaal word) of kapitaalgroei wanneer die maatskappy se aandeleprys styg. Sulke opbrengste sal op medium- en langtermyn meer moet wees as wat hy/sy kan kry deur die geld bloot in die geldmark of in 'n spaarrekening te belê. Die maatskappy ding dus met baie ander ondernemings vir die publiek se geld mee.
Wat inderwaarheid gebeur is dat daardie individuele belegger sy geld aan die maatskappy "leen" om daarmee meer geld te maak. Die maatskappy moet die geld van die belegger dus verstandig en met omsigtigheid gebruik. Indien die belegger en nou 'n aandeelhouer nie tevrede is nie, sal hy/sy die aandele verkoop en die geld op 'n ander plek belê. En as baie aandeelhouers besluit om dit te doen, sal die aandeelprys van die maatskappy val en sal dit in effek minder werd wees (of selfs ten gronde gaan).
Dis wat met Steinhoff gebeur het.
Mynbouhandves het aandeelhouers se regte geskend
Pres. Cyril Ramaphosa op 'n onlangse besoek in Indië. Foto: Argief
Wat moet die maatskappy met aandeelhouers se geld doen? Die maatskappy, sy direksie en sy bestuur moet te alle tye in belang van die aandeelhouers optree. Om die geld te mors, op verkeerde maniere te belê of om dit in projekte met onaanvaarbare hoë risiko te belê, sal nie net moreel verkeerd wees nie, maar beleggers mag die direkteure ingevolge die Maatskappyewet individueel daarvoor aanspreeklik hou. Trouens, strafregtelike klagtes teen individuele direkteure kan volg as so iets gebeur.
Natuurlik het die maatskappy ook 'n verantwoordelikheid teenoor 'n breër groep belanghebbers: Die werknemers, die gemeenskap waarin hy werk, en die algemene publiek (veral as die maatskappy byvoorbeeld in die voedselbedryf is).
Maar in die keuse of daar in nuwe projekte belê moet word en wat die aard van die beleggings is, is die eerste verantwoordelikheid teenoor die aandeelhouers. Eers as hul geld begin werk en die winste vloei, sal daar na die breër groep belanghebbers gekyk word.
Baie min maatskappye kan winsgewend wees as hulle te veel werknemers het.
Dit was terloops waarom die eerste Mynbouhandves so kortsigtig (en verkeerd) was in sy bepaling dat gemeenskapbelanghebbers 'n persentasie van die omset van die maatskappy moet kry (ongeag of daar wins gemaak word).
Dit sou 'n growwe skending van die regte van aandeelhouers (die ware eienaars van die geld) gewees het.
Hoe bepaal 'n maatskappy waarin hy belê? Die antwoord is eenvoudig: Projekte waardeur daar vir die aandeelhouers waarde tot hul belegging toegevoeg kan word. In gewone taal is dit projekte waardeur meer van die produk van die maatskappy goedkoper vervaardig en dus vir 'n goeie prys verkoop sal kan word:
* "Meer van die produk" beteken dat die vervaardigings- of groeiproses doeltreffend moet wees. Dit help nie om baie geld te bestee en net 'n paar produkte in ruil te kry nie. Die belegging moet dus groot en doeltreffend genoeg wees.
Ondernemings wat goedere goedkoper wil vervaardig, sal na tegnologie kyk en werkgeleenthede kan in die slag bly. Foto ter illustrasie. Foto: Argief
* "Goedkoper vervaardig" beteken dat dit teen die laagste moontlike koste vervaardig moet word. Dit beteken in praktyk dat 'n maatskappy onafwendbaar na tegnologie sal kyk en sal probeer om op arbeid te bespaar (wat in die meeste maatskappye die grootste koste is). Baie min maatskappye kan winsgewend wees as hulle te veel werknemers het (kyk maar na die SAL en Eskom). 'n Belegging sal dus nie altyd baie werkgeleenthede skep nie, maar hopelik wel nuwe werkgeleenthede.
* Produkte moet vir 'n "goeie prys" verkoop word. Behalwe waar 'n maatskappy 'n monopolie in die mark het, bepaal 'n maatskappy nie self die prys van sy produkte nie. Die "mark" (die verbruiker) doen dit. As 'n produk skaars is, sal die prys hoër wees, en as daar baie van 'n produk is, sal die prys laer neig. 'n Goeie voorbeeld vandag is die mielieprys wat hoër neig omdat dit lyk of daar as gevolg van die droogte dalk nie genoeg mielies geplant is nie.
* En dan moet die produk "verkoop" word. Daar moet mense wees wat inkomste het om die produk te koop. As die gewone mense onder armoede en swaarkry gebuk gaan, (soos wanneer die petrolprys aanhoudend styg of BTW verhoog word) sal die maatskappy se produk nie verkoop nie. Dit sal, in die geval van bederfbare produkte onbruikbaar word, en in ander gevalle gewoon weggegee moet word. In albei gevalle sal die gevolg wees dat die maatskappy nie winsgewend is nie en dat aandeelhouers se geld vermors word.
Daar word met ander mense se geld gewerk
Uitsprake dat die Reserwebank genasionaliseer kan word, sal moontlike beleggers afskrik. Foto: Argief
'n Maatskappy neem die besluit oor 'n nuwe belegging slegs nadat al hierdie faktore in ag geneem is. Daarby word gekyk na die risiko wat die belegging inhou. Alle openbare maatskappye moet ingevolge die King IV-gedragskode riskobestuurskomitees hê. Die komitees moet na alle bedryfsrisiko's van die maatskappy kyk, ook dié van nuwe beleggings.
As dit enigsins lyk asof 'n nuwe belegging té riskant is (natuurlik is daar in elke belegging 'n mate van risiko), moet hierdie komitee by die direksie aanbeveel dat daar van daardie belegging afgesien moet word.
Die bestuur van 'n maatskappy moet verder bereken of daar genoegsame opbrengs op die belegging gaan wees, en of die tydperk waarin die projek die belegging sal "terugbetaal" (kragtens die wins van die projek) aanvaarbaar is.
Al wil politici dit nie hoor nie, kan die bedoeling om werk te skep, nie die primêre faktor wees wanneer 'n belegging oorweeg word nie.
As Ramaphosa dus aan maatskappye vra vir nuwe beleggings om só werkgeleenthede te skep, kan die uitvoerende hoof (al wil hy dit dalk persoonlik ondersteun) of die direksie nie sommer net "ja" sê nie. Maatskappye besit en werk nie met hul eie geld nie. Dit is ander mense se geld, dit is aandeelhouersgeld.
Al wil politici dit nie hoor nie, kan die bedoeling om werk te skep, nie die primêre faktor wees wanneer 'n belegging oorweeg word nie. Die skep van nuwe werkgeleenthede is die byvoordeel van 'n suksesvolle belegging. Elke maatskappy moet die risiko's van 'n nuwe belegging fyn verreken.
As 'n maatskappy nie 100% seker is dat die belegging (en die grond waarop die maatskappy bedryf word) veilig is nie, sal dit gewoon onverantwoordelik wees om beleggers se geld daarvoor te gebruik.
Dit is waarom ek bereid is om my karige pensioen daarop te verwed dat nie een van die beloofde beleggings wat laasjaar deur maatskappye aan die president gemaak is, 'n werklikheid sal word voordat daar nie 100% sekerheid oor onteiening sonder vergoeding is nie.
Beloftes en verduidelikings is nie genoeg nie – geen verantwoordelike direksie en bestuur sal op grond van persoonlike versekerings van politici 'n besluit oor miljoene rand se beleggings met aandeelhouersgeld neem nie. Natuurlik (en dis waarskynlik waar van sommige van die beloftes) het sommige maatskappye lank terug reeds op 'n belegging besluit en is dit net nou in die beloftesakkie gegooi.
Dit help dus nie dat Ramaphosa aan die sakesektor verduidelik dat sekere kommerwekkende sake in die verkiesingsmanifes van die ANC net "wense" is en nie op 'n beleidsverandering dui nie. Sulke "wense" (byvoorbeeld oor die onafhanklikheid van die Reserwebank) getuig van genoegsame risiko dat nuwe beleggings nie maklik gemaak sal word nie.
Dit is daarom wel verblydend om te lees dat 'n groep sakelui onlangs deur die bemiddeling van dr. Johan van Zyl (Toyota) en Roelf Meyer met ministers wat met die ekonomie te doen het, vergader het. Volgens berigte was dit 'n oop en eerlike gesprek en is die sakelui werklik "gehoor".
"Belegging 101" wys dat politici moet verstaan dat sakelui nie net anders as politici dink nie, maar dat hulle verplig word om anders te dink. Sakelui werk nie met hul eie geld nie, dis hul aandeelhouers s'n.
As daar 'n moontlikheid van 'n risiko vir nuwe beleggings is, sal dit nie gebeur nie.
Politici sal dus anders moet dink as hulle selfs welmenende sakelui wil oortuig om nuut te belê en só nuwe werkgeleenthede te skep.
Goeie ekonomiese beleid en beleidsekerheid is 'n goeie begin.
* Dr. Theuns Eloff is uitvoerende direkteur van die FW de Klerk Stigting. 'n Volgende artikel sal handel oor hoe sakelui politici (beter) moet verstaan. Skrywers se menings is hul eie en weerspieël nie noodwendig dié van Netwerk24 nie.