’n Blits klief die lug. ’n Donderslag volg. Voordat die mens elektrisiteit begryp het, het hy hierdie natuurverskynsels met groot ontsag gevrees. Maar ook die vonkies wat uit jou hande kan skiet wanneer jy aan metaal raak nadat met jou skoene oor ’n tapyt geskuifel het, is elektrisiteit. Wat meer sê, ’n Van De Graaff- elektrostatiese opwekker kan selfs jou hare orent laat staan soos dié van voëlverskrikker!
GOU! Steek weg die skêr! Gooi ’n doek oor die spieël! Gaan sit op ’n verebed! Of, as jy buite is, bly weg van nat honde en perde!
In alle kulture, regdeur die geskiedenis, is donderweer met die grootste vrees en ontsag bejeën. Vir party was dit die manifestasie van ’n god, vir ander die verpersoonliking van ’n godheid.
In die Ou Testament word dit in verband gebring met God. Elihu, een van die orators in Job, verwonder hom blykbaar aan die donder en weerlig. “Hoor hoe bulder die stem van God,” sê hy, “hoe dreun dit uit sy mond! Hy laat dit losbreek in die hemelruim, Hy laat dit blits tot by die uithoeke van die wêreld, en dan kom die donderslag. God laat sy magtige stem hoor. Hy stuur die onweer in volle krag wanneer Hy sy stem laat hoor. Met sy stem laat God magtige dinge gebeur.” (Job 37: 3-5.)
’n Mens kan maklik verstaan waarom die mense van die ou tyd, wat nie eens ’n basiese begrip van elektrisiteit gehad het nie, die donder en weerlig as iets bonatuurliks beskou het.
Die volgende vergelyking gee ’n mens ’n idee van hoe verskriklik klein die atoomdeeltjies is: As jy ’n miljoen elektrone langs mekaar in ’n reguit lyn oor die kop van ’n kopspeld sou kon span, sou hulle skaars die afstand dek.
DIE klein, blou vonkies wat jy partymaal sien wanneer jy jou hare in die donker kam, of die dowwe gekraak wat jy kan hoor wanneer jy jou nylon-trui uittrek, is vanweë statiese elektrisiteit.
In sekere omstandighede kan negatiewe ladings op die oppervlak van ’n voorwerp opbou. As hierdie ladings skielik wegvloei, is daar ’n vonk. Dit word ontlading genoem.
Jy kan statiese elektrisiteit laat opbou deur ’n ballon teen jou trui te vryf. Die elektrone in jou trui word versteur en sekere van hulle kleef aan die oppervlak van die ballon.
As jy die ballon teen die muur hou, word hierdie ekstra ladings aangetrek na teenoorgestelde ladings aan die muur, en die ballon bly daar sit. Die ladings sal uiteindelik geneutraliseer word en die ballon sal afval.
Net soos stowwe met teenoorgestelde ladings mekaar aantrek, stoot dié met dieselfde lading mekaar af. Jy kan dit sien gebeur deur ’n ballon te laai en dit agter aan ’n stoel vas te maak. Laai nog ’n ballon en hou dit naby die eerste een. Die eerste sal van die ander een af wegspring.
Dit is byvoorbeeld betrokke by baie van ons liggaamsprosesse. Elektriese impulse laat die hart ritmies klop, en die "boodskappe" wat in ons senuwees beweeg, word deur elektriese strome oorgedra.
Sekere diere gebruik elektrisiteit as ’n navigasiehulp, om hul prooi te vang en hulself te verdedig. Die sidderaal van Suid-Amerika kan byvoorbeeld ladings van tot 650 volt opwek—genoeg om ’n mens katswink te skok, maar hy gebruik dit darem eintlik om visse en paddas dood te maak.
Die ligter druppeltjies en deeltjies verkry ’n positiewe lading en styg na bo in die wolk. Dié wat swaarder is, raak negatief gelaai en val na onder in die wolk. Die onderkant van die wolk is dus negatief gelaai bokant die grond. As ’n baie sterk lading daar opbou, vind dit ’n pad ondertoe deur die lug en ontlaai as weerlig. Dit staan bekend as wolk-tot-grond-weerlig.
Maar waarom is daar ’n donderslag? Weerlig is baie warm en verwarm die omringende lug, sodat dit skielik en kragtig uitsit en teen die koel lug daarnaas bots. Dit veroorsaak klankgolwe wat ons as ’n donderslag hoor.
Elektroliete is stowwe wat onder die invloed van ’n elektriese veld in beweging kom sodat dit geleidend word.
BO: ’n Battery is ’n verskuifbare energiebron. Dit bestaan uit ’n aantal individuele selle wat verbind is. Daar is drie basiese elemente in ’n sel, te wete die positiewe terminaal, negatiewe terminaal en elektroliet. Sodra krag uit die sel onttrek word, vloei elektrone deur die elektroliet en ondergaan die positiewe en negatiewe terminale elektrochemiese veranderings wat met verloop van tyd tot ’n verswakking lei totdat die sel “dood” raak.
3. Plaas ’n vierkantjie van foelie versigtig bo-op een muntstuk, met ’n stuk sout kladpapier bo-op die foelie.
In ’n sel is daar ’n sentrale chemikalie wat die elektroliet genoem word, wat in verbinding gebring word met twee ander stowwe, die sogenaamde elektrodes, wat gewoonlik van metaal is. As ’n draad en gloeilamp aan die elektrodes geheg word om ’n stroomkring te skep, wek die chemiese reaksie tussen die elektroliet en die elektrodes elektrisiteit op, wat dan ’n liggie sou kon laat gloei.
Druk die drukspyker en skuifspeld aan weerskante in die suurlemoen in. Heg twee stukkies kragdraad onderskeidelik aan die drukspyker en skuifspeld en verbind albei met ’n ligdiode—wat ’n baie lae spanning het. Die sap in die suurlemoen is die elektroliet en die drukspyker en skuifspeld is die elektrodes. En siedaar, ’n liggie uit ’n vruggie!
WANNEER jy ook al elektrisiteit gebruik—of jy nou ’n battery-aangedrewe kassetspeler aanskakel of met ’n rekenaar werk wat by die kragnetwerk ingeprop is—is jy besig om ’n stroomkring te voltooi.
’n Kring is ’n pad vir elektrisiteit, of elektriese stroom, wat begin en eindig by die kragbron. Die kragtoevoer het twee eindpunte, genaamd pole of terminale. Elektrisiteit vloei tussen hulle deur middel van drade van ’n metaal soos koper. Stowwe soos dié wat elektrisiteit “dra”, word geleiers genoem.
Hoewel dikwels gesê word dat ’n stroom deur ’n kring “vloei”, vloei dit nie werklik nie, want die werkinge is blitsvinnig. ’n Stroom is ook onsigbaar. ’n Draad lyk dieselfde en het dieselfde massa of dit nou ’n stroom dra of nie. Die enigste manier waarop ’n mens dus kan agterkom of daar ’n stroom is, is om na sy uitwerkinge te kyk.
Dit is eintlik baie interessant om te let op die wyse waarop die elektrone in ’n elektriese stroom beweeg. Hulle nael nie rêrig soos naellopers deur die kragdraad waarin hulle voorkom nie, maar hulle maak eerder soos die deelnemers aan ’n afloswedren. Hulle spring naamlik van die een atoom af na die volgende, en in die proses stoot hulle ander elektrone voor hulle uit.
AS jy lig met, sê, ’n flits-sel opwek, maar nog ’n gloeilamp by ’n eenvoudige stroomkring voeg, word die weerstand verdubbel. Dit beteken dat die beskikbare energie vir elke gloeilamp gehalveer word, wat die lig dowwer maak. Hoe meer gloeilampe jy byvoeg, hoe flouer sal die liggies wees. As een van die lampies breek, word die stroom verbreek en die ander lampies gaan ook dood. Hierdie soort stroomkring word serieskakeling genoem.
• ’n Mens kan ’n goeie idee kry hoe ver ’n donderstorm van jou af is deur die sekondes te tel vandat jy die weerligstraal sien totdat jy die donderweer hoor. Elke drie sekondes is gelyk aan een kilometer.