PressReader - Kuier: 2017-05-17 - rou saam as kind sterf
rou saam as kind sterf
Om jou kind te be­gra­we, sal e­ni­ge ou­er se hart en siel breek. Maar hoe bly jy staan­de vir jou ge­sin, ver­al die sib­be wat sy ag­ter­laat? Deur Elmarine Anthony
Kuier - 2017-05-17 - JOU KIND -
Om ’n kind aan die dood af te staan, is e­ni­ge ou­er se grootste vrees. Baie glo ’n ou­er moe­nie ’n kind be­gra­we nie, maar dat jou kind jou moet be­gra­we. Boon­op maak die om­stan­dig­he­de waar­on­der som­mi­ge ou­ers hul kin­ders ver­loor, dit vir hul­le selfs moei­li­ker om aan te be­weeg. Frats­on­ge­luk­ke ge­beur eg­ter ge­reeld en los nie net ou­ers in rou nie, maar met ho­pe vrae en ver­wy­te.
Dít is pre­sies waar­deur die Ap­pels-ge­sin van Ma­raiskamp in Ge­or­ge gaan ná die skie­li­ke dood van die 12-ja­ri­ge Ra­jan Ap­pels so­wat ’n maand ge­le­de. Ra­jan het nog op die mid­dag van 8 A­pril sy pa ge­help om groen­te in hul tuin te plant, maar net ’n paar uur la­ter was hy dood.
Jo­han­na Ap­pels, Ra­jan se ma, ver­tel hy het vroe­ër die dag soos ge­woon­lik op sy fiets ge­ry.“Toe ek hom in die pad op sy fiets sien ry, het ek ge­sê:‘Jy bly met dié fiets. Kom huis toe.’”Ra­jan het ge­sê hy ry net rond en dat hy bin­ne­kort sal huis toe kom. Toe hy te­rug­keer huis toe, het hy ge­sê hy het in ’n stuk­ken­de storm­wa­ter­pyp ge­val en dat hy sy kop ge­kap het.”
Ra­jan het ou­kei ge­lyk en as sy fiets nie in stuk­ke was nie, sou sy ma nooit eens ge­weet het hy het ge­val nie. ’n Uur la­ter het hy sla­pe­rig ge­word en be­gin op­gooi. Hul­le het hom na Ge­or­ge-hos­pi­taal ge­neem waar dokters be­sef het hy het bloe­ding op sy brein. Hy is die­self­de nag per am­bu­lans na die Rooi Kruis-kin­der­hos­pi­taal in Kaap­stad ver­voer. Jo­han­na was saam met hom in die am­bu­lans.
“Ek was in en uit die slaap uit en het heel­tyd ge­voel of sy hart nog klop. Toe ons die og­gend by die hos­pi­taal se deur aan­kom, het ek geen hard­klop meer ge­voel nie. Die me­die­se per­so­neel het vir my ge­sê om uit te klim, waar­na hul­le vir Ra­jan by die hos­pi­taal in­ge­neem het. Die dok­ter het my toe een­kant ge­neem en my die nuus ge­gee (dat Ra­jan ge­sterf het).”
Jo­han­na suk­kel om te ver­dui­de­lik wat in daar­die oom­blik deur haar kop ge­gaan het.“Ek kan dit nie be­skryf nie. Ek wil dit nooit weer be­leef nie.”
Ra­jan was lief daar­voor om in die straat te speel en dís waar hy in die storm­wa­ter­pyp ge­val het. Dis die straat waar Jo­han­na groot­ge­word het en waar haar klein­kind ook nou woon. Sy is eg­ter nog nie weer daar­na­toe se­dert die voor­val ge­beur het nie. Die pyp, wat vier stra­te weg van hul huis is, is se­dert­dien reg­ge­maak. Jo­han­na wil nie eens daar­oor dink nie.
“Al­mal is nou be­hep met die storm­wa­ter­pyp. My man het selfs ’n fo­to daar­van ge­neem, maar ek wor­ry nie daar­oor nie. Ek het ’n kind ver­loor. Ek wil net oor die seer kom. My kind is dood. Ek vat dit dag vir dag. Ek is te­rug Ge­or­ge toe met die­self­de am­bu­lans waar­in my kind ge­sterf het. Dit was nie lek­ker nie.”
Jo­han­na is net meer as twee weke ná haar seun se dood te­rug werk toe. Sy het eg­ter be­we­rig en tra­ne­rig ge­word, waar­na haar baas haar huis toe ge­stuur en haar aan­ge­raai het om siek­te­ver­lof te neem. Sy het gaan werk om­dat sy tus­sen men­se wou wees, ver­tel sy. ’n Dag vroe­ër het sy van voor­af hart­seer ge­word toe sy al­leen met haar ge­dag­tes was.
“Toe die kin­ders van die skool af kom, het ek só hart­seer ge­word, want hy sou ook van die skool af kom. Hy sou vol­gen­de jaar ho­ër­skool toe gaan. Hy was prag­tig, grap­pe­rig en ’n ple­sier om in die huis te hê. Hy was ’n goeie kind.”
Die Ap­pels-ge­sin het nog nie saam oor die dood van hul seun en broer ge­praat nie. Vol­gens Jo­han­na is dit vir haar man, F­re­de­rick, die swaar­ste om­dat Ra­jan sy oog­ap­pel was. Haar 21-ja­ri­ge dog­ter, Mi­cha­e­la Potts, is ook ge­sê om huis toe te gaan na­dat sy ook ’n kort ruk­kie ná haar broer se dood te­rug werk toe ge­keer het.
Raf­fa­el Potts, Ra­jan se 27-ja­ri­ge broer, het ge­sê hy is ou­kei.“Elk­een gaan maar op sy eie aan. Ons het nog nie saam ge­sit en praat nie. Mens wil nie nou nie. Dit is nog baie seer. Daar is eg­ter niks wat ons kan doen nie. Ons vat dit soos dit kom . . . ”
In ge­val­le waar ’n kind on­ver­wags sterf, suk­kel ou­ers om die ver­lies te ver­werk om­dat hul­le nie ’n kans ge­had het om af­skeid te neem nie.
Vol­gens E­ri­ka Mun­nik, ’n kli­nie­se siel­kun­di­ge en do­sent by die U­ni­ver­si­teit van Wes-Kaap­land, gaan die on­ver­wag­se dood van ’n kind ook baie keer ge­paard met skok, ont­ken­ning, ver­wyt, skuld­ge­voe­lens, hart­seer en woe­de vir jou­self, jou ga­de en an­der wat di­rek of in­di­rek be­trok­ke is.
Die mees­te ou­ers is ge­neig om met skuld­ge­voe­lens te suk­kel, wat ge­paard­gaan met hul on­ver­moë om die uit­koms van ge­beu­re te verander. Ou­ers suk­kel ook met die groot leem­te wat die kind se af­we­sig­heid in hul­le en hul ge­sin se le­wens laat.
“Dit is be­lang­rik dat ou­ers be­sef dat al die bo­ge­noem­de re­ak­sies nor­maal is en deel van die rou­pro­ses is. Die rou­pro­ses is ’n her­de­fi­ni­ë­ring van die le­we en ’n toe­koms vir jou en jou ge­sin son­der jou kind. Dit is ook be­lang­rik vir ou­ers om te be­sef dat hul­le wél ui­ting mag gee aan hul­le e­mo­sies. Dit is ou­kei om hart­seer of kwaad te wees. Baie maal is daar ’n war­boel van e­mo­sies ,” ver­dui­de­lik E­ri­ka.
En dis nie net die ou­ers wat ly nie. Die af­ster­we van ’n kind raak ook hul broers en sus­ters. Vol­gens E­ri­ka maak kin­ders van ver­skil­len­de ou­der­dom­me ver­skil­lend sin van wat die dood be­te­ken en hul­le han­teer dit op ver­skil­len­de ma­nie­re. Die ma­nier waar­op ou­ers die kind se dood han­teer, dui baie maal daar­op hoe die oor­bly­wen­de kin­ders dit ook gaan han­teer. Dus is dit be­lang­rik vir ou­ers om be­wus te wees van die im­pak wat hul re­ak­sie op hul kin­ders het.“In­dien ’n ma haar by­voor­beeld to­taal i­so­leer, kan dit vir die jon­ger kind wat nog le­we, ge­paard­gaan met ’n dub­be­le ver­lies.
Ou­ers moet dus ver­ant­woor­de­lik­heid vir hul­le eie re­ak­sies aan­vaar, hulp en on­der­steu­ning soek en na hul­self ook om­sien, want dit s­kep die ge­leent­heid vir die kin­ders om ook die nor­ma­le rou­pro­ses te be­tree.“Dit is nor­maal vir men­se om aan die be­gin nie oor die ver­lies te praat nie. Die eer­ste fa­se van rou is ont­ken­ning en aan die be­gin kan men­se suk­kel om die ver­lies te aan­vaar. Dit mag ook wees dat hul­le voel hul­le wil an­der ge­sins­le­de die hart­seer spaar, om­dat dit juis so moei­lik is om daar­oor te praat,”meen E­ri­ka.“Som­mi­ge men­se se per­soon­lik­he­de is ook rou van so ’n aard dat hul­le eer­der weg­skram van e­mo­sies en eer­der‘doen’.”
Die dood van ’n kind is een van die moei­lik­ste din­ge vir ’n ou­er om deur te maak, maak nie saak wat die oor­saak was nie. Wan­neer die dood on­ver­wags is, soos met ’n frats­on­ge­luk, suk­kel ou­ers om aan te pas om­dat daar geen waar­sku­wings­te­kens was wat ou­ers of sib­be kon voor­be­rei nie, sê E­ri­ka.“Die waar­oms en wat/hoe­vrae is moei­li­ke vrae wat nie al­tyd be­ant­woord kan word nie.”
Wan­neer ’n kind aan ’n ter­mi­na­le siek­te sterf, het die ou­ers meer tyd om af­skeid te neem. Hul­le het eg­ter ook an­der uit­da­gings wat hul­le moet deur­maak, in­slui­tend om die kind te ver­sorg, die kind te sien ly, fi­nan­si­ë­le uit­ga­wes en dies meer.“Daar is dus geen‘ mak­li­ke’ rou­pro­ses nie .”
Rig­ly­ne vir rou
E­ri­ka gee die vol­gen­de raad aan ou­ers: •
Rou is ’n nor­ma­le pro­ses – dit is be­lang­rik om te er­ken dat die per­soon nie meer daar is nie en dat dit ’n leem­te laat in jou le­we. Gee jou­self tyd om deur die rou­pro­ses te werk. •
Gee jou­self toe­stem­ming om e­mo­sies te voel, skryf dit neer of praat daar­oor met ie­mand wat jy ver­trou. •
Waak daar­teen om jou­self te i­so­leer. Be­gin weer met ’n stok­perd­jie of bv. ’n tuin. •
Kyk mooi na jou­self – is dit nie wat die per­soon wat ge­sterf het sou wou hê nie? •
In­dien al­les te veel raak, sê dit aan ie­mand. As jy nie sê nie, gaan an­der nie weet nie en dan kan hul­le nie pro­beer help nie. •
Pro­beer weg­bly van ne­ga­tie­we han­te­ring s me­ga­nis­mes soos al­ko­hol. •
Jy is dit aan jou­self en jou ge­sin ver­skul­dig om te le­we – een dag op ’n slag. •
In­dien dit nie ge­lei­de­lik be­ter gaan nie, klop aan vir hulp. Vir gra­tis be­ra­ding, per­soon­lik of oor die te­le­foon, bel: Li­fe­li­ne Wes-Kaap: 021 461 1113; Li­fe­li­ne Jo­han­nes­burg: 011 728 1331; FAMSA Wes-Kaap: 021 447 0170.
Die rou­pro­ses is ’n her­de­fi­ni­ë­ring van die le­we en ’n toe­koms vir jou en jou ge­sin son­der jou kind.
REGS: Ra­jan Ap­pels (12) het ge­sterf na­dat hy met sy fiets in ’n storm­wa­ter­pyp ge­val en bloe­ding op die brein op­ge­doen het.