Zimbabwe: Tyd vir ANC se geplunder loop uitEmmerson Mnangagwa kort nadat hy tydens ŉ seremonie in Harare, Zimbabwe as die nuwe president van dié Afrika-land ingesweer is (24 November 2017) Foto: AP Photo/Ben Curtis Robert Mugabe is genadiglik nie meer president van Zimbabwe nie. ’n Mens is geneig om te dink enigiemand moet beter (of dalk akkurater, minder sleg) as hy wees, maar dis dalk die beste om sy opvolger, Emmerson Mnangagwa, krities te volg en nie te veel van hom te verwag nie. Maar wat sê die gebeure in Zimbabwe nou eintlik van onse eie Nommer Een, pres. Jacob Gedleyihlekisa Zuma, en van onse eie regering, die ANC? Regdeur die krisis in Zimbabwe, kortstondig soos hy was, het dit uit die Uniegebou in Pretoria, Tuynhuys in Kaapstad, en Luthuli-Huis in Johannesburg gedawer. Let wel, die gedawer het geen geluide voortgebring nie; juis die teenoorgestelde – algehele stilte. Ek het die Suid-Afrikaanse media in dié tyd nougeset gevolg, en ek kan my nie herinner dat enige rigtinggewende geluide van hetsy Zuma of enige ander leidende ANC-politikus oor Mugabe en Zimbabwe tot my deurgedring het nie. Sover ŉ mens kon agterkom, het die ANC die saak kollektief geïgnoreer. Altans na buite; wat in die binnekringe gesê is, sal ŉ mens natuurlik nie weet nie. Verskeie redes kan daarvoor aangevoer word. Oorkoepelend hou dit alles verband met enersyds skaamte; andersyds vrees. Enkele maande nadat die ANC die regering in 1994 oorgeneem het, is ŉ belangrike beleidsdokument oor ŉ nuwe buitelandse beleid gepubliseer. Daarin is ŉ hoogs idealistiese benadering gevolg, en die subteks was dat die siniese, immorele beleid van die apartheidsregering met ŉ veel beter alternatief vervang sou word. In die dokument is gestel dat Suid-Afrika die doelstellings van die demokrasie internasionaal aktief sou bevorder: “Grateful for the international solidarity which supported the anti-apartheid cause, a democratic South Africa will be in solidarity with all those whose struggle continue.” Ook is gesê dat duursame oplossings vir die mensdom se probleme slegs kon kom deur die wêreldwye bevordering van die demokrasie. Suid-Afrika moet dus ŉ sentrale rol in die globale veldtog vir menseregte speel, luidens die dokument. Aanvanklik het pres. Nelson Mandela se regering inderdaad daardie rol probeer speel. Mandela het byvoorbeeld ŉ poging aangewend om die Nigeriese militêre diktatuur van genl. Sani Abacha te keer om die menseregte-aktivis Ken Saro-Wiwa tereg te stel. Vergeefs, want Mandela is deur Abacha verneder, en Saro-Wiwa is in November 1995 opgehang. Dit was die enigste poging van die ANC-regering om menseregte en demokrasie aktief te bevorder. Dit was tewens ŉ belangrike les dat die internasionale politiek ŉ slangnes is waar beginsels bitter min tel en harde belange alles. Daarna het Mandela “my broer” kol. Moeammar Ghaddafi voor televisiekameras omhels. Maar hy het wel reggekry dat die Libiese terroriste wat ’n passasiersvliegtuig van die lugredery Pan Am in 1988 op die Skotse dorp Lockerbie laat neerstort het, uitgelewer word. Mandela was ook die tussenganger wat in 1997 ŉ einde aan die burgeroorlog in die Demokratiese Republiek van die Kongo gemaak het. Waar Mandela dus nog – sy dit op ŉ realistiese manier – aan die 1994-dokument se idealisme vasgehou het, het sy opvolger, pres. Thabo Mbeki, dit heeltemal laat vaar. Mbeki se benadering kan slegs begryp word as ŉ mens dit in die raamwerk van sy Afrika-nasionalisme plaas. In sy buitelandse beleid het sy strewe na ŉ Afrika-renaissance die hoofrol gespeel; menseregte en demokrasie het skaars ter sprake gekom. Sterker nog, in sy star ideologiese benadering wou hy eenvoudig niks negatiefs oor Afrika hoor nie. Alle probleme op die vasteland (en van die Afrika-diaspora elders in die wêreld) was volgens hom die gevolg van die Weste se koloniale verdrukking, en basta. Dít was die rede vir Mbeki se ontkenning van MIV/vigs as probleem. Afrikane ís nie seksueel losbandig nie, en dus word MIV/vigs nie deur seksuele kontak oorgedra nie, maar is die gevolg van armoede – wat op sy beurt aan die erfenis van kolonialisme toegeskryf kan word. Daarom het hy byvoorbeeld die wrede verdrukking van pres. Jean-Bertrand Aristide in Haïti in die Karibiese See geïgnoreer. Sy rede was hoofsaaklik omdat dié staat, merendeels bewoon deur afstammelinge van Afrika-slawe, die eerste was wat die koloniale juk in 1803 afgegooi en onafhanklik geword het. Toe Aristide in 2003 verjaag word, het Mbeki hom gasvry in Suid-Afrika toegelaat. Dit bring ons by Zimbabwe. Mugabe se eerste twee dekades aan die bewind het weliswaar die massamoord op sowat 20 000 Matabeles meegebring, maar vir die res het hy ekonomies taamlik verstandig geregeer en ook versoening met die wittes nagestreef. Maar in 1999 wou hy die grondwet verander om meer magte vir homself toe te eien – en toe verloor hy die referendum. Dit het alles verander. Vir dié klap in sy gesig het Mugabe sy eie mense nooit vergewe nie, en die gevolg was ŉ jare lange meedoënlose, steeds wreder wordende skrikbewind. Hy het verkiesingsuitslae bekook om homself aan die bewind te hou en die kiesers op groot skaal met growwe geweld geïntimideer (of omgekoop) om vir sy party, Zanu-PF, te stem. Geen vuil truuk was te erg om toegepas te word nie. Enigiets en alles is ingespan om Mugabe aan die bewind te hou. Mbeki het telkens waarnemers na die verkiesings noord van die Limpopo gestuur. Sommige van die waarnemers het hul dae in hul hotel se sitkamer of kroeg deurgebring en basies kennis geneem van wat die media sê. Ander het – vermoedelik – eerlik oor die verkiesingsbedrog verslag gelewer, maar hul verslae het in Mbeki se laai verdwyn, en is tot vandag toe nie openbaar gemaak nie. Zuma het Mbeki se toesmeer-beleid voortgesit. Die rede daarvoor is eenvoudig. Allengs het die ANC-bewindhebbers net so korrup en magsbelus soos Mugabe begin word, al het die Grondwet, die onafhanklike media en die oop Suid-Afrikaanse samelewing dit aansienlik moeiliker gemaak om hul magsmisbruik ongestraf voort te sit. Die punt is egter dat indien die ANC-regering die beginsels wat hy in 1994 aanvaar het in die praktyk rakende Zimbabwe sou toepas, dit ook ŉ aanklag teen homself sou wees. En dit wil Zuma voorkom. Vandaar die dawerende stilswye uit ANC-geledere oor wat hom die afgelope week of twee in Harare afgespeel het. Wat ook ŉ rol speel, is die vrees dat die tyd moontlik vir die ANC se geplunder aan die uitloop is. Suid-Afrikaners op voetsoolvlak neem kennis van die gebeure in Zimbabwe, en talle sien die ooreenkomste met hul eie land. Die ANC sit dus tussen Skilla en Charybdis. Ongeag sy reaksie, die Zimbabwiese ontwikkelinge benadeel hom. Ons sal binnekort weet of dié benadeling voldoende is.