Ons sit onder ’n prieel aan die agterkant van Braam en Hannie de Vries se huis in Kaapstad. Die hele Tafelberg is voor ons oë uitgestrek. ’n Voël is nou en dan hoorbaar tussen die druiweblare en die oorryp vrugte wat daar hang.
“Maar ek het ’n héngse klomp ander geskryf . . . Mense vergeet partyslae jy gebruik jou klein vaderland, soos ou Con de Villiers sou gesê het; jy gebruik die stukkie van die land wat jy ken en dan dra jy verhale soontoe, dis nie verhale wat jy noodwendig daaroor skryf nie, dis verhale wat jy soontoe neem omdat jy die wêreld ken, die mentaliteit van die mense ken. Wat vir my aan die Klein-Karoo interessant is, is nie noodwendig net die stories van die plek nie, maar hoe die plek verander het. Dit is óngelóóflik.
“Neem nou die Kersverhaal wat ek in Desember vir Die Burger geskryf het . . . Die klomp Kersverhale wat ek oor die jare geskryf het, is ’n soort petite histoire, ’n klein geskiedenis van die wêreld daar.
“In die jongste verhaal kom die mense byvoorbeeld die aand daar aan in die Klein-Karoo, of Kannaland-Karoo soos ek dit genoem het, en waar is hulle die aand tuis? In ’n klomp werkershuisies wat in oornaghuisies omgebou is. Dis amper half onopgemerkte goed, maar dit is tog ’n totále wêreld wat verander.”
“Dit is vir kinders. Jy weet, die kinders gaan nie meer vandag skool toe met die algemene kennis wat ons gehad het nie. Daarom is sulke soort van goed belangrik vir hulle. Boonop ding jy mee met die televisie en die tipe van goed. As hulle nou kan sien hoe Adam self die gedigte lees, dan raak dit vir hulle belangrik. Ons beplan eintlik om so ’n hele reeks te maak waar digters kortliks sê waaroor die gedig gaan en waarna hulle moet oplet en dan die gedig voorlees.”
“Ek wil nou nie oor dié soort van ding praat nie, maar . . . wat op die oomblik besig is om met Afrikaans te gebeur is een van die grootste tragedies wat hierdie land nog getref het. Mý boeke gaan vergete raak omdat dit nie in ’n ander taal geskryf is nie . . . Die Afrikaanse koerant, die Afrikaanse boekwêreld, die héle Afrikaanse wêreld, het ’n probleem. En hierdie probleem is verskríklik diepliggend en dit is die móórd wat ideologie pleeg op taal.
“Jy kán nie ’n klein taal stel teenoor ’n wêreldtaal nie. As jy op ’n eiland aan die kus van Denemarke ’n universiteit stig met Deens en Duits as die twee tale, dan gaan daardie universiteit binne drie jaar Dúits wees.”
“Ek kan dit nie anders sien nie. Jy weet . . . Daar’s hópe stories wat ek ken wat ek nie skryf nie. En die vraag is, hoekom nie? Ék weet dit nie. Sodra dit raak aan ’n probleem, dán’s ek geïnteresseerd, want dan weet ek die storie gaan vir my die waarheid vertel.
“Maar as jy dit bewustelik doen, dan gaat hy in sy glorie in . . . Dis juis nie ’n bewustelike ding nie. Ek weet wel presies waar ek Spioene gekry het en hoekom ek gedink het: blikskottel! Maar jy moet onthou, ek het seker minstens véértig stories geskryf voordat een aanvaar is. My (stief)ma het hulle almal gehou en hulle was almal met die hand in groen ink geskryf.
“Maar ek het (met Spioene) onmiddellik dit geweet . . . Dis nou soort van ’n gevoel op jou maag wat jy kry – hiér sit ’n storie! Vertel hierdie storie! Dís ’n lekker storie!
“Dit was ’n vreemde vorm van bederf. Man, ek kan dit nog goed onthou, die oom wat op die dorp na my toe gekom het en gesê het: ‘Jong, ek het nog vir jou ’n ding!’ Wát is dít toe? ’n Pot vyekonfyt wat my oorlede ma vir hulle gegee het. Kan jy nou wragtig meer?
“En natuurlik die soort afwykendes van die Middeleeue . . . Ons praat altyd van die donker Middeleeue, maar dit was als behalwe ’n donker tydperk, die Renaissance het op die loer gelê in baie opsigte. Maar kyk nou byvoorbeeld Pieter Bruegel die Oue en daai snáákse vlieënde visse van hom. En wie is dit wat die naaste aan hom is? Breyten Breytenbach! Het jy sy skilderye al gesien? Hy het ’n streep weg . . . Maar kyk, Breyten ken die platteland net so goed soos ek, nè. So, daai soort van ding is nie vir hom vreemd gewees nie. Jy kry dit ook in sy bundel Katastrofes en in Jan Rabie se bundel 21 en Henri Michaux se Verschijningen. Dis almal presiés dieselfde soort van omvergooi van die werklikheid of die te voorskyn haal van die skadukant, of die lagwekkende skadukant partyslae van die werklikheid. Dis ’n fássinerende wêreld. Dis ’n ongelóóflike diép menslike wêreld.”
“Ek het dit lankal vermoed en ek is nou baie seker daarvan. Dit het níks, absoluut níks met enigiets anders as met geaardheid te doen nie. Kortverhale is ’n geaardheid. Dis ’n manier van die wêreld bekyk. Ek kan my nie voorstel om my lewe te red dat ek ’n boek skryf met 600 bladsye nie. Ek sal wrágtig nie weet wat om te skryf nie. Dis geáárdheid, jy moet by ’n punt uitkom; jy moet iets kan sê wat die moeite werd is. Daar is te veel ander goed wat ook interessant is . . .”
“Die slot van enige kortverhaal is eintlik veronderstel om ’n lig te werp oor dit wat jy vertel het, om dít in perspektief te plaas en om die geheel af te rond, en dít is partyslae moeilik, want dit is partyslae waar jy . . . jy moet taal goed ken.
“Ek sou dit nie kon doen in Nederlands óf in Engels óf in enige ander taal wat ek ken nie. Daarvoor het jy die skaduwees en die ligkante van Afrikaans nodig. Dít is die aspek van taal wat Stellenbosch nie verstaan nie . . . Die feit dat dit deel is van ’n lewende organisme; dit is nie iets wat jy gebruik soos ’n mandjie wat jy . . . Dis nie Rooikappie wat vir Ouma goed neem in ’n mandjie nie. Dis die fluisteringe van die wolf . . . Taal is daai fluisteringe van die wolf . . . en wat die houtkapper gehoor het.”
Ja, ons het die Volvo op plekke getoets waar die gemiddelde XC40-eienaar waarskynlik nooit gaan ry nie. Net om te kyk of hy darem kán.
Die Sweedse XC40 is uiteraard vir sneeu- en ystoestande ontwerp en daarom is modder nie té veel van ’n uitdaging vir hom nie. Die XC40 se nader- en vertrekhoek is danksy stomp voor- en agterbuffers wat nie ver verby die wiele uitsteek nie, uitstekend – onderskeidelik 21,7° en 30,4°. Die grondvryhoogte (211 mm) is ook gaaf, maar die vlak oorbrughoek veroorsaak dat sy pens op die grond skuur as jy oor kort, steil hobbels wil ry.
Ons het ’n stophorlosie gebruik om te meet hoe gereeld die Volvo menslike insette nodig het: Oor ’n tydperk van 10 minute het die XC40 vir 9 minute en 24 sekondes self reggekom en net nou en dan gevra dat die stuurwiel liggies aangeraak moet word om te wys die bestuurder is nog wakker.
Sodra die konvooi spoed optel, moet jy nou en dan jou hand op die stuurwiel sit om die blikbrein gerus te stel.
Die stelsel is egter nie perfek nie. Die minimumvolgafstand van een voertuiglengte klink dalk min, maar vir Kaapse bestuurders is dit ’n uitnodiging om in te druk – en dan skrik die Volvo sy jis af en trap self die remme plat – tot groot konsternasie van die motors agter jou. Hoewel die outomatiese remfunksie homself bewys het, stel ons dus nie voor jy knip ’n uiltjie terwyl die XC40 die ou voor jou volg nie.
En wanneer die XC40 ’n skerp draai teen ’n stinkspoed neem, verloor die blikbrein kop en dan moet jy vinnig ingryp en help om die wiele in die baan te hou. Pilot Assits is dus slegs ’n hulpmiddel en baie beslis nié ’n assistentbestuurder nie.
As jy in ’n XC40 belang stel, raai ons jou beslis aan om die rooi, bruin of swart leerbekleedsel te kies.
Die XC40 is ’n mooi ryding, maar skrik glad nie vir ’n slegte paaie nie. Hy lyk dalk goed onder die blink liggies van die stad, maar sy hart dié lê in die platteland.