Lei ŉ vergrote kabinet werklik tot ŉ meer doeltreffende regering?Deur Werner Human Pres. Cyril Ramaphosa (Foto: Siyabulela Duda/GCIS) President Cyril Ramaphosa het op 6 Maart vanjaar in groot afwagting die kabinetskuiwe bekend gemaak. Die kabinet is nou tot 30 ministers en 36 adjunkministers vergroot wat saam met hul ondersteunende personeel, en die byvoordele wat dit vergesel, deur belastingbetalers onderhou moet word. Dít in ŉ tyd waar die nasionale fiskus onder geweldige druk verkeer. Ramaphosa was vinnig uit die blokke om – ten spyte van sy onderneming in 2018 om die grootte van die kabinet te hersien – die kabinet te vergroot om sodoende die veelvuldige krisisse in die land beter aan te spreek. Verder meen Ramaphosa dat die vergrote kabinet net ‘tydelik’ is, wat ŉ mens herinner aan die woorde van Ronald Reagan waar hy sê: Daar is niks so permanent soos ŉ tydelike regeringsprogram nie. In kort meen Ramaphosa ‘meer staat’ is nodig vir ŉ meer doeltreffende regering. Die vraag wat opduik is, is dit werklik so? Die ANC-regering kan na geen voorbeeld wys waar dit die geval is nie. Inteendeel, die staat se groeiende rol maak burgers net meer afhanklik van die staat wat verdere druk op die al kwynende belastingstroom plaas in ŉ omgewing waar behoeftes al hoe meer raak. Dié ingewikkelde kabinet dra by tot ŉ onverantwoordbare staat Die mees akute krisis is sonder twyfel die voortslepende beurtkrag wat ingestel word vanweë die bykans 60% geïnstalleerde kapasiteit (tydens fase 6-beurtkrag) van 48 000 MW wat onbeskikbaar is. Dit is te wyte aan dekade lange korrupsie, onbevoegdheid van amptenare en verkeerde beleidsbesluite van die regering. Op die vraag oor hetsy ŉ groter kabinet tot ŉ meer doeltreffende regering sal lei, sal Ramaphosa waarskynlik só antwoord: “Ja, ŉ groter kabinet lei beslis tot beter uitkomste. Hier is ŉ verkorte uiteensetting hiervan, want dit is eintlik eenvoudig. Sien, ons het ŉ minister in die presidensie getaak met die portefeulje-beplanning, monitering en evaluering wat sal toesien dat alle regeringsprogramme, insluitend die kragkrisis, vlot sal verloop en dat ons enige krisis wat ons te staan kom, voorbereid kan aanpak. Dan het ons ŉ minister van elektrisiteit – die naam sê dit alles! Hy is die een wat moet wakker lê om die kragkrisis hok te slaan. Hy het die politieke verantwoordelikheid en ook die nodige gesag om oor ál die aspekte van die Energie-aksieplan beheer uit te oefen. Verder sal dié minister ook sorg vir die nodige koördinering van die veelvoudige departemente en staatsentiteite – daar is baie! – en dan laastens sal hy gereeld met Eskom-leierskap ontmoet om te verseker dat daar nuwe kragopwekkingsvermoë geskep word. Dan het ons die minister van energie; ek weet energie en elektrisiteit klink soos wisselterme, maar daar is regtig ŉ verskil. Sien, hy is getaak met energiebeplanning. Hy moet die verskillende vorme van energie, wat insluit elektrisiteit en die brand van steenkool (wat sorg vir meer as 80% van elektrisiteitopwekking) behoorlik monitor en verseker dat daar aan alle energie behoeftes voldoen word. Ondermeer rapporteer die verskeie direksies van NERSA (die energie reguleerder) en SANEDI (die Energieontwikkelingsinstituut) aan hom. Om dinge nog meer duidelik te maak, het ons ook ŉ minister van openbare ondernemings. Dié minister is die politieke hoof van alle staatsentiteite, wat natuurlik Eskom insluit, en is die aandeelhouer wat die staat by al die staatsentiteite verteenwoordig. Hy moet sorg dat Eskom, te midde van die ander staatsentiteite, behoorlik gestruktureer is, dat die direksies na wense funksioneer én dat Eskom aan sy mandaat voldoen om elektrisiteit aan die land te voorsien. Verder moet hy ook seker maak dat daar goeie koördinering tussen alle tersaaklike departemente is – daar is baie. Terloops, is daar ook die tesourie wat ŉ belangrike rol speel. Die tesourie moet geld beskikbaar maak vir al die beplanning wat ons doen, en wanneer dit nodig is, nog geld beskikbaar stel sodat ons daadwerklik krisisse kan aanspreek. Sien, dis eintlik eenvoudig.” So, by wie lê die verantwoordelikheid vir die grootste bedreiging van die land? In werklikheid, by niemand nie! Die entiteit wat eintlik verantwoording moet doen vir die volgehoue kragtoevoer, is Eskom. Eskom beskik oor ŉ raad, ŉ uitvoerende- en operasionele-hoof, meer as 40 000 werknemers, en dus alle nodige middele om aan hul kernmandaat te voldoen. Maar, Eskom werk in ŉ striemende beleidsomgewing wat deur die regering daargestel is. Daarom was die voormalige uitvoerende hoof van Eskom, André de Ruyter, nooit vry om te doen wat nodig is om Eskom reg te ruk nie. Hierdie ingewikkelde struktuur dra daartoe by dat die kernfunksie van die Eskom-raad en uitvoerende- en seniorbestuur uitgehol raak en oorgedra word aan die regering wat op ondoeltreffende openbare administrasie neerkom. Dit dra ook by tot die skep van ŉ kultuur van onverantwoordbaarheid in een van die grootste krisisse wat dié land nog te staan gekom het. Onverantwoordbaarheid in die konteks van staatsadministrasie tree in wanneer verantwoordelikheid en aanspreeklikheid afwesig is in die mees basiese werksaamhede van ŉ politieke hoof of staatsamptenaar. Verantwoordelikheid spreek tot ŉ plig wat in terme van wetgewing vasgestel is, en aanspreeklikheid tot wie watter gevolge sal dra met die nie-nakoming van die gestipuleerde pligte wat ŉ politieke hoof of staatsamptenaar dra. Selfs indien daar beleide ingestel word met die beste bedoelings, sal daar geen uitkomste bereik word indien ŉ kultuur van onverantwoordbaarheid in stand gehou word nie. Soos die bedryfskonsultant Peter Drucker gesê het: “Culture eats strategy for breakfast”. Die netto-effek van Ramaphosa se vergrote kabinet is dat verantwoordelikheid en aanspreeklikheid tot so ŉ mate uitgedun word dat niemand in werklikheid verantwoordelik of aanspreeklik vir die kragkrisis, of enige van die ander veelvoudige krisisse in die land, gehou kan word nie. Dit is ŉ geval waar daar ad infinitum vinger gewys kan word na ŉ klomp rolspelers in hierdie ingewikkelde kabinetstruktuur wat nie hulle kant bring nie. En die vingerwys-oefening lei net na nóg ŉ minister, nóg ŉ departement, en nóg regeringsingryping op sake wat nie onder hul bestek behoort te val nie. ŉ Vergrote kabinet lei nie tot ŉ meer doeltreffende regering nie Lauren Balt en Simphiwe Mahlangu skryf in die Mail and Guardian dat ŉ vergrote regering wel ten doel het om die doeltreffendheid van regeringsprogramme te bevorder deur na die begrip “saamgestelde regering” te verwys – die samehang tussen verskillende departemente wat dieselfde doel nastreef. Werner Human (Foto: Verskaf) Maar, hulle waarsku dadelik dat ŉ groter kabinet tot groter begrotingstekorte lei vanweë die enorme kostes wat met die toevoeging van verdere departemente en hul personeel gepaardgaan, dat daar verskillende en uiteenlopende benaderings tot dieselfde stel probleme is, en dat die verskeie departemente eerder hul eie belange bevorder ten koste van die beginsel van ŉ “saamgestelde regering”. Die toepassing van die waarskuwings op die ANC se regeringsjare is dat elke nuwe administrasie die kabinet vergroot en nuwe programme aankondig wat weer deur ŉ volgende administrasie vermeerder word soos wat die probleme vermeerder. Die stelling van Ramaphosa dat ŉ groter kabinet in die huidige krisisse geregverdig is, is reeds verkeerd bewys.