Nog ’n faktor wat taalverskuiwing raak, is die taalkeuse van gesinne in veral taalgemengde huwelike. In die 19de-eeuse Kaapkolonie het sommige Afrikaners in die oorwegend Engelse groter dorpe en stede soos Kaapstad verengels, maar party afstammelinge van die Britse setlaars op die Afrikaanse platteland het verafrikaans, veral wanneer hulle met Afrikaners getroud was.
Dit is veral die skool wat ’n belangrike instrument vir verengelsing in Suid-Afrika was – veral in die Kaapkolonie, maar ná die Anglo-Boereoorlog ook in die Vrystaat en Transvaal. Buitendien word die proses vrywillig wanneer die kinders en ouers meen dat Engels die taal is wat hulle nodig het vir hul loopbane en verdere studie.
Taalverskuiwing as gevolg van ’n verlies van funksies kan net teengestaan word waar daar ’n redelik sterk mate van taalbewustheid en taalgetrouheid in ’n taalgroep bestaan, veral by die elite. Dié is in staat om invloed uit te oefen deur middel van hul menings in die media, en soms besluite wat die politieke en ekonomiese lewe raak.
Taalverskuiwing is dikwels die gevolg van die onvermoë van ’n gemeenskap en sy leiers om in te sien dat hulle iets moet doen om hul eie taal te behou. Dit lyk gewoonlik vir die lede van ’n nie-dominante groep of hul eie taal geen voordeel inhou vir hulle of hul kinders nie, en hulle is dikwels onbewus van die gevaar dat hul taal kan verdwyn. ’n Noodsaaklike voorwaarde vir taalhandhawing is ’n bewustheid van die bedreiging. Die leiers moet die gemeenskap bewus maak van bedreigings maar op so ’n wyse dat hulle moed hou en nie in wanhoop en défaitisme verval nie.
Maar ewe noodsaaklik vir taalhandhawing is die wil om die bedreigde taal te laat voortbestaan. Taalverskuiwing verloop stadiger waar die sprekers ’n hoë waardering vir hul taal, letterkunde en ander kulturele werk het. Waar die taal ’n belangrike simbool van volksidentiteit is, sal dit oor die algemeen langer behoue bly as in gemeenskappe wat die taal beskou as slegs ’n instrument wat verruil kan word vir iets doeltreffender.
In Afrikaans het taalgetrouheid in die vorm van ’n taalbewuste etniese nasionalisme ’n lewensbelangrike rol gespeel om dit ná die Anglo-Boereoorlog te red. Afrikaans en Hollands het funksies en status verloor en Afrikaans was vir baie Afrikaners én nie-Afrikaners ’n taal waarop hulle neergesien het. Maar Afrikaanse politici, predikante, joernaliste en onderwysleiers het, soos die historikus Paul Zietsman dit stel, die gedagte ingegrif dat dit die Afrikaner se nasionale, morele en selfs godsdienstige plig is om sy taal te bewaar. Taalgetrouheid het die primêre toets vir Afrikanerskap geword, en Afrikaners wat Engels as hul taal aanvaar het, is as volksverraaiers beskou en verag. Die taal en godsdiens was al wat hulle nog oor gehad het, en dít mog hulle nooit prysgee nie. Taalorganisasies, kerke, politieke partye, onderwysers- en vroueverenigings het aan die taalstryd deelgeneem.
Afrikaanssprekendes maak gebruik van die middele waarmee taalgroepe hulle ook in ander lande verweer teen ’n onsimpatieke of vyandige owerheid. Dit is die opbou van die kultuur, die aankweek van groter taalgetrouheid, taalaktivisme (soos hofaksies) en die verwerwing van groter selfstandigheid deur die stigting van eie instellings waaroor die regering geen seggenskap het en waarop dit dus nie sy verengelsingsbeleid kan afdwing nie.
Die ruimte ontbreek om hier volledig oor die kultuur uit te wei: die gehalte en verskeidenheid van fiksie en nie-fiksie, die groot aanhang wat Afrikaanse ligte musiek geniet, die “rolprent-renaissance”, soos een kenner dit noem, die groot kunstefeeste wat die toneel en musiek bevorder. Die Afrikaanse gedrukte en digitale koerante en tydskrifte is nog altyd van die belangrikste instellings die taal in stand hou.
Die bewind het Afrikaanssprekendes gedwing tot ’n selfstandiger lewe. Die Woordeboek van die Afrikaanse Taal moet self geld insamel deur middel van sy “Borg ’n Woord”-veldtog nadat die staat sy subsidie verminder het.
kykNET het binne enkele jare die plek ingeneem wat die Afrikaanse diens van die ou SAUK vroeër gehad het. ’n Groot verskeidenheid programme is vervaardig en werk is aan honderde verskaf. Van 1 Julie 2010 af het kykNET ’n eie nuusdiens gekry. Tans saai kykNET oor drie kanale uit. Dit is ook moontlik om in Brittanje daarop in te teken.
Een van die mees vernuwende bewegings op die pad na ’n selfstandiger lewe is die Solidariteit Beweging. Die vakbond Solidariteit se voorganger is in 1902 gestig en het in 1913 die naam Suid-Afrikaanse Mynwerkersunie (MWU) gekry.
’n Mens kan taalgetrouheid en taalaksies nie heeltemal losmaak van die heersende ideologie nie. Aan die begin van die 20ste eeu was die groot aggressiewe Europese nasionalismes maar ook die verdedigende etniese nasionalismes taal-georiënteer. Taalaksies was feitlik vanselfsprekend. Vandag is die heersende ideologie ’n hiper-individualistiese liberalisme.
Schlemmer sê die liberale rigting is die heersende denke onder middelklasse in die wêreld. Vandag is daar geen land of volk wat nie deur die krag van liberale idealisme beïnvloed word nie. Dit het boonop die aantreklike en onskuldige karakter van ’n besonder versoenende en mensliewende filosofie.
Dit kan wees dat die aantrekkingskrag van die individualistiese liberalisme minder sterk word vir Afrikaanssprekendes. Heel moontlik dra die sukses van sommige eie instellings daartoe by.
Uitstekende artikel. Ek stem nie heeltemal saam oor die gevare van individualisme (liberalisme) vir minderhede nie. Terselfdertyd moet ek sê dat die *liberalisme* wat tans hoogty vier (na my mening), nie die tradisionele liberalisme is wat ek aanhang nie – dit is meer ‘n paternalistiese verwaantheid wat voortskriftelik die gemeenskap op sleeptou probeer neem in die rigting van sosialisme. Dus: die moontlikheid is daar dat ek en die skrywer nie verskil nie maar slegs mekaar mis met terminologie .
**LET WEL: Die kaartjiehouer vrywaar die organiseerders van enige aanspreeklikheid indien die funksie as gevolg van weersomstandighede of enige ander omstandighede buite die organiseerder se beheer, gekanselleer moet word. Die kaartjiehouer is tevrede dat hy of sy nie enige terugbetaling kan verwag indien die funksie vir enige rede buite die organiseerders se beheer, gekanselleer word nie.
Dit klink baie opwindend! Wat is die ouderdomsperke van die onderskeie films wat vertoon gaan word op 12 September?