Reuse-kragte wat selfs klippe vorm en verdraai, span saam om die aarde ’n gedurig veranderende planeet te maak, maar baiemaal geskied hierdie gedaantewisseling oor millenniums...
En dan ook groot gebergtes wat rol en dein soos die golwe van die see; of maalstrome van massas klip; of selfs rotse wat soos branders oor die wye landskappe breek en woelig uitmekaar spat soos gloeiende seeskuim. ’n Lewende, bewegende aardkors, dis wat ons in ons “versnelde rolprent” sou gesien het.
Die studie van gesteentes, of mineralogie, is vandag ’n uitgebreide wetenskap, maar selfs as ons ons nie te diep daarin wil begewe nie, kan net die rondsoek na mooi en interessante klippe steeds ’n baie bevredigende tydverdryf wees. Skaf vir jou ’n boek oor die onderwerp aan en vaar die veld of die berge in. Dalk maak jy nog verrassende vondse of ontdek jy miskien selfs ’n nuwe mineraal!
Vir eers sal jy moontlik wil leer hoe die aardkors saamgestel is—iets meer wil weet omtrent die koel gesteentes bo-op die vuurwarm binnekant van ons planeet.
Baie sedimentêre gesteentes ontstaan uit brokstukke van ander gesteentes, byvoorbeeld sandsteen wat uit sand ontstaan. Die materiaal waaruit so ’n rots bestaan, word as ’n afsetting (sediment) neergelê, hoofsaaklik deur middel van water en wind. Steenkool is ook ’n sedimentêre rots, wat uit die oorblyfsels van plante gevorm is.
Metamorfe gesteentes word gevorm deur groot druk of hitte of deur gasse wat deur magma vrygestel word. Deur hierdie geologiese kragte kan sowel stollingsgesteentes as sedimentêre gesteentes veranderings ondergaan. Sandsteen kan byvoorbeeld ’n kristalagtige voorkoms kry en ’n kwartsiet word, en marmer ontwikkel ook uit kalkklip deur ’n proses van vormverandering.
REGS: Bladige biotiet-gneis. Gneis is ’n wydverspreide soort gesteente wat deur metamorfe prosesse gevorm word uit rotsformasies wat oorspronklik óf deur stolling óf deur sedimentasie ont­staan het. Bladig beteken die ewewydige rangskikking van sekere mineraalkorrels wat die gesteente ’n gestreepte voorkoms gee. Dit gebeur waar minerale deur drukking in die lengte in ’n rots inge­forseer word sodat dit soos blaaie lyk, wat die rigting aandui waarin die druk uitgeoefen is.
REGS: Tieroog van Suid-Afrika, die land wat die meeste van hierdie soort sierstene vir die wêreldmark lewer. Die tipiese tieroog is ’n meta­morfe gesteente, geelbruin tot rooibruin, met ’n syerige glans. Dit is ’n kwarts-variëteit waarin sekere haaragtige kristalle voorkom. Daar is mense wat glo dat dit, wanneer dit aan die liggaam gedra word, ’n heilsame werking teen asma en verkoue sowel as dermkrampe het. ’n Mens kan wel wonder of die verwekkers van hierdie kwale dan sou skrik vir die loerende oog van die tier!
Minerale word ook op grond van hul hardheid ingedeel. Daar is ’n paar duisend bekende soorte minerale, waarby elke jaar ’n hele aantal nuwes gevoeg word. Die diamant wat, soos ons gesien het, ’n vorm van suiwer koolstof is, is die hardste mineraal, maar ’n mens kan talkiet tussen die vingers stukkend vryf. Party minerale, soos blou asuriet, kom altyd in dieselfde kleur voor, terwyl ander minerale verskillende kleure het.
REGS BO: ’n Olifant wat uit ’n stuk rooskwarts gekerf is. Die ligrooskleur in die kwarts sou straks op die aanwesigheid van mangaan of kobalt kon dui.
Die studie van minerale is destyds wonderlik verlewendig met die 273 kg grond en rotse wat die Apollo-ruimtemanne van die maan af teruggebring het. In daardie stowwerige, luglose wêreld is die hoeveelheid minerale wel minder as die aarde s’n, en ons natuurlike satelliet is eintlik ook nie op dieselfde manier saamgestel as ons eie planeet nie.
As die hele maan soveel radioaktiwiteit as sy oppervlak gehad het, sou genoeg hitte opgewek gewees het om dié hemelliggaam in sy geheel te laat smelt en sou dit daarom vandag ’n vloeibare maan gewees het. Op die een of ander manier het die uraan en torium egter na die oppervlak gestyg, waar die hitte van radioaktiwiteit na die buiteruimte uitgestraal kan word, pleks van om diep in die ondermaanse rotse vasgevang te wees. Hoekom dit gebeur het, is ’n raaisel.
BO: Klippe wat deur Neil Armstrong-hulle van die maan af saamgebring is ná die eerste maanlanding in 1969. Wat vir die leek na ’n onsinnige beloning vir soveel moeite kan lyk, is vir navorsers van onskatbare waarde. Die klompie rots­brokke wat hier van naby beskou word, is stollings­gesteentes, met ander woorde hulle is deur smelting gevorm. Dit was moontlik tydens ’n vulkaniese vloeiing op die maan of vanweë ’n groot meteoriet wat in die maan ingeploeg het.