Wanneer is ’n wet geregtig en billik?(Foto: @tingeyinjurylawfirm/Unsplash) Die geskiedenis is besaai met voorbeelde van swak, immorele en sinlose wette. Met die wysheid van terugblik, sal die meeste van ons sulke wette verwerp. Dink maar aan die wette wat slawerny moontlik gemaak het. Sulke wette word nou algemeen as verwerplik beskou. Dink ook aan Nazi-Duitsland se wette teen die Jode. Hierdie wette was duidelik immoreel en uiters verkeerd. Vandag beskou ons die wette wat rasgebaseerde diskriminasie en mishandeling afgedwing het as ongeregtig. Dit is ekstreme voorbeelde, maar die vraag bly staan oor die moraliteit of immoraliteit van wette en regulasies. In regskringe word daar gedurig oor hierdie kwessies gedebatteer. Dit kom natuurlik van ver uit die geskiedenis. Augustinus het byvoorbeeld gesê: “ŉ Ongeregtige wet is nie ŉ wet nie.” Thomas van Aquino het op sy beurt gesê: “ŉ Wet wat die menslike persoonlikheid ophef, is geregtig en ŉ wet wat die menslike persoonlikheid aftakel, is ongeregtig.” Om staatsbestand te word sal beteken om ongeregtige wette, wat lewensbelange benadeel, teen te staan en beskerming daarteen te bied. Verder moet daar standaarde en beginsels wees vir die verwerping van amptelike wette en dekrete wat onderdrukkend word, mense benadeel en geregverdigde sfere van gesag ondermyn. Wat is dan die morele beginsels waarop ons kan (en moet) aandring om die reg te beoordeel? Daar was al talle wette wat byvoorbeeld voordele vir magtige mense verseker het. Dink maar aan wette wat monopolieë en gunsbejag in die hand werk ten koste van die armes. Daar was natuurlik nog nooit ŉ enkele slegte wet wat bemark is vir wat dit in werklikheid was nie. Al die slegte, kwaadwillige, of rampspoedige wette wat deur die eeue gepromulgeer is, is as reg en regverdig verklaar deur die maghebbers van die dag. Slegte wette word natuurlik nooit só voorgehou dat die verskuilde bedoelings of voorsienbare nadelige gevolge daarvan duidelik word nie. Talle slegte wette en regulasies het oor lang tydperke van krag gebly. Talle hofuitsprake is op hierdie wette gebaseer en is gelewer deur regters wat van beter moes geweet het, soos sommige mense nou beweer oor ons huidige regstelsel. In die een of ander stadium het groepe mense egter deur die blufspel van ongeregtige wette gesien. Teenkanting teen kwaadwillige wette het gewoonlik by klein groepies begin. Sulke groepies het slegte wette teengestaan en mettertyd ander mense oortuig van die kwaadwillige aard daarvan. Uiteindelik is die kwaadwillige aard aan die kaak gestel. Met alles gesê, is gehoorsaamheid aan etiese gesag (en reg) egter ŉ belangrike beginsel. Tog, in baie tradisies soos ook in die Christelike tradisie, is menslike gesag per slot van rekening nie absoluut nie en word dit self ook deur hoër, vervangende beginsels gebind. Regeringsgesag het perke, en daar is regverdiging vir mense om ongeregtige owerheidswette teen te staan. Die alternatief is ŉ ongeregtige verpligting wat die persoon in ŉ onregmatige verhouding met die owerheid bind as aandadig aan ŉ euwel. By die kern van hierdie kwessie is daar dan ŉ vraag: hoe kan die geregtigheid of ongeregtigheid van die reg gemeet word? Op watter gronde kan swak, slegte, of kwaadwillige reg redelikerwys teengestaan word? Hoe kan ons deur die blufspel sien? Op watter stadium verander regmatige gesag in ŉ euwel? Die situasie word bemoeilik omdat die besluit oor wanneer regeringsoptrede as onregmatig beskou moet word, nie ŉ eenvoudige kwessie nie. Presies hoe kan die geregtigheid of ongeregtigheid van ŉ wet of regulasie dan bepaal word? Ons gee ŉ paar inleidende en rigtinggewende oorwegings: Die meeste mense aanvaar dat die een of ander vorm van gesag geldig is en op ŉ regmatige wyse gehoorsaamheid vereis. Dit staan egter ook vas dat sommige wette immoreel is en lei tot skadelike en ondraaglike uitkomste. ŉ Goeie gewete vereis verontagsaming van skadelike en ongeregtige wette. Boonop, wanneer wette ons allerhoogste beginsels geheel en al oortree, het ons ŉ morele en sosiale plig om daarteen ongehoorsaam te wees. Hierdie episode van Verskans het ten doel om jou aandag daarop te vestig dat dit inderdaad noodsaaklik is om teen ongeregtige politiek, selfs in die reg, te staan en om teen die misbruik van onwettige staatsmag (in die diepste sin van die woord) te verdedig. Dit is nodig vir staatsbestandheid en die beskerming van ons persoonlike, familie-, kommersiële, en gemeenskapsbelange.