Transvaal is sowel in landboukundige asook in mynboukundige opsig 'n skatkamer. Sy uitgestrekte plase en sy mynbounywerheid lewer 'n groot bydrae tot Suid-Afrika se bruto binnelandse produk. Teen die suidelike rand van die Transvaalse Hoëveld lê Suid-Afrika se belangrikste nywerheidsgebied, die Witwatersrand.
Die ooste van Transvaal is deur die subtropiese Laeveld met sy kenmerkende bosse en grasvlaktes oorheers. Van Suid-Afrika se bekendste reservate soos die Nasionale Krugerwildtuin lê in dié gebied.
Die noorde en dele van die westelike Transvaal spog met ou inheemse bosse, magtige bergreekse en uitgestrekte vlaktes. Die Hoëveld met sy grasvlaktes is 'n groot plato in die suid-weste. Die Witwatersrand met sy belangrike mynboubedryf en nywerhede lê suid van Pretoria.
Die Voortrekkers het die gebied oorkant die Vaalrivier en suid van die Limpoporivier in die 19de eeu Transvaal genoem. Hier het hulle ook Voortrekkers gevestig, wat teen die begin van die veertigerjare van die 19de eeu uit Natal verdryf is, en klein onafhanklike republieke gestig soos byvoorbeeld dié in Potchefstroom, wat saam met Winburg die kortstondige Republiek Winburg-Potchefstroom gevorm het.
Met die Verdrag van Sandrivier het die Britse koloniale owerhede in 1852 die onafhanklikheid van die Zuid-Afrikaansche Republiek erken, waarin 'n aantal kleiner Boererepublieke in die Transvaal-gebied verenig is, en twee jaar later ook die Oranje-Vrystaat. Potchefstroom is as die eerste administratiewe hoofstad van die ZAR gekies. In 1855 is 'n nuwe regeringsetel teen die Apiesrivier gestig en ter ere van die Voortrekkerleier Andries Pretorius Pretoria genoem.
In die tydperk tussen 1854 en 1872 is 'n aantal pogings onderneem om die ZAR en die Oranje-Vrystaat te verenig. Hulle was egter weens politieke geskille nie suksesvol nie.
Die yl bevolkte Zuid-Afrikaansche Republiek en Oranje-Vrystaat was patriargale, plattelandse gebiede, wat afgesny was van die politieke en maatskaplike ontwikkelinge in Europa en slegs oor 'n rudimentêre infrastruktuur beskik het. In 1877 het die Britte die ZAR geannekseer en beweer dat die republiek nie in staat sou wees om homself te regeer of die opstandige Swart stamme in bedwang te hou nie.
Op 16 Desember 1880 het die Eerste Vryheidsoorlog begin, waarin die ZAR na slegs twee maande by die Slag van Majuba 'n oorwinning oor die Britte behaal het. Die republiek het aanvanklik weer selfregering gekry en later, in 1884, ook sy onafhanklikheid herwin. In 1883 het Paul Kruger President van die ZAR geword.
Die Britse Ryk se belangstelling in die ZAR was aan die ekonomiese belangrikheid van die gebied te danke wat binne twaalf jaar ná die ontdekking van goud reeds 'n kwart van die wêreld se jaarlikse produksie van hierdie edelmetaal opgelewer het – en aan die destydse goudstandaard waarop die internasionale monetêre stelsel berus het. Die Suid-Afrikaanse goud wat nou op die wêreldmark beskikbaar was het die goudbasis van die monetêre stelsel net soos die geldvoorraad aansienlik uitgebrei sonder dat die inflasionêre druk toegeneem het.
'n Grensvoorval, wat deur Rhodes en sy medepligtiges opsetlik veroorsaak is, het in 1899 die aanleiding tot die uitbreek van die Tweede Vryheidsoorlog gegee, waarin 35 000 Boere teen 'n oormag van 450 000 Britse soldate geveg het. Ondanks die hewige verset van Boerevegters en die suksesvolle guerilla-taktiek van die Boeregenerale Christiaan de Wet en Koos de la Rey, wat destyds wêrelwyd vir opwinding gesorg het, het die Britte onder meer danksy hulle beleid van "verskroeide aarde" en die gebruik van konsentrasiekampe, waarin 26 000 vroue en kinders en 'n onbekende aantal Swart plaaswerkers omgekom het, daarin geslaag om die oorlog uiteindelik te wen. Met die Vrede van Vereeniging, wat in 1902 gesluit is, is die Boererepublieke uiteindelik deur die Britse kroon geannekseer.