PressReader - Weg!: 2017-12-01 - DORP VAN DIE MAAND
Aan­dag al­le Gau­ten­gers: Ry jul­le hier­die De­sem­ber na die Dra­kens­berg of Dur­ban? Hou op pad stil op dié piep­klein dorp, waar­van jy waar­skyn­lik nog nooit ge­hoor het nie.
Weg! - 2017-12-01 - Vlaggie - WOOR­DE EN FO­TO’S IAN MCNAUGHT DAVIS
Die dor­pie Val het min­der per­ma­nen­te in­wo­ners as ’n S­pring­bok-toer­groep, maar ons ver­tel jou hoe­kom dit die moei­te werd is om stil te hou
Die dor­pie Val lê so­wat ’n uur en ’n half van Jo­han­nes­burg af, op die goud­bruin vlak­tes van M­pu­ma­lan­ga, tus­sen ’n spoor­lyn en ’n ri­vier. Met drie stra­te en min­der per­ma­nen­te in­wo­ners as ’n S­pring­bok-toer­groep, sou ’n mens dink Val is ’n so­ge­naam­de one-horse­dor­pie. Toe nie... Dis ’n dorp met ’n hal­we perd: Ri­ta B­ritz van die Val-ho­tel ver­tel dat die dorp ’n perd met G­rey­ling­stad deel.
Die eer­ste ding wat ’n mens raak­sien as jy Val bin­ne­ry, is skoe­ne. Hul­le waai in die wind aan ’n draad wat oor die hoof­straat ge­span is.
Dit was Ri­ta en haar man, And­re, wat die eer­ste paar oor die draad ge­hang het; nou gee die draad al mee van al die tek­kies.
Hul­le in­spi­ra­sie was die uit­druk­king “om jou skoe­ne ag­ter­na te gooi”, wat be­te­ken om dank­baar te wees. En hul­le het baie om voor dank­baar te wees. Ná de­ka­des se har­de werk het hul­le ’n af­ge­leef­de ho­tel op ’n ver­waar­loos­de spoor­weg­hal­te her­bou en ’n ge­skie­de­nis­ry­ke dor­pie laat her­leef.
Die B­rit­ze het ook sen­ti­men­te­le re­des vir die her­stel van Val. Ri­ta se voor­va­ders het agt ge­ne­ra­sies lank hier rond ge­boer en die grond is nou te­rug in fa­mi­lie­be­sit. >
Dis vroeg­mid­dag in die Moe­ge­ploeg-kroeg, die Val-ho­tel se kroeg, en ’n Aus­tra­lie­se myn­wer­ker is keel­vol. Sy baas het hom be­veel om op Val pleks van in Jo­han­nes­burg te bly.
“W­hat am I doing in Fall?” vra hy, en plak sy bier met ’n dra­ma­tie­se ge­baar neer. Sy taal­ge­bruik is dus meer kleur­ryk as wat dit hier blyk, maar nie so kleur­ryk soos die ne­on­kleu­ri­ge vei­lig­heids­kle­re wat hy aan­het nie – net so ’n eg Aus­tra­lie­se nei­ging. Ek gee hom ’n half­uur, dink ek. Dis die ding met Val: Dit vat ’n ruk­kie om ge­woond te raak aan die vreed­saam­heid wat jou bin­ne­sy­pel. Dit k­link net an­ders hier. Rus­tig. Hier’s geen stads­ge­druis nie. Dan hoor jy die ver­af ge­bab­bel van die in­wo­nen­de klom­pie gan­se wat die dorp pa­trol­leer. En dan sal jou ore dink hul­le hoor ver­keerd as hul­le Por­tu­ge­se ge­pre­wel in die lug op­tel. Jy sal die pre­we­lings volg tot by ’n me­ga­foon wat aan ’n straat­lamp vas­ge­maak is en LM Ra­dio uit Ma­pu­to speel. Maar teen dié tyd ver­baas dit jou glad nie. Wel­kom in Val.
In die dorp se be­gin­dae was hier eg­ter gans an­der ge­lui­de: die ge­stamp, ge­skree, ge­sug en ge­kreun van trei­ne. Dié ge­lui­de het in 1896 die eer­ste keer weer­galm, na­dat Paul Kru­ger be­sef het hy het iets ster­kers as pos­koet­se no­dig om goud van die La­e­veld af in Jo­han­nes­burg te kry.
Jo­seph S­mith, wat die plaas Ou­de­hout­spruit op die oe­wer van die Wa­ter­val­ri­vier be­sit het, het ’n deel van sy plaas vir die re­ge­ring aan­ge­bied. Dié stuk grond het toe Wa­ter­val ge­word, en die naam is ’n paar jaar la­ter ver­kort tot “Val”.
Kort voor lank het Val ’n spoor­weg­sta­sie, al­ge­me­ne han­de­laar, pos­kan­toor, ho­tel, rol­meul en smids­win­kel ge­had.
Drie jaar la­ter het die Ang­lo-Boe­re­oor­log uit­ge­breek. Jo­seph – wat op goeie voet was met sy A­fri­ka­ner­bu­re – het sy neu­tra­li­teit ver­klaar en Val tot die ein­de van die oor­log ver­laat. Sy vrou, E­li­za­beth, het aan­ge­bly om die plaas en be­sig­he­de te be­stuur. Sy sou blyk­baar op die stoep tee drink saam met haar bu­re en haar dan ver­skoon om by die ag­ter­deur rant­soe­ne aan En­gel­se sol­da­te uit te deel.
Op 29 De­sem­ber 1900 is die ge­luid van trei­ne on­der­breek deur die knal van ’n groot kruitont­plof­fing. Twee Boe­re-broers, Jack en Gert van den Hee­ver, het ’n bom on­der die spo­re ge­plant, on­ge­veer 4 km van Val af. ’n Groe­pie Boe­re met Mau­sers het die trein oor­val, B­rit­se sol­da­te ge­van­ge ge­neem en die trein se vrag ge­buit: vyf os­se­wa­ens vol drank. Net be­tyds vir ’n op­roe­ri­ge Ou­jaars­par­ty­tjie.
Die par­ty­tjie was le­gen­da­ries. Drank is
vry­lik met die B­rit­se ge­van­ge­nes ge­deel ter­wyl Jack – die man van die oom­blik – net ge­noeg je­ne­wer­moed ge­had het om ’n se­ni­or kom­man­do­lid te vra of hy met sy dog­ter kan trou. (Jack hét toe met haar ge­trou, ná die oor­log). On­danks die vuur­werk op die trein­spoor was daar geen slag­of­fers nie.
Die trein het ja­re lank pos, nuus en skin­der­sto­ries na die dor­pie ge­bring, maar die groot­ste nuus wat Val ver­laat het, was na­dat Jan S­muts, Lou­is Bo­tha en Koen B­ritz op 6 A­pril 1902 by die Val-ho­tel ver­ga­der het in die ka­mer­tjie wat nou die ho­tel se bi­bli­o­teek is. By dié ver­ga­de­ring het hul­le die Vre­de van Ve­ree­ni­ging be­spreek, wat tot die ein­de van die twee­de Ang­lo-Boe­re­oor­log ge­lei het.
Val was al gas­heer vir ’n he­le paar an­der be­ken­des uit die ge­skie­de­nis, maar nie al­mal het in ’n ho­tel­ka­mer ge­slaap nie.
In die mid­del van ’n vre­des­op­tog van Dur­ban na Jo­han­nes­burg is Ma­hat­ma Gand­hi in Val ge­ar­res­teer en ge­dwing om ’n nag in die klein tronk deur te bring. Hy het ge­wei­er om die tronk se vlei­se­ri­ge kos te eet en ene mev. Ja­noo – ou­ma van La­tib Ja­noo wat steeds die win­kel on­der in die straat be­sit – is op­ge­kom­man­deer om ’n ve­ge­ta­rie­se ge­reg vir die toe­koms­ti­ge be­vry­der van In­dië te maak.
Die son volg die trein­spo­re wes­waarts op pad na die ho­ri­son en die twee ge­sin­ne wat oor­bly in die self­sor­ghui­sies (en Val se be­vol­king die hoog­te laat in­skiet), trek hul­le braai­skot­tels tot op die sy­paad­jies.
Val is vei­lig. Kin­ders hard­loop op hul­le eie rond, jaag gan­se op fiet­se en ver­ken die trein­sta­sie. Die dorp is skoon, vreed­saam en vol in­te­res­san­te plek­ke om aan te doen – die i­de­a­le af­trek­plek op pad die Ho­ë­veld uit.
Soos die gas­te na die Moeg­ge­ploeg-kroeg mi­greer om die rug­by te kyk, gly die son se laas­te stra­le in die ver­te van ’n si­lo af en sny deur die ve­ters van die swaai­en­de skoe­ne aan die draad. Led Zep­pe­lin se “S­tair­way to He­a­ven” – uit­ge­saai uit Mo­sam­biek– dryf van die luid­spre­ker die aand­lug bin­ne.
Ne­gen­tig mi­nu­te la­ter – te mid­de van die C­hee­tahs-on­der­steu­ners wat traag hand skud met Bulls-aan­han­gers wat hul­le bes pro­beer om nie te in­ge­no­me te lyk nie – het die knor­ri­ge Aus­tra­li­ër ’n ki­taar beet­ge­kry. Hy sing “Hou­se Of The Ri­sing Sun” uit vol­le bors. Hy gloei in sy o­ran­je o­ver-all – en van self­ver­troue – en is sy baas e­wig dank­baar dat dié hom be­veel het om in Val te bly.
Ek is se­ker sy werk­ste­wels gaan nog voor die og­gend­trein hier in­trek, ook op die draad swaai. >
GROEN & BLOU (bo). Koeie wei op 'n deel van die oor­spronk­li­ke plaas, Ou­de­hout­spruit, wat in die 1800's ge­koop is deur Jo­seph S­mith. Hy het 'n deel aan die re­ge­ring ver­koop vir 'n spoor­weg­sta­sie wat Val ge­word het.
KANSELTYD (oor­kant­ste blad, bo). Die Kerk van St. Fran­cis­kus van As­si­si se sand­steen­mu­re het 'n vuur oor­leef ná weer­lig in 1970, en van­dag sweer paar­tjies trou on­der die nu­we dak.
TE­RUG IN TYD (oor­kant­ste blad, mid­del). Die Val-mu­seum bars uit sy na­te van eeue oue oud­he­de; van an­tiek­wa­re tot ou fo­to's en ge­roes­te Zam-Buk-blik­kies...
MEER AS NET BIER (oor­kant­ste blad, mid­del). Of jy nou 'n bur­ger of ont­byt wil hê, die Moeg­ge­ploeg­kroeg is jou plek. Die spys­kaart gee op die koop toe in­lig­ting en sto­ries oor die dorp.