‘Hersien brandstofprysmodel’ – DADit die eerste keer sedert November 2018 dat motoriste méér as R17 per liter vir brandstof moet opdok. (Argieffoto) Die DA wil hê die manier waarop brandstofpryse tans bereken word, moet hersien word. Die party het Donderdag aan Gwede Mantashe, minister van minerale hulpbronne en energie, geskryf om so ŉ hersiening voor te stel. Dit volg nadat die prys van brandstof in Suid-Afrika die afgelope week weer die hoogte ingeskiet het. Maroela Media het Woensdag berig dat petrol motoriste in Gauteng R18,03 vir ’n liter uit die sak gaan jaag en R17,58 per liter vir dié aan die kus. Volgens die Automobiel-Assosiasie (AA) is dit die eerste keer sedert November 2018 dat motoriste meer as R17 per liter vir brandstof moes opdok. Diesel is nou ook sowat 20% duurder in Gauteng én aan die kus as aan die begin van die jaar. Die brandstofprys hang van ŉ aantal faktore, soos die rand-dollar-wisselkoers en die olieprys, af, maar die Suid-Afrikaanse regering hef ook bykomende belasting om regeringsinstansies soos die padongelukkefonds (POF) mee te befonds. “Hierdie brandstofstyging is rampspoedig vir Suid-Afrikaanse gesinne wat reeds sukkel met stygende werkloosheid en inkomstes wat afplat of daal. “Die skerp styging het ook ’n wyer impak aangesien dit verbruikers se reiskoste sal verhoog, kospryse moontlik die hoogte in kan laat skiet en uiteindelik kan lei tot stygende operasionele kostes vir klein ondernemings,” sê Kevin Mileham, DA-parlementslid en die party se skaduminister van minerale hulpbronne en energie. Die DA sê voorts die regering moet dringend met belanghebbendes in die sektor vergader om ’n nuwe brandstofprysmodel te ontwikkel wat die impak van brandstofpryse op die ekonomie in ag sal neem. Dít, sê Mileham, sluit hoë belasting asook verbruikers- en produsente-inflasie in. Hy sê daar is boonop verskeie brandstofheffings wat jaarliks aangepas word om verskeie uitgawes van die regering te finansier, insluitend die “disfunksionele padongelukkefonds”. “Die brandstofprysverhoging plaas onnodige druk op verbruikers wat reeds gebuk gaan onder enorme finansiële druk. “Baie Suid-Afrikaanse huishoudings ly steeds weens die ANC-regering se jare lange mislukking om ’n gunstige ekonomiese omgewing te skep, sowel as die rampspoedige ekonomiese gevolge van die regering se hantering van die Covid-19-pandemie.” Berekening van die brandstofprys: Luidens inligting deur die departement van energie en die AA word die basiese brandstofprys bereken volgens die koste om petroleumprodukte na Suid-Afrika te verskeep van die Middellandse See-gebied, die Arabiese Golf en Singapoer. Dit sluit volgens die AA ook versekering, berging en kaaigeld in. Volgens die departement van energie word die basiese brandstofprys in Amerikaanse dollar per vat gekwoteer en dan omgeskakel in Amerikaanse dollar per liter. Dit word dan in Suid-Afrikaanse sent per liter omgeskakel deur die heersende rand-dollar-wisselkoers toe te pas. Ander koste sluit in vervoerkoste van hawens na ander gebiede, doeane- en aksynsbelasting, die kleinhandelmarges wat aan die eienaars van vulstasies betaal word en sekondêre bergingskoste. Die maandelikse prys van brandstof word aangepas volgens ŉ aantal faktore, hoofsaaklik internasionale oliepryse en die rand-dollar-wisselkoers. Die prys van brandstof verskil ook aan die kus en in die binneland. Dit is hoofsaaklik as gevolg van die koste om die brandstof van bergingsfasiliteite aan die kus na binnelandse bergingsfasiliteite te vervoer. Volgens die AA het stygende brandstofpryse ook tot gevolg dat goedere wat reg oor die land vervoer word, duurder word namate maatskappye probeer om die bykomstige uitgawe van die verbruiker te verhaal. Rika Niewoudt, programkoördineerder van BCom Bestuursrekeningkunde by Akademia, het vroeër in ’n artikel op Maroela Media verduidelik dat amper 35% van die koste van ŉ liter brandstof toeskryfbaar is aan belasting, ŉ algemene brandstofheffing en die padongeluksfondsheffing. Hierdie belasting word as ŉ algemene belasting behandel en nie, soos baie mense aanvaar, vir padverwante uitgawes nie. Die belastingheffing wat aan die POF oorbetaal word, is een van dié fonds grootste inkomstestrome. Voorstelle deur die AA Die AA maak dit baie duidelik dat dié organisasie geen insae in die berekening van die brandstofprys het of die pryse reguleer en aanpas nie. Die AA het egter in April vanjaar verskeie voorstelle aan die parlementêre portefeuljekomitee van minerale hulpbronne en energie voorgelê oor maniere waarop stygende brandstofpryse verlig kan word. Een van die voorstelle was dat ’n ondersoek na die huidige prysberekeningsmodel van alle brandstof van stapel gestuur moet word, asook ’n herberekening en oudit van bestaande elemente in dié model. Die AA het ook voorgestel dat die uitgawes verbonde aan die POF verlaag moet word, onder meer deur die beter bestuur van dié fonds, verhoogde padveiligheid en verwante inisiatiewe, beter verkeerspolisiëring, die privatisering van die POF of die semi-privatisering aangaande die bestuur van eise. Nog voorstelle was die beter aanwending van fondse wat uit die algemene brandstofheffing gegenereer word, asook alternatiewe beleggings wat die land se huidige afhanklikheid van brandstof kan verlig. Dit sluit onder meer die verbetering van Spoornet vir vragvervoer in, asook die daarstelling van veilige, bekostigbare en volhoubare openbare vervoer.