Versindaba Michael Faber Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Michael Faber'
Alwyn Roux. Die ongenaakbare fladdering van duiwe
Op 27 Mei 2020 ontvang ek 'n getekende kopie van Gisela Ullyatt se Die waarheid oor duiwe (Protea Boekhuis, 2020). Voorin skryf die digter: "Vir Alwyn. Mag jou eie duiwe losgelaat word een van die dae. Mag 'n paar gedigte tot jou spreek in hierdie bundel. Duif-groete Gisela". Dit laat my dink: as gedigte dan met duiwe wat losgelaat vergelyk kan word, is 'n digbundel seker soos die lugruim wat die voëls in hul vlug huisves. Dié gedagte laat dink my aan Roland Barthes se stelling in S/Z (1974):
The text, in its mass, is comparable to a sky, at once flat and smooth, deep, without edges and without landmarks; like the soothsayer drawing on it with the tip of his staff an imaginary rectangle wherein to consult, according to certain principles, the flight of birds, the commentator traces through the text certain zones of reading, in order to observe therein the migration of meanings, the outcropping of codes, the passage of citations (Barthes, 1974:14).
Die gedigte in die bundel is egter nie soseer van die lugruim nie, maar eerder van ons gebondenheid aan die aarde. Die waarheid oor duiwe word op fenomenologiese wyse benader, wat die menslike belewing van dinge liggaamlik verken.
In die openingsgedig, getiteld "die waarheid oor duiwe" (8) word die waarheid oor duiwe onthul deur 'n agtjarige kind wat binnein 'n duiwehok klim om te gaan sien wat daar die hok aangaan:
na 'n swanky suburb anderkant
die swanky bure het ná 'n ruk
en net 'n leë vierkant
Uit die blik van die kind word die "ogiesdraadkasteel" as 'n toweragtige wêreld onthul soos "lemoenduiwe" deur die "gaatjies beloer" word. Dan klim die kind in die duiwehok en "sit op flerste duiwemis" en "betas flets eiertjies / knus in houtkasnessies". (Hoe mooi die beskrywing van die belewing: "hulle laat my gloei"!)
Met die adjektief, "ongenaakbare", word die "fladdering" van die duiwe nader gekwalifiseer, wat met "fights" en "jagsheid" gepaardgaan. Die gedig laat blyk dat die waarheid oor duiwe 'n veelkantige ding is en nie slegs op een manier beskou kan word nie.
Een van die betekenisse van die woord "ongenaakbaar", soos opgeteken in die WAT, is dit "wat min menslikheid of genade betoon of waaraan nie ontsnap kan word nie". In die gedig sinspeel die "ongenaakbare fladdering" op weerloosheid wat op verskillende maniere in die bundel uitgewerk word. (Luister na Tinarie van Wyk Loots se voorlesing op RSG se potsending wat hierdie broosheid op 'n pragtige wyse vertolk.)
Vergelyk ook die uitbeelding van 'n sterwende man in die gedig "in die tyd van kiewiete" (bl. 14-15), opgedra aan Louis B. Hierin word die "borskas" van die sterwende met dié van 'n "kwarteltjie" vergelyk word:
jou vrou probeer jou voer met piesangbrood
maar jou borskas is 'n kwarteltjie
jou longe ingesonke mynskagte
waarin suurwater drup
jy kyk hoe die kanarie
in sy kou versmoor
Omgewingsbeelde word gebruik om die "longe" van die sterwende as "ingesonke mynskagte" uit te beeld. Ons herken ons eie weerloosheid aan die omgewing waarbinne ons leef.
'n Gedig opgedra aan Wilhelm Knobel, getiteld "wanneer verse begin droom" (bl. 70) ontvang spesiale vermelding vir Versindaba se lykdig-kompetisie in 2014. Met verwysing na die lewe van Wilhelm Knobel, word in die tweede en derde strofes gewys op die verhoudings van Knobel met sy ouers. Vergelyk strofe drie wat heenwys na Knobel se verhouding met sy vader:
jou vader is 'n toegerankte
brandpad nooit oopgeskraap nie
elke woord 'n pendoring jou brein
skarrel soos die vlakhase en tarentale
wat hy stelselmatig afmaai hy stroop jou
koringlande tot slegs
vergeelde stoppels oorbly
Ullyatt kry dit reg om iets omtrent die wesensaard van vaderfiguur vas te vang deur 'n omgewingsbeeld van onbegaanbaarheid aan die vader toe te dig.
Afdeling twee, 'n hoogtepunt van die bundel, dui op die wyse waarop die menslike liggaam uitgelewer is aan mediese sorg. Dié strekking hiervan herinner onder andere aan Marlene van Niekerk en Adriaan van Zyl se roman Memorandum: 'n verhaal met skilderye (2006) en Michel Faber se Undying. A love story (2016).
In die gedig "pâte de fois gras" (26) word die ek-figuur se liggaam met dié van 'n "galdik gans" vergelyk:
pâte de fois gras
vir tien jaar al voer jy
my vet met pil-orgies
pomp jy my
lewer op tot galdik gans
soggens druk ek
kapsule na kapsule
uit kliniese stulpverpakkings
aropax effexor wellbutrin
geel ligte begin
in my spieëls kaats
ek rys tot 'n sjiffonkoek
waaruit meelstof sif
in jou kliniese toetskombuis
word ek slow food
jy lig die kastroldeksel op
roer my grysstof om
jy glip jou shiraz uit jou wynrak
jou noritake onbevlek
jou salotte afgesweet
die kaviaar glinster
stetoskopies luister jy
met jou koue pote oor my
smeer my dun vreet my op
vir my volgende afspraak
lui die voorskrif: 1 x lewer in netvet
Dit is nie maklik om oor die bundel te skryf nie.
Ek dink weer aan die metafoor van die duiwe as gedigte wat losgelaat word en aan Barthes se metafoor oor die teks wat soos 'n vierkant in die lug is waarbinne die wiggelaar die vlug van voëls probeer peil.
Alhoewel Ullyatt se verse nie die waarheid van duiwe noodwendig as iets "moois" uitbeeld nie, is daar skoonheid te vind in die feit dat die verse uiteindelik bo die sinnelike uitreik, wat die grense van die ervaring oorskry.
In "nawoord" (83) sluit sy af:
(met 'n naaldwerkskêr het ek
oopgeknip 'n paar duiwe
ek myself nimmer losflenter)
Barthes, Roland. 1974 . SZ. Vertaal deur Richard Miller. Oxford: Blackwell.
Faber, Michel. 2016. Undying. A love story. Edinburgh: Canongate.
Van Niekerk, Marlene en Van Zyl, Adriaan. 2006. Memorandum: 'n verhaal met skilderye. Pretoria: Human & Rousseau.
Tags: Alwyn Roux, Die waarheid oor duiwe, Gisela Ullyatt, Memorandum: 'n verhaal met skilderye, Michael Faber, Roland Barthes