Vhudzulapo ndi mini?
Vhudzulapo ndi ithemu ine a alutshedza muthu na vhushaka hawe na muvhuso. Musi ri tshi sedza halutshedzo yao nga u anavhuwa, Vhudzulapo i alutshedza muthu na vhushaka hawe na shango. Nga u anavhuwa vhudzulapo i amba u netshedza tshiimo, dzipfanelo, dzimbofho kha vhathu na u hwesa maana na uri muvhuso u vhe na pfanelo dzi sa fhiriho dza vhathu. Ndi zwa ndeme kha sisiteme dza pootiki dza demokirasi, dzine dza bveledza kana u vhumba mutheo wa fomala wa dzipfanelo na dzimbofho khathihi na u alutshedza vhushaka vhukati ha vhathu na shango?
Hu na u hanedzana hunzhi malugana na vhudzulapo. Vhawe vhasengulusi vha khwa?
Pfanelo dza tshitshavha (Civil rights) (dzi katela mbofholowo ya muthu, vhuibaekanyi, u?
Pfanelo dza pootiki pfanelo ya tshitshavha ya u shela mulenzhe kha zwa po?
Pfanelo dza matshilisano (pfanelo ya u londolwa na u tsireledzwa).
Uri vhathu vha kone u shela mulenzhe zwavhui kha maitele a demokirasi, mudzulapo muwe na muwe u tea u kona u swikelela hoea dza ndeme dza vhutshilo. Izwi zwi katela zwiiwa zwa ndeme, mai, pfunzo ya ndeme na hogomelo ya ndeme ya zwa mutakalo?
Vhudzulapo vhu katela u ivhofha ha muvhuso kha u nekedza hoea dza ndeme dzi no nga sa mutakalo na pfunzo. Pholisi dza matshilisano ndi pfanelo dza vhudzulapo. Pholisi ya matshilisano i kwama nga maana uri ndi nnyi ane a shumana na zwa ndondolo, nga fhasi ha nzudzanyo dzifhio dza zwa pootiki na matshilisano, na uri ndondolo kana vhulondoti honoho vhu nekedzwa nnyi?
Hu na vhushaka vhufhio vhukati ha vhudzulapo na ndinganyiso ya mbeu?
Tshithu tsha ndeme malugana na vhudzulapo kha mashango a demokirasi ndi u lingana ha vhadzulapo. Naho zwo ralo, zwi a ivhea nga maana uri hu na u sa lingana kha mashango a demokirasi vhadzulapo vhohe a vha lingani. Naho hu uri demokirasi I uuwedza pfanelo dza vhudzulapo, tshumiso yavhui ya pfanelo dza vhudzulapo ndi tshithu tsha ndeme vhukuma kha zwigwada zwe kale zwa vha zwo kandeledzwa zwi no nga sa vhafumakadzi na vhashai?
Pfanelo ya vhadzulapo vhohe ya u vouta a yo ngo thasulula tshohe thaidzo ya ndinganyiso; vhudzuloni hazwo yo sumbedza uri u lingana ha fomala hu anzela u bvelela khathihi na u sa lingana?
U sa lingana ha mbeu na tshialula zwo tou dzhenelela vhukuma kha zwivhumbeo, nyito na kuhumbulele kwa tshitshavha na tshumiso yavhui ya pfanelo dza vhudzulapo nga vhafumakadzi zwi nga itela tshialula khaedu na u phuromotha ndingano. Ngauralo hu na vhushaka ha ndeme vhukati ha vhudzulapo na ndinganyiso ya mbeu. Tshumiso yavhui ya vhudzulapo nga vhafumakadzi na u dzheniswa ha mbilaelo kha mulayo, pholisi dza muvhuso na dzimbekanyamushumo na tshomedzo, maitele na zwiimiswa zwa muvhuso ndi zwa ndeme arali hu tshi itelwa u swikelelwa ha ndinganyiso ya mbeu?
Dzangano a nga ngomu a Phalamennde (The Inter Parliamentary Union (IPU))?
Demokirasi I o vha ya ndeme vhukuma musi vhanna na vhafumakadzi vho angana vha tshi dzhia tsheo nga ha mahoro a polotiki na mulayo wa lushaka nga u lingana kha madzangalelo na vhukoni ha vhathu vhohe?
Mulayotewa u bula uri hu na vhudzulapo ha Afurika Tshipembe ho oweleaho na uri vhadzulapo vhohe vha na pfanelo dzi linganaho, na mbuelo dza vhudzulapo nahone vha na mishumo na vhuifhinduli hu linganaho ha vhudzulapo?
Mulayotibe wa Dzipfanelo washu u alutshedza pfanelo dza vhadzulapo, dza polotiki na dza matshilisano dza vhadzulapo na vhawe?
Pfanelo dza vhadzulapo dzine dza vha kha Mulayotibe dzi katela pfanelo ya u lingana, tshirunzi tsha vhathu, mbofholowo na tsireledzo ya muthu, mbofholowo ya u iambela na vhuibaekanyi na pfanelo ya u angana kana u kuvhangana, u ita dzitsumbedzo, u gwalaba na u phethishina?
Pfanelo dza pootiki dza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe dzo sumbedzwa kha Mulayotibe wa Dzipfanelo nga n?
19 Pfanelo dza po?
Mudzulapo muwe na muwe o tendelwa u nanga kha zwa po?
Vhumba ihoro a po?
U shela mulenzhe kha zwa pootiki kana u kunga mirao kha zwa po?
U bva fulo a ihoro a pootiki kana u i vhumba?
Mudzulapo muwe na muwe u na pfanelo kha dzikhetho dzo vhofholowaho, dzi si na tshialula nahone dzo oweleaho dza dzangano iwe na iwe o thomiwaho nga Mulayotewa?
Mudzulapo muwe na mu?
U vouta kha dzikhetho kha dzangano iwe na iwe a v husimamilayo o thomiwaho u ya nga Mulayotewa, na u ita ngauralo tshidzumbeni;na u imela ofisi ya nnyi na nnyi, nahone musi o khethiwa, u langa ofisi?
Muphuresidennde wa kale Vho-Nelson Mandela vho amba zwi tevhelaho musi vha tshi vula phalamennde ya u thoma nga 1994, yo khethiwaho nga n?
Zwi o kona u swikelela mbofholowo arali vhafumakadzi vha sa athu u vhofhololwa kha zwohe zwivhumbeo zwa u tsikeledza. Rohe ri tea u anganedza uri ndivhotiwa dza Mbekanyamushumo ya Mveledziso na u Fhaulula nga vhuswa dzo vha dzi tshi o vha dzi songo swikelelwa nga nna ha musi ri tshi kona u vhona nga zwithu na nga nyito uri tshiimo tsha vhafumakadzi vha shango ashu tsho shanduka zwihulwane na uri vho ewa maana a u dzhenelela kha masia ohe a vhutshilo nga u lingana na miwe mirao ya tshitshavha?
Ndinganyiso ya mbeu yo khwahisedzwa sa mulayo muhulwane wa demokirasi ntswa. Vhafumakadzi vha a wanala nga vhunzhi kha zwa pootiki. Milayo minzhi ine ya khou uuwedza ndinganyiso ya mbeu yo phasisiwa phalamenndeni nahone zwishumiswa kana tshomedzo dzine dza shumiswa nga zwiimiswa, dzi no nga sa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu dzo no i vha hone u itela u phuromotha kana u uuwedza ndinganyiso ya mbeu?
U Phuromotha tshumiso yavhui ya pfanelo dza vhudzulapo ha vhafumakadzi?
Zwithu zwi si zwavhui zwine zwa iswa nga vhushai na zwa matshilisano na ikonomi zwi kwamesa vhafumakadzi nga maana. Vhafumakadzi ndi vhone vhane vha kwameswa nga maana nga u shaea ha tshomedzo dza ndeme dza zwa matshilisano. Ndi vhafumakadzi vha vhashai vhane kanzhi vha hweswa vhuifhinduleli ha u ka mai na u kuvhanganya zwivhaswa zwine zwa oea muani, u vhona uri vhana vha a ambara, vha wana zwiiwa na pfunzo ya ndeme, na u lingedza u swikelela hoea dza mutakalo dza mia yavho?
Naho hu na mveledziso dza ndeme kha milayo, vhafumakadzi vha kha i angana na zwikhukhulisi zwinzhi kha u lingedza u wana mishumo yavhui, tsireledzo ya zwa matshilisano, zwiko zwa tshikolodo na zwa u bveledza sa mavu. Izwi zwikhukhulisi zwi katela u sa lingana ha muhwalo wa u vha na vhana na u hogomela, tshialula mishumoni, milayo ya vhurereli na mvelele ya tshialula na sialala, u sa imelwa kha zwiimiswa zwa pootiki na zwa ikonomi, na khakhathi dzine dza khou bvela phana kha vhafumakadzi?
Maitele a u monithara na u phuromotha vhudzulapo ha vhafumakadzi na u shumiswa ha pfanelo dza vhafumakadzi dza ikonomi na zwa matshilisano ndi zwa ndeme u itela uri a kone u swikelelwa zwavhui. Uhu u monithara hu nga bvelela kha levele dzi re na tshivhalo. Mulayotewa u nekedza Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu mushumo wa tshipentshela malugana na pfanelo dza zwa matshilisano na zwa ikonomi na Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu malugana na ndinganyiso ya mbeu. Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele (Employment Equity Act) na u Phuromotha Ndinganyiso na Mulayo wa u Thivhela Tshialula tshi songo teaho na zwone zwi nekedza zwishumiswa zwa ndeme zwa u monithara na u vhona uri pfanelo dza vhudzulapo dza vhafumakadzi dzi a tevhedzelwa?
Khaedu ine ya vha hone ndi ya u kona u wana mvelelo dzo dzumbamaho dza milayo na pholisi dzine dza vhonala dzi sa khou shanduka dza vhafumakdzi. Izwi zwi bvelela musi mulayo u tshi tsinya io kha zwine zwa vhangwa nga mishumo ya mbeu i sa shanduki na vhushaka ha maana vhu sa lingani kha levele dzo?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu ndi iwe ya Zwiimiswa zwa Muvhuso zwine zwa Tikedza Demokirasi ya Mulayotewa zwa Ndima ya vhu 9 zwo bulwaho kha khethekanyo ya 181 ya Mulayotewa. Yo nekedzwa ndaela nga Mulayotewa ya u phuromotha honifho ya ndinganyiso ya mbeu na tsireledzo, mveledziso na tswikelelo ya ndinganyiso ya mbeu?
CGE yo iimisa nahone i tea u tevhedzela Mulayotewa na mulayo. A yo ngo tea u dzhia sia nahone i tea u shumisa maana ayo na u ita mishumo i sa ofhi kana i sa dzhii sia. I nga fhasi ha Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu, wa 19961 une wa alutshedza maana ayo o fhambanaho na mishumo yayo. Maan?
U monithara na u?
U lavhelesa kana u monithara u tevhedzelwa ha zwishumiswa zwa dzitshaka zwine zwa phuromotha ndinganyiso ya mbeu.
CGE i na maana mahulwane a u oisisa u sa lingana ha mbeu. Malugana na izwi , musi hu tshi khou o?
oa mafhungo na zwidodombedzwa kha muthu muwe na mu?
oa uri muthu muwe na muwe a ivhonadze phana hayo na u sumbedza atikili dzo sumbedzwaho kana ma?
vhudzisa muthu muwe na mu?
nga thendelo kana maana a waranthi yo nekedzwaho nga madzhisiaraa kana muhauli a nga setsha muthu muwe na muwe, dzhena na u setsha tshifhao tshiwe na tshiwe a dovha a nambatedza kana a bvisa tshiwe na tshiwe kha muthu kana zwifhao zwine zwa khou oisiswa?
Maana a dzikhomishini a tikedzwa nga u pfiswa vhuungu kana u fainiwa ha mutshinyi nahone u kundelwa u shumisana na Khomishini musi hu tshi itwa dzihoisiso zwi nga dzhiiwa sa mulandu nahone zwi nga ita uri muthu onoyo a fainiwe kana a rumelwe dzhele tshifhinga tsha miwedzi ya 6?
Khomishini tshifhinga tshiwe na tshiwe i nga kwama Phuresidennde kana Phalamennde malugana na zwiwe na zwiwe zwine zwa tshimbilelana na u shumisa maana ayo kana kushumele kwa mishumo yayo. Khomishini yo tea u vhiga mishumo yayo na tswikelelo dza ndivhotiwa dzayo kha Phuresidennde waha muwe na muwe ane nga murahu a o isa muvhigo wonoyo Phalamenndeni nga tshifhinga. Khomishini i nga kha i dovha hafhu ya isa muwe muvhigo kha Phuresidennde kana Phalamenndeni tshifhinga tshiwe na tshiwe?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i nga vhiga kana u hwelela mulandu nga fhasi ha Mulayo wa u Phuromotha Ndinganyiso na u Thivhela Tshialula tshi songo teaho, i tshi itela yone ine kana vhathu kana yo imela muwe muthu kana madzangalelo a tshigwada tshifhio kana tshifhio tsha vhathu?
Tshiwe hafhu, CGE ndi iwe foramu ya thungo yo itelwaho Mulayo wonoyo. Izwi zwi amba uri muofisi wa u tshimbidza wa Khothe ya Ndinganyiso a nga rumela aya mafhungo kha CGE uri a shumiwe u ya nga maana ayo na mishumo yayo?
1 Mulayo wa vhu 39 wa 1996.
2 Khethekanyo 12, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
3 Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.