Daar is nie nog pryse, toekennings of bekronings in die Afrikaanse letterkunde wat soveel prestigewaarde dra as dié van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns nie. Die pryse word toegeken op aanbeveling van die Akademie se Letterkundekommissie. Ná keuse van die bekroondes word die pryse onderskeidelik in Stellenbosch en Pretoria oorhandig. Gerard Scholtz, boekeredakteur van DEKAT, het die volgende saamgestel.
Die Hertzogprys is die vernaamste prestigeprys in die Afrikaanse letterkundige wêreld en heet na die groot kampvegter vir Afrikaans, genl. J.B.M. Hertzog. Die prys is beperk tot oorspronklike letterkundige werk in Afrikaans en word jaarliks om die beurt toegeken vir poësie, drama en verhalende prosa in dié volgorde.
Daar is skitterende en besonder treffende gedigte soos “mirakel” (oor die droom van die nuwe Suid-Afrika wat in 1994 gerealiseer is teen alle verwagting in), “moniaal”, “binnedwang”, “kerssonnet” (waarin die digter fokus op die argaïese woorde “Vredevors” en “Wonderbaar”, in ’n smagting na geloof van ’n nie-gelowige, of miskien eerder na die gekoesterde verlede waarin hierdie rituele wel bestaan het?):
geen vlerke stut meer. ek kleef die blinkblaar aarde en die maan die sterre en die byl-gebenedyde geluid van afskeid en sterfte aan.
Die toekenning van die prys word drie jaarliks oorweeg vir ’n oorspronklike nie ksie werk in Afrikaans wat nie beperk is tot die vak- spesialis nie.
Mens vra jou twee verwante vrae oor Eugène Nielen Marais af: Wat is dit aan hom wat so enigmaties is, en hoe het hy so ’n ikoonstatus in die Afrikaanse, en in mindere mate in die Engelse, geesteswêreld gekry?
Hoewel hierdie vrae nie aan die wortel staan van Carel van der Merwe se allemintige nuwe boek oor Marais nie, of nie volledig nie, gee hy tog ’n antwoord daarop terwyl hy terselfdertyd die misterie verdiep. Oor meer as 400 bladsye van nougesette ondersoek weerstaan Marais steeds denisie. Ná Van der Merwe se boek kan daar nie meer veel wegkruipplek oorbly vir halwe waarhede en volle leuens, vir wensdenkery en onvol- doende navorsing nie. Nie oor Marais se liefdeslewe wat Rousseau aan bespiegeling oorgee en Friedel Hansen heeltemal aan die bisarre uitlewer nie.
Nie oor Marais die volksheld wat in groot mate ’n skepping van Preller is nie. Nie oor enige tydperk in Marais se lewe, soos die jare in Londen, waaroor nuwe inligting vir Rousseau onvoorstelbaar is nie. Sy deeglikheid en sy vermoë om feite te orden en interpreteer plaas hom in ’n ander klas. Die groot verlange staan onverminderd as ikoniese boek oor ’n ikoniese guur. Wat nou verander het, is dat jy nie Rousseau sonder Van der Merwe kan lees nie. Dit is ’n manji eke stuk werk.
Kristalvlakte het sy ontstaan in die Suidoosterfees se teksontwikkel- lingsprogram, in 2015 in die lewe geroep ter nagedagtenis aan Jakes Gerwel, wat tydens ’n gesprek met Koos Bekker die gedagte geopper het om Bertolt Brecht se Mutter Courage na die Kaapse Vlakte te verplaas. Die werksessies van die skryfprojek is gelei deur Tertius Kapp, wat ook die voorwoord tot hierdie publikasie geskryf het en agtergrond oor Brecht, die teks en die projek verskaf. Kristalvlakte is vir die eerste keer by die Suidoosterfees van 2016.
Kristalvlakte gaan oor ’n “oorlog” wat hom afspeel op “slagvelde” in en om die huise en strate van die Vlakte, ’n ruimte waarin mense soos Priscilla nie net moet leef nie, maar ook moet oorleef en hulle bestaan moet maak – in haar geval om te teer op die behoeftes wat die omstandighede self skep. In hierdie konteks is die personasie “Priscilla” beide ’n nuutskepping, maar ook ’n voortsetting van Brecht se Courage: Die lewensvertrapte, dog onoorwonne vrou wat steeds daagliks spook om oorlewing.
In ’n sin is Jephta se teks ’n soort Brechtiaanse vertolking van Brecht se oorspronklike polemiese werk, wat mens tot nadenke en debat stem. Nes Brecht, stroop en vernou Jephta die konteks deur dit totaal los te maak van die groter Suid-Afrikaanse sosiaal politieke en ekonomiese milieu (al is dit natuurlik implisiet aanwesig en toeganklik vir die ingeligte leser). Kristalvlakte is ’n knap en opvoerbare verwerking van ’n klassieke teks deur ’n opwindende dramaturg, ’n werk wat nie net ’n komplekse plaaslike krisis belig nie, maar as teks en in hierdie vorm sy plek met gemak inneem in die kanon van Suid-Afrikaanse toneelwerke.
Die prys word toegeken vir ’n eerste of vroeë letterkundige werk en kan net een keer aan ’n persoon toegeken word. Boeke wat in 2016 verskyn het, het in aanmerking gekom.
Hier het ons die digkuns van ’n fyn waarnemer en optekenaar van ons wonderbaarlike, dikwels skrikwekkende, eietydse menslike toestand op ’n planeet wat ons met soveel ander, menslik en dierlik, deel. ’n Mens kan Slippers se poësie slegs deur ’n beroep op meervoude beskryf: sy is ’n natuurdigter met ’n diep ingesteldheid en respek vir die nie- antropomor ese ander (gedigte oor diere en ander skepsels gedy); ’n postmodernistiese digter (die gedig as dekonstruksie/ontrafeling en as parodie en pastiche is volop); ’n beelddigter (van Lucien Freud se windhond en David Tieties se donkie); ’n popdigter beslis.