Ek was 'n student aan die UWK toe prof. Van der Ross die rektor was. Op 93-jarige ouderdom is hy steeds 'n merkwaardige man. Die laaste keer dat ek hom gesien het, was September 2012 toe hy Adam Small se terugkeer na die openbare lewe tydens ŉ viering op Wellington bygewoon het. En ten spyte van sy ouderdom, het hy my herken. Bygevoeg, in 1977 was daar maar min van ons op die UWK. Ek lees 'n joernalis skryf dié oud-rektor van die Universiteit van Wes-Kaapland is op 93 nog vol grappe, maar ook ietwat sinies: "Dis lekker om 'n bruin man te wees, dis lekker om te jol en dis lekker om te sê: 'Moenie 'n bleddie fool wies nie'," het hy geskerts.
Hierdie as agtergrond tot die volgende boekbespreking. Ek verlaat my aanvanklik op die eerste twee hoofstukke in die boek: die eerste deur Van der Ross se tydgenoot, Franklin Sonn, voormalige ambassadeur en rektor van die Skiereilandse Technikon, vandag die Kaapse Skiereilandse Universiteit van Tegnologie; die tweede deur van der Ross self.
Maar eers moet ek iets sê oor die gebruik van die terme "Coloured", "Kleurling" en "bruin". Eerstens: die Coloured mense op hul eie, is nie 'n nasie of 'n ras nie(1). Trouens, die skrywer verwys self daarna as hy sê: " Daar sal diegene wees wat die boek sal kritiseer, wat sal sê die boek moes in die eerste instansie nooit geskryf gewees het nie, want daar is nie iets soos "Coloured people" nie (8).
Die leser sal opmerk dat ek "Coloured" in aanhalings/kursief gebruik. Ek gebruik ook nie die woord "Kleurling" nie. Want vreemd soos wat dit vir sommige lesers sal klink, is Coloured en Kleurling nie sinonieme nie, die een is nie 'n vertaling van die ander nie. Hierdie groep mense is self meer gemaklik met die Engelse woord Coloured as met die Afrikaanse woord "Kleurling". Laasgenoemde is polities baie swaar gelaai en die meeste Bruinmense met wie ek interaksie het, vermy, ja verafsku selfs die woord. Dis vir ons die "K"-woord wat net so seermaak as die K-woord wat na swart mense verwys. Die woord hou die betekenis in dat enigeen wat nêrens inpas nie, word hieronder gegooi. Dis byna soos die drogwoord "Other" wat deesdae op al wat 'n vorm is, verskyn wat deur staatsamptenare ingevul moet word. Dit is kwetsend en moet liefs vermy word. Daarom verkies baie mense - ook hierdie skrywer - die verwysing Bruinmense terwyl ander ook die woord Coloureds gebruik, selfs in Afrikaans.
Die boek is in Engels geskryf, daarom gebruik Van der Ross strykdeur die woord Coloured maar ek vertaal dit met Bruinmense, let wel met 'n hoofletter soos ook Coloured. Ek gebruik dus nie die woord bruin as 'n adjektief nie, want nie alle Bruinmense is bruin van kleur nie, sommige is swart, ander wit, ander iets tussenin. Bruinmense verwys na almal wat hulself tuisvoel by die groep mense wat in Engels as die Coloureds bekend staan.
Om dus Bruinmense gelyk te stel aan die Khoi en die San is nie net feitelik verkeerd nie, dit getuig van 'n ontkenning van Bruinmense se ware menswees en selfs 'n wegkyk van die feit dat Bruinmense in die eerste plek 'n produk tussen hoofsaaklik manlike Europeërs en vroulike Khoi- en slawevroue was. Van der Ross skryf dat in die tyd van Jan van Riebeeck daar 100 Hollandse mans maar slegs 10 vroue aan die Kaap was. Heelwat Europeërs het met Khoi-vroue of slavinne (uit Maleisië en Indonesië) gemeng en getrou.
Om dus 'n boek oor die Coloureds en hul unieke geskiedenis te probeer skryf, is en was nog altyd 'n baie omstrede onderwerp. Die groep het nog altyd weerstand gebied teen rassisme en enige poging deur kolonialiste en post-koloniale regerings om aan hulle 'n bepaalde soort politieke status te gee, is deur die groep verwerp. Tog is Van der Ross geheel en al gemaklik in sy eie vel, soos die titel van die boek suggereer. Hy is 'n goeie voorbeeld van 'n nie-rassis in sy daaglikse omgang met mense, en tog identifiseer hy baie sterk met die Coloureds en verwys dwarsdeur die boek na die Bruinmense in die meervoudige eerstepersoon as "ons" mense se gewoontes, kultuur, geskiedenis en lewensbeskouing.
Baie interessant vir hierdie skrywer, is die gedeelte oor dr. Abdullah Abdurahman. Teen die einde van 1800 het die Bruinmense stewig gegroei, nie net in getalle nie, maar ook in terme van hul politieke bewussyn. Die Anglo-Boere-oorlog het almal in Suid-Afrika beïnvloed, ook die Bruinmense, en in 1902 is 'n politieke vergadering in Kaapstad gehou om eenheid onder Bruinmense te bewerkstellig. Dit het aanleiding gegee tot die ontstaan van die African Political Organisation (APO). Die party het egter leierskap gekort, 'n kenmerk waaroor dr. Abdurahman beskik het (39). Hy was, soos hierdie skrywer, 'n Wellingtonner van geboorte en die seun van die bevryde slaaf Abdul Abdurahman. Hy was 'n leerder aan dieselfde Sendingskool as ek en kwalifiseer as 'n mediese dokter. Later verlaat hy Wellington en vestig hom in Kaapstad waar hy as pionier-politikus hom by die APO aansluit. Oor sy Ierse vrou, Miss Ellie, en hul dokter-kinders moet die leser maar self gaan lees.
Sonn beskryf met nostalgie sy eerste kennismaking met Van der Ross, toe hy, as 'n jong man van skaars twintig, met durf sy onderwyser-kollegas aangevuur het tydens 'n konferensie in die Maitland Stadsaal in Kaapstad. Hierdie pogings sou daartoe lei dat die TLSA en die KPO die Vryheidsmanifes aanvaar het as riglyn vir hul aksies. Vir baie Bruinmense het hierdie organisasies dus hulle stem teen apartheid geword.
Van der Ross wei ook uit oor die rol wat sekere kerke in die stryd teen apartheid gespeel het - veral die eertydse NG Sendingkerk- vandag die Verenigde Gereformeerde Kerk (VGK) waarvan hierdie skrywer terloops 'n lid is. Dit was veral onder die leiding van Dr Allan Boesak dat die kerk openlik en aggressief 'n stem vir Bruinmense geword het teen apartheid (2). Van der Ross beskryf hoe die NP die waardevolle "bruin stem" verloor het (45) en ten spyte van die geveg wat Bruinmense van stapel gestuur het, en die petisie wat oorhandig is (o.a. deur 'n baie jong Van der Ross) kon dr. DF Malan hom nie daaraan steur nie. Bruinmense het gevolglik hul parlementêre stem wat hulle vir meer as 150 jaar gehou het, verloor (129).
In 'n onderhoud met 'n koerant het Van der Ross genoem daar is nog hoop vir Bruinmense. "Kyk na die burgemeester van Kaapstad. Sy is bruin. Kyk na die nalatenskap van prof. Jakes Gerwel. Hy was 'n wonderlike man. Ons het nog baie ander goeie leiers ", het hy gesê met die bekendstelling van die boek, wat lesers met 'n belangstelling in Geskiedenis moet aanskaf.