Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka; Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Mufarisa Muphuresidennde; Mufarisa Mulangadzulo na Mufarisa Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Muhaṱuli Muhulwane Vho Langa; vhe vha vha vhe Mufarisa Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe na Muphuresidennde wa ANC; Vhalangamavunḓu; miraḓo ya Khabinethe na Vhalangadzulo vha vhusimamilayo; vhe vha vha vhe Muhaṱuli Muhulwane na Vhaofisiri vha Phalamennde; Vhahulisei; Vhaambasada na Vhokhomishinari Vhahulwane na vhahulisei vha bvaho mashangoni a nnḓa vho dalaho; vhahulisei vha mahoro a poḽitiki na Miraḓo ya Phalamennde, Vharangaphanḓa vha Sialala; Muhulisei Raḓorobo wa Kapa; vharangaphanḓa vha vhurereli na vhaimeli vha tshitshavha; khonani nndwani na dzikhonani; vhaeni vho khetheaho, ndi pfa ndi wa mashudu u amba na Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, mathomoni a tshipiḓa tsha u fhedza tsha Phalamennde ya Dimokirasi ya Vhuraru.
Ndo ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi na u ḓiṱukufhadza kha tshifhinga tshe nda vha natsho tsha u vha kha ofisi khulwane ya shango zwo vhangwa nga nyimele i sa fani na iṅwe i bvaho kha ḽihoro ḽivhusi ḽa muvhuso ḽi tshi litshisa mushumo Muphuresidennde wa kale.
Tshanga ndi vhuḓifhinduleli, kha miṅwedzi i si gathi, u langa Khorondangi ya Lushaka uri i fhedzise maanḓa o newaho African National Congress nga khetho dza 2004, na u vhea mutheo wa uri nga murahu ha khetho vhulauli vhu thome u shuma nga nungo.
Sisiṱeme ya ndayotewa yashu yo ita uri ri kone u vha na tshanduko na u ya phanḓa kha sisiṱeme dza muvhuso kha miṅwedzi miṱanu yo fhiraho, zwi vhonalaho nga tshumisano ya miraḓo ya Khorondangi, ya kale na miswa khathihi na thuso ya vhalanguli vha sekithara ya tshitshavha.
Musi ri tshi sedza murahu kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho, ndi tama u tenda kha u ḓikumedzela na u shuma nga nungo ha Vhaphuresidennde Vho Nelson Mandela na Vho Thabo Mbeki na vhanna na vhafumakadzi vhanzhi vhe vha ita mushumo wavho wa u tshimbidza gungwa ḽa muvhuso fhasi ha dimokirasi: kha Khorondangi na vhulauli, vhusimamilayo u ya nga matavhi mararu a muvhuso na kha vhuhaṱuli, vhe na lutamo lwa u khwinisa vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.
Nga nnḓa ha izwo, ndo ima phanḓa havho nga u ḓikukumusa na u ḓifhulufhela uri Afurika Tshipembe ri ḽi pembelelaho ṋamusi - ḽi si na dziphambano, khuḓano na khethululo kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho - ndi tshibveledzwa tsha mishumo ya vhanna na vhafumakadzi vha masia oṱhe a vhutshilo. Havha Ma-Afurika Tshipembe vha imela fulufhelo na u kona u vutsheledza zwi vhumbaho lushaka lwashu.
Vhukati ha Ma-Afurika Tshipembe vha ḓivheaho na u konesa hu na miraḓo ya Phalamennde ya dimokirasi yashu vhe tsha Luhuhi ṅwaha wo fhelaho ra vha na mashudumavhi a u onesana navho lwa tshoṱhe. Vhenevho hu katelwa Vho Brain Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo, John Gomomo, Joel Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers na Vho Jan van Eck.
Kha vho, ndi tama u engedza Vho Helen Suzman, Mu-Afurika Tshipembe o khetheaho tshoṱhe, we a imela mikhwa ya Phalamennde yashu ntswa kha nnḓu dza kale.
Ndi avha na vhaṅwe vhafunashango vhane vha tea u wana tshifhiwa tshihulwane tsha mukovhe musi ri tshi zwi bula, naho hu na maḓumbu a ikonomi a itaho magabelo, u timatima kha zwa poḽitiki hune ha nga dalela nḓivho dzashu roṱhe sa zwino ri kha tshanduko, lushaka lwashu lu kha tshiimo tsha vhuḓi.
Naho zwo ralo, ri songo dzhiela fhasi khaedu dzo ri livhanaho. U wa ha ikonomi ya ḽifhasi zwi na khombo kha ikonomi yashu ro sedza u fhela ha mishumo na ndeme ya vhutshilo ya vhathu vhashu.
Ndi ngoho, u timatimisa ha tshanduko ya poḽitiki zwi nga vha na mbudziso nnzhi u fhirisa phindulo dzi re hone.
Nga ṅwambo wa zwezwo, vhunzhi hashu ri nga vha na vhuḓifhinduleli ha magabelo a tshifhinganyana a mutsho wa maḓumbu ra kutela mahaḓa ashu kha muya u ḓaho wa ikonomi na poḽitiki zwi si zwavhuḓi.
Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u vutsheledza.
Ri nga kha ḓi amba rari, u shanduka ha vhuyo hu so ngo lavhelelwaho, zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa yashu zwo lingwa zwenezwino, nahone tshiṅwe na tshiṅwe tsho phasa ndingo u sumba dimokirasi ine ya vha ya u vutsheledza.
Dimokirasi yashu ndi ya vhuḓi. Nga zwiṱukuṱuku i khou dzulela u khwaṱha, i tshi tikedzwa nga Mulayotewa u sa linganyiswi na miṅwe ḽifhasini,
Zwa vhukuma, u khwaṱha ha therisano yashu nga ha poḽitiki nga tshino tshifhinga tsha muṱaṱisano wa khetho, dzine roṱhe ra tenda uri dzi tea u vha dzo huliseaho nahone dza mulalo, ndi khwaṱhisedzo ya vhutshilo na dimokirasi zwo khwaṱhaho.
Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vhe vha ḓisa mvelaphanḓa yayo, nahone hu ḓo vha vhone vhane vha ḓo tsireledza dimokirasi yashu kha miṅwaha i ḓaho.
Kha vha ntendele, Mulangadzulo na Mudzulatshidulo, kha nyimele ino ndi humbele vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vho teaho u ḓinwalisele na u voutha kha khetho dza lushaka na dza vunḓu dzi ḓaho, uri ri kone u vhekanya vhumatshelo hashu roṱhe.
Izwi ri tea u zwi ita ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe dziofisini dza masipala musi mutevhe wa vhakhethi u sa athu u vala. Fhedzi ri tea u dzhia tshivhuya tsha u ḓiṅwalisela zwo khetheaho zwa mafhelo a vhege zwo dzudzanywaho nga vha Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho nga yoṱhe ya Afurika Tshipembe, IEC, matshelo na nga Swondaha, dzi 7 na dzi 8 Luhuhi nga u tevhekana.
Ndi tea u dzhia tshifhinga itshi u sumbedza uri, kha maḓuvha a si mangana a tevhelaho, ndi ḓo khunyeledza vhukwamani na vha Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho nga yoṱhe na Vhalangamavunḓu nda kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa khetho.
Miraḓo i ṱhompheaho; zwine ra vha zwone sa dimokirasi ndi nga nṱhani ha vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994, lwa u tou thoma vha vhoṱhe vha dzhia vhumatshelo havho vha vhea zwanḓani zwavho.
Nga mushumo wonoyo muṱukuṱuku fhedzi u wa ndeme, wa u vouta u itela muvhuso wa vhathu vha shango ḽashu, ro ṱanutshela tshifhinga tsha kale tshe tshi si ri ite vhathu.
Zwenezwo ndi zwa ndeme kha vhuno vhuṱambo u pembelela anivesari ya vhu 20 ya u ṱanganedzwa ha Declaration of the Organisation of African Unity's Ad hoc Committee on Southern Africa on the question of South Africa ḽi tshi ṱanganedzwa nga Ṱhangule 1989 - ine ya ḓivhea nga uri the Harare Declaration. Vhurangeli uho ho nea mutheo wa thendelano ya ḽifhasi, nga Dzangano ḽa Vhuthihi ha Dzitshaka, nga ha nḓila ya kudzhenele kwa dzinyambedzano Afurika Tshipembe. Yo dovha ya amba zwe zwa ḓo reriwa kha Khonifarentsi ya Vhumatshelo ha Dimokirasi ya 1989 kha ḽa Afurika Tshipembe, u vhuisa vhafunashango u bva kha masia oṱhe a vhutshilo.
Hezwi zwoṱhe zwo livha kha phurosese ya nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza dimokirasi dza u thoma dza 1994.
Nga heyi nḓila, ri tea u livhuwa muṱahabvu muphurusidennde wa African National Congress, Vho Oliver Reginald Tambo, vhe vha thoma na u ranga phanḓa nga kha zwiimiswa zwa dzhango na zwa ḽifhasi zwe zwa vha tsumbavhuyo ya thandululo ya mulalo ya khuḓano dza shango ḽashu.
Iyo nḓila ya vhuhali ya u ṱoḓa u ḓisa muteo une wa ṱoḓa mulalo na mbuyelano vhudzuloni ha dzinndwa na khuḓano yo humisela murahu lwa tshoṱhe mazwifhi a miṅwaha ya ḓana yo fhelaho - zwine zwa vha magumo a 1909 a Khuvhangano ya Lushaka, ye ya ḓisa u vhumbwa ha Vhuthihi ha Afurika Tshipembe.
Musi iyo khuvhangano i tshi khou ṱalusa vhuvha ha mikano ya Afurika Tshipembe, sa zwine ra zwi ḓivha namusi, yo vha yo ḓisendeka nga mutsiko na khethululo.
Na zwino kha miṅwaha ya 15 ya dimokirasi, ri a kona u amba uri nyofho, u sa tsireledzea na vengo zwo ḓiswaho nga miṅwaha ya 100 yo fhiraho, zwo ḓisa mulalo wa khethululo u si wa vhukuma vhukati ha vhakoloni we wa vha u si wone fhedzi wa dovha wa vhewa hu si hone.
Idzo nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa miṅwaha minzhi ya u konḓelela, Nga iyi nḓila, ri fhululedza murwa wa vhuhali wa vhathu vhashu, Solomon Kalushi Mahlangu, we a ya thamboni miṅwaha ya 30 yo fhiraho a tshi ḓiṱongisa, nga nḓivho yo khwaṱhaho ya uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo. Kha vha ntendele hafhu ndi ṱanganedze vhukati hashu Vho Lucas Mahlangu, mukomana wa Kalushi, vhane vha khou imela muṱa,
Solomon Mahlangu o vha a tshi khou isa phanḓa maitele a maswole a miṅwaha yo fhiraho, vhukati havho ri vhala vhe vha vha vhe fhasi ha Vho King Cetshwayo vhe nga 1879, vha kunda mmbi ya Mabirithishi ngei Isandlwana, vha tshi tsireledza mbofholowo ya vhathu vhapo vha shango ḽashu na vhuḓivhusitshoṱhe ha shango ḽavho.
Nga murahu ha miṅwaha ya ḓana na mahumi mararu, ri nga kona u akhamadzwa kha fulufhelo na u vutsheledza zwo dzhenaho kha mbilu idzo dza mafulufulu.
Kha senthara dza u guda, u konḓelela ho ḓisa nndwaa nga vhathu vhanzhi nga tshifhinga tsha vhuria vhu rotholaho nga murahu ha u iledzwa ha dzangano ḽa mbofholowo na u farwa ha vhunzhi ha vharangaphanḓa vhahulwane vhaḽo.
Tshigwada tsha matshudeni tsha vhahali tsho ḓo paḓuwa u bva kha Nusas tsha vhumba Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe, Saso miṅwaha ya 40 yo fhiraho.
Kha murafho uyu hu na vharangaphanḓa vha kale vha Saso, vhane ha katelwa Strini Moodley, Muphurofesa Vho Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johny Issel na Mthuli ka Shezi u bula vhaṱuku fhedzi. U ṱuṱuwedza fulufhelo nga tshifhinga tsha u ḽi shaya, ri a vha fhululedza. Nga heyi nḓila ri tama u ṱanganedza uri ri na Pat Tlhagwana vhukati hashu ṋamusi, muzwala wa Onkopotse Tiro, o imelaho muṱa,
Nga tshino tshifhinga ri tama u livhuwa muṱahabvu Vho Ephraim Mogale, muphuresidennde muthomi wa Dzangano ḽa Matshudeni ḽa Afurika Tshipembe, Cosas, miṅwaha ya 30 yo fhiraho, na thanga dzawe.
Musi ri tshi elelwa matshudeni aya a miṅwaha yo fhiraho ri na mulaedza wa uri ḓora ḽa mbofholowo na nḓivho zwi duge nga maanḓa kha dzimbilu dza vhaswa vhashu.
Mulaedza wa zwe vha ita zwa vhuhali u kha ḓi vha wa ngoho na namusi, sa zwe wa ita miṅwaha minzhi yo fhiraho, uri roṱhe ri tea u ṱharamudze mikano ya khonadzeo; uri ri, nga ngoho, nga u amba ha Freedom Charter, vule tshoṱhe "mavothi a u guda na mvelele".
Ri elelwa madzangano aya na vharangaphanḓa u ombedzela muya wa fulufhelo na u vutsheledza zwe zwa vha hone kha nndwa ya dimokirasi naho tshiṅwe na tshiṅwe tsho vhonala tshi si na vhuyo; u ombedzela vhuḓifhinduleli ro vhu hwalaho mahaḓani ashu na u isa phanḓa mihumbulo ye vhunzhi vha ḓinetshedzela khayo, ri si tende u thithiswa nga zwikhakhisi na zwikonḓaho.
Zwa zwino, Mulangadzulo na Mudzulatshidulo a ṱhonifheaho, ri tea u ḓivhudzisa: Zwe ra ita zwo ita mini sa nḓila ya u shandukisa tshitshavha tsha Afurika Tshipembe kha miṅwaha ya 15 tshe dimokirasi ya vha hone, na uri ro ita mini u isa phanḓa mvelaphanḓa ya vhathu na tshirunzi tsha vhathu tshe ra wana maanḓa a dimokirasi nga 2004?
Ri na sisiṱeme ya dimokirasi i shumaho zwavhuḓi ṋamusi, yo ḓisendekaho nga milayo ya u vha khagala na u swikelea, na nḓila nnzhi dza u dzhenela ha tshitshavha na zwiimiswa zwo ḓiimisaho zwo newaho maanḓa nga Mulayotewa u tikedza dimokirasi.
Nga murahu ha miṅwaha minzhi, ro kona u khwinisa zwiimiswa zwa vhulauli. Ro fhaṱa sisiṱeme ya vhushaka ya mivhusoḽedzani kha matavhi oṱhe na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati hao.
Ndi ngoho, muvhuso u nga ḓikukumusa uri ro shandukisa tshivhumbeo tsha Tshumelo ya Muvhuso, zwine tshitshavha tshashu tsha ṱoḓa.
Naho zwo ralo, vhafumakadzi vha tshi vhumba phesenthe dza 34 dza poso khulwane dza Muvhuso, hezwi ndi zwiṱuku kha tshipikwa tsha ndinganyiso tshe ra ḓivhetshela.
Kha vhuimo ha lushaka na ha vhusimamilayo ha mavunḓu, lushaka lu ḓo pfuka phesenthe dza 32 dza vhuimeli ha vhafumakadzi ho swikelwaho nga 2004, nga fulufhelo, na phesenthe dza 40 dzo swikelwaho kha khetho dza mivhuso yapo dza 2006. Ri a fulufhela uri mahoro oṱhe a poḽitiki a ḓo shela mulenzhe kha heḽi ḽikumedzwa ḽa ndeme, musi a tshi khunyeledza mitevhe ya vhakhethi yao.
Naho mvelaphanḓa yo no itwa, kha phesenthe dza 0,2 tshiimo tsha vhathu vha re na vhuholefhali vhe vha tholwa nga muvhuso a tshi takadzi, zwi tshi vhambedzwa na phesenthe 2 dze ra ḓitetshela.
Kha maga aya mavhili, sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga kule.
Ho no vhewa maga a u khwinisa vhukoni ha Tshumelo ya Muvhuso, hu tshi katelwa na ndangulo ya masheleni, Thusong Service Centres na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo, izimbizo na vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho zwa zwino kha Muhasho wa zwa Muno.
Naho zwo ralo, zwinzhi zwi kha ḓi tea u itwa u khwinisa mvelele ya tshumelo na thwasiso ya vhaṅwe vhashumeli vha muvhuso, nga maanḓa avho vha re kha tshiimo tsha vhukwamani na tshitshavha.
Sa afha vhahulisei vha tshi ḓo zwi elelwa, muvhuso washu wo vhea u lwa na vhuaḓa sa tshone tshipikwa tshashu tshihulwane. Hezwi zwi vhonala, vhukati ha zwiṅwe, kha milayo i langaho vhashumeli vha muvhuso na vhafari vha dziofisi vha poḽitiki u fana, tshumisano na tshitshavha tshapo na tshitshavha tsha vhoramabindu, khathihi na ṱhingo dza u lwa na vhuaḓa.
Zwi nga vha zwone uri sisiṱeme dza u thivhela na u kaidza vhuaḓa a dzo ngo lingana, fhedzi u ya nga ha kuvhonele kwa sisiṱeme dza muvhuso, ri nga vha na khuthadzo kha ngoho ya uri phesenthe dza 70 dza milandu ya vhuaḓa yo vhigwaho kha midia i vha ya nnyi na nnyi ngauri muvhuso wo vhona kuitele ku si kwa vhuḓi nahone u khou lwa nazwo.
Khaedu dzo raliho dzo angarela sekhithara ya phuraivethe. Mafheleledzoni, khaedu i vha yo livha kha mulayo sa musi i tshi ṱoḓa nzio ya uri zwi itwe.
Miraḓo i huliseaho, ndi a tenda uri roṱhe ri khou tendelana uri vhuvha ha tshitshavha tshashu ho ḓitika, lwa tshoṱhe, nga mvelaphanḓa ri i itaho u bveledza lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza nyaluwo ya ikonomi dzi kovhelwa vhathu vhoṱhe,
Zwi a ḓivhea uri, nga murahu ha u ima ha ikonomi nga miṅwaha ya mafheloni a vho 1980 na miṅwaha ya mathomoni a vho 1990, Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela kha tshifhinga tshilapfu tsha pfareledzo ya nyaluwo ya ikonomi tshe u rekhodiwa ha dzimbalombalo dzedzo ha thoma nga ṅwaha wa 1940.
Nga miṅwaha ya fumi ya u thoma ya mbofholowo, nyaluwo ya ikonomi yo vha na tshikati tsha phesenthe 3 nga ṅwaha, na uri hezwi zwo khwinisea u swika phesenthe 5 nga ṅwaha nga mbalo tshikati u bva nga 2004 u swika 2007.
Musi hu na nyaluwo ya vharengi, yo ḓiswaho nga nyaluwo ya mishumo na miholo na inifuḽesheni na phimo ya muingapfuma zwi re fhasi, yo vha na zwe ya ita hafha, ri ṱuṱuwedzwa nga khungetshedzo yo ṱanḓavhuwaho ya zwikhala u itela nyaluwo ya u isa phanḓa.
Hezwi zwi katela, kha tshiimo tsha u thoma, phimo ya nṱha ya u bindudza nga sekithara ya tshitshavha na ya phuraivethe. Kha iḽi ḽiga, kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho, ro vha ri tshi khou tshimbila kha phesenthe dza 16 dza ndaka ya goroso sa phesenthe ya zwibveledzwa zwoṱhe zwa shango, GDP. Izwo zwo vha u vhiluledza ha vhubindudzi hune ṋamusi mbalo iyo ya ima kha phesenthe dza 22, tsini na phesenthe dza 25 dze dza pimiwa u ḓo swikelwa nga 2014. Hezwi zwi ḓi vha tshipiḓa tsha mvelelo ya mbekanyamushumo dza muvhuso dza u engedza themamveledziso ya tshitshavha.
Izwi ndi mvelelo dza phoḽisi dza u khwinisa nyimele ya sekhithara ya phuraivethe, na u tshimbidza phoḽisi ya muthelo na tshelede nga nḓila ine ya alusa vhuswikeli kha tshumelo na u fhungudza thaidzo ya inifuḽesheni ngeno hu uri nga tshifhinga tshithihi hu tshi khou vhonwa uri ikonomi yo dzika na na u do vha I kha tshiimo tshavhuḓi lwa tshifhinga tshilapfu.
U livha kha tshanduko dza ikonomi-ṱhukhu kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho, na ndingedzo, nga maanḓa u bva 2004, dzo itwaho nga ngona ya u bvisa zwikhukhulisi zwo fhambanaho zwa nyaluwo zwo vha na kuitele kwa vhuḓi.
Ndi henefha he Accelerated and Shared Growth Initiative, Asgisa, ya vha i tshi khou shumiswa, hu tshi vhonwa uri zwikhukhulisi zwihulwane u fana na zwiongolosi zwa themanveledziso, phoḽisi dzo ṱanganelaho dza nḓowetshumo na mbekanyamushumo, khaedu ya zwikili, milayo na vhukoni ha tshumelo dza muvhuso dzi a ambwa ngadzo nga nḓila ya ndumbo na u vha yo dzudzanyea.
Ikonomi yashu yo no vha khagala, u bva nga 1994 yo no ṱanganyiswa na sisiṱeme ya ḽifhasi. Zwiimiswa zwashu zwa masheleni ndi tsumbo dzone-dzone, zwine zwo no ri kuvhatedza kha maḓumbu a ikonomi ya ḽifhasi.
Naho zwo ralo, hune ya swika hone kha tshitshavha tshashu hu kha ḓi vha fhasi vhukuma. Ikonomi yashu yo ḓitika nga migodi na vhulimi kha u vhambadzelaseli. Nga nnḓa ha sekithara ya tshumelo, a ri athu u vhona nyaluwo nngafho-ngafho kha sekhithara dza ndeme, nga maanḓa kha vhubveledzi.
Ngauralo phimo ya nyaluwo ya vhuvhambadzelannḓa a yo ngo tou hula u fhira ya maṅwe mashango. Ndi honovhu vhuhoṱa vhu ḓisaho tshikolodo tshihulwane musi zwi rengwaho kha mashango a nnḓa zwi tshi fhira zwi rengiselwaho mashango a nnḓa, nga maanḓa musi ri tshi dzhena kha vhupimakone ha nyalulo khulwane. Ngauri ro vha ri na phimo ya mbulungelo ṱhukhu, ro ḓo tea u ḓisendeka kha masheleni a tshifhinga tshipfufhi u badela tshikolodo na mbekanyamushumo dzashu dza vhubindudzi.
Hedzi ndi khaedu dzine shango ḽashu ḽa tea u dzi tandulula musi ri tshi ya phanḓa.
Mbudziso ya vhuṱhogwa ndi heyi: Nna nyaluwo ya ikonomi i tea u vha hani Lupfumo lu vha hone u itela u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhathu. Ngauralo, mbudziso ya uri nyaluwo i khou kovhelwa vhathu u eḓana i tea u vha mutsetse wa u ṱhogomelwa ha ikonomi?
Zwa ndeme, u kovhelana mbuelo dza nyaluwo zwi tea u katela u dzheniswa ha vhashumi, u vhona uri hu na mishumo yavhuḓi. Ndi ngoho, ndi mafhungo a rekhodo ya vhukati ha 1995 na 2003, ikonomi yo ḓisa henefha kha miḽiyoni nthihi na hafu ya mishumo miswa, na uri zwi vhonalesaho ndi mishumo ya henefha kha 500 000 nga ṅwaha vhukati ha 2004 na 2007.
Nga tshifhinga itshi tsho tevhelaho, lwa u tou thoma nga murahu ha dimokirasi, mishumo minzhi yo vha hone u fhira vhathu vhaswa vha dzhenaho kha maraga wa mishumo, zwenezwo zwa fhungudza phimo ya u shaya mishumo u bva kha phesenthe dza 31 nga 2003 u ya kha phesenthe dza 23 nga 2007.
Ndi zwone, izwi zwi so ngo ri bvisa kha vhuḓifhinduleli ha u vhudzisesa nga ha ndeme ya iyo mishumo, hu tshi katelwa na pfanelo na mbuelo dzine vhashumi vha khou ḓiphina ngadzo.
U kovhelwa ha mbuelo dza nyaluwo zwi tea hafhu u katela na ṱavhanya u dzheniswa ha ndinganyiso, khathihi na u manḓafhadzwa ha vharema lwa ikonomi ho ṱanḓavhuwaho, BBEE.
Izwi a si u ita izwo zwa adzhenda yo livhaho kha u ṱuṱuwedza lushaka. Nga ngoho, shango ḽine ḽa si tendele u dzhenela ha vhathu vhaḽo vhoṱhe kha masia oṱhe a ikonomi ḽi khou ḓo shuma nga nḓila i re fhasi vhukuma kha vhukoni haḽo.
Fhungo ḽa uri sekhithara ya phuraivethe i murahu kha u shandula tshivhumbeo tsha vhulauli na mishumo ya zwikili, mvelaphanḓa ya vhubindudzi na zwiṅwe, zwi ita uri shango ḽashu ḽi salele murahu kha nyaluwo.
U kovhana mbuelo dza nyaluwo zwi dovha hafhu zwa amba nḓila ya vhukoni nahone yo teaho ya muvhuso ya u shumisa gwama sa nḓila ya u nea hafhu na u ṱaḓulana kha muhwalo wa u netshedza ndaka dza muvhuso.
Miraḓo i huliseaho i ḓo vha i tshi ḓivha nga ha vhunzhi ha data nga ha mafhungo a elanaho na miholo ya matshilisano. Ndi ḓo, naho zwo ralo, nea tsumbo hafhu u bvisela khagala nḓila ine mvelaphanḓa ye ra i ita khathihi na khaedu dzine ra ṱangana nadzo.
Muvhuso u a zwi ḓivha uri vhushai vhu tshe vhunzhi kha tshitshavha tshashu, na tshiimo tsha u sa lingana tshi nṱha vhukuma.
Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro ita zwinzhi u lwa na itshi tshiwo nga miholo ya matshilisano.
Firstly, money-metric poverty declined substantially since the turn of the century. The reduction is to a large extent due to a dramatic expansion in social grants expenditure from 2002 onwards. This improvement is mirrored in access to basic servises - a rapid decline in asset poverty even preceded the decline in money-metric poverty. Secondly, although the reductions in poverty have been substantial, aggregate inequality increased during the 1990s. Thirdly, the dynamics underlying the poverty and inequality trends determine the broad policy outlook [P]poverty has decreased since the transition, but ...inequality has not improved.
Among households that include children (defined as those aged 17 and younger), the number of households reporting that a child went hungry declined dramatically (from just over 31 percent to 16 per cent) between 2002 and 2006. This suggests that the poverty situation has improved remarkably, particularly among people experiencing the greatest degree of welfare deprivation. The prevalence of hunger among children has virtually halved over four years.
Ndi ngoho, mbono idzi dzi tikedzwa nga ṱhoḓisiso yashu, ine ya sumba uri vhushayi ha mbuelo, nga maanḓa kha zwitshavha zwa vharema na makhaḽadi, ho fungudzea nga ṅwambo wa phimo dza mishumo khathihi na magavhelo a matshilisano zwi re nṱha. Ngeno tshivhalo tsha vha wanaho magavhelo ho vha hu 2,5 miḽiyoni nga 1999, nga 2008 tsho gonya u swika kha miḽiyono dza 12,4.
Izwi zwi vhangwa nga u engedzwa nga maanḓa kha u swikela Gavhelo ḽa u Unḓa Ṅwana, ḽe ḽa takuwa u bva kha vha wanaho vha 34 000 nga 1999 u swika miḽiyoni dza 8,1nga 2008.
Sa tshipiḓa tsha u shela mulenzhe kha mbuelo ya vhashai, tshipikwa tsha zwikhala zwa miḽiyoni 1 nga kha Mbekanyamushumo yo Engedzwaho ya Mishumo ya Muvhuso zwo swikelwa nga 2008, ho sala ṅwaha muthihi kha tshifhinga tshe tsha vha tsho vhetshelwa nga maanḓa a khetho dza 2004. Hezwi zwo ita uri hu vhe na khonadzeo ya u ṱanḓavhudza mbekanyamushumo iyi na u khwinisa vhukwae hayo.
Musi ho sedzwa muteo wa tshumelo i livhiswaho miṱani, figara dzi tou ḓiambela dzone dzine. Sa tsumbo, u swikela maḓi a nweaho zwo khwinisea u bva kha phesenthe dza 62 nga 1996 u swika kha phesenthe dza 88 nga 2008.
Vhuṱanzi vhunzhi nga ha miholo ya matshilisano vhu vhonala nga u khwiniswa nga maanḓa ha vhuswikeli kha zwiimiswa zwa ndondolothangeli ya mutakalo. Phesenthe dza 95 dza Ma-Afurika Tshipembe vha dzula kha tshikhala tsha kiḽomitha 5 u bva kha tshiimiswa tsha mutakalo, nahone ro vhudzwa uri kiḽiniki dzoṱhe dzi na maḓi a nweaho. Nyelulo ya vhana yo gonyela nṱha kha phesenthe dza 85 ngeno maḽaria o fhungudzea vhukuma.
Ri pfa ri tshi takadzwa nga ṱhoḓisiso ya u vha hone ha HIV i sumbaho u dzudzanyea na u tsela fhasi siani ḽa u fhirela.
Nṱha ha izwo, mbekanyamushumo ya dzilafho ḽa anthirithiroviraḽa a i tou vha yone khulwanesa ḽifhasini fhedzi, i khou ṱanḓavhuwa i tshi ya tshifhinga tshoṱhe, hu na vhalwadze vha 690 000 vho dzheniswaho khwayo tshe ya thoma.
Hone zwiimiswa zwinzhi zwa mutakalo a zwi na mishonga i ṱoḓeaho, vhashumi vho linganaho, na ṋetshedzo ya tshumelo ya muteo u fana na maḓi a vhuḓi na muḓagasi, Kha zwiṅwe zwa zwiimiswa izwi, vhulanguli ndi ha fhasi na maime a vhashumi a ṱoḓou khwiniswa.
Kha sia ḽa pfunzo, hu na u fhungudzea ha ndivhanele ya mudededzi na mugudi, ine ya ṱanganedzwa hoṱhe hoṱhe u ya nga ṱhanganedzo ya phuraimari na khwiniso kha vhana vha phasaho mbalo, u tou nea tsumbo dzi si gathi.
Nga tshifhinga tshithihi, hu khou shumiswa nungo nnzhi u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho.
Zwi a ḓivhea uri a ri zwi ḓivhi uri phimo ya vha litshaho, nga maanḓa kha sekondari na magudedzi i nṱha, hone sisiṱeme ya pfunzo i kha ḓi tea u bvisa zwikili zwi ṱoḓeaho nga tshitshavha.
Nṱha ha izwo, vhukoni, kha u funza na kha u guda, vhu kha ḓi sumba u vhilaela hu sa gumi ha dziphambano dza matshilisano dza kale.
Ndi tshi shanda fhungo, hune pfunzo ya ṱoḓea hone nga maanḓa u vunḓa mutevheṱhandu wa vhushai, ndi hune themamveledziso, vhulanguli na vhukoni na tshivhalo zwa vhadededzi zwa vha zwi sa fushi.
Mbekanyamushumo dza matshilisano dza muvhuso dzo khwinisa muteo wa ndaka ya vhashai, nga nḓila ya dzinnḓu, hune miḽiyoni 2,6 wa dzinnḓu dzo tikedzwaho dza vha dzo nekedzwa.
Ri tea u zwi ṱanganedza uri Mbekanyamushumo ya u Kovhiwa hafhu ha Mavu, na thikhedzo ya vhudzulo nga murahu yo vha yo tea yo itwa nga u ṱavhanya nahone lwa khwine.
Kha zwothe, ri a ḓikhoḓa kha mvelaphanḓa yo itwaho kha mbekanyamushumo dza matshilisano, fhedzi a ri koni u fushea nga tshanduko dza vhunzhi ha zwithu fhedzi.
Hu nga vha kha zwa pfunzo, zwa mutakalo, zwa dzinnḓu, zwa maḓi kana vhutatatshili, mbudziso ya ndeme ine ra ṱangana nayo ḓuvha na ḓuvha ndi ya uri ri nga khwinisa hani ndeme ya tshumelo idzi. Kha izwi ri tshe na vhuyo.
Miraḓo i huliseaho, vhugevhenga i kha ḓi vha tshiko tsha u sa tsireledzea kha vhathu vha Afurika Tshipembe. Tshenzhemo ya ḓuvha na ḓuvha, kha vhupo ha vhashayaho na ha vhopfumaho, ndi nyofho ya u ḓivha khonadzeo dza u nga tshoṱhelwa lwo vhifhaho.
Kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe, khonadzeo ya zwikimu zwi si ho mulayoni zwi bvisaho zwishumiswa nga vhuaḓa i dzulela u vha tshiko tsha zwithu zwi ri kwamaho vhukuma.
Zwi tou vha khagala, phimo ya vhugevhenga ho fhelela, yo vha yo gonya nga 2002, yo no tsela fhasi zwino. Tshakha dzoṱhe dza dzimbalombalo dzi nga bulwa u khwaṱhisedza hezwi.
Fhedzi ri a zwi ḓivha uri u fhungudzea a ho ngo ṱavhanya lwo linganelaho, hu si nga phimo ya phesenthe dza 7 u ya kha dza 10 dze ra ḓitetshela kha tshaka dzo fhambanaho dza vhugevhenga kha muṅwe muthu. Ngoho ya uri zwiwo zwa vhugevhenga ha dzikhakhathi miṱani na kha mabindu zwi khou gonya, na vhugevhenga vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana a ho ngo tou dzika nga nḓila ya vhuḓi, ndi thaidzo i ri kwamaho vhukuma.
Hezwi zwi sumbedza u kundelwa kha vhupo ha vhudzulo hashu, nga maanḓa kha u fhaṱa vhushaka ha u vha tshithu tshithihi ha tshitshavha zwine zwa nga ri thusa kha u thivhela khathihi na ulwa na vhugevhenga. Zwi dovha hafhu zwa sumbedza u sa khwaṱha ha maitele a vhulamukanyi, u thoma kha ṱhoḓuluso ya milandu u swika kha u lulamisa vho itaho vhukhakhi. Hezwi zwi sumbedza u sa khwaṱha ha vhukoni ha mashumele a khothe, zwi tshi katela zwa thekiniki na dziṅwe themamveledziso na vhulangi. Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine maitele a u vusuludza tshumelo ya zwa vhugevhenga na vhulamukanyi nga hu hulu o no thoma u zwi dzudzanya.
Musi ri tshi khou ḓisasaladza lwa tshiṱuhu, ri songo balelwa u vhona uri ri khou sengulusa maitele ane a takalelwa nga nḓila khulwane nahone ane a dzhiiwa sa maitele a vhukuma u fhirisa zwe zwa vhuya zwa ṱanganiwa nazwo fhano kha shango ḽashu.
Hezwi zwi khou bva kha tshanduko dzo iteaho kha zwiimiswa hezwi, hu tshi tevhedzwa zwine zwiimiswa izwi zwa tenda khazwo, zwo ḓitika nga mvelele ya pfanelo dza vhathu, tshivhumbeo tsha tshaka dzavho dzo fhambanaho na maitele azwo a vhuḓifhinduleli,
Fhedziha ri songo ḓi fhura: U tou fana na kha vhutshilo hashu ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, tshanduko yeneyi i kha ḓivha kha zwiimo zwa lushie. Ri kha ḓi vha na lwendo lulapfu lune ra fanela u lu tshimbila.
Ndi a fulufhela uri miraḓo i ṱhonifheaho i ḓo tendelana na nṋe uri vhuthu ha demokirasi yashu vhu ḓi sumbedza nga kha nḓila ine ra dzhiela nṱha ngayo avho vhane zwa leluwa u vha vhaisa kana uri vha lingee kha zwitshavha zwashu.
kha fhungo heḽi, nga kha milayo yo phasiswaho, maitele ane a ṱanganedzwa sa avhudi ḽifhasini ḽoṱhe, milayo na mafulo zwo ita uri hu itiwe nungo dzo khwaṱhaho u itela u khwinisa nyimele dza vhana, vhafumakadzi, vhathu vhane vha vha na vhuholefhali khathihi na vhaaluwa.
Nga kha mafulo a u amba vhathuni, na nga nṱhani ha tshumisano ye ra i fhaṱa na madzangano a imelaho zwigwada zwine zwa leluwa u zwi vhaisa kana uri zwi lingee, ro khwinisa mafhungo a uri hu dzhielwe nṱha zwithu zwi vha kwamaho, nahone ra dovha ra kona u ṱuṱuwedza uri zwi dzule zwi tshi dzhielwa nṱha tshifhinga tshoṱhe.
Ndi rekhodo ine ra pfa ri tshi ḓihudza ngayo, sa tsumbo, uri miṱa i rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi yo wana mikovhe i fhiraho gumoṱuku ya magavhelo a vhulonda vhathu, zwi tshi katela dzinnḓu na zwa mutakalo na zwauri kha dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dze dza bvelela vhukuma hu katelwa mafulo a u haela vhana na u vha ṋea zwiḽiwa.
Naho zwo ralo, mafhungo a u shaya mushumo a wanala a tshi lemelesa vhafumakadzi vha vhuponi ha mahayani, vhaswa na vhathu vhane vha vha na vhuholefhali. HIV i kwama nga nḓila khulwanesa vhafumakadzi vhaṱuku. Khakhathi dzine dza itelwa vhafumakadzi na vhana dzo no aluwa zwihulwanesa.
Hezwi zwoṱhe ndi mishumo yo lindelaho tshifhinga tshine tsha khou ḓa.
Mulangadzulo na muhulisei Mudzulatshidulo, hedzi, ndi dzone, dziṅwe dza tsumbo dza zwe demokirasi ya ḓisa na mvelaphanḓa ye muvhuso wa ita u tshi khou ita zwe wa fhulufhedzisa vhakhethi. Ndi zwithu zwine zwa tou vha khagala, naho zwi tshi nga kaliwa nga nḓila ifhio kana ifhio, zwauri mvelaphanḓa yo itwaho ubva nga 1994 yo vha ine ya takadza vhukuma, fhedzi hu nga si vhe na u timatima uri hu kha ḓi vha na dzikhaedu nnzhi vhukuma dzo salaho.
I have walked that long road to freedom. I have tried not to falter; I have made missteps along the way. But I have discovered the secret that after climbing a great hill, one only finds that there are many more hills to climb. I have taken a moment here to rest, to steal a view of the glorious vista that surrounds me, to look back on the distance I have come. But I can rest only for a moment, for with freedom comes responsibilities, and I dare not linger, for my long walk is not yet ended.
Miṅwedzi i si gathi ubva zwino, vhathu vha shango ḽashu vha ḓo bula murangaphanḓa ane vha mutakalela uri a ise phanḓa na mushumo wavhuḓi wa havha mulwela mbofholowo muhulwane na vhaṅwe vha tumbuli vha demokirasi.
Naho khamusi mashumele ashu a tshi nga fhambana, zwipikwa zwine ra tea u sedza khazwo zwi khagala nahone zwo vhewa nga nḓila isa xedziho kha Mulayotewa washu, zwine ha vha u sika tshitshavha tshine tsha vha na vhuthihi, tshi si na zwa khethano nga muvhala, khethano nga mbeu, tsha demokirasi nahone tshine tsha khou bvelela tsha dovha hafhu tsha shela mulenzhe nga nḓila yavhuḓi khau fhaṱa ḽifhasi ḽa khwine.
Miṅwahani ya rathi yo fhelaho, vharangaphanḓa vha vhathu vhashu vho kuvhangana kha Growth and Development Summit vha swikela thendelano kha mishumo ine roṱhe ra fanela u i ita uri ri khwinise ndeme ya vhutshilo ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe, nga maanḓa u hafula u shaea ha mishumo na vhushai nga 2014.
u sika mishumo minzhi, mishumo ya khwine na mishumo yavhuḓi ya vhoṱhe nga kha vhubindudzi ha tshiimo tsha nṱha, mbekenyamishumo dza mishumo ya muvhuso, vhushaka ha dzisekithara na maano, u rengiwa ha zwithu zwo itwaho fhano hayani, u alusa mabindu maṱuku na u tikedza dzikoporasi.
U tandulula khaedu ya vhubindudzi nga u khwinisa zwa u vhulunga tshelede, u shumisa nga nḓila yone tshelede i bvaho kha pensheni na tshelede ya tshikwama tsha mbulungelo tsha muthu a tshi awela mushumoni, zwa dzinnḓu, u shela mulenzhe ha sekithara ya zwa dzitshelede na zwa u manḓafhadza vharema lwa ikonomi.
U ita tshithu kha fhethu-hapo na u ḓisa mveledziso, zwi tshi katela nḓisedzo ya themabveledziso na uri tshumelo i kone u swikelelea.
Ndi na vhuṱanzi ha uri, sa tshipiḓa na hone hu tshi katelwa hedzi ndivho, vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha nga konḓelwa u hanedzana kha ḽa uri hu na ṱhoḓea ya u khwinisa mbekanyamaitele ya pfunzo yashu; u ḓisedza maitele a tshumelo ya mutakalo a pfadzaho, avhuḓi nahone a linganaho; u bveledzisa vhupo hashu ha mahayani na u vhona uri hu na zwiḽiwa zwo linganaho; na u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa.
A thi khou amba hezwi zwithu ngauri zwi katela zwoṱhe kana ngauri nga u kona u zwi vhona ri ḓo kona u ilafha malwadze oṱhe ane a khou dina lushaka lwashu lini. Fhedzi ndo nanga u ita nga u ralo u itela u khwaṱhisedza fhungo ḽa uri Afurika Tshipembe a ḽi khou tambula nga vhushai ha bono. Khaedu yashu ndi u shandukisa bono ḽa vha mbekanyamushumo na thandela zwine zwa nga shumiswa zwavhuḓi.
Heyi ndi mihumbulo ine ya ṱanganedzwa nga vhathu vhoṱhe, sa zwine zwa sumbedzwa kha Millenium Developmet Goals dza United Nations. Naho zwo ralo, vhathu vhoṱhe ṋamusi vho lavhelesana na khombo ya uri zwivhangalelwa zwenezwi zwi swika hune zwa fhiriselwa phanḓa nga miṅwaha minzhi, arali ha sa vha miṅwaha ya fumi, zwi tshi khou vhangwa nga vilili ḽa zwa ikonomi ḽo ambarelaho ḽifhasi loṱhe.
Kha zwe zwa thoma, zwi tshi vhonala nga nnḓa, sa vilili kha zwiimiswa zwi si gathi zwi hadzimisaho masheleni zwo mbo ḓi thuthuba zwa ḓisa thaidzo dza zwikolodo ḽifhasini ḽoṱhe, zwe zwa ḓisa masiandaitwa a si avhuḓi kha zwi kwamaho vhubveledzisi na zwa mbambadzo.
Ri nga ḓi sasaladza tseḓa, na u ṱoda u swikela zwthu zwinzhi nga tshifhinga tshiṱuku khathihi na u sa londa ha vhalangi vha mabindu mahulwane zwe zwa ita uri huvhe na vilili. Ri nga ḓi sasaladza mbekanyamaitele dza muvhuso dze dza bvisa maṱo adzo kha bola dza tendela zwiito zwa tseḓa nga mimaraga ye ya vha i si tsha langiwa zwa swikisa kha tshiimo tshi si tshavhuḓi kha maitele a zwa masheleni. Hezwi zwoṱhe ri nga zwiita, nahone ri nga si vhonwe mulandu khazwo.
Fhedziha, zwine zwa vha zwa ndeme vhukuma kha riṋe nahone zwo dzhayaho ndi u pfesesa masiandaitwa a hezwi zwoṱhe kha ikonomi yashu na ya dzingu ḽashu, na u vhamba maano ane a ḓo sia hu na u fhungudzea ha tshinyalelo, zwihulwanesa kha masia ane a ṱavhanya u vhaisala kha tshitshavha tshashu.
Zwine ra zwi ḓivha ndi zwauri nzulele yashu ya vhulangi kha shango ḽashu na mbekanyamaitele dza u lwa na mugaganyagwama wa u langa nyaluwo ya ikonomi u tshi vhuya fhethu huthihi zwine ra khou zwi shumisa zwo ri thusa uri ri thivhele u vhaiseswa nga vhuhali ha thaidzo hei.
Fhedzi roṱhe ri a zwiḓivha uri, ngauri ri tshipiḓa tsha ikonomi ya ḽifhasi nga nḓila khulwane, ṱhoḓea ya zwibveledzwa zwashu zwi vhambadzelwaho mashangoni a nnḓa yo fhungudzea; nḓila ya u wana masheleni na u tshimbila ha masheleni zwo no vha kha tshiimo tshi si tshavhuḓi; u tsela fhasi ha ṱhoḓea zwo vhanga u tsela fhasi ha vhubveledzisi; u sikwa ha mishumo zwo kwamea nga nḓila i si yavhuḓi nahone, kha dziṅwe nḓowetshumo, zwa u fhungudza vhashumi zwo no tou vha zwithu zwa vhukuma.
Hovhu vhukonḓi ho ḓa nga tshifhinga tshithihi tshamusi inifuḽesheni na nyingapfuma zwi tshi kha ḓi vha nṱha vhukuma. Ri livhuwa Muluvhisi wa Reserve Bank, we mulovha vha i tsitsa nga phesenthe 1.
Hezwi zwoṱhe zwo ṱangana, zwi kwama nga nḓiḽa mmbi mbuelo ine ra i ṱoḓa uri ri aluse nḓisedzo ya tshumelo na uri ri thome thandela dzashu dza mveledziso. Ngauralo, ro kombetshedzea uri ri tsitsele fhasi mbonelaphanḓa yashu kha zwi kwamaho nyaluwo na u sikwa ha mishumo.
Ri a zwi ḓivhavho uri Afurika Tshipembe a ḽo ngo tou kwamea nga nḓila i dinaho u fana na maṅwe mashango manzhi. Ndi zwavhukuma, kha tshifhinga tshine vhaṅwe vha khou ṱangana kana u lavhelela mutsiko wa zwa ikonomi, Afurika Tshipembe na Dzhango ḽoṱhe a kha ḓi vha o lavhelela nyaluwo naho i tshi nga ḓa nga luvhilo luṱuku.
Kha fhungo ḽeneḽi, miraḓo i ṱhonifheaho, ndi pfa ndo takala u vhiga zwauri kha vhuṱanganelani he ha vha hone kha Ofisi ya Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha vhashumisani vha tshitshavha vho fhambanaho, ro tendelana roṱhe uri ri ḓe na maano ane a ḓo kona u fhungudza vhuhali ha vilili heḽi kha tshitshavha tshashu. Tshigwada tsha vha tshipentshela tshine tsha khou shumana na mafhungo haya tshikati na mushumo, nahone zwigwada zwi tevhelaho zwo ṱanḓavhuwaho zwa zwe zwa wanala zwi khou reriwa nga hao.
Tsha u thoma, muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza u bindulisa kha tshitshavha, hune ndeme ya hone yo no aluwa u swika kha R690 biḽiyoni kha miṅwaha miraru i tevhelaho. Kha zwenezwi, hune zwa vha zwo tea, ri ḓo wana nḓila dzine ngadzo ra nga kona u wana masheleni.
Hezwi zwi ḓo katela thuso i bvaho kha zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso na masheleni a u pamba kha zwiimiswa zwa masheleni zwa dzitshaka, zwi tshi katelavho na u shumisana na sekithara ya phuraivethe na u shumiswa ha tshomedzo dzi langiwaho nga vhashumi, u tou fana na masheleni a phensheni.
Tshavhuvhili, ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamushumo dza sekithara ya tshitshavha dza u thola. Kha ḽiṅwe sia, pulane dza u engedza u thola kha sia ḽa mutakalo, vhushumela vhapo, pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa u tevhedzwa ha milayo zwi ḓo ya phanḓa. Kha ḽiṅwe siavho, ri ḓo ṱavhanyisa u thomiwa ha Mbekanyamushumo yo Ṱanḓavhuwaho ya Mishumo ya Muvhuso.
Tshavhuraru, maga ane a nga leludza u thivhela u ongolowa ho kalulaho ha vhubindudzi na u vala ha mamaga na dzifeme kha sekithara ya phuraivethe a nga kha ḓi dzhiiwa.
Kha tshipiḓa tshawo, muvhuso u ḓo ita zwa u lambedza dzi indasiṱiri na u ṋea magavhelo u itela u shumana na dzikhaedu kha sekithara dzo fhambanaho, na u dovha hafhu wa ṱuṱuwedza zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso uri zwi thuse dzifeme dzine dza vha fhasi ha mutsiko nga nṱhani ha vilili ḽa zwa ikonomi.
Zwine zwa nga itiwa u itela u thivhela u fhelelwa ha vhashumi nga mushumo zwi ḓo itiwa, hu tshi katelwa maḓuvha a u awela malapfu, tshifhinga tsha u pfumbudza tsho lapfaho, tshifhinga tshipfufhi na u kovhekana mushumo. Hezwi zwi ḓo ṱanganyiswa na u kunguwedza fulo ḽa Proudly South African na u dzhia vhukando vhukonḓaho kha zwiṱundiwaho zwisiho mulayoni.
Tshavhuṋa, muvhuso u ḓo isa phanḓa na u engedza u shumiswa ha tshelede kha zwa matshilisano, zwi tshi katela na u engedzwa lwa tshifhinga tshilapfu ha u swikela kha Magavhelo a u Unḓa Vhana kha vhana vha miṅwaha ya vhukale ha 18 na u fhungudza vhukale ha vhanna vha teaho u wana mundende ha vha miṅwaha ya 60. Zwi tou pfala, sa vhunga na nṋe ndi tshi khou fara miṅwaha ya 60 ṋaṅwaha, ndi ḓo vha ndo no lugela u ya phenshenini.
Ri tshi engedza kha zwenezwo, ri ḓo shumisa Social Distress Relief Grant na u ṋekedza zwiḽiwa nga maanḓa kha havho vhane a vho ngo tsireledzwa nga Tshikwama tsha Ndindakhombo ya vha sa Shumi kana vhane vho no fhedza masheleni avho.
Ri ḓo dovha hafhu ra sedzesa nga maanḓa kha khaedu ya maitele a u pfana u gonyisa mmitengo ya zwirengiswa nga nḓila yo kalulaho zwine zwa khou itwa nga maṅwe mabindu ashu mahulwane. Kha zwenezwi, ri tama u khoḓa Competition Commission kha u khwaṱhisa tshanḓa u itela uri avho vhane vha vha na mulandu vha ḓiswe mulayoni.
Naho zworalo, ri na fhulufhelo ḽauri, lushaka nga u ngaredza lu ḓo khwaṱhisa tshiimo tsha u dzula lwo fhaṱuwa uri musi mitengo ya tshomedzo dza u bveledza i tshi tsela fhasi, na lushaka lu vhe na u vhuelwa khazwo.
Maga haya ane o dzhaya vhukama a ḓo langiwa nga mulayo une wa lwa na mbekanyamaitele ya u langa nyanluwo ya masheleni. Naho zworalo, ri ḓo vhona uri tshikalo tshine muvhuso wa hadzima ngatsho masheleni ndi tsha vhuṱali nahone tshi nga nḓila ine tsha nga langea lwa tshifhinga tshilapfu. Hezwi zwi amba u tshitsela fhasi nga hu hulu zwikolodo zwa muvhuso musi nyimelo dzi tshi vho khwinisea.
Ndingedzo dzashu dzi ḓo dovha hafhu dza langiwa nga u dzhiela nṱha zwauri maga a u tsireledza mupo na u fhungudza zwi si zwavhuḓi zwine zwa ḓiswa nga u shanduka ha mupo zwi nga thusa kha u sika mishumo.
Kha miṱangano ya G20 na huṅwe u ṱangana kha zwiimiswa zwine zwa vha na madzangalelo a kwamaho dzitshaka, muvhuso washu wo amba zwauri hu na ṱhoḓea yo fanelaho nahone yo dzhayayo ya u dzhenelela, nga maanḓa kha mashango o no bvelaho phanḓa hune ha vha hone he thaidzo ya thoma hone nahone hune ya vha kha tshiimo tshivhi. Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa milayo ya fhano hayani na u langa mbekanyamaitele ya masheleni; fhedzi nga phanḓa ha hezwi, u lavhelesa nga nḓila yo khwaṱhaho na u dzhia vhukando ho sedzwa ḽifhasi ḽoṱhe zwo no vha zwithu zwo teaho nahone zwi sa thivheleiho.
Hu na vhusedzi, ri fanela hafhu u dovha ra tsireledza tshiimo tshavhuḓi tsha mashumele a makete wa ḽifhasi, ri fhedze dzinyambedzano dza Doha Round dzine dza vha hone zwino dzine dza vha dza mbambadzo ya ḽifhasi, nahone ri fanela u dovha hafhu ra vhona uri mvelaphanḓa ya thuso a i khou tsitselwa fhasi.
Pfunzo ine ya ḓo ḓi dzula i hone u bva kha tshenzhemo heyi ndi ya uri ri ṱoḓa vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha avho vhane vha shela mulenzhe kha ikonomi fhano hayani na kha maraga wa ḽifhasi, a si mafhungo a u tou thivhela fhedzi zwivhi zwo vhangwaho nga vilili ḽa ikonomi ya ḽifhasi, zwi tshi amba u dovha hafhu ha vhewa maga ane a ḓo thivhela u dovha hafhu u itea ha thaidzo hei.
Kha shango ḽashu, ri ḓo ita hezwi zwoṱhe sa tshipiḓa tsha maitele a u vhea lushaka lwashu kha nḓila ya nyaluwo ya nṱha na mvelaphanḓa. U lapfa ha tshifhinga tshine tsha nga dzhiiwa kha u swikela zwe ra ḓivhetshela zwone hu nga ḓi vha hu hulwane nyana, fhedzi a ri timatimi uri hetsho tshikhathi tshi kha ḓi ḓo ḓa, hu nga vha zwino kana hu si kale.
Kha fhungo ḽeneli, nḓila ine ra vhea shango ḽashu ngayo uri ḽi vhuyelwe nga zwivhuya zwi sa fani na zwiṅwe zwe zwa ḓa nḓilani yashu zwi ḓo vha zwithu zwa ndeme vhukuma. Ndi khou amba hafha nga maanḓa ndi tshi khou zwi livhisa kha FIfa World Cup ya 2010 hu tshi katelwa na Confederations Cup ine ya khou ḓa miṅwedzi i si gathi u bva zwino. Nga nḓila ine zwa vhonala ngayo dzithandela dzoṱhe na dzipulane dzoṱhe dzo no khunyelela kana dzi tsini na u khunyelela - u bva kha zwiṱediamu, themamveledziso ya zwa vhuendi, maga a tsireledzo, zwi kwamaho madzulo, u ya kha zwa mutakalo na pulane dza zwa vhathu vha bvaho nnḓa - u khwaṱhisedza fulufhelo ḽa vhaṱaleli vha bola ya milenzhe vha ḽifhasi zwauri yashu i ḓo vha thonamennde ine ya ḓo bvelela vhukuma.
Nahone ri tenda zwauri, nga murahu ha u kunda luṱanu lutshi khou tou tevhekana, thimu yashu ya lushaka i khou ya phanḓa i na fulufhelo ḽa uri i ḓo shuma u fhirisa zwe zwa lavhelelwa!
Fhedzi zwifhiraho hezwo, bvumo ḽa ṱano heḽi ḽa manakanaka ḽi ḓo vha kha u kona u sumbedza vhuthu na vhulenda zwa Afurika Tshimbembe na zwa Afurika - u shandukisa, lwa tshoṱhe, ku humbulele nga ha shango ḽashu na nga dzhango ḽashu kha vhathu vho fhambanaho vha ḽifhasi. Hezwo zwoṱhe zwo ḓi tika nga riṋe, nahone kha zwenezwo a hu na mutengo une ra nga u vhea!
Ri kha fhungo ḽeneli ri dovha hafhu ra tama u fhululedza dzithimu dzoṱhe dza zwa mitambo dze dza kwaṱhisedza u ṱoḓesa u ita zwa khwinesa ha Afurika Tshipembe kha ṅwaha wo fhiraho. Zwikhoḓo zwa tshipentshela zwi ya kha thimu yashu ya khirikhethe, ye ya gonya ya ya maṱhakheni hune ya vhaliwa sa ine ya vha nṱha ḽifhasini,
Zwi tou vha khagala zwauri ri dzi ngweṋa dza ragabi ya ḽifhasi; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda kha Dakar Rally; thimu yashu ya vhane vhatshila vha na vhuholefhali i khou isa phanḓa na u ita uri ri ḓi hudze; thimu yashu ya bola ya vha fhasi ha minwaha ya 20 yo shuma zwavhuḓi vhukuma kha nyimelo ye ya vha i na u ṱaṱisana hu hulwane vhukuma.
Mulangadzula na Mudzulatshidulo a ṱhonifheaho, vhege mbili dzo fhelaho, Afurika Tshipembe na Mali o fhedza tshipiḓa tsha u vhulunga maṅwalo a kale a vhuṱhogwa a Timbuktu. Heḽi ifa ḽo pfumaho ḽa vhuṱhogwa ḽi sumbedza Afurika sa sumbanḓila kha zwa saintsi na maṅwalwa, fiḽosofi na zwa vhubindudzi, zwe zwa thithiswa nga zwa u rengisa dziphuli na u lwela lupfumo lwa Afurika. Mbekanyamushumo idzi dzi fanela u ri ṱuṱuwedza uri ri shumisane na maṅwe mashango kha dzhango ḽashu na mashango a kule u itela u khwinifhadza vhutshilo ha vhathu.
Ndi ngoho, kha miṅwaha ya 15 yo fhelaho, ro shuma nga nungo dzoṱhe u itela uri Afurika ḽi thetshele u vusuludzwa haḽo kha zwine ri tshi sedza zwa vha zwo tea u tou vha Ṅwahaḓana wa Afurika. Nga nḓila yavhuḓi nahone i na vhuṱanzi, dzhango ḽashu ḽi khou tshimbila ḽo livha kha u vusuludzwa haḽo, hune madzangalelo a vhathu vhaḽo a khou gonyela nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa vhaḽo, ḽi tshi khou khwaṱhisedza fulufhelo ḽaḽo na u konḓelela haḽo kha luvhanḓe lwa ḽifhasi.
Ndi zwenezwi, nahone ndi zwenezwi fhedzi, zwe zwa ṱuṱuwedza u konḓelela hashu kha u thusa vhathu vha Zimbabwe uri vha wane thandululo ya tshifhinga tshilapfu ya thaidzo kha shango ḽenelo, Ndi nga zwenezwo hune nga hetshi tshifhinga ra tama u fululedza madzangano oṱhe kha ḽa Zimbabwe e a khunyeledza dzinyambedzano, ha vha u nekedza tshifhiwa tshe tsha vha tshi tshone lutamo luhulwane lwa vhathu vha shango ḽeneḽo na vha dzingu ḽa tshipembe ha Afurika nga u angaredza: hezwi zwi amba uri, muvhuso wo dzikaho nahone une wa vha mulayoni une wo ḓiimisela u tandulula dzikhaedu dzine vhathu vha ṱangana nadzo. Ri pfa ri tshi takala vhukuma uri, mulovha, Phalamennde ya Zimbabwe yo phasisa Mulayo wa u khwinisa Mulatewa wa vhu 19, ha vha u vhea mutheo wa u dzhenia muvhuso une wa katela vhoṱhe, Lwa tshipentshela kha ḽeneḽi fhungo zwo tea uri ri bule mutshimbidzi wa dzinyambedzano dza SADC, Muphuresidennde wa kale Vho Thabo Mbeki, na tshigwada tshe tsha shuma tshi sa neti nahone tshi sa fheli mbilu u thusa u ḓisa mushumo woṱhe kha magumo avhuḓi.
Zwa zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga thoma nga nḓila khulwane, nahone Afurika Tshipembe ḽo dzula ḽo ḓilugisela u thusa henefho hune ḽa nga kona hone. Kha fhungo ḽeneḽi, hu na ṱhoḓea ya shishi ya u thusa kha u shumana na tshiimo tshi si tshavhuḓi tshine vhathu vha khou tshila vha khatsho kha shango heḽo. Ri na fulufhelo uri, ngauri tshi a ṱhogomela, tshitshavha tsha ḽifhasi tshi ḓo farisana na vhathu vha Zimbabwe musi vho fara nḓila ntswa.
Ri do vha hafhu ra pfa ri tshi ṱuṱuwedzea uri, zwifhio na zwifhio zwine zwa nga vha zwi tshi khou vhonala kha u bvelela ha vhathu vha Democratic Republic of Congo musi vha tshi khou matsha vha tshi ya kha mulalo na u nakelwa nga zwithu, u bvelela honoho a hu thivhelwi nga tshithu.
Vhushaka ha u shumisana he ha fhaṱea hu si kale murahunyana vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda hu fara fulufhedziso kha u bvelela ha mafhungo a tsireledzo na vhutshilo ha vhadzulapo hune ha vha khomboni, fhedzi ri a fulufhela hafhu, uri zwi ḓo katela dzinyambedzano dza zwa poḽitiki, Ri kha fhungo ḽeneḽi ḽithihi, ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na maṅwe mashango na Mbumbano ya Vhuthihi ha Afurika u lwela madzangalelo eneo kha ḽa Burundi, Sudan, Western Sahara, Cȏte d'lvoire, Somalia na huṅwevho.
Sa zwine zwa nga vha zwo sumbedzisiwa nga mvelaphanḓa dzo fhambanaho kha miṅwedzi i si gathi yo fhelaho, Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa tshikhala tshaḽo tsha u vha mudzulatshidulo wa SADC u khwaṱhisa hetshi tshiimiswa tsha dzingu tsha vhuṱhogwa, nga maanḓa u khwaṱhisedza u ita zwe zwa pfaniwa khazwo kha muṱangano muhulwane na u khwaṱhisa tshoṱhe maano a dzingu.
Nga tshenetshi tshifhinga tshithihi, ri ḓo khwinisa u dzhenelana ha SADC na Common Market wa Vhubvaḓuvha na Tshipembe ha Afurika, Comesa na East African Community, EAC. Haya maga a ḓo dzhiiwa hu u itela u ṱanḓavhudza, hu si u fhedza maanḓa a vhushaka ho ṱokaho midzi vhune ra ḓiphiṋa ngaho ngomu ha Southern African Customs Union, Sacu.
Kha vhuṱambo hovhu ri tama u fhululedza vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia, Ghana, ri sa hangwi na vha United States of America kha dzikhetho, dzine zwine dza amba zwone, zwa fhira kule mikano i sa ambi tshithu ya mashango a vho. Sa nga misi, ri ḓo dzulela u ṱoḓa u khwaṱhisa tshumisano na haya mashango na maṅwe mashangovho ri tshi khou toḓa u swikela hezwo zwine zwa vha zwavhuḓi kha vhathu.
Ri vha mashudu ngauri naṅwaha ri pendela u pembelela vhushaka hashu ha miṅwaha ya fumi ya vhudipuḽomati na the People's Republic of China. Kha miṅwaha heyi yoṱhe zwo swika he zwa tou vha khagala tshoṱhe u fhirisa na u thomani zwauri hu na u vhuelwa kha masia oṱhe kha vhushaka hashu.
Ri tama hafhu u dovha ra khwaṱhisedza u ḓiimisela hashu kha vhushaka hashu ha tsini he ra sika na shango ḽa Brazil na India nga kha Ibsa na u dovha hafhu ra khwaṱhisa mbofho dzashu na vhushaka he ra vhuthoma na Russia na maṅwe mashango a Asia na a Mabvaḓuvhakati ri tshi katela Latin na North America.
Ndi kanzhi he ngau tou angaredza ra bvisela vhupfiwa hashu khagala kha dzinndwa dzine dza kha ḓi bvela phanḓa ngei Mabvaḓuvhakati, nga maanḓa Israel na Paḽestine. Vhudzivha ha u shona hashu nga nṱhani ha u hulela ha dzinndwa dza zwenezwino na u lozwea ha matshilo manzhi, nga maanḓa vhadzulapo - hu tshi katelwa vhana, vhafumakadzi na vhaaluwa - ndi zwithu zwine ra shaya maipfi a u zwi ṱalutshedza,
A hu na zwine zwa nga ita uri ri pfe zwo tea uri hu vha na zwiito zwa u tshinyadza nga khole nahone lwa tshiṱuhu nga u ralo. Nahone ri fulufhela uri, nga tshino tshifhinga, u vusuludzwa hafhu ha ndingedzo dza tshitshavha tsha ḽifhasi dza uri hu wanale thandululo ya tshifhinga tshilapfu kha nndwa hedzi zwi ḓo anwa mitshelo, u itela uri vha Israel na vha Palestine vha kone u ḓifhelwa nga mulalo na tsireledzo sa vhahura vhane vha dzula kha mashango avho a ḓi langaho.
Ri fululedza lwa tshipentshela muvhuso na vhathu vha Cuba musi vha tshi khou pembelela miṅwaha ya 50 vho wana vhuḓilangi he, nga zwenezwo, vha vha vho wana mbofholowo ya u nanga nḓila yavho ya mvelaphanḓa.
Kha ṅwaha wo fhelaho ro kona u khunyeledza dzinyambedzano na European Union kha vhushaka hashu ha maano, nahone ri fulufhela uri muya we wa ri thomisa nyambedzano u ḓo di dzula u hone musi ri tshi khou khunyeledza dzinyambedzano dza Economic Partnership Agreements na mashango ane a vha kha dzingu ḽashu. Ro dzula ro lavhelesa phanḓa kha u khwaṱhisa hovhu vhushaka musi ri tshi ḓo swielela Muṱangano wa South Africa - Eu phanḓanyana ṋaṅwaha.
Ri tshi khou shumisana na maṅwe mashango a Tshipembe, ri ḓo isa phanḓa na u ṱoda swikela u dzudzanyulula hafhu nga hu swa United Nations, International Monetary Fund na zwiṅwe zwiimiswa zwine zwa khwama madzangalelo a dzitshaka u itela uri zwi sumbedze dzitshanduko na vhungoho ha tshanduko ine ya khou itea ḽifhasini na uri zwi shume nga nḓila ya demokirasi, ine ya vha na u linganela nahone nga nḓila i re khagala.
Nahone ri do vha hafhu ra ḓiṋekedzela u swikela zwivhangalelwa zwa thendelano dza ḽifhasi hu tshi katelwa na Kyoto Protocol na dziṅwe dzo ḓaho nga murahu hayo, u itela uri mirafho i ḓaho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi ivhe na zwine ya wana kha.
Mulangadzulo na muhulisei Mudzulatshidulo, zwine zwa ḓo ita uri ri swikele hezwi zwoṱhe ndi ndi milayo mivhili mihulwane: ṱhoḓea ya u khunyeledza vhuḓifhinduleli he ha ṋewa muvhuso hoyu nga 2004 na vhuṱhogwa ha u vhona uri muvhuso une wa ḓo ḓa nga murahu ha dzikhetho u wane luvhanḓe lwo luga u itela u shuma dzimbekanyamushumo dzawo hu si na u lenga hu so ngo teaho.
Kha miṅwedzi i si gathi ine ya khou ḓa musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza mavunḓu, ri ḓo lingedza u vuledza zwe ra khethelwa zwone zwine zwa ḓivhea vhukuma. Sa tshipiḓa tsha zwidodombedzwa zwinzhi zwa dzithandela dzine dza vha kha Mbekanyamushumo ya Nyito ya muvhuso, ri ḓo dzhiela nṱha zwithu zwitevhelaho.
u isa phanḓa na tsedzuluso na vhukwamani kha Mbekanyamaitele yo Khwaṱhaho ya zwa Magavhelo a Muvhuso, hu tshi katelwa fhungo ḽa Ndindakhomo ya Mutakalo wa Lushaka.
U tshimbidza maitele ane a livhiswa kha u khwaṱhisa maitele a shumanaho na mafhungo a ndinganyiselo ya mbeu u fana na vhuimeleli ha 50/50 zwi tshi ḓa kha zwiimiswa zwi dzhiaho tsheo, mveledziso ya vhaswa, pfanelo dza vhathu vha tshilaho na vhuholefhali na pfanelo dza vhana - hu tshi katelwa na u khunyeledza vhudavhidzani kha Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Vhaswa , u lugisela u shumiswa ha Tshata ya Vhaswa ya Afurika musi yo no phasiswa nga Phalamennde, na u thoma Dzhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa; u isa mashumele a SADC kha zwi kwamaho Mbeu na Mveledziso Phalamenndeni; u khwaṱhisa vhupfiwa ha vha tshilaho na vhuholefhali; na u engedza tshivhalo tsha mimasipala ine ya vha na Fhethu hu Shumanaho na Pfanelo dza Vhana uri i fhire tshivhalo tsha zwino tsha 60%.
Hezwi na dziṅwe mbekanyamushumo hu tshi katelwa na Apex Priorities dze dza buliwa musi Muphuresidennde vha tshi Amba na Lushaka kha ṅwedzi wa Luhuhi wo fhiraho, zwi vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nungo dzashu uri ri khunyeledze zwiḓivheaho zwe ra khethelwa zwone, khathihi na u vhea mutheo wa vhumatshelo.
Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu ri tshi ṱuṱuwedzwa nga mafulufulu, fulufhelo na u konḓelela ha vhathu vha Afurika Tshipembe vha tshi khou ṱoḓa u swikela hezwo zwine zwa vha zwavhuḓi kha vhathu vhashu vhoṱhe, Hezwo, nahone zwizwone zwa ndeme, ndi tshone tshiko tsha fulufhelo ḽashu musi ri tshi ri lushaka lu kha tshiimo tshavhuḓi. Demokirasi yashu yo takala. Nga zwiṱuku i khou aluwa ya dovha ya khwaṱha,
Zwo ralo, nga maipfi a Muphuresidennde wa kale Vho Mandela, "[we] dare not linger, for [our] long walk is not yet ended".
Ndi a livhuwa.