KHETHEKANYO YA 5: U monithara na u?
KHETHEKANYO YA 6: Vhu?
Hu ambiwa maipfi kana mathemu ane a o?
Vhaofisiri vhohe u bva kha Mihasho ya Mutakalo ya Lushaka na ya Mavunu kha u shela mulenzhe havho nga tshifhinga tsha u bveledzwa ha iwalo ii?
Vhaswa vhohe vhe vha shela mulenzhe dziwekishoponi dza mavunu nga mahumbulwa avho kha dizaini na mbonalo ya maweledzo a Pho?
Madzangano a si a Muvhuso ohe a lushaka na a mavunu khathihi na Khomishini dza Vhaswa dza Vunu e a shela mulenzhe na u ea makumedzwa e a ea mbumbo iwalo ii?
Tsumbamaitele ya Phoisi kana Mbekanyamaitele ya zwa Mutakalo wa Thangana ya murole na Vhaswa ndi mutheo wo anganedzwaho nga Muvhuso ho sedzwa maitele na maimo o livhiswaho kha mvelaphana kwayo na thaidzo dza zwa mutakalo dza Thangana ya murole na Vhaswa. iwalo ii ndi khaniso yo weledzwaho u bva kha iwalo a mbekanyamaitele a u thoma o bveledzwaho nga 2001?
Phoisi ya tsumbamaitele i thusa madzangano, mihasho ya Muvhuso na vhathu vhane vha dzia tsheo vha shumaho na vhaswa kha nisedzo ya tshumelo dzo livhiswaho kha u swikelela hoea dza thangana ya murole?
Tsumbo dza ho?
Maweledzo a milayo na ndaulo zwa mutakalo na mveledziso ya vhaswa?
Maweledzo a thaidzo dzine thangana ya murole ya angana nadzo Afrika Tshipembe na nila dza u shumana na thaidzo dzo vhonwaho?
Vhaswa vha na miwaha ya 10-19, thangana ya murole hu ambiwa vhathu vha re na miwaha ya 15-24 ngeno vhathu vhauku hu vha miwaha ya 10-24?
Hu na khaedu nnzhi dze vhathu vhauku vha Afurika Tshipembe vha livhana nadzo amusi. Vhuswa ndi tshifhinga tsha dzitshanduko. Itshi tshifhinga tshi nga kha i vha tsha madakalo na zwithu zwavhui kha vhawe, fhedzi kha vhawe tsha vha tshifhinga tsha nao, dzithaidzo na dzikhaedu?
Thaidzo dza u nyanyuwa nga u avhanya; tshanduko ya mamudi; mutsiko wa muhumbulo; u dzula muya u fhasi?
U vha khomboni ya u ihwala, u kavhiwa nga phirela dza zwa vhudzekani na u kavhiwa nga HIV na AIDS?
U oa u tshenzhela ya u daha, zwikambi na u vha phuli ya zwidzidzivhadzi?
U vha khomboni ya u dzhenelela kha zwa vhugevhenga, kana u vha mupondwa wa vhugevhenga (tsumbo, u tshipiwa na dzikhakhathi).
Thaidzo dza zwa mutakalo dzi vhangwaho nga u sa a zwavhui, u sa ita nyonyoloso kana u vha vhuponi ha tshaya mutakalo?
Ndivho ya Phoisi ndi u alutshedza dzin?
U thivhela thaidzo dzi kwamaho thangana dza murole na vhaswa phana ha musi dzi tshi thoma?
U bveledza mvelaphana kwayo ya thangana ya murole na vhaswa?
U dzhiela nha na u nekedza hoea dza zwa mutakalo dza vha thangana ya murole na vhaswa nga nila kwayo?
Tsumbamaitele idzi dzo bveledzwa nga murahu ha mushumo wa miwaha mivhili u katelaho vhathu vhauku u bva mavununi o fhambanaho. Mihasho ya Muvhuso yo fhambanaho, madzangano a si a muvhuso na a vhapo, hafhu na Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka na ya Mavunu na zwiimiswa zwa akademi zwe zwa shela milenzhe kha dziwekishopo dza u bveledza phoisi ya tsumbamaitele?
Mushumo wa vhuvhudzisi wo ombedzela ndeme ya u shela mulenzhe ha vhathu vhauku na dziphurofeshinaa dzi shumanaho na vha thangana ya murole kha maimo a lushaka, vunu na tshiiriki?
Nivhadzo: Mvelaphana kwayo i tea u uuwedzwa. Vhashumi na dziphurofeshinaa dza zwa mutakalo vha tea u sedza kha zwikhala zwi re hone zwa u bveledza mvelaphana kwayo ya thangana ya murole na vhaswa?
Mbuelo dza u shumisa pho?
Zwa mutakalo wa vha thangana ya murole na vhaswa ndi mbekanyamushumo ya ndeme. Phoisi dza tsumbamaitele dzo tiwaho dza thangana ya murole na vhaswa dzi ea sia tshumiso ya Mbekanyamushumo ya zwa Mutakalo ya Thangana ya murole na Vhaswa?
Tshumisano ya dzisekithara dzo fhambanaho dza vhohe vhafaramikovhe vha kwameaho ndi ya ndeme kha mbekanyamushumo dzo simelwaho mvelaphana ya thangana ya murole kha u tinya ndovhololo kana phandekanyo ya dzitshumelo. Tsumbo, Mihasho ya zwa Mutakalo, Mveledziso ya zwa Matshilisano, Mishumo na Pfunzo i o ita vhungoho ha uri ndivho ya mvelaphana kwayo ya vhathu vhauku i a swikelelwa?
Idzi tsumbamaitele dza phoisi dzi dzinginya/humbudza nila dzo fhambanaho dza u khwinisa mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dza vha thangana ya murole na vhaswa. Izwi zwi sika mutheo une nga khawo Mihasho ya Mutakalo ya mavunu ya nga pulana na u kovhekanya zwiko u swikelela hoea dza vhathu vhauku. Tsumbamaitele dza phoisi ya vunu dzi tea u kona u vhona zwithu zwa ndeme zwa mutakalo zwo tiwaho, maana, vhuudzeudze na zwikhala zwa vha thangana ya murole na vhaswa ngomu kha masia avho, fhedzi ngomu ha mutheo wa tsumbamaitele dza Phoisi ya Lushaka?
Thangana ya murole na vhaswa vha tea u ivha na u pfesesa pfanelo dzavho na vhuifhinduleli. Muwe na muwe u na pfanelo ya u vhilaela na u ita mbilo ya pfaro kwayo?
Khethekanyo iyi i lavhelesa miwe milayo, nyito na nzulele dzi tsireledzaho pfanelo na mutakalo wa thangana ya murole na vhaswa?
Mulayotewa wa Riphabuiki ya Afrika Tshipembe, wa1996: Ndi thikho ya mutheo wa mulayo. Mulayotewa* ndi mulayo wa nhesa wa shango. Milayo yohe i tea u livhana na Mulayotewa. Ndi zwa ndeme u ivha pfanelo dza vhathu vhohe hu songo sedzwa vhukale, muvhala, lushaka kana lutendo. Pfanelo dza mutheo dzi tea u khwahisedzwa na u nekedzwa. Izwi zwi katela pfanelo dza zwiiwa, pfunzo, tsireledzo ya vhapo na tswikelelo kha zwa ndondolamutakalo?
Afrika Tshipembe ndi musaini wa thendelano kha Buthano a Dzitshaka Mbumbano; zwenezwo, Afurika Tshipembe i tea u tevhela makumedzwa a Buthano a tshimbilelanaho na zwa Mutakalo na mvelaphana ya vha thangana ya murole?
Mitheo i tevhelaho ya zwa milayo, phoisi na thendelano yo ivhofha/i.
Buthano a Dzitshaka Mbumbano kha Pfanelo dza Vhana Afurika Tshipembe na Mbekanyamushumo ya Nyito dza Lushaka dza Vhana Afurika Tshipembe?
Nivhadzamulayotibe nga ha Tshanduko kha Sisi?
Nga tshumisano na vhawe vhafaramikovhe, Mihasho ya Muvhuso, Madzangano a vhapo, Madzangano a zwa lutendo na a si a muvhuso, zwo vho o konadzea nga kha nzudzanyo dzo anganelanwaho u sumbedza vhuikumedzeli kha zwa pfanelo dza vhana?
Muvhuso u na vhuifhinduleli ha u khwinifhadza thuso ya zwa mishonga yo teaho na maimo a mutakalo a vhana na vhaswa nga u bveledza dziphoisi dzi konisaho, na u sika vhupo vhu tikedzaho?
(Milayo yo redzwaho (khouthiwaho) kha tsumbamaitele dza phoisi ya zwa Mutakalo wa Thangana ya Murole na Vhaswa i sedza kha zwitewa zwo fhambanaho zwa mutakalo na tsireledzo ya vhana na vhaswa?
Mulayo wa zwa Mutakalo, wa 1977, Mulayo wa vhu 78 wa 1977: Mulayo u vhonela phana nisedzo yo tsireledzo ya ndondolamutakalo kha ohe masia a muvhuso. Zwa zwino Mulayotibe wa zwa Mutakalo wa Lushaka wo dzhena vhuimoni ha Mulayo uyu?
Mulayo wa Ndondolo ya Vhana, wa 1983 (Mulayo wa vhu 74 wa 1983): Mulayo uyu u sedza hafhu thendelo ya zwa mishonga na ya u ita muaro, i itwaho nga vhathu vha miwaha ya 14 na 18 nga u tevhekana ngauralo?
NB: Musidzana wa miwaha ya 14 a nga ea thendelo ya malugana na hoea dzawe dza zwa ndondolo ya mutakalo, nga nani ha ya muaro wawe ene mune. Fhedzi-ha, a nga nea thendelo ya u itwa ha muaro wa wana wawe. Muthu muwe na muwe wa miwaha ya nga fhasi ha 18 u tea u wana thendelo ya muuni kana mubebi wawe malugana na u itwa muaro. Nga tshifhinga tsha shishi kha muthu muuku, hu tea u itwa tsheo ya tshipentshela arali hu tshi nga vha na hoea ya zwa mishonga kana ya u ita muaro?
Mulayo wa Zwikambi, wa 1989 (Mulayo wa vhu 27 wa 1989): Mulayo u zwi vhea khagala uri ndi u pfuka mulayo u rengisela kana u nekedza tshikambi muthu muwe na muwe wa miwaha ya nga fhasi ha 18. Zwi dovha zwa vha u pfuka mulayo u thola muthu muwe na muwe wa miwaha ya nga fhasi ha 18 kha u rengisa na u nekedza zwikambi?
Mulayo wa Khetho ya u Pwasha Thumbu wa 1996, (Mulayo wa vhu 92 wa 1996): Mulayo uyu u ita mbetshelwa kha vhafumakadzi vha vhukale vhuwe na vhuwe ya u swikelela tshumelo dza u pwasha thumbu, arali zwi tshi oea. Hone-ha, muthu muuku o ihwalaho u eletshedzwa u kwama vhabebi, vhauni kana mirao ya mua?
A hu na thendelo i oeaho kha vhafumakadzi vho ambiwaho ngavho kha CTOP vha re nga fhasi ha miwaha ya 18?
Mulayo wa u fhelisa mbebo, wa 1998 (Mulayo 44 wa vhu 1998): A hu na muthu na muthihi ane a thivhelwa u fhelisa mbebo yawe arali onoyo muthu a kha vhuimo ha u ea thendelo nahone a na miwaha ine ya vha nga nha ha 18. U fhelisa mbebo hu nga itiwa arali muthu a na mi?
Arali mubebi, vhamuani/mufarakani, muuni kana mufunzi vha nga ea thendelo ya nyito iyo?
Arali hu u sa takala maluvhini kana muhumbuloni, phanee ya vhakonesi i nga ea thendelo ya uri muaro u itiwe?
Arali hu si na dziwe nila dzo tsireledzeaho dza u thivhela mbebo nga nani ha u fhelisa mbebo?
Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho, wa 1998 (Mulayo wa vhu 113 wa 1998): Mulayo u ita mbetshelwa ya pfanelo ya u oa dzilafho nga nani ha u sedza mue wa Pfariso ya zwa Mishonga. Fhedzi-ha, mue wa Pfariso ya zwa Mishonga u o ivha nga murahu nga ha dzilafho o no nekedzwaho uyo/avho vha re nga fhasi hawe, musi a tshi rumelwa akhaunthu malugana na zwenezwo?
Mulayo wa Dzikhakhathi dza Miani, wa 1998 (Mulayo wa vhu 116 wa 1998) Mulayo uyu u tsireledza vho pfiswaho vhuungu nga kha dzikhakhathi dza miani. O pfiswaho vhuungu, ane a nga vha munna, mufumakadzi kana wana, a nga hwelela mulandu wa vhugevhenga malugana na mutambudzi?
Dzikhakhathi dza Miani dzi katela thambudzo ya muvhilini, vhudzekani, u sewa, muhumbulo na zwa ikonomi, zwi tshi katela vhushushedzi na u tovhola. Muthu muwe na muwe u tea u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo naho hu kha mubebi, muuni kana muwe muthu a siho. Mulayo uyu u tsireledza kha vhushushedzi hayani kana khothe?
Mishini na mbonelaphana zwa Muhasho wa zwa Mutakalo: Muhashoni hu na Ndangulo ya: Zwa Mutakalo wa vhana na Vhaswa, yo khethekanywaho ya bva yuniti dza 3. Iwe ya yuniti idzi ndi Ndangulohukhu: Zwa Mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya murole, i re na vhuifhinduleli ha mbekanyamushumo dza zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole?
Mbonelaphana ya Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka: U ita vhungoho ha uri vhohe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha kona u swikelela ndondolamutakalo i swikeleleaho ya maimo a nha?
Mishini: U katela ndivho ya u khwinisa nga nila yo fhelelaho, tshiimo tsha mutakalo wa vhathu vhohe, ho katelwa vhaswa na vha thangana ya murole vha Afurika Tshipembe. Muhasho wa zwa Mutakalo wa Lushaka u ranga phana na u dededza sekithara ya zwa Mutakalo nga kha phuromotha na u lavhelesa zwa mutakalo. Uri ndondolamutakalo i shume, hu tevhelwa kuitele kwa u hogomela kwa ndeme musi hu tshi nekedzwa ndondolo?
Phoisi ya Lushaka ya Vhaswa (NYP): NYP ndi mutheo wo bveledzwaho nga Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka kha mvelaphana ya vhaswa Afurika Tshipembe ohe. Tsumbamaitele dza phoisi ya Vhaswa na Thangana ya Murole dzi tea u tshimbilelana na Phoisi ya Lushaka ya Vhaswa?
Idzi tsumbamaitele dza Pho?
o Vhafumakadzi vha?
o Vhanna na vhafumakadzi vha?
o Vhanna na vhafumakadzi vha?
o Vhanna na vhafumakadzi vha?
o Vhaswa vha vha dzulaho kana vha shumaho zwiara?
o Vhanna na vhafumakadzi vha?
o Vhafumakadzi na vhanna vhauku vha re khomboni kha masia a zwa ikonomi na zwa matshilisano kana vha shelaho mulenzhe kha zwa mikhwa mivhi ine i nga vhea matshilo avho khomboni?
Phoisi ya Vhaswa ya Lushaka i vhona ndeme ya u londa hoea dza zwa Mutakalo dza vhathu vha?
o U vhifha muvhilini ha vhaswa na kudzhenele kwa tshikolo.
Milayo ya u dededza i tea u vha fhethu ha u ranga kha u bveledza mbekanyamushumo dza u dzhenelela dzi katelaho vhohe nahone dzi sa khethululi. Nzudzanyamaitele dza u dzhenelela dzi tea u bveledzwa u itela u fhungudza dzikhaedu dzine vhaswa vha angana nadzo. Hu na halukanyo dzi dededzaho dza rathi dzi eaho sia kha masia a mveledziso ya mutakalo wa vhaswa ane a tea u sedzwa?
Thangana ya Murole na Vhaswa vha tea u farwa nga nila yo fhelelaho, vhukoni havho ha kwao na vhuifari zwi tea u khwiniswa/bveledzwa, ho sedzwa kutshilele kwavho nga vhualo?
Mveledziso ya mutakalo na thivhelo ya Malwadze zwi tea u uuwedza Mveledziso kwayo ya Vhaswa. Mbekanyamushumo dza Mutakalo dzi tea u simiwa u itela u lwa na thaidzo dza mutakalo phana ha musi dzi tshi thoma kana u vhea mutakalo wa thangana ya murole na Vhaswa khomboni?
Vhuswa ndi tshifhinga tsha zwikhala na fulufhelo, ndi zwa ndeme u uuwedza vhuibveledzisi havhui. Ndivho a yo ngo tea u vha kha zwa mutakalo fhedzi, i tea u vha kha zwohe zwitewa zwa vhutshilo ha vhaswa. Izwi zwi katela na vhadzulapo, vhushaka, vhuimvumvusi, tshikolo, mushumo kana u tholiwa, vhugevhenga na vhushai. Vhaswa vha tea u vhaiwa/dededzwa nga nila yone na u sa sedza fhedzi kha thaidzo dzine vha nga angana nadzo?
NDoH i shumisana na na dziNGO na CBO dzo fhambanaho fuloni a u lavhelesa hoea dza zwa mutakalo dza Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa?
Tsumbo, mbekanyamushumo dza vhukoni ha zwa vhutshilo dzine dza konisa vhaswa u thusa u ri vha vhe na vhuifulufheli na u kona u shela mulenzhe nga nila i vhonalaho kha vhupo ho tsireledzeaho na vhu tikedzaho hafhu vhu uuwedzaho vhushaka havhui vhukati ha vhaluwa na vhaswa?
Thaidzo dza zwa Mutakalo dza Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa dzo oou vha na vhushaka, u dzhenelela kha mikhwa i si yavhui zwi ita uri hu vhe na miwe mikhwa i si yavhui. Mikhwa yo fhambanaho i na zwivhangi zwi fanaho zwine zwa vha zwavhui kha miwe mikhwa ya khombo?
Mikhwa ya khombo ndi mini Ndi nyito ine ya itwa nga muthu nga nani ha u vha na vhuifhinduleli, vhune ha vha na mvelelo dzi si dzavhui mutakaloni wawe?
Zwiwo zwa mikhwa i re khombo zwi bulwa vhege nga vhege kha dziguranna dzapo, tsumbo, tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi, zwiwo zwa dzikhakhathi vhukati ha vha thangana ya murole na Vhaswa. U shaya mutakalo na vhuludu zwi nga ita uri muthu a shumise zwidzidzivhadzi uri a shavhele u shaya mutakalo hawe. U oa tshelede ya u renga zwidzidzivhadzi zwi nga ita uri vhaswa vha dzhene kha mikhwa ya vhugevhenga. Vhafumakadzi vhauku vha dzhenaho kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho uri vha wane tshelede nga wambo wa vhushai, vha nga ihwala kana vha kavhiwa nga dzi STI na HIV?
U vha muuku ndi tshifhinga tsha u tshenzhela hafhu. Vhaswa vha oa u iimisa nga vhohe na u tandula ifhasi. Vhunzhi ha vhaswa vha lingedza zwidzidzivhadzi, zwa vhudzekani, zwikambi na mafola; tshiwe tshifhinga ndi mafhungo a u takalesa kana mutsiko wa dzithanga. Vhaswa vha khomboni a si kanzhi vha tshi nga humbula nga mvelelo dza nyito dzavho kana u vhona khombo dza hone?
Vhaswa vha oa u dededzwa nga nila yone, na u vha uuwedza u tshila vhutshilo havhui nga u vha dzhenisa kha nyito dza vhuimvumvusi na dziwe mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa. Vhuludu na u shaya zwa u imvumvusa zwi nga isa mikhwa ya khombo sa vhugevhenga, vhudzekani vhu songo tsireledzeaho, u nwa na zwiwe-vho?
Ndi zwifhinga zwine thangana ya murole na vhaswa vha aluwa muvhilini, kha zwa matshilisano na muyani. Mivhili yavho i vha yo lugela u beba vhana. Vha kona u thoma vhushaka ha nga na ha mia ya havho. Vha kona u iitela tsheo na dzikhetho dzine dza ea mbumbo ya vhumatshelo havho?
Vhawe vhathu vho thomaho u daha vha tshe vhauku vha fhedzisela vha na khentsa nga murahu matshiloni avho. U lovha muthu a tshe muuku zwi nga vhangwa nga mikhwa i si yavhui. Tsumbo: Vhaswa vha idzhenisaho kha zwa zwikambi nga maana vha fhedzisela vho litsha tshikolo, vha fhedza vha songo wana mushumo vha fhedzisela vha dziphuli dza zwikambi?
Vhupo vhune muthu a tshila khaho vhu uuwedza mikhwa: Vhaswa vha na mvuvhano na vhupo vhune vha tshila khaho. Vhupo vhune vha vha khaho vhu ea mbumbo mihumbulo na mikhwa yavho. Muzika, zwiambaro, kutshilele nzi zwine vha zwi vhona na u zwi tshenzela u mona navho. Vhathu vhane vha konana navho na vhone vha ea mbumbo ya mikhwa yavho?
Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa vha ano mauvha vha langwa nga vhupo ha mvelele na matshilisano vhu shandukaho nga u avhanya. Tshifhinga tsha dzitshanduko hafhu tshi vha vhea kha maimo a khuano hune zwa sialala zwa ngalangala. Mvelele ya zwino ya vhaswa na zwe ya vha i zwone nga miwaha ya vho 1970 a i tsha fana nga wambo wa tswikelelo na huhuwedzo ya midia. Arali vhaswa vha kha vhupo hune zwa matshilisano zwa nyadziwa, vha aluwa u vha vhaaluwa vha si na mikhwa yavhui ya vhutshilo?
Tsumbo: Zwa dzigennge kha zwiwe zwitshavha zwo kalula nga maana nga wambo wa uri vhaswa vha vhupo honoho vha humbula uri ndi yone nila ya kutshilele?
A si vhohe vhaswa vha re khomboni nga n?
Hu na hoea nkene dza zwigwada zwo fhambanaho; zwo ralo, u dzhenelela hukene hu a oea u itela u thasululana na thaidzo dzavho dza zwa mutakalo?
Vhaswa vha re na khaedu mivhilini na/kana mihumbuloni na vhone vha sedzana na mvelelo dzi fanaho hu sa sedzwi vhuholefhali havho. Vha sedzana na u thudzelwa thungo tshitshavhani. Vhuholefhali ho iswaho nga dzikhakhathi, kutshilele ku si kwavhui, nndwa, vhushai, u khuano ya mishonga, zwitewa zwa vhupo, vhuholefhali ha amuni kana ha dzidzhini?
Vhaswa vha re na vhuholefhali vha dovha hafhu u sedzana na nowelo dza sialala, u sa ifulufhela na samba a zwa matshilisano. Ndondolamutakalo i songo linganaho i aisa maimo kana vhuholefhali. Zwifhinga zwinzhi vha vha vha vhohe, vha sa khou londolwa zwavhui kana u vha khomboni ya u shengedzwa na u litshedzelwa. Vhushayahaya ha tshohe, nga zwiitisi zwo fhambanaho, tsumbo, vhushai, u shengedzwa na dzikhakhathi?
Vhaswa avha vha shayaho mahaya a vha na zwiiwa, vhukhudo na pfunzo kana zwa u amba na zwa mabunga?
kavhiwaho na vha kwamiwaho nga HIV na AIDS.
Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa vha tshilaho na AIDS: hoea ya vhupo havhui, vhukhudo na pfushi dzo teaho. Dzilafho nga tshifhinga tsho teaho a malwadze ane a sokou bvelela ndi zwa ndeme nga maana. Thikhedzo na ndondolo. U ita zwa vhudzekani ho tsireledzeaho?
Tshiwe tshigwada tsha vha re khomboni tshi vhumbwa nga avho vha dzulaho fhethu ha vhudzulo ho anganelanwaho, vhaswa vho ietshedzaho kha zwa vhugevhenga, hunu dzi siho mulayoni, zwisiwana, vho tambudzwaho, vhana vho lawaho, vhomme vha si na vhafarisi, vhashumi vha zwa vhudzekani na vhaswa vha tshilaho na AIDS?
Zwohe izwi zwigwada zwiuku zwa Vhaswa na thangana ya murole vha bvela phana u vha khomboni hafhu nga fhasi ha tshilidzi tsha avho vha konaho. Vhana vha bvaho miani i shayaho na vhone vha vha khomboni. Kanzhi vha tshila nga fhasi ha tshilidzi tsha avho vha ikonaho?
Vhaswa vha welaho nga fhasi ha zwigwada izwi vha bvela phana u thudzelwa thungo musi zwikhala zwi tshi vha hone. Zwifhinga zwinzhi vhaswa vha re na vhuholefhali a vha koni u shumisa tshumelo na zwishumiswa zwine vhawe vhathu vha kona u zwi swikelela?
U dzhiela mbeu nha: Mishumo ya mbeu ndi nyito kana mishumo yoi ewaho vhathu u ya nga mbeu yavho. Hu na nowelo ya uri vhathu vha vhanna kana vha vhafumakadzi vha ita mishumo mikene fhedzi. Zwitshavha zwi tendaho kha vhurangaphana/vhuhulwane ha vhanna fhedzi (patriachal) zwi nyadza vhafumakadzi. Nowelo dza matshilisano dza uri vhafumakadzi ndi vhalanda vha vhanna, kha zwa matshilisano, zwa sialala na mvelele?
Kanzhi vhasidzanyana vha dziwa zwikhala zwi fanaho zwa pfunzo; vha nga vha na vhuifhinduleli vhunzhi ha muani u fhira vhatukana. U shaea ha zwiko zwa ikonomi na u ewa maana ha vhafumakadzi, zwi nga ita uri vhafumakadzi vha shengedziwe nga zwa vhudzekani na u sa farwa zwavhui. U fhira afho, vhasidzana vha kombetshedzwa u ita zwa vhudzekani, hafhu nga murahu ndi musidzanyana ane a sala na muhwalo muhulwane wa u vha muvhilini a tshe muswa. Pfanelo dza zwa vhudzekani na dzone ndi dza ndeme, u tendela vhasidzana u iambela-vho uri hu shumiswe dzikhondomu. Mutsiko wa dzithanga u ita uri vha dzhenelele kha mikhwa ya khombo sa zwa dzigennge, tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi na mishumo ya vhugevhenga?
Ndavhalelo dza matshilisano dzi uuwedza vhushaka ha vhafarisi vhanzhi u kona u sumbedza vhunna. Hafhu hu na maitele a mvelele a tshimbilelanaho na mbeu nkene a alulaho kana a shonisaho vhawe vhathu. Ndi zwa ndeme kha vhaiti vha mbekanyamushumo na dziphoisi u uuwedza zwitshavha u fhelisa maitele a mvelele a pfisaho vhuungu nahone hu vhulungwe maitele a mvelele a shumiseaho o vhulungeaho. Mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa dzi tea u ea maana vhasidzana uri vha kone u ihumbulela na u sedzana na dzikhaedu dzi kwamanaho na zwa vhudzekani havho na mutakalo malugana na zwa mbebo?
Tsumbo, vhafumakadzi vha tea u farwa nga tshirunzi na honifho, hafhu vhukoni havho vhu tea u anganedzwa kana u dzhielwa nha?
Zwithu zwa ndeme kha zwa mutakalo zwi tea u sedzwa nga nila yo anganelwaho nahone yo fhelelaho. Hu na thaidzo nnzhi dza zwa mutakalo, dzine dza nga kwama vhathu vha vhukale hohe. Hafhu, hu na dziwe thaidzo dza mutakalo dzi kwamaho zwigwada zwa vhukale vhukene u fhira zwigwada zwa vhuwe vhukale, tsumbo, lugubo lu nga kwama vhana vhauku nga maana, ha marambo vhu nga kwama vhaaluwa; ngeno thaidzo dza miana dzi tshi nga kwama vhathu vha vhukale ha vhukati nga maana. Nga nila i fanaho, hu na thaidzo dzine dza nga kwama vhaswa u fhira vhawe. Ho waniwa masia a malo sa zwithu zwa ndeme zwa mutakalo zwine zwa kwama kwama vhaswa. Mutheo wa Phoisi u na khethekanyo yo lavhelesanaho maitele a u dzhenelela. (kha vha sedze siaari a 32) Thaidzo dzi a aluswa kana u sumbedzwa, hafhu iwalo i sumbedza uri masia aya ndi a ndeme nga nila ifhio nahone ndi ngani ho tea u sedzwa masia aya malugana na vhaswa?
Zwithu zwa mutakalo zwa ndeme zwi livhana na mavunu makene, zwo ralo, dzi oa u dzhenelela ho teaho vunu eneo u lavhelesana nadzo?
hoisiso dzi dzumbulula uri tshivhalo tshi hulwanenyana tsha vhatukana na vhasidzana vha thoma zwa vhudzekani kha miwaha ya vhukati ha vhuswa havho. Tshenzhemo nnzhi dza zwa vhudzekani kha vhaswa dzi vha hone nga khombekhombe. Vhawe vha vhasidzana vhe vha dzhenelela zwa vhudzekani nga u avhanya vho vha vho kombetshedzwa nga vhatukana kana vhatukana vho kombetshedzwa nga vhasidzana. Vhawe vhasidzanyana vha kombetshedzwa nga vhushai u ri vha oe tshelede nga kha u dzhenelela kha zwa vhudzekani?
Mvelelo dza u shaya n?
U vhifha muvhilini hu sa o?
Ndi zwa ndeme uri tshumelo ya zwa mutakalo dzi sedzane na hoea dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa. Tshumelo dza zwa mutakalo dzo fhambanaho dzo ivhadziwa u itela u khwahisedza u vha hone kana u wanala na u swikelelea ha SRH u khwinisa khwaithi ya matshilo a vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa. Phoisi i katela mafhungo nga ha mveledziso ya zwa vhudzekani, zwa mbeu, khetho dza u thivhela mbembo, tshumelo dza u pwasha thumbu, u vhifha muvhilini ha vhaswa na khombo dza hone. Hu ombedzelwa kha thivhelo ya HIV na dziSTI, u lenga u ita zwa vhudzekani nga ndivho ya u fhungudza dziSTI, u kavhiwa nga HIV na u vhifha muvhili ha vhaswa kha vha miwaha ya 15 u swika 24. Nivho, mikhwa na vhuifari ha vhaswa zwi uuwedza kuvhonele kwavho kwa SRH?
Tshumelo dza zwa mutakalo a dzi na zwiko zwo teaho u londola thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya murole ya Vhaswa. Zwa mutakalo muhumbuloni zwo vhonwa sa zwithu zwa ndeme zwa mutakalo kha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
Thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya Murole ya vhaswa dzi vhangwa nga zwithu zwo fhambanaho, tsumbo, u phaalala ha vhushai na u thithisea ha mia. Mutsiko wa muhumbulo na u ivhulaha ha vhaswa ndi thaidzo khulwanesa dza zwa mutakalo muhumbuloni, hafhu ndi tshone tshiitisi tsha vhuvhili tsha dzimpfu dza vhaswa nga murahu ha dzikhombo?
Zwiwe zwa zwitewa zwi livhisaho kha u sa dzika muhumbuloni ha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa zwo kwamiwa kha tsumbamaitele ya phoisi. Hone-ha, hoea dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa dzi tea u sedzwa u itela u fhungudza mvelelo mmbi dza malwadze a muhumbulo kha tshiimo tsha zwa ikonomi na zwa matshilisano tsha vhaswa?
Hu na tshumelo dza mutakalo wa muhumbulo dzi si gathi dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa zwiirikini. Ndi mavunu a rathi fhedzi a tikedzaho tshumelo, hafhu tshumelo idzi a dzi swikelelei kha vhaswa vhanzhi, nga maana vha re fhethu ha mahayani na ho thudzelwaho thungo?
Nga wambo wa u shaea ha mazhendedzi a rumelaho, tshumelo dza zwa mutakalo wa mihumbulo dzi thungo na thungo, hafhu hu na vhukoni vhu si gathi ha u lavhelesana na zwa mutakalo wa muhumbulo kha maimo a ndeme a ndondolamutakalo?
U khakhisea ha mi?
Arali ha sa lafhiwa zwone vhuukuni, hu nga vha na khonadzeo khulwne ya idzo thaidzo musi muthu o no aluwa?
Mvelelo dzi si dzavhui dza zwa ikonomi kha mi?
Zwi ambwa nga hazwo sa mafuvhalo a aho ho iimiselwa. Dziwe hoisiso dzi sumbedza uri dzikhakhathi ndi tshithu tsho alaho matshiloni a vhaswa vhanzhi vha SA?
Dzikhakhathi ndi tshiitisi tsha ndeme tsha malwadze na dzimpfu kha vhaswa. Vhanna vha khomboni nga maana ya dzikhakhathi hone vhafumakadzi vha khomboni nga maana ya u shengedzwa nga kha vhudzekani?
U shengedza nga u rwa ndi tshiitisi tshihulwane tsha dzimpfu dza vhaswa vha vharema na makhaadi vha miwaha ya 15-19. Dziwe hoisiso dzi sumbedza uri khakhathi dzi vhesa hone matshiloni a vhaswa?
Zwivhangi zwa dzikhakhathi zwi nga alukanyea nga kha masia mararu: mupondwa, zhendedzi na vhupo: Zwitewa zwa mupondwa zwi katela vhukale, mbeu, maana muvhilini, u idzhiela fhasi kana u inyadza, mutsiko wa dzithanga, u shaya vhukoni ha zwa vhudavhidzani, tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi, na u shaya nivho?
Zwitewa zwa zhendedzi zwone zwi katela tswikelelo kha zwihali sa phanga na zwigidi?
Zwa vhupo zwone zwi katela u sa konelelana kha zwa pootiki, khuano kana vhushaya vhudziki; tshialula u ya nga mbeu kana lushaka; midia, vhupholisa vhu sa fushi, u shaya ndango ya zwihali, maimo a si avhui a zwa matshilisano o kalulaho sa u shaya mishumo, vhashumi vha dzihunu na dzinndwa?
Dzikhakhathi na vhugevhenga ha dzikhakhathi zwi na mvelelo dza zwenezwo kha mutakalo wa muvhili na muhumbulo wa vhaswa.
Dzikhakhathi dzi beba dzikhakhathi zwi nga sika tshitendeledzi tsha dzikhakhathi tshitshavhani na miani, vhukati ha zwigwada (tsumbo, dzikhakhathi dza dzigennge), kana u bva murafhoni muwe u ya kha muwe?
Vhapondwa vha dzikhakhathi kanzhi vha tambudzwa nga nyofho nga murahu. Izwi zwi vhidzwa mutsiko wa nga murahu ha u pfa/pfiswa vhuungu zwi aho nga murahu ha nyofho khulu, vhushaya thuso, miloro i shushaho na malalamavhi/u sa dzika malaloni hu sa fheli na u shaya vhuifulufheli?
Itshi ndi tshiwe tsha zwiitisi tshihulwane tsha dzimpfu kha vhaswa shangoni ohe?
Dzikhombo dza magondoni ndi tshone tshiitisi tsho oweleaho tsha dzimpfu dza vhaswa vha miwaha ya 11-14 Afurika Tshipembe?
Mikhwa i isaho khombo: zwikambi, khanabisi, bravado, na zwiwe?
Dziwe tsumbo dzi re nha: u a mulimo, u swa na u rubisa?
Afha hu ambiwa zwidzidzivhadzi, tshumiso ya zwikambi, mafola na mvelelo dza hone. Zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni, sa khanabisi, manirakisi na khokheini zwi khou anda Afurika Tshipembe nga mulandu wa u endedzwa ha zwidzidzivhadzi ha dzitshakha?
Vhaswa vha khomboni ya mvelelo mmbi dza tshumiso ya zwidzidzivhadzi. Vha vha khomboni ya u vha phuli dzazwo nga murahu. Zwidzidzivhadzi zwitete sa khanabisi zwi nga ita uri muthu a tevhele zwidzidzivhadzi zwo dziaho zwi mu itaho phuli yazwo. Zwikambi na mafola kanzhi zwi shumiswa nga nila mmbi nga vhaswa?
Tshivhalo tsha tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi ndi tshihulwane kha vhanna hafhu tshi dovha tsha engedzedzea na miwaha kana gireidi tshikoloni?
Kanzhi zwi isumbedza musi muthu o no aluwa?
Vha na khonelelo hukhu nga wambo wa u vha na muvhili muuku?
U sa vha na tshenzhemo na mvelelo dza zwidzidzivhadzi.
vhuifari/vhuidzivhisi ha fhasi (vhudzekani vhu songo tsireledzeaho nga mulandu wa u sa kona u iambela kana u ivhetshela mikano, kana u ikhethela muthu ane wa nga ita nae zwa vhudzekani)?
U shumisa zwidzidzivhadzi nga nila yo kalulaho, u oa u ivhulaha na u sa shuma zwavhui kha zwa tshikolo kana u litsha tshikolo?
U vha khomboni ya u kavhiwa nga HIV nga wambo wa u shumisa elee yo no shumiswaho nga muwe?
Mvelelo dza u daha, tshumiso ya zwikambi i sa fhidzi, u sa kona u konelela mushumoni, dzikhakhathi, na zwiwe?
U sa bebea zwavhui ha vhana nga wambo wa tshumiso ya zwikambi nga mme o?
Murengiselano wa zwa vhudzekani u itela u fusha nowelo/vhupuli ha zwidzidzivhadzi?
Vhushayapfushi ho oisiswa zwavhui nahone vhu nhesa kha vhana vha Afurika Tshipembe. hoisiso hukhu dzo itwa kha vhaswa. Vhushayapfushi vhu shela mulenzhe kha mutakalo u si wavhui na dzimpfu u fhirisa zwiwe zwiitisi. Vhana vha sa wani pfushi dzavhui, vha shayaho pfushi dzo fhambanaho, kanzhi a vha aluwi zwavhui. Vhushayapfushi vhu na mvelelo dzi si dzavhui kha nyaluwo kha vhuswa. Izwi ndi nga wambo wa vhushai, u sa vha hone ha zwiiwa zwitete zwavhui. U esa swigiri, zwiiwa zwa mitshini, zwa mapfura manzhi na zwi si na pfushi zwi ita uri hu vhe na vhushayapfushi?
Izwi zwi nga vhanga u khwahesa ha muvhili na dziwe thaidzo musi vha tshi aluwa, nyimele ya malwadze a sa fholi, tsumbo, mutsiko wa muhumbulo, vhulwadze ha swigiri na ha mbilu?
U shaea ha ayoni na foieti ndi thaidzo dzo oweleaho kha vhaswa vha mirafho yohe Afurika Tshipembe?
Vhushayapfushi na hauluwo ya malofha zwi shela mulenzhe kha dzithaidzo dza musi muthu a muvhilini, dza u beba na u lovha nga tshifhinga tsha mbebo?
hauluwo ya malofha zwi elana na tshileme tshiuku nga tshifhinga tsha mbebo na u vhofholowa tshifhinga tshi sa athu swika kha Vhaswa na Thangana ya murole ya vhaswa?
U aluwa nga muvhili mu?
U aluwa nga nila i songo?
Nyimele dzo oweleaho ndi dza vhuaibinizimu na mvelelo dzayo kha zwa matshilisano na mihumbuloni, vhuheana muvhilini ha wana ho vhangwaho nge mme a nwa zwikambi e muvhilini na pfunzo kha vhasidzanyana. Hu na mugaganyo wa uri muthihi kha vhathu vha 40 u bebwa a so ngo fhelela, hafhu muthihi kha vha fumi u kwamea nga nyimele ya dzidzhini?
Nyimele dzi re na mvelelo khulwane nahone i si yavhui matshiloni a vhaswa dzi katela u sa fhelela ha tshubu ya mutshilitshili, vhuaibinizimu, u sa fhelela muhumbuloni, thaidzo ya misipha i sa khwaheliho, u bva malofha hu sa fhidzi kanzhi hu fhirelaho u bva kha mme u ya kha wana wa mutukana nga tshifhinga tsha mbebo na u kukumuwa ha dzifaiburoni?
U sa vha hone ha ngeletshedzo ya zwa dzidzhini na ndondolo ya phana ha musi muthu a tshi vhofholowa zwine zwa nga shela mulenzhe kha thivhelo; u sa vha hone ha pfunzo dza u konelela nyimele nkene dza zwa dzidzhini?
Muhwalo wa nyengedzedzo kha vhaeandondolo; u sa vha hone ha tshumelo dza vhulondavhathu/matshilisano zwi bvela phan?
Aibinizimu i nga ita uri hu songo vha na u tshilisana na dzithanga?
Tsumbadwadze dzi bvelaho phana dzi nga khakhisa mveledziso ya vhaswa?
U sa fhelela muhumbuloni na dziwe thaidzo dzi tshimbilelanaho nazwo zwi nga kwama vhukoni ha mvuvhano ya matshilisano?
U sa fhelela ha tshubu ya mutshilitshili na thaidzo ya misipha i sa khwaheliho zwi nga itisa uri hu vhe na thaidzo ya u sa kona u tshimbila zwavhui; u kukumuwa ha dzifaiburoni na u bva malofha hu sa fhidzi kanzhi hu fhirelaho u bva kha mme u ya kha wana wa mutukana nga tshifhinga tsha mbebo zwi nga fhungudza u dzhenelela kha mishumo ya maana?
Mutakalo wa mulomoni Afurika Tshipembe u fhasi.
90% ya mbalo ya vhathu i kwamea nga malwadze a mulomoni, ane a vha, u sina ha mano, vhulwadze ha marinini.
Zwitewa zwi kwamaho mutakalo wa mulomoni zwi katela u shaya mai a re na fuloraidi, u shaya mafhungo na nivho ya ndeme ya tsiradwadze ya mulomoni yavhui, u sa swikelelea kana u ura ha tshumelo dza mutakalo wa mulomoni, u kovhekana nga nila i sa lingani ya tshumelo dza zwa mutakalo wa mulomoni, u sa kona u anganya mbekanyamushumo dza zwa mutakalo wa mulomoni na ndondolamutakalo ya ndeme, u shaea ha zwiko vhuponi ha mahayani?
U sina ha mano ho owelea kha vhohe vhadzuli vha Afurika Tshipembe. hoea dza dzilafho dzi songo swikelelwaho nga maana kha zwitshavha zwa Vharema na Makhaadi nga wambo wa tshumelo dza mutakalo wa mulomoni dzi sa swikelelei hafhu dzi uraho, na khovhekano i sa lingani ya tshumelo dza mutakalo wa mulomo?
Mvelelo dza Mutakalo wa mulomoni u si wavhu?
Mutakalo wa mulomoni u si wavhui zwi isa vhuungu, u sa kona u a zwine zwa nga vhanga pfusho i si yavhui na samba ivhi tshitshavhani nga wambo wa muya u si wavhui u bvaho mulomoni na mbonalo i si yavhui?
Khethekanyo i katela nyito dzo themendelwaho, dzine madzangano na zwitshavha vha nga dzi ita u lavhelesana na khaedu dzo dodombedzwaho afho nha?
Maitele a tea u lwela u katela zwigwada zwohe zwiuku. Zwigwada zwe zwa vha zwo litshedzelwa thungo zwi songo sedzwaho zwi tea u thowa ngazwo musi hu tshi thoma u shumiswa mbekanyamushumo dza zwa mutakalo. Vhaitaphoisi na vhalangi vha dzimbekanyamushumo vha tea u ambela vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa vha re fhethu ho khetheaho vho khwahisa?
Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa vha na vhushaka na mia, vhawe vhaaluwa nga nna ha mia yavho na dzikhonani. Hafhu zwi nga ha u sika vhupo ho tsireledzeaho hune vhaswa nga imvumvusa hone. Nowelo ya matshilisano na nyito ya mvelele zwina huhuwedzo kha mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya Murole ya Vhaswa. Midia nga u angaredza ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha u phaaladza mafhungo a ndeme. U swikelelea ha zwikhala zwa ndeme na zwiko tshitshavhani ndi zwa ndeme?
Vhupo vhu nga vha ho tsireledzeaho na vhu tikedzanaho arali ho?
U vha hone ha zwikhala zwa pfunzo u vhumba vhumatshelo ha khwine ha Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa.
U vha hone na phaaladzo i leluwaho ya dzikhondomu?
U swikelelea ha ndondolamutakalo i sa uri nahone ya khwaithi kha zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi?
U etshedzwa ha zwiimiswa kana tshomedzo dzo linganelaho dza mitambo na vhuimvumvusi zwitshavhani?
U shumiswa ha dziphoisi dzi katelaho milayo i tshimbilelanaho na zwa mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa?
U ea mafhungo nga kha kha ngudo dza zwa mutakalo kana mafulo a u tsivhudza nga ha zwithu zwo teaho zwine zwa ita uri hu vhe na mveledziso ya vhaswa, zwi a thusa?
U wana mafhungo o teaho zwi thusa muthu uri a kone u ita khetho nga murahu ha u wana nivho na u ita tsheo dzone. Zwiimiswa zwa mutakalo zwi tea u vha maimoni a u ea vhaswa mafhungo kana tsivhudzo musi vha tshi i oa. Matheriaa a mafhungo, vhudavhidzani na pfunzo (IEC) a tea u wanala nga nila dzohe uri vhaswa vha kone u sedza khao arali hu na hoea?
U wanala ha matheria?
Uri u nga?
Masia makene a zwa mutakalo sa mutakalo kha zwa vhudzekani na zwa mbebo, hafhu na zwa dzipfanelo na vhuifhinduleli?
Kutshilele kwone- kwone na mveledziso ya vhaswa. Zwikhala na u wanala ha tshumelo dza zwi kwamaho zwa mutakalo na mafhungo nga u angaredza.
Zwa vhutshilo zwi ambelwa kha vhukoni ha u vhuiowedzi vhune ha konisa muthu u lavhelesana na dzikhaedu dza vhutshilo ha uvha na uvha?
Izwi zwi katela u dzhia tsheo, u tandulula thaidzo na u davhidzana nga nila yone?
U fhaa vhukoni ndi iwe a masia a ngudo a malo kha mbekanyamushumo dza pfunzo ya tshikoloni?
DziNGO na dzone dzi shela mulenzhe kha u fhaa nivho ya vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa u vha ea maana uri vha kone u vha vhathu vha re na vhuifulufheli?
Hu nga itwa nga dziphurofeshinaa, vhaeletshedzi vha re na ndalukano, vhagudisi kana vhadededzi, vhashumi vha zwa mutakalo kana vharangaphana vha zwa vhurereli kana vhaeletshedzi vho gudiswaho vhane vha si vhe dziphurofeshinaa?
U ea thikhedzo vhaeletshedzi vha si vha dziphurofeshinaa ndi zwa ndeme u vha thusa u konelela mushumoni?
Vhaeletshedzi ngavho na vhone ndi vha ndeme ngauri vha kona u davhidzana na vhaeletshedzi ngavho zwavhui?
U eletshedza zwi oa u sedza kha zwohe kuisele kwa thaidzo na uri hu dzi nga thasululwa hani tshifhingani tshi aho?
U eletshedzwa ndi ha ndeme kha u thusa vhathu u lavhelesana na nyimele dzi konaho/dzi pfisaho vhuungu vhukuma. Zwitshavha zwi nga shumisa tshumelo dzi re hone dzi etshedzwaho kha thikhedzo ya muyani nga tshifhinga tsha nyimele i si yavhui, sa kha vhahulwane vha kereke, Vhashumelavhapo na vhaeletshedzi vho gudiswaho vha si dziphurofeshinaa?
Tswikelelo i nga swikelelwa nga u etshedza ngeletshedzo na mafhungo kana tsivhudzo, u farelela kha kusedzele kwone kwa zwithu uri vhaswa vha shumise tshumelo vho vhofholowa?
U shumisana na dziwe sekithara u khwinisa khwaithi ya ndondolamutakalo kha zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi zwa vhaswa?
U etshedza tshumelo dzo itelwaho fhedzi vhaswa na thangana ya murole nga nani ha zwiimiswa zwa mutakalo?
Tshumelo dza mutakalo dzi tea u swikelelea na u wanala u sedzana na hoea dza zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa?
U gudisa na u ita uri vhashumeli vha zwa mutakalo vha fare vhaswa nga tshirunzi na u honifho ndi zwa ndeme?
Vhashumeli vho gudiswaho vha nga si kombetshedze mikhwa yavho kha vhaswa, fhedzi vha o vha tendela uri vha ibule vhone vhane sa vhathu-vho?
Khethekanyo iyi i bvisela khagala masia a ndeme hune maitele a u lavhelesana na mafhungo a vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa a nga vha hone, na hune vhaswa vha nga wanala hone. Ndi zwa ndeme u lavhelesana na thaidzo dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa u ya nga hoea na nyimele dzine vha iwana vhe khadzo?
Uri u dzhenelela hu tshimbile nga nila yo teaho, vha tea u shumana na thaidzo dza zwa mutakalo wa vhaswa masiani ohe?
ivha nga ha dzipulane dzo vhetshelwaho u khwinisa tshumiso ya tshumelo dza zwa mutakalo?
Shela mulenzhe kha zwo?
Thusiwa u ita vhungoho ha uri vha ivha zwine vha khou ita nahone nga nila ifhio. Tsumbo, thandela ya vhadzulapo ya vhaswa?
ivhona sa vhashumisani musi vha tshi shela mulenzhe kha nyito dzi kwamaho matshilo avho?
Tsumbo dza tshaka dza nyimele, tshumelo na nyito dzi oeaho uri hu vhe na mveledziso kwayo ya vhaswa?
Ndi fhethu teaho vhukuma, hune vhushaka ha vhukati ha vhathu na vhudavhidzani zwa thoma hone.
Vhabebi vha tea u amiwa nga nivho na zwikili zwa u davhidzana na vhaswa vhavho nga ha mitakalo na vhuvha havho?
Vhudavhidzani havhui vhukati ha mirao ya mua ndi zwa ndeme?
Madzangano a tea u thusa nga u?
Vhaaluwa na vhabebi vha tea u uuwedzwa u dzhenela ngudo idzi?
Tshikoloni ndi fhethu hune ha vha na zwikhala zwa u swikelela mbalo khulwane ya vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
Vhaswa vha fhedza tshifhinga tshavho tshinzhi vhe tshikoloni.
A tshi fani na zwiimiswa zwa mutakalo, ngauri hu na tshikhala tsha u nekedza dzisesheni kha vhaswa nga misi.
Pfunzo ya dzithanga ndi ya ndeme sa izwi i tshi netshedzana nga zwikhala kha vhaswa zwa u gudisana tshikoloni na nna ha tshikolo?
Vhagudisi vha dzithanga ndi vhaswa vho gudiswaho zwa matshilisano hafhu vho lavhelelwa u kovhekana mafhungo kana tsivhudzo i fanaho na ya vhawe vhaswa?
Vhagudisi ngavho vha galatshwa sa vhathu vha inekedzelaho, mbalo khulwane ya vhaswa i a swikelelwa nga zwifhinga zwa vhukoni ha zwa matshilisano tshikoloni?
Zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi zwi tea u vha hone na u swikelelea nga vhaswa nga nila i leluwaho?
Vhashumi vha zwa mutakalo vha tea u gudiswa u shumisana zwavhui na vhaswa, u vha konisa u etshedzana nga ndondolamutakalo nga nani ha u haula?
Muhasho wa zwa Mutakalo wa Lushaka nga tshumisano na NAFCI zwi ngomu kha u dzhenisa tshumisoni Vhurangeli ha Kiiniki i Shumiseaho ya Vhaswa kha zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi u ita uri zwi anganedzee na u swikelelea kha vhaswa?
Vhaswa vha tea u uuwedzwa u oa thuso na ngeletshedzo hu sa sedzwi uri vha a lwala kana a vha lwali?
Tshumelo dza zwa mutakalo dzi tea u shumisea nga vhaswa uri vhaswa vha kone u dzi shumisa.
Kanzhi vhaswa vha wanala fhethu ha mishumo, hafhu vha angana na zwiwo zwi si zwavhui (tsumbo, mafuvhalo mahulwane mushumoni na u shengedzwa) na zwavhui (u phuromothiwa mushumoni) musi vho tholwa nga dziindasiiri khulwane. Vhaswa vha tea u vha na pfunzo, vhukoni na ndalukano dzo teaho uri vha wane mushumo?
Hu tea u vha na mbekanyamushumo dzi khwahisedzo mutakalo na tsireledzo ya vhaswa sa vhatholiwa?
Sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe dzi tea u uuwedzwa u ea vhaswa zwikhala zwa u wana tshenzhemo ya mushumo?
Vha tea u fhiwa zwikhala zwa u wana ndalukano vhe mushumoni u bveledza vhukoni vhu oeaho uri vha kone u wana mishumo?
Fhethu ha mushumo ndi fhethu ha ndeme ha pfunzo dza malugana na zwa mutakalo wa vhaswa.
Maitele u dzhenelela a tea u vha o itelwaho u swikelela vhaswa, nga maana avho vha re khomboni dza u tambudziwa?
Izwi zwi katela vhaswa vha si na mahaya, vha dzulaho zwiaraani, vha wanaho tshelede nga kha zwa vhudzekani, vhugevhenga na zwiwe-vho?
Vhawe vha dzhenelela kha mikhwa ya khombo uri vha kone u itshidza?
Vhaswa vha re zwiaraani vha khomboni dza u vha nyimeloni dzi pfisaho vhuungu. Musi vha na thaidzo dza zwa mutakalo a vha yi u oa ndondolo nahone kanzhi vha litshedzela zwithu u swikela vha tshi?
Vhutshilo ha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa avha vhu a kona ngauri a vha na tshomedzo dzi oeaho dza u tshila zwavhui?
U shumana na thaidzo dzi kwamaho vhaswa vha re zwiaraani zwi oa tshumisano yo fhelelaho na zwigwada zwa dzikereke, dziNGO, na mihasho yo fhambanaho ya Muvhuso sa Mihasho ya Mutakalo na Mveledziso ya Vhapo?
Madzangano aya a na mushumo wa ndeme une a tea u u ita malugana na mveledziso ya zwa muya na vhuifari ha vhaswa?
DziCBO na dziNGO a wanala tshitshavhani, a nga ita mushumo munzhi kha u thusa vhaswa u ibveledzisa na u bveledzisa zwitshavha zwa havho?
A nga thusa hafhu kha u khwahisedza ndeme dza mia, u etshedzana nga zwikili zwa vhutshilo na dziwe mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa?
U phuromotha kana u isa phana zwa mutakalo hu tea u bvelela vhuponi hohe hune vhaswa vha dzula kana vha wanala hone nga zwigwada. Izwi kanzhi ndi zwigwada zwi re khomboni zwa vhaswa vha si na vhuyo?
Dzisenthara dza u valela vhana na mahaya a vhana ndi tsumbo dza hune vhaswa, vhane vha hanedzana na mulayo kana vha si na mahaya vha wanala hone.
Vha tea u tikedzwa muyani, muvhilini na muhumbuloni, hafhu vha dovhe vha ewe pfunzo na zwikili zwa vhutshilo u itela uri hu vhe na mveledziso yavhui?
Mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dzi tea u monithariwa na oliwa u khwahisedza uri dzi swikelela hoea dza vhaswa na uri vhaswa vha khou shumisa tshumelo idzi nga nila yo teaho?
Hu tea u vha na nila dza u pima khwaithi ya tshumelo dza zwa mutakalo na u khwahisedza arali vhashumisi vho fushea nga zwine vha wana musi vha tshi dalela tshumelo dza zwa mutakalo?
Vhaswa vha tea u shela mulenzhe na u dzhenelela kha u monithara na u ola mishumo/nyito.
Mabogisi a mahumbulwa a tea u vhewa dzikiiniki hune vhashumisi vha nga bula mihumbulo yavho nga ha khwaithi ya ndondolamutakalo?
Hu tea u vha na maitele a u vhigela vhashumisi nga ha mbilaelo dzo hwelelwaho.
Hu tea u vha na sisieme ya u vhilaela ya vhashumisi vha kha zwiimiswa zwa mutakalo?
Khethekanyo ya u fhedza i pendela nga mutevhe wa vhuifhinduleli vhune Mihasho ya Muvhuso ya vha naho u ita vhungoho ha uri tsumbamaitele dzi dzheniswa tshumisoni. Vhuifhinduleli ndi vhu nga n?
Zwohe zwiimiswa zwa mutakalo zwi tea u shumisa tsumbamaitele dza phoisi ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa?
Vhohe vhalanguli vha zwa mutakalo vha zwiiriki vha tea u ita vhungoho ha uri vhashumeli vha zwa mutakalo vha ivha zwa nga ngomu ha tsumbamaitele dza phoisi ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa?
Mihasho ya Mutakalo ya Mavunu i tea u bveledza tsumbamaitele dza phoisi dzavho, dzi tshimbilelanaho na nyimele yavho, ngomu ha mutheo wa tsumbamaitele ya phoisi ya lushaka?
Pfanelo dza zwa Vhudzekani dza Vhaswa dzi tea u honifhiwa na u anganedzwa kha zwohe zwiimiswa zwa zwa mutakalo zwa mavunu hu tshi tevhela vhugudisi ha musi muthu a mushumoni kha tsumbamaitele dza Phoisi ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa?
Ndangulo: Zwa mutakalo wa Vhana na Vhaswa i na vhuifhinduleli ha u tikedza, u anadza/phaaladza na u fhirisela tsumbamaitele dza phoisi mavununi ohe?
Ndangulo: Zwa mutakalo wa Vhana na Vhaswa i na vhuifhinduleli ha u bveledza bugupfarwa dza u gudisa dzi shumiseaho kha vhaswa dzi alusaho nila ine tshumelo dza nga khwinisiwa u ri dzi anganedzee kha vhaswa?
U monithara na u ola u dzheniswa tshumisoni ha phoisi na khwaithi ya tshumelo dza mutakalo dzi etshedzwaho zwi tea u itiwa?
A Tshengedzo: U farwa nga nila ya tshi?
Muswa: Tshifhinga tsha nyaluwo u bva vhuhanani na u pfukhela kha vhualuwa.
B Vhuifari: Nila ine muthu a ifara ngayo kha nyimele?
C Nadzo: Gumofulu?
Mulayotewa: Milayo ya dzangano/nyimele ya muthu ya?
D Vhuholefhali: Maimo a thivhelaho muthu u ita zwi?
U hudza/ u khwinisa: U engedza vhunzhi/ndeme.
H Tshohe: U shumana na muthu wo?
I U dzhielela: U bveledza khwaithi kana zwi?
U utshelana: U vha na vhushaka ha u umekana na zwi?
L Zwikili zwa vhutshilo: Zwikili zwi konisaho muthu u sedzana na vhutshilo ha uvha na uvha nga n?
M Kuhumbulele kwa vho?
N U litshedzela: U sa ea ndondolo kana vhusedzi tshi?
O Mvelelo: Sethe ya ndivho dzo?
P Vhusimulashaka: Khotsi/mualuwa wa munna ndi ee hoho ya mua hafhu ndi ene a langaho zwo?
Thanga: Muthu wa vhukale/maimo/vhukoni vhu faniho na ha mu?
R Khombo: Nyimele i katelaho u vha khomboni.
Nowelo: Muhumbulo wo leludzeswaho wa nga ha zwi?
U fhelisa mbebo: U kunakisa kana u vhofha kana u tshea tshipia tsha tshupu ya fa?
Matshilisano: U angana na vhawe vhathu/vhuifari vhu?
Tshanduko: Nyito ya u shanduka u bva kha nyimele nkene u ya kha i?
Zwa sialala: Zwa u fhirisela mikhwa u bva kha murafho u ya kha mu?
V Dzikhakhathi: U shumisa maana a muvhili muthu o?
W Mutakalo: Nyimele ya u igea, mutakalo wavhu?
Mufumakadzi: Mualuwa wa mufumakadzi.
AIDS Tsumbadwadze ya haelelo ya n?
HIV Tshitshili tshi vhangaho?
NAFCI Vhurangeli ha Lushaka ha Ki?
NGO Dzangano a Muvhuso?
Kha vha adze mutevhe u tevhelaho wa zwiko zwa vhapo vha dzule vha nawo?
Vha pfi nnyi?
Nomboro ya lu?
Nomboro ya lu?
Dokotela wa Mu?
Zwiwe: Tsumbo, dzia?
Dzina a Ki?
Nomboro ya Lu?
Nomboro ya Lu?
Nomboro ya Lu?
Senthara ya thikhedzo ya nga murahu ha u pfa vhu?
Nomboro ya Luingo ya?
Nomboro ya Lu?
Nomboro ya Lu?
Nomboro ya Luingo ya Maan?
Nomboro ya lu?
Dzangano a Aibinizimu?
Dzangano a Vhaholefhali?
Nomboro ya lu?
Senthara ya Vhutshilo ha Mu?
Dzangano a u dededza vhasidzana?
Thandela ya AIDS ya?