Twee en ’n halwe eeu ná sy geboorte... ’n terugblik op die onstuimige lewe van die wonderkind wat deur sy tydgenote verwerp is om uiteindelik in die grootste armoede te sterf
N sy prille jeug is hy as ’n wonderkind beskou, as volwassene moes hy dikwels worstel om siel en liggaam aanmekaar te hou—en toe hy op slegs 35-jarige leeftyd oorwerk en in armoede sterf, was daar nie eens geld om vir ’n graf te betaal nie.
BO: Die skouspelagtige Salzburg soos die stad vandag lyk. Dit is in 1996 deur UNESCO tot Wêrelderfenisgebied verklaar.
Foto: David Iliff, Wikipedia-bydraer wie se besonderhede verskyn by hierdie skakel in die Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web. David Iliff het die groter weergawe van hierdie foto hier op die web geplaas en dit gelisensieer kragtens die Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5 License. Kortliks kom dit daarop neer dat hergebruik vergun word mits behoorlike erkenning geskied en dit slegs versprei word kragtens ’n lisensie wat identies is aan dié een. Amptelike lisensie.
Dit was op dieselfde baie jong ouderdom dat hy, met sy suster Nannerl, konserte in München en Wenen aangebied het. Hy was ’n sensasie.
Toe, tien jaar lank met ’n onderbreking af en toe, het sy pa hom op konsertreise deur Europa geneem. Vorste het hom na hul howe ontbied en hy het die howelinge aan sy voete gehad met sy tegniese vaardigheid en verstommende vermoëns tot improvisasie. In 1768 het hy sy eerste opera, La Finta Semplice, op versoek van die keiser gekomponeer.
In Rome het hy as dertienjarige seun vir ’n musikale kragtoer gesorg. In die Sixtynse kapel in die Vatikaan—só lui die vertelling—het hy op dag ’n beroemde Miserere (’n toonsetting van stemme van die boetpsalm 51) van ’n ou komponis, Allegri, gehoor. Hierdie pragtige koorwerk is so jaloers deur die Sixtynse kapel bewaar dat geen ander kerk dit in die hande kon kry nie. Mozart, wat die werk net een maal gehoor het, het egter huis toe gegaan en die hele komposisie foutloos uit sy kop neergeskryf.
Die volgende jaar is hy met die sangeres Constanze Weber getroud. Constanze was die sussie van Aloysia Weber, ’n meisie vir wie hy hartstogtelik lief was, maar wat hom verwerp het.
Baie is al geskryf oor Mozart en Constanze, maar daar word vandag gereken dat hul huwelik, hoewel kort, gelukkig was. Op ’n keer het hy immers só oor haar aan sy pa geskryf: “Ek het haar lief en sy bemin my met haar hele hart. Sê my of ek ’n beter vrou kon begeer het.”
NET om ’n bestaan te maak, het egter vir Mozart ’n opdraande stryd geword. Die gemeenskap het belangstelling in hom verloor, want hy was nie meer ’n “wonderkind” nie, maar ’n volwassene wie se geniale talente in sy tyd eenvoudig nie na behore raakgesien kon word nie.
Hy het sy en sy gesin se brood probeer verdien deur te komponeer en in die openbaar op te tree, maar wanhopig gespartel om kop bo water te hou. In Wenen het hy van geleentheidsopdragte, musiekonderrig en ’n klein salaris as keiserlike kamerkomponis gelewe. ’n Komponis het destyds min beskerming geniet en is dikwels nie eens vir opvoerings van sy werke vergoed nie.
Die Huwelik van Figaro, wat in 1786 geskep is, is die volgende jaar deur die meesterlike opera Don Giovanni opgevolg. In ses weke in 1788 het Mo­zart sy laaste drie simfonieë gekomponeer— dié in C (die “Jupiter”), E-mol en G-mineur. Hy het die opera Così Fan Tutte (Alle Vroue Maak So) in 1790 geskryf.
In die laaste jaar van sy lewe het Mozart die opera Die Towerfluit gekomponeer. En drie maande voor sy dood het ’n geheimsinnige vreemdeling, wat heeltemal in grys aangetrek was, hom kom vra om ’n Requiem (Dodemis) te skryf. Die man se voorkoms het Mozart se verbeelding so aangegryp dat hy later vas geglo het dat die vreemdeling ’n boodskapper van die Dood self was.
’n Dag ná Mozart se dood op 5 Desember 1791 is hy in ’n massagraf begrawe. Daar was nie geld vir ’n graf nie. Boonop was sy geliefde Constanze siek en kon sy nie sy begrafnis bywoon nie. Net ’n paar vriende het die kis na die graf gevolg, maar ook hulle het—lui die vertelling—gou omgedraai weens die gietende reën en koue. Toe Constanze later haar man se graf wou besoek, kon niemand haar meer die plek wys nie.
In skerp teenstelling met sy onwaardige begrafnis het Mozart van die geesverheffendste pragmusiek nagelaat wat ooit gekomponeer is. Bewenewens sy 22 operas het hy meer as veertig simfonieë geskryf en baie gewyde musiekstukke. Hy was ook verantwoordelik vir serenades soos Eine Kleine Nachtmusiek, concerto's vir solo-instrumente, kamermusiek en verskeie sonates.
Altesame het hy meer as 600 werke gekomponeer. Hoewel hy self ’n register van al sy werke probeer opstel het, was dit baie onvolledig, maar in 1862 het die Oostenrykse musiekliefhebber Ludwig von Köchel almal sorgvuldig gekatalogiseer. Dit is waarom hulle vandag steeds aangedui word met die letters K.V. of K. en ’n syfer ná die naam van die werk.
’n Mens kan wel wonder watter ander wonderlike musiekwerke vandag gehoor kon gewees het as Mozart nie so vroeg gesterf het nie. Maar met sy ryk repetoire wat hy in so ’n kort tyd versamel het, het hy sy plek onder die grootstes verewig. Soos Joseph Haydn op ’n keer Mozart se bydrae tot musiek beskryf het: “Ek stel dit aan jou, op my erewoord, dat hy die grootste komponis is wat nog gelewe het.”
REGS: Spykerskrif of wigskrif, die skrifsisteem wat in die Midde-Ooste in die destydse Mesopotamië ontstaan het. “Ware” skrif, of fonetiese skrif, het onafhanklik in vier beskawings op aarde ontwikkel, te wete Mesopotamië, China, Egipte en Mesoamerika. Maar dit was die hiërogliewe van die ou Egiptenare wat ’n kardinale invloed op ons skrifgeskiedenis gehad het, word vertel, soseer dat hulle uiteindelik ons eie alfabet geïnspireer het. Die wigskrif wat deur die Sumeriërs in Mesopotamië ontwikkel is, kon ook ’n sekere rol in hierdie verband gespeel het, maar navorsers reken tans dit was nie so instrumenteel nie. Nogtans is wigskrif vir ons belangwekkend omdat dit ’n produk was van die Midde-Ooste waar ook ons Bybel, die Heilige Skrif, ontstaan het. Dat die ou Sumeriërs wel hul besondere deel gedoen het om die kultuur van skrif te vestig, kan nie ontken word nie.
Jy gryp ’n pen of potlood en maak ’n vlugtige aantekening—sonder om ’n oomblik te dink aan alles wat hierdie eenvoudige handeling van jou voorafgegaan het. Want baie duisende jare lank het die mense niks van skryf geweet nie. Of dalk het hulle vroeg-vroeg en baie vaagweg iets geweet, maar nie regtig nodig gehad om op hierdie wyse te kommunikeer nie. Maar toe kom mense in verskillende ou beskawings vorendag met briljante idees oor skrif... volkere soos die ou Sumeriërs van Mesopotamië en die ou Egiptenare. En dit was idees soos dié wat die wêreld dramaties sou verander...
IE weer is guur en die see onrustig aan die suidkus van die massiewe Donker Vasteland. Daarom dat die groep strandbewoners hulle vir die dag teruggetrek het in hul grot in ’n krans hier vlak by die see.
Knorrige mans sit in ’n kring en een van hulle dreunsing ’n eentonige lied, maar dit is nie duidelik of sy kamerade sy uitvoering begryp of selfs omgee om dit te verstaan nie. Weg van hulle, teruggetrokke in ’n hoek, is ’n ou patriarg egter besig met sy eie ding.
Hy graveer ’n patroon, ’n komplekse meetkundige motief, op stukkies oker. Wat wil hy daarmee bereik? Wat wil hy eintlik sê?
Ná vele duisende jare word sy produk of kunswerk of wat dit ook al was in die sogenaamde Blombos-grot aan die Indiese Oseaan sowat 300 km oos van Kaapstad uitgegrawe. En vir die wetenskaplikes wat met die vonds gemoeid is, beteken dit ’n wonderlike ding. Hoewel hulle nie weet wat die ou Suid-Afrikaner in die gryse verlede se bedoeling daarmee was nie, maak hulle ’n opspraakwekkende afleiding.
Ons beskrywing hierbo van die grotbewoners se doen en late is natuurlik slegs ’n verbeeldingsvlug oor hoe die mense destyds in die grot kon gelewe het. Maar die artefakte, insluitende die twee stukkies gegraveerde oker wat gevind is—al is hulle slegs sowat vyf en agt sentimeter lank—is daar vir almal om te sien. Hierdie okerstukkies is onskatbaar waardevolle reste waardeur die mense van vergange tye steeds met die moderne mens kommunikeer.
Skrif soos ons dit ken, was dit weliswaar nog lank nie. Maar dit is ook ’n goeie vraag presies watter pogings van die mens om êrens iets uit sy innerlike wese “neer te pen” nou eintlik as “skrif” beskou moet word en watter nie.
Baie belangwekkend vir ons is die skrifsisteem wat in die Midde-Ooste in die destydse Mesopotamië ontstaan het. Daardie streek het ’n onberekenbaar gewigtige rol in die geskiedenis van die mens gespeel. Dit spreek byvoorbeeld boekdele dat ons Bybel, die Heilige Skrif, ook mettertyd in die Midde-Ooste geskryf sou word.
MESOPOTAMIË was ’n uiters interessante wieg van skriftekens. En dit is danksy die antieke praktyk om met ’n stuk riet in klam kleitablette te skryf dat ’n menigte geskrifte uit daardie streek vir ons behoue gebly het. Die wigvormige tekens wat in die klei aangebring is, het ’n heeltemal nuwe era in die mens se geskiedenis ingelui.
Hierdie kleiskrywery is, soos gemeen word, die een of ander tyd rondom of ná 3300 v.C. deur die ou Sumeriërs bedink, ’n volk van die suide van Mesopotamië, in die land Sumer, in die teenswoordige Irak.
Nadat daar met die stiffies van riet op die nat klei geskryf was, is die kleitablette in die son neergesit om droog te word. Die klei kon hersirkuleer word indien dit nie nodig was dat ’n spesifieke geskrif blywend bewaar moes word nie. Andersins kon die kleitablette gebak word om hulle te laat verhard en die inskripsies daarop permanent te maak.
BO: Wigskrif op ’n bousteen in Ur (of Urim in Sumeries). Ur was ’n stad in die antieke Sumerië, waar Tell el-Mukayyar in Irak vandag geleë is. Dit word deur baie mense beskou as dieselfde Ur van die Chaldeërs wat in Genesis 11 in die Bybel genoem word as die geboorteplek van die aartsvader Abram (Abraham).
Die Sumeriese wigskrif het min of meer 1000 unieke tekens gehad—of sowat 1500 indien die variante bygetel word. Hierdie getal is in die begin van die Akkadiese optekeninge tot omtrent 600 verminder. Wigskrif het oor ’n tydperk van drieduisend jaar aansienlike veranderings ondergaan.
Die onverskrokke Rawlinson het hom op ’n lys van nagenoeg 30 cm breed en sowat 150 m hoog teen die krans begewe om die inskripsies te kopieer en met mekaar te vergelyk.
Die meeste woorde is met ’n samevoeging van klank- en beeldtekens geskryf. ’n Prent van die vloerplan van ’n huis het wel “huis” beteken, maar wanneer dit deur ’n paar lopende bene gevolg is, het dit die werkwoord “uitgaan” gevorm.