2 Samuel. Chapter 24
11 Toe Dawid die môre opstaan--die woord van die HERE het naamlik tot die profeet Gad, die siener van Dawid, gekom en gesê:
12 Gaan heen en spreek met Dawid: So sê die HERE: Drie dinge lê Ek jou voor; kies vir jou een daaruit, dat Ek jou dit kan aandoen--
15 En die HERE het 'n pes onder Israel beskik van die môre af tot op die bepaalde tyd, en van Dan tot Berséba het daar van die volk sewentig duisend man gesterwe. 'Afgemaakt met rozemarijn...' | Maandblad Zuidafrika
'Afgemaakt met rozemarijn...'
Daniel Hugo is een Zuid-Afrikaanse dichter en vertaler, bekend en geliefd om zijn bijdragen aan radioprogramma’s over literatuur. Hij werkt momenteel in vaste dienst voor Protea Boekhuis, waar hij, zoals hij onlangs in een interview verklaarde, ’s morgens vertaalt en ’s middags manuscripten persklaar maakt. Daniel Hugo is onder meer de vertaler van Herman de Coninck, Tom Lanoye en Adriaan van Dis. Binnenkort verschijnt zijn Afrikaanse vertaling van de internationale bestseller Het diner van Herman Koch.
Woordspel is een van die interessantste uitdagings vir ’n vertaler – selfs by twee nou verwante tale soos Nederlands en Afrikaans. Ek het pas die vertaling van Herman Koch se fassinerende Het diner voltooi en my reeds op pagina 27 vasgeloop in die volgende passasie waarin ’n baie irriterende restaurantbestuurder vir die gaste uiteensit wat op die borde voor hulle pryk: “Dit zijn Griekse olijven uit de Peloponnesos, licht besprenkeld met een eerste oogst extra vergine olijfolie uit Noord-Sardinië, en afgemaakt met rozemarijn uit …”
Die moedswillige ek-verteller “… vond het al ruimschoots te veel gelul voor alleen een schaaltje met olijven, en ik had geen zin om hem er zomaar mee weg te laten komen”. En dan volg ’n onderonsie tussen die twee:
“Afgemaakt?” zei ik.
“Ja, afgemaakt met rozemarijn. Afgemaakt wil zeggen dat …”
“Ik weet wat afgemaakt is,” zei ik scherp – en misschien ook wel iets te hard.
“Afgemaakt,” vervolgde ik iets zachter. “Ik weet dat dat niet betekent dat de olijven zijn ‘afgemaakt’. Zoals in ‘neergeknald’ of ‘doodgeschoten’.”
Die Afrikaanse ekwivalent vir “afgemaakt met” in die eerste betekenis hierbo is “afgerond met”, wat natuurlik nie dieselfde polisemiese moontlike het as die Nederlandse “afmaken” nie. Hoe nou gemaak?
Gelukkig het ek, net nadat ek Het diner begin vertaal het, Sam Garrett se Engelse vertaling (The Dinner, Atlantic Books, London, 2012) in ’n Kaapstadse boekwinkel raakgeloop. Miskien was Garrett in dieselfde penarie as ek en kon sy vertaaloplossing my in die regte rigting stuur. Maar nee. Hy het “afmaken met” ewe nonchalant weergegee met “polished off”. En siedaar, die oorspronklike woordspel bly intak!
Ek moes dus iets anders bedink, en my dwalende oog is gou getrek deur die dubbelsinnige moontlikhede van daardie “extra virgine” olyfolie. Die suiwer Afrikaans daarvoor is “ekstra suiwer”, maar die meeste Afrikaanssprekendes gebruik die Engelse “extra virgin”. As die oplossing nie te vinde is by die Engelse vertaler nie, dan wel by die Engelse taal, het ek besluit. My vertaling sien nou so daar uit:
“Dit is Griekse olywe uit die Peloponnesos, lig besprinkel met ’n eerste oes extra virgin olyfolie uit Noord-Sardinië, en afgerond met roosmaryn uit …”
“Extra virgin?” vra ek.
“Ja, besprinkel met extra virgin olyfolie. Extra virgin beteken …”
“Ek weet wat extra virgin is,” sê ek skerp – en miskien ook ’n bietjie te hard.
“Extra virgin,” gaan ek ’n bietjie sagter voort. “Ek weet dit beteken nie die olyfolie is ’n uitsonderlike maagd nie, maar dat dit baie suiwer is.”
Ten slotte iets oor ANNA. Dit is ’n baie handige hulpmiddel naas die driedelige Van Dale. Sedert ANNA op my lessenaar lê, het my vertaaltempo ongetwyfeld verhoog – maar af en toe ook my bloeddruk. Daar is hier en daar doodgewoon foutiewe vertalings, maar dit is eintlik die argaïese en Neerlandistiese vertalings wat my hartkloppings gee. So staan byvoorbeeld by die lemma “afmaken” dat die Afrikaanse “afmaak” ook “doden” kan beteken. Die voorbeeldsin wat gegee word is: duisende besmette volstruise moes afgemaak word. Volstruisboere het seker ’n honderd jaar laas so gepraat. Die gangbare Afrikaans is “van kant maak” as dit oor diere gaan. Gelukkig word dit wel in ANNA verreken in die volgende voorbeeldsin: “een hond afmaken”: ’n hond van kant maak.