As ek mooi terugdink, het daai eerste “wiel” begin draai op ‘n luilekker Desember-middag kort voor Nuwejaar. Die ding het só begin: ‘n Nederlandse vriend, Jean-Louis (oftewel J.L.), het by ons gekuier en terwyl ons op die trappies van ons swembad gebaai het, het hy vertel van ‘n fietsrit van enkele maande gelede.
“Sou julle besluit om te gaan, is die wysste raad wat ek julle kan gee om nie meer as 60 km per dag te ry nie.” En ná ons terugkeer enkele dae gelede, weet ek waarom: Hier is soveel mooi dat dit ‘n sonde is om meer te probeer doen – nie dat mens in elk geval kan nie, want die afgrond is altyd naby en die paaie vol esse. Ook belangrik is om die regte tyd van die jaar daar te wees. Die winter en die aaneenliggende maande is taboe, tensy jy wil gaan ski. Ek sou weer in die vroeë somer (dus laat-Junie) gaan, want dan is die wêreld lowergroen en oortrek met veldblomme. Tog is daar steeds sneeu (‘n snaaksigheid vir ‘n Suid-Afrikaanse oog) op die hoë spitse – en daarsonder sou die besoek baie minder aanskoulik gewees het.
Om geld te spaar gaan ons dus op ‘n volgende keer eerder iets soos Malawi, Viëtnam of Montenegro verken. Maar juis hierom het ons besef: die besonderse Pireneë-kuier móét ons indrink. VERTREKPUNT
Net só ‘n verrassing was die landjie Andorra wat in die hart van die Pireneë wag. Soos Lesotho het dit sy onafhanklikheid daaraan te danke dat dié berge feitlik ondeurdringbaar is. As belastinghemel floreer die eiendomsbedryf en veral ski-hotelle van meer as vyf verdiepings het die afgelope jare opgeskiet. Oornag gerus hier, want die regering moedig toerisme aan en probeer hotelpryse laag hou sodat besoekers langer vertoef.
Ons het die nuwe C-klas Mercedes-Benz wat pas in Suid-Afrika vrygestel is, gehuur. Die ietsie ekstra wat dié luukse voertuig gekos het was die moeite werd omdat sy padhouvermoë goed te pas gekom het en so ook die satellietnavigasiestelsel. Die beste boek wat ons kon opspoor om ons rit te verryk was “Back Roads France – scenic routes, charming hotels, authentic regional cuisine” van Eyewitness Travel. FIETSRYERS
Veral aan die Franse kant het ons hordes fietsryers, soos J.L. vertel het, teëgekom. Ek kan my voorstel dat dit iets moet wees vir ‘n fietsryer om te kan vertel dat hy dele van die tradisionele Tour de France-roete afgetrap het, maar ek het meerdere keer gewonder waarom iemand homself só tot die uiterste beproef. Van oraloor kom hulle – bloedjonk tot spierwitgrys om met geoefende (en minder geoefende!) kuite dié paaie aan te durf.
Elke paar honderd meter dui padbordjies aan dat hul trappery die moeite werd was, want hulle is soveel meter hoër bo seespieël. Dit dui dan ook die gradiënt aan van die pad wat kom. Op die kruin wag spanmaats op die agterosse met ‘n bemoedigende handeklap om die laaste paar meters af te lê.
Af is maklik. Al wat dan moeilikheid kan gee is dat te vinnig ry tot ‘n val kan lei of dat ‘n melkkoei die pad onverwags wil oorsteek. Ons het nêrens vooraf slaapplek bespreek nie, want akkommodasie is volop en dit bied die voordeel dat jy kan ry sover as wat jy op ‘n dag kom. Meerdere keer was gastehuise en hotelle egter vol en het ons eers by die derde of vierde plek geholpe geraak.
Ook was daar ekstra belangstelling in ons Suiderland omdat die 29-jarige Brit Chris Froome die verdedigende kampioen is in vanjaar se 101ste Tour de France. Verlede jaar was Froome (Team Sky) in ‘n klas van sy eie en het nie veel moeite ondervind nie om die Colombiaanse debutant Nairo Quintana (wat nie vanjaar ry nie) om die titel te klop. Froome, wat in Kenia gebore is, het in Johannesburg skoolgegaan. Die deelnemers aan 2014 se fietstoer het vir die eerste keer van Leeds in Brittanje weggespring. En soos gebruiklik sal dié ystermanne ook in Pau, Hautacam, Saint-Lary Pla d’Adet, Bagnères-de-Luchon en Carcassone se gebergtes ‘n draai gaan maak voordat hulle ná 21 dae en 3 663 km die eindstreep sal kruis in Parys. Ek haal my hoed vir hulle af, want dit sit nie in elkeen se broek om dié roete te voltooi nie. G’n wonder twaalf deelnemers, insluitend die voorloper Maurice Garin, is in 1904 gediskwalifiseer vir ‘n verskeidenheid redes wat die onwettige gebruik van motors en treine ingesluit het. As ek in dié pragtige berge moes fietsry sou ek selwers dit waarskynlik sterk oorweeg het om te kroek en ‘n stukkie in ‘n motor af te lê!
JENS FRIIS het ‘n draai gery deur die Oos- en Suid-Vrystaat en bied hier ‘n blik op van die besonderse voorbeelde van sandsteenkerkgeboue in dié geweste. WINBURG: M.T. Steyn, president van die Oranje-Vrystaat, het die hoeksteen van dié kerk in Januarie 1899 gelê, maar spoedig sou die Anglo-Boereoorlog uitbreek en die onvoltooide kerk is deur die Britte as hospitaal gebruik. Bouwerk is hervat ná die vredesluiting in 1902 en dit kon uiteindelik ingewy word op 18 Maart 1904. Die indrukwekkende neogotiese sandsteen kerk is ontwerp deur die argitekte JH & AE Till en opgerig deur die bouers Rundle, Rowe & Marshall.
KESTELL: Die NG kerk op Kestell is vir my die imposantste sandsteenkerk in die Vrystaat. Dit is dan ook die tweede grootste kerk van dié soort in die Vrystaat, slegs dié op Warden is groter, aldus Vrystaatse Argitektuur deur PJ Nienaber, JD Smit en SM Botes. “’n Halfmaanvormige trap voer na ‘n portiek met Ioniese sandsteensuile. Dit vorm ‘n visuele basis vir die agtkantige toring daaragter. Die suile en portiek toon sterk ooreenkomste met die klassieke boustyl terwyl die ingange en toringopeninge Romaans is.” Die hoeksteen van die kerk wat ontwerp is deur Gerard Moerdijk is deur dominee E.J. Smit, die eerste leraar, gelê in 1926. Twee jaar later is dit ingewy en die boukoste was 18 000 pond (sowat R200 000 – minder as wat die meeste motors deesdae kos!).
Daar is destyds in Die Volksblad só oor dié kerk geskryf: “(Die kerk is) ‘n ware Gibraltar wat oor die dorp en gemeenskap in die rustige berlandskap van die Oos-Vrystaat waak.” EXCELSIOR: Die dorp is in 1910 uitgele op die plase Excelsior en Sunlight omdat boere moeg was vir die lang afstand tussen Winburg en Ladybrand. Die NG kerk is in 1925 gebou en dus nog nie eens ’n eeu oud nie. Excelsior, 55 km van Winburg, het in 1911 dorpstatus gekry en sy naam beteken in Latyn “meer verhewe/hoër”, volgens PE Raper se Dictionary of Southern African Place Names. ROSENDAL: Soos baie ander plekke langs die trekroete het Rosendal sy naam te danke aan die Voortrekkers. Die dorp is in 1911 aangelê, maar reeds op 18 Oktober 1837 het die Voortrekkerprediker Erasmus Smit dit aangedui as Roderozendal of Bloemendal. Hy skryf in sy dagboek dat van die trekkers wild gaan skiet het en pragtige blomme uit 'n ``bloemrijk oord'' saamgebring het ``vele door onze ogen nog nooit geziene bloemen, . . . zodat ik proponeerde de plaats, waar we nu met's Gouverneurskamp gekampeerd liggen, Bloemendal of Roderozendal te noemen; overwegende de uitnemend grote rozenrode bloemen de hier in grote menigte gevonden worden: Men behoeft nie eens naar't veld uit te gaan, om de bloemen te zoeken; maar de aangename geur der bloemen wandelt of komt ons hier in `t leger als vanzelf te gemoet.''
En dis in dié blomrykeoord waar daar ook ‘n pragtige sandsteenkerk opgerig is. Maar anders as in Europa is die kerk hier nie omring met huise nie. Nee, in Rosendal - soos menige Hoëveldse dorpie - is die wonings ver van mekaar. Erwe lê oop. Die verwagte ontwikkeling het nooit gekom nie. Voor dié sandsteen gebou staan 'n gedenkteken met die inskripsie "Uit Afrikaner-rou is gebore Afrikanter-trou."
ROUXVILLE: Die sandsteengebou met neogotiese eienskappe is ontwerp deur Richard Wocke. Die hoeksteen van die kerk, ‘n nasionale gedenkwaardigheid, is in 1879 gelê en ná twee jaar was die bouwerk voltooi. Die veranderde toring is in 1924 opgerig, volgens Historic Sites of South Africa deur Deirdré Richardston. Rouxville is in 1864 gestig op die plaas Zuurbult en genoem na dominee Pieter Roux, leraar van die NG kerk op Smithfield van 1853 tot 1874. WEPENER: Die gunstiger toestande in die Vrystaat ná 1870 het geleidelik ook in die kerkbou weerspieël. Die imposantste gebou op Wepener, soos in vele ander plattelandse dorpies, is uiteraard die NG kerk. Dis uit sandsteen in 1882 gebou. Wepener, naby die Lesotho-grens, het tot stand gekom om as ‘n bufferdorp te dien teen die Basothos. Dit het in 1904 munisipale status gekry en is genoem na Lourens Jacobus (Louw) Wepener wat in 1865 omgekom het tydens ‘n geveg met die Basothos. Posted by
Lemoenfontein: Van sanatorium tot herberg
JENS FRIIS het oornag by 'n gasteplaas digby Beaufort-Wes. "De Grote Karoo, uitgestrekte en zonder genade is een uniek Zuid-Afrikaans landschap," lees ek in Zuid-Afrika (Capitool Reisgidsen). 'n Nederlandse gas het waarskynlik dié boek vergeet in die kamer waar ons slaap op 'n gasteplaas, 'n klipgooi van Beaufort-Wes.
Lemoenfontein, anders as die Karoo, sou ek nie as "uniek" beskryf nie, maar dat dit wel 'n "Suid-Afrikaanse ervaring bied", sou ek mee akkoord gaan.
In my Vraag-en-Antwoord-kolom in Naweek+ is 'n algemene vraag wat ontvang word: "Waar kan ons oorslaap langs die N1?"
So toe dit so kom dat ons hierlangs ry, dog ek dat ek Lemoenfontein (ja, dis 'n pragtige naam!) beproef, want dié 4-ster-instelling word meestal hoog aangeskryf. As jy met die N1 van Drie Susters ry, lê Beaufort-Wes se dorpsdam wat lank leeg was links en reg oorkant draai die De Jagerspas uit na Lemoenfontein. Van die uitdraai is die opstal teen die Nuweveldberge reeds sigbaar. Ja, anders as wat mens verwag is dié plaashuis nie op nóg 'n vlakte nie, maar het jy van daar 'n panoramiese blik op eindelose myle veld wat slegs onderbreek word deur die "hoofstad van die Groot Karoo".
'n Victoriaanse Engelsman het in die 1850's besluit om híér huis te bou, want 'n fontein ontspring in 'n klofie agter die opstal. Só standhoudend is die oog dat daar volop water was toe Beaufort-Wes enkele maande gelede een van die ergste droogtes nog beleef het. Weinig is bekend van die oorspronklike eienaar, want die museum in Beaufort-Wes het eens afgebrand, maar dis wel bekend dat hy een keer per jaar van sy vriende uit Engeland en Skotland genooi het om hier te kom jag en die beste te geniet van dié geweste. In latere jare sou die tamaaie plaashuis dien as 'n sanatorium vir tuberkulose-lyers, want droë lug is bevorderlik om dié siekte te beveg. Daarna was dit 'n skaapplaas en nou is dit 'n herberg vir besoekers - byna soos in die begindae. Die oorspronklike gebou met sy dik mure, hoë plafonne en hout vloere het goed behoue gebly, maar moderne byvoegings sluit in plafonwaaiers, eie ingange vir elke kamer en en suite-badkamers. Die binnehowe word omsoom deur koel stoepe voor die kamers. Bougainvilleas tuimel oor die witgekalkte mure, terwyl spuitfonteintjies bydra tot die rus en vrede op Lemoenfontein. Somers kan jy die hitte afspoel in 'n swembad op die plaaswerf of jy kan gaan loer hoe lyk die kameelperde, sebras en elande. By die Karoo- Nasionale Park, net aan die anderkant van die dorp, kan jy ook gaan diere kyk. Beaufort-Wes is naby genoeg dat jy daar kan eet, maar beide die driegang-aandete en die ontbyt op Lemoenfontein is sterk aan te beveel. In die somer word dit op die groot veranda voorgesit en van hier kan jy saans kyk hoe glip 'n onophoudelike stroom motors deur Beaufort-Wes. SOU JY WOU GAAN
* Lemoenfontein se groot afdraaibord kan jy nie mis nie. Dit is langs die bekende dorpsdam by Beaufort-Wes. Van hier tot op die plaas is dit seker so 4 km waarvan die grootste deel met 'n grondpaadjie.
* Bel Lemoenfontein by 023-415-2847, skryf aan lemoen@mweb.co.za of kyk by www.lemoenfontein.co.za
* Die rekening vir ons 2 het só gelyk:
R 790: Kamer (R395 x 2, maar in hoe seisoen kan dit tot R575 p.p. kos)
R 150: Ontbyt
R 300: Aandete
R 269: Drinkgoed
R 54: Toebroodjies met aankoms
R 192: Belasting
Halfway house between Gauteng and Cape Town = Groenhuis, Philippolis
Op die voetspore van 'n onbesonge skrywer
Die skrywer PH Nortjé is onlangs oorlede. JENS FRIIS het op sy voetspore gaan stap in die Baviaanskloof waar Nortjé eens gewoon het.
“Ek is gebore in die tyd toe moeders nog nie verwagtend ¬geword het nie en ’n engeltjie die baba uit die hemel aarde toe ¬gebring het,” lui die aanvangsin van Korsies van growwebrood, PH Nortje se biografiese ¬vertelling.
En 91 jaar ná dié “aankoms” op aarde het dié skrywer onlangs die aardse met die ewige verwissel. Sy laaste jare het hy deurgebring in ‘n aftree-oord op die Strand. En dis van hier waar hy en sy drie seuns ‘n herinneringstog na sy jeugland aangepak het in 2000. Dié nostalgiese terugreis na die familieplaas in die Baviaanskloof anderkant Willowmore het gelei tot Volstruise, met wie gaan jy trou? – ‘n móét as jy ‘n tog ná die onherbergsame vallei aanpak, soos ek onlangs.
Van die Strand tot in die Kloof en eindelik tuis op Ouma Gerty se verlate plaaswerf het die 80-jarige Nortjé (saam met sy seuns) gereis “met ‘n laaste rustelose verlange soos ‘n ‘kriewel’ in sy hart”, om by Marina le Roux op oulitnet.co.za te leen. En in die skrywer se woorde self: “Of ek weer in my leeftyd hier sal kom, weet ek nie. Dit is onwaarskynlik. En daarom het ek nou wat my betref, finaal kom afskeid neem. Die herinneringe sal ten minste altyd by my bly; dit kan niemand van my wegneem nie.”
Dis in die hoofslaapkamer van sy ouers se opstal op Klipfontein waar Nortjé op 20 Oktober 1920 gebore is. Hy was die jongste van vier kinders en die tweede kleinseun van Petrus Hendrik Smith – ‘n Britse Settelaar. Hy word Peter Henry gedoop omdat dit glo sagter op die oor is vir só ‘n klein dingetjie. Maar die voorletters PH bly. Sy geboortehuis staan steeds. As jy van Willowmore se kant deur die Winterhoek- en Kougaberge ry is dit regs van die pad by Studtis. Die veranda en pilare is daar. Ook die klipmuur wat dit omring. Maar die groot huis is jammerlik vervalle. ‘n Muur is nat van ‘n dak wat lek. Die inwoners het glo vuurgemaak met van die plafonplanke. “Dis ‘n tragedie,” sê ‘n boer. “As dit nóú gered word, kan dit nog ‘n lieflike gastehuis word. Dis goed geleë hier langs die pad.” Só het die familiebegraafplaas en die ou verwaarloosde woning Nortjé ontstel dat hy skryf: “Maar wanneer die woonhuis, die veilige hawe van geslagte in die familie, stuk-stuk verval totdat daar nog net ’n bouval oorbly, is dit amper roerender as die dood.” Maar eens was dit anders. “Geld was hier nooit. Maar aan geborgenheid en liefde en gasvryheid was daar nooit ’n gebrek nie”, verduidelik Nortje aan sy seuns.
In sy kinderdae, byna ‘n eeu gelede, was dié ‘n geïsoleerde boeregemeenskap - ‘n plek waar gelééf is deur oorvloed én droogtes. Sulke lief en leed in ‘n plaasgemeenskap ontruk hy dan ook aan die vergetelheid en herskep dit in boeke soos Voetpad se kloof, Die Groen ghoen en Die Wildedruif val. Laasgenoemde vertel getrou van die tragiese gebeure van die nag van 5 Mei 1916. ‘n Vloed, soos nog nooit tevore, het die Klowers toe getref. Maar sedertdien het daar baie water in die see geloop. En Nortjé, onder meer kontreiskrywer, het genadiglik baie hiervan geboekstaaf. Kort ná Nortjé se dood onlangs was hordes mense in die Baviaanskloof vasgekeer deur vloedwater in ysige weer. En só het die geskiedenis van Die wildedruif val, homself byna herhaal. SOU JY GAAN
* Hou die weer (www.weathersa.co.za) fyn dop as jy ‘n rit na die Baviaanskloof beplan. Reën en sneeu is swerknaters wat jou maklik hier kan vaskeer.
* Daar is net één grondpad deur die Kloof. Van Willowmore tot by Nortjé se grootwordhuis by Studtis kan jy met ‘n motor aanpak. Maar as jy deur die hele kloof wil ry het jy ‘n bakkie of ‘n 4x4-nodig. Die pad se toestand hang baie af of dit onlangs gespoel het.
* Daar is deesdae meer blyplek hier as wat daar toeriste is. Gasteplase gedy. Ek het oorgebly by die Sederkloof Lodge (www.sederkloof.co.za). Meer hieroor in ‘n volgende uitgawe van Naweek+.
Hotel met 'n uitsig
JENS FRIIS het oorgebly in 'n hotel met een van die allerbeste uitsigte langs die Tuinroete.
As jy soek na 'n besonderse plek om jou geliefde (of jouself) te bederf, verloof te raak of vir wittebrood te gaan, is die Views Boutique Hotel in Wildernis hoog op my lysie.
Hier op 'n enorme duin is dié eksklusiewe vyfster boetiekhotel nie te lank gelede staangemaak. Die pasklaar naam sê alles: dié luukse kleiner hotel (Boutique Hotel) het voorwaar 'n panoramiese uitsig (View). Só hoog troon dit bokant die strand uit dat dit waarlikwaar voel of jy bo-op die waters van die Indiese Oseaan dryf. In die ooste voer die kuslyn jou oog so ver as wat die oog kan sien in die rigting van Knysna, suid verdwyn die see in Antarktika se rigting, oos sien jy drie of vier huisies uitsteek van Victoriabaai en agter jou waak die Outentiekwa-berge. Ja, dis 'n area ryk aan skoonheid en dinge om te doen, maar dié is só 'n besonderse hotel dat jy waarskynlik nooit sy deure sal wil verlaat nie.
Views Boutiquel Hotel verlei jou om van die gewone wêreld te vergeet sodat jy al te geneë is om weinig te wil doen in 'n omgewing waar alles byderhand is.
Só is die ruim kamers - in blou, wit en beige - voorsien van ekstras soos 'n espresso-masjien, reuse platskerm-TV, multi-mediapseler en iPod-koppelings. Hortjies skei die badkamer van die slaapkamer, maar dié kan jy ooptrek en só 'n kollosale vertrek skep. Slegs 'n ekstra-grootte ovaalbad verdeel dan dié twee ruimtes. Daar is nie ingeboet op plek om soveel hotelkamers moontlik te kon indruk nie. Ruimte is byvoorbeeld gelaat vir 'n groot dubbelstort en twéé wasbakke. Winters verdryf verhitte handdoekrelings en ondervloerse verhitting die hoendervleis as jy uit die stort of bad klim. Verlaat jy jou spogkamer wag 'n verrassing in die glashysbak. Dié ry heen en weer verby 'n spiraal nagemaakte vissies wat in sirkels "swem". Jy sou sweerlik kon dink jy's in 'n duikboot!
Die allerlekkerste lekker vir my was om op dié hotel se dakdek in die son te lê, my tone te tel, of ver verby my voete te kyk na die waters van die Indiese Oseaan dóér onder. Laat-middag sou ons dieselfde doen op ons kamerbalkon wat suid én wes front. Jy kan dus kyk hoe die son sterf agter die heuwels wat Victoriabaai omring voordat jy gaan aansit vir 'n liplekker maaltyd.
Maar die hotel bied handevol meer waaronder die Views Spa waar jy onder meer in 'n soutbad kan dryf of kan gaan sweet in die volledig-toerguste gim. Daar is ook 'n twaalf-sitplek mediasaal en 'n kamer met Wii-speletjies.
Weens die hoë ligging van die hotel reg langs die strand en see, trek die wind goed hier. Dis daarom gewild onder valskermswewers en vlieërbranderplankryers. Wildernis is in die hart van die Tuinroete en gevolglik is bergfietsroetes tot woudstaptogte net 'n klipgooi ver.
Oorweeg dié hotel beslis as jy weer in dié geweste kom - jy sal verkwik weggaan.
>>>Aparte blokkie, asb.
SOU JY WOU GAAN * Views Boutique Hotel & Spa in Wildernis, is 20 minute vanaf die George-lughawe.
* Buite-seisoen (1 Mei tot 30 September) kos 'n dubbelkamer met 'n see-uitsig vanaf R1600. Daar is gereeld spesiale aanbiedings waar jy 'n ekstra nag verniet kry as jy 'n paar nagte bly of komplimentêre spa-behandelings op die koop toe.
* As jy by dié vyfster boetiekhotel wil bespreek, bel 044-877-8000 of skryf aan info@viewshotel.co.za of reservations@viewshotel.co.za
* Vir meer inligting loer by www.viewshotel.co.za of www.mantiscollection.com.
Groenhuis Guesthouse / Accommodation Philippolis