Nkandziyiso lowu wu sirheleriwile hi nawu wa swa matsalwa. Ku hava xiphemu na xinwe xa xibukwana lexi xi nga kopiwaka hi ndlela/endlelo rihi kumbe rihi mekhenikali kumbe elekitironikali, handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa wo huma eka Khomixini ya swa Vukorhokeri bya Vaaki. Swikombelo na swivutiso mayelana na mpfumelelo wo kandziyisa swi fanele ku kongomisiwa eka Khomixini ya swa Vukorhokeri bya Vaaki, Yindlo ya Khomixini, khona ya xitarata xa Hamilton na Ziervogel, Arcadia 0083?
Yi kandziyisiwile no kondleteriwa hi Vuhlanganisi bya ka Creda.
KHUME RA SWILO LESWI NGA KA XIYIMO XA LE HENHLA SWA VUKORHOKERI BYA VANHU eAFRIKA-DZONGA.
Vumbiwa bya Afrika-Dzonga (Ndzimana ya 10) byi lava leswaku Vukorhokeri bya Vanhu byi?
ku yimela hi ku angarhela vanhu va Afrika-Dzonga, hi ku va na mikhuva ya mafambiselo ya ntirho na vatirhi hi ku landza vuswikoti, nkongomo, ndzingano, na xilaveko xo lulamisa leswi a swi nga ringani swa nkarhi lowu nga hundza.
Vutihlamuleri bya Muthori na Muthoriwa .?
Vuxaka bya Mfumo na Vatirhisi va Milawu.
Vuxaka na vaaka-tiko.
Ku tirha mintirho.
Khomixini ya swa Vukorhokeri bya Vaaki yi nyikiwile matimba hi ku landza Vumbiwa, bya 1996, ku tlakusa no hlayisa xiyimo xa le henhla xa mahanyelo eka vukorhokeri hinkwabyo bya vaaki. Hi lembe ra1997 Khodi ya Matikhomele ya Vukorhokeri bya Vaaki yi hlanganisiwile ivi eku heteleleni yi tlakusiwa eka tinhlengeletano ta vaofisiri va mfumo wa le xikarhi na va swifundza. Swi tlhele swi va swa nkoka ku tumbuluxa tsalwa ra khodi ya matikhomelo ku humesela matwisiselo yo antswa ya leswi ri vulaka swona na leswi yi faneleke ku tirhisiwa xiswona.
Hi ku yimela khomixini ya vukorhokeri bya vanhu, ndzi xiximiwile ku mi nyika hinkwerhu vatirhela mfumo xibukwana lexi hlamuselaka hi khodi ya matikhomelo ya vatirhela mfumo. Khodi ya matikhomelo I phuphu ra nkoka eku tumbuluxeni ka mafumelo layanene na matikhomelo ya kahle ya vatirhela mfumo. Swi tlhela swi humesela erivaleni timhaka to fana na ku hlonipha timfanelo ta vanhu, ku landzelela nawu, vutihlamuleri, mafumelo laya nga rivaleni, matikhomelo ya munhu na leswi a swi tsakelaka.
Khomixini wa vukorhokeri bya vaaki yi kombela eka hinkwavo va tirhela mfumo, ku sukela eka lava nga le ka xiyimo xa le hansi ku fika eka lava nga le ka xiyimo xa le henhla ku kombisa maendlelo laya twisisekaka, tindlela na swiletelo leswi kumekaka eka khodi ya matikhomelo. Leswi a swo koteka ntsena kambe i xileriso lexi hi faneleke ku xi fikelela loko hi lava ku antswisa vukorhokeri eka vaaka tiko. I swa nkoka swinene eka vatirhela mfumo tanihi loko nawu wu ala no bakanyela ekule tinyiko hikuva leswi swi ta tekiwa tanihi loko munhu a xaviwa.
Hi rhandza ku khensa hinkwavo varhangeri na vatirhela mfumo lava tinyiketeke ku ndlandlamuxa khodi ya matikhomelo ya vukorhokeri bya vaaki. Ndzi mi kombela leswaku mi ya mahlweni na ku endla ntirho lowa kahle no ka mi nga lanwi ku ndlandlamuxa matikhomelo ya xiphurofexinali eka vukorhokeri bya vaaki?
Khomixini ya vukorhokeri bya vaaki yi tsakela leswaku xibukwana lexi xi pfuneta eku ndlandlamuxeni ka vutshembheki na ku tiyimisela entirhweni na ku hlohlotela ku tirha hi ku tiyimisela ku fikelela ku herisa vukungundzwana eAfrika Dzhonga.
Xo hetelela, ndzi rhandza ku lemukisa vatirhela mfumo hinkwenu ku vona leswaku matikhomelo ya nwina ya fambelana na nkoka na milawu leswi fumaka vufambisi bya vaaki na leswaku va twisisa khodi ya matikhomelo na xibukwana lexi?
Vatirhi va hofisi ya Khomixinara ya vukorhokeri bya vaaki va pfunile eku lavisiseni no mpfapfarhuta tsalwa ro hetelela?
Xo hetelela hi khensa Ndzawulo ya British ya nhluvukiso wa matiko ku va va hakelele nkandziyiso wa xibukwana xa khodi ya matikhomelo ya swa vukorhokeri bya vaaki.
Xikongomelo xa xibukwana lexi i ku hlamusela leswi kumekaka endzeni ka Khodi ya Matikhomelo hi xitalo. Malongoloxelo ya khodi ya ximfumo ya lava vukheta, ku kongoma na vutivi bya theminoloji ya ximfumo. Xibukwana lexi xi kongomisiwa eku endleni khodi leyi yi twisiseka swinene hi vatirhela-mfumo hinkwavo.
Xibukwana lexi a xi tisi milawu yintshwa naswona xi landzelela xivumbeko xinwe na malongoloxelo ya tinomboro tani hi Khodi ya matikhomelo, ku endlela leswaku swi olova loko swi pimanyisiwa. Loko u tirhisa xibukwana lexi, tindzawulo ti fanele ku engetela swikombiso swa tona leswi fambelanaka na laha va tirhaka kona?
Swi fanele ku tiyisisiwa leswaku vumbiwa bya xibukwana lexi i pfumba leri nga cincaka na swona ri nga lava ku pfuxetiwa hi ku famba ka nkarhi, ku fana na Khodi hi yoxe.
Ku kota ku tlakusa xiyimo xa mahanyelo ya xiphurofexinali entirhweni, vatirhela-mfumo va fanele ku hlohleteriwa ku ehleketa hi matikhomele lamanene. Kutani xibukwana lexi xi fanele ku tirha tanihi xipfuno eku hluvukiseni no nyika vuleteri bya xinkadyana eka vathoriwa hinkwavo. Xibukwana lexi xi tlhela xi va na swikombiso swo tala leswi hlamuselaka mpfilunganyo wa mahanyelo entirhweni, leswi nga tirhaka tanihi masungulo ya vuleteri na ku va yi ri mhaka leyi faneleke ku dyondziwa.
Tanihi leswi swi tirhisanaka na Khodi, xibukwana lexi xi nga pfuneta eku tiyisiseni ka vaaki leswaku va va na ku tshembha eka vukorhokeri bya vaaki hi ku andlala leswi ehleketeriwaka ku ya hi mahanyelo laya amukelekaka na mapimelo ya mintolovelo ya vona.
Swa pfumeleriwa leswaku vanhu va dyondza hi ku xiyaxiya ntokoto. Vutihlamuleri byo hlawuleka byi vekiwa ehenhla ka muthori, ku nga varhangeri va mfumo (Tiholobye na ti MECs) eka xiyimo xa tipolitiki, vafambisi va swiyenge swa vukorhokeri eka swiyimo hinkwaswo, ku tumbuluxa ndhawu leyi faneleke laha minkoka yi vumbiwaka ku endlela leswaku yi va swikombiso leswi nga endleriwa vatirhi hinkwavo?
Xiyenge xa 195 (a) xa vumbiwa xi lava leswaku Mahanyelo ya xiyimo xa le henhla ya xiphurofexinali ya fanele ku tlakusiwa no hlayisiwa eka mafambiselo ya swa vaaki hi ku angarhela. Hi ku landza ntwanano wa nhlengeletano (xintshuxo 2 xa 1999 xa vuhlaganisi bya Huvo ya vubindzuri bya vukorhokeri bya vaaki) vatirhi hinkwavo va swa Vukorhokeri bya vaaki va na vutihlamuleri byo landzelela leswi Khodi ya Matikhomele yi swi andlaleke. Tanihi laha leswi swi vumbaka masungulo yo nghenisa xandla ku lulamisa hambi ku ri ku xupula, muthori u fanele ku vona leswaku hinkwaswo leswi nga ndzeni ka xibukwana xa Khodi ya Matikhomele swi tiviwa vathoriwa hinkwavo?
I swa nkoka ku tlhela hi vula leswaku xikongomelo xo sungula xa Khodi hi lexinene, ku nga ku tlakusa matikhomele layanene. Handlekaswona mutirhi u ta voniwa nandzu wa matikhomele yo ka ya nga ri kahle hi ku landza nawu lowu vuriweke laha henhla, naswona va nga tshinyiwa hi laha swi faneleke hi ku ya hi swiyenge swa 18 ku fika eka 27 hilaha swi cinciweke eka Nawumbisi wo cinca Milawu ya swa Vukorhokeri bya Vaaki wa 1997, loko u tlula nawu wa Khodi ya Matikhomele.
Muthoriwa u tshembhekile eka Riphabiliki na ku hlonipha Vumbiwa a tlhela a boheka ku endla mintirho ya yena ya siku na siku.
Nkongomiso eka Riphabiliki hi ku angarhela tiko- ku nga Afrika-Dzonga. I xilaveko xa nkoka ku va vatirhela-mfumo hinkwavo va tshembheka eka tiko ra vona?
Vumbiwa byi tirha na tlhelo ro karhi leri fambelanaka na timfanelo na kutsakela ka vaaka-tiko hinkwavo. Xo sungula xinawana lexi xa Khodi xi lava vutshembheki bya vatirhela-mfumo, ku ya hi nawu wa xidimokirasi. Xa vumbirhi, vukulu bya Vumbiwa byi fanele ku amukeriwa no hlonipha hi vanhu hinkwavo. Xa vunharhu, mutirhela-mfumo unwana na unwana u fanele ku twisisa leswi nga ndzeni ka xibukwana na xikongomelo xa swona, tirhelo ro hlayisa no lawula nawu lowu nga kona?
Xikombiso xa 1: Vatirhela-mfumo eka swiyenge swo hambana va ringeta hi matimba ku susumeta pholisi. Makungu yo tano ya fanele ku langutisisiwa hi vukheta ku endlela leswaku ku nga vi na nkwetlembetano wa mahanyelo na leswi vuriwaka eka Vumbiwa. Milawu ya vumbiwa yo fana no nghenisa xandla hi vaaki na ku humela erivaleni ka mphakelo wa vukorhokeri swi fanele ku susumetiwa hilaha swi nga kotekaka ha kona eku tumbuluxeni ka pholisi.
Xikombiso xa 2: Xiyenge xa 33 xa Vumbiwa xi pfumela leswaku unwana ni unwana loyi timfanelo ta yena ti khumbhekeke hi swendlo swa mafambiselo u na mfanelo yo nyikiwa swivangelo leswi nga tsariwa. Leswi swi vula leswaku, ku bohiwa hi Vumbiwa, mutirhela-mfumo unwana ni unwana u fanele ku tiyisisa leswaku swiboho swa mafambiselo na swiendlo, swi endliwa hikwalaho ka swilaveko swo twala, leswaku swivangelo leswi nga nyikiwa lava khumbekaka swi fanele ku amukeleka eka vanhu hinkwavo?
Muthoriwa u rhangisa ku tsakela ka vanhu emahlweni loko a endla mintirho ya yena.
Xileriso lexi xi vula leswaku laha ku faneleke ku tekiwa swiboho kumbe mavonele, ku tsakela ka vanhu ku fanele ku famba emahlweni. Ku tsakela ka vatirhela-mfumo kumbe xiyenge xo karhi swi fanele ku ta endzhaku ka ku tsakela ka vanhu.
Xikombiso xa 1: Mutshila loyi a tirhaka exibedlhele u bohiwa hi kontiraka ya vukorhokeri ku tirha ku suka hi awara ya 8:00 ku fika awara ya 16:30. A ku lulamisiwangi nchumu mayelana no nwi hakela ku tirha loko a chayisile. Rihati ri wisile gezi leri phakelaka xibedlhele na tikamara ta vuhandzuri ti karhi ti tirha hi jenereyitara. Jenereyitara na yona yi na swiphiqo kutani mutshila a lerisiwa ku lunghisa jenereyitara hi xihatla hi awara ya 16:00. Swi languteriwile leswaku mutshila a heta ntirho wa yena wa vuhlayisi hambiloko swi vula leswaku u ta heta endzhaku ka nkarhi lowu a faneleke ku tirha wona hi ku landza kontiraka ya yena?
Xikombiso xa 2: Vatirhi vo hlaya va hofisi ya le xifundzheni va navela ku teka masiku yo wisa hi nhweti ya Nwendzamhala. Loko vo pfumeleriwa, swi ta vula leswaku hofisi yi nge swi koti ku nyika vukorhokeri lebyi nga fanela eka vaaka-tiko. Ku fanele ku fikeleriwa ntwanano exikarhi ka vafambisi na vathoriwa lava khumbhekaka, ku hlamusela leswaku vatirhela-mfumo vanwana va fanele ku sala entirhweni leswaku vukorhokeri byi ta ya emahlweni?
Mutirhi u endla hi ku tshembheka leswi languteriweke swa tipholisi ta Mfumo eku endleni ntirho wa yena wa ximfumo tanihi laha swi nga vekiwa eka swileriso swa mfumo ni swinwana?
Nawu mbisi wa timfanelo eka Vumbiwa, wunwana wa kona, wu sirhelela timfanelo ta xipolitiki ta muaka-tiko, lowu katsaka mfanelo yo tihlanganisa na ku va xirho xa nhlangano wihi kumbe wihi wa xipolitiki lowu a tilanghelaka wona?
Nhlawulo wu ta endla leswaku minhlangano ya tipolitiki leyi hlawuriweke hi vanhu vo talat yi ta va yona yi fumaka. Leswi swi vula leswaku vito ra mutirhela-mfumo ri nge boxiwi ku kombisa vandla leri a ri hlawuleke. Swi nga ha vula leswaku leswi faneleke ku rhangisiwa swi fanele ku endliwa ku ya hi nongonoko na tipholisi leti nga amukeriwa hi mfumo wa nkarhi wolowo ti nga hambana na mavonele ya vatirhela-mfumo vokarhi. Vatirhela-mfumo va boheka ku tirhela mfumo lowu hlawuriweke hi ku tinyiketa, vuswikoti na ku tshembheka eku voneni leswaku tipholisi ta humelela.
Xikombiso xa 1: Mutirhela-mfumo loyi a tshembheka leswaku nhlayiso wa rihanyo wa wu fanele ku va xilaveko xa le henhla etikweni naswona u seketela nhlangano wa tipolitiki lowu seketelaka vonele leri. Hambi swi ri tano, Mfumo wa nkarhi wolowo wu tekela ku akela vanhu tiyindlo na ku lwa ni vugevenga ku ri swona swo rhanga eka pholisi. Mutirhela-mfumo u languteriwa ku amukela vonele ra mfumo. Leswi a swi vuli leswaku a tshika ku humesela miehleketo ya yena hambi ku ri vutshila.
Xikombiso xa 2: Loko mfumo wa nkarhi wolowo wu ehleketa ku simeka xikimi xo karhi, i vutihlamuleri bya mutirhela-mfumo ku tsundzuxa ndlela yo antswa leyi xikimi xexo xi nga simekiwaka ha yona, mutirhela-mfumo, hambiloko swi nga endleka leswaku a nga pfumelelani na xikimi, u languteriwa ku veka etlhelo matitwelo ya yena ivi a langutisa ntsena tindlela leti nga kona to hambana na ku langutisa tindlela leti vuyerisaka vaaki lava khumbhekaka.
Mutirhi u ringeta hi matimba ku twisisa a tlhela a endla landzelela milawu kunwe ni swiletelo leswi nga vekiwa ehenhla ka matikhomele ya yena kunwe ni mintirho yakwe?
Ku tirha hi ku tshembheka a hi ndlela leyi enerisaka vaaki na mfumo, vathoriwa va fanele ku tiva leswi va faneleke ku swi tirha, ku ya hi leswi tipholisi ta mintirho ya vona ti faneleke ku endlisiwa xiswona na maendlelo laya faneleke ku landzeleriwa.
Valanguteri va na vutihlamuleri byo vona leswaku vairhi va tiva leswi ntirho wa vona wu lavaka leswaku va swi endla. Vatirhi na vona va ni vutihlamuleri byo ringana ku ringeta hi matimba ku va na vutivi, va tirha hi ku enerisa naswona hi ku landza tipholisi leti tsariweke ni maendlele laya nga wona eka mbango wa ntirho wa vona, hi ku tsakela ka vaaki kunwe ni vanhu lava korhokeriwaka?
Xikombiso xa 1: Ku va u nga ri na vutivi hi vukorhokeri bya timali, muofisiri a pfumelela leswaku xaviwa nhundzu a nga kumanga mpfumelelo eka mukhomi wa timali. Swi vula leswaku nxavo wolowo a wu le nawini na swona wu ta tlakusa minxavo na kutlanga hi mali, magoza ya nawu ya ta landzeleriwa loko nhundzu yi onhaka.
Xikombiso xa 2: Mbuyelo wo pfumala vutivi, mutirhela mfumo u byela unwana loyi a endlaka xikombelo xa mudende hi ta swilaveko leswi faneleke, ndlela leyi faneleke ku landzeleriwa eku kombeleni ka mudende, kumbe mali leyi a nga ringanela ku kuma yona. Leswi swi na switandzhaku swo tika eka muaka tiko yoloyo?
Mutirhela-mfumo u tirhisana na tihuvo ta vaaki leti nga simekiwa ehansi ka mfumo wa milawu na Vumbiwa ku tlakusa ku tsakela ka vanhu.
Tihuvo to hlayanyana ti vumbiwile ehansi ka vumbiwa (Musirheleri wa Vaaki, Mukamberi nkulu wa tinkota, Vukorhokeri bya Vanhu, Khomixini ya swa Ndzingano wa Rimbewu, na swinwana) na mavandla yanwana laya nga vumbiwa hi mfumo wa milawu (Huvo ya tithendara, tikhomixini ta ndzavisiso, na swinwana) Tihuvo leti ti tirha hi ku kambela no vona leswaku ku na mafambiselo yo amukeleka. Vatirhela-mfumo a va fanelanga ku tsanwa tihuvo leti, kambe va fanele ku ti pfuna ku fikelela swikongomelo swa tona, xik. ku nyika mahungu na tinhlamuselo leti ti nga ti lavaka?
Xikombiso xa 1: Loko hofisi ya Musirheleli wa Vaaki yi komberiwa ku lavisisa xirilo xa muaki ehenhla ka ndzawulo ya yinwana na yinwana ya mfumo, yi ta langutela ntirhisano wa vatirhi eka ndzawulo yaleyo ku va nyika mahungu laya lavekaka?
Xikombiso xa 2: Loko Mukamberi-nkulu wa tinkota a kuma leswi nga tshamisekangiki eka xiyenge xa timali xa ndzawulo, vatirhela-mfumo lava swi va kongomeke a va fanelanga ku tekela mbuyelo ehansi. Va fanele ku twisisa va tlhela va khensa ntirho wa Mukamberi-nkulu wa tikonta va tlhela va tirhisana na hofisi ya yena ku lulamisa swihoxo.
Mutirhi u tlakusa vunwe na ntshamiseko wa Rixaka ra Afrika-Dzonga loko a karhi a tirha mintirho ya yena?
Ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo na ku pfumelela ku humelela ka vuswikoti bya munhu unwana ni un?
Ku aka Afrika-Dzonga leyi nga na vunwe naswona ya xidimokirasi leswaku yi ta teka ndhawu ya yona tanihi tiko leri nga na xiyimo xa vutifumi eka ndyangu wa matiko?
Ku kota ku fikelela no hlayisa swikongomelo swa le henhla leswi nga vekiwa hi vumbiwa, vutiyiketi lebyi nga na swikongomelo bya laveka eka vaaka-tiko hinkwavo. Vatirhela-mfumo va tekiwa tanihi xiphemu xa Mfumo, kutani leswi I swa nkoka ngopfu eka vona?
Xikombiso xa 1: Moya lowunene wa ntirhisano, vuxaka bya vatirhikulobye na ku tsakela, kupfuneta na moya wa xi xiphurofexinali hi ku angarhela eka tinxaka to hambana leti tirhaka na vaaki, ti ta va xikombiso eka vanhu hinkwavo. Xikombiso lexinene xi nga va ehofisi laha swibukwana swa vutitivisi kumbe tiphasipoto ti nyikiwa kona.
Xikombiso xa 2: Mutirhi u fanele ku ringeta ku titsarisela khoso yo dyondza rinwe ra tindzimi letinwana ta ximfumo leti tirhisiwaka eka ndhawu yeleyo. U fanele ku tlhela a hlohletela ku tolokiwa ka tindzimi letinwana ta ximfumo etinhlengeletanini laha swi lavekaka?
Mutirhi u ta korhokela vaaki hi ndlela yo kala xihlawa-hlawu, a nga voyameli tlhelo ro karhi ku endlela ku vumba vutshembheki eka vukorhokeri bya vaaki.
Vukorhokeri bya vanhu byi pfuna vaaki hinkwavo, naswona vaaki va langutela ku khomiwa hi ku ringana, hi ku hetiseka, hi ndlela ya xiphurofexinali na hi malwandla. Kutani vatirhi va languteriwa ku tirha hi ndlela yeleyo hi ku khoma vatirhi kulobye na lava va va korhokelaka hi ku ringana, hi ndlela leyi nga ta ka yi nga tisi ku tshembheka eka vukorhokeri ntsena, kambe yi ta simeka vuamukeri bya nkoka na vuswikoti eka vukorhokeri lebyi endliweke.
Xikombiso xa 1: Mutirhi u le ka xiyimo xo tirha na swikombelo swa mintirho swo huma eka vaaki. Makhelwana wa yena wa swi tiva leswaku a nga hlohlotela pfhumba leri, ivi a nwi kombela ku hatlisisa xikombelo xo karhi. Mutirhi u fanele ku kambisisa xiyimo hi vukheta tanihi leswi xinwana na xiwana lexi nga endliwaka ku pfuna makhelwana xi nga tekiwa tanihi ku nwi tsakela ku tlula vanhu vanwana?
Xikombiso xa 2: Mutirhi u fanele ku kombela lava a va pfunaka ku yima hi layini, leswaku unwana ni unwana a ta pfuniwa loko nkarhi wa yena wu fika, handle ko tsakela unwana kumbe ku voniwa onge u endla tano?
Mutirhi wa titsongahata, wa pfuna na ku tinyiketa eka mintirho ya yena yo pfuna vaaki, nkarhi hinkwawo u fanele ku khoma vaaka tiko tanihi tikhasimende leti nga na mfanelo yo kuma vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla.
I swa nkoka leswaku vatirhi va tiva leswaku ku va va tirha hi vukorhekeri bya vaaki, va tibohile ku tirhela rixaka. Vaaki va langutela ku korhokeriwa, naswona va lava leswaku vatirhi va kumeka no va pfuna hi ndlela ya kahle leyi amukeriwaka.
Xikombiso xa 1: Mutirhi u amukela riqingho ro huma eka muaki kambe swi le rivaleni leswaku xirilo xa yena xi fanele ku tirhiwa hi xiyenge xinwana eka ndzawulo. Mutirhi u byela munhu yoloye leswaku a ringeta kunwana. Leswi swi nga endla leswaku munhu yoloye a hetelela a rhumeriwa eka vanhu vo tala handle ko pfuniwa. Leswi a swi pfuni nchumu kambe swi nyika vonele ro biha eka vaaki. Mutirhi u fanele ku tinyiketa ku kuma munhu loyi a nga nwi pfunaka, ndzawulo ya kona na ku tihlanganisa na munhu hi riqingho?
Xikombiso xa 2: Loko u tirha endzhaku ka khawuntara ivi mutirhi unwana a nga ri na munhu loyi a nga yimela ku pfuniwa ekhawuntareni ya yena ku ve mutirhikulobye u na vanhu lava nga fola layini va nga yimela ku pfuniwa hi yena. Mutirhi (lowo sungula) u fanele ku pfuna mutirhikulobye hi ku vitana vanhu eka khawuntara ya yena, loko ku ri ku u ni vutivi lebyi hetisekeke bya vukorhokeri byebyo?
Xikombiso xa 3: Loko munhu a ya eka mutirhela-mfumo endzhaku ka loko va tshembhisanile leswaku va ta hlangana, xik. ku ya kuma vuxokoxoko bya swilaveko swo kuma yindlo ya mfumo, mutirhela-mfumo u fanele a ringeta ku ti nyika nkarhi wo vonana na munhu yoloye hi ku hatlisa. Leswi a swi nga kombisi ntsena leswaku wa kumeka, kambe swi ta komba na vutiyimiseri bya vukorhokeri.
Mutirhi u tekela enhlokweni swiyimo na swivilelo swa vaaki eku tirheni ntirho wa yena wa ximfumo, ni le ku tekeni swiboho leswi va khumbhaka.
Hambileswi swilaveko na/kumbe swivilelo swa vaaki swi nga tikombaka swi nga ri swa xihatla emahlweni ka mutirhi, vatirhi va fanele ku va pfuna, hi ku va nyika vuxokoxoko hambi ku ri swiletelo ku fikelela swintshunxo swa swiphiqo swa vona.
Swivilelo leswi tisiweke hi vanhu ha unwe unwe kumbe hi mintlawa swi fanele ku tekeriwa enhlokweni. Hi ku tihlanganisa na vanhu lava khumbekaka na ku humela erivaleni eka swilo leswi swi nga nghenisa xandla swinene eka ku amukela swiyimo na swirilo swa vanhu?
Xikombiso xa 1: Kliniki ya vutshunguri bya vuvabyi byo ka byi nga tikangi ya karhi ku kunguhatiwa eka tiko-xikaya kambe ku nga ha tirhisiwa yuniti ya movha. Vaaki va fanele ku vutisisiwa ku kumisisa kliniki leyi va yi tsakelaka. Leswi swi ta tiyisisa leswaku ku fikeleriwa xiboho xo twala naswona ku tirhisaniwa na vaaki ka ha ri ekusunguleni.
Xikombiso xa 2: Mutirhela-mfumo u na vutihlamuleri byo humelerisa swikombelo swa timali ta tiyindlo ta vaaki lava pfumalaka lava tshamaka eswidakanini. Loko swikombelo swi nga endliwi hi xihatla, swi ta vula leswaku pfhumba hinkwaro ra tiyindlo ri ta hlwerisiwa na leswaku vanhu va ta hanya eka swiyimo swa le hansi nkarhi wo lehanyana ku tlula leswi a swi ta va swi ri xiswona loko a ku lo hatlisisiwa xikombelo.
Mutirhi u tinyiketile hi ku phakela vukorhokeri hi nkarhi eku hluvukiseni no tlakusa Ma-Afrika-Dzonga hinkwavo.
Mfumo wu hlamuserile swi va erivaleni hi ku hetiseka kutiyimisela ka wona ku hluvukisa vaaki lava a va nga tekeriwi enhlokweni enkarhini lowu nga hundza, tanihi laha swi vekiweke ha kona eka nongonoko wo aka hi vuntshwa ni nhluvukiso. Leswi swi fanele ku endliwa hi tindzawulo hi ku tirhisa minongonoko ya tona.
Afrika-Dzonga i tiko lera ha hluvukaka, hikwalaho ka swivangelo swo hambana xiphemu lexikulu xa vaaki a xi na vutivi bya timfanelo na swiboho swa vona, vukorhokeri lebyi va faneleke ku byi kuma, leswi va faneleke ku swi landzelela na munhu loyi va faneleke ku ya eka yena mayelana na mhaka leyi. Tanihi laha vukorhokeri bya vaaki byi fikelelaka vanhu hinkwavo, vathoriwa va kolota vanhu valavo va nga riki na vutivi, ku va va nyika mahungu hinkwawo, na ku pfuniwa loko va tshika va kombela. Leswi swi fanele ku endliwa hi tintswalo naswona hi ku hetiseka. Hambiloko swi vula ku va hundzisela eka vandla rinwana hi tintswalo kumbe eka muako wunwana?
Xikombiso xa 1: Vatirhi va fanele ku teka xiavi eka minongonoko ya nhluvukiso na ntlakuso leyi nga kona eka tindzawulo. Va fanele ku tiyimisela eka mintirho ya vona leswaku minongonoko yo tano yi endliwa hi ndlela yo olova na swona swi nga tluli nkarhi lowu nga vekiwa.
Xikombiso xa 2: Loko ku tirhiwa na swirho swa vaaki eka xiyimo xa nhlayiseko wa rihanyo, vatirhi va fanele ku tirhisa nkarhi lowu ku nyika vukorhokeri bya switsundzuxo hinkwaswo loko va vona onge vutivi bya vaaki bya nsivelo wa rihanyo a byi ringanangi. Laha vatirhi va nga hlulekaka ku pfuna va fanele ku hundzisela munhu yoloye eka mutirhi kulobye loyi a nga na vutivi hi mhaka yeleyo.
Mutirhi a nga fanelanga ku va na xihundla ehenhla ka muaki unwana na unwana hi ku langutisa rixaka, rimbewu, kumbe lomu a tumbulukaka kona, muhlovo, swa rimbewu, malembe, vutsoniwa, ripfumelo, swa tipolitiki, ripfalo, ku tshembhela, ndzhavuko kumbe ririmi?
Tanihi laha swi vuriweke, vukorhokeri bya vaaki byi korhokela vanhu hnkwavo, ku nga langutisiwi leswaku hi vona va mani eAfrika-Dzonga. Munhu unwana na unwana u na timfanelo ku ya hi vumbiwa ku va a khomiwa hi xichavo. Vatirhi va fanele ku khoma vaaki hinkwavo hi ku ringana, hi malwandla ni ku hetiseka, va ti twa va amukela vukorhokeri lebyi nga fanela?
Xikombiso xa 1: Mutirhi a nga ha ehleketelela leswaku muaki loyi a lavaka ku korhokeriwa, a nga va ari xitavana. Hambiloko mutirhi a nga va a nga swi amukeli ku ya hi mavonelo ya yena, hambi swi ri tano u languteriwa ku nwi nyika vukorhokeri bya xiphurofexinali bya xiyimo lexi ku nga nyikiwa munhu unwana na unwana?
Xikombiso xa 2: Vanhu vo hlaya va forile layini kutani ku fika munhu a nghenelela a lava ku pfuniwa hi xihatla. Loko muthoriwa loyi a pfumelela munhu yoloye a tlula layini, swi vula leswaku u na xihlawuhlawu eka vanhu la va yimeleke ku pfuniwa.
Mutirhi a nga tirhisi hi vusopfa xiyimo xa yena ku tlakusa kumbe ku tshikelela ku tsakela ka vandla ra tipolitiki kumbe mintlawa yo karhi.
Tanihi leswi vukorhokeri bya vaaki byi pfunaka vaaki hinkwavo, lava eka vona ku kumekaka mintlawa yo hambana leyi tsakelaka swilo swo hambana, mavandla ya tipolitiki na vanhu vo tshembha swo hambana, na swinwana. Swi vula leswaku vatirhi a va fanelangi ku nghenelela eka timhaka tihi kumbe tihi leti nga kombisaka ku tsakela ntlawa wo karhi ehenhla ka wunwana?
Tanihi laha vukorhokeri byi nga xiswona, tikhasimende hinkwato ti fanele ku korhokeriwa hi ku ringana hi ku landza tipholisi ta Mfumo. Mutirhi u fanele ku twisisa swinene ku hambana exikarhi ka vutihlamuleri bya yena eka Mfumo na le ka ku tinghenisa eka migingiriko ya vandla ra tipolitiki.
Xikombiso xa 1: Mutirhi u huma eka rixaka ro karhi leri lwelaka mali ya mpfuneto lembe na lembe. Mutirhi u na poso ya le henhla eka ndzawulo leyi faneleke ku kambisisa, ku humelerisa na ku yisa swibumabumelo eka Holobye. Mutirhi yoloye a nga fanelangi ku tirhisa xiyimo xa yena ku humelerisa xikombelo xa vaaki va ndhawu leyi a humaka eka yona, kumbe ku langutela ehansi swikombelo swa vaaki va tindhawu tinwana. Mutirhi yoloye u fanele ku boxela erivaleni ku tsakela ka yena eka murhangeri wa yena ku sivela dzolonga leri a nga va ka na rona?
Xikombiso xa 2: Vatirhi va languteriwa ku seketela swinene Vaholobye/MEC ta vona eku lulamiseni ka matsalwa, na swinwana, laya nga ta tirhisiwa eka swilo swa ximfumo; tanihi minjhekanjhekisano ya mpfapfarhuto wa nawu. Hambi swi ri tano, vatirhi va nge koti ku lulamisa no vumba matsalwa laya nga tirhisiwaka hi Holobye kumbe MEC ya timhaka ta tipolitiki?
Mutirhi u hlonipha no sirhelela ndzhuti wa munhu unwana ni unwana kunwe ni timfanelo ta yena leti nga eka Vumbiwa?
Vatirhi va fanele ku komba xichavo eka vatirhi kulobye na vaaki, ku nga khataleki ku ri i va mani, va languteka njhani, I va xiyimo xihi, na swinwana. Hanyelo ra vatirhi ek a vanhu vanwana ri fanele ri va na malwandla, ri pfuneta na ku fikeleleka?
Xikombiso xa 1: Loko vatirhi va tirhela ekhawuntareni ivi ku ta fika muaki la pyopyiweke swinene naswona a ba huwa, va fanele ku khoma munhu yoloye ku fana na leswi a va ta khomisa xiswona vanhu vanwana, hi ku rhula va tlhela va nwi pfuna kahle. I swa nkoka ku lemuka leswaku vaaki va ta va va langutile xiyimo xelexo hi vukheta ni leswaku mutirhi a nga antswisa xiyimo xa vukorhokeri bya vaaki hi ku khoma mhaka leyi hi ndlela ya xiphurofexinali. Loko xiyimo xo va hlula ku xi lawula, a va fanelangi ku tlhaveka, kambe va fanela ku teka munhu yoloye khwatsi va nwi yisa eka murhangeri wa vona, loyi a nga ta vonana na munhu yoloye exihundleni?
Xikombiso xa 2: Vanhu lava susumetiwaka hi ku hlupheka ku kombela timali ta mpfuneto. Vatirhela-mfumo lava nga na vutihlamuleri byo va pfuna hi tifomo ta swikombelo va fanele ku languta xiyimo xa vona hi vukheta no tlhela va va korhokela hi ntwela-vusiwana.
Mutirhi u tiva no tekela enhlokweni timfanelo ta vanhu to kuma mahungu, handle ka mahungu laya nga sirheleriwa hi nawu.
Vumbiwa byi nyika mavonele mambirhi mayelana no kuma mahungu. Yosungula i ku tlakusa ku humesela mahungu erivaleni, leswi nga ta pfumelela muaka-tiko unwana ni unwana ku kuma mahungu laha swi kotekaka laya nga ta tsakela hi vanhu. Leswi swi ta endla leswaku va nghenela migingiriko yo simeka tipholisi hinkwato leti va lavaka ku ta vona ti simekiwile. Xavumbirhi; mindzulamiso leyi endlaka leswaku vaaka-tiko va sirhelela tinwana ta timfanelo ta vona leti nyikiweke eka Nawumbisi wa Timfanelo. Va nga ha kombela swivangelo leswi tsariweke swa xiendlo xihi kumbe xihi xa mafambisele lexi nga va khumbhaka. Ku ya emahlweni; va nga ha kombela hungu ra endlelo ro sirhelela timfanelo ta vona?
Tanihileswi vaaki va swi tivaka, ku tiyimisela ka leswaku hungu ri va nchumu lowu tsakelaka hi vanhu i ka mpfilungano. Hungu rinwana ri tekiwa ri ri hungu leri nga sirheleriwa ku va ri fambisiwa hi tindzawulo hi ku landza swiletelo swa swiyimo swa Nsirhelelo swa xiyimo xo karhi tanihi laha swi nga nyikiwa hi vuyimeri bya Rixaka bya Vutlhari. Nawumbisi wa dimokirasi yo pfuleka na yona yi lava ku simeka rimba leri nga fanela leri eka rona mhaka yi nga ta lawuriwa hi ndzawulo. Leswi swi ya swi karhi swi tika hi mhaka ya ku Nawu wa Vuxaka bya swa Ntirho wa 1995 wu nyika maendlelo yo karhi ku sivela vatirhela-mfumo ku kuma hungu leri nga khomiwa hi Mfumo tanihi muthori ku endlela ku sirhelela timfanelo tinwana ta ntirho wa vatirhi?
Ndzawulo yinwana ni yin?
Loko xirho xa vaaki xi lava hungu, ku ri ku a swi nge koteki ku nwi nyika rona, tinhlamuselo leti twalaka ta xiboho xexo ti fanerile ku nyikiwa xirho xexo xa vaaki?
Xikombiso xa 1: I swa nkoka ku nyika vanhu mahungu ya xiyimo xa le henhla. Loko muaka tiko loyi a kombeleke mahungu ya loko timali ta mpfuneto ti ri kona a ya nyikiwa nhlamulo endzhaku ka loko siku ro titsarisela tidyondzo to karhi ri hundzile, xikongomelo xo nyika mahungu walawo xi ta va xi nga ha fikeleriwanga.
Xikombiso xa 2: Ku kuma mahungu swi vula leswaku ya fanele ku hlayisiwa no tlhela ya antswisiwa nkarhi ni nkarhi. Loko xirho xa Palamende xi kombela mahungu lawa ka ha faneleke ku va na njhekanjhekisano ePalamente, ku hluleka ka ndzawulo ku nyika mahungu ya ntiyiso yo kongoma ka ha ri na nkarhi swi ta onha moya wa endlelo ra xidimokirasi.
Xikombiso xa 3: Ku nyika mahungu laya nga kongomangiki swi nga vanga swiphiqo. Xik.vaaki va nga ha vutisa hi ta xikimi xintshwa lexi swilo swinwana eka xona swi nga si pasisiwaku hi varhangeri vo karhi. Mutirhi loyi a nga swi tiveki leswi, kambe a ri na vuxokoxoko byi tsongo a nga ha nyika vaaki hi mahungu yo ka ya nga ri ya ximfumo. Mfumo wu ta khoma hi tingana loko ku ta va na ku cinca eka xikimi ivi xi simekiwa hi ndlela yo hambana na leyi vaaki va languteleke yona?
Mutirhi u tirhisana hi ku hetiseka ni vatirhi kulobye ku humelerisa ku tsakela ka vanhu emahlweni.
I swa nkoka ku va vatirhi hinkwavo va lemuka leswaku va tirha ku fikelela xikongomelo xinwe, ku nga ku tirhela mfumo na vaaka tiko hi ku tshembheka. Kutani vatirhi va fanele ku ringeta hi matimba ku tirhisana. Hi ku pfunana na ku seketelana na ku avelana vutivi, miehleketo na switirhisiwa (laha swi faneleke), vatirhi va ta swi kota ku tirha hi ku olova na hi ku tsakela ka mfumo na vaaki?
Xikombiso xa 1: I swa nkoka ku lemuka xikongomelo nkulu xa vukorhokeri bya vaaki na ku twisisa leswaku nchumu wuntsongo wu hoxa xandla xikulukumba, ku pfuneta ku fikelela xikongomelo. Muthirhi u fanele ku amukela miehleketo na swiringanyeto leswi humaka eka vatirhi kulobye. A ku na nkarhi wa mavondzo kumbe ku byela munhu leswaku a suka endhawini ya wena?
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi a vona leswaku xilaveko xo karhi xa vanhu xi nga endliwa hi ku hetiseka loko hofisi ya yena yi tirhisana na hofisi yinwana, mutirhi u fanele ku ringeta hi matimba ku vutisa hi ta ntirhisano wo tano, hambiloko vatirhela-mfumo va hofisi leyinwana a va nga tirhi eku sunguleni?
Xikombiso xa 3: Mutirhela-mfumo u komberiwa hi ndzawulo yinwana ku va eka nxaxamelo wo hlawulo. Loko swi endleka mutirhi u fanele ku pfuna tanihi leswi a komberiweke. Hambiswiritano, u fanele ku tekela enhlokweni swilaveko swa ntirho wa yena eka ndzawulo ya yena a tlhela a kuma mpfumelelo eka mulanguteri wa yena?
Mutirhi u landzelela swileriso hinkwaswo leswi a nyikiweke swona hi vanhu lava nga na mpfumelelo wa ximfumo, ntsena loko swi nga tisi nkwetlembetano na leswi vuriweke eka Vumbiwa ni/kumbe nawu wihi kumbe wihi.
I swa nkoka ku va vatirhi va endla swileriso, ku endlela leswaku vukorhokeri byi endleriwa vaaka-tiko hi ndlela leyinene yo lulama. Minhlangano leyikulu yo fana na tindzawulo ta vukorhokeri bya vanhu ti nga tirha kahle ntsena loko ku ri na nongonoko wa matirhelo lowu hloniphiwaka hi vatirhi. Loko swileriso hinkwaswo swa nawu swo humelerisiwa ka ha ri na nkarhi na hi ku hetiseka, nhlangano hinkwawo wu ta tirha kahle.
Xikombiso xa 1: Mutirhi u amukela xileriso xo huma eka mufambisi kumbe murhangeri wa xipolitiki ku endla xinwana lexi nga pfumeleriwangiki ku ya hi milawu leyi lawulaka vukorhokeri bya vanhu. Mutirhi u fanele ku tiva milawu leyi naswona eka mhaka yeleyo u fanele ku humelerisela erivaleni hi laha mhaka yeleyo yi nga ri ki enawini eka murhangeri. Loko a ya emahlweni a sindzisa, mutirhi u fanele ku kombela leswaku xileriso xi tsariwa ehansi, ivi yena a tsala leswaku u alana na swona a tlhela a vika mhaka eka vurhangeri lebyi nga fanela?
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi a lerisiwa hi murhangeri wa yena ku endla xikombelo xo xava nhundzu laha ku nga landzeleriwangiki ndlela leyi faneleke yo xava nhundzu, mutirhi a nga kombela leswaku mhaka yi hundziseriwa eka muofisiri wa tinkota ku teka xiboho.
Mutirhi a nga faneli ku tirhisa xinwana-manana eka maxaka ni vanghana eka migingiriko ya swa ntirho naswaona a nga fanelangi ku tirhisa matimba kumbe nhlohlotelo wa yena eka mutirhi unwana kumbe a hlohleteriwa ku tirhisa matimba ya yena hi vusopfa?
Vukorhokeri bya vanhu byi fanele ku thola, tlakusa no hakela vatirhi lava, handle ka mavonele ya vona ya tipolitiki, kumbe ku va swirho, vuxaka kumbe xirho eka vaaka-tiko, va nga na vuswikoti ku nyika vukorhokeri. Migingiriko leyi landzelaka a yi amukeleki.
a Xihlawu-hlawu- leswi swi vula leswaku vathoriwa vanwana lava hlamuriwaka va thoriwa, tlakusiwa, rhurhisiwa kumbe va khomiwa kahle swinene hikuva va ri vanghana, kumbe tlherisela xandla, ni swi b Xinwana manana- leswi swi vula leswaku mutirhi u thoriwa, tlakusiwa, rhurhisiwa, kumbe a nyikiwa swinwana kumbe xipfuni ntsena hi ku va a ri na vuxaka bya ngati kumbe byinwana na munhu loyi a nga eka xiyimo xo pasisa xikombelo xexo kumbe ku nhlohletelo eka endlelo?
Xikombiso xa 1: Vatirhi vambirhi (A na B) va thoriwa eka vukorhokeri bya vanhu. Va nyikiwa xiyimo xo fana, i vanghana lavakulu naswona va tirhisa hofisi yinwe. Mutirhi B u tlakusiwa ku va murhangeri wa Tatana A eku heteleleni, u le ka xiyimo xo nyika mintirho yo hlawuleka eka Tatana A, leswaku a ta kota ku komba swilo swa le henhla leswi nga endla leswaku a va a hlawuriwile ku va a tlula mutirhikulobye. Loko nkarhi wo kambela Tatana A hi ku landza vuswikoti bya yena wu fika, loku nyikiwaka hi Tatana B hi ku tinyiketela ni xihlawuhlawu, a kuma sagwati ra vuswikoti, hambileswi a yi nga nwi fanelangi?
Xikombiso xa 2: Muthori u nghenela endlelo ro hlawula munhu leswaku a thoriwa eka poso ya le ka vukorhokeri bya vanhu. Muthoriwa u hlawula munhu wo karhi hikuva a ri munghana, xirho xa nhlangano wo karhi wa xipolitiki leyi muthoriwa a nga xirho xa wona kumbe a ri xirho xa rixaka ro karhi. Xinwana-manana, lexi hambanaka na leswi Vumbiwa byi lavaka swona na ntsakelo wa mfumo?
Xivutiso xa 3: Ku na tindlela totala leti mutirhi loyi a nga eka xiyimo xa le henhla a nga tirhisaka xiyimo xa yena hi vusopfa. Xikombiso, vatirhi lava lawulaka ndhawu yo paka swifambo va byeriwile kahle leswaku ndhawu yo paka ya vatirhela-mfumo va xiyimo xa le henhla na vatirhela-mfumo va vaendzi. Hambiswiritano, Nhloko ya hofisi a tlula swileriso leswi a pfumelela nsati kumbe xigangu xa yena ku paka nkarhi ni nkarhi. Xiendlo xexo xi endla leswaku vatirhi va sungula ku delela milawu na mutirhela-mfumo wa xiyimo xa le henhla i vi swi onha matirhele lamanene ya nhlangano.
Mutirhi u tirhisa tindlela to humesela ehandle swirilo kumbe ku lerisa vuyimeri.
Hambileswi swi pfumeleriwaka leswaku nkarhi na nkarhi swirilo na minkanetano swi nga humelela entirhweni wa vukorhokeri bya vanhu, swi nga pfuna muthori na muthoriwa (na vaaki) leswaku swirilo ni minkanetano yaleyo swi ololoxiwa hi ku hatlisa. Hikwalaho ka swona swirilo swo karhi na endlelo ro karhi ra swintshunxo swa minkanetano swi va ka kona leswaku swi tirhisiwa hi vatirhi hinkwavo.
a Xirilo kumbe nkanetano wu nga ha ahluriwa hi ku hetiseka loko hinkwavo lava khumbhekaka eka nghingiriko wa xirilo/nkanetano kunwe ni ku nghenela hi vuwena eka mbhurisano/ndzivalelano?
b Loko ku ri ni xirilo/nkanetano mutirhi a nga ha tirhisa tindlela leti landzelaka.
Ndlela yo vika xirilo (languta xiyenge xa 35 xa Nawu wa Vukorhokeri bya Vanhu, wa 1994 wu hlayiwa ni Milawu yo tirhana na swivilelo na swirilo swa vatirhela-mfumo va vukorhokeri va vanhu, Nawu wa nomboro ya 6575, wa nhweti ya Mawuwani 1999) lowu hi swipimelo swa wona mutirhi wihi kumbe wihi a nga yisaka swirilo/nkanetano eka murhangeri wa yena wa le kusuhi loyi a faneleke ku swi hundzisela eka varhangeri va xiyimo xa le henhla loko murhangeri a nga swi koti ku swi ololoxa?
Xikombiso xa 1: Murhangeri u vika swilo swo ka swi nga tsakisi hi swiendlo swa mutirhi loko a ri karhi a ri nwi kambela handle ko nyika munhu nkarhi wo hetiseka wo vika tlhelo ra yena. Leswi swi kanetana na milawu ya swa rixaka bya ntirho. Mulanguteri wa vukorhokeri bya vanhu u fanele ku lemuka leswaku vukorhokeri bya vanhu byi fanele ku endla xikombiso mayelana na ku landzelela hinkwayo milawu ni moya wa tiko, naswona ku voniwa leswaku u tirha hi ndlela yo pfumala xihlawu-hlawu na vululami?
Endlelo ra huvo ya ntwanano hi ku landza xiyenge xa 151 xa nongonoko wa 7 wa Nawu wa Vuxaka bya swa Ntirho, wa 1995 lexi xi vulaka leswaku mutirhi wihi kumbe wihi a nga ha tisa dzholonga endlelo ra ntirho ro ka ri nga amukeleki eka nhloko ya ndzawulo leyi yi faneleke ku simeka huvo ya ndzivalelano kutani a yisa dzholonga leri eka huvo loko nhloko ya ndzawulo yi tsandzeka ku ololoxa dzholonga ku nga si hela masiku ya 20. Murhumiwa u fanele ku kombela nhloko ya ndzawulo ku simeka huvo yo rivalelana ku nga si hela masiku ya 10, leyi nga ta ringeta ku ololoxa dzholonga. Loko huvo yi tsandzeka ku ololoxa dzholonga leri, murhumiwa u fanele ku mangala mhaka ya yena eka huvo ya nawu.
Laha xirilo xi fambelanaka na mafambiselo yo ka ya nga ri kahle kunwe na swiendlo swa ringhohe hi mutirhi wa Mfumo, xirilo xi nga ha kongomisiwa eka musirheleli wa vanhu?
Xikombiso xa 3: Murhumiwa loyi a lemukaka leswaku ku na migingiriko yo ka yi nga ri enawini leyi endliwaka entirhweni wa yena, a nga ha vika mhaka leyi eka murhangeri wa yena kumbe eka nhloko ya ndzawulo. Loko a nga enetisiwi hi nhlamulo ya murhangeri kumbe nhloko ya ndzawulo, murhumiwa loyi a vilelaka a nga ha hundzisela mhaka eka musirheleli wa vanhu. Ehansi ka swiyimo swo karhi, murhumiwa a nga ha hlawula ku kongoma musirheleli wa vaaki.
Mutirhi u tiyimiserile eka nhluvukiso wa le henhla, nhlohletelo na ku tirhisana na vatirhi va yena ni ku tlakusa vuxaka bya ntirho na bya vatirhikulobye.
Ku va swi koteka ku fikelela xikongomelo hi ku angarhela xa vukorhokeri bya vaaki, ku nga ku nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla eka vaaki, varhangeri/vafambisi hinkwavo va boheka ku vona leswaku vatirhi lava nga ehansi ka vuleteri bya vona va na vutivi na vuswikoti byo endla mintirho eka xiyimo lexi lavekaka, va hlohleteriwa ku endla vukorhokeri byo tano naswona va tinyiketile no kota ku tlakusa vuxaka lebyi twalaka.
i twisisa leswi nhluvukiso wa vatirhi swi vulaka swona ii ku kambela nkarhi hinkwawo swilaveko swa vatirhi iii tivisa nkunguhato wa nhluvukiso iv vona leswaku nkunguhato wa landzeleriwa; na v tshama a karhi a langutela nhluvuko wa nkunguhato wo tano.
Xikombiso xa 1: Mulanguteri u fanele, hi ku burisana ni mutirhi wuntshwa, tsavula swilaveko swa yena swa ndzetelo. Swilaveko leswi nga tsavuriwa swa ndzetelo swi fanele ku nghenisiwa eka nongonoko lowu fambelanaka ni leswi matirhelo ya yena ya vulaka swona na matsalwa ya maendlelo. Nxaxameto wo letela wu fanele ku vumbiwa leswaku ku ta landzeleriwa ndlandlamuko wa nhluvuko wa mutirhi loyi a ha ku thoriwaka.
langutela nkarhi hinkwawo matirhiselo ya vatirhi.
Xikombiso xa 2: Valanguteri/vafambisi va fanele ku tshama va karhi va kambela ndzhwalo na xiyimo xa matirhele ya vatirhi ku vona leswaku hinkwavo va tirhisiwa hi ku hetiseka. Leswi swi ta sivela xiyimo xo va vanwana vatirhi va tirha ngopfu kasi vanwana va tirha swintsanana. Vatirhi va fanele ku hlohletela ku titoloveta hi mintirho leyi nga ri ki xiphemu xa ntirho wa vona hi ntolovelo kunwe ni mintirho ya le henhla swinene, leswaku va kota ku kula tanihi vatirhi leswaku va tiyimisela ku tirhisiwa eka swiyimo swa le henhla eka minkarhi leyi taka?
i twisisa leswaku ntirho wo twala na vuxaka bya vatirhikulobye swi vula yini ii kambela vunene bya ntirho na vuxaka bya vatirhikulobye exikarhi ka vatirhi iii nghenisa swipimelo, laha swi nga fanela, ku antswisa ntirho na vuxaka exikarhi ka vatirhikulobye; na iv ku languteriwa nkarhi hinkwawo vunene bya ntirho na vuxaka exikarhi ka vatirhikulobye exikarhi ka vatirhi.
Xikombiso xa 3: Valanguteri/Vafambisi va fanele ku langutela moya wa ntirhisano eka swiyenge no nghenelela hi ku hatlisa loko mutirhi unwana a kokela etlhelo kumbe a tshama a karhi a kwetlembetana na vanhu hinkwavo?
Mutirhi u tirha hi nkala-nhlawulo, phurofexinali ni hi ku ringana ni vatirhi vanwana, handle ko languta rixaka, rimbewu, ntlawa wa rixaka kumbe lomu va tumbulukaka kona, muhlovo, swa masangu, malembe, vutsoniwa, vukhongeri, ntsakelo wa swa tipolitiki, ripfalo, swikholwa-kholwani, ndzhavuko kumbe ririmi?
Vumbiwa, milawu ya matholele na ntirho kunwe ni Nawu wo Tiveka, byi nyika vatirhi va le ka swa vukorhokeri bya vanhu, mfanelo ya masungulo ku va va khomiwa ku ringana na hi ku twisiseka hi ndlela yihi kumbe yihi, vatirhi va nga ha tirhisa Nawu wa Maendlelo ya swiboho swa nkaneto swa vukorhokeri bya vanhu na Nawu wa vuxaka bya Ntirho, wa 1995, swi nga ha kongoma Khoto ya Vumbiwa kumbe Khoto ya le Henhla kumbe Musirheleli wa vanhu ku pfuniwa, ku ya hi tshamelo ra mhaka?
i nkarhi hinkwawo a hlonipha timfanelo leti nga simekiwa hi ku landza Nawu wo Tiveka, Vumbiwa, Nawu wa Ntirho kunwe ni vatirhi vanwana ii nkarhi hinkwawo a pfumelela vathoriwa van?
nkarhi hinkwawo a pfumelela vuyimeri bya vatorhiwa loko byi komberiwa iv nkarhi hinkwawo a burisana/kombela switsundzuxo swo kanela handle ko tumbela.
Maendlele yo pfumala xihlawu-hlawu swi vula leswaku ku fanele ku landzeleriwa endlele leri mutirhi a nga?
na mfanelo yo nghenisa xirilo xo va mhaka ya yena yi tlhela yi tengiwa nakambe.
Vululami byo amukeleka swi vula leswaku timhaka hinkwato leti nga andlariwa ti fanele ku tekeriwa enhlokweni swikongomelo hilaha swi kotekaka ha kona.
b Ku tirha hi xiphurofexinali na vatirhi van?
v hlonipha timfanelo ta vanwana vatirhi na vi ku tekela enhlokweni ntsakelo wa hinkwavo lava khumbhekaka?
c Ku tirhana hi ku ringana ni vatirhi van?
i ka a nga hlawuli hi ku kongoma kumbe hi ku tumbela vatirhi van?
khoma vatirhi kulobye tanihi vanhu lava ringanaka; na iii ku languta mhaka hi vutlharhi/xikongomelo no tlhela a tirhisa maendlelo yo fana loko a teka swiboho leswi khumbhaka vanwana?
Xikombiso xa 2: Mulanguteri u nyika vatirhi lava nga eka ntlawa wunwe wa vukhongeri na yena wo va va nga ti entirhweni kambe a ala ku nyika lava mintlawa leyinwana ya vukhongeri. Leswi i xihlawu-hlawu. Mintlawa hinkwayo ya vukhongeri yi fanele ku khomiwa ku fana?
Mutirhi a nga ngheni eka migingiriko ya nhlangano wa tipolitiki loko a ri entirhweni.
Hi ku landza vumbiwa, mutirhela-mfumo u fanele ku va a nga ri na tlhelo ra tipolotiki loko a nyika vukorhokeri eka vaaki.
Leswi swi vula leswaku vatirhela-mfumo va languteriwa ku nyika vukorhokeri eka vaaka-tiko hinkwavo handle ko hlawula. Vukorhokeri bya vanhu ni vathoriwa va byona va yimela vukorhokeri bya tiko hinkwaro naswona a va fanelangi ku, eku tirheni ka vona, yisa emahlweni ntsakelo wa vona eka nhlangano wihi kumbe wihi wa tipolitiki.
Xikombiso xa 1: Munhu loyi a tirhaka ku nyika swibukwana swa vutitivisi a nga ambala xikipa lexi nga na mfungho wa vandla ro karhi lowu nga na nhlohletelo wa xipolitiki xa xihlawuhlawu loko a tsandzeka ku humesa xibukwana xa vutitivisi hi nkarhi lowu nga pimiwa, na hambi loko xivangelo xo hlwela xi nga ri emavokweni ya yena. Ku yisa emahlweni, muaki a nga nyangatseka ku korhokeriwa hi munhu loyi a tlakusaka nhlangano wo karhi wa xipolitiki endhawini ya mani na mani.
Xikombiso xa 3: Mutirhi loyi a pfumelelaka xirho xa vandla ro karhi ra tipolitiki hungu leri nga fanela ku kumiwa hi vanhu hinkwavo, kambe a alela swirho swa minhlangano yinwana ku kuma hungu ro fana, u tsandzekile ku korhokela vanhu hinkwavo va Afrika-Dzonga, handle ko languta leswaku u wela eka vandla rihi?
Mutirhi loyi a ringetaka swinene ku fikelela swikongomelo swa mavandla ya yena hi ku hetiseka no hlayisa swilo naswona hi ku landza ku tsakela ka vanhu.
Eku tirheni ka vanhu mintirho ya siku na siku, vatirhi va fanele ku tshama va karhi va tivutisa loko ku ri ku leswi va swi endlaka hakunenene va nghenisa xandla eka ku nyika vukorhokeri kumbe mbuyelo lowu xivumbeko xa xiyenge xa ntirho wa vona xi faneleke ku tirha swona. Leswi, hakunene, swi lava leswaku vatirhi hinkwavo va va na vutivi lebyi nga helela bya minkongomo na swikongomelo leswi swivumbeko na mavandla ya vona ya nga languteriwa ku tirha swona kunwe na, swa nkoka, mintirho ya vona hi ku kongoma eswiyengeni swa vona?
Valanguteri/Vafambisi eka swiyenge hinkwaswo va fanele ku tshama va karhi va tivutisa loko ku ri ku hakunene-nene swiyenge swa vona swi tirha no nghenisa xandla eka ku nyika vukorhokeri lebyi nhlangano wa vona wu nga na vutihlamuleri ke.
Hinkwavo vatirhi na valanguteri/vafambisi va fanele ku tshama va langutisa leswaku ku nga tirhiwi ntirho wunwe kambirhi lowu kahle-kahle a wu fanerile ku tirhiwa hi nhlangano wunwana?
Xikombiso xa 1: Mutirhi u tlanga ntlangu wa khompyuta eka khompyuta ya le hofisini hi nkarhi wa ntirho. Leswi swi tekela ehansi moya wo tiyimisela ku tirha no yiva nkarhi (kunwe ni mali) ya muthori. Loko mutirhi a ri hava ntirho wo wu endla nkarhi wolowo u fanele ku tivisa mulanguteri wa yena leswaku a ta nwi tirhisa eka swinwana ku fikelela swikongomelo swa nhlangano?
Xikombiso xa 2: Mufambisi wa nongonoko wa nkunguhato wa timali kumbe mufambisi wa vutihlamuleri u fanele ku tirhisa timali ta tiko leti nga vekiwa emavokweni ya yena hi vukheta ku fikelela swikongomelo swa nongonoko. Leswi swi lava nkunguhato lowunene na ku hambana na swiboho swa nkarhinyana kumbe swa xihatla.
Mutirhi u ehleketa no tirha ntirho wa yena hi vutshila, u lava tindlela ta vutlharhi ku ololoxa swiphiqo no hlayisa vuswikoti na ku hetiseka endzeni ka vonele ra xinawu.
Vatirhi va fanele ku nghenelela swinene eku tirheni mintirho ya vona. Va fanele ku tirhisa miehleketo ya vona nkarhi na nkarhi va tlhela va ringeta ku endla ntirho wa vona hi ku hatlisa na hi ndlela yo antswa ku kota ku nyika mbuyelo na/kumbe vukorhokeri byo antswa. Hi siku ra ntolovelo ra ntirho, swiphiqo swotala swa humelela entirhweni. Vatirhi va fanele ku tshama va karhi va hlula swiphiqo leswi hi ndlela yo hatlisa naswona hi ndlela ya vuswikoti bya yena bya le henhla naswona a lava ndlela ya vutshila na yo ehleketa ku sivela leswaku swiphiqo leswi swi nga tlheli swi endleka.
Xikombiso xa 1: Loko mutirhi loyi a tirhaka eka xiyenge xo nyika tisetifikheti a vona leswaku vanhu a va enetisiwi hi ndlela leyi endlelo ri landzeleriwaka ha kona ni nkarhi lowu ku nyika tisetifikheti wu tekaka wona, u fanele ku languta tindlela tinwana leti ha tona vukorhokeri byi nga nyikiwaka ha kona hi ku hatlisa na hi ku enetisa, a tsundzuxa mulanguteri wa yena hilaha swi faneleke?
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi a tirha ehofisini leyi nyikaka vukorhokeri a lemuka leswaku vanhu va pfumala ndhawu yo ringana ku paka swifambo swa vona kumbe va fanele ku fola layini nkarhi wo leha, u fanele ku ehleketa tindlela to ololoxa xiphiqo. Ndhawu yo nyika vukorhokeri yi nga ha rhurhisiwa eka ndhawu leyi nga ta va kahle ku va vanhu va kumeka va yi fikelela hi ku olova, kumbe ku nga ha engeteriwa tindhawu to tlula yinwe?
Mutirhi u endla ntirho wa yena hi nkarhi.
Vatirhi va fanele ku lemuka leswaku vutihlamuleri bya vona bya ximfumo iI bya nkoka swinene naswona ku tirha ntirho wa vona swi fanele ku yingiseriwa, ku nyikiwa nkarhi na matimba yo ka ya nga avanyisiwangi. Vatirhi va fanele ku ringeta hi ku kongoma ku vona leswaku mintirho ya vona ya hetiwa hi nkarhi/xipimelo lexi nga vekiwa.
Vathoriwa va fanele ku ringeta hi matimba ku va na nhlonhletelo wa le ndzeni na ku tifambisa, hi ku tshembheka eku endleni ka ntirho wa vona ku ya hi tipholisi leti andlariweke na maendlelo handle ka ku komberiwa/tsundzuxiwa ku endla tano.
Xikombiso xa 1: Mutirhi u fika entirhweni a letile naswona a karhele hikokwalaho ka leswi a nga tshama exinkhubyanini madyambu ya tolo naswona a nga swikoti ku endla mintirho ya yena hilaha swi faneleke. U voniwa nandzu wa ku pfumala vutihlamuleri no va a tlangisa mali ya vaaki.
Xikombiso xa 2: Mutirhi u fanele ku heta ntirho lowu a nga rhumiwa ku wu endla ku nga si hela nkarhi wo karhi, u fanele ku tirha lero a nga hundzi nkarhi lowu pimiweke. Leswi swi nga lava leswaku a tirha hi nkarhi wa swakudya kumbe tiya hambi ku ri endzhaku ka nkarhi wo chayisa, kumbe a kombela ku pfuniwa hi vatirhikulobye loko ntirho wu ri wukulu ku endla hi munhu unwe nkarhi lowu nga vekiwa wu nga si hundza?
Mutirhi u endla mintirho ya yena hi ndlela xiphurofexinali ni hi ndlela ya vuswikoti.
Vatirhi va fanele ku tivutisa nkarhi hinkwawo loko va enetisa hi ntiyiso wa ntirho wa vona kumbe loko a va ta enetisiwa hi ntirho lowu loko a va a ri etintangwini ta lava va tirheriwaka ntirho lowu. Vatirhi va fanele ku tshama va karhi va tivutisa loko ku ri ku va khoma vanwana (vatirhikulobye, valanguteri na vanhu) hi ndlela ya nhlonipho na ndzhuti wa ximunhu na timfanelo ta xinawu na leswaku va nga va va komba vutivi, ntsakelo, ku pfuna na matitwele yo ringana. Vuswikoti bya vona byo nyika vukorhokeri hi ndlela ya xiphurofixinali na vuswikoti swi ta ya hi xiyimo xa vutivi lebyi va nga na byona ehenhla ka mintirho ya vona leyi va yi endlaka, leswi swi tlhela swi tshikelela vutihlamuleri bya ku va muthori na mutirhi va leteriwa?
Xikombiso xa 1: Nkarhi wunwana mutirhi loyi u nyika vukorhokeri bya le ka khawuntara u pfuna munhu loyi a nga na ku tikeriwa ku twisisa leswaku hikwalaho ka yini swilo swo karhi swi fanele ku endliwa hi ndlela yo karhi. Mutirhi a nga fanelangi ku nyangatseka kambe u fanele ku hlamula handle ko komba ku nyangatseka, kambe a hlamusela khwatsi swivangelo. Loko munhu yoloye a tama a kombisa leswaku a nga tsakangi, mutirhi a nga ha nwi fanisela leswaku a tsala xivilelo xa yena a tlhela a nwi nyika kherefu lomu a nga ta xi rhumela kona?
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi ku ri vutihlamuleri bya yena ku hlamula swivilelo leswi nga tisiwa hi ku tsala swi huma eka vanhu, u fanele ku vona leswaku hinkwawo mapapila ya hlamuriwa hi nkarhi naswona tinhlamulo ti vulavula hi timhaka ta ntiyiso, hi ku titsongahata naswona mahungu ya kona ya longoloxiwile kahle. Laha swi nga kotekiki ku hlamula hi ku hatlisa, mutirhi u fanele ku hatla a tivisa mutsari leswaku u ri kumile papilla ra yena ra xivilelo/xivutiso.
Xikombiso xa 3: Mutirhi lontshwa u vekiwa eka vukorhokeri bya khawuntara handle ka vulanguteri byo kongoma naswona a nga si leteriwa hi mfanelo. Hambileswi swi nga ha njhekanjhekisaniwaka leswaku mutirhi u fanele ku dyondza mintirho ya yena entirhweni, ku nga humesiwa ku vaviseka loku ku nga tisiwaka hi maendlelo yotano, swi nga onha xifaniso xa muthori loko mutirhi a gingirika hi ndlela yo hoxeka kumbe vaxavi va hlwerisiwa hi ndlela yo ka yi nga amukelekangi?
Mutirhi a nga ngheni eka bindzu, kumbe xiendlo lexi nga ta lwa ni kumbe ku tshova milawu loko a karhi a endla ntirho wa yena wa ximfumo.
ku endlela ku tisa no hlayisa ntshembheko eka vukorhokeri bya vanhu, vatirhi hinkwavo va languteriwa ku tirha hi vutshembheki ni vutiyimiseri.
a tekiwa yi ri vuxisi kumbe ku yiva b nghenelela eka ntirho wa yena c hlohletela ndlela leyi a endlaka ntirho wa yena d hlohletela xikongomelo xa vona eku tekeni xiboho e nyumisa Mfumo tanihi muthori, kumbe f tekiwa tanihi munhu loyi a tilawulaka kumbe ku komba ku tsakela ka mavandla yanwana?
Matikhomele ya Vatirhi entirhweni ni le handle ka ntirho ya fanele ku va laya amukelekaka na vaaki va nwi tshembha leswaku a ta endla ntirho wa yena hi ku tshembheka, hi xikongomelo xinwe ntsena xa ntsakelo wa vaaki?
Xikombiso xa 1: Mutirhi loyi a tirhaka hi timhaka to kambela xibalo a nga fanelangi ku pfuna vaaki ku baleka xibalo hi nkarhi wa ntirho kumbe loko a chayisile, hi ku va tsakisa kumbe va nwi hakela?
Xikombiso xa 2: Mutirhi a nge korhokeli huvo ya nhlangano/bindzu leri ndzawulo ya yena yi endlaka bindzu na yona.
Mutirhi u ta tihumesa eka ntirho wa ximfumo kumbe eka endlelo ro teka xiboho leri eka rona a nga ta vuyeriwa, naswona leswi swi fanele ku humeseriwa erivaleni hi mutirhi.
Loko vatirhi va swi vona leswaku a va swi koti ku tirha hi xikongomelo entirhweni wa vona hambi ku ri ku teka xiboho, kumbe loko vanhu vanwana va ri na xivangelo ku kholwa leswaku a va swi koti ku tirha hi ku landza xikongomelo hikokwalaho ka swilo swa le handle leswi va nga tihoxa eka swona, va fanele ku hatla va tihumesa eka migingiriko yo tano ku endlela ku sirhelela xifaniso xa nkala-xihlawuhlawu ku lulama na vutshembheki emahlweni ka vanhu?
Xikombiso xa 1: Loko mutirhi a tirha eka huvo leyi nga na vutihlamuleri byo pfala xivandla xa poso I vi a thumbha leswaku unwana wa xaka ra yena u komberile ntirho naswona u hlawurile, mutirhi yoloye u fanele ku kombela ku huma eka ntirho wolowo hikuva swi ta tekiwa leswaku a nga tirhi hi xikongomelo. Mutirhi u fanele ku vula mhaka leyi hi ku tsala?
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi a nghenelerile eka ku xava misava leswaku ku ta endliwa phurojeke ya Mfumo eka yona naswona misava leyi yi ri ya maxaka ya yena, mutirhi u fanele ku byela lava nga ehenhla ka yena i vi a tisusa eka ntirho wolowo wa ku xava misava yaleyo.
Mutirhi u amukela vutihlamuleri byo nghenela vuleteri lebyi yaka emahlweni na ku tihluvukisa nkarhi hinkwawo wa ntirho wa yena.
I vutihlamuleri byo kongoma bya vafambisi na valanguteri ku vona leswaku lava va nga ehansi ka vona va kuma ndzelelo wo ya emahlweni ku endlela leswaku va tirha ntirho wa vona va tiyimiserile no va hlomisa eka ku ndlandlamuxa vuswikoti bya vona hi tlhelo ra ntirho.
a vutivi ni ntwisiso lowu nga helela lowu languteriweke eka yena tanihi mutirhela-mfumo wa vukorhokeri bya vanhu b vutivi hinkwabyo na ntwisiso wa matirhele ya ntirho wa yena c hlayisa vutivi na vuswikoti ku va a ta kota ku swi tirhisa nkarhi lowutaka loko a ta kuma xitulu xa le henhla.
Xikombiso xa 1: Loko mutirhi lontshwa a nga swi tivi kahle leswaku u fanele ku endla yini entirhweni wa yena u fanele ku hlaya matsalwa lawa ya hlamuselaka mintirho leyi nga fanela no tlhela a vutisa mutirhikulobye kumbe mulanguteri wa yena, kumbe hinkwavo leswaku va nwi pfuna?
Mutirhi wa tshembheka na hi vutihlamuleri eku tirheni na timali ta tiko na ku tirhisa nhundzu ya vukorhokeri bya vanhu kunwe ni switirhisiwa swinwana hi ku hetiseka ni hi vuswikoti, naswona ntsena eka mintirho ya ximfumo leyi nga pasisiwa?
Vaaki va tshembha leswaku vatirhela-mfumo va ta tirhisa swibye hi laha swi faneleke, nhundzu na mali ya Mfumo, va langutela leswaku vathoriwa va khoma swilo leswi hi vutihlamuleri ni ku tshembheka.
Vatirhi va languteriwa ku tisa ka nhlayiso eka mubali wa xibalo hi ndlela leyi va khomaka nhundzu na timali. I swa nkoka ku va vatirhi va tsundzuka leswaku loko matirhiselo ya timali ta mfumo swi tshama swi ri ehansi, swi antswisa nkoka wa vukorhokeri etikweni ehenhla ka switirhisiwa leswi nga kona.
Xikombiso xa 1: Loko mutirhi a ri na mpfumelelo wo tirhisa muchini wa fax a nga fanelangi ku rhumela kumbe ku amukela fax ya swa xihundla kambe a endla onge i swa ntirho, u fanele ku kuma mpfumelelo wo endla tano naswona a hakela ku va a tirhisa muchini?
Xikombiso xa 2: Mutirhi u tirhisa nhundzu ya mfumo (mimovha, michini, fenichara ni sw) hi ku pfumala vutihlamuleri na hi vusopfa a tlhela a swi onha. Leswi swi vula leswaku mali ya tiko ya tlangisiwa na leswaku vukorhokeri byi ya eka xiyimo xa le hansi leswi swi ta ka swi nga pfuni vanhu.
Xikombiso xa 3: Mutirhi u tirhisa nhundzu ya Mfumo (xinwana ni xinwana ku suka eka phepha na pensele ku ya fika eka movha) eka swilo swa yena swo ka swi nga ri swa ntirho. Leswi a hi leswi swi pfunaka vanhu hikuva munhu loyi a nga yiveli Mfumo kambe u yivela vahakeri va xibalo, naswona u endla leswaku vanhu va heleriwa hi nhlonipho eka vukorhokeri bya vanhu?
Mutirhi u tlakusa mafambiselo yo twala, hetiseka, yo fikelela, ya le rivaleni na hi vutihlamuleri.
Ku tlakusa mafambiselo yo twala, hetiseka yo fikelela, ya le rivaleni na hi vutihlamuleri swi vula leswaku muaka-tiko unwana ni unwana u fanele a kuma vukorhokeri byo ringana, byo hetiseka, byo pfuna ni hi tintswalo, handle ko languta xiyimo xa yena, rimbewu na muhlovo na swinwana?
Eku nyikeni vukorhokeri byo twala, hetiseka na hi vutihlamuleri, swa risima na milawu ya masungulo ya vumbiwa swi fanele ku tekeriwa enhlokweni. Vatirhi va fanele ku va nkarhi hinkwawo va ringeta ku heta ntirho wa vona handle ko hlwela, naswona va fanele ku va nkarhi hinkwawo va ringeta ku endla ntirho wa xiyimo xa le henhla, hambi wo languteka onge a wu nyawuli eka vona.
Xikombiso xa 1: Loko mutirhi a komberiwa ku endla tifotokhopi ta matsalwa yanwana leti a nga ta ti damarhela eka mapapila lawa a nga ta rhumela eka mavandla yanwana, tifotokhopi teto ti fanele ku vonaka kahle naswona ti nga ri na vusopfa, hikuva leswi swi ta engetela eka xifaniso xa vandla?
Xikombiso xa 2: Mutirhi loyi a nga na vutihlamuleri byo fambisa swifambo swa Mfumo u fanele ku vona leswaku tibuku ta log leti nga nyikiwa eka xifambo xinwana ni xinwana eka xiyenge xa yena ti nghenisiwile hi nkarhi naswona tikhilomitara leti nga fambiwa ti tsariwile kahle?
Xikombiso xa 3: Hinkwaswo switirhisiwa swa ximfumo swi fanele ku tsariwa leswaku endlelo ri ta landzelelriwa ni leswaku swilo leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni swa vonaka loko ku nga tshuka ku vutisiwa swinwana. Leswi swi ta kombisa tirhelo leri nga erivaleni?
Mutirhi loko a ri entirhweni wa yena, u ta tivisa varhangeri lava faneleke hi vukungundzwani, vuxisi, ku ya hi nghohe, mafambisele yo ka ya nga ri kahle kunwe ni nghingiriko wihi kumbe wihi lowo biha, kumbe lowu nga hambana ni ku tsakelo ka vaaki?
Vukungundzwani swi vula ku tsana ka matikhomele yo biha yo ba mati kumbe vuxisi. Swi tala ku famba ni migingiriko yinwana ya vugevenga, xikombiso ku hlohletela ku xavisa nhundzu muti hi muti, ku nghenisa swidzidziharisi etikweni, vatirhi vo xwa emintirhweni, vukungundzwani no lulamisa vugevenga lebyi nga tsekatsekisaka ikhonomi ya tiko. Xosungula, i xilo lexi avaka vaaki ni mahanyele, xi tlhela xi vavisa vaaki xi tala ku hlohleteriwa hi xiyimo ni mahanyele ya vaaki mayelana na ku fuma hi ku hatlisa. Xavumbirhi, swi langutela ehansi maendlelo ya xipolitiki na ntiyiso hi ku endla ntshembho na vutitshembi, hikuva loko vufambisi byi lahlekeriwa hi malawulelo, ku tumbuluka ku ka ku nga ha ri na ntshamiseko no ka ku nga ha hloniphiwi mafambiselo ya nawu. Xavunharhu, swi tshikilela mafambiselo ya ikhonomi. Swi endla tano ku tshikilela mbuyelo wa vuvekisi, ku nga ha va bya le matikweni mambe kumbe mabindzu ya kwala kaya. Vukungundzwani byi herisa ku tshembha ni vutitshembhi loku vanhu va nga na kona eka dimokirasi ya hina. Hi fanele ku byi heta ka ha ri na nkarhi?
I ntirho wa vatirhi ku vika migingiriko hinkwayo yo ka yi nga ri enawini, maendlelo yo kala vutshembheki kumbe vukungundzwani eka valawuri va vona kumbe eka vafambisi lava nga fanela hi ku hatlisa loko va ha ku switiva. Migingiriko ya vukungundzwani yi tala ku kula loko ku ri hava matikhomele layanene entirhweni, vutihlamuleri eka vanhu na ku ya hi nghohe.
Xikombiso xa 1: Mutirhi loyi a nga na vutihlamuleri byo rhwala vathoriwa hi xifambo minkarhi leyo tala hi xibazana xa mfumo a nga ha pfumeleriwa, ku famba na xibazana a ya xi paka ekaya ka yena. Vatirhikulobye va lemuka leswaku muchayeri u tirhisa xibazana tani hi thekisi ku kuma mali, va fanele ku vika mhaka leyi eka mulanguteri wa muthoriwa. Loko ku nga tekiwi magoza laya nga fanela, mhaka leyi yi nga vikiwa eka Musirheli wa Vanhu.
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi wa Ndzawulo ya swa Vutleketli a tirha ku nyika mathikithi eka lava tlulaka nawu emagondzweni loko a nyikiwa mali hi muchayeri yo ba mati, u fanele ku mangala munhu yoloye leswaku a tengisiwa. Loko mutirhi a amukela mali yeleyo u voniwa nandzu wa pfuneta vukungundzwani.
Xikombiso xa 3: Mutirhi a nga khumbheki eka mintirho ya manyala, kambe wa swi tiva leswaku vatirhikulobye va khumbheka. Loko mutirhi yoloye a miyela a nga mangali vukungundzwana lebyi, u sivela vutihlamuleri bya nhlanganelo bya vutlhari bya vukorhokeri bya vaaki. Emhakeni yotano, u ta vuriwa loyi a seketelaka vukungundzwana.
Mutirhi u nyika xitsundzuxo xa ntiyiso hi ku landza mahungu laya nga kona eka mulawuri wa le henhla loko a komberiwa ku endla tano.
Nkarhi hinkwawo loko vatirhi va komberiwa ku tsundzuxa vurhangeri byihi kumbe byihi bya le henhla eka mhaka yo karhi, byi fanele ku nyikiwa hi ku landza vutlhari bya xiphurofexinali ku ya hi milawu ya ntirho. Xitsundzuxo lexi a xi fanelangi ku hlohleteriwa hi vumunhu bya yena nwini, ku pfumala kutsakela kumbe ku hlawula ko karhi?
Xikombiso: Mutirhi loyi a tirhaka na xirilo xa mutirhikulobye loyi a nwi tsakelaka kumbe a nga na ntwelavusiwana eka yena a nga fanelengi ku siya swilo swinwana swo huma eka vufambisi ku va a ringeta ku veka xirilo xa mutirhikulobye eka xiyimo xo antswa. Ku khoma mahungu laya kongomeke eka mhaka leyi swi nga onha xiyimo xa ndzawulo kumbe vufambisi?
Mutirhi u hlonipha ku va mhaka yi ri ya xihundla, matsalwa ni makanelwa, lawa nga aviwa hi mintlawa kumbe lawa ya ngo ehleketeriwa ku va ya ri xihundla.
Ku va erivaleni swi vula, exikarhi ka swinwana, leswaku unwana ni unwana u na mfanelo yo fikelela mahungu laya nga khoma hi Mfumo loko ku ri ku mahungu walawo ya laveka ku sirhelela timfanelo tinwana ta munhu. Hambiswiritano, mahungu laya nga aviwa hi mintlawa leswaku ku va ya xihundla. Eka mhaka yo tano intirho wa muthoriwa ku hlayisa xihundla xexo hikuva ku xi boxa swi nga onhela Mfumo?
Xikombiso xa 1: Swi ta va swi hoxekile loko mutirhi a nyika nhlangano wa vuhaxi bya mahungu hungu ra xihundla, nandzu wa matikhomele yo ka ya nga ri kahle naswona u ta tshinyiwa hi ku landza ntwanano wa nhlanganelo lowu faneleke loko a tlula swilo swihi kumbe swihi swa Khodi ya matikhomele kumbe a tsandzeka ku endla hilaha xilo xihi kumbe xihi xa kona xi lerisaka leswaku a endla ha kona.
VUXAKA NA MFUMO NA KOMITINKULU tanihi memorandamu wa khabinete kumbe mavumbele ya mpfampfarhuto wa pholisi ya Mfumo wa nkarhi wolowo.
Xikombiso xa 2: Hungu leri nga hlayisiwa eka tirhekhodo ta munhu hi byakwe ri tekiwa ri ri ra xihundla naswona ti fanele ku tekiwa tano nkarhi hinkwawo. Hungu leri, xikombiso, ri nga ka ri nga nyikiwi khampani ya ndzindzakhombo kumbe vandla rihi kumbe rihi ra le handle, handle ka loko ku ri ri na xivangelo lexi twalaka xo endla tano na kona swi pfumeleriwa kahle.
Xikombiso xa 3: Vuhlanganisi bya xiilekitironiki.
Hungu leri nga twisaka vaaki ku vava naswona ra xihundla ri nga ha rhumeriwa ntsena hi fax loko ku ri hava tindlela tinwana to hlawuleka. Fax yaleyo yi fanele ku pfumeleriwa hi loyi a yi rhumelaka na muamukeri kusungula, hungu leri tekiwaka ri ri ra xihundla swinene na swona ri ri xihundla xa le henhla-henhla a ri fanelangi ku rhumeriwa hi maendlelo laya nga fikelelaka hi mani na mani, handle ka loko yi hlayisekile swinene-nene. Nkarhi hinkwawo hungu ri fanele ku hlayiseka hi ku tirhisa maendlelo lawa ya lava khodi hi ndlela yihi kumbe yihi leyi nga kona?
KU LAWULA MAKUMELO: mintlawa yo hambana ya mahungu yi fanele ku kuma hi vatirhisi lava nga fanela naswona lava swi nga va kongoma. Vulawuri bya nongonoko wa lava pfumeleriwaka ku kuma mahungu byi fanele ku hlayisiwa. Timfanelo to kuma mahungu ti fanele ku tekeriwa enhlokweni ku yisa emahlweni ka mabindzu. Khodi yo fikelela mahungu a yi fanelanga ku tiviwa hi munhu unwana na unwana hi xivangelo xo karhi. Mfikelelo wa mahungu hi ku tirhisa rhimoti; remote wu fanele ku lawuriwa hi maendlele yo tiya yo sirhelela hi xikongomelo xa nhlayiso ya vutitivisi, ya ntiyiso, tithekiniki ta vuxisi. Munhu wa vunharhu a nga pfumeleriwa ku kuma mahungu loko ku ri hava nghozi kumbe xinghozana xintsanana loko ko endliwa tano?
E-MAIL NA WWW: Swi fanele ku tirhisiwa etimhakeni ta bindzu ku nga ri ta swa vubihi. Ku fambisa hungu leri nga twisaka vanhu ku vava ri fanele ku katsiwa khodi na mfungho wa xiilekitironiki. Ndhawu yo pfumala xitsongwatsongwana yi fanele ku hlayisiwa, mapapila laya ehleketeriwaka aya fanelanga ku pfuriwa. Tivonele eka ku tlula nawu wa timfanelo ta matsalwa, Kumisisa hungu u tlhela u vula laha ri humaka kona. Switirhisiwa leswi nga ri ki kahle swi fanele ku sefiwa.
KU HLAYISA MAHUNGU: Mahungu ya xihundla ya fanele ku fambisiwa hi ndlela yo sirheleriwa hi khodi. Matshinyelo yo tlula milawu ya fanele ku vekiwa ya tlhela ya tivisiwa vatirhi hinkwavo. Xihundla na mhaka ya xihundla swi fanele ku hlayisiwa nkarhi hinkwawo. Vutlharhi lebyi munhu a nga ta khoma mahungu ha kona byi fanele ku langutisisiwa a nga si amukela mahunguwa. Vusirheleli bya mahungu a byi fanelangi ku sirheleriwa hi khodi ntsena, swinwana swo pfuneta swi fanele ku endliwa xikombiso, vusirheleri bya mahungu ya leswi hanyaka biometrics byi fanele ku ringetiwa. Ku ta pfumeleriwa vanhu lava pfumeleriweke ku tihlanganisa na vuhangalasi bya mahungu ntsena. Mimbhurisano yeleyo yi fanele ku va yi pulaniwile kahle naswona yi twanana ni rimba ra ntirho hi ku angarhela. Tikherefu, tinomboro ta fax ti fanele ku tiyisisiwa ku nga si rhumeriwa mahungu?
KU LWA NA VUGEVENGA BYA MAHUNGU YA THEKINOLOJI: Vuhlayiseki bya le henhla byi fanele ku hlayisiwa eka mintirhisano. Ku fanele ku kambisisiwa nghozi leyi nga va ka kona nkarhi na nkarhi ku tivisa hilaha ku hlaseriwa ku nga hungutiwaka. Ku nghenisiwa ka swi pfunetoku fanele ku endliwa hi xihatla. Vumbhoni byi nga ariwi hi ku vula leswaku i bya xivumbeko xa ilekitironiki. Vugevenga bya thekinoloji bya tshinyiwa hi nawu ku ya hi Nawu wa Vuhlanganisi na manghenele ya vuhlanganisi bya ilekitironiki, Nawu wo Kavanyeta no Langutisisa, na yinwana milawu ya vugevenga. Ku lemukisa vatirhi hi vugevenga swi fanele ku hlayisiwa?
Hi nkarhi wa nitrho mutirhi u fanele ku ambala no tikhoma hi ndlela leyi amukelekaka ku veka vukorhokeri bya vaaki eka xiyimo lexi hloniphekaka.
Mfumo na vaaki va langutela xiyimo xa le henhla xa phurofexinali eka vatirhela-mfumo. Phurofexinalzimu laha swi vula ku fika hi nkarhi, ku sungula swilo, ku tiyimisela, vuswikoti na nkoka wo antswisa vukorhokeri. Maambalelo ya fanele ku va laya nga basa nkarhi hinkwawo, ya xindzhuti naswono ya hlonipheka. Vathoriwa, ngopfu-ngopfu lava va tirhaka na vanhu, va fanele ku tivonela leswaku va nga ambali lero va languteka va ri ni vusopfa.
Xikombiso xa 1: Vatirhi ngopfu-ngopfu lava tirhelaka vanhu hi ku kongoma, xikombiso a va fanelanga, ku tirha va ambarile hembe yo handzuka na buruku ra timbhovo.
Xikombiso xa 2: A ku na mutirhela-mfumo loyi a faneleke ku ta entirhweni a nga basangi. Xikombiso, loko mutirhi loyi a tirhaka endzelekanini a ta entirhweni a nga keranga malepfu a nuha byalwa, u ta va a yisa xivumbeko xa tiko ra Afrika-dzonga eka xiyimo xa le hansiito ra tiko.
Mutirhi u tikhoma kahle loko a tirhisile swipyopyiwa kumbe swinwana leswi pyopyaka?
Vatirhi a va fanelanga na kanwe ku pyopyiwa hi xihoko kumbe swilo swihi kumbe swihi leswi pyopyaka loko va ri entirhweni. Handle ko nyuma loku nga va ka kona, leswi swi nga ha hlohletela matirhelo ya vona na ntirhisano ni vatirhikulobye kunwe ni vaaki?
Matikhomele ya vatirhi na moya wa ntirhisano i swa nkoka swinene eka tirhele lerinene ra nhlangano. Vatirhi a va fanelangi ku tipoyila emahlweni ka vatirhikulobye hi ku tirhisa swipyopyi hi ndlela yo kala vutihlamuleri hi nkarhi wa ntirho.
Hambiloko mutirhela-mfumo a nga tirhi, u fanele ku tshama a ri mutirhela-mfumo naswona nkarhi hinkwawo a endla swilo hi vutihlamuleri a nga nyumisi vukorhokeri bya vaaki.
Xikombiso xa 1: Mulanguteri loyi exinkhubyanini xa vatirhela mfumo a pyopyiwaka ku tlula mpimo emahlweni ka lavakulu hi ntirho eka yena, vatirhikulobye na lava nga ehansi ka yena. Leswi swi nga khumbha hi ku biha matirhele ya xiyenge xa yena.
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi, ngopfu-ngopfu loyi a faneleke ku korhokela vanhu, a fika entirhweni a karhi a nuha byalwa (kumbe a ha pyopyiwile) u voniwa nadzu wa matikhomele yo biha, naswona matikhomele ya yena ma onha xivumbeko xa vukorhokeri bya vaaki. I swa nkoka ku twisisa leswaku matikhomele lawa ya tekiwa ku ri lawa ya nga amukelekiki na swona mutirhi a nga hehliwa eka swiyimo swo tano.
Mutirhi a nga ka a nga pfumeleriwi handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa hi Nhloko ya Ndzawulo, ku amukela kumbe ku kuma tinyiko ta le tlhelo, mimbuyelo kumbe xilo lexi nga na nkoka wa mali (nhlamuselo na nkoka na laha nyiko leyi yi humaka kona swi nga tluli R350) ku suka eka munhu unwana yi va ya yena loko a karhi a tirha mintirho ya ximfumo hikuva swi nga tekiwa tanihi ku ba mati?
Loko munhu a thoriwile tanihi Mutirhela-Mfumo, ku thoriwa koloko ku vula swinwana swo hlawuleka. Swi vula leswaku mutirhi yoloye u xavisela mfumo mandla ya yena naswona u ta hakeriwa hi mali ya xibalo leyi nga hlengeletiwa eka vaaki hi ku angarhela kutani mutirhi u ta nyika vaaki vukorhokeri bya yena bya le henhla hilaha a swi kotaka hi ndlela ya xiphurofexinali na hi ku tiyimisela?
Swi fanele ku twisiseka swinene hi Vatirhela Mfumo na vaaki leswaku handle ka loko swi laveka swi ri swa ximfumo leswaku muaki u fanele ku hakela mali yo engetela eka vukorhokeri byokarhi, xik. laha swi nga fanela leswaku mali yo karhi yi hakeriwa ku kuma xibuwana xa vutitivisi, a ku fanelangi ku hakeriwa timali tinwana ku nga ha va hi tindlela tihi kumbe tihi. Nawu lowu wu fanele ku katsiwa eka tichata ta vukorhokeri hinkwato naswona wu fanele ku hangalasiwa eka miako hinkwayo ya mani na mani leswaku vanhu va ta yi tiva. Loko ku ri na mali yo engetela leyi faneleke ku hakeriwa swi fanele ku kombisiwa eka tsalwa ro endla xikombelo?
Swi tano ni le ka vaphakeli va vukorhokeri lava nga thoriwa eka xiyenge xo ka xi ngari xa mani na mani vafanele ku tivisiwa mhaka ya leswaku vukorhokeri bya vaaki, eku phakeleni ka vukorhokeri/swilo, va bohiwa hi milawu ya Vumbiwa leyi lawulaka mafambiselo laya lavaka matikhomele ya le henhla. Tinyiko, ku pfuniwa hi timali, matsalwa yo navetisa, swirhambo swa swakudya swa nhlikanhi, na swinwana, a swi fanelangi ku va xiphemu xa migingiriko ya vona ya Vukorhokeri bya Vanhu hikuva swi nga languteka hi ndlela yo karhi/mavonelo yo hlohlotela xiboho eka vateki va xiboho no endla mphikizano wu voyamela tlhelo ro karhi laha vukorhokeri lavatsongo va nga ta tsandzekaka ku endla migingiriko yeleyo?
Muthirhi a nga tirhisi kumbe ku endla mahungu yo karhi ya ximfumo ya tiviwa ku va yena a vuyeriwa kumbe ku vuyerisa vanwana?
Vatirhi lava entirhweni wa vona va hlanganaka na mahungu laya nga vavisaka timbilu ta vanwana, ya xihundla, kumbe laya tumbeleke nkarhi na nkarhi, a nge humeseli mahungu lawa handle ka mpfumelelo wo endla tano. Mahungu a ya nge endliwi ya va kona kumbe ku tirhisiwa ku va munhu a vuyeriwa kumbe ku seketela nyimpi ya ximunhu ku lwa ni vanwana. I swa nkoka leswaku vatirhi va tekela enhlokweni leswaku loko va humesela mahungu erivaleni swi va leswi vuyerisaka vukorhokeri bya vaaki. Vatirhi va fanele ku twisisa leswaku ku humesela matirhelo ya mfumo erivaleni a swi kombisi xihlawu-hlawu eku humeleriseni ka mahungu. Tanihi hi laha swi nga oloviki ku andlala swiletelo leswi heleleke swa mahungu lawa ya faneleke vanhu vo karhi, vatirhi va komberiwa leswaku nkarhi hinkwawo va kuma mpfumelelo eka vufambisi va vona loko va nga tivi kahle lexi va faneleke ku xi endla?
Xikombiso xa 1: Ku paluxa mahlawulelo kumbe swivutiso eka lava va endleke swikombelo swa ntirho a swi nga pfuneti ntsena lava endleke swikombelo ntsena, kambe swi ta tlhela swi khumba timfanelo ta lava vanwana lava endleke swikombelo hi ndlela yo biha ematshanweni yo va va kuma nkarhi wo ringana ku lwela xitulu xexo?
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi, hikokwalaho ka muxaka wa ntirho wa yena, a tiva hi ta phurojeke ya mfumo leyi nga ta antswisa nkoka wa nhundzu endhawini yo karhi, mutirhi a nga fanelangi ku tirhisa hungu rero ku titlakusa kumbe ku tlakusa maxaka ya yena.
Mutirhi, handle ka mpfumelelo a nge teki ntirho wunwana lowu nga ta nwi hakela ehandle ka ntirho wa yena wa ximfumo kumbe a tirhisa nhundzu ya hofisi ku tirha ntirho wolowo?
Vatirhi va languteriwa ku tinyiketa hi matimba la ya nga aviwangiki, nkarhi na vuswikoti eku korhokeleni ka vaaki tanihi muthori. Muxaka na swikoxo swa ntirho eka vukorhokeri bya vaaki swi hi ndlela ya ku tsakela ka hinkwavo vaaki na vukorhokeri bya vaaki na vaaki hi voxe swi nga tshikileriwa mutirhiloi a endlaka ntirho wunwana lowu nga ta nwi hakela ehandle ka ntirho wa yena wa ximfumo. Kutani swalaveka ku kuma mpfumelelo wo endla ntirho wa le handle ka tiawara ta ntirho?
Xikombiso sa 1: Mutirhi u va na bindzu leri va ri hlanganeleke. Ku na ntwanano wa leswaku u ta va ebindzwini loko a chayisile ntsena. A nga swi langutelangi, ntirho wa yena wa vukorhokeri bya vaaki wu lava leswaku a tirha endzhaku ka nkarhi wa ku chayisa. Makumu ya leswi ku ta va nkwetlembetano wa mintirho, ku dya mbitsi na ku tsakela loku ku avaneke.
Xikombiso xa 2: Dokodela loyi a nga thoriwa exibedlhele xa Mfumo, handle ka mpfumelelo eka nhloko ya Ndzawulo a nga ka a nga endli ntirho wa nkarhi nyana lowu a nga ta hakeriwa laha munghana wa yena wa dokodela a tirhelaka kona kumbe ku tirhisa switirhisiwa swa Mfumo kumbe mirhi.
Xikombiso xa 3: Mutirhi u tirha ntirho wa vumbirhi loko a chayisa, leswi swi vula leswaku u ya eku etleleni na vusiku. Mbuyelo wa kona hi leswaku mutirhi u va a karhele na nhlikanhi naswona u tsandzeka ku tirha ntirho ku fikelela xiyimo lexi faneleke. Leswi a hi leswi swi pfunaka vaaki naswona i ku tlangisa mali ya muhakeri wa xibalo.
A.1 Ku va swi koteka ku fikelela vuswikoti eka leswi fambelanaka na vumbiwa bya vukorhokeri bya Vaaki, Vatirhi hinkwavo va languteriwa ku landzelela leswi vuriwaka hi Khodi ya Matikhomele eka Ndzima leyi.
B.1 Swa laveka ku nyika vatirhi ndlela mayelana na vuxaka bya vona na mfumo, vatirhi va le tihofisini na vanwatipolotiki, vatirhi vanwana na vaaki na ku kombisa hi laha vatirhi va faneleke ku endla ntirho wa vona, leswi fanele ku endliwa ku papalata nkwetlembetano wo tsakelana leswi languteriweke eka vona hi ku landza mahanyele ya vona ya vutomi bya vona bya le xihundleni ni le xikarhi ka vaaki?
B.2 Hambileswi Khodi ya Matikhomele yi nga mpfapfarhutiwa yi va leyi oloveke no twisiseka swinene, a hi ntlawa wo karharisa wa milawu ya swiyimo swa mahanyele. Hambiswiritano, tinhloko ta ndzawulo, hikokwalaho ka vutihlamuleri bya vona hi ku landza xiyenge xa 7 (b) xa Nawu wa vuswikoti bya vurhangeri ni mafambiselo ya tindzawulo ta vona ni mahlayiselo ya xichavo, exikarhi ka swinwana ti vona matikhomele ya vatirhi ya fambelana ni swa nkoka wa masungulo ya milawu leyi lawulaka mafambisele ya swa vaaki na mahanyelo na swipimelo leswi nga hlawuriwa hi Nawu. Tinhloko ta tindzawulo ti fanele ku vona leswaku vatirhi va tona va tiva swipimelo leswi, ni leswaku va swi pfumela va tlhela va yima hi swona?
Xikongomelo xo sungula xa Khodi xi kahle swinene, ku nga ku ku va vatirhela mfumo va va xikombiso eka matikhomele ya kahle.
C.1.1 wa tshembheka eka Riphabiliki a tlhela a hlonipha Vumbiwa no landzelela hilaha a faneleke ku endla mintirho ya yena masiku hinkwawo.
C.1.2 u rhangisa ku tsakela ka vaaki loko a tirha mintirho ya yena.
C.1.3 tirha hi vutshembheki ku simeka tipholisi ta Mfumo wa nkarhi wolowo loko a tirha mintirho ya yena ya ximfumo leyi nga eka milawu na swihlawuriwa swinwana?
C.1.4 u ringeta ku twisisa no landzelela milawu hinkwayo kunwe ni swileriso swin?
C.1.5 a tirhisana na tihuvo ta vaaki leti nga simekiwa ehansi ka nawu na Vumbiwa ku tlakusa ku tsakela ka vaaki.
C.2.1 u tlakusa vunwe na vunene bya Rixaka ra MaAfrika-Dzonga loko a tirha ntirho wa yena wa ximfumo?
C.2.2 u ta tirhela tiko hi ndlela yo ringana no kala xihlawu-hlawu leswaku ku ta va na vutshembheki eka swa vukorhokeri bya vaaki.
C.2.3 wa titsongahata, wa pfuna no kumeka hilaha swi kotekaka ha kona eka vutirheli bya yena eka vanhu, u khoma vanhu tanihi vaxavi nkarhi hinkwawo lava nga na mfanelo yo kuma vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla.
C.2.4 u twisisa swiyimo na swirilo swa vanhu loko a karhi a tirha mintirho ya yena ya ximfumo na loko a teka swiboho leswi va khumbhaka.
C.2.5 u tiyimiserile nkarhi hinkwawo ku korhokela nhluvuko na ndlandlamuxo wa MaAfrika-Dzonga hinkwavo hi nkarhi.
C.2.6 a nga hlawuli vanhu swi nga fanelangi ku ya hi rixaka, rimbewu, ntlawa kumbe rixaka laha va humaka kona, muhlovo, swa rimbewu, malembe, vutsoniwa, vukhongeri, tipolitiki, ripfumelo, swikholwa-kholwani, ndzhavuko na ririmi.
C.2.7 a nga tirhisi hi vusopfa xiyimo xa yena xa le ka swa Vukorhokeri bya vaaki ku tlakusa no halwula ku tsakela ka vandla rihi kumbe rihi ra xipolitiki kumbe ku tsakela ka ntlawa wo karhi.
C.2.8 u hlonipha no sirhelela munhu unwana ni unwana hambi ku ri ndzhuti wa yena kun?
C.2.9 a tsundzuka timfanelo ta vanhu to kuma mahungu, handle ka mahungu yo karhi laya nga sirheleriwa hi nawu.
C.3.3 u hambana no hlawula ku tirhela maxaka kumbe vanghana eka migingiriko leyi fambelanaka na swa ntirho naswona a nga tirhisi hi vusopfa matimba ya yena kumbe ku hlohlotela vatirhi vanwana, hambi ku ri ku hlohleteriwa ku tirhisa hi vusopfa matimba ya yena?
C.3.4 u tirhisa maendlelo laya nga fanela ku humesela ehandle swivilelo swa yena kumbe ku lerisa vuyimeri.
C.3.5 u tiyimiserile hi ku hetiseka ku hluvukisa, hlohletela no tirhisa vatirhi va yena na ntlakuso wa ntirho wo twala kunwe ni vuxaka bya kahle exikarhi ka vanhu?
C.3.6 u tirha kahlehi, xiphurofexinali na ku ringana na vatirhi kulobye, handle ko languta rixaka, rimbewu, rixaka.
C.3.7 a nga fanelangi ku endla migingiriko ya vandla ra tipolitiki entirhweni.
C.4.2 u ehleketa hi vutshila na loko a endla mintirho ya yena, lava tindlela ta vutlhari to ololoxa swiphiqo no tirha ku kurisa vuswikoti na vutinyiketi endzeni ka endlelo ra nawu.
C.4.3 u tirha mintirho ya yena hinkarhi.
C.4.4 u tirha mintirho ya yena hi xiphurofexinali na hi ndlela ya vuswikoti.
C.4.5 a nga endli ntirho kumbe ku endla xilo lexi alanaka na kumbe xi nwi sivelaka ku tirha mintirho ya yena ya ximfumo?
C.4.6 u ta titshunxa eka ku teka xiboho xa ximfumo kumbe endlelo ro endla xiboho leri nga ta tekiwa ri nga fanelangi leri vuyerisaka yena, naswona leswi swi fanele ku humeseriwa erivaleni hi yena mutirhi.
C.4.7 u amukela vutihlamuleri byo va a kumeka eka vuleteri na nhluvukiso wa yena nkarhi hinkwawo wa ntirho wa yena.
C.4.8 u tshembhekile na swona u na vutihlamuleri eka ku tirha hi timali ta tiko na ku tirhisa nhundzu ya swa Vukorhokeri bya Vanhu kunwe ni swiphiqo swin?
C.4.10 loko a ri entirhweni wa yena wa ximfumo, u ta vika eka varhangeri lava nga fanela, vuxisi, vukungundzwana, vuxaka, mafambiselo yo ka ya nga ri kahle na xiendlo xihi kumbe xihi lexi nga xidyoho, kumbe lexi lwaka na ku tsakela ka vaaki.
C.4.12 u ta hlayisa timhaka ta swihundla, matsalwa na mimbulavurisano, leyi nga aviwa kumbe ku tekiwa tanihi swihundla kumbe yo ka yi nga hlayeriwi vanwana?
C.5.1 entirhweni wa ximfumo, u ambala no tikhoma hi ndlela leyi kurisaka xiyimo xa swa vukorhokeri bya vaaki.
C.5.2 u tikhoma hi vutihlamuleri loko swi ta eka timhaka ta swipyopyi kumbe swinwana leswi pyopyaka?
C.5.3 mutirhi a nga fanelangi, handle ka mpfumelelo lowu tsariweke wo huma eka Nhloko ya Ndzawulo ku kuma kumbe ku amukela tinyiko tihi kumbe tihi, swipfuno kumbe xilo xa nkoka wa mali (nhlamuselo na nkoka na laha nyiko yaleyo yi kumekaka kona leyi hundzaka ntsengo wa R350) eka munhu unwana ni unwana yi ri ya yena loko a ri karhi a tirha hikuva leswi swi nga tekiwa ku ri ku ba mati?
C.5.4 a nga tirhisi kumbe ku boxa mahungu ya ximfumo wahi kumbe wahi ku endlela kutipfuna kumbe ku pfuna van?
C.5.5 ehandle ka mpfumelelo a nge teki ntirho wunwana ehandle ka mintirho ya yena ya ximfumo kumbe ku tirhisa switirho eka ntirho wolowo?