Met die seën van die ANC-leiers het hy Inkatha begin as binnelandse beweging. “Ek het Inkatha aanvanklik net gesien as ’n front vir die ANC.”
Buthelezi se teenkanting van die ANC se aandrang op sanksies en die gewapende stryd was naderhand ’n onoorbrugbare kloof. “In 1979, ná byna drie dae se intense gesprekke in Londen, het ek finaal geweier om my party te gebruik vir die gewapende stryd. Dis tóé dat hulle teen my gedraai het.
Buthelezi het sy pyn hieroor al die jare binne gehou, vertel die IVP-LP Liezl van der Merwe. Maar toe die Is­raelse ambassadeur onlangs hul koukus besoek het, en Buthelezi vertel wat hy alles deurgemaak het, het hy bewoë geraak. “Dit was die heel eerste keer.”
“Einde 1989 het Madiba vir my geskryf hy vermoed hy gaan vrygelaat word en ons twee moet saam die skandalige geweld tussen die ANC en Inkatha stuit.”
Buthelezi vertel die ANC het ná ’n besoek aan Viëtnam besluit om hul ­People’s War plaaslik te begin.
Kort ná Mandela se vrylating het hy met Buthelezi gereël om mekaar te sien sodat hulle – saam op ’n verhoog – die geweld kon probeer beëindig.
Die UDF (“Mandela het gesê die UDF het hom ‘byna verwurg’ toe hy my wou sien”) en ANC-leier Harry Gwala het elke keer ’n stok voor ’n gesamentlike Mandela-Buthelezi-optrede gesteek. Hy weet tot vandag nie hoekom Gwala en die UDF so teen hom was nie. “Toe Harry Gwala vrygelaat is, het ek nog vir hom ’n tjek vir R2 000 gestuur om ’n bok te koop vir ’n reinigingsritueel.
Op sy rol in die val van apartheid is hy trots. “Mnr. De Klerk het by die WVK erken my weiering om KwaZulu-Natal ’n onafhanklike tuisland te maak, het die NP finaal oortuig om af te sien van groot apartheid.”
Sy het deur die jare die sagte kant van Buthelezi leer ken, die oupa met die werf daar by KwaPhindangene vol kleinkinders. Prinses Irene het boonop, tot ergernis van die prins, ’n skoothond gekry, lag Liezl.
“Hy sê vir my: ‘Jô, Liez, dis baie un-African om honde in die huis te hê, maar die brak groei op my! As ek eet, kom hy nader en doen truuks en nou’s ek gedwing om ’n bietjie kos vir hom oor te hou op my bord!’ ”
Dan diep hy nog ’n CD uit agter die Disprin-boksie in die ou leersak wat al donkiejare met hom saamkom.
En dan trek die prins los en sing ’n hele versie van “Hoe ry die boere”. Op sy stukke, hy geniet dit gate uit.
“In 2010 het die ANC probeer om my party te vernietig deur die NVP (Nasionale Vryheidsparty) te finansier. Hulle het die IVP geskeur, my afgemaak as ’n ou man wat droom.”
So. Nou verlaat hierdie ouwêreldse jintelman die politiek, hierdie troebel demokrasie waaraan hy sy lewe gewy het. Maar hy het hoop.
"Ek het net voor Nuwejaar vir myself ’n verloofde gevind. Ons is baie gelukkig en verlief, en die katte is ook bly," skerts die sanger.