Besoedeling (3): Grondbesoedeling
Besoedeling (hoofstuk 3): Grondbesoedeling
Planeet van sak en as
Ons planeet word binnegeval! Nie deur groen mannetjies van Mars nie, maar deur 'n ander horde: leërskares van plastiekvoorwerpe en bottels, aluminiumhouers en papiere, die rommel van ou motors, buitebande, yskaste en stowe. En dan is daar ook nog daardie ander stille, onsigbare gevaar wat kernafval genoem word...
Illustrasie: Eenkleur-weergawe van 'n oorspronklike illustrasie van 'n planeet, uitgereik deur NASA
Ander hoofstukke in hierdie reeks:
1) Lugbesoedeling 2) Waterbesoedeling
• Of klik hier vir 'n ander Mieliestronk-artikel oor die verskillende soorte besoedeling—'n afsonderlike artikel wat nie 'n deel van hierdie reeks uitmaak nie
BO: Die gemors lê die wêreld vol...
Foto: Dr. James P. McVey / NOAA Photo Library - Small World Collection
IE gesin Willemse was in die wolke. Hul droomhuis in Lekkerkerk, Nederland, was uiteindelik klaar gebou en hulle kon intrek. Dit was weliswaar geen wafferse groot huis nie, maar dit was darem baie gerieflik. En alles was blinknuut. Dat was zo leuk...
Die eerste ruk het dit dan ook voor die wind gegaan. Maar ná sowat ses maande het vreemde dinge begin gebeur. Eers het die kinders siek geraak. Hulle het gehoes en van hoofpyn gekla.
Toe kom 'n liederlike stank uit die grond, en daarna verwelk en vrek die blomme in die tuin.
Een oggend het die gesin 'n vreemde, groen vloeistof uit die grond sien opborrel. Dit het darem alte veel herinner aan al daardie ruimteverhale oor die groen mannetjies van Mars...
Die werklike rede waarom dit gebeur het, was dat die Willemse se huis gebou was op 'n ou vullisplek waar 'n klomp gifstowwe dekades tevore gestort was. Die huis en sowat driehonderd ander huise moes noodgedwonge ontruim word—alles net oor die gevaarlike giwwe wat oplaas hul tol kom eis het.
Grondbesoedeling is vandag een van die grootste gevare vir die omgewing. 'n Mens kan omtrent sê die mens is stadig besig om homself te versmoor onder die berge afvalstowwe wat hy skep—of dit nou hoogs skadelike kernafval of gewone huisvullis, fabrieksafval of bourommel is.
REGS: Weggeggooi, maar dit sal nie weggaan nie... Jy sal heel waarskynlik net sulke foto's in jou eie omgewing kan neem waar mense rommel gestort het sonder om hulle te steur aan wat hulle aan die omgewing doen.
TOE die atoom in die jare vyftig van die twintigste eeu grotendeels getem is, is dit as een van die moderne mens se grootste prestasies geloof. Kernkrag kon nou gebruik word om elektrisiteit op te wek. Met die piepklein atoompies sou magtige duikbote en skepe ook aangedryf kon word, terwyl kernbestraling in die geneeskunde, wetenskap en nywerhede ingespan is.
Op die koop toe pomp die uraan wat in reaktors gebruik word, mos nie besoedelende stowwe in die atmosfeer in soos wat met fossielbrandstowwe gebeur nie.
Maar kerninstallasies is potensieel gevaarlik. Klein hoeveelhede radioaktiewe gasse word in die normale gang van sake in die lug vrygelaat. Daar is maar altyd 'n moontlikheid, hoe gering ook al, dat die installasie per ongeluk sal begin lek. En die veilige wegdoening van uraanerts en kernafval is 'n probleem wat nog nie bevredigend opgelos is nie.
Die meeste kernreaktors gebruik uraan as brandstof. Die uitskot wat oorbly nadat uraan uit sy erts onttrek is, is ryk aan radium. By die uiteenval van radium word 'n hoogs gevaarlike radioaktiewe gas genaamd radon gevorm.
Uitskot van vroeëre uraanmyne is dikwels sommerso op die grond laat lê of selfs gebruik om die grond onder huise op te vul. Dit het later ontsettende probleme veroorsaak en baie huise en ander geboue moes ontruim word.
Gelukkig is die meeste kernafval nie so heel gevaarlik nie. Besmette voorwerpe soos handskoene en oorpakke kan in staaltromme verseël en begrawe word in vore wat met beton gevul is of in ondergrondse grotte. Ou soutmyne deug ook goed, want hulle is diep en droog, en die sout kan die bestraling in sekere mate absorbeer.
Maar met "warm" kernafval word veel moeiliker weggedoen. Dit word in vloeibare vorm in spesiale houers gebêre, wat koel gehou moet word om te keer dat die inhoud wegkook.
Nog 'n bêre-metode is om die afval se volume te verminder deur middel van 'n spesiale proses van verglasing, waarna dit diep onder die grond begrawe word. Geen bêre-metode is egter nog doodveilig nie. Klein hoeveelhede radioaktiewe afval kan steeds deur water uit hierdie glasagtige blokke gewas word en die grond besoedel.
Koeberg se afval
DIE hoogs radioaktiewe verbruikte brandstof word by 'n kernkragsentrale soos ons eie Koeberg eers in afsondering onder water verkoel en geberg.
Hiervandaan gaan dit na Vaalputs, sowat 600 km noord van Kaapstad in Namakwaland, 'n bergingsplek wat deur die Nasionale Energiekorporasie van Suid-Afrika bestuur word.
Die Vaalputs-gebied is so dor en droog dat die jaarlikse verdamping groter as die jaarlikse reënval is. Dit beteken dat, selfs as radioaktiwiteit sou ontsnap, dit nie die grondwater kan besoedel wat miskien 'n pad na die oppervlak sou vind nie.
Die afval word in slote van tien meter diep geberg en die bestraling by die oppervlak is op feitlik natuurlike vlakke en skep geen gesondheidsgevaar nie.
Om veiligheidsredes is die perseel egter omhein en word dit gemonitor.
BO: Kernafval word in Engeland per trein weggekarwei. Die wande van die houers waarin dit vervoer word, is van soliede staal en 'n massiewe 36 cm dik.
Foto: Chris McKenna (Thryduulf), wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike-lisensie weergawes 2.5, 2.0 en 1.0
MET die ontwikkeling van die moderne "weggooi"-gemeenskap het vullis 'n enorme probleem geword. Ons paaie word byvoorbeeld met gemors omsoom, om van die blikkies, bottels en berge plastiek in ons riviere en damme nie eens te praat nie.
Die meeste vullis beland wel nog op storthope, maar ook die plek hiervoor raak skraps. Vuilgoedplekke bevat alle soorte huishoudelike afvalstowwe, asook tonne teer, oplosmiddels en plaagdoders.
REGS: Kinders tussen die rommel by 'n storthoop. Arm mense besoek dit dikwels om te kyk wat daar te aas is, maar sulke plekke is vanselfsprekend baie onhigiënies.
Storthope is nie net onooglik nie, maar kan ook giftig wees. Wanneer vullis verbrand word, beland rook en giftige gasse in die lug. Word dit so gelaat om te ontbind, kan metaan gevorm word, 'n hoogs plofbare gas wat huise kan binnesypel en rampspoedige gevolge kan hê.
Storthope is ook broeiplekke vir pesdiere soos kakkerlakke en rotte.
Nog 'n gevaar is dat reënwater deur die gemors kan syfer en die omringende land, spruite, riviere, damme en mere kan besoedel.
Die probleme raak by die dag erger. Soos waar sekere dinge wat maklik in die natuur kan afbreek, vervang word deur stowwe wat nie so gou ontbind nie. Pleks van blikke wat kan roes en vergaan, kry ons byvoorbeeld houers van aluminium. In plaas van papier en karton, word ons met massas plastiek oorlaai. Suid-Afrika se veldtog teen die verspreiding van papiersakke is daarom des te lofwaardiger, sê bewaringbewustes.
BO: Min plekke in ontwikkelde of taamlik ontwikkelde gebiede is vandag heeltemal vry van besoedeling. Loop maar in die veld rond en kyk hoeveel leë bottels, blikke en plastiekhouers sal jy daar kan optel.
Foto: D.L. Borden-Billiot / U.S. Fish and Wildlife Service
Beheer oor vullis
• DAAR is baie wat ons kan doen om probleme met huishoudelike afval te verminder en die omgewing te verbeter.
• Rommelstrooiery is heeltemal onnodig. Beywer jou vir strenger wette en regulasies om rommelstrooiers vas te vat.
• Een van die doeltreffendste maniere om afval te verminder, is deur herwinning. Nie net is daar dan minder besoedeling nie, maar daar word ook minder staatgemaak op natuurlike hulpbronne, met die groot besparings wat dit meebring.
Stowwe wat dikwels herwin word, is papier, glas, plastiek en aluminium. Hou dit apart van die ander dinge wat jy weggooi en neem dit na insamelingspunte en herwinningsdepots.