Grondwetlike moontlikhede vir selfbeskikking – praag.co.za — 20 jaar jonk!
Grondwetlike moontlikhede vir selfbeskikking
Deur Dr Christo Landman
Indien die grondwetlike reg op selfbeskikking nie noodwendig in onbruik sal verval nie, sal politieke partye wat dit voorstaan en ook organe van die burgerlike samelewing 'n nasionale beweging moet word om pluralisme, as alternatief vir sosialisme en liberalisme aan te bied. So 'n politieke offensief vra leierskap en sal nuwe hoop vir tradisionele en ander kultuurgemeenskappe gee.
So het dr. Christo Landman verklaar, tydens die jaarvergadering van die Unrepresented Peoples Organisation (UNPO), op 21 November 2013, gehou in die Volksraadsaal van die Parlement.
Insgelyks sal die President gevra moet word om ingrypende veranderinge aan die bestuur en werkswyse van die Kommissie vir Gemeenskapsregte (a.185) aan te bring. Die Kommissie is 'n belangrike grondwetlike meganisme vir die bevordering en die beskerming van gemeenskapsregte.
Daar is 'n gaping tussen die geskrewe grondwetlike teks en die uitvoering daarvan. Daar is ook 'n ongelyke behandeling tussen die reg van swart tradisionele gemeenskappe teenoor die reg van ander kultuurgemeenskappe.
Nommer XII van die grondwetlike beginsels van ooreenkoms tussen die politieke onderhandelingspartye, wat aanleiding tot die 1993- en '96-grondwette gegee het, lees dat kollektiewe regte in sake selfbeskikking erken en beskerm sal moet word.
Selfbeskikking in die RSA Grondwet (1996) het betrekking op die reg van gemeenskappe. 'n Gemeenskap word met taal, kultuur, godsdiens en ook met territoriale selfbeskikking in verband gebring.
In terme van artikel 211 en 212 geniet swart tradisionele gemeenskappe reeds voor 1993 territoriale selfbeskikking. Sulke gemeenskappe op hulle gemeenskapsgronde, wat kollektief besit word, se magte en funksies word in die voorgestelde Traditional Leadership-konsepwet tot die plaaslike regeringsvlak beperk. Desondanks kry tien konings en sowat 5411 kapteins en hoofmanne jaarliks sowat R650 miljoen vir ongekwalifiseerde dienste. Die parlementere konsep-wet op Tradisionele Leierskap 2013, wat tans onder oorweging is, is vaag oor die funksies van tradisionele ampsdraers. Dr. Landman waarsku tradisionele leiers dat terwyl hulle groot salarisse as vorm van omkoop kry, die funksies van tradisionele gemeenskappe progressief mee weggedoen word. Uiteindelik het kapteins net in naam 'n bestaan.
In geval van die reg van kultuurgemeenskappe op selfbeskikking binne 'n gebied of gebiede, swyg die ANC en regering soos die graf. Daar is sedert 1996 niks gedoen om inhoud te gee aan die bepaling in artikel 235 dat 'n nasionale wet sodanige selfbeskikkingsvorme omskryf nie. Derhalwe, het dr. Landman verklaar, neem die Nasionale Burgerregte-raad nou die inisiatief om bevoegde regsgeleerdes te taak om 'n konsep-dokument oor artikel 235 te formuleer.
Selfbeskikking as beginsel, met die inhoud van interne outonomie of selfstandigheid, word grondwetlik gedefinieer as die reg van persone in vrye assosiasie, om beslag te gee aan een of meer aspekte in verskillende kombinasies in die Handves van Regte en om verskillende vorme van selfbeskikking in eie gebiede met die owerheid te beding en in wetgewing vasgelê te kry.
Die grondwet bevat reeds die volgende vorme of modelle van selfbeskikking:
Die reg van persone om saam met ander persone, kultuur-, godsdiens- en taalvereniginge en ander organe van die burgerlike gemeenskappe te vorm, in stand te hou en daarby te mag aansluit [a.31(1)(b)].
Die reg op die instelling of erkenning van 'n kultuur- of ander Raad (Council) of Rade vir die bevordering en die beskerming van gemeenskapsregte [a.185(1)(c)].
Die reg op territoriale selfbeskikking op die plaaslike vlak, van 'n tradisionele gemeenskap, ingevolge gewoontereg, onderhewig aan nasionale wetgewing [a.211 en 212].
Die reg op territoriaalgebaseerde en onderhandelde vorme van selfbeskikking vir 'n tradisionele kultuurgemeenskap of gemeenskappe, ondergewig aan nasionale wetgewing [a.235].
Daar is egter sekere grondwetlike beletsels wat eksterne selfbeskikking, los van die RSA, onmoontlik maak. Dit sluit in: die feit dat die RSA "aan al sy mense" (voorwoord tot die Grondwet) behoort, die reg op bewegingsvryheid van die burgers, die feit van een burgerskap vir almal, en die onverdeelbaarheidsbepaling dat die RSA "een, soewereine demokratiese" staat is [a.1].
Daar is verskillende rolspelers in die waarmaking van selfbeskikking, waaronder:
'n Goedgeorganiseerde burgerlike gemeenskap.
'n Sterk parlementêre vennoot wat 'n staatsvorm voorstaan wat ruimte vir individuele en groepsregte gee.
'n Goed-funksionerende Kommissie vir Gemeenskapsregte [a.185] wat nie vir politieke gewin deur òf 'n sosialistiese magstaat òf liberale demokratiese staat misbruik word nie.
Beide die Afrikaner en die Khoi/San-gemeenskappe is belangrike rolspelers om selfbeskikking op te eis.
Afrikaners is die politieke proses ingelei met 'n geelwortel dat 'n Volkstaatsraad [1993-grondwet] ondersoek sou instel na selfbeskikkingsvorme. Verder dat die Kommissie vir Gemeenskapsregte die funksies van die Volkstaatsraad sou oorneem. Die artikel in sake territoriale selfbeskikking [a.235] is ter wille van die Afrikaners in die 1996-grondwet ingesluit. Dan maak die 34 onderhandelende beginsels onderliggend aan die grondwette van 1993 en 1996 spesifiek hiervoor voorsiening.
Die Khoi- en die San-gemeenskappe voldoen aan die definisie van Eerste (inheemse) Mense in Suider-Afrika en kan aanspraak maak op die regte soos vervat in die Verenigde Nasies se deklarasie in sake inheemse gemeenskappe. Desondanks is hulle die vergete gemeenskappe in Suid-Afrika en elders op die sub-kontinent.
Dit is duidelik dat die ANC of die regering nie die inisiatief gaan neem om selfbeskikking vir die Afrikaners en vir die Khoi- en San-gemeenskappe te verseker nie en dat hierdie gemeenskappe dit self sal moet realiseer. De facto-waarmaking van selfbeskikkingsvorme is waarskynlik die noodsaaklike voortrap van de jure grondwetlik-erkende regte, het Landman verklaar.