Bronbeekbulletin juni 2016 by geertje besselink - Issuu
Vriendendag 27 augustus voor de hele familie Zomer in Bronbeek
AANGESTIPT •B  ij dit nummer van het Bronbeekbulletin is het aanmeldingsformulier gevoegd voor deelname aan de Vrienden- en familiedag 2016 op zaterdag 27 augustus aanstaande. Onze organisatoren verzoeken u vriendelijk dit na invulling op te sturen naar het bestuurssecretariaat. • Onze voorzitter luitenant-generaal b.d. Jan de Kleyn is onlangs verblijd met de zilveren legpenning van de Stichting Herdenking 15 Augustus 1945. Daarmee is passende waardering tot uitdrukking gebracht voor zijn bijzondere verdiensten voor de Indische gemeenschap. Wij feliciteren hem van harte met dit eerbetoon. • Let voor meer nieuws altijd op de website ‘www.vriendenvanbronbeek.nl’. • Doorlopend verzoek: donateurs die hun e-mailadres nog niet hebben doorgegeven aan de ledenadministratie, worden vriendelijk verzocht dit alsnog te doen. E-mailadres ledenadministratie: SVVB@kpnmail.nl • Tip: Schuin tegenover landgoed Bronbeek, achter verpleeghuis Regina Pacis aan de Velperweg 158 in Arnhem, is Sawah Belanda gesitueerd, een kunstpark waar een actieve zusterstichting voor zorgt. Een bezoek is de moeite waard. Zie hun website (www.sawahbelanda.nl). En ook: facebook, pagina monument Sawah Belanda.
Bronbeek was in 1884 ook mooi.
Bij de voorpagina Gastvrij en feestelijk vlaggend Bronbeek is gereed voor de ontvangst van donateurs, vrienden en familie, van alle leeftijden.
INHOUD 2016 JUNI/JULI
Van het bestuur Over het programma van de Vrienden- en familiedag Agenda Donateursvergadering Rekening van baten en lasten Begroting
Verschijnt 3x per jaar - no. 115
Activiteiten op Bronbeek Herdenkingen
Redactieleden: mevr. G.G. Besselink-Boermann dhr. A.P. Bakker mr. H.J.A. Grootveld, eindredacteur Doelstelling van de Stichting: Het wekken van belangstelling voor, alsmede het levend houden en zo mogelijk versterken van de historisch bepaalde verbondenheid tussen Nederland en landen overzee, in het bijzonder Indonesië, door voortzetting, aanpassing en uitbouwing van de tradities van het Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen en Museum ‘BRONBEEK’. Donatie: Natuurlijke personen minimaal € 15,00 per jaar. Rechtspersonen minimaal € 50,- per jaar. IBAN rekeningnummer: NL89 INGB 0000 0009 40 van de ‘Stichting Vrienden van Bronbeek’.
In en om Bronbeek In Memoriam Nieuwe bewoner Monument Bangkinang Vilan van de Loo vraagt om mails Frits Drijsen over zijn leven Replica sabel voor Willem II
10 10 10 12 12 17
Museumcollectie Aanwinsten en schenkingen
Van het bestuur VRIENDEN- EN FAMILIEDAG OP ZATERDAG 27 AUGUSTUS 2016
Uw Vriendendag 2016 zal in het bijzonder gericht zijn op uw gezin en familie. Iedereen vanuit eigen kring mag ervan meegenieten. En speciaal voor de kinderen zal er amusement zijn. Het programma is gevarieerd en heeft dus veel te bieden voor alle leeftijden. Het thema van het vorige jaar “Het Museum komt naar u toe” was zeer succesvol. Het bestuur heeft daarom besloten dit onderdeel te continueren en zelfs uit te breiden met verschillende lezingen in de Indische Zaal, verzorgd door Museum Bronbeek. Een commissie buigt zich reeds enige tijd over de realisatie van het programma en wil tot op het allerlaatst openstaan voor nieuwe kansen, als deze zich voordoen. Hoe het definitieve programma voor onze Vrienden- en familiedag er komt uit te zien, zal actueel op onze succesvolle website worden weergegeven. Ons advies is dus: bezoek deze regelmatig voor het laatste nieuws (www.vriendenvanbronbeek.nl).
Indisch Met het museum en andere organisaties zijn de gesprekken om een zo aantrekkelijk mogelijk programma te realiseren in volle gang. Het Indische karakter zal op die dag prominent aanwezig en proefbaar zijn. U krijgt weer volop de gelegenheid langs meerdere kramen te wandelen op het mooie landgoed Bronbeek. Wij zorgen voor goede muziek, een zanger(es) en een dansgroep. Laat u verrassen, is de boodschap van ons organiserend comité, waarin Hans Verbrugge als nieuw bestuurslid en opvolger van Eric Hoefsloot is aangetreden. In het programma van de Vrienden- en familiedag kan natuurlijk ook worden gerekend op hoogtepunten die eerder zorgden voor succes en waardering. De commandant van Bronbeek, kolonel der cavalerie Michiel Dulfer, verwelkomt u om 10.30 uur en neemt tradtiegetrouw de opening voor zijn rekening. Een half uur eerder, dus vanaf 10.00 uur, staat voor de deelnemers al koffie klaar.
Sfeervolle start verzekerd.
Flyers In de ochtenduren kunt u in de Indische zaal van Bronbeek een aantal interessante lezingen bijwonen en daar treedt ook de gamelangroep op. Het definitieve programma zal op flyers worden gedrukt, zodat deze aan u kunnen worden uitgereikt. Om 12.15 uur zal, zoals gebruikelijk, de Vrienden-/donateursvergadering beginnen in de Poorterszaal van het hoofdgebouw. Meer informatie daarover staat in dit Bronbeekbulletin en op onze website. Van 13.00 uur tot 14.30 uur kunt u tegen inlevering van uw maaltijdbon in het restaurant van de Kumpulan terecht voor de maaltijd. De bijdrage voor de maaltijd bedraagt â&#x201A;Ź 17 per persoon. Tijdens de maaltijd is er in de Sumatrazaal van de Kumpulan muziek, zang en dans. En zoals altijd vindt u ook Indische hapjes en drankjes in de horecatent op het grasveld achter de Kumpulan. Vele kramen zullen aantrekke-
lijke lekkernijen bieden. De Vriendendag eindigt om 16.00 uur. Al met al zijn we ervan overtuigd u op de Vriendendag een attractief en afwisselend te kunnen bieden. U mag dit alles dus niet missen. Gratis Parkeren kunt u op de parkeerplaats van de Hogeschool Arnhem-Nijmegen in de onmiddellijke omgeving van Bronbeek (tegenover Intratuin Presikhaaf), van 9.00 tot 17.00 uur. Mindervaliden kunnen op het landgoed Bronbeek parkeren, mits zij dit tijdig kenbaar maken bij de inschrijving en van het bestuur een parkeerkaart hebben ontvangen. Het bestuur van de Stichting Vrienden van Bronbeek maakt van de gelegenheid gebruik u te bedanken voor uw ondersteuning van onze stichting en wenst u allen een gezellige en het liefst stralende Vrienden- en familiedag 2016 toe op landgoed Bronbeek.
Entreetafel, met onze penningmeester AlecWent.
Altijd belangstelling voor de vergadering in de Poorterszaal.
Met tablet paraat voor de donateursvergadering.
AGENDA VAN DE DONATEURSVERGADERING Datum: zaterdag 27 augustus 2016 Plaats: Poorterszaal KTOMM Bronbeek. Aanvang: 12.15 uur 1.	Welkomstwoord door commandant KTOMM Bronbeek, kolonel der cavalerie ­Michiel Dulfer. 2.	Openingswoord door de voorzitter SVVB. 3.	Goedkeuring agenda. 4.	Mededelingen. 5.	Secretarieel jaarverslag 2015/2016. Ter inzage vooraf. 6.	Financiële verantwoording 2015/2016, opgenomen in dit Bronbeekbulletin: pagina 8. 7.	Begroting 2015/2016, opgenomen in dit Bronbeekbulletin: pagina 9. 8.	Website Stichting Vrienden van Bronbeek 9.	Rondvraag. 10.	Sluiting. NB. Het secretarieel jaarverslag 2015/2016 is tevens te vinden op de website (www.vriendenvanbronbeek.nl).
ACTIVITEITEN OP BRONBEEK Tot en met 11 september
‘Zorg voor kinderen. Pa van der Steur en zijn minikolonie in Indië’ Toegang met museum-entreebewijs. Di t/m zo 10.00-17.00 uur
Tot en met 3 juli
‘Dear Japanese’ Circa 70 fotoportretten van Japans-Indische nakomelingen door de Japanse fotografe Miyuki Okuyama. Toegang met museum-entreebewijs. Di t/m zo 10.00-17.00 uur
‘Landgoed Bronbeek: koninklijk geschenk voor veteranen’ door Niek Ravensbergen 14.00-16.30 uur. Toegang met museum-entreebewijs. Reserveren: nb.ravensbergen@mindef.nl 6
9 juli t/m 31 augustus 2016
‘Indië tabee’ Fotoportretten van gerepatrieerden door Rene Sparidaans Toegang met museum-entreebewijs. Di t/m zo 10.00-17.00 uur
‘Niet weggooien! Hebt u voorwerpen, foto’s en brieven uit de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië? Gooi ze niet weg, maar schenk ze aan het museum. 10.00-17.00 uur
Open Monumentendag ‘Kunst & Ambacht’ 10.00-17.00 uur. Diverse activiteiten. Toegang vrij
HERDENKINGEN 4 juli	Herdenking KNIL 20 augustus	Birma Siam & Pakan ­Baroe Spoorwegen 23 augustus	Japanse Jongenskampen
28 augustus	10 september 1 oktober
Japanse Vrouwenkampen Japanse Zeetransporten Papoea-strijders
STICHTING VRIENDEN VAN BRONBEEK REKENING VAN BATEN EN LASTEN OVER HET BOEKJAAR 1 APRIL t/m 31 DECEMBER RESPECTIEVELIJK 1 APRIL t/m 31 MAART Baten
18.354,15 280,00 1.503,61 0,00
28.372,90 50,00 1.584,76 0,00 30.007,66
Lasten Gratis toegang museum Vriendendag Bronbeekbulletin Portikosten Reis- en verblijfkosten Kantoorbenodigdheden Secretariaatskosten Drukwerk Folders Representatie/attenties Computerkosten Provider Vriendenkaarten Betalingsverkeer giro Contributies/donaties Inwoners Bronbeek Afschrijving inventaris Telefoon Reklamekosten Acceptgiro’s Overig
0,00 5.256,25 4.024,93 3.276,58 2.267,65 102,17 2.125,00 0,00 0,00 219,35 208,41 472,35 266,24 198,97 98,80 10.027,05 77,00 0,00 0,00 0,00 341,61
0,00 5.384,70 5.713,00 4.550,45 1.704,82 735,84 1.500,00 235,97 786,88 1.029,41 468,20 154,80 0,00 0,00 47,20 9.995,70 300,00 0,00 0,00 0,00 0,00 28.962,36
STICHTING VRIENDEN VAN BRONBEEK BEGROTING OVER HET JAAR HET BOEKJAAR 1 JANUARI t/m 31 DECEMBER RESPECTIEVELIJK 1 APRIL t/m 31 MAART Baten
30.000,00 100,00 1.250,00 0,00
29.000,00 100,00 1.250,00 0,00 31.350,00
0,00 4.900,00 5.750,00 4.250,00 2.000,00 100,00 3.000,00 250,00 500,00 750,00 500,00 150,00 0,00 0,00 50,00 9.000,00 100,00 0,00 0,00 0,00 0,00
0,00 5.000,00 6.000,00 4.500,00 1.000,00 100,00 1.500,00 250,00 500,00 750,00 500,00 150,00 0,00 0,00 50,00 9.000,00 100,00 0,00 0,00 0,00 0,00 31.300,00
Op 2 maart jl. is de heer G.J. de Klein overleden, oud-marinier. Hij werd 82 jaar. De heer F. Belger overleed op 14 maart jl. Hij bereikte de leeftijd van 85 jaar en was in zijn diensttijd adjudant bij de Koninklijke Landmacht. Op 22 maart is de heer M.B.J. Zeilstra overleden. Hij werd 73 jaar en heeft als soldaat gediend bij de Koninklijke Landmacht. De heer D.A. Hendriks overleed op 24 maart 85-jarige leeftijd. Hij was in zijn actieve loopbaan sergeant 1 bij de Koninklijke Landmacht.
NIEUWE BEWONER Met ingang van 1 mei jl. heeft de heer L. Tekke zijn intrede gedaan als bewoner van Bronbeek. Zijn laatst beklede rang was wachtmeester der artillerie, Koninklijke Landmacht. Wij wensen hem een fijne tijd toe op het landgoed.
MONUMENT BANGKINANG Onlangs is op landgoed Bronbeek een nieuw monument onthuld van de Stichting Reünie Bangkinang. Oud-lotgenoten
Het nieuwe monument onthuld.
en nabestaanden kunnen er eenvoudig en op elk moment de overledenen uit de interneringskampen Padang en Bangkinang gedenken, zodat zij daarvoor niet meer de voor vele ouderen te lange en vermoeiende reis naar Indonesië hoeven te maken. Het monument op Bronbeek is gebaseerd op de plaquette die aanwezig is op het voormalig kampterrein te Bangkinang op Sumatra. De groepsfoto is gemaakt direct na de plechtige onthulling op zondag 24 april jl.
BIOGRAFE PA VAN DER STEUR VRAAGT OM MAILS ‘Zorg voor kinderen’, zo luidt de titel van een tentoonstelling die tot Vilan van de Loo en Fits en met 11 septemDrijsen, een Steurtje wonend in Bronbeek. ber in Bronbeek te zien is. Deze gaat over Pa van der Steur, die ooit in Magelang het beroemde tehuis Oranje-Nassau begon. Hij heeft er 7000 kinderen (Steurtjes) opgevangen. Biografe Vilan van de Loo schreef er een boek over. Het volgende artikel, tot stand gekomen vlak na de eerste kennismaking met de expositie, is ook van haar hand. Het is tevens een uitnodiging aan bezoekers om te reageren. ‘De opening van de tentoonstelling was druk, en dat was goed. Want ik vreesde het moment waarop ik de wereld van Pa van der Steur tegemoet zou treden. Alles in die Bronbeek-gang was larger than life. Toen ik zijn biografie schreef, bevond ik me veilig thuis. Nu kon ik dichtbij hem komen. Bijna letterlijk. Historisch onderzoek doen is bijdragen aan
derlandse beschaving volstrekt superieur vond aan de inheemse beschaving. Zo was dat toen, zeggen we dan, maar rechtvaardigt dat werkelijk alles?
Het boek in stralende vormgeving.
de ondergang van je geestelijke gezondheid. Dat gaat vanzelf. Je leeft niet meer helemaal in deze wereld. Je bent elders, dáár waar je eigenlijk wilt zijn. Voor mij was dat Haarlem, een rondreis met twee zendelingen door Nederland aan het einde van de negentiende eeuw, inschepen op De Conrad en dan, na een reis over Java, een lang verblijf in het tehuis Oranje-Nassau in Magelang. Ik wilde zien wat hij zag, ik wilde hem leren kennen, ik wilde dat boek schrijven. En toen kwam die tentoonstelling.
Kinderen Het eerste dat me schokte, was die enorme hoeveelheid kinderkoppies. Gezichten van kinderen uit het tehuis van Pa. Hij moet er minstens zevenduizend hebben opgevangen, sommigen wees, anderen betalende logé, de een blijvend, de ander tijdelijk. Dat wist ik. Met mijn verstand. Nu zag ik gezichten van die kinderen, en ze keken me direct aan. Of ze vroegen: ken je mijn naam, waarom moet ik elke dag een uniform aan, weet je wanneer mijn moeder me weer komt halen? Het beklemt. En het intrigeert. Weer denk ik na over het werk van deze tehuisvader. Een koloniale man, die de Ne-
Naast de kinderen was er in Oranje-Nassau ook ruimte voor de KNIL-mannen. Pa van der Steur was voor de militairen een broer, die christelijke gezelligheid bood. Dat was beter dan het tegenwoordig klinkt. Uit Nederland had hij een orgel meegenomen, hij richtte een zangkoor op, en op enig moment had hij zelfs een recreatiezaal met zeven biljarttafels. Kameraadschap was belangrijker dan een buitenhuwelijkse relatie met een inheemse vrouw, vond Van der Steur. Vinden veel mensen nu ook gek van hem. Maar ga eens na: relaties komen, relaties gaan, ware vriendschap blijft altijd bestaan. Die zeven biljarttafels staan niet op de tentoonstelling. Die moet u er dus bij denken, net als de mannen van toen. Hoe ze over de tafels hingen en met elkaar spraken. De een met een been nog in het hospitaal, de ander naar Lombok geweest, een derde die nooit brieven van thuis kreeg. Het fenomeen van kameraadschap houdt me bezig, vooral omdat ik er als vrouw geen verstand van heb. Ik zie het ook bij Van Heutsz, die trouw aan zijn manschappen vermoedelijk belangrijker vond dan trouw aan zijn echtgenote. (De schrijfster werkt aan een biografie over Van Heutsz – red.) En bij Van der Steur leeft dat gevoel ook: een kameraad, die vooral voor de militairen iets wilde zijn, zonder ze te veroordelen. Dat geeft de foto’s van de kinderen een diepere betekenis. Waar is hun vader? Soms was hij overgeplaatst of gesneuveld of hij 11
had geen zin in het vaderschap. Een harde tijd. Maar er bestonden natuurlijk ook militaire gezinnen die gelukkig waren.
Belangstelling Wat u op de tentoonstelling vindt, is voor iedereen van u anders. Misschien bent u nazaat van een van deze tehuiskinderen, dan begrijpt u beter waar dat gedisciplineerde vandaan komt. Of u kent de naam van Pa wel, maar u weet niet precies hoe of wat. Of u hebt gewoon belangstelling voor die tijd van toen, in het oude Indië. Hoe dan ook, het wordt een eye opener, vermoed ik. En wat u precies ontdekt, daar ben ik natuurlijk weer benieuwd naar. Zullen we mailen?’ Vilan van de Loo, E vilan@xs4all.nl
FRITS DRIJSEN (92) VERTELT OVER ZIJN LEVEN In Bronbeek woont Frits Drijsen, voor wie in de tentoonstelling over Pa van der Steur veel herkenbaar is. Hij is als jongen door hem opgevangen. Zijn levensverhaal daarna heeft Drijsen aan zijn zoon verteld. We publiceren dit op verzoek, in twee delen. Het gaat over de Tweede Wereldoorlog in de Pacific en Zuidoost Azië, die begon op 7 december 1941. In een paar maanden tijd werd het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) overrompeld door Japanse troepen. ‘Zo werd op 8 maart 1942 de onvoorwaardelijke capitulatie van het KNIL een feit, welke werd ondertekend door de Japanse luitenant-generaal Itoshi Imamura. Alle Nederlandse militairen verdwenen in krijgsgevangenkampen. Overal in de Indische archipel zaten ook veel Nederlanders 12
in kampen vast. De grootste lagen in Tjimahi op West-Java, nabij Bandung. In het begin waren die smerige spleetogen nogal meegaand, omdat ze dachten dat wij in hun leger dienst zouden nemen. Overdag moesten we hard werken, maar ‘s avonds konden we toneeluitvoeringen doen, zingen en muziek maken. En hier ontmoette ik Bennie voor het eerst. Hij speelde daar als topgitarist in een band met musici van topklasse, zoals Charlie Overbeek Bloem (pianist), Jack Brown (klarinettist), de la Croix (trompettist), Charlie Ede v.d. Pals (bas), afgewisseld met Harrie v.d. Capellen en Mingus Kailola (drummer) en Wim de Beaufour (saxofonist). Toen die ‘yellow bastards’ in de gaten kregen dat wij helemaal niet van plan waren om in hun gore leger dienst te nemen, was het afgelopen met muziek maken. En zo begonnen de grote transporten naar Japan, Thailand, Birma, enzovoort, enzovoort. Ook wij ontkwamen niet aan deze verplaatsingen. In maart/april 1943 werden wij (Bennie en ik) richting Soerabaja gedirigeerd en wisten we nog steeds niet waarheen we zouden gaan. Wij belandden in ieder geval in de jaarmarkt-barakken. Na een week in die smerige verblijven te hebben doorgebracht, vertrokken we naar de haven Tandjung Perak om ingescheept te worden in 6 schepen. We werden door de Japanners op elkaar gepropt in de bloedhete ruimen, alsof zij een stel dieren gingen transporteren, met als gevolg dat een groot aantal vrienden flauwviel of bewusteloos raakte. Onderweg werden ook nog velen zeeziek en vanzelfsprekend kotsten ze overal. De inscheping vanuit Soerabaja geschiedde op 20 april 1943. Van die zes schepen gingen er drie richting de Molukken en de andere drie gingen richting Timor.
Bennie en ik zaten op de Tenshio-Maru, een boot (cargo ship) die zelfs te smerig
was om varkens te vervoeren. En dan te bedenken dat we in die bloedhete ruimen met zo’n 700 man als haringen in een ton zaten, met een gemiddelde temperatuur van 35°C. Niet zo vreemd dat er een heleboel vrienden waren flauwgevallen! We kregen zelfs brak water te drinken, waardoor je nog meer dorst kreeg. Toen we na ongeveer een week varen op het eiland Timor aankwamen, werden we het ruim uitgejaagd om het oorlogsmateriaal zo snel mogelijk uit te laden. Als je niet snel genoeg werkte, kreeg je slagen met een stuk hout of met een bamboestok. Stel je voor: door de hitte veel zweet verloren, zeeziek geweest en dan ook nog als een slaaf keihard werken met op de koop toe nog een pak slaag. Dit is werkelijk de barbaarse en beulachtige mentaliteit van die vervloekte Japanse spleetoog.
getroffen. Als een dief in de nacht stoomden we weg in de richting van het eiland
Flores. Intussen was het al de eerste week van mei 1943. De toestand aan boord was zeer verontrustend en het stonk er verschrikkelijk. Gelukkig hadden Bennie en ik geen dysenterie en daar mogen we de Almachtige voor danken. Na twee dagen varen kwamen we op het eiland Flores aan in de haven Maoemele, op 6 mei 1943. Wederom werden wij snel de ruimen uitgejaagd om in hoog tempo het oorlogsmateriaal uit te laden. We vonden het vreselijk dat zo’n 50 tot 60 mede-krijgsgevangenen bijna niet meer konden lopen van de dysenterie en direct werden afgevoerd. Na in ongeveer een week al het materiaal te hebben uitgeladen, werden zo’n 2400 krijgsgevangenen al lopende gedirigeerd naar een plek aan zee onder de klapperbomen, zo’n 12 km van de haven. We konden niet snel meer en er waren natuurlijk heel wat uitvallers. Als
Moordend In de baai van Portugees Timor-Laotin was de temperatuur moordend en je moest snel werken, aangezien de Japanners bang waren dat ze ontdekt zouden worden door de Amerikaanse en Australische vliegtuigen. In die drie dagen dat we ons kapot moesten werken, weinig en slecht eten kregen, en brak water moesten drinken, brak er aan boord van de Tenshio-Maru bacillaire dysenterie uit en al gauw stierven twee kameraden die daar in zee werden ‘begraven’. Van Timor-Laotin stoomden we richting Timor-Koepang, de hoofdstad van Nederlands Timor. Hier kregen we het eerste bombardement te verwerken. Het liep tegen een uur of negen ’s avonds. Het was al donker, zodat, God zij dank, niemand werd
Foto van Koningsdag 2016.
je niet vlug opstond, kreeg je een klap met zo’n bamboestok van die Koreaanse beulen,
die we als bewakers kregen toebedeeld. Deze barbaren waren nog wreder dan de Japanners. Aangekomen onder de klapperbomen aan het strand beet die gele hond ons toe: “Gaan jullie hier maar slapen, dit gedeelte wordt jullie kamp dat jullie met z’n allen zelf moeten bouwen.” De zee is wel mooi en vooral de zonsopgang is prachtig, maar dit natuurgebeuren werd al gauw wreed verstoord door het dierlijk gekrijs van die Japanse bavianen met spleetogen. Je moest je als de bliksem wassen in zee, daarna dat waterige papontbijt naar binnen slobberen en naar het veld gaan om bomen te hakken, stenen te sjouwen en die daarna in de gloeiend hete zon (circa 36°C) in stukken slaan. Er moest namelijk een vliegveld worden aangelegd met alles erop en eraan, inclusief bunkers, loopgraven, enzovoort, enzovoort. Als je om ± 17.00 uur weer naar het ‘palmen-kamp’ terugging, dan nam je een duik in zee, ging daarna wat rijst eten met waloh (een soort pompoen), en dat was het. Je ging vervolgens maar meteen slapen, want je was echt kapot. En dat ging zo week-in, week-uit. Na een maand of twee waren de eerste barakken klaar die door de half gezonde krijgsgevangenen en door de zieken waren gebouwd. Niet alleen dysenterie brak in het kamp uit, maar inmiddels ook malaria tertiana en er waren zelfs gevallen van malaria tropica die dodelijk waren.
Augustus-september 1943 Intussen was het kamp gereed gekomen en naast het kamp waren ook die bulderende 14
gele orang-oetans met spleetogen gehuisvest om ons in de gaten te houden. Vaak
gebeurde het dat je dodelijk vermoeid net was ingeslapen en dan wakker werd geschopt (…), moest aantreden en dat je met stokslagen naar de haven werd gedirigeerd om schepen met voedsel, olie en oorlogsmateriaal te gaan lossen, zo maar, middenin de nacht. Je was voor hen een slaaf, meer niet. Dat ging zo maar door en niet lang hierna begon je lichaam in kracht af te nemen. De eerste doden dienden zich aan. De kininepillen die we van het Rode Kruis hadden gekregen, werden door die gele jakhalzen ingepikt voor hun eigen behoeften. Maar ik heb bij mezelf gedacht: mijn Javaanse moeder heeft me altijd geleerd, dat daar waar ziektes heersen er altijd een heilzame kruid is ter genezing. Dat heeft de Almachtige God ook in de Bijbel verkondigd. De dokters waren ook al radeloos. Dokter Mariën was dan wel een Indische jongen, maar van deze kruiden wist hij totaal niets. Toen begon Bennie ziek te worden en ik wilde met de houtverzamelaars voor de keuken mee om kruiden tegen malaria te verzamelen. Normaal was dat verboden, omdat die gele hyena’s hadden bepaald dat alleen manken en kreupelen hout mochten verzamelen. Ik dacht: dan ben ik morgen toch gewoon kreupel! Er werd een vies dik verband om mijn enkel en knie gelegd en ik liep met een stok achteraan te strompelen. De eerste dag zag ik niets wat leek op de Lamee-boom die ik zocht, waarvan een befaamd homeopathische middel tegen malaria afkomstig is, dat zelfs beter is dan kinine. De tweede dag gingen we de andere kant op, want zo’n boom groeide in Tjilatjap dichthij een moerasbos. Bij het naderen van het moeras heb ik de Almachtige
God gevraagd om mij te willen helpen zo’n boom te vinden om de zieke medegevan-
genen te helpen genezen. Of je het nu wilt geloven of niet, ik vond zelfs een heleboel van die bomen en bovendien was er ook veel brandhout. Wij zaten dus goed. Er is ook nog een ander soort kruid, nl. “Batarig-hari” dat echter minder geneeskrachtig is. Ik heb van de bast van de goede bomen een hele bundel verzameld. Terug in het kamp heb ik dokter Mariën gevraagd een paar stukken bast in een groot petroleumblik op te koken. Ik liep meteen naar Bennie om hem te zeggen: “Wees niet bang, ik heb het medicijn gevonden”. Zo ziek als hij was, zijn gezicht klaarde helemaal op. Hij had al een paar dagen niet meer gegeten; alleen maar overgegeven met een voortdurende koorts. In de keuken was het middel intussen gekookt, maar de dokters geloofden er niet zo in en vertrouwden het mengsel niet. Het stonk en zag er smerig uit. Ik pakte een beker en toen het een beetje afgekoeld was, nam ik een slok, spoelde mijn mond ermee en heb de beker leeggedronken. Toen gaf ik een van de dokters een gevulde mok en hij nam er een slok van. Je had hem moeten zien hoesten en proesten. Hij moest zelfs overgeven van de bitterheid. En weet je wat hij toen zei: “Nou,
Frits Drijsen tijdens herdenking op Bronbeek.
remolie smaakt heter.” Ik ben met mijn beker meteen naar Bennie gegaan en zei
tegen hem: “Ben, dit is erg bitter, maar dit moet je drinken, hier word je beter van”. En voordat hij ‘s avonds ging slapen, heb ik hem nog een beker gegeven, het was echt een warme slok.
Het helpt De volgende morgen vroeg ging ik direct naar de keuken om hem weer een warme bittere slok te brengen. Het eerste wat hij zei: “Frits, ik heb geen koorts meer, wat is dat een smerige drank, maar het helpt wel!” En zo werd die vieze donkergroene drank het middel tegen malaria en dankzij de kennis van mijn Javaanse moeder werd iedereen beter. Maar intussen stierven door dysenterie heel wat mede-krijgsgevangenen, hoofdzakelijk omdat die Japanse misdadigers de Rode Kruis-medicijnen hadden ingepikt. Op een goede dag verschenen Amerikaanse verkenningsvliegtuigen boven ons kamp. Zodoende werden wij ontdekt, vroeg of laat zouden er wel weer bombardementen komen. Door het slechte eten kwamen steeds meer medegevangenen met hun gezondheid in de problemen. Zo kreeg een groot aantal van hen ‘kampogen’ (moeilijk zien), kampbenen (moeilijk lopen), wonden die moeilijk te genezen waren zoals tropische zweren en naast de dysenterie ook maagzweren. Langzamerhand kwijnden velen van hen weg. De rest was zwak, ziek of half kreupel en kon slechts heel lichte werkzaamheden verrichten. Dit is de balans van bijna één jaar slavenwerk op het eiland Flores, ongeveer 160 mannen zijn overleden. Op een maanverlichte avond kwamen een paar Amerikaanse vliegtuigen de kleine 15
haven bombarderen, waar alle oorlogsvoorraden werden vernietigd. Het was één
grote vuurzee. Ik dacht toen al: dit is het begin van het einde van dat bavianenleger. Nog geen maand later zijn de zware zieken naar Java getransporteerd, het waren ongeveer 600 man. Een maand daarna werden die gele dwergapen wederom getrakteerd op zo’n gezellig bombardement. Zoiets kan heel goed zijn voor je moreel. Het tweede transport vertrok twee weken na het bombardement waarmee de laatste zware zieken werden afgevoerd, ook ongeveer 600 man. Bennie en ik bleven nog steeds bij elkaar. We waren gezond gebleven. Dankzij die smerige, bittere superdrank. En de toestand begon voor die gele criminelen steeds nijpender te worden. Op ‘t laatst zag je op het vliegveld geen enkel vliegtuig meer. De periode op het eiland Flores is daarmee afgesloten. Met achterlating van zo’n 294 doden zijn we vertrokken. In de lucht waren de Amerikanen oppermachtig. Ik zei toen tegen Bennie en andere vrienden: “Vroeg of laat worden we naar Java getransporteerd, want je kunt wel vliegvelden aanleggen, maar wat heb je eraan als je nagenoeg geen vliegtuigen meer hebt.” Zelfs toen er nog 5 of 6 vliegtuigen op het vliegveld stonden, durfden die laffe spleetogen niet op te stijgen toen er slechts één Amerikaans gevechtsvliegtuig type P40 in de lucht was. En inderdaad, we moesten ons klaarmaken om middenin de nacht naar de haven te lopen. Het waren zo’n 600 man, de laatsten der Mohikanen. Dat was ongeveer eind oktober 1944. Na ongeveer 10 dagen varen kwamen we in Jakarta aan om in de buitenwijk Poloma in de landbouw tewerkgesteld te worden om allerlei groenten te kweken. Dat duur16
de hier niet zo lang, want na ongeveer 2 maanden vertrokken we weer naar Sin-
gapore. Maar ook dit was een tussenstop. Bij aankomst eind december 1944 in Singapore merkten we al gauw dat in de lucht de Amerikanen de baas waren. Elke dag werd de marinehaven gebombardeerd (Seletar Base). De kracht van die krompotige, spleetogige misdadigers uit het land van de rijzende zon begint dan af te nemen, het begint meer het land van de ondergaande zon te worden. Tegen Bennie heb ik altijd gezegd de Almachtige God te vragen om zijn bescherming, zodat wij ongeschonden hieruit te voorschijn mogen komen. In de derde week van januari 1945 kregen we de opdracht om ons weer gereed te houden voor vertrek. Doch elke keer werd het uitgesteld in verband met luchtalarm. Maar op een nacht moesten wij toch naar de haven en als een dief in de nacht voeren we de haven uit.
Zware dreunen Tegen de ochtend bemerkten wij dat we met vier transportschepen, twee hele lichte kruisers en één torpedojager op weg waren naar Frans-Indo-China, het huidige Vietnam. Via de golf van Thailand voeren we er wel erg langzaam naartoe. Maar plotseling hoorden we middenin de nacht zeer zware dreunen, alsof er een bombardement plaatsvond. Er brak paniek uit aan boord. Onze commandant luitenant-kolonel Van Leut gebood ons kalm te blijven. Toen de ochtend aanbrak, waren van het konvooi slechts ons schip en de zwaar gehavende torpedojager overgebleven. De rest was getorpedeerd en rustte op de bodem van de zee in de golf van Thailand. Dit geschiedde
in de nacht van 7 op 8 februari 1945. Twee dagen later stoomden we de Me-
kong-rivier op en voeren enkele uren later de haven van Saigon binnen. Dat was een hele opluchting!’ (Voor het tweede deel van het levensverhaal van Frits Drijsen reserveren wij plaats in het volgende nummer van het Bronbeekbulletin).
SABEL VAN KONING WILLEM II Het standbeeld van Willem II op landgoed Bronbeek staat er onberispelijk en nu ook compleet bij. Inclusief dus de sabel die de koning zo graag droeg. Op 17 april jl. werd deze onthuld tijdens het BronbeekFestival op Bronbeek, dat circa 2500 bezoekers (!) trok. Commandant Michiel Dulfer droeg bij aan dit succes met een belangwekkende toespraak, waarin hij deze gebeurtenis punctueel toelichtte. We citeren hem. ‘De geschiedenis van het standbeeld is interessant grappig. Naar verluidt logeerde koningin Anna Paulowna na de dood van haar man vaak in Hotel ‘Bellevue’ aan de Utrechtseweg in Arnhem. Overigens is dat ook een van de mogelijke redenen dat haar zoon, Willem III, landgoed Bronbeek aankocht. Dan hoefde de koningin niet meer in het hotel te verblijven. De hotelexploitant Frohnhäuser wilde zijn hoge gast behagen door voor zijn hotel een beeld van haar overleden echtgenoot te plaatsen. Zo merkwaardig was dit niet, want na de dood van de koning in 1849 had Anna Paulowna paleis Soestdijk, dat de koning als dank van de Nederlandse staat had gekregen voor zijn optreden bij Quatre Bras en Waterloo, tot een museum van dat optreden gemaakt. Overigens hebben wij ook deze Romanov-telg te danken aan de epische slag
bij Waterloo. Met name de Britten wilden daarna voorkomen dat een land op het Europese vasteland te machtig zou worden en zij, net als in de napoleontische tijd, geen voet op Europese bodem konden krijgen. Om die reden vonden zij dat de havens van Antwerpen, Brugge, Vlissingen en Amsterdam in een hand moesten komen als bruggenhoofd voor toekomstige Franse expansie. Die ene hand was van de Oranjes, waarvan immers de Prins van Oranje flirtte met prinses Charlotte van Engeland. Zoveel Britse invloed op het vasteland van Europa en met name in de rivierendelta van de lage landen was de Russische tsaar Alexander de Eerste te dol en hij liet Willem naar Petersburg komen om hem uit te huwelijken aan een van zijn zusters. Dat werd Anna Paulowna. Een zuster overigens die eerst in 1810 zou worden uitgehuwelijkt aan Napoleon, nadat bleek dat Josephine geen kinderen meer zou kunnen krijgen. Soms kan de het rouletteballetje van de geschiedenis raar rollen. Terug naar het verhaal van dit Bronbeek-standbeeld. Toen Anna Paulowna op 1
Kolonel Michiel Dulfer.
op 15 juni de Britten en Nederlanders eindelijk beseften dat de Franse legers onder
maart 1865 nog voor de plaatsing overleed, schonk Frohnhäuser het beeld daarom aan de Arnhemse ‘Burgervereeniging’ om kosten van plaatsing en productie van een sokkel te vermijden. Die vereniging was in 1863 opgericht voor de viering van 50 jaar Nederlandse onafhankelijkheid. De Vereniging liet een voetstuk met hek maken en plaatste het beeld alsnog bij het hotel. Daar werd het op 29 juni 1865 onthuld. Enigszins vreemd, want de slag bij Quatre Bras vond op 16 juni en die van Waterloo op 18 juni plaats. Toen de Burger-Vereeniging na verloop van tijd voor hoge uitgaven voor het onderhoud aan het voetstuk stond, maar krap bij kas zat, schonk zij het beeld met sokkel en hekwerk in 1882 aan Bronbeek.
Napoleon in de aanval waren gegaan en in feite voor de poorten van Brussel stonden. Dat terwijl de meeste officieren in Brussel feest aan het vieren waren. Veel van deze officieren vertrokken in de late avond haastig naar hun eenheden. Vaak nog in balkleding. Het is niet helemaal duidelijk of dat onze koning ook overkomen is. In ieder geval zien wij hem op tal van prenten en afbeeldingen uit die tijd in het prachtige huzarentenue met een kromzwaard aan zijn zijde en soms in de hand. Kromme sabels waren een kenmerk van lichte cavalerie, zoals huzaren en lichte dragonders. Ze gaven daarmee een houw naar de tegenstander. Dat terwijl de zware cavalerie zoals karabiniers, dragonders en kurassiers een recht lang sabel hanteerden, waar ze mee staken. Tijdens de Egyptische campagne van Napoleon versloeg hij bij ‘la Bataille des Pyramides (21 juillet 1798)’ een hele bijzondere eenheid lichte cavalerie: die van de Mammelukken. Oorspronkelijk slaven (meestal wezen) van de Turken die als krijgskaste werden getraind om voor de Turken te vechten, maar in dat vechten zo goed werden dat ze de Turken uit Egypte verdreven
Bal Wanneer de koning precies zijn sabel is kwijtgeraakt is in de nevelen der tijd gehuld. Er gaan zelfs, onbevestigde, verhalen dat hij zelf ook in 1815 zijn sabel tijdelijk kwijt was. Het was een hectische tijd, toen 18
Historisch verantwoord zicht op Willem II.
en zelf de macht gingen uitoefenen. Napoleon raakte zo gefascineerd van de oriëntaalse cultuur en kunst die hij in Egypte zag, dat hij naderhand toen hij consul en keizer van Frankrijk was, tal van zijn interieurs in zijn paleizen op die oriëntaalse wijze liet inrichten. Uiteindelijk vinden wij die voorkeur van Napoleon nog steeds terug in de zogenoemde ‘empire stijl’ die in heel Europa in de mode kwam. Maar niet alleen kunst en cultuur; ook in de Europese krijgsmachten werd een aantal oriëntaalse aspecten opgenomen. Zo ook het kromzwaard van de Egyptische lichte cavalerie; de Mammelukken. Waarvan de Prins van Oranje’s ‘Waterloo-sabel’ een voorbeeld is. De prins droeg immers tijdens de slag bij Waterloo het uniform van de 10th Prince of Wales’s Own Royal Light Dragoons. Lichte cavalerie dus. (….) Uiteraard dient een sabel om mogelijke tegenstanders te lijf te gaan, maar ook om heldhaftig mee te zwaaien. Hoog boven jezelf uitgestoken gaf het moment aan dat de aanval moest worden ingezet. Hoewel, blijkens een aantal gravures uit die tijd, daar ook een hoed of steek prima geschikt voor was. We kennen minstens een anekdote van de Franse cavaleriegeneraal Lassalle, die bij ontbreken van een sabel zijn pijp omhoog stak ten teken dat de cavaleriecharge moest worden ingezet. Overigens is het Waterloo-sabel van de koning, weliswaar als replica, niet het enige sabel dat zich in hernieuwde belangstelling mag verheugen. Twee jaar geleden is de commandant landstrijdkrachten bij ceremoniële gelegenheden het sabel gaan dragen dat de Nederlandse generaal-majoor Constant Rebecque als chef-staf van het 1ste Nederlandse legerkorps in 1815 droeg.
Als zodanig wordt generaal-majoor Constant Rebecque beschouwd als eerste
commandant landstrijdkrachten van de hedendaagse landmacht en is hij de feitelijke held van Quatre Bras door op eigen initiatief de Nederlandse troepen al op 9 juni, dus 1 week voor aanvang van de Franse opmars naar Brussel, richting Quatre Bras te concentreren. Uiteindelijk mocht Willem II officieel de titel ‘held van Quatre Bras & Waterloo’ voeren. En dat liet hij zich graag aanleunen. Of hij dapperder is geweest dan andere commandanten, zoals een recente biograaf stelt, valt te betwijfelen. Toentertijd werd van elke officier verwacht dat hij aan waanzin grenzende moed vertoonde door ver voor de troepen uit richting de vijand te rijden. Zoals gezegd met een sabel ver
Voortaan compleet met sabel.
boven jezelf uitgestoken ten teken van de aanval. De slagen van Hasselt en Leuven, zoals ook op het monument aangegeven, gaan terug naar de tiendaagse veldtocht.
Helden In ieder geval waren er in de jonge jaren van de romanticus Willem II nog slagen om militaire roem te vergaren en daden van persoonlijke dapperheid te tonen. In de tijd dat zijn zoon, Willem III, leefde waren die er niet. Waar Willem II de titel ‘held van Waterloo’ mocht voeren, werd Willem III door zijn hofhouding ‘waterheld van het
Loo’ genoemd. Hij zwom graag in de hofvijver van dat paleis. Hoe dan ook: het nieuwe sabel kon worden gemaakt doordat het koninklijk huisarchief zo genereus was dit uitzonderlijke sabel eenmalig ter beschikking te stellen voor reproductie. Het FabLab Arnhem heeft door middel van 3D-scantechniek een prachtige replica gemaakt van de Waterloosabel. Door deze alliantie tussen historie, de sabel uit het archief van Koninklijk Huis, en de moderne techniek kan de koning nu eindelijk worden geëerd met een historisch correcte replica.’
Overzicht aanwinsten september t/m december 2015 Schenkingen Mw. M. van den Akker-de Kloe, Laren	Padrigeweer, sabel en klewang Dhr. H. van der Zeep, Ede	Foto’s Dienst Legercontacten D. van Toor, Drachten	Onderscheiding, emblemen, medaille, documenten, foto’s, landkaarten, naamplaatje, straatnaam van textiel, stukken lood, krantjes, pamfletten en voorschriften J. Felius, Rotterdam	Documenten Dhr. J. Klein Nagelvoort	Identiteitsbewijs, emblemen, koperen plaatje en twee foto’s Dhr. D. Oskam, Westervoort	Foto’s Dhr. J.F. van Bodegraven, Almere	Schoenen, koppel, riemgesp, kompas, kasboek en documenten Mw. C. Korstjens, Amsterdam	Aardewerktegel en embleem E.A. Veerman, Groningen	Documenten, medailles, miniatuurspang, schietprijzen, penningen, draaginsigne, speld(jes), vetlapdoos, onderscheidingsteken en wandelsabel Dhr. L.C. Keers, Ugchelen	Kapmes in schede Mw. C. Slot-Hulsker, Hilversum	Aktetas Mw. J. Wiersma, Utrecht	Foto’s, documenten, medaille, emblemen, kraaglis, schou-
derschuifpassanten, penning, speld, onderscheidingstekens, kaarten, atlas, krant en boeken J.H. van Tîl, Voorst	Documenten en foto’s J.Y. Berghuijs, Zoetermeer	Typoscript Mw. G. Raams, Papendrecht	Prentbriefkaart Bronbeek M.H. Kleintjes, Baarn	Medaille, mouwschild, embleem, documenten landkaart, krantjes en ordner Mw. Langemaat, Coevorden	Medailles, emblemen, draaginsigne, onderscheidingstekens, speld, documenten, kranten, fotoalbums, foto’s, blanke wapens, uniformen uitrustingstukken, kogels, herdenkingstegel, granaatscherven, kris, (kap)messen, koptelefoons, armbanden, amulet, ordner en digitaalprints Dhr. R. Idzerda, Divonne les Bains (Fr.)	Foto’s, negatieven en plattegrond Mw. C.J. van den Ochtend-Liefveld, Herinneringsdoeken, foto’s en documenten, Beverwijk W. Spiering, Rheden	Kris in schede Mw. J.P. van de Voren-Peters, Boekje en documenten Leidschendam	 Mw. G.L.M.H. Bax-Essers, Heumen	Documenten, pamflet, foto’s en kranten en knipsels uit kranten en tijdschriften H.J. Groeneveld, Wijchen	Vier folders Bureau voor Toerisme P. Hekstra, Ek en Wiel	Textiel zakje en boekje Tjihapit Dhr. C. van Rooy, Apeldoorn	Fotoalbum Dhr. C. Suk, Leeuwarden	Kris in schede Mw. R.A. Naber, Harlingen	Kris in schede Dhr. D. Hermans, Dronten	Twee krissen in schede Dhr. R. Huls, Doesburg	Twee krissen in schede Dhr. H. Ummels, Apeldoorn	Fotoalbum en documenten diensttijd G.H. Heida, Arnhem	Twee fotoalbums Mw. I. Troostheid-Oldhoff, Grou	Krantenknipsel Dhr. J. Lipke, Elburg	Fotoalbum, documenten, foto’s en speld Dhr. M. Arts, Arnhem	Drie emblemen Dhr.&Mw. Toelanie, Nieuwegein	Agenda met dagboekaantekeningen en familieverhaal in boekwerk J.M.E.E. Spijker-Roescher, Raalte	Documenten Dhr.&Mw. van Gessel, Leiden	Stadskaart, manuscript en document H.J.A. van Dijk, Breda	Foto’s en fotoalbum H. Hendriksz, Zoetermeer	Fotoalbum en foto’s Mw. C.E. Haringman-Leenstra, Lap ‘wasdag in Tjidengkamp’ Hendrik Ido Ambacht H.M. Koert, Ridderkerk	Kampnummer Mw. F. Jacobse, Tilburg	Portefeuille en bagagelabels
Dhr. J. de Bruijn, Alphen a/d Rijn	Kris en twee inheemse kammen Mw. H. Derksen-van Nuijs, Goirle	Bekerglas, ID-penning, kampdoek en documenten Mw. R. Alting-Bangma, Gieten	Fotoalbum J. Schröer, Zeewolde	Flesje kininesulfaat Dhr. T. Wouters, Apeldoorn	Eetketel en embleem R.R. van den Berg, Barneveld	Sigarettenhouder, fotoalbum, documenten, medaille en doosje G.J. Kosters, Bloemendaal	Tijdschrift ‘Eigen Haard’ E.D. Miggelenbrink, Huissen	Fotoalbum en foto’s W. Ahn, Leidschendam	Sabel, klewang, schild, rentjong, drie krissen en bajonet P.M.C. Lampers, De Cocksdorp	Eetketel KNIL Dhr. C.J. van der Sluijs, Sliedrecht	Foto’s, documenten, tijdschrift en foto in lijst Mw. C.H. van Rooij, Amsterdam	Sabel, klewang, kort zwaard, dragon, foto’s, plakboek en documenten M. Peters van Neijenhof, Bemmel	Kris Mw. L.F. Ruchtie, Leeuwarden	Eetketel, armband en documenten N.P.H. Steffen, Kampen	Medailles, draaginsignes, citation ribbons, badges, batons, revers-knoop en -spelden, penning, ID-plaatje, emblemen, baretgesp, vlaggetjes, documenten en foto’s
Overdracht Bureau Wapens, Munitie en Karabijn M95 Hembrug Explosieven, Elst Museum Volkenkunde Nijmegen	Museumobjecten (77)
Aankoop Antiquariaat Haarlem	Manuscript “Armée de Batavie” Mw. T. Kolff-van der Plas, Mandau, kruithoorn, twee krissen, twee rentjongs, zwaard, Bosch en Duin	drie kapmessen, drie geweren, pijl, zes lansen, twee blaasroeren, werpspeer, twee schedels, twee koppen van panters, boog en harpoen
Lijst schenkers Bibliotheek Museum Bronbeek, januari t/m april 2016 Dhr. R.R. Renes, Haarlo
Dhr. D. Van Toor, Drachten
Mw. T. Fernhout, Arnhem
Mw. J. Pals de Jong, Naarden
Dhr. A.J. Vinke, Arnhem
Fam. Beekhuis, Groningen
Mw. S. Mossink-Refuge, Apeldoorn
Fam. Bruin, Druten
Mw. E. Böschen-Veldwijk, Stevensweert
Mw. J. Van der Meer, Amstelveen
Mw. W. Spiering, Rheden
Mw. Wiersma-Buurman van Vreeden, Utrecht
Dhr. J. Schröer, Zeewolde
Mw. J.C. Langeraar
Mw. B.L. Godée, Duiven
Dhr. J.J. Venneboer, Zutphen
Fam. Steffen, Kampen
Bronbeekbulletin juni 2016
Bronbeek Bulletin juni 2016