Versindaba » De Waal Venter
Foto: De Waal Venter
Digters in hierdie essay. In volgorde:
Elke digter het sy of haar eie, kenmerkende lewensuitkyk, benadering tot die werklikheid en skryfstyl. Moontlik is daar ooreenkomste tussen die style van digters in ’n bepaalde tydperk en in ’n bepaalde taal. Mens sal waarskynlik kan aandui hoe digters in byvoorbeeld Spaans in ’n soort toonaard skryf wat kenmerkend is van die taal en tydperk. Moontlik kan dit geld vir Afrikaans en Frans en alle ander tale.
In hierdie essay kyk ons hoe digters uit verskillende taalgebiede en tydperke skryf oor dieselfde onderwerp, die herfsgety. Ons kyk eerstens na Pablo Neruda se bekende gedig “Die herfs kom terug”.
In “Vuelve el otoño” (Die herfs kom terug) beskryf hy op verskillende maniere hoe die herfs terugkom ná die somer. Hy verbind byvoeglike naamwoorde met selfstandige naamwoorde wat baiekeer eienaardig en onlogies lyk, bv. “vertrapte angs” en “walglike ore”. Maar in die konteks van die gedig is dit sinvol. Die spreker in die gedig peins oor sy vervlietende lewe en die naderende winter van die ouderdom.
In reëls 1 tot 6 is daar “treurende klokke” wat daarop dui dat iemand gesterf het. Die klank van die klokke is soos die fladderende kleed van ’n weduwee. Dit is die simboliese sterwing van die somer.
Un enlutado día cae de la campanas
como una temblorosa de vaga viuda,
Herfs kom terug
’n Treurende dag val uit die klokke
soos ’n sidderende kleed van ’n dwalende weduwee,
dit is ’n kleur, ’n droom
van kersies weggesak in die aarde,
dit is ’n rookstreep wat rusteloos aankom
om die kleur van water en soene te verander.
Ek weet nie of jy my verstaan nie: wanneer die nag
uit die hoogte aankom, wanneer die eensame digter
by die venster die hings van die herfs hoor galop
en die blare van vertrapte angs ruis in sy are,
is daar iets in die lug, soos die tong van lywige osse,
iets in die twyfel van die lug en die atmosfeer.
Dinge kom terug na hulle plekke,
die onmisbare advokaat, hande, olie, die bottels,
al die tekens van lewe: beddens, bo alles,
is hulle vol van ’n bloederige vloeistof,
mense plaas hulle geheime in walglike ore,
sluipmoordenaars kom met trappe af,
maar dit is nie dit nie, dit is die ou galop,
die perd van die ou herfs wat sidder en verduur.
Die perd van die ou herfs het ’n rooi baard
en die skuim van vrees bedek sy wange
en die lug wat hom volg, is gevorm soos die see
en die reuk van vae begraafde verrotting.
Elke dag kom daar die kleur van as uit die lug
wat die duiwe oor die aarde moet versprei:
die tou gevleg deur uitwissing en trane,
tyd wat lang jare in die klokke geslaap het,
die ou klere stukkend gebyt, die vroue wat die sneeu sien kom,
die swart papawers wat niemand kan bepeins sonder om te sterf nie,
alles val in die hande wat ek oplig
in die middel van die reën.
In reëls 7 tot 12 wil die digter seker maak ons verstaan hom. Hy beskryf die naderende nag, die donkerte. Die spreker in die gedig staan alleen by die venster. Hy hoor “Die perd van die ou herfs” nader galopeer.
Omdat die titel van die gedig suggereer dat dit handel oor ’n jaargety, verwag mens talle natuurbeelde. Maar die teenoorgestelde is waar. Die digter gebruik hoofsaaklik beelde en metafore wat nie wesenlik natuurverskynsels is nie. Voorbeelde:
“dit is ’n rookstreep wat rusteloos aankom
om die kleur van water en soene te verander.”
“daar is iets in die lug, soos die tong van lywige osse,
iets in die twyfel van die lug en die atmosfeer.”
“die onmisbare advokaat, hande, olie, die bottels,
is hulle vol van ’n bloederige vloeistof,”
Neruda is ’n digter wat intens die menslike ervaring beleef en beskryf. Dis is asof hy in hierdie gedig die natuur self vermenslik.
die bolandse herfs word nou eers myne
met die winterreëns wat dae al oor die dakke skif
en snags slaap ek weer alleen
die kraanvoëlblom blits druppels in die tuinhoek rond
vaal vogtige veertjies tussen die dooie kannas in
nog babalaas van die jaar se dop
roes plek-plek ranonkelrooi
die wingerde in die reën
die nat stamme trek bakkoppie onder oulaas blare in
langs die uitgeswelde rame groei voetkombersies
en mossige oulappe teen die eike
ons mymer saam oor die legkaart van blare
my oë het skielik vat gekry
met herfsklawer bottend in die kaal boorde
met gladde vel kieliekaal reën aan wit koejawels
alles behoort nou
en die herfs word eindelik myne
net soms nog die helder gil van lemoene tussen die droefgroen blare …
In Antjie Krog se gedig kom natuurbeelde diggesaai. Die kraanvoëlblom se “vogtige
veertjies”, en nat stamme wat “bakkoppie trek”. Anders as Neruda wat die natuur
mensgestalte gee deur beelde te gebruik wat nie direk verband hou met natuurvers
kynsels nie (tonge van lywige osse) word natuurdinge in hierdie gedig op ’n meer konvens
ionele manier vermenslik : die koejawels het “’n gladde kieliekaal vel” en die “helder gil”
In Neruda se gedig word die herfs ’n simbool en metafoor van die naderende dood, die ver
ganklikheid van alles. Dieselfde geld in Krog se gedig, maar op ’n heel ander toon. Daar is
’n atmosfeer van peinsende, ietwat droewige beskouing van die lewe. In hierdie gedig is
die spreker in die gedig ook baie sterk op die voorgrond. “Snags slaap ek weer alleen” en
“ons mymer saam oor die legkaart van blare” en uiteindelik “word die herfs uiteindelik
Vir Krog word die universele gedagte van verganklikheid in baie groter mate ’n persoonlike
ervaring as wat mens in die Neruda gedig aantref. Die idee van dronkenskap “nog babalaas van die jaar se dop”, kom weer voor in ’n gedig later in die essay.
so stilweg in die rook-vaal bos en laan,
of enkle jeug, en vér was van die pyn;
Hierdie bekende gedig van NP van Wyk Louw is, soos die ander “gebede by jaargetye” in
sonnetvorm geskryf. Die digter bid dat sy “Heer” hom “rypheid” gee en sy “waan laat stort”.
Die spreker in die gedig wil gestroop word, soos die bome gestroop word, van alles wat
hom verhoed om “hoogheid” te bereik – moontlik die hoogste vorm van moraliteit en ook
Daar is al heelwat oor hierdie gedig geskryf en besin en ek wil nie meer as dit sê nie,
eerder kyk na ’n interessante soort intertekstuele herdigting van Johan Hambidge, ook met
die titel “Vroegherfs”.
Uit: Die somber muse 1990. Kaapstad: Jutalit
Die jaar word ryp in wrede ontnugtering,
in woede wat verkil, en bitter idees
wat daglank deur my nuwe minagting
uitgespoel word; alle idees word reëls,
tot selfs die slustes; en die eerste beelde val
so stilweg in my donker depressiewe drome uit
sodat die dendriete in my brein al
teen elke ligte môre ooreis, ópspruit.
O muses, laat hierdie dae nooit verbygaan:
laat alles val wat poësie of stilte verbreek
of cliché is, en vér was van die pyn;
laat ryp word, muses, laat jul verwoesting nimmer taan,
vir ewig, tot al my demone afgebreek
word in relevante, tydgebonde skyn.
Hierdie gedig is ook in sonnetvorm geskryf, maar die rympatroon is losser as die Van Wyk
Louw gedig. Hier tref ons nie natuurbeelde aan nie, maar emosies en idees: “Wrede ontn
ugtering” en “minagtig” asook “bitter idees” en “depressiewe drome”.
Die gedig is ook ’n soort gebed, maar nie ’n Christelike gebed soos Louw s’n nie. Die
spreker vra (bid) van die muses dat alles wat “poësie of stilte verbreek” moet “laat val
word”. Die digter soek ook, soos Louw, na ’n groter en sterker digterskap, maar uit heelt
emal ’n ander kultuuragtergrond.
Meteens kom jy af op ‘n geweldige ou
eikeboom, ‘n roerlose takbok, met
sy kroon wat ver uitstrek oor die Septembersee,
Noordestorm. Nou is die tyd wanneer die lysterbessie
in trosse rypword. Wanneer jy in die donker wakker word
hoor jy die sterrebeelde stamp in hulle stalle
hoog bokant die bome.
In hierdie kort gedig tref mens die kenmerkende natuurbeelde uit die Skandinawiese woude aan en die byna mistieke ineenvlegting van beeld en en betekenis. Die ou eikeboom is ook ’n roerlose takbok. Die sterrebeelde word lewendig en stamp in hulle stalle soos perde.
Anders as in Louw en Hambidge se gedigte word hier nie gevra of gebid nie. Hier word die leser getref deur ’n klompie sterk sinne met ’n intense ervaring van die natuur wat uitgebrei word tot ver buite die aarde, na die sterre, ligjare van ons verwyder. Daar is ook geen sprake van die verganklikheid en afsterwing wat in die vorige gedigte aangetref word nie.
cuánta belleza suelta!
Vlammend, in die herfs, brandend,
partykeer brand my hart,
suiwer en alleen. Die wind maak hom wakker,
raak aan sy middelste en laat hom hang
in lig wat vir niemand glimlag nie:
watter wilde prag!
Ek soek na ’n hand
’n teenwoordigheid, ’n liggaam,
wat deur mure breek
en geboorte gee aan bedwelmde vorms,
’n aanraking, ’n klank, ’n draaiing, nouliks ’n vlerk;
ek soek binne my,
bene, onaangeraakte viole,
delikate, skaduagtige werwels,
lippe wat lippe droom,
hande wat voëls droom …
En iets wat onbekend is en sê “nou”
val uit die lug,
van jou af, my Heer en my teenstander.
Octavio Paz se herfs is harstogtelik en diep emosioneel. Vir hom is dit geïnternaliseer. Sy hart is “vlammend” en “brandend”. Hy soek binne homself na “bene, onaangeraakte viole, delikate, skaduagtige werwels, lippe wat lippe droom, hande wat voëls droom …”
Ook in hierdie gedig kom ’n godheid voor. Maar hier word daar nie gebid tot die godheid nie, dit word eerder gesien as iets wat onbekend is en teen iemand aan wie weerstand gebied moet word: “my Heer en my teenstander.” Hierdie Heer is nie ’n menslike persoon soos ’n edelman of hooggeplaaste wat respek verdien nie. In Spaans is dit “mi Dios y mi adversario”, dus ’n godheid.
Quand s’achève le mois d’octobre
quand les vendanges sont passées
quand les vignes rouges blessées
par l’automne saignent sombres
Wanneer Oktobermaand verby is
en die druiweoes in is
wanneer die rooi ranke verwond is
deur die donker herfsbloeding
wanneer die sipresse met swart skadu’s
op die steil heuwels
veg teen die rukwinde
sien ons die nugter klein lyster
sit in die wingerd onder die blare
met haar druiwemandjie
met haar slim snawel versamel sy
muskate, granches, wyne in hout verouder
sy proe so baie daarvan dat sy naderhand
in die stof rondrol, heerlik dronk.
Om mee af te sluit, een van Jacques Roubaud se satiries-humoristiese gedigte. Hy is ’n vooraanstaande wiskundige en ook een van Frankryk se belangrikste digters. Behalwe die groot hoeveelheid diepsinnige verse wat hy geskryf het, het hy ook kinderverse en lig-satierise gedigte geskryf.
“Die lyster” (’n voël wat ook in Suid-Afrika aangestref word) begin nogal baie soos Van Wk Louw se “goue akkerblare”. Die blare wat verkleur is ’n “verwonding” deur die herfs, weer die sinspeling op die einde van ’n tyd en verganklikheid van alles.
Die gedig vorder as nugter natuurbeskrywing en dit lyk vir die leser asof dit ’n stemmige en diepsinnige vers gaan word. Maar dan kom ’n wending. Die lyster, moontlik ’n metafoor vir die mens in die algemeen, versamel wyne en begin drink daaraan. En dan die klugtige slot: “sy proe so baie daarvan dat sy naderhand/in die stof rondrol, heerlik dronk.” Dit herinner aan Antjie Krog se gedig!
So sien verskeie digters die herfs, die tyd van verganklikheid en afsterwe. Vir party is daar ’n religieuse element in die bepeinsing van die situasie, vir ander is dit intens emosioneel en innerlik.
Daar sal seker nog baie gedig word oor die herfs deur huidige en toekomstige digters. En elkeen sal iets nuuts bring. Die menslike gees is onbeperk in sy vermoë om skeppend na die wêreld te kyk.
Die gedigte in Europese tale is uit die oorspronklike vertaal deur De Waal Venter.
Posted in Binneblik, De Waal Venter | 3 Kommentare »
Digters en emosies
Poësie is waarskynlik die literatuursoort waarin emosie die meeste uiting vind. Dit is nogal moeilik om aan ’n gedig te dink, in enige taal, waarin baie min of geen emosie aan te tref is nie. Waar daar nie direk uitdrukking gegee word aan emosie in ’n gedig nie, is dit wel implisiet in die konteks.
Van die sterkste emosies wat mense ervaar, is die twee teenoorgesteldes: smart en vreugde. In hierdie essay kyk ons na gedigte van vrouedigters uit verskillende kulture wat in hulle gedigte een of albei van hierdie emosies beskryf en oook ander emosies op verskillende kerwe van die emosionele skaal.
’n Digter wat veral haar ervaring van smart baie meevoerend kon beskryf, is Sylvia Plath. Sy het geleef van 1932 tot 1963.
Poetry Foundation het die volgende te sê oor Sylvia Plath.
Sy was een van die mees dinamiese en bewonderde digters van die 20e eeu wat in Engels geskryf het.Toe sy haar eie lewe geneem het op 30 het sy reeds talle volgelinge gehad in die literêre gemeenskap. In die daaropvolgende jare het Plath se werk groot getalle lesers se aandag getrek. Mense het in haar werk ’n poging gesien om wanhoop, gewelddadige emosie en ’n obsessie met die dood te katalogiseer. In die New York Times Book Review beskryf Joyce Carol Oates haar as “een van die mees geëerde en kontroversiële naoorlogse digters wat in Engels geskryf het”.
Ek het die volgende gedig uit Engels vertaal:
deur Sylvia Plath
Die vrou is vervolmaak.
Liggaam het ’n glimlag van vervulling,
Die illusie van ’n Griekse noodsaak
Vloei in die voue van haar toga,
Voete lyk of dit sê:
So ver het ons gekom, dit is verby.
Elke dooie kind opgekrul, ’n wit slangetjie,
Een by elke
Melkbotteltjie, nou leeg.
Sy het hulle teruggevou
In haar liggaam soos blomblare
van ’n roos toevou wanneer die tuin
Verstyf en geure bloei
Uit die soete, diep kele van die nagblomme.
Daar is niks vir die maan om oor te treur nie,
Starend uit haar benige kappie.
Sy is gewoond aan hierdie soort ding.
Haar swart skadu’s sleep krakend.
Sylvia Plath, “Edge” from Collected Poems. Copyright © 1960, 1965, 1971, 1981 by the Estate of Sylvia Plath. Editorial matter copyright © 1981 by Ted Hughes. Used by permission of HarperCollins Publishers.
In Plath se gedig word die “vervolmaakte” vrou beskryf. Haar kaalvoete dui waarskynlik daarop dat sy ver gereis het, maar dat haar reis nou verby is. Dit is Sylvia Plath se laaste gedig, geskryf net ’n paar dae voor haar selfmoord. Dit is ’n kort, troostelose, selfs brutale gedig wat die diepte van haar depressie treffend uitbeeld. Die kritikus Stephen Gould Axelrod het die volgende te sê: “On an edge between metaphysics and indeterminacy as well as between life and death, Plath’s last poem gapes at the space separating words from their referents and meanings, while the moon’s shadows ‘crackle and drag’ to commemorate the dissolution.”
Kom ons kyk nou na ’n Spaanssprekende Suid-Amerikaanse digter, Tamara Kamenszain, se gedig. Hier het ons nie met die pynlike emosie van smart te doen nie, eerder die bittersoet gevoel van nostalgie. Die gedig word in twee dele aangebied en geleidelik verander die emosionele toon tot daar by “spirituele vreugde” uitgekom word.
Tamara Kamenszain is in 1947 in Buenos Aires gebore. Sy was besig met ’n graad in filosofies, maar het dit laat vaar en begin werk as joernalis. In 1972 ontvang sy die poësieprys van die Nasionale Kunstefonds van Argentinië vir haar eerste bundel gedigte.
Na ’n jaar wat sy in New York gewoon het en na die publikasie van haar tweede bundel, “No”, begin Kamenszain lesings gee aan die Universiteit van Buenos Aires en die Universiteit van Meksiko. Sy het baie geskryf en gepubliseer oor die jare. Onder andere “El texto silencio” (Die stil teks) en “Tradición y vanguardia en la poesía sudamericana” ( Tradisie en moderniteit in die poësie van Suid-Amerika).
Ander pryse wat sy ontvang het, is onder meer die John Simon Guggenheim Fellowship en die Pablo Neruda Presidensiële medalje.
Vida de living
con los ojos cerrados al centro
apunto a un blanco móvil
Lewe in die woonkamer
met toe oë mik ek
na die middelpunt van ’n bewegede teiken
na daardie Beatles in die groef
van die ou dae
na die naald wat die gekoppelde akkoorde
in die donker hart van die plaat.
Jy was in daardie gesig
wat hieronder draai
die koppige, waansinnige oë
laat die naald spring
en op jou ander kant
my fronsende oor
’n Skulp daarbinne
’n golwende metaalklank
soos opgeklitste dae
wat saam met ons gegroei het
van die stoomskip-vaart
op die skip van musiek
op pad na watter land en watter grens
kom die grens van tyd
vir ons aan.
Anochecer de un día agitado:
La sala ahora disemina
su acústica en casa
Skemertyd van ’n deurmekaar dag:
ons het tot hier gekom.
Die vertrek saai nou
sy akoestiek uit deur die huis
soos ’n matriarg van gruwels
wat ten einde laaste neerskryf
wat tot ’n einde gekom het.
Ons word bedek met die dik kwilt
van ons eie privaat eiendom van luister
deur twee identiese egpare
wat die leunstoele oppof
wat, versink in die veerkrag van tyd,
die gewig van vriende gedra het
het hulle belewenisse hier uitgedruk
in die woonkamer van hierdie gesprek.
Hulle is nie meer hier nie, maar om hulle op te roep
(onthou jy wat jy gesê het?)
dit vul ’n boek met kwotasies
oorstroom hierdie oomblik met lag;
dit is aansteeklik om oor hulle te skryf
van spirituele vreugde.
Bron: The Poetry Translation workshop
Tamara Kamenszain het hierdie gedig vir die eerste keer in 1991 gepubliseer, toe sy 44 jaar oud was. Dit is deurdrenk met die nostalgie van iemand wat haar middeljare nader en die opwinding van haar jeug verloor het.
Sy is veral knap met die manier hoe sy musiek gebruik – spesifiek die beskrywing van hoe ’n langspeelplaat werk – om die “ou dae” te herroep. Daardie “Beatles in die groef” (spelling soos die digter dit het) wat so belangrik was vir die “kinders van die stoomskip-vaart” (moontlik die vaart van Buenos Aires na Montevideo in Uruguay). Hierdie stemming word pragtig gekontrasteer met die versmorende wêreld van “daardie paar, versink in die veerkrag van tyd”. Maar deur hierdie mense uit te beeld, het hierdie puik, pragtig subtiele gedig ontstaan wat die digter in “’n beswyming van spirituele vreugde” bring.
Hier is nog ’n Spaanssprekende, Suid-Amerikaanse digter wat werk met vreugde en patos, hand-aan-hand.
Coral Bracho is in 1951 in Mexico City gebore. Sy is ’n digter, vertaler en het ’n doktorsgraad in Literatuur.
Sy het die Aguacalientes Nasionale Poësieprys in 1981 gewen en ’n Guggenheim Fellowship in 2000. Vir haar boek “Ese Espacio, Ese Jardin” (Daardie ruimte, daardie tuin) ontvang sy in 2004 die Xavier Villaurrutia toekenning. Sy is lid van die Sistema Nacional de Creadores de Arte en in 2007 kry sy die toekenning Programma de Aliento a la Obra Literaria de la Fundación para las Letras Mecicanas.
Entre del viento y lo oscuro,
Teken van die tyd
Tusssen die wind en die donkerte,
tussen stuwende blydskap
en ’n diepe kalmte,
tussen die vreugde van my wit rok
en die nagdonker holte van die self,
die teer oë van my vader, wagtend; sy warm
vreugde. Ek klim om dit te bereik. Dis ’n wêreld
van klein sterretjies, en bokant dit,
bokant die plate piriet, sak die son. Hoë wolke
van kwarts en vuursteen. In sy helder, alles-omvattende kyk,
die warmte van amber.
Hy tel my op in sy arms. Nog nader.
Ons skaduwee buig oor die kant. Hy sit my neer.
Hy gee my sy hand.
Die hele pad ondertoe
is ’n stille genot,
’n donker warmte,
’n gloeiende rykdom.
Iets in daardie kalmte omvou ons, beskerm ons
en lig ons op,
terwyl ons neerdaal.
’n Omvattende gevoel van verlies word op ’n outobiografiese manier in hierdie gedig weergegee. Die digter dink aan haar vader wat gesterf het toe sy nog ’n kind was. Terwyl die jong meisie haar verlustig in die vader se “helder kyk”, neem sy die omliggende landskap waar en skep dit om in in ’n metafoor van “Hoë wolke van kwarts en vuursteen”. Maar die vastigheid van klip en aarde is net ’n verskynsel in die lug, ’n ligeffek veroorsaak deur die sakkende son wat vader en dogter in donkerte sal hul. Bracho skep patos uit die besef dat die digter se magte nie grensloos is nie.
Hierdie digter het die twee kulture van Frankryk en die Midde-Ooste vir meer as sestig jaar lank oorbrug. Chedid, gebore 1n 1929 in Kaïro met voorgeslagte uit Libanon en Sirië, het die grootste deel van haar lewe in Frankryk deurgebring. Sy het haar elementêre opleiding in Egipte gekry, haar sekondêre opleiding in Parys, en ’n graad verwerf aan die Amerikaanse Universiteit in Kaïro in 1942. In 1946 het sy Franse burgerskap gekry en het die res van haar lewe in in Parys deurgebring tot haar dood op 6 Februarie 2011 op die ouderdom van 90. Sy het talle literêre toekennings gekry.
In haar gedig “Draaikolke” werk sy met ’n reeks emosies – van smart tot vrees.
Toutes ce brumes
So baie miswolke
uit ons smarte
Al hierdie donderstorms
wat woed tussen ons slape
wat ons verwagtinge inperk
So baie krete
wat ons sang kortwiek
wat ons voetstappe terughou
gebore uit hierdie draaikolke!
Uit Frans vertaal deur De Waal Venter
Olga Elena Mattei Echavarría in in 1933 gebore in Arecibo, Puerto Rico, maar het die grootste deel van haar lewe in Colombia deurgebring en sy staan bekend as ’n Colombiaanse digter. Sy het verskeie toekennings vir haar werk gekry in Colombië en ander Spaanssprekende lande.
Na die Tweede Wereldoorlog was daar ’n tydperk van vervolging en onrus in Colombië wat bekend gestaan het as “La Violencia”. Dit het gevolg op die moord op ’n gewilde Liberale Party presidentskandidaat, Jorge Eliecer Gatain in 1948 en die opstande in Bogotá wat daarop gevolg het. Die Konserwatiewe en Liberale partye het geweld laat losbreek wat die dood van 200 000 mense veroorsaak het.
Die gedig “Geweld” begin met hoop maar eindig met ’n soort wanhoop oor die toestand wat in die digter se land heers.
en ons almal het begrip
Bron: The Mysterious India
In 1750 is die digter Muddupalani gebore in Nagavasram in Tamil Nadu, Indië. Sy het bekendheid verwerf as akademikus en kenner van Telugu en Sanskrit letterkunde. Haar bekendste gedig was die erotiese Rādhikā-sāntvanam wat sy geskryf het uit ’n manlike oogpunt. Anders as gesinsgeorienteerde vroue in 18e eeuse Indië, het sy toegang gehad tot talle tipes vermaak en genietinge, asook die wêrelde van die akademie en skeppende kunste.
In hierdie gedig tref mens harstogtelike emosie en erotiek aan. Dit is meevoerende en betowerend.
Wanneer ek haar vra om my nie te soen nie
Wanneer ek haar vra om my nie te soen nie,
streel sy my wange
en druk haar lippe styf teen myne.
Wanneer ek haar vra om nie aan my te raak nie,
stoot sy haar stywe borste teen my
terwyl sy my omhels.
Wanneer ek haar vra om nie te naby te sit nie,
want dit is nie fatsoenlik nie,
help sy my sommer vinnig reg.
Wanneer ek haar vertel van my eed
om nie ’n vrou bed toe te vat nie,
spring sy by my in
en begin die liefdespel.
Sy geniet dit
om my van haar lippe te laat drink.
Sy liefkoos my met sagte woordjies,
gee haarself weer en nog ’n keer.
Hoe kan ek nou wegbly
van haar verloklikheid?
Verwerk uit Engels deur De Waal Venter
In die webruimte “Mysterious India” word daar die volgende geskryf oor hierdie gedig:
Rādhikā-sāntvanam (“Appeasing Radha”)
The Rādhikā-sāntvanam is a poem composed by Muddupulani concerning the marital relationship of the Deity Krishna. It includes 584 Poems divided into 5 sections. It also reflects her own sexual experiences and desires. The precise date of this masterpiece composition is still unknown, but it was noted to be between 1757 and 1763.
Muddupulani claimed she got this concept when Krishna appeared in her dream and suggested it to her. Muddupulani had her own thoughts of sexual desires and experiences which led her to write about 584 Poems in this vein. It belongs to the śṛṅgāra-kāvya or śṛṅgāra-prabandham genre of Telugu literature evoking Sringara Rasa (one of 9 rasas).
The world in which he poet lived, was dominated by men and they degraded her work by calling her ”Muddu Pillai” as though she were a man. As a result he Rādhikā-sāntvanam was classified as a scandal instead of a masterpiece. This led to the controversy in the early 20th century because of its sexual experiences and women’s initiative taken in sexual activities.
Posted in Binneblik, De Waal Venter | Comments Off on De Waal Venter. Digters en emosies
Sappho. Skildery deur August Mengin
Vroue was digters van die vroegste tye toe ons beskawing begin het. Trouens, die heel eerste digter wie naam aan ons bekend is, is ’n vrou1. Ongeveer 2 300 v.C is ’n dogter van koning Sargon van Akkadië gebore. Die koning het haar as jong vrou aangestel as ’n priesteres van die maan en sy het die naam Enheduanna gekry. Haar gedigte is op kleitablette aangeteken en baie daarvan het tot vandag toe behoue gebly.
Deur die eeue was daar vrouedigters, en afhangende van die kultuur waarin hulle geleef het, was hulle bekend en geëerd, in ander gevalle onbekend en onderdruk. Die beroemde Griekse digter, Sappho is ’n voorbeeld van die eerste geval. ’n Voorbeeld van die tweede geval is die Griekse digter Praxilla wat ongeveer 450 v.C. gebore is. Haar manlike tydgenote het haar werk as “nonsens” beskryf.
Selfs in die huidige tyd het alle vrouedigters dit nie ewe gemaklik nie.
Eavan Boland is ’n bekroonde digter en professor aan Stanford University, Kalifornië. In ’n onderhoud met Stanford News2, het sy gepraat oor die “Status of Woman” klousule in die Ierse grondwet. Sy is in Ierland gebore en het die eerste deel van haar lewe daar deurgebring.Hierdie klousule definieer die vrou se bydrae tot die staat duidelik as ’n tuisteskepper. Dit is een van die baie min grondwette in Europa wat bepaal dat die vrou se plek in die huis is. Daar word tans in Ierland gedebatteer om hierdie “anachronistiese” klousule uit die grondwet te verwyder.3Sy het verder gesê dat die verwagtinge van die staat, sowel as die gemeenskap, dit vir haar moeilik gemaak het om haar droom te verwesenlik – om ’n digter te word. Hierdie probleem was nie beperk tot Ierland nie, maar het ook ’n rol gespeel in die lewens van baie jong vroue in Boland se geslag. Sy praat van “’n interne gevoel van toestemming om die digter te word wat sy wou”.
7e – 6e deeu v.C.
Sy is in haar tyd baie hoog aangeslaan deur haar tydgenote oral in die destydse beskaafde wêreld. Die filosoof Plato het haar die “Tiende Muse” genoem. Hier is een van haar liriese gedigte. Daar is geen bekende titel vir die gedig nie.
Kom weg uit Kreta en kom na hierdie heilige tempel
waar die grasieuse laning appelbome
kronkel om die altaar met geurende wierook.
Hier maak die rose skadu’s op die grond
en koel fonteine fluister tussen appelbome
waar trillende blare diep slaap laat neerdaal.
In ons weiveld waar perde wei
en veldblomme bloei in die lente,
vul anyslote die lug met geur.
En hier giet Aphrodite
hemelse nektar in goue bekers
en vul hulle met wonderlike, skielike vreugde.
ca. 450 v.C.
Praxilla was van die Argolis-gebied van Griekeland. Sy het baie poësie geskryf in verskilende metrums. Wat van haar oeuvre oorgebly het, is grootliks aanhalings van destydse kritici van haar werk. Hulle het die “nonsens” in haar poësie aangeval. Op hierdie ompad het haar verrassend vars beelde en sensualiteit behoue gebly. Zenobios, een van die toentertydse kritici, het byvoorbeeld gesê: “Net ’n dwaas sal komkommers en diesmeer gelyk stel aan die son en die maan.
Die fragment waarna hy verwys is hieronder:
Die pragtigste ding waarvan ek weet, is sonlig;
dan is daar glansende sterre en die maan se gesig;
dan ryp komkommers en appels en pere.
Die skrywer van hierdie vroue-klaaglied (planctus) is onbekend. Dit kom uit die “Cambridge Songs” van ca. 1 000 n.C. en is die bekendste vroue-weeklag uit die Latynse middeleeue.
Wind is yl,
die aarde vloei oor
met goeie dinge.
Lente is purper
blomme op die grond,
groen in die woud.
en loop rond. Voëls
maak nes. Op bloeiseltakke
sing hulle van vreugde!
My oë sien, my ore
hoor so baie, en
ek is verruk.
Tog hou ek sugte in.
Hier sit ek alleen
en word bleek. Wanneer
ek sterk genoeg is om kop te lig,
hoor en sien ek niks nie.
Lente, hoor my.
Ten spyte van groen woude,
bloeisels en saad,
vergaan my siel.
Christine de Pisan het geleef van 1363 tot 1430. Sy is in Venesië gebore, die dogter van Thomas Pisani, ’n dokter en astroloog aan die hof van Karel V van Frankryk. Sy trou op vyftienjarige ouderdom met Étienne de Castel. Tien jaar later sterf haar man en sy moes hard werk om haarself en haar drie kinders van die nodige te voorsien. Sy het in die Frans van daardie periode geskryf.
Sy was ’n stoere verdediger van vroue en het ’n verhandeling geskryf oor die opvoeding van vroue. Sy het inkomste verdien deur haar skryfwerk, die eerste Franse vrou wat soiets gedoen het. Christine het haar laaste jare in ’n nonneklooster deurgebring.
Haar gedigte is hoofsaaklik aan mans gerig. Sy het ook die styl van adellike liefdesverhoudinge gebruik om met ’n manstem ’n minnares in gedigte aan te spreek. In die volgende gedig kan dit ’n man of ’n vrou wees wat die verlies van liefde bekla.
Alleen is ek
Alleen is ek, en alleen wil ek wees;
Alleen en my liefling het my verlaat,
Alleen is ek, sonder vriend of metgesel,
Aleen is ek, treurend en woedend.
Alleen is ek, lusteloos wag ek,
Alleen is ek, verdwaal in die verte.
Alleen is ek, sonder my liefling.
Die digter Forugh Farrokhzad (1935 – 1967) is in Teheran, Iran, gebore. Sy word beskou as een van die beste digters in die Midde-Ooste. Sy was ook ’n filmmaker en kritikus. Sy is op die toppunt van haar loopbaan oorlede in ’n motorongeluk.
Op die aarde
Ek wou nooit ’n ster wees nie
in die lug se newelbeeld,
’n verkose siel
of ’n woordelose vriend van engele nie.
Ek het nooit die aarde verlaat
of met sterre gesels nie.
Ek staan op die aarde
en soos ’n plant
absorbeer my liggaam wind, son en water
om te bly lewe.
Ek kyk by die venster uit.
Ek is ’n eggo,
nie ewig nie,
en soek na net ’n lied se eggo.
In die kermende treursang is vreugde
en beter as die eenvoudige stilte van pyn.
Ek soek na geen skuiling
in die dou op die lelie van my liggaam nie.
Mense wat verbyloop het geskrewe herinneringe
met ’n swart reël van liefde
op die mure van my lewe se huisie.
Daar is pyle in my hart,
die kers is onderstebo.
Wat oorgebly het is stil kolletjies vervaagde kleure
in onverstaanbare woorde van waansin.
Elke lip teen my lippe
het ’n ster verwek
en het gedryf op die nagrivier van my herinneringe.
Wat is ’n ster werd?
Desde la exhalación de estos peces de mármol,
Van hulle oë versier met sandkorrels van kristal.
Van die uitaseming van hierdie visse van marmer,
van die sysagtheid
van hulle sye,
van hulle oë versier
met sandkorrels van kristal,
die stilte van die tempels en tuine
(in hulle akante* skadu’s in die klippe
waaraan hulle raak en mee saamsmelt)
hulle het hulle rivierbeddings oopgemaak,
hulle het hulle weg gevind
onder die louwarm blare van die amandels.
Hulle vertel van die aanraking
van hulle skittering,
die stil spelery wat aan die kant verbyglip,
by die stadige rand van die sonsondergang.
Van hulle bevrore lippe.
Oë van edelgesteentes.
Van die skuim wat hulle uitskiet, die geur wat hulle uitgiet
(In die voorkamers: die kerse, die amarante**.)
op die veerligte altaar van die saaityd.
(Van die tempel:
die geur van koringare.
takbokke. Hulle vertel ons van hulle weerkaatsings.)
In die nagte,
die delikate marmer van hulle stilte,
die kosbare tatoeëring, die skoon lyne
( hulle het die lig oorweldig
aan die kus; in die sand)
op daardie marmergladde beeld,
die roerlose offerandes
van die lande.
Op die webruimte Poetry Translation Centre is daar die volgende inligting oor die digter:
Coral Bracho was born in Mexico City in 1951. She has published six books of poems: Peces de piel fugaz [Fish of Fleeting Skin] (1977), El ser que va a morir [The Being that is Going to Die] (1981), Tierra de entraña ardiente [Earth of Burning Entrails] (in collaboration with the painter Irma Palacios, 1992), La voluntad del ámbar [The Will of Amber] (1998), Ese espacio, ese jardín [That Space, That Garden] (2003), and Cuarto de hotel (2007). Her poems were translated for the PTC’s 2005 World Poets’ Tour by Tom Boll and the poet Katherine Pierpoint.
A selection from her first two collections was included in the definitive anthology of contemporary neo-baroque writing from Latin America, Medusario (1996), edited by Roberto Echavarren, José Koser and Jacobo Sefamí. Like many of the writers who operate in this line that runs from Luis de Góngora through José Lezama Lima, Bracho’s early poems marry verbal luxuriance with a keen intelligence and awareness of artistic process. Yet that artistic consciousness doesn’t lose sight of world. When she visited London in 2005 she described the way that her tour-de-force‘Agua de bordes lúbricos’ [Water of Jellyfish] operates: ‘It tries to get close to the movement of water’ with images that are ‘fleeting’; ‘you can’t grasp them, they are very fluid. What remains is that continuity of water.’
Coral Bracho is also a translator of poetry and has been a member of the Sistema Nacional de Creadores since 1994.
’n Duitse digter
Eva Ström is in 1947 in Lindingö, Stockholm distrik, in Swede gebore. Sy is ’n liriese digter, romanskrywer en literêre kritikus. Haar eerste gedigte is in 1977 gepubliseer in versameling Den brinnande zeppelinaren (Die brandende zeppelins).
Sy is opgelei as ’n mediese dokter en het in hierdie professie gewerk van 1974 tot 1988. Daarna het sy haar voltyds toegespits op haar skryfwerk.Sy het in 2003 die Nordiese Raad se Literatuurprys verwerf vir haar bundel Revbensstäderna (Ribbebeen-stede). In Januarie is sy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Wetenskap.
Hier is een van haar kort gedigte:
Moeder sê dis ’n herinnering
en ek kan dit kry
Ek kan haar herinnering kry
en dit vaswerk aan myne, dit het uitgerafelde kante
Dis nie ’n grys lap nie, dis van sy
en jy sal my sekerlik nie verlaat nie, sê moeder
Wonderwerke gebeur, sê sy en ek sê
ek sal ’n soom insit en die serp heelmaak.
Vars uit die Afrikaanse oond
In 2017 het René Bohnen se jongste digbundel, “Op die vingerpunte van die heelal” by die uitgewer Naledi verskyn.
Die digter het my die vriendelike vergunning gegee om die volgende gedig van haar te plaas.
Die bundel kan direk by die uitgewer bestel word.
(my bloed fluister name)
laas nag het wortels uit my lyf gespruit,
in skynlote oor ’n vleiland gekruip
ek was magies en hoog ’n haselboom –
my oë het vervloei en gestol tot murg van neut
tot roomkwaliteit en die pit van weet
ek groei voor die aangesig
van die oppergees van ’n gedig
ek is ’n haseldroom en ek is salm-oud
oor mý heers mercurius en die see
daarom swem visse en ’n god stroomop in my takke
daarom is die name silwer in my bloed
1. Verwys na my vorige essay “Die eerste digter was ’n vrou” op Versindaba gepubliseer.
2. Stanford News
3. The Irish Times.
* Akant – blomplant
** Amarant – blomplant (Hanekam)
Die gedigte van Sappho, Praxilla, die gedig uit “Cambridge Songs”, Christine de Pisan en Forugh Farrokhzad is uit Engels verwerk deur De Waal Venter.
Coral Bracho se gedig is uit Spaans vertaal en Eva Ström s’n uit Duits deur De Waal Venter.
Posted in Binneblik, De Waal Venter | 5 Kommentare »
‘n Voorstelling van Enheduanna
Die eerste digter was ’n vrou
Ongeveer 2 300 v.C is ’n dogter van koning Sargon van Akkadië gebore. Die koning het haar as jong vrou aangestel as ’n priesteres van die maan en sy het die naam Enheduanna gekry. Hierdie vrou het gedigte geskryf in die spykerskrif wat destyds gebruik is. Van die kleitablette met haar gedigte het deur die eeue behoue gebly. Enheduanna is die eerste digter wie se naam aan ons bekend is en so verdien sy dan die titel van die “Eerste Digter”.
Enheduanna se gedigte het hoofsaaklik oor haar persoonlike geskiedenis gehandel. Haar kosmiese visie en standpunte oor moraliteit in haar gedigte herinner aan die Bybelse Jesaja. Sy het talle gedigte geskryf waarin sy die Sumeriese godin van liefde, Inanna, aanspreek. Sy praat met ’n godheid wat afgekom het aarde toe as ’n bondgenoot en ’n vriendin wat haar in haar nood gehelp het.
Die sensualiteit, verrassende metafore en intimiteit in die gedigte laat mens dink aan die Griekse digteres, Sappho, se gedigte wat sy gerig het aan haar bondgenoot, Aphrodite.
Die gedigte wat volg, het ek verwerk uit die Engelse weergawes van Aliki en Willis Barnstone.
Inanna en Ninshuhur
Inanna en die goddelike wesenlikhede
Vrou van al die wesenlikhede, volle lig,
goeie vrou geklee in helderheid
bemin deur die hemel en aarde,
tempelvriendin van An,
u dra wonderlike versierings,
u begeer die tiara van die hoëpriesteres
in wie se hand die sewe wesenlikhede lê.
O my meesteres, bewaker van al die groot wesenlikhede,
u het hulle gevat
in u hand.
U het die heilige wesenlikhede bymekaargevat en styf
op u borste gedra.
Engelse titel: Inanna and the Divine Essences
Inanna en An
Soos ’n ondier het u die land gevul
U brul soos donder oor die aarde,
bome en plante vee u weg voor u.
U is ’n vloedgolf wat stort uit ’n berg,
o hoogste wese,
maangodin Inanna van die hemel en die aarde!
U vuur vlam uit en kom oor ons volk.
Vrou wat ry op ’n wilde dier,
An skenk u vermoëns, heilige opdragte,
en u besluit.
U is in al ons belangrike rites.
Wie kan u verstaan?
Inanna en Enlil
Storms gee u vlerke, verwoester van lande.
Bemin deur Enlil, vlieg u oor ons volk.
U voer die dekrete van An uit.
O my meesteres, heuwels en vlaktes buig
wanneer hulle u klank hoor.
Wanneer ons voor u kom,
beangs, bewend in u stormagtige helder lig,
ontvang ons geregtigheid.
Ons sing, treur en huil voor u
en loop nader aan u op ’n pad
vanaf die huis van geweldige sugte.
Daar was ook ander vroue-digters in antieke tye in ander wêrelddele. Egiptiese liefdesgedigte (ca. 1 500 v.C.) klink merkwaardig persoonlik, intiem en modern, selfs in die letterlike vertalings uit die hiërogliewe-tekste. Poësie deur vroue van die Midde-Ooste van daardie tydperk kom hoofsaaklik uit Egipte. Baie van die lirieke herinner aan die Shir Hashirim, die Bybelse Hooglied van Salomo.
O blomme van Mekhmekh, skenk ons vrede!
Vir julle sal ek doen wat my hart sê.
Wanneer jy my omhels
is die lig wat uit jou skyn so helder
dat my oë salf moet kry.
Ek is seker jy is lief vir my,
ek lê snoesig langs jou.
My hart is seker dat van alle mans
jy die beste een is vir my.
Die hele wêreld is glansend.
Ek wens ons kan aanhou by mekaar slaap,
soos nou, tot die einde van die tyd.
Ek het hierdie gedig verwerk uit die Engelse weergawes van Ezra Pound en Noel Stock
‘n Voorstelling van Sappho deur William Adolphe
Sappho is op die eiland Lesbos gebore in die 7e of 6e eeu v.C. Sy het getrou en het een dogter gehad wat sy Kleis gedoop het. Sy het verskeie van haar gedigte aan hierdie dogter toegewy.
Sy het liefdesgedigte aan verskeie vriendinne geskryf. Plato het van haar gesê: “Mense praat van nege Muse – maar tel weer. Die tiende een is Sappho van Lesbos.” As gevolg hiervan het dit mode geword om ’n besonderse vrouedigter die “Tiende Muse” te noem. Hierdie titel is al toegeken aan Sor Juana Inés de la Cruz, Louise Labé, Alfonsina Storni, Gabriela Mistral en ander.
Sappho word beskou as die belangrikste liriese digter van die Westerse oudheid. Catullus, die Romeinse digter, het haar styl nageboots en sy belangrikste liefdesgedigte aan Lesbia gerig. Baie van die Griekse en Latynse digters van daardie tyd kon Sappho se hele kanon uit hulle geheues voordra.
Haar werk het bly voortbestaan tot die jaar 1 000 n.C. Maar toe het die Rooms Katolieke kerk alles wat hulle van haar in die hande kon kry, vernietig. In 1073 is haar werk in die openbaar verbrand in Rome en Konstantinopel in opdrag van Pous Gregorius VIII.
Die meeste van Sappho se oorgeblewe werk is fragmentaries. Dit is opgeteken in verweerde papirus hoofsaaklik ontdek in Crocodilopolis in Egipte, of in aanhalings deur skrywers uit die antieke tyd. Daar is een gedig wat as geheel behoue gebly het. Dit is “Gebed aan Aphrodite” in ’n boek van Dionysius van Halicarnassus met die titel “Literêre Komposisie”. Nog ’n beroemde gedig van haar, “Vir my is hy soos ’n god”, is deur die eeue vertaal deur digters van Catullus tot William Carlos Williams.
Willis Barnstone het baie van Sappho se gedigte in Engels vertaal. Die gedigte hieronder het ek uit Engels in Afrikaans verwerk. Die gedigte het nie titels nie.
My moeder het altyd gesê
dat sy in haar jeug
hoog in die mode was
sy het ’n purper lint
in haar hare gedraai. Maar die meisie
wie se hare meer glansend geel is
as fakkellig het nie nodig
om gekleurde linte uit Sardis te dra nie –
maar ’n krans van vars blomme.
My liewe Atthis, alhoewel ons geliefde Anaktoria
is die verre Sardis woon,
dink sy voortdurend aan ons, en
van ons lewe saam in die dae toe sy
jou gesien het as ’n wonderlike godin,
en jou sang haar diep vreugde gegee het.
Nou is sy glansend tussen die Lidiese vroue
soos wanneer die rooi vinger van die maan
opstyg ná sonsondergang, en die sterre
rondom haar uitwis, en lig ewematig uitgiet
oor die sout see
en oor blombegroeiede velde;
en skitterende dou sprei oor die aarde om rose
te laat blom en ook die tingerige tiemie
en soet-geurende heuninglotus.
Nou terwyl ons liefling rondstap dink sy aan
ons beminde Atthis se liefde,
en verlange gryp diep in haar bors.
Sy roep hard uit na ons om te kom! Ons hoor,
want die nag se vele tonge
dra haar roep oor die see.
Op jou glansryke troon, Aphrodite,
listige dogter van Zeus,
ek smeek jou: moet my nie verpletter
met droefheid nie
maar kom na my – soos jy altyd
my daar ver hoor roep het, en toegegee het,
en weggeglip het
uit jou vader se huis
om die voëls voor jou
goue strydwa in te span, en na my te kom.
Sierlike swane het jou
vinnig afgevlieg donker aarde toe,
hulle vlerke swiepend deur die middelruimte.
Vreugdevol, met onsterflike lippe, het jy geglimlag:
“Wat is verkeerd, Sappho,
hoekom roep jy my?
Wat begeer jou deurmekaar hart?
Wie moet ek jou laat liefkry,
wie draai haar rug
Laat haar weghardloop, netnou kom sy jou soek;
jou presente is geweier, maar netnou gee sy vir jou,
sy sal jou liefhê, alhoewel
Kom dan na my en bevry my
van angstige smart. Wees
aan my deurmekaar hart se kant, en wees
Sanskrit was ’n literêre taal en lingua franca in antieke tye in Suid-Asië. Dit was ook ’n taal van hoë kultuur gedurende die vroeë Middeleeue in Sentrale en Suidoos-Asië. Dit was die hoftaal in verskeie koninkryke in daardie gebiede en was dus die taal van die adellikes.
Die taal is ’n gestandaardiseerde dialek van Oud Indo-Aries en het ongeveer twee duisend jaar v.C. ontwikkel uit Proto Indo-Europees. Dit is die oudste Indo-Europese taal wat goed gedokumenteer is en gevolglik is dit ’n belangrike studieveld vir Indo-Europese taalnavorsing.
Die meeste Europese tale het ontwikkel uit Indo-Europees. Dit sluit Nederlands in en dus Afrikaans ook.
Die presiese tye waarin die meeste Sanskrit digters in antieke tye geskryf het, is taamlik onbekend. Vidya (ca. 659) was ’n koningin, die vrou van Candraditya (’n seun van Pulakesin II) van Nerur.
julle is gelukkig julle kan praat
oor wat julle as minnaars gedoen het:
die fratse, gelag, die woorde,
Ek sweer dat sodra my liefling
vat aan die knoop van my rok,
vergeet ek alles.
Hou jou oë op my huis vir ’n rukkie,
goeie vrou en buurvrou.
My kind se pa hou nie van putwater
wat geen smaak het nie,
nou gaan ek rivier toe,
na die oewer donker van die tamala bome
en die dwergwoud van suikerriet
met hulle skerp, gebreekte stingels,
wat my borste kan krap.
Sila (tussen 700 en 1050)
My man is dieselfde man
wat my die eerste keer binnegedring het.
Ons het lang aande geniet, nat van die maan.
Wind uit die heuwels van Vindhya
was belaai met vars jasmyngeur.
Ek is dieselfde vrou
en tog verlang ek na die stroom en sy riete
wat ons so gelukkig gesien het. Wat ons
so grasieus gesien het
in die eindelose aande van liefde maak.
Hierdie gedigte het ek verwerk uit die Engelse weergawes van Willis Barnstone.
Posted in Binneblik, De Waal Venter | 2 Kommentare »
Die gedig stap uit sy skoene
Elke digter het ’n unieke aanslag, ’n unieke “stem”. As iemand homself of haarself aanbied as digter en daardie persoon het nie daardie unieke werkwyse nie, is daardie persoon nie ’n digter nie, maar ’n nabootser van ander.
Daar is wel sekere temas, konsepte en situasies wat telkens deur digters gebruik word en wat op verskillende maniere uiting vind in hulle gedigte. Ek wil in hierdie essay ’n paar sulke konsepte uit die oeuvres van verskillende digters bekyk en vergelyk. Die doel is nie om die gedigte krities te bespreek of waardebepalings te maak nie, maar om te kyk na die verskillende werkwyses en benaderings van die digters.
Ek gebruik Charl-Pierre Naudé se gedig “Glas” as die kerngedig. (Die digter het toestemming gegee om die gedig hier te gebruik). Die ander digters wat ter sprake kom is: Tomas Tranströmer, Coral Bracho, en David Huerta.
Hier is Charl-Pierre Naudé se gedig:
Ek lig ’n moment uit Naudé se gedig wat iets te sê het oor die begrip “weerkaatsing” of “refleksie”. Dit word op verskeie maniere ingespeel reg deur die gedig:
en die effek van hul refleksies is soos ‘glas op glas’”.
Mens sien in jou geestesoog die rye huise wat weerkaats lê in ’n spieël, en onwillekeurig kry jy Arvo Pärt se “Spiegel im Spiegel in jou gedagte. Die musiek skep ’n reeks “oneindige spieëls” wat jou intrek maar op ’n ander manier agteruit laat beweeg.
Met hierdie “verdieping” van die leser se ervaring, stap die gedig as’t ware uit sy skoene en stap ’n ander wêreld binne.
Uit: Die droewe gondel (1996)
April en stilte
Die lente lê verlate.
Die fluweelswart sloot
kruip hier langs my
Die enigste iets wat glinster
is geel blomme.
Ek is geborge in my skadu
soos ‘n viool
in sy swart kas.
Die enigste ding wat ek wil sê
glinster buite bereik
in ‘n pandjieswinkel.
Hoe werk Tomas Tranströmer met die idee van weerkaatsing? In een van sy gedigte keer hy die idee om van beelde wat teruggekaats word:
“Die lente lê verlate.
Hier speel die weerkaatsing ’n meevoerende rol deurdat dit afwesig is. Die sloot is “fluweelswart” en kaats niks terug aan die leser nie. Dit behou die geheime wat daarin verborge is. Die mens neem iets waar as “swart” wanneer ’n voorwerp baie min lig terugkaats na die kyker. Die fluweelswart sloot ontvang al die lig wat daarnatoe teruggekaats word en gee niks terug nie. Maar juis hierdie gebrek aan die oordra van kommunikasie, kommunikeer heelwat: daar is baie wat vir die mens onkenbaar is en sal bly. Hoe meer ons kennis uitbrei hoe groter word die misterië van die wêreld waarin ons onsself bevind.
Agter die gordyn
Agter die gordyn is ’n wêreld van kalmte,
agter daardie groen
’n diep stilte.
Dit is ’n onaangetaste koninkryk, met sy stilte.
Vanuit die vloeiende verskyning
van ’n ander wêreld,
vanuit daardie ander werklikheid
van verstrooide geluide; vanuit daardie ander tyd
vasgevang, roep hulle my.
Coral Bracho beskryf ’n gordyn in ’n vertrek en onmiddellik verskuif die waarneming na ’n abstrakte register.
“Vanuit die vloeiende verskyning
vanuit daardie ander werklikheid van verstrooide geluide; vanuit daardie ander tyd”
Coral Bracho ervaar ’n “ander werklikheid” verskuil agter die gordyn. Hierdie ander werklikheid word weliswaar “teruggekaats” na die spreker in die gedig. Verder is daar ook ’n “ander tyd” wat geassosieer word met die terugkaatsing. Die verskyning van tyd in verskeie vorme kom ook in Naudé se gedig te berde.
In Naudé se gedig begin die reeks besinnings oor “weerkaatsing” met ’n beskrywing van ’n werklike verskyndel wat visueel waargeneem kan word – die weerkaatsing van huise op stil water. Geleidelik word dit geabstraheer tot dit lei na “omkering” en agteruit beweeg in die tyd. Die wynbottels “loop weer vol”.
In die Bracho gedig is die benadering onmiddellik meer abstrak. Al wat in die werklikheid waargeneem kan word, is die gordyn. Agter dit is die abstraksie van ’n ander wêreld. In albei gedigte word dus ’n konkrete beeld gebruik wat dan geabstraheer word. Die wyse hoe dit gebeur is egter verskillend.
Besoedelde ryp uit die luidspreker
in die nomadiese skemerte
van die motor;
’n moeras van klanke
waarin die naald van gehoor
skaars kan beweeg.
Skielik ’n torch singer
bars deur Wittgenstein
met die vurke van de Cante …
Hoe doen sy dit? Hoe
ontkoppel, ontbind sy tale,
laat die wêreld vloei – en bo en behalwe dit
voeg sy grasie
en tragedie by?
gaan die nag in
gesalf met musiek.
David Huerta maak eweneens gebruik van die tegniek om iets wat waarneembaar is in die werklike lewe, te abstraheer en metafories om te bou. Die “torch singer1” “ontkoppel en ontbind tale” en laat die wêreld vloei.
“Hoe doen sy dit? Hoe
laat die wêreld vloei – en bo en behalwe dit”
Hier het ons nie heeltemal te doen met ’n weerkaatsing nie, maar die “vloeiing” van ’n situasie, soos dit in Naudé se gedig gebeur waar die man staan en wieg soos seewier met ’n boek (toom) in sy hande. Die sangeres in Huerta se gedig “bars deur Wittgenstein” met haar lied. Hier is dit ’n klankervaring in die werklike lewe wat geabstraheer word tot die “ontbinding van tale” en die “vloeiing” van die wêreld.
In hierdie vier gedigte sien ons hoe elke digter ’n werklike ervaring, visueel en klankmatig, a uitgangspunt neem en dit met ’n handomkeer abstraheer sodat daar verdieping kom en die verwysingsgebied van die abstraksie en metafoor geweldig uitgebrei word. Elke digter hanteer hierdie proses egter op ’n unieke wyse. In Naudé se gedig is die oorgang geleidelik, in Tranströmer vinniger en in Bracho en Huerta se gedigte is dit oombliklik.
Dit lyk vir my of alle poësie berus op herkenbare ervaringe, gewaarwordinge, emosies en waarnemings. ’n Suiwer abstrakte gedig wat nie in die menslike ervaring gegrond is nie, kan nie sin maak nie. Dit is wel moontlik om in ’n suiwer abstrakte taal te kommunikeer – in wiskundige begrippe en formules. Maar dan weet mens dat wiskunde nie poësie is nie.
1. ’n “torch singer” is iemand wat sing van onbeantwoorde liefde. Dis taamlik droewig, maar ook sensueel en verlangend. Bekende sangeresse wat dikwels in hierdie styl sing, is byvoorbeeld Adele en Judy Garland.
Coral Bracho was born in Mexico City in 1951. She has published six books of poems: Peces de piel fugaz [Fish of Fleeting Skin] (1977), El ser que va a morir[The Being that is Going to Die] (1981), Tierra de entraña ardiente [Earth of Burning Entrails] (in collaboration with the painter Irma Palacios, 1992), La voluntad del ámbar [The Will of Amber] (1998), Ese espacio, ese jardín [That Space, That Garden] (2003), and Cuarto de hotel (2007). Her poems were translated for the PTC’s 2005 World Poets’ Tour by Tom Boll and the poet Katherine Pierpoint.
David Huerta was born in Mexico City in 1949. He is one the leading poets of the generation that first came to prominence during the 1970s in Mexico. He published his first book of poems, El Jardín de la luz [The Garden of Light] (1972), while still a student in the Faculty of Philosophy and Arts at Mexico’s Autonomous National University (UNAM). It has been followed by numerous collections.
Bron: Poetry Translation Centre
Sweedse digter en Nobelpryswenner. Sy gedigte is in meer as 50 tale vertaal.
Die gedigte is uit Spaans en Sweeds vertaal deur De Waal Venter
Posted in Binneblik, De Waal Venter | 9 Kommentare »
Deel III Hoogtes van Macchu Picchu
Dit is die derde, en laaste, essay in hierdie reeks oor Neruda se “Hoogtes van Macchu Picchu”. Die ander twee essays het vroeër op Versindaba verskyn en belangstellende lesers kan hulle maklik opdiep. Die drie essays bevat volledige vertalings van al twaalf canto’s van die Macchu Picchu reeks, gepaard met toeligting en kommentaar oor die gedigte.
Neruda wou ’n Latyns-Amerkaanse mitologie skep met “Hoogtes van Macchu Picchu” en die hele “Canto General”. Hy het nie die bestaande mites van die inheemse bevolking geïgnoreer nie, maar baie van die simbole van hierdie kulture in twaalf canto’s gebruik.
Hy is ontroer deur die armoede van die Suid-Amerikaanse bevolking insluitend dié in sy land, Chile, toe hy in 1943 teruggekeer het. Dit, gepaard met sy verskriklike ervaringe in Spanje gedurende die Spaanse Burgeroorlog, het die digter, wat altyd geneig was tot optimisme en populisme, aangespoor om antwoorde en oplossings te soek. Dit het hy gekry op die begspits in Macchu Picchu in 1943.
Caroll Ullman, ’n skrywer en redakteur, sê die volgende in haar essay oor Neruda:
“Neruda’s journey, from his early manhood to the day he saw Macchu Picchu, was an expedition of mythic quality and he indeed includes this as the first half of the poem. Joseph Campbell, the renowned mythographer, writes about the hero’s journey in his book The Hero with a Thousand Faces. The hero’s journey begins with a summons; throughout his quest he is offered help and he meets with tribulation. He encounters gods, who are simultaneously aid and tribulation to him; he looses friends; and eventually acquires the boon that he seeks. This journey, is, of course, not about the material object the hero returns home with; it is about the hero’s spiritual growth, often symbolic in specific tales as a boy becoming a man, or a prince becoming king.”
Die taal wat Neruda gebruik, is skouspelagtig. Werkwoordtye verskuif, aanspreekvorme verander, party selfstandige naamwoorde het veelvuldige betekenisse en sommige kom reg deur al die gedigte voor. Dit is moeilik om te vertaal.
Robert Pring-Mill skryf in sy inleiding tot Tarn-uitgawe van Neruda vertalings:
“Neruda works with ambiguities, not stating but suggesting, and usually suggesting a number of different lines of thought and feeling at any given time. It is this feature of his approach which makes his poetry so extraordinarily hard to translate.”
Hierdie canto is ’n verbluffende uitstorting van idees en metafore in die vorm van ’n soort dreunsang. Dit wil die leser betrek in ’n religieuse of spirituele – en ook poëtiese belewing. Macchu Picchu en die talle afgestorwenes wat die die stad gebou het en daarin gewoon het, word hierdeur opgeroep. Hierdie canto is die een wat hom die beste daartoe leen om voorgedra te word, selfs as ’n dreunsang. Die gedig bestaan uit ’n lang reeks epitetons, een na die ander: “Sterre-arend, mistige wingerd / Verlore bastion, blink kromswaard …”
Sterre-arend, mistige wingerd.
Verlore bastion, blink kromswaard.
Sterbesaaide gordel, heilige brood.
Stormagtige trapleer, reuse ooglid.
Driehoekige tuniek, stuifmeel van klip.
Granietlamp, brood van klip.
Mineraalslang, roos van klip.
Maanperd, lig van klip.
Tekendriehoek-middernag, damp van klip.
Dak aangeval deur vere.
Vertakte spieëls, basisse van storms.
Trone platgetrek deur klimoppe.
Oorheersing van die bloedige klou.
Stormwind ondersteun op die skuinste.
Roerlose turkoois stroomversnelling.
Vaderlike klok van die slapendes.
Ring van oorheerste sneeu.
Yster wat lê op hulle standbeelde.
Onbereikbare, afgeslote storm.
Puma-hande, bloeddorstige klip.
Skadutoring, gesprek van sneeu.
Die nag opgelig in vingers en wortels.
Venster van die newels, verharde duif.
Nagtelike plant, standbeeld van donder.
Essensie van die bergreeks, dak van die see.
Argitektuur van verlore arende.
Koord van die lug, heuningby van die hoogtes.
Bebloede waterpas, saamgestelde ster.
Andes-slang, voorkop van hanekam.
Koepel van stilte, suiwer vaderland..
Bruid van die see, katedraal-boom.
Tak van sout, swartvlerkige kersieboom.
Besneeude tande, koue donder.
Geskraapte maan, dreigende klip.
Kruin van die koue, stuwing van die lug.
Vulkaan van hande, donker waterval.
Silwer golf, rigting van die tyd.
Klip in klip
Klip in klip, en die mens, waar was hy?
Lug in lug, en die mens, waar was hy?
Tyd in tyd, en die mens, waar was hy?
Was jy ook die gebroke stukkie
van die onklaar mens, van die leë arend
wat deur vandag se strate, deur die voetstappe,
wat deur die blare van die dooie herfs
aanhou die siel vergruis tot by die graf?
Die arme hand, die voet, die arme lewe …
Het die dae van ontrafelende lig
in jou, soos die reën
op die vaandels van die fees,
het hulle blomblaar na blomblaar van hulle donker voedsel
in die leë mond laat val?
Honger, koraal van die mens,
honger, geheime plant, wortel van die houtkappers,
honger, het die rand van jou rif opgeklim
tot hierdie hoë drywende torings?
Ek ondervra jou, sout van die paaie,
wys my die lepel, laat my, argitektuur,
laat my klip-meeldrade uitkerf met ’n stokkie,
terwyl ek teen al die trappe opklim tot in die niks
en skraap aan die kern tot ek raak aan die mens.
Macchu Picchu, het jy
klip op klip gepak en heel onder, lappe?
Laag bo laag steenkool en op die bodem die traan?
Vuur na goud, en binne dit, die sidderende rooi
reëndruppel van bloed.
Gee my terug die slaaf wat jy begrawe het!
Skud die harde brood
van die armsaliges, wys my die klere
van die bediende en sy venster.
Vertel my hoe hy geslaap het terwyl hy geleef het.
Vertel my of hy gesnork het, of sy drome
half oop was soos ’n swart gat
deur uitputting gemaak op die muur.
Die muur! Die muur! As elke klipvloer
neersak op sy drome, en as hy onder haar,
soos onder die maan, aan die slaap raak!
Antieke Amerika, versonke bruid,
gaan weg uit die oerwoud na die leë hoogtes van die gode,
onder die bruidsbaniere van lig en respek,
smelt saam met die gedreun van tamboere en lanse,
ook, jou vingers ook,
hulle met die abstrakte roos en die rand van die koue,
dat die bebloede bors van die nuwe koring gevat word
na die net van stralende materiaal, tot die verharde holtes,
ook, ook, begrawe Amerika, het jy wag gehou in die diepste dieptes,
in die bitter binnegoed, soos ’n arend, die honger?
In Canto X vra Neruda of die manne en vroue wat lank gelede geleef het ooreenkom met die mense wat vandag leef. Was hulle ook honger? Die digter praat met ’n persoonlikheid wat Macchu Picchu kan wees of die gevoel van honger. Ten spyte van die vrae oor die dooies in hierdie canto, is die beweging boontoe:
“ …het die rand van jou rif opgeklim …”
Die digter wil verder weet wat die mense se betrokkenheid was by die geskiedenis van Macchu Picchu:
“Honger, koraal van die mens,
honger, geheime plant, wortel van die houtkappers
tot hierdie hoë drywende torings?”
a través de la noche de piedra,
y deja que en mí palpite, como un ave mil años prisoniera
Deur verwarde pragtonele,
deur ’n nag van klip, laat ek my hand wegsink
en laat dit in my klop soos ’n voël gevange vir ’n duisend jaar,
die ou en vergete hart!
Laat my vandag hierdie geluk vergeet, wyer as die see,
want die mens is wyer as die see en al sy eilande
en moet in hom inval soos af in ’n put om terug te klim
met ’n tak van geheime water en verborge waarhede.
Laat ek vergeet, wye klip, die magtige afmetings,
die transendentale wydte, die heuningkoek se fondamentklip,
en laat my hand toe om vandag vanaf die tekendriehoek te gly
oor die skuins sy van ruwe bloed en ’n boetekleed.
Wanneer, soos ’n perdeskoen van rooi dekvlerke,die woedende kondor
my slape toetakel in vlugorde
en ’n orkaan van vleisvretende vere die donker stof
afvee teen skuins trappe, sien ek nie die stormende gedierte nie,
en ook nie die blinde siklus van sy kloue nie,
ek sien die oeroue wese, die slaaf, die slapende
in die veld, ek sien ’n ligaam, ’n duisend liggame, ’n mens, ’n duisend vroue,
neergevel deur die swart rukwind, verdonker deur die reën en die nag,
met die massiewe klip van die beelhouwerk:
Juan Klipkapper, seun van Wiracocha,
Juan Kouemaag, seun van die groen ster,
Juan Kaalvoet, kleinseun van die turkoois,
styg boontoe om saam met my gebore te word, my broer.
In Canto XI keer die digter terug na die primêre aksie van Canto I met die woorde:
“Deur verwarde pragtonele,
die ou en vergete hart!”
Hierdie “hart” is nie dié van die skouspelagtige Macchu Picchu nie, maar eerder die hart van die mense van vervloë dae, die slawe en arbeiders wat Maccu Picchu gebou het. Neruda toon sy meegevoel met die verweerde hande en geboë rûe van hierdie mense. Hy spreek hulle direk aan in die laaste reël van die canto:
“Juan Kaalvoet, kleinseun van die turkoois,
staan op en word gebore saam met my, broer.
Die armes se blyplekke
Dame la mano dese la rofunda
zona de tu dolor diseminando
Gee my jou hand vanuit die diepte
van die wêreld van jou uitgestrekte smart.
Jy sal nie terugkom uit die dieptes van rots nie.
Jy sal nie terugkom uit ondergrondse tyd nie.
Dit sal nie jou verharde stem terug gee nie.
Hulle sal nie jou uitgeboorde oë terug gee nie.
Kyk na my uit die dieptes van die aarde,
boer, wewer, stil veewagter:
temmer van die beskermende guanacos:
bouer van die uitdagende steier:
waterdraer van Andes-trane:
juwelier van verpletterde vingers:
boer bewend in die saad:
pottebakker uitgedruk in jou klei:
bring al jou ou begrawe smarte
na die beker van hierdie nuwe lewe.
Wys my jou bloed en jou ploegvoor,
Vertel my: hier is ek gestraf,
want die juweel het nie geskitter op die aarde nie
nie die klip of die graankorrel betyds gelewer nie:
wys my die rots waarop jy geval het
en die hout waarop hulle jou gekruisig het,
laat die oeroue vuurstene vir my brand,
die oeroue lampe, die swepe
wat eeue lank vassit aan die wonde
en die byle glansend van bloed.
Ek kom om deur jou dooie mond te praat.
oor die aarde verenig
al die stil en verstrooide lippe
en uit die diepte praat hulle met my die hele nag deur
asof ons aan mekaar vasgeanker is,
vertel my alles, ketting na ketting,
skakel na skakel, en voetstap na voetstap,
slyp die messe wat julle gehou het,
plaas hulle in my bors en in my hand,
soos ’n rivier van geel weerlig,
soos ’n rivier van begrawe luiperds,
en laat my ween, ure, dae, jare,
blinde eeue, sterbesaaide tydperke.
Gee my stilte, water, hoop.
Gee my stryd, yster, vulkane.
Sit julle liggame aan my vas soos magnete.
Kom na my are en my mond.
Praat deur my woorde en my bloed.
In die laaste canto herhaal die digter die laaste reël van die vorige canto as ’n soort inkantasie: “Staan op en word gebore saam met my, broer.” Die arbeiders en slawe van die verre verlede word aangespreek. ’n Reeks epitetone kom voor waarmee hierdie mense se werk en lewens beskryf word. Dit is baie soos die eptone wat Neruda in Canto IX aangewend het om die aanskoulikheid van Macchu Picchu te beskryf.
Die digter wil die mense weer deur hom laat herleef:
“Sit julle liggame aan my vas soos magnete.
Praat deur my woorde en my bloed.”
Hy wil hulle swaarkry en leed deel en deur oor hulle te skryf, wil hy hulle onsterflik maak. Een van Neruda se bekendste vertalers in Engels, John Felstiner, skryf:
“When the poet says ‘rise to be born with me, brother,’ he is not only summoning the past to the present but urging the present into the future. ‘The Heights of Macchu Picchu’ as mythology is as much about what has already happened as it is about what is yet to come.”
Posted in Binneblik, De Waal Venter | Comments Off on De Waal Venter. Deel III Macchu Piccchu
De Waal Venter. Macchu Picchu Deel II
DEEL II HOOGTES VAN MACCHU PICCHU
Hier is die tweede deel van die essay oor Pablo Neruda se beroemde reeks gedigte. In hierdie deel word canto’s V tot VIII behandel.
Die literator en kenner van Pablo Neruda se oeuvre, Kay Engler, meen dat Neruda met “Hoogtes van Macchu Picchu” ’n groot deel van sy siel ontbloot en ’n tipe samesmelting van alle mense wil bewerkstellig:
“Just to read this sequence of poems is to reach great heights. Its surge of life—the poet’s, the earth’s, mankind’s—makes a formal analysis seem somehow inappropriate to me. Their spirit balks at that sort of treatment.
Dealing with the most intimate area of each man, the soul, the poet must tread questioningly. This for me is one of the book’s supreme achievements: Neruda reveals a prodigious amount about his soul, respects the mystery of others and gradually fuses us all in a vision of mankind. Neruda the lyricist has triumphed over Neruda the politician.”
Bron: Kay Engler, “Image and Structure in Neruda’s Las alturas de Macchu Picchu,” in Symposium, Vol. 28, No. 2, Summer 1974, pp. 130-45
Engler toon aan dat Neruda met twee sterk temas as agtergrond die “Hoogtes van Macchu Picchu” begin skryf het. Eerstens die verpletterende ervaring van chaos in die wêreld soos weerspieēl in “Residencia en la tierra” en “Tercera residencia”. Dan ook sy vereenselwiging met menslike lyding gedurende Spaanse Burgeroorlog soos hy dit weergee in “España en el corazoón”.Die eerste vier canto’s druk Neruda se smart en wanhoop uit oor die mens se feitlik ondraagbare lot en lyding. Die vyfde canto brei hierop uit.
In hierdie kort canto ervaar die digter “’n Donker Nag van die Siel”. Die dood word vergestalt as ’n vrou, soos hy dit ook in Canto III begin doen het. Die dood word beskryf in tipies vanguardista taal (“’n patetiese blomblaar van verweerde tou:”). Ons tref hier die koudste plek aan in die hele reeks cantos.
“Vanguardista” is die Spaanse vorm van die Franse woord “avant-garde”. In die Spaanse uiting van hierdie literêre beweging het die eienskappe van surrealisme en impressionisme veral na vore gekom.
Die verteller in hierdie canto soek na vernuwing:
“Ek het die jodiumverbande opgelig, my hande gedruk / in die armoedige smarte wat die dood omgebring het, / en in die wond kry ek net ’n koue windvlaag / wat deur die vae gapinge in die siel geglip het.”
Hy worstel om die lyding van gewone mense te versag met sy digterlike gawe, maar hy word gekortwiek deur die lewensloosheid van dit wat hy in die gesig staar.
Somber dood, dit was nie jy nie, dood, voël met ystervere,
wat die arme erfgenaam van daardie wonings
gedra het tussen haastige slukke kos, onder die leë vel:
dit was iets, ’n patetiese blomblaar van verweerde tou:
’n stukkie hart wat nie die stryd gestry het nie
of die bytende dou wat nie op die gesig geval het nie.
Dit was wat nie herbore kon word nie, ’n stukkie
van die klein dood sonder vrede of plek:
’n been, ’n klok wat in hom sterwend was.
Ek het die jodiumverbande opgelig, my hande gedruk
in die armoedige smarte wat die dood omgebring het,
en in die wond kry ek net ’n koue windvlaag
wat deur die vae gapinge in die siel geglip het.
En toe op die leer
En toe het ek op die leer van die aarde geklim
deur die vreesaanjaende ruigte van verlore oerwoude
op na jou, Macchu Picchu.
Hoë stad van kliptrappe,
uiteindelik ’n woning waar die aardse
nie weggekruip het in sy nagklere nie;
In jou, soos twee parallelle lyne
die wieg van die weerligstraal en die mens
saamgeskommel in ’n doringagtige wind.
Moeder van klip, skuim van die kondors.
Hoë rif van die mens se dagbreek.
Graaf verlore in die oersand.
Dít was die woning, dít is die plek:
hier styg die vet mieliepitte op
en val weer terug soos rooi hael.
Hier is die gouddraad afgeskeer van die vikoenja
om die minnaars, die grafte,die moeders te klee,
die koning, die gebede, die krygers.
Hier het die voete van die mens gerus in die nag
langs die voete van die arende, in die hoë vleislustige
neste, en met dagbreek
aangestap met donderende voetstappe deur die digte mis,
en geraak aan die grond en die klippe
tot hulle dit kon herken in die nag of in die dood.
Ek kyk na die klere en die hande,
die bietjie water in die resonante holte,
die muur verglad deur die aanraking van ’n gesig
my oë het gestaar na aardse lampe,
my hande het verdwene dinge geolie
balke: want alles, klere, vel, potte,
woorde, wyn, brood,
was weg, afgeval grond toe.
En die lug het ingekom met lemoenbloeiselvingers
oor almal wat geslaap het:
’n duisend jaar se lug, maande, weke se lug:
blou lug, ’n yster bergreeks
soos sagte orkane van voetstappe
wat die eensame grens van die klip poleer.
Styging na bo
In canto VI styg die leser saam met die digter na bo. Hierdie tegniek word dikwels in poësie aangetref, dink aan Dante se Commedia Divina. Maar hier het ons nie te doen met ’n godsdienstige gedig nie, eerder ’n spirituele een. Nes in Dante se gedig is die spreker hier nie net die digter nie, maar ook die “gewone mens”.
Dooies van ’n verlate afgrond, skadu’s van ’n rotsskeur,
die diepte, dit is soos die uitgestrektheid van julle grootsheid
daaruit kom die ware, die verterende dood,
en uit die diep deurboorde rotse,
uit die skarlaken pilaarkoppe,
uit die waterleidings vol traplere
het julle geval soos in die herfs
na ’n eensame dood.
Vandag ween die leë lug nie,
dit ken nie julle kleivoete nie,
dit vergeet julle kruike wat die lug suiwer
wanneer weerligmesse uitgegiet word
en die magtige boom deur die newels geëet word
en omgeruk word deur die stormwind.
Dit het ’n hand gelig wat skielik geval het
vanaf die hoogte na die einde van tyd.
Julle bestaan nie meer nie spinnekop-hande, swak
vesels, verstrengelde web.
Wat julle ook al was, het weggeval: gewoontes, verslete sillabes
maskers van verblindende lig.
En tog ’n permanensie van klip en woord:
die stad opgelig soos ’n vaas in die hande
van almal, lewendes, dooies, stilles, ondersteundes,
uit soveel dood, ’n muur, uit soveel lewe ’n slag
van blomblare van klip: die permanente roos, die tuiste:
die ysige buiteposte van hierdie Andes-rif.
Wanneer die kleikleurige hand
in klei verander, en wanneer die klein ooglede toegaan
gevul met skurwe mure, bevolk met kastele,
en wanneer alle mense verstrengeld is in hulle holte,
bly daar ’n verhewe presiesheid oor:
die hoë posisie van die menslike daeraad:
die hoogste kruik wat stilte ingehou het:
’n lewe van klip na so baie lewens.
Hier klim die digter op na Macchu Picchu in ’n soort pelgrimstog na sy verlede. Die opwaartse en afwaarste beweging in die gedigte is funksioneel – terwyl die digter opklim na die stad, daal hy af in die tyd na ’n stad uit die verre verlede. Die stad het “ … geval soos in die herfs na ’n eensame dood.” Die mense het almal verdwyn. Hierdie gesamentlike dood staan in kontras tot die langsame sterfte van enkelinge in die oeroue stad en ook in die huidige, moderne stad. Neruda gebruik sy fisiese en spirituele uitsig om die verlede te koppel aan die huidige, die antieke stad met die moderne een.
Klim saam met by boontoe, liewe Amerikaan.
Soen saam met my die geheime klippe.
Die stormagtige silwer van die Urubamba
laat die stuifmeel vlieg na die geel beker.
Leegheid vlieg uit die klimop,
die rotsagtige plant, die harde blommekrans
bokant die stilte van die afgrond.
Kom, klein lewetjie, tussen die vlerke
van die aarde, terwyl – kristal en koue, gemokerde lug –
jy vernielde smaragde uittrek,
o wrede water, jy val uit die sneeu.
Liefde, liefde, tot die skielike nag,
uit die resonerende Andes-vuurklip,
na die rooi knieë van die dagbreek,
betrag die blinde kind van die sneeu.
O Wilkamayu van klinkende stroompies,
wanneer jy jou reglynige donderslae afmoker
in wit skuim soos gewonde sneeu,
wanneer jou stormwinde
sing en straf en die lug wakker ruk,
watter taal bring jy na die oor
skaars ontwortel uit jou Andes-skuim?
Wie het die weerlig uit die koue gegryp
en aan die hoogtes vasgeketting,
verdeel in sy gletsertrane,
geskud in sy snydende stroomversnellings,
mokerend met sy oorlog-moeë meeldrade,
voortgedryf op sy oorlogbed,
verskrik in sy rotsagtige einde?
Wat sê jou geplaagde weerligte?
Jou geheime rebelse weerlig
het dit voorheen gereis bevolk met woorde?
Wie gaan bevrore sillabes verbrysel,
swart tale, goue vaandels,
ontsagwekkende monde, gesmoorde gille,
in die dun stroompie van jou bolopies?
Wie sny blomme-ooglede af
wat opkom, starende uit die aarde?
Wie gooi die bondels dooie stingels neer
wat val in jou waterval-hande
om hulle uitgedorste nag uit te dors
tot geologiese steenkool?
Wie gooi die ineengevlegte tak ondertoe?
Wie begrawe weer eens die afskeide?
Liefde, liefde, moenie raak aan die grens nie,
en moenie die versonke kop aanbid nie:
laat tyd sy volheid bereik
in jou sitkamer van gebroke fonteine,
en, tussen die vinnige water en stadsmure,
trek die lug van die rotsskeur saam,
die paralelle windplate,
die blinde kanaal van die bergreeks,
die ruwe groet van die dou,
en klim boontoe, blom na blom, deur die ruigte,
trap op die slang wat van bo af neergegooi is.
In hierdie afgrondelike wêreld, klip en bosse,
stof van groen sterre, helder oerwoud,
bars Mantur uit soos ’n lewende meer
of soos ’n nuwe vloer van stilte.
Kom na my eie wese, na my dagbreek,
na die bekroonde eensame plekke.
Die dooie koninkryk leef steeds voort.
En die bloedskaduwee van die kondor
skuif oor die sonwyser soos ’n swart skip.
Canto VIII met sy drie en sestig reëls, is die langste een in die reeks. Dit is ’n elegiese aanspreking van wat die digter (Latyns) Amerikaanse liefde” noem. Met die reël:
“Klim saam met by boontoe, liewe Amerikaan” bedoel Neruda Suid-Amerikaners. Die digter spreek ’n persoon met die naam “Wilkamaya” aan, waarskynlik sy verpersoonliking van die Suid-Amerikaanse volkere. Wilkamaya was die naam vir die melkweg in die naghemel vir die Peruviane van ouds.
Die tema van hierdie canto is ’n evokasie van die natuur in en rondom Macchu Picchu, asof dit die oosprong is van Suid-Amerika, of dit verteenwoordig. Hier is die beweging in die canto steeds boontoe.
Dit is die einde van die tweede afdeling van die essay oor “Die hoogtes van Macchu Picchu”. Die derde afdeling sal die laaste vier gedigte, canto’s IX tot XII, bespreek.
Die canto’s is uit Spaans vertaal deur De Waal Venter.
Hoogtes van Macchu Picchu: Toeligting
Hierdie is die eerste deel van ’n bespreking van Pablo Neruda se tweede canto uit sy groot werk die Canto General. Al twaalf die gedigte in Hoogtes van Macchu Picchu is in Afrikaans vertaal. Die ander dele volg later.
Die soort taal waarin Pablo Neruda se gedigte gskryf is, is baie anders in aard as normale spreektaal. Aan die ander uiterste van poëtiese taal kan mens dink aan ’n digter soos Billy Collins. Hierdie digter se gedigte lees maklik en vlot in ’n taal wat klink of hy ’n gesprek met jou voer. Tog het sy gedigte ’n diepgang en inslag wat insigte bring.
Neruda gebruik taal om alledaagse werklikheid op te hef en dit om te wentel in suiwer idees. Die klinkende en assosiatiewe taal weeg swaarder as blote betekenis. Sy verse is ’n fees van klanke en suggereer meer as wat dit dinge uitsê. Sy woorde het talle eggo’s en is gelaai met geheimsinnige inhoud.
Sy woorde spoel dubbelsinnig teen mekaar aan, klouter oor mekaar en weerspieël mekaar. Die gedigte is nie vatbaar vir rasionele ontleding nie. Dit is oop vir verskeie interpretasies en gee die leser die geleentheid om medeskepper te wees.
Ontstaan van “Hoogtes van Macchu Picchu”
Hierdie reeks gedigte is geïnspireer deur Pablo Neruda se besoek in 1943 aan die antieke Inka-stad, Macchu Picchu in Peru. Dit is gebou in die berge naby Cuzco, en dit was waarskynlik ’n soort vakansieoord vir Inka-adel asook ’n tempel-kompleks en handeldryf-geboue.
Neruda was baie beïndruk met die majestueuse argitektuur van die verlate stad wat dateer uit die tydperk voor die Spaanse verowerings. Hy het die Macchu Picchu reeks het gedigte in sy epiese versameling, die Canto General (1950) ingesluit.
Die Canto General bevat van Neruda se beste en mees gewaardeerde gedigte. Dit fokus op die geografie, flora en fauna en omstandighede waarin die Inkas gewoon het. Neruda gebruik hierdie gegewe om te skryf oor die stryd van die mense van Suid-Amerika teen armoede en nasionale en internasionale onderdrukking.
Die Canto General bestaan uit vyftien dele, of cantos. Die Hoogtes van Macchu Picchu is die tweede canto van die Canto General. Dit is in vrye versvorm geskryf en bestaan uit twaalf gedigte. Dit beskryf onder andere die uitroepe van protes en lyding van die onderdrukte massas.
Verder word die heilige stad Macchu Picchu beskryf. Die ie gevoel van spiritualiteit wat daar heers en die skoonheid van die stad, die verlede daarvan en die lot van die geboue se bouers word uitgebeeld. Die digter verbind die verlede vernuftig met die hede en bied homself aan as die stem van die onderdruktes, die verteenwoordiger van hulle wat hulleself nie kan verteenwoordig nie.
Die eerste gedig
In die eerste gedig lees ons hoe die digter deur die ruïnes van Macchu Picchu stap op soek na die betekenis van sy bestaan. Die gedig begin met die beeld van ’n net wat niks opvang nie. Sy ervaringe uit die verlede is ongefokus en sonder enige filosofiese betekenis.
Die digter deursoek die dieptes van die heelal op ’n simboliese manier. Hy soek na ’n teken wat vir hom ’n mate van optimisme en hoop sal bring – ’n goudneerslag. Hy kry egter niks en gaan voort om boontoe en ondertoe te soek, deur die golwe van ’n metaforiese see, soekend na die menslike essensie.
Die tweede strofe is ’n goeie voorbeeld van: “woorde spoel dubbelsinnig teen mekaar aan, klouter oor mekaar en weerspieël mekaar”. Liggame word blootgestel, staal word omgesit in stilte van suur, nagte ontrafel, vernielde meeldrade. Sien ’n mens in hierdie uiteenlopende metafore “die essensie van menswees”? Menswees is net so onpeilbaar en geheimsinnig as die stilte van suur. Neruda heg ’n betekenis aan suur wat nie deur enigiemand anders aan suur toegeken word nie. Hy dwing die leser om vooropgesette idees af te lê en saam met hom die onbekende te verken deur middel van hierdie bekoorlik vreemde taal.
Hier is die eerste gedig:
Hoogtes van Macchu Picchu: I
Del aire al aire, como un red vacía,
iba yo entre las calles y la atmósfera, llegando y despdiendo
Van lug tot lug
Van lug tot lug, soos ’n leë net,
het ek rondgedwaal tussen die strate en
die atmosfeer, aangekom en totsiens gesê,
in die herfs se koms die muntstuk
aangebied deur die blare, en tussen die lente en die koring,
dit wat die grootste liefde, soos in ’n vallende handskoen,
aan ons oorhandig soos ’n groot maan.
(Dae van lewende skittering in die blootstelling
van die liggame: staal omgesit
in die stilte van suur:
nagte ontrafel tot die laaste meelblom:
vernielde meeldrade van die huwelikse vaderland.)
Iemand wat vir my wag tussen die viole
het ’n wêreld gevind soos ’n versonke toring
wat sy spiraal dieper ingrawe as al
die blare met die kleur van skor swael:
dieper nog tot by die kleur van geologiese goud,
soos ’n swaard in ’n skede van meteore
het ek my rustelose en strelende hand
gesteek in die mees geslagtelike deel van die aarde.
Ek het my voorkop tot in die diepste golwe afgebeur,
soos ’n druppel weggesink in die swaelagtige vrede,
en, soos ’n blinde, teruggegaan na die jasmyn
van die vermoeide lentetyd van die mens.
Die tweede gedig
In die tweede gedig word die ewigdurendheid van die natuur gekontrasteer met tydelikheid en verganklikheid van die mens. Die digter suggereer dat ewige waarhede nie aangetref word in dorpe en stede nie, maar wel in die uitgestrektheid van die natuur. Hy betreur die feit dat stedelinge nie ’n betekenisvolle lewe lei nie, maar dat hulle verskraal word tot ’n meganiese lewenswyse wat deur hulle kunsmatige lewensomstandighede geskep word: “word dit vermoor en gemartel met papier en haat, / dit word daagliks onder die mat gevee, opgeskeur / tussen die vyandige kledingstukke van die draad.”
Hy suggereer dat die soeke na waarheid die mens se hoofdoel moet wees, maar dat dit ’n stadige proses is wat mens nederig hou.
Hier is die gedig wat dui op die soort stadslewe wat Neruda so teen die bors stuit:
Hoogtes van Macchu Picchu: II
As blom na blom die hoë saad oorgee
en die rots sy blom gesaai hou
in ’n gehawende kleed van diamant en sand
frommel die mens die blomblaar van lig wat hy pluk
in die vaste fonteine van die see
en boor die polsende metaal in sy hande.
En skielik, tussen die klere en die rook,
op die gebreekte tafel,
soos ’n geskommelde pak kaarte, daar sit die siel:
kwarts en slaaploosheid, trane in die oseaan
soos poele koue, en tog
word dit vermoor en gemartel met papier en haat,
dit word daagliks onder die mat gevee, opgeskeur
tussen die vyandige kledingstukke van die draad.
Nee: in gange, lug, see of paaie,
wie (soos die bloedrooi papawer) het nie ’n dolk
om sy bloed te beskerm nie? Woede het
die handelaar se aaklige handel in lewens verswak,
en intussen bo in die pruimboom, laat die dou
oor ’n duisend jaar sy deursigtige merk
op dieselfde tak wat daar wag, o hart, o gesig
afgeskeur tussen die gapinge in die herfs.
Hoeveel keer in die winterstrate van ’n stad
of in ’n bus of ’n boot in die skemer
of in die digste eensaamheid, van nagtelike feestelikheid,
onder die klank van skadu’s en klokke,
in dieselfde grot van menslike plesier,
wou ek ophou soek na die ewige, bodemlose aar
wat ek voorheen in klip aangeraak het
of in weerlig ‘n soen gegee het.
(Dit wat in graan soos ’n geel verhaal
van klein swanger borsies sy getal
oneindig vermeerder, teer in hulle saaddoppe,
en wat, altyd identies, tot marmer afgedop word
en wat in die water ’n helder tuisland is, ’n klok
vanaf afgesonderde sneeu tot bebloede golwe.)
Ek kon net ’n klomp gesigte en maskers vasgryp
neergegooi soos ringe van hol goud,
soos verstrooide klere, dogters van ’n verwoede herfs
wat die mistroostige boom van die vreesagtige rasse geskud het.
Ek het nie ’n plek gehad waar ek my hand kon neersit nie
en wat, geloop het soos saamvloeiende fonteinwater,
of solied soos ’n stuk antrasiet of kristal,
om die hitte of koue van my uitgestrekte hand terug te gee.
Wat was die mens? Wat in sy openlike gesprekke
tussen winkels en fluite, in watter van sy metaalagtige bewegings
het die onvernietigbare gelewe, die onverganklike, die lewe?
Reg deur die gedig vind mens gedurig teenstellings van lewende en dooie dinge: metale en kristalle teenoor rooi papawers en geel graan.
Die derde gedig
Lewe soos graan gedors in die bodemlose
graansuier van verlore saad, van misrabele
gebeure, van een tot sewe, tot agt,
en nie een sterfte nie, maar talle sterftes gebeur met elkeen:
elke dag ’n klein sterfte, stof, ’n wurm, ’n lamp
wat uitgewis word in voorstedelike modder, ’n klein dikvlerkige dood
het elkeen binnegedring soos ’n kort spies
en mense is lastig geval met brood of ’n mes,
die beeswagter, seun van die hawens, die donker skofbaas,
of hulle wat knaag aan die beknopte strate:
en almal verswak, wagtend op hul dood, hulle kort daaglikse dood,
en hulle mistroostige moegheid elke dag
was soos ’n swart beker wat hulle sidderend gedrink het.
Gedig III is nogal kort. Dit is ’n somber gedig wat die mens se “vuil stede” beskryf. Die mens self is soos graanpitte in ’n graansuier. Die mens en sy stede is maar klein kolletjies wanneer hulle met die natuur vergelyk word.
Die stadige, vernederende dood van die bourgeoisie word uitgelig. Die digter veralgemeen die lot van die mens en sien hierdie “sterfte” van die konformistiese middelklas as ’n afwaartse, negatiewe poētiese vektor.
era como la sal invisible en las olas
Hoogtes van Macchu Picchu: IV
Die magtige dood het my baiekeer uitgenooi:
dit was soos die onsigbare sout in die golwe,
en dit wat sy onsigbare geur verstrooi het
dit was soos iets half sinkend, half stygend
of groot stukture van wind en sneeustorms.
Ek het na die snypunt van yster gekom, die engtes
van die lug, na die lykskleed van plase en klippe,
na die buitenste ruim van die finale voetstappe
en die duiselingwekkende spiraal-snelweg
maar, wye see, o dood! jy kom nie in een golf na die ander nie
maar soos ’n galop van nagtelike helderheid
of soos al die getalle van die nag.
Jy het nooit in die broeksak kom vroetel nie, jy
kon nie kom kuier sonder jou rooi rok nie:
sonder jou oggendrooi tapyt van omringende stilte:
sonder hoë en begrawe erfenisse van trane.
Ek kan nie in elke wese ’n boom liefhê nie
met sy klein herfs op die rug (die sterfte
van ’n duisend blare),
al die vals sterftes en opstandinge
sonder aarde, sonder afgrond:
ek wou in die wydste lewens geswem het
in die oopste riviermonde
en toe die mens my al hoe meer begin misken het
my begin voorkeer het en deure toegemaak het sodat my
fontein-hande nooit hulle gewonde nie-bestaan sou aanraak nie,
toe het ek deur straat na straat, rivier na rivier gegaan,
en stad na stad, en bed na bed,
en my soutmasker het die woestyn oorgesteek,
en in die laaste vernederde huise, sonder lamp, sonder vuur,
sonder brood, sonder klip, sonder stilte, alleen,
het ek rondgeloop, sterwend van my eie dood.
In die vierde canto val die kollig op Neruda self. Hy vertel van sy stryd met die “magtige dood.” Hierdie dood het groter afmetings as die dood van die gewone mense soos in die vorige gedig beskryf. Neruda skryf: “ek wou in die wydste lewens geswem het in die oopste riviermonde”. Hy wil verby die alledaagse beweeg. Maar, hierin word hy teruggehou deur ander mense wat nie die innerlike waarheid wil hoor nie. Hier is een van die metafore wat die gewone mense en hulle sterftes beskryf – herfsblare op die punt van sterwe: “Ek kan nie in elke wese ’n boom liefhê nie / met sy klein herfs op die rug (die sterfte / van ’n duisend blare)”.
Die laaste reël: “het ek rondgeloop, sterwend van my eie dood” druk die digter se wanhoop, fustrasie en oënskynlike sinneloosheid van die lewe uit, voordat hy opklim na Macchu Picchu.
Die gedigte in hierdie essay is almal uit Spaans in Afrikaans vertaal deur De Waal Venter.
Tags: De Waal Venter, Pablo Neruda