Lebitso la Molimo Afrika - AFRIKHEPRI
Lebitso la Molimo Afrika
Re Botho - Litokomane (2018)
Nyambe kapa Nyambɛ
Lmookoli o reng, joalo ka ha Danièle Chauvin a bolela, e le "letšoao la lefu la 'mele, ho tsoaloa hape ka Moea: sebopeho sa kahlolo ea ho qetela, sebopeho sa Apocalypse, sesupo sa selekane a hlakoloe hape kamora ho fetela nalane le nako ”(Danièle Chauvin, L'Œuvre de William Blake, Apocalypse etetoigital, p.227) o hlaha hohle moetlong oa pele oa batho ba batšo. Ho utloisisa karolo ena e ikhethang ea moetlo oa Kemite, hoa hlokahala ho bua ka poleloana e reng Nyambè e khethang Molimo o phahameng ho feta har'a batho ba bangata ba Afrika ka boroa ho Sahara.
Re fumana ka mohlala lebitso lena le sebelisitsoeng bakeng sa bomolimo har'a Adjuru oa Ivory Coast (Nyam), Akan oa Ghana (Nyame), Bakongo oa Angola (Molimo), Fang oa Equatorial Guinea (Nzambé) Bamiléké oa Cameroon (Nyamsi), Barotse oa Zambia (Nyambe), Baya oa Central African Republic (Zambia), Chokwe oa Angola (Zambia), Fanti oa Ghana (Nyame), Douala oa Cameroon (Nyambè), Basaâ ho tsoa Cameroon (Nyambè), Lele e tsoang Congo (Njambi), jj. Mabitso a kang Zambia, Mozambique kapa Zambezi a bululetsoe ka kotloloho ke polelo ena ea bomolimo.
Phetolelo ena e batlang e tloaelehile ea lebitso la Nyambè har'a batho ba sebakeng se hōle le lik'hilomithara tse likete tse 'maloa e bontša hore ho na le sebaka sa pele se neng se le teng Nile Valley.
E tlalehiloe ho Basaâ ea Cameroon, Lebitso lena le Halalelang le hlahisa maemo a 'maloa a kutloisiso a akaretsang ho rona André Mbeng: Nyambè ke Molimo; e ntse e le teng pele, ke eona e neng e etelletse pele lintho tsohle tse kang, alpha le omega. Empa hape le omega le alpha: hobane haeba ke moqapi oa bokahohle, banna le mefuta ba hlophisitsoe ka mofuta oa sefate se nang le makala a mahlano ao Bassa ba e bitsang simngan, hape ke moetsi oa tsohle sefate sa cosmo-human moo likarolo tsohle li laetsoeng, li hokahane 'me li phalle e mong le e mong joalo ka ha li kentsoe ka mokhoa oa ho kopanya. Kahoo, Nyambè o itumella ho utloisisoa e le setloholo le litloholo tsohle. O fetelletse litaba ebile oa fokola. Ka mor'a mona mohopolo o hlahelletseng ke ntlafatso e nkuoa e le mohopolo le mokhoa oa tlhophiso. Joalo ka khokahano efe kapa efe e kopanyang sechaba sa baholo-holo le batsoali ka mekhahlelo e mengata, empa eo tokelo ea eona e leng ho bokella sefate sa lelapa, Molimo (Nyambè) ka bobeli ke karolo ea kholo le karolo ea batsoali ba lipakeng kapa, ho bua 'nete, ke bonngoe ba mefuta-futa.
Ka baka leo, ha ho makatse hore ebe Bassa ba bone ho loketse ho nahana ka eona e le mefuta e mengata. Ka hona, ho ea ka hore na motho o nahana ka eona ka tsela e feteletseng kapa ka matla a eona a maholo, Molimo o tla bitsoa Nyambè; hang feela ha re mo nka e le moetsi kapa e le ea bohlokoa, eo re e behang tšimolohong ea simngan, o tla bitsoa Hilolomb. Ka moelelo o mong, Molimo, joaloka jenereithara, o tla bitsoa Bèl. (...) Empa Molimo, ka ntle ho banna le ka holimo ho bona, ka ho hlakileng o iponahatsa e le ho kenya banna bana ba lekanngoe ka karolo e 'ngoe ea likarolo tsa eona, e leng matla a holimo le a ho etsa manyolo, Nyam. Ka hona, ho ba ho tsohle, o latela haufi-ufi le tsela ea ho iphetola ha batho; o tseba bokhopo ba moloko oa batho mme o sheba sefahleho sa 'mè oa khoeli ea nahanang maqeba a batho. Molimo ke qetellong Mongo, koloi eo ka kakaretso e tšoantšoang le thaba e phahameng. O apara le ho sireletsa, 'me ka nako e tšoanang o nka ponahalo ea molimo oa ntoa. Leha ho le joalo, e ka ba ho khelosa ho lumela hore mefuta ena ea Molimo e itšetlehile ka e mong, hobane thuto ea e mong le e mong oa eona e bua ka e 'ngoe. Ho thehoa ho tloha moo ho na le banyalani ba sa lumellaneng bao liphello tsa bona e leng mokhoa o mong oa Molimo. Ka hona, boraro-bo-bong bo khetholloa bo bua ka moloko o mong o mong, 'me lihlopha tsohle tse tharo li fetela ka ho feletseng ho Nyambè. (...) Tlhaloso e tebileng e re hlahisa boteng ba Molimo ea bōpetsoeng ke liteboho bakeng sa mekhoa ea eona e mengata le lihlahisoa, joaloka macrocosm e nang le khoele ea litekanyo tse ka hare tse ka bitsoang mesocosms. Ho lekane ho bona mohaho oa lipolotiki le oa lipolotiki oa lefatše la bassa ho kholiseha ka oona. (...) Nyambè e bōpileng lefatše ka mokhoa oa eona oa Hilolomb, Bassa ha ea ka ea hlōleha ho hlahisa cosmogony e hlalosang tšimoloho le lebaka la ntho e 'ngoe le e' ngoe.
Molimo (NYAMBE) bōpiloe ka ntle ho mefuta, le multiplicity ba melimo ntse a aba ka lihlopha tse ling, haholo-holo ka lilemo tse mashome, e laola liketsahalo tsa nako le sebaka; melingoana tsena ke linako tse ling ka khoeli e holimo sefahleho sehlopha, ka linako tse ling sehlopha se letsatsi: la galaxy entsoe ka melao-motheo ea regenerative, ogdoadeou robeli proto-melimo, moo re fumana liketsahalo haholo tsa tlhaho tse kang khanya, lefifi, leru la lerole , sebaka, leholimo leoatleng (kapa kaofela ha maru) beha ka bobedi le leoatle primordial (kapa lintho tsohle bokahohleng). Ntlha ea bohlokoa ka ho fetisisa malapeng ana ke ho khelosoa ke Molimo, e tšoantšetsoang ke Nyambè ka mokhoa oa hae oa Djòb; Lipolelo tse kang Djob na bojalaki kea NGII (Molimo o leholimong), Djob Li mbugi (Sun hana) etsa mofuta o motle oa molingoana ona thehoa robong melimo lipakeng ameha ka ho toba ka ho ba teng sechabeng batho: 's liketso tsa linaleli le lipolanete. Bassa ba nka hore molimo e mong le e mong oa lerata lena o nka polanete e fanoeng e le 'mele oa hae. Ka mohlala, lefatše-molimo (Mbòg) o na le 'mele oa lefatse lefatse (Hisi). Mosali oa Bassa a lema tšimo ea hae o nka karolo ea molimo-naha eo a sebetsang le ho e jella lijo. Empa kaha o ile a fumana boleng ba sebele ba lefatše 'mè, o ile a ikutloa a tlameha ho khutlela ho molimo ea hore e ile a mo nka, a sebelisa mefuta eohle ea litšebeletso tse halalelang. Ka sena, o tla bona hore spark (njandjad) e thibela bomolimo mme e hasana holim'a sechaba sa habo, ho buisana le sechaba sena sa lihoai ka bokhabane. Re ne re khona ho theha mofuta o tšoanang oa ho ba le kamano le metseng e sa tšoaneng Bassa lefatše, 'me melimo e meng ea Ennead hore bohlokoa: ho Mbog, entsoeng molimo lefatšeng, Hisi, mobu le lerole le molimotsana tšoantšetsa ho biosphere kapa nonneng ba batsho lefatše eo' mè oa ke sepakapaka, e NGOG, lithosphere, leLibob, leholimo, kapa Djob Hyanga, oa Letsatsi, molumo kapa NGOND, khoeli, le Um, assimilated ho selikalikoe sepakapakeng (Nyum) ke lona tlhaho ea metsing, Ngee, molimo o matla le ea nang le matla, Kwa, molimo oa bobe o tšoantšetsoang ke matla a senyang a mollo.
Ho motho ea ts'oaretsoeng o kenyelletsoa molimo oa leshome eo hang-hang e leng mora oa melimo le mora oa Molimo. Empa ke ka holim'a tsohle motho eo, ka liketso tsa hae tse fapaneng, a khonang ho hlakola maikutlo a sechaba sechabeng (...) O tsosoa ho boemo ba masole a tsoetseng pele 'me, ho tloha moo, o nyoloha maemong a mang a phahameng: Molimo-motho le Mora oa Molimo. Bassa ha a nahane ka molimo ona oa leshome, ea futsang motho ea khelohileng le ea bonang e le moemeli pakeng tsa bona le batho, ba tsoetsoeng ke Moea o Halalelang. Ho e-na le hoo, o o tšoara ka boemo ba hae ba motho, o bo hlokomelisa ka liketso tsa hae, oa o halaletsa, oa o tlosa. Leha ho le joalo, oa lumela hore motho enoa ea fetohileng Molimo o phahametse eena ebile o sebetsa e le mookameli oa lefats'e. Lefu, o nkeloa sebaka ke motho e mong ea tla lula e le molimo o tšoanang le lifahleho tse ngata. Ka hona e bitsoa Lolo - Molimo o tla ba sekhukhung - sebaka sa hae sa khumamelo ke Song-Lolo, hona moo Pemnjee a neng a bokane barutuoa ba hae ba robong, Nambambi. E boetse e na le mabitso a Nyobe-Hiobi, litlhapi tsa melimo ea melapo e pota-potileng moo metse e hahiloeng ka tloaelo, ke hore tsoelo-pele. Ke qetellong Itouk Yamben (molamu oa molao). Ho sena, ke molao oa lefats'e o nang le sebaka sa Hilolomb. Ka hona ke toka-'me seo Bassa a se batlisisang ka thata ho fihlela ho bonahala eka ke 'nete "(André Mbeng, Mokhoa oa opera Afrika, pp.68-70).
Mbombog Nkoth Bisseck o ile a re lebitso la e mong e Lolo Ha ', Moahloli ea bafu, e leng e beha ka ntle lepato ena bomolimo, taolo le civilizing ea mokhabo-Osiris (Wosiré) Nyobé, tlhapi (Oxhyrinque?) Ke' mekhoa ea metsi eo moeli oa eona o hahiloeng ka eona, Molimo o shoele, mohale ea tsosolosang ka nako e sa lekanyetsoang. Um, o tšoantšoa le mookoli, lebitso la Mbombog Mbog Bassong le hlahisa poleloana ea Segerike Amone, Molimo e moholo oa Thebes. Hona joale, re tlameha ho hlokomela hore phetolelo ea hieroglyphic ea lebitso la Molimo la Kemite e etsa mangolo Jmn. J, e ntse e ka hlokomela tse latelang di melao ea balayage molumo, e ka 'na etella pele ho bala Nyum ena Amone e e entseng ho fihlela joale ka utloa le lebaka le utloahalang la lipuo Indo-European; hobane, qetellong, masapo selumisoa bontsha mangolo jmn ke ke ka bolokolohi feela ka mpha, empa hape lebisa vocalization ho akarelletsa selumi sa senyesemane appa ho ena le ho selumi sa senyesemane ena.
Sena ke 'nete haholo kaha re tlameha ho lemoha mangolo a hlakileng pakeng tsa Nyum le Nyam.
E utloisisoa le batho ba Ashanti ba Ghana. Ha e le hantle, joalokaha Nyum (mookoli) ke e 'ngoe ea litšobotsi tsa Nyambè har'a Basaa, Nyankoton (mookoli) e le feela bakeng sa Nyame har'a Ashanti.
Ka melaetsa ena, ho bonts'oa hore mookoli o na le ts'ebetso e lekanang le moeli oa boraro (kapa borokho) pakeng tsa lefats'e la batho ba shoang le lefats'e la bosafelloang. Ashanti, Morena Asantehene ke eena feela ea nang le tokelo ea ho tšoara setulo se chitja se emelang mookoli. "Amone", Molimo e moholo oa Thebes, o apere moqhaka oo tšoantšetso ea hae e hlahisang mebala ea mookoli.
Lebitso le leng la Nyame har'a Ashanti ke Nyonno kapa Nyama (Nyémann har'a Ekañ); ho tloha lebitsong lena la ho qetela, Nyama, Ymana (Molimo) ea meetlo ea Mahlabane a Great Lakes (Sekinyarwanda) e bontšitsoe. Lipuo tsa lipuo li bitsa metathesis ntho ena e tloaelehileng, ho tloha ho Greek metathesis e bolelang ho lumellana, e nang le phetoho ea fonotiki e amanang le phapanyetsano e bohlokoa kapa e fokolang lipakeng tsa lipomiti tse peli tse kopanelang kapa tse haufi.
Ketsahalo ena e boetse e hlokomeleha likhemisteng ka phapanyetsano ea liathomo tse le 'ngoe kapa tse fetang pakeng tsa' mele e amanang le mekhoa e amanang. Metathesis hangata e tsejoa ke letšoao le tsotehang la tšimoloho e tšoanang. Kahoo, ho na le Nyambè, Nyame, Nyamsi, Nzambi, Nzembe, Jambè, Molimo, Amoni, joalo-joalo, hohle moo ho nang le lebitso le le leng.
Ke ka lebaka leo Bakreste ba Europe ba rapelang baroetsana ba batšo: 'Nete e qetelle e senotsoe
Na re ka ba "bakeng sa" ho soeufala ha letlalo?