Nina Botes (hoofskrywer) - 2011-07-07 Generiese merkers in die kortverhaalsiklus: Deel 1: Teoretiese uitgangspunte Nina Botes, Departement Letterkunde, Universiteit Antwerpen, en Neil Cochrane, Departement Afrikaans en Algemene Literatuurwetenskap, Universiteit van Suid-Afrika (UNISA)
Opsomming Hierdie artikel vorm die eerste deel van ’n tweedelige studie oor die kortverhaalsiklus in Afrikaans, met spesifieke verwysing na Die dag toe ek my hare losgemaak het (2008) van Willemien Brümmer. Die belangrikste eienskap van hierdie genre is die aanwesigheid van spanning tussen die korter, outonome tekste waaruit die siklus bestaan en die groter, koherente geheel van die bundel. In hierdie artikel, wat die teoretiese onderbou van die studie vorm, word eerstens aandag gegee aan die onderskeid tussen eenheidsbundels en kortverhaalsiklusse. Tweedens word teoretiese genrekwessies rondom die kortverhaalsiklus breedvoerig aan die hand van die beskouings van Ingram (1971), Mann (1989), Dunn en Morris (1995), Lundén (1999) en Nagel (2004) ondersoek om ’n bruikbare omskrywing van die kortverhaalsiklus daar te stel. Laastens word uitgebrei op ’n aantal koherensiemerkers wat volgens Dunn en Morris (1995) skakels tussen afsonderlike verhale in ’n kortverhaalsiklus kan bewerkstellig, naamlik ruimte, ’n enkele protagonis, ’n kollektiewe protagonis, tekstuele patrone en vertelling. Hierdie teoretiese beskouing word in die tweede deel van die studie (“Generiese merkers in die kortverhaalsiklus: Deel 2: ’n Toepassing op Die dag toe ek my hare losgemaak het van Willemien Brümmer”) aangewend in ’n ontleding van Die dag toe ek my hare losgemaak het om te bepaal hoe die generiese kodes van die kortverhaalsiklus in hierdie teks tot stand kom en wat die effek van die spanning tussen die outonome kortverhale en die groter siklus is. Gesamentlik poog hierdie twee artikels om ’n bydrae te lewer tot “’n beskrywing van en terminologie vir die genre in Afrikaans” (Snyman 2011) deur eerstens ’n kritiese oorsig van internasionale beskouings oor die kortverhaalsiklus-genre te bied en tweedens ’n toepassing daarvan aan die hand van ’n Afrikaanse voorbeeld te onderneem.
Generic markers in the short story cycle: Part 1: Theoretical foundations This article forms the first part of a two-part study of the short story cycle in Afrikaans with the main purpose being to investigate autonomy and coherence as generic markers in Die dag toe ek my hare losgemaak het by Willemien Brümmer. This part focuses on theoretical issues pertaining to the genre of the short story cycle, while the second part focuses on the generic markers of Die dag toe ek my hare losgemaak het.
According to Snyman (2011) the absence of a proper description of and terminology for this genre in Afrikaans has an impact on the marketing of texts in this genre, which is especially problematic as Afrikaans writers are experimenting with the possibilities of the genre. This study attempts to illuminate some of the issues pertaining to this genre. In the second part of the study, “Generic markers in the short story cycle: Part 2: An application to Die dag toe ek my hare losgemaak het by Willemien Brümmer”, the theoretical issues discussed in this article are used as point of departure to determine how the tension between autonomy and coherence functions in Die dag toe ek my hare losgemaak het. Keywords: short story cycle, composite novel, autonomy, coherence, generic markers, unified volume of short stories, coherence markers, Willemien Brümmer, Die dag toe ek my hare losgemaak het
Maar as daar verwantskappe tussen verhale aangewys kan word, soms ná vernuftige speurtogte, wil dit nie sê dat ’n bundel literêr geslaag het nie. Nee, daar kán nie gesê word dat die bundel geslaag het nie, want idee is losgemaak van ander elemente waarmee dit osmoties saamleef, naamlik karakter, tyd, ruimte en handeling [...] En bundeleenheid hóéf nie op tema of stemming te berus nie [...]. Gehalte; [...] dít bly die oppermagstigste eenheidsbewerker. Waar tema en idee oorheers, bestaan die gevaar dat mindere verhale en gedigte, selfs prulle, vergoelik word omdat hulle bydra tot ’n boeiende intellektuele argument. (Aucamp 1978:150–1; sy kursivering)
Ingram (1971:19), die eerste teoretikus oor die kortverhaalsiklus, omskryf hierdie vorm as “a book of short stories so linked to each other by their author that the reader’s successive experience on various levels of the pattern of the whole significantly modifies his experience of each of its component parts”. Dit is wel die geval met ’n Wêreld sonder grense. Van Coller (1984:6) noem byvoorbeeld dat die slotverhaal funksioneel vir die siklus is omdat dit die eerste verhaal in reliëf plaas, en dat die sikliese aard van die bundel
[...] I should emphasize here that I consider many works of short fiction [...] as “short stories” [...] I identify them as “short stories” if they are an appropriate size (shorter than novels and generally longer than a few pages), if they contain some kind of development (physical or psychological) or revelation, and if they create a sense of closure. Soos met byna alle beskouings van genrekonvensies is daar uiteraard uitsonderings. Phillips se Sewe-en-sewentig stories oor ’n clown, een van die tekste wat Brink as behorende tot hierdie genre beskou, is waarskynlik nie wat Mann as ’n “gepaste” lengte beskou nie, aangesien die meeste van die stories nie eens ’n halwe bladsy lank is nie. Net so is daar in baie van hierdie stories nie sprake van ontwikkeling nie, en nog minder enige ervaring van sluiting. Tog het die teks ’n “sikliese verloop” (Marais 1986:16) en kan dit as ’n kortverhaalsiklus beskou word.
Weens die probleem met Ingram en Mann se definisies van die kortverhaalsiklus stel Dunn en Morris (1995:5) ’n nuwe term voor: composite novel (saamgestelde roman). Hulle noem twee redes waarom dié term verkies word: omdat romans meer populêr is as kortverhale en omdat dié term die geheel beklemtoon, terwyl die ouer term short story cycle die integriteit van die korter tekste beklemtoon. Hulle is uiteindelik versigtiger met die formulering van ’n omskrywing: “The composite novel is a literary work composed of shorter texts that – though individually complete and autonomous – are interrelated in a coherent whole according to one or more organising principles” (1995:xiii). Hoewel hulle laasgenoemde uitspraak kwalifiseer deur die verskillende moontlike samebindende faktore te identifiseer, is hierdie definisie op sigself problematies, want die korter tekste hoef hiervolgens nie eens noodwendig prosa te wees nie. Hoewel hierdie definisie dus minder eng is as dié van Ingram en Mann, is dit terselfdertyd te omvangryk om as praktiese riglyn te dien. Boonop los hierdie omskrywing nie die probleem in Ingram en Mann se definisies op nie: dit is steeds nie duidelik wat ’n beduidend veranderde leeservaring of koherente eenheid behels nie, aangesien die meeste kortverhaalbundels ten minste ’n mate van eenheid vertoon in terme van tema of styl. Argumentshalwe sou ook aangevoer kon word dat enige teks in boekvorm ’n koherente eenheid vorm. Deur Ingram en Mann se definisies van hierdie genre te korrigeer, verbreed Dunn en Morris die teoretiese grense van hierdie genre in so ’n mate dat dit betekenisloos word.
’n Kortverhaalsiklus bestaan uit verskeie tekste met ’n aantal konvensies wat daarmee gepaard gaan, hoewel daar uiteraard altyd uitsonderings sal wees: Die tekste wat saam ’n kortverhaalsiklus vorm, kan tot verskillende genres behoort, maar is meestal kortprosa, soos in Die dag toe ek my hare losgemaak het van Brümmer en Duiwel-in-die-Bos van Barnard. Hierdie tekste moet grootliks prosa wees om dit van ander siklusse te onderskei, hoewel ’n verskeidenheid tekste – literêr en andersins – deel daarvan kan vorm. In Alle paaie lei deur die strand word die omslagfoto byvoorbeeld in die teks herhaal (ble. 121 en 135) en kan dit as ‘n outonome betekenisdraende visuele teks beskou word. Tog vervul dit ook ’n spesifieke funksie binne die groter geheel, naamlik om die begin van die verskillende fases in Stella se lewe aan te dui. Dit sou ook byvoorbeeld teoreties haalbaar wees om ’n kortverhaalsiklus te skep op dieselfde wyse as wat George Weideman in Verskombuis (2006) die literêre genre poësie met die nieliterêre genre resepte afwissel.
Die tekste in ’n kortverhaalsiklus moet op so ’n wyse verband hou dat die totale betekenis van die siklus meer is as die som van die betekenisse van die outonome tekste. Hierdie tekste moet ook as ’n kortverhaalsiklus in ’n enkele band uitgegee word, sodat die leser dit van meet af as ’n geheel kan lees en om dit van langer prosasiklusse te onderskei.