Jan Rabie en sy vrou, Marjorie Wallace, het teen die einde van 1955 ingetrek op die boonste verdieping van Cheviot Place 6 in Groenpunt, met ’n onbelemmerde uitsig oor die Atlantiese Oseaan, Robbeneiland en die vuurtoring. Dit het nie lank geduur nie of die plek het, sonder dat baie fantasie nodig was, die aantrekkingskrag van die eksotiese gehad. Die skrywer van 21 het met ’n gewone pen gesit en skryf in gewone skool-skryfboeke, van die soort met die harde swart buiteband. In ’n ewe gewone skoolbankie met ’n opklapblad, ’n inkpot ’n pennevoortjie. Afhangende van die weer buite op die stoep of binne in die woonvertrek. Sy biltonglyf, kortbroek en maer bene kon hy maklik genoeg sitmaak in die skoolbank. Hoeveel woorde hy op ’n dag geskryf het - hy was besig met Ons die Afgod - het hy elke aand getel.
Die eerste agtermiddag wat ek daar gaan kuier het, het Jan die skoolboek waarin hy aan die skryf was, vir my gegee en gulhartig gesê: “Lees maar. Ek gaan maak vir ons koffie.”
Maar terug in die hede van destyds: Erik was die enigste in Huise Cheviot wat om den brode ook “gewone werk” gedoen het. Hy was in die verfhandel, ’n baan wat hom aangebied is deur een van sy na-uurse kunsstudente, Ivor Garb. Dit was voor die stigting van Ruth Prowse, die kunsskool in ’n pragtige ou Kaapse huis wat eens aan ’n ander Laubscher behoort het, in 1777 al, ene Pieter Laubscher.
Dis nie heeltemal waar dat net Erik “gewone werk” gedoen het nie. Jan was ’n hele paar jaar omroeper by die SAUK, skrywer van gereelde posseëlrubrieke vir Die Burger en resensent van Afrikaanse boeke vir ’n Engelse koerant.
Met daardie jare in gedagte het ek weer na Erik se skilderye uit daardie tyd gekyk. Die Euphorbia-skilderye, van stekelrige vetplante wat in ’n paar doeke omvorm tot stokvegters; daarna die triestige Bolandse winter, die Sterwende wortel en die Tormented trees. Ek het gewonder: sy bydraes tot die polemieke, die ideevorming en die kunsopvoeding van sy tyd is bekend en word aangeprys. Maar hoeveel van sy kommer en woede oor sy land sit in die krag van sy kleurgebruik, die verwronge vorme en die keuse van onderwerpe?
Guus Balkema, wie se lessenaar al die jare van sy onvolprese uitgewersloopbaan die deurmekaarste in die hele Kaap was, het Jan se 21 gepubliseer, later ook Ons die Afgod.
Toe ek by Tafelberg se ingang in Waalstraat verbystap, het JD net uitgekom met die eerste van dié Venter-romans in sy hand, my aan die arm beetgekry en saamgesleep boekwinkel toe terwyl hy die roman aanprys. Voor die Ou Hooggeregshofgebou, waar oom Jannie se onderrug-pyn nou verewig is, was ’n leërvoertuig op die sypaadjie geparkeer. Die polisie het die jong Philip Ngkosana opgehelp en hy het daarvandaan die optoggangers deur ’n outydse luidspreker toegespreek. JD het op pad Groote Kerk-gebou toe reguit oor Adderleystraat, dwarsdeur die voorpunt van die protesgangers gestap en deurentyd die roman se lof besing. Eers in die boekwinkel het hy hardop gewonder: “Hoekom sou daar dan soveel mense in die Kaap wees? Is hier vandag iets aan die gang?”
Daar was in Cheviot Place 6 ’n paar slaggate wat jy kon vermy net as jy daarvan geweet het en versigtig nugter was. MP Olivier Burgers, destyds Kaapse streekhoof van die SAUK, hét die aand nie en hy wás nie. Geweet en nugter. Dit was warm in die woonvertrek, hy het die venster gesien in die gangetjie tussen die vertrek en die kombuis, en hoewel hy ’n korterige man was, kon hy, toe hy die gordyne wegtrek, deur die venster die liggies van Groenpunt sien. Die venster was oop. Hy wou sy kaal kop by die venster uitsteek om bietjie vars lug te kry. Hy het nie geweet Jorie het die venster daar teen die blinde muur geskilder nie, Groenpunt se liggies en al. Net die gordyne was regte gordyne. Looptyd daardie nánag toe hou hy nog steeds sy kop vas en kla: “My brains! My poor brains!” En Jan het hom nie aangespreek oor hy in Engels gekla het nie.
André het soms uit Grahamstad kom kuier, en later al hoe meer. In die sestigerjare was hy en Ingrid per brief, gedigte, verhale en yslike groot geluidsbande met mekaar in verbinding. Dis op so ’n geluidsband – wat het daarvan geword? – dat Ingrid gedigte voorlees terwyl sy wyn drink en daar op die agtergrond ’n wekker tik. Vroeër die aand was Bonny Davids by haar en die band het toe ook aangeskakel gestaan. Die vrolikheid was groot. Maar nie blywend nie. Toe Bonny weg en Ingrid weer alleen was, dikteer sy ’n boodskap van verlatenheid aan André. Dan begin sy haar eie gedigte en Uys se vertaling van die Surrealiste voorlees. Die woorde raak onduidelik en later onhoorbaar. Dit klink asof sy die mikrofoon ’n paar keer laat val. Dan in die middel van “Liberté” (Vryheid), ’n gedig van Paul Eluard, bly sy stil. Vir die res van die gedig, op die res van die band, is daar net die getik van die wekker. Tik. Tik. Tik. As jy mooi luister, en lank genoeg, begin die mishoring later mistroostig kla. Kom ons gun die dogtertjie-vrou haar slaap. Kom ons maak asof ons regtig die toekoms oor die maanblink baai kon sien aankom.
Jan was die eerste skrywer wat ingesien het, en by herhaling gewaarsku het, dat Afrikaans nog die rekening sou kry vir die wandade van apartheid. Aparte woongebiede is deur wetgewing verpligtend gemaak – nie eens al Cheviot Place se gaste was daar sonder om die wet te oortree nie. Die sensuurwet was in aantog. Vir die werklik geïnspireerde politieke aktiviste was Cheviot Place te mak, te oop, te vol harde woorde en argumente sonder bruikbare gevolgtrekkings. Dis eintlik ook te verstane dat die huis ’n kopseer was vir die veiligheidspolisie: Christen, Jood en Mohammedaan, swart en bruin en wit was almal ewe welkom. Almal was net gewone mense. Almal moes wyn drink (“Suid-Afrika is ’n wynland!” het Jan een aand in die Paarl tydens ’n wingerdfees uitgeroep en so hard met sy vuis op die onvas toonbank geslaan dat ’n brandewyndrinker aan die ander kant bo van sy krukkie af geval het!). Almal in sý huis moes volgens ’n Edik van Pous Jan Afrikaans praat, en omdat hy so ’n geliefde mens was, het almal dit met graagte gedoen, tot almal besef het dié praktyk is eintlik niks meer nie as goeie maniere teenoor die tale van álle gashere. Almal wat kom kuier, moes iets saambring vir die maag en die keel. (Of gaan haal; vergeet is nie ’n verskoning vir swak maniere nie!)
In die praktyk was die Laubschers die Rabies se steun. Dis nie net in Erik se skilderye waarin emosies tuisgaan in afgemete vlakke en kleure en tinte nie; dis nie net in die lyne wat ook sy liefde vir die Boland, die Rûens en die Karoo met elke skildery duideliker geword het nie.
Erik was altyd en oral ’n medemens én die onbetwisbare hoof van hierdie heerlike makgemaakte sirkus cum tuishuis. Erik was een van die rare soort mense na wie jy net eenmaal hoef te kyk om na hom te kon opsien. Nee, nie oor enigiets wat hy opsetlik gedoen het nie, maar oor die manier waarop hy in die omblaas van strooihuise én in gewone gesprekke oor ingewikkelde sake kon stilbly en luister en ’n praktiese opmerking maak al is die gesprekke ook hoe esoteries of gelade.
Die ware verhale van Cheviot Place klink soos fiksie uit ’n tyd toe die werklikheid berus het op ’n leuen. ’n Tyd waarin gewone menslikheid die neiging het om vir domheid aangesien te word.
Dit was Erik. Dit is ook die eintlike storie van Cheviot Place 6. Dit is nou verby. Dit was nie net ’n gebou nie. Dit gaan nooit verby nie.