Nuuskommentaar: Gaan die Samora-spook ooit verdwyn?Adj.pres. Cyril Ramaphosa tydens een van die vieringsgeleenthede. Foto: Flickr/GovernmentZA Is dit gepas dat die dood van ŉ Marxisties-Leninistiese eenpartyheerser van ŉ buurland jaarliks hier met groot fanfare gevier word te midde van volgehoue bewerings dat die destydse Suid-Afrikaanse regering deur vuilspel vir sy dood verantwoordelik was? Hoewel die Valke saam met Mosambiek se owerhede weer ondersoek instel na Samora Machel se dood, lyk dit asof die getuienis oorweldigend is dat die ongeluk die gevolg was van ŉ vlieëniersfout. Die dertigste herdenking van oud-president Samora Machel van Mosambiek se dood in ŉ vliegongeluk, in die hedendaagse Mpumalanga naby die grens, is pas twee dae lank gevier. Verskeie sprekers het opnuut gevra dat spesifiek ondersoek ingestel word na die “waarskynlikheid” dat die ongeluk in die Lebomboberge die gevolg van ŉ vuilspel-operasie deur die destydse Suid-Afrikaanse regering was. Trouens, oor die jare het verskeie opeenvolgende presidente van Suid-Afrika al beloftes aan onder andere sy weduwee, Graça Machel, gemaak dat sodanige ondersoeke gedoen sal word. Minister Nathi Mthetwa het tydens die herdenking gesê ŉ ondersoek deur die Valke en die Mosambiekse regering duur voort. In die boek, Ons was daar – Wenners van die oorlog om Suider-Afrika, wat in 2012 deur Kraal Uitgewers uitgegee is, bevestig genl. Jannie Geldenhuys in effek die bevindings van die Margo-kommissie van Ondersoek. Die kommissie, wat ook verteenwoordigers van Rusland en Mosambiek ingesluit het, het bevind die ongeluk was die gevolg van ŉ vlieëniersfout deur die Russiese bemanning. Rusland en Mosambiek het hulle egter aan die kommissie onttrek toe die stemopname van die vlugopnemer se inhoud bekend gemaak is. Die bevindings is egter deur die Internasionale Burgerlugvaartowerheid, wat ook op die kommissie verteenwoordig was, aanvaar. SABC3 het in 2008 ŉ dokumentêr uitgesaai waarin swaar geleun is op ŉ brief, wat uit Portugees in Engels vertaal is, van ŉ ervare Mosambiekse vlieënier, Luís Brito Dias, in die Mosambiekse weekblad, Zambeze. Dias was in 2008 die kaptein en vlieënier van 747-400 vliegtuie in die Ooste. ‘n Standbeeld van Samora Machel in Mosambiek. Foto: Flickr/GovernmentZA Dias skets in groot detail hoe die onervare Russiese vlieënier en navigator ernstige foute begaan het (volgens Dias was die ander Russiese bemanningslede aangeklam) en die twee in beheer het, weens te min vliegervaring, hul lisensies verloor. Die Mosambiekse regering sou na die ongeluk vervalste vlieglisensies by die kommissie ingedien het. Dias meen Mosambiekse ministers is in werklikheid vir die ongeluk verantwoordelik deur onervare Russiese bemanningslede in te span om die president rond te vlieg. Hy wys ook daarop dat daar geen voorsiening vir reserwebrandstof gemaak is nie. Uit Dias se skrywe is dit duidelik hoe gefrustreerd bekwame Mosambiekse vlieëniers was met die Mosambiekse regering se dwepery met Russiese vlieëniers, ten koste van Mosambiekers. Dit lyk dus na ŉ klinkklare bewys dat die Suid-Afrikaanse regering geen aandeel in die ongeluk gehad het nie. Dit laat egter nie die verdagmakery vanuit die ANC en Mosambiek bedaar nie. Ten tyde van die oorlog was Suid-Afrikaanse magte in gereelde operasies in Mosambiek betrokke om die ANC hok te slaan. Die ANC en Frelimo het dikwels militêr saamgewerk, terwyl die Suid-Afrikaanse magte weer dikwels steun aan Renamo verleen het. Die twee lande was dus tegnies in ŉ oorlog gewikkel en om die Mosambiekse president se vliegtuig met ŉ vals sein na die Lebomboberge te “kaap”, klink, in die lig van die omstandighede, nie te vergesog nie. Die ander interessante aspek was pogings om regter Margo, wat die ondersoek gelei het, se geloofwaardigheid aan te tas. Margo was onder meer deel van die span wat die verdwyning van die Rietbok, in 1967 aan die kus van Oos-Londen, ondersoek het. Die ondersoekspan het bevind die waarskynlikste van twee moontlike oorsake was dat die kaptein ŉ hartaanval gekry het (die vliegtuig is amptelik nooit gevind nie). Later, in sy memoirs, het Margo egter geskryf hy glo, aan die hand van soortgelyke ongelukke destyds wêreldwyd deur Viscount-vliegtuie, dat die een vlerk losgekom het. In 1998 het ŉ vlootduiker, Malcolm Viviers, egter beweer die Rietbok is wel gou na die ongeluk gevind, maar dit is toegesmeer. Hy het beweer hy het aan boord van die SAS Johannesburg beeldmateriaal gesien van passasiers wat in hul sitplekke vasgegespe was. Naasbestaandes het toe die minister van vervoer gevra om die ondersoek te heropen. Die vliegtuigwrakstukke. Foto: Peter A Levey/Wikipedia Deur die jare was daar ook verskeie bewerings van regeringsvuilspel. Aan boord was twee skerp kritici van die regering, naamlik JP Bruwer, waarnemende voorsitter van die destydse Broederbond en Aubrey Rosenthal, van die Defence Aid Fund. Dié fonds het veral die ANC en PAC ondersteun. Bruwer het destyds tot ŉ baie skerp kritikus teen die destydse regering ontwikkel. Margo was ook die voorsitter van die kommissie wat ondersoek ingestel het na die lugramp waarin die Helderberg in 1987 by Mauritius in die see gestort het. Hieroor was daar later ook baie kontroversie oor bewerings dat die Helderberg, ŉ 747-kombi, uiters gevaarlike en onstabiele vrag vervoer het om die sanksies teen die land te omseil. In die tyd wat ernstige bewerings teen Margo opgestapel is, was hy reeds baie siek en verstandelik baie deurmekaar. Hy self kon dus nie ŉ bydrae lewer om die bewerings van ŉ gekonkel met vorige ondersoeke te beantwoord nie. Hy is in 2000 oorlede. Maar daar is ŉ ander hoek om te vra of die jaarlikse herdenking van Machel, as ŉ groot held, nie misplaas is nie. Machel was ŉ stoere Marxis, wat Mosambiek se ekonomie baie vinnig deur kommunistiese sosialisme oor die afgrond gesleep het. Hy het ook geen politieke opposisie geduld nie en Renamo moes hom dus tot na Machel se dood tot ŉ bosoorlog wend.