Om saam te vat: dit is 'n bundel wat opgebou is rondom 'n ek, 'n ek wat in verskillende gedaantes en houdinge skuilgaan. En in die meeste gedigte is - PDF
Download "Om saam te vat: dit is 'n bundel wat opgebou is rondom 'n ek, 'n ek wat in verskillende gedaantes en houdinge skuilgaan. En in die meeste gedigte is"
Tobias Nathan Dean
1 BESLUIT Wat duidelik geword het uit hierdie studie van die ekspreker in 'n verteenwoordigende aantal gedigte uit Breytenbach se debuutbundel, is dat die Zen-Boeddhisme 'n diepgaande invloed op hierdi~ digwerk het. Veral speel dit 'n besondere rol ten opsigte van die ek in die gedig, soos ek probeer aantoon heto In die meerderheid gedigte gaan dit om die ek en sy wereld, maar dit ontaard selde in 'n ekkerrigheid; die ek leef nie as 'n vreemde element binne die gedig nie. In die meeste gedigte is die ek-spreker funksioneel geintegreer met die ander elemente van die gedig. Weliswaar ontspoor hierdie gedigte soms - veral in afdeling 2: hoe hard mens ook al meewerk om bepaalde gedigte van hierdie afdeling te begryp, is die beelde en assosiasies van so 'n hoogs persoonlike aard dat hulle net nie wil kommunikeer nie. In die beste gedigte is die ek-spreker beeldend besig om die gewone geskeie kategoriee te probeer verenig en terug te dwing tot 'n gelykheid, 'n oereendersheid. Die ek as ek is - op 'n paar uitsonderings na - nooit belangrik in die gedig nie; hy is ding tussen dinge - een nietige element in 'n wereld waar mooi en lelik, liefde en droefheid, ensovoort, s&&m bestaan.
2 136 Die deurlopende werkswyse van hierdie spreker is dan om eenwording tussen dinge te bewerkstellig, en om via die skeppende verbeelding transformasies te bewerkstellig. Hj_erdie po~sie is 'n po~sie waarin wonderlike dinge plaasvind, soos ons so telkens gesien het. Dit is veral po~sie wat speel met werklikhede, moontlikhede, drorn~ verbeeldingsreise. Die ek-spreker figureer in hierdie bundel in verskillende gedaantes en houdinge, soos ek probeer aandui het: as 'n karikatuur en alter ego van die self, as digter-malle, digter-eensame, digter-sieke, as reisiger, as minnaar in verskillende gestaltes. Tussen al hierdie sprekers is daar bepaalde ooreenkomste. Dit word veral bewerkstellig deur die gedigte wat telkens na mekaar verwys, wat inbuig op mekaar; en ook 'n bepaalde stel 'omstandighede' wat in die meeste gedigte aanwesig is, naamlik: 'n kamer, nag, 'n besef van 'n tekort by die spreker, lewe en dood wat gesarnentlik teenwoordig is, ensovoort. Hierdie po~sie skep ook soms die indruk van 'n verwikkelde toespraak. Die sprekende stem praat in die gedig om die stilte (dood, angs, verlange, ensovoort) te besweer. Dit is 'n durende proses wat telkens herhaal moet word. In die meeste gedigte is daar dan oak sprake van die tyd wat sloop en aftakel en vernietig. Die gedig word hierteen as verweer ingespan. Dit is 'n durende paging om tot 'n versoening te kom, om bevry te word, om te aanvaar, om te troos en vertroos te word in 'n w reld waar die skone en die aaklige langs mekaar en soms in dieselfde ding bestaan.
3 137 Om saam te vat: dit is 'n bundel wat opgebou is rondom 'n ek, 'n ek wat in verskillende gedaantes en houdinge skuilgaan. En in die meeste gedigte is die ek en s~ w reld die spil waar6m die gedig draai, maar dit is Breytenbach se prestasie as digter in sy debuut: dat die ek-spreker in ho~ mate funksioneel is binne die gedig en selde 'n kritiese faktor word.
4 BIBLIOGRAFIE Boeke --- Antonissen Rob. Bekker P irovl Brcytenbach Breyten (J an Blom) (B.B. Lasarus) Brink Andre P Spitsberaad Kaapstad, ens~: Nasou Die titel in die poesie Kaapstad, ens.: Tafelberg 'n Blik van buite Kaapstad: Departement van Buitemuurse studies Universiteit van Kaapstad Blomskryf Emmerentia: raurus Die huis van die dowe Kaapstad, ens.: Human & Rousseau die ysterkoei moet sweet Johannesburg: Afrikaanse Pers-boekhandel Kouevuur Kaapstad: Buren Lotus Kaapstad: Buren Met ander woorde vrugte van die droom van stilte Kaapstad: Buren Om te vlieg Kaapstad: Buren 'n Seisoen in die paradys Johannesburg: Perskor Skryt Om 'n Sinkende skep blou te verf Amsterdam: Meulenhoff Nederland Voetskrif Johannesburg: Perskor Aspekte van die nuwe prosa Pretoria, ens.: Academica
5 139 Brink lindre p. Brooks C en R.P. Warren De Villlers M., J. Smuts en L.C. Eksteen Du Plessis P.G. Eliot T.S. Galloway F.C.J. Geldenhuys J.N. (red.) 1958 Grove 'P... P. Grove A.P. en Elize Botha Guirand Felix (red.) Jones '"Tack Raymond Kannemeyer J.C. Krige Uys Lindenberg E. Louw N.P. van Wyk 1971 Die poes~e van Breyten Breytenbach Pretoria, ens.: Academica 1960 Understanding poetry New York, ens.: Holt, Rinehart en Winston 1967 Kernuoordeboek van Afrikaans Ka~pstad, ens.: Nasou 1968 Die veruysing in die literatuur Kaapstad, ens.: Nasionale Boekhandel 1961 Selected essays Landen: F~ber & Faber 1976 Die sinestetiese beeld in die poesie van Breyten Breytenbach (M.A.-verhandeling) Bloemfontein Die Bybel met verklarende aantekeninge I Kaapstad: Verenigde Protestantse uitgewers 1966 "Wat se die digter?" Smal swaard en blink Kaapstad, ens.: Academic a 1968 Handleiding by die studie van letterkunde Kaapstad, ens.: Nasou New Larousse Encyclopedia of Mythology Landen, ens.: Hamlyn The man who loves the sun Landen: Evans Brothers Limited Die stem in d1:e literere kunswerk Kaapstad, ens.: Nasou iluard en die surrealisme Kaapstad, ens.: HAUM Onsydige toets Kaapstad, ens.: Academic a Nuwe verse Kaapstad, ens.: Nasionale Boekhandel
6 140 Louw N.P. van Wyk 1967 Swaarte- en Zigpunte Kaapstad, ens.: Nasionale Boekhandel Olivier S.P Aspekte van ballingskap en vaderland in die poesie van Breyten Breytenbach (M.A.-verhandeling) Stellenbosch Opperman D.~.T ~ 1961 "Kolporteur en kunstenaar" Aanslag Kaapstad, ens.: Human & Rousseau Osborne Harold (red.) 1971 The Oxford companion to art Lon.den: Oxford University Press Robinson Ammerensia 1971 Aspekte van.die poesievernuwing in Afrikaans na 1950 (M.A.-verhandeling) Potchefstroom Scholtz H. va.nder.tv".erwe In en om die gedig Kaapstad, ens.: H'I.J.ffian & Rousseau Schoonees P.CG (red.) 1950 Woordeboek van die Afrikaanse Taal Pretoria: die Staatsdrukker Suzuki D.T Essays in Zen Buddhism Landen: Rider & Co. Suzuki D.T Sengai the zen master Londen: Faber & Faber Swillens P.T.A Encyclopedie van de schilderkunst en aanverwante kunsten Utrecht, ens.: Uitgewery het spectrum N.V. Tralbaut Marc Edo Van den Doel H.G. Wallace Robert \va tts Alan W. Wellek R. en A. Warren Wimsatt W.K Vincent van Gogh Landen: Macmillan 1968 creatief gedichten lezen Meppel: J.A. Boom en Zoon 1975 The world of Van Gogh Time-Life International (Nederland) B.V The way of zen Londen: Thames & Hudson 1966 Theory of literature Londen: Penguin 1962 The verbal icon Stad nie vermeld: Noonday Press
7 141 Tyds.. kr ifte en koerante Breytenbach Jan Brink Adre P. Brink Andre P. Coetzee A.J. Coetzee A.J. Eorsi Grove A.P. Istvan Louw N.P. van Wyk Opperman D.J. Schutte R. Steenberg D.H "Omstrede Breytenbach wen dalk al vanjaar se pryse" Rapport 6 Maart "Blorrune vir Boeddha" Standpunte XXI: "Octavio Paz en 'Die blank.o gedagte'" Standpunte XXVIII: "'n Ander 'ars poctica'?" Ko Z 1 : "S6 het Breyten vir homself sy mensheid bewys" Rappo1~t 7 Desember "The poetic I" The New Hungarian Quarterly X: Van Rensburg F.I.J Viviers Jack "Tendense in die hedendaagse Afrikaanse poesie" Standpunte XX:5 "Die A.P.B.-prys vir 1964" Kriterium-"III: 1 "Die A.P.B.-prys vir 1964" Kriterium III:1 "Afrikaanse noesie hou tred met ontwikkelingt Die VaderZand 5 Februarie 1965 "Zen-Boeddhisme" Instituut vir bevordering van Calvinisme P.U. vir C.H.O. Studiestuk nr.91. "Sommige sal lag, ander sal hulle bloedig vererg" Die VoZksbZad 21 Januarie "'Ek is jammer vir die onreg en verdriet'" BeeZd 26 November 1975
8 Samevatt.ing van 'n verhandeling oor: DIE EK(-SPREKER) IN DIE YSTERKOEI MOET S\tJEErr Vl'1N BREYTEN BREYTENBi.'\CH deur Pieter Hendrik Roodt onder leiding van professor A.P. Grov~, in die Departement Afrikaans van die Universiteit van Pretoria vir die graad Magister Artium In hierdie studie ondersoek ek die ek-spreker in Breyten Breytenbach se debuutbundel. Om hierdie doel te verwesenlik, het ek 'n verteenwoordigende aantal gedigte uit die drie afdelings van die bundel in die ondersoek betrek en die ek-spreker in die gedigte nagegaan. Daar bestaan verskil van mening deur die kritici oor die "ek" in hierdie bundel. In Hoofstuk 1 wys ek hierop deur kart aanhalings. F'.I.J. van Rensburg en R. Schutte beskou die ysterkoei moet sweet as ckshibisionisties; N.P. van Wyk Louw meen daar is 'n bietjie te veel "ek-breyten-:r:ig-heid" in hierdie verse; A.P. Grove oordeel dat. die ek in hierdie gedigte hom soms opdring aan die leser en dit kan die gevaar inhou dat die gedig as afsonderlike struktuur aangetas kan word; Andre P. Brink en Rob. Antonissen is van mening dat dit 'n ek-bundel sander ekkerigheid is; D.J. Opperman meen dit is poesie wat 'n voorliefde het vir selfportrettering en selfspot, maar die verse is soms gesog en ekshibisionisties. In Hoofstuk 2 gaan ek liter r-teoreties in op die ek-spreker in die gedig. Ek probee~ veral - deur bekende kritici en teoretici se uitsprake te beredeneer - antwoorde vind op a.m. die volgende vrae: Watter rol speel die ek in die gedig? Is daar 'n verskil tussen die poetiese ek en die persoonlike ek in die gedig? Dit is ou vrae in die litera.tuur wa.t op voorbeelde af al bevredigend beantwoord is deur verskillende kritici, maar Breytenbach se poesie dwing mens orn jouself opnu'.lt rekenskap hiervan te gee - soos die verskillende cordele in Hoofstuk 1 gegee, bewys.
9 143 Vanaf Hoofstuk 3 ontleed ek die bundel sistematies, dit wil s~ afdeling vir afdeling en in sy samehang, met besondere aandag aan die rol van die ek-spreker in die gedig. In hierdie hoofstuk konsentreer ek slegs op die eerste gedig van die bundel, 11 Bedreiging van die Siekes". Dit is 'n heel ongewone gedig vir Afrikaans, 'n voorstellingsgedig waarin twee markante ek-sprekers bulle verskyning maak: 'n spottende seremoniemeester wat "die maer man met die groen trui" - "Breyten Breytenbach 11 - a an 'n gehoor voorstel. Laasgenoemde figuur dra dan, vel angs en vrees, 'n gedig voor, 'n gedig wat sy problematiek openbaar: die feit dat hy vasgevang sit in 'n wereld wat hom bedreig. Hierdie wereld word in sterk visuele beelde voorgestel. Dis 'n surrealistiese wereld waarin die reen wat oor alles uitsak die strate in bleed verander. Die ek- Breytenbach van die gedig sien profeties sy eie onafwendbare begrafnis: hierin m6et sy gehoor 'n aandeel he, want hy beveel hulle om hom eers te wand en dan in die grand te "plant". Intussen sal hy - in die gedig uitgewys as 'n sieke - bly praat oor die saam- en naasbestaan van uiter-- stes: dood en ontbinding, en "leeubekkies" en "prewelende monnike". In die slotstrofe lewer die seremoniemeester weer spott.end komment.aar op die Breytenbach-van-die-gedig: hy meen hy is skadeloos en die gehoor meet hom gena.dig wees. Hierdie gedig kan gesien word as opdraggedig van die bundel, in besonder van die eerste afdeling, die maer man met die groen trui - 'n titel ontleen aan hierdie gedig: veral deur die besondere precede van selfspot en die deurlopende motiewe van angs, bedreiging, dood, verrotting en groei, ensovoort, wat telkens deur die gedigte sirkuleer. Hierdie gedig is oak net 'n "voorbeeld" - in ander "voorbeelde" word hierdie motiewe sterker uitgewerk en/of gewysig. In Hoofstuk 4 bespreek ek gedigte uit genoemde eerste afdeling. Die maer n1an met die groen trui - duidelik 'n bepaalde masker of karikatuur van die ware Breytenbach - het in hierdie afdeling telkens 'n wisselende aard. Hy tree op as digter, malle, sieke, vreesvolle mens, eensame, reisiger, digter-kind, ensomeer. Selde kry ons in die gedig 'n direkte oop belydenis. Breyt.enbach skep verskillende gestaltes van die maer man
10 144 met die groen trui, in hom word dikwels houdinge en gesindhede geprojekteer wat die moderne mens in die algemeen raak. Oak in die twecde afdeling, kopatzas - waarop ek in Hoofstuk 5 ingaan - draai die gedig nog (alhoewel in mindere mate) om ek en wereld. Ons kry nou veral verbeeldingsreise. Zen laat hom veral sterk geld. Die openingsgedig, "nirvana", waarin Gautama Boeddha sy ek opeet, werk deur in die gedigte van hierdie afdeling. Dit vind 'n mooi hoogtepunt in "blormne vir boeddha", waarin die ek verdwyn en een word metal die elemente van die gedig. Hierdie eenwording in die gedig van ek en wereld' geld ook vir die derde afdeling, die mond is te geheim om pyn nie te voez nie, 'n reeks liefdesverse. (Hoofstuk 6) Veral in die liefde, in die eenwording tussen man en vrou, bestaan die moontlikheid dat hierargiee opgehef kan word. Selfs hier het die spreker 'n wisselende aard: dit wissel van 'n nederige dankbare mens oar die gawe van die liefde en die kosbaarheid van die geliefde, van die wonderlike eenwording tussen man en vrou, van die besondere spreker wat die ongenaakbare wereld omtower - deur sy woord - tot 'n sprokieslandskap waarin hulle gelukkig woon, tot by die 'groot figuur' ('n god) van "verwoesti.ng, die wrak", die skepper van sy geliefde en sy wereld. In die meerderheid liefdesverse skuil die elegiese en verwordende, tog is in die liefde die wonder van metamorfose moontlik - 'n belangrike kenmerk van hierdie poesie. Di t is ui t hierdie st.udie duidelik dat die ek-spreker in die ysterkoei moet sweet 'n wisselende aard het. Alhoewel die spil van die gedig in die meerderheid gedigte draai om ek en wereld, is dit oor die algemeen nie 'n ekkerige, selfopdringerige poesie nie. Dit is digwerk wat dikwels 'n korrektief van bv. selfspot op die ek bied en binne 'n Zen-sfeer trag om ek en wereld te versoen.
11 Resume of a Dissertation on: THE I(-SPEAKER) IN DIE YSTERKOEI MOET S~iEET BY BREYTEN BREYTENBACH by Pieter Hendrik Roodt under the guidance of Professor A.P. Grove, in the Department of Afrikaans, University of Pretoria, for the degree of Master of Arts In this study I examine the I-speaker in Breyten Breytenbach's first volume of poetry. In order to do this a representative number of poems were selected from the three sections in this book and the role and function of the I-speaker in these were traced. Critics differ as to how the I manifests itself in these poems. In the first chapter this is pointed out by briefly quoting a few of these differences, e.g.: According to F.I.J. van Rensburg and R. Schutte die ysterkoei moet sweet (the iron cow must sweat) is exhibisionistic; N.P. van Wyk Louw is of the opinion that the poet is somewhat too much involved with himself (" 1 n bietjie te veel ek-breyten-rig-heid"); A.P. Grove judges that the I in some of these poems enforces itself upon the reader with the danger of impairing the on tic status of the \vork of art; Andre P. Brink and Rob. Antonissen consider these poems as being poetry of the I without an egotistic tone; for D.J. Opperman this is poetry with a preference for selfportrayal and mockery of the self; however, he finds some of the poems forced and exhibisionistic. In Chapter 2 I deal theoretically with the I-speaker in the poem. By referring to and commenting on various critics I try to arrive at answers on among others the following questions: What role does the I fulfil in the poem? Is there a difference between the poetic I and the personal I? These questions have been satisfactorily answered in theoretical writings, but Breytenbach's poetry forces one to answer these questions anew. From Chapter 3 onwards I analysed the selected poems. The first poem "Bedreiging va.n die Siekes" (Threatening of the Ill) is dealt with at length. This is a most: unusual poem for Afrikaans. In this introductory
12 146 poem there are two conspicious I-speakers: a jeering master of ceremonies who in traduces to an audience "die maer man me t die groen trui" (the thin man with the green sv1eater) - "Breyten Breytenbach ". This Breytenbach then recites a poem which is revealing of his anxiety and fear: he is entangled in a world which threatens him. This world is portrayed through strong visual images - a surrealistic world in which the streets are transformed into blood by the rain. This speaker prophetically describes his inevitable burial in which his audience shall play a part, since he demar~s them to wound him first and then plant him in the ground. But. he - an invalid - will continue talking about the coexist.ence and togetherness of extremes: death and decomposition on the one hand, "leeubekkies" (snapdragons) and "prewelende monnike" (muttering monks) on the other. In the last stanza the master of ceremonies again comments jeeringly on the Breytenbach in the poem: He is harmless, have mercy on him. This poem can be read as a dedication to the remainder of poems in the volume, and in particular to those in the first section, die maer man met die groen trui (the thin man with the green sweater) - a title taken from the poem: particularly through the precede of selfmockery and the continual recurrence of the motives of anxiety, threat, death, decomposition and rebirth, etc. This poem is merely an "example" - in other "examples" the same motives are more thoroughly elaborated on and/or altered. In Chapter 4 I discuss certain poems taken from the first section. The thin man with the green sweater - a mask or caricature of the real Breytenbach - takes on a changing role: as a poet, madman, invalid, a terrified man, one who is lonely, a traveller, a poet-child and so forth. Seldom is there a direct open confession. Breytenbach creates differing portrayals of the thin man with the green sweater; he is one with fixed likes and dislikes, and attitudes which resemble modern man in general. Also in the second section kopatlas (mind atlas) - which is dealt with l.n Chapter 5 - the poems revolve around the I and the world. We find
13 147 for the most part imaginary journeys. Zen asserts itself strongly. In the first poem, "nirvana", Gautama Buddha devours his I. This process dominates the remainder of the poems in this section. It culminates in "blo1mne vir boeddha" (flowers for buddha) when the I disappears and is assimilated in all the elements of the poem. This unification of the I with the world also occurs in the third section, d1:e mond is te geheim om pyn nie te voel nie (the mouth is too secret not to feel pain) - a series of love poems. (Chapter 6) In love, in the unification betv1een man and woman lies the possibility of hierarchies being uplifted. Even here the speaker has a changing nat.ure:.it varies between being modest, thankful for the gift of love and the beloved; the wonder of man and woman becoming one; he \-vho with the gift of the word transforms this unkind world into a fairyland in which they live happily; to the 'important speaker' (a god) in "verwoesting, die wrak" (destruction, the wreck), the creater of his beloved and his \vorld. In most of the love poems we find the elegiac; however, in love the wonder of metamorphosis is possible - an important characteristic of this poetry. An analysis of the poems shmvs the I-speaker to be of a chan9ing nature. Although the majority of the poems focus on the I and the world, in general they do not become egotistic and self-assertive. Rather it is poetry in which we find correctives towards the I and which, within Zen, aims at reconciling the I with the world.
Animals and nature: mapping storylines and metaphors in David Kramer s narratives 1
Animals and nature: mapping storylines and metaphors in David Kramer s narratives 1 M. Slabbert Department of English University of Stellenbosch STELLENBOSCH E-mail: mslabbert@sun.ac.za Abstract Animals
Drought-breaking love: An analysis of the moral values implied in Drought 1by Jan Rabie2
Drought-breaking love: An analysis of the moral values implied in Drought 1by Jan Rabie2 C.N. van der Merwe Department o f Afrikaans & N etherlands Studies University o f Cape Town CAPE TOWN Abstract Drought-breaking
Freshlyground and the Possibilities of New Identities in post-apartheid South Africa (Work in progress: permission to quote must be obtained from the author) Robert J. Balfour Faculty of Education Sciences,