Ek luister na die weerberigte: by jóú sal dit mooiweer en warm wees. Altyd mooiweer, altyd warm – die volle lewe lank van 'n driejarige kind. By jóú is dit droog, by mý ook. Dan hoor ek skielik dat los donderbuie oor jóú streek kan uitsak. Los donderbuie bly maar los... Ek besluit om Vrystaat toe te gaan – miskien verdwaal een van die los buie tussen die olienhoute... en dan wil ek graag teenwoordig wees. Jy onthou mos die gebruik om met die eerste reën buite toe te gaan en oop en bloot onder die wolk te gaan staan tot jy deurnat is – tot binne, want miskien moet die reën eers vier jaar se droogte wegspoel voor hy hom werklik kan voel. Nou weet jy waarom ek wou gaan; miskien ook om ander dinge... miskien om iets soos in dié vers van Van Wyk Louw:
Duskant Welkom het ek lank gesit en kyk hoe 'n hele horison in die lug hang en deur wind verskuif word. Maar die eienaardigste verskynsel was die koggelspel wat die warrelwinde op die lande uitgevoer het. Jong warrelwinde wat skielik agter die ploeg in die voor opstaan en dans-dans byna uitdagend ruk-en-pluk agter die ploeër se rug; dosyne rankerige seuns met noupypwinde en toiingrige kuiwe vol stukkies papier en gras en stof. Maar skielik – of is dit 'n nuwe soort dans – het al dié warrelwinde vraagtekens geword. Dit was nie laat in die middag nie en hulle sou seker lank daar op die rooi lande gestaan het as die westewind nie gekom het en hulle in die groter Vrystaatse stof opgeslurp het nie. En al die wind en stowwe saam het toe teen vieruur dié middag die son laat ondergaan. Toe ry ek verder maar dit was 'n lang nag voor ek sterre gesien het.
Toe ek die volgende môre tussen Bloemfontein en Petrusburg reis, sien ek ver weg ou Tafelkop wat in die kleintyd halfwegstasie vir ons was.
Iewers naby was 'n ou opstal met 'n plat stoepie voor die deur – en dáár het die hoenders al om die rantjie soos swart en wit borduursels gesit. En wanneer ons Fordjie verbyswoeg, word hulle wakker; 'n paar gly van die stoepie af, die haan in die peperboom vererg hom en kraai die dou uit sy keel. Panwêreld dié – groot panne met wit kalkwalle, dolleeg en byna ouer as die geologiese tyd wat hulle hier uitgeborrel het. Af en toe – tussen die wit kalkklip – 'n groot skilpad wat suutjies met die jare op sy rug na 'n ouer weiveld versit.
Toe kom ek by dié plaashek, en voor ek dit kon oopmaak, kyk ek na die ou plaasdam. Hy blink in die son, en die dadelpalm op sy wal blink in die son. Ek onthou meteens die biesies agter die wal waar die tarentale skemeraand hulle skemerklokke lui; onthou die bleshoender se spoortjie op die watervlak, die wildemakoue se swart vlug teen sononder, die korhane se voertsek-ek-doen-kwaad-skreeu...
Luister mooi – wie fluit vir jou? Luister mooi. Onthou jy my dan nie? Ek is die lewerik. Dis ek wat vir myself hande klap voor ek fluit; en omdat ek so musikaal is, kom die reën agter my roepstem aan:
Miskien sing ek deesdae effens vals.
Toe ek die hek oopmaak, sit ou bloukopkoggelmander langs my op die klip. Dag, ou skurwenek – hoe koggel dit vandag? As jy kan koggel soos ek kan koggel... Wag nou, moenie in die skeur gaan sit en blou lyk nie.
Ek wil na links kyk, na die rantjies. Want ek het verneem hoe jy die olienhoute oppas en verwen. Dan kyk ek maar – en daar staan die hele volk tussen die klippe: pa en ma en kinders – en ek weet jy het nie immigrante nodig nie.
Dié middag gaan ek hulle groet. Eers die patriarg, want grootmense moet gegroet word voor jy met hulle kinders kan speel.
Dag, Oupa. Dis ek wat dié Desemberdag meer as twintig jaar gelede teen jou stam kom lê en slaap het. Jy was baie nors, dit was droog. Ja... ek hoor die wind – 'n leë wind. En toe die reën vyf dae later kom was dit weer ek wat teen jou stam... ja, geskuil het onder jou sambreel, toe die reën my oë toegereën het en die donderslae en blitse al om jou geflits het. Ek weet dit was gevaarlik maar jy het so dig teen die reën gestaan en die vlakte was kaal. En ek onthou die strome water wat weerskante van jou stam, oor jou wortels, teen die skuinste af hardloop tot in die plaasdam...
Dié wêreld se olienhoute is gemaak soos olienhoute en mense wat deur 'n harde streek gemaak is. Hulle word tussen die klippe gebore, maak vroeg spier in die kuit om te kan staan teen die westewind en ander winde; hulle beur stadig boontoe – en dis nie lank nie of hulle gaan sit, maak vuis en armspiere en wag dat die tyd en die wêreld aanval of vreedsaam om hulle verbygaan. As 'n klip die wortels te lank vasdruk, groei hulle dat die klip bars – en gaan dan déur die bars verder. Na baie jare lyk dit of die klip 'n stuk olienwortel is, of die wortel klip. Wanneer die seisoen 'n slag baie reën, kan dit gebeur dat party olienhoute vruggies dra. Miskien voel hulle laf met vruggies aan – daarom dra hulle dit so skraal. En wanneer hy eendag dood is en hy word afgekap en hy droog droër as in die lewe, en jy skraap die dun bas weg, die dun vel tussen skyn en ware hout ... dan sal jy in die kontoere van sy vlam die getye van sy boomwees lees: swart en bruin en wit is ligte jare, is donker of swaar jare, is byna-sterf-jare. En miskien, miskien lees jy die sewe vet jare... die sewe maer jare... of sommer net enkel jare van skrik of vreugde... en selfs 'n bietjie liefde van die son en reën. En dan sal jy ook ontdek dat die olien in die dood net soos in die lewe ruik – na niks anders nie as olien.
Toe stap ek verder – na die oudste seun, in die klipkoppie waar ek die lekker ronde klippies vir my rek opgetel het. Dié olien sit wydsbeen oor twee groot ysterklippe, en hiervandaan kan hy die dag se plaaslewe deeglik bekyk en sy gevolgtrekkings maak. Niemand weet hoeveel wysheid hy werklik besit nie. Want hy dra baie letsels en tekens van hardkoppige weier-om-dood-te-gaan. Hy lê effens skuins, asof hy eenmaal byna die stryd teen die wind verloor het. Ons groet mekaar, ek sit op sy wortel – en niemand sê 'n woord nie. Die wind suis deur sy blare wat nie baie groen is nie want hy word al 'n bietjie grys. Hier naby die grond het 'n splinternuwe loot uit sy stam gegroei – byna asof hy aan die wêreld wil sê dat 'n tweede lewe nie te lank vir hom sal duur nie.
Dankie, Ouboet, vir die vriendskap-sonder-woorde.
Hiervandaan loop ek ooswaarts: al op die ruggie langs na die grootste rantjies in die reeks – 'n vrugbare kol waar die oliengemeenskap hulle die afgelope halfeeu gevestig het. Tot my verbasing tel ek vyftien jonges wat sedert my eie kleintyd aangekom het – 'n paar al taamlik opgeskoot, party groot genoeg om oor die onderdeur te loer. Hulle is mooi groen en blink; dit lyk of hulle op stal staan. Nou toe nou, een van die meisies het 'n moderne haarstyl – byekorfkapsel, meen ek. Fyntjies-fyntjies vietse lintjies... Maar sy staan darem so dat haar grootjie haar nie mooi kan sien nie; sy oë is hoeka effens swak. Naby haar hou haar ma die wag. Ek onthou haar, ou Tina met die ouderwetse kerkhoedjie op haar kop. Altyd gereed – of sou sy haar vandag nog skaam oor die toestand van haar hare ná die haelstorm twintig jaar gelede?
Twintig jaar gelede was Klein Ollie in die skurwe-hakskene-stadium. Maar toe reeds het Ollie 'n neiging tot geleerdheid gehad. Hy het byvoorbeeld geweet dat sy naam afgelei is van die Latynse woord Olea, wat Olyf beteken. Later, in die puberteitskrisis, toe hy hom vir sy ouers begin skaam het, wou hy ook nie 'n olien genoem word nie maar liewer 'n wilde-olyf. Hy het hom verder daarop beroem dat hy familie in Europa het, en die feit dat sy familie veral van kalkerige grond hou, het hom laat dink dat hy besondere smaak het. Op dié wyse het Olea Africana (alias Ollie) 'n houding aangeslaan wat tot vandag toe by hom gebly het. Hy staan effens eenkant, naby die grensdraad – byna asof hy sy familie wil waarsku dat hy elke oomblik deur die draad kan kruip en volgens eie vrye oliehoutwil die vreemde wêreld kan trotseer. Hy weet natuurlik nie dat hy maklik in 'n meubelfabriek kan beland nie. Nog iets waarop Ollie baie trots is, is die feit dat die gesogte gekweekte olyf suksesvol op die wilde-olyf of olien geënt is. Maar oor één saak is Ollie – en ook ander meer beskeie olienhoute – baie verbitterd. Dis die feit – volgens hulle – dat die Vrystaters die olienhoutboom op die Vrystaatse wapen in 'n lemoenboom loop staan en verander het. Hulle beskou dit as 'n onvergeeflike miskenning van die olien se status in die Vrystaat. En indien dit nie 'n lemoenboom is wat hulle op die wapen aangebring het nie – watter boom ís dit dan? Of het iemand gedink dat 'n olien lemoene dra? Dit kan net 'n uitlander wees wat na 'n kort besoek aan Suid-Afrika 'n olienhoutboom vir 'n lemoenboom aangesien het.
Dit raak skemer, 'n suidewind fluit ligweg deur die blare. Al die oliene sing saam. Maar ou Slingervinger is eintlik die komponis onder hulle. Hy het altyd dooie takkies wat jy tussen duim en wysvinger kan afbreek. En elke afbreek is 'n nuwe geluid, party fyn, party nogal diep. Dis of hy sing:
'n Skaam stil digter, heeltemal die teenoorgestelde van sy nefie wie se hare deur 'n spul insekte só gekou is dat hy 'n eendstert geword het. Ou Slingervinger skaam hom vaal wanneer hy dié knaap se liedjies hoor:
jy hou jou
o – lyf.
Mens wil sommer sy bas skop, sê sy pa met die een dooie arm wat nou al jare lank tussen die blare uitsteek. Maar niemand sal dit waag om die arm af te saag nie. Niemand saag of kap op dié plaas aan 'n olienhoutboom nie.
En hier staan 'n dogtertjie met haar dooprokkie aan – kanterig en fyn, hang dit ewe plooierig en parmant. Wat is jou naam? Wat wil jy maak as jy weet? swaai sy haar lyfie. Ek vra maar. Mý naam is Lea Republicana, en vanjaar is ek vyf jaar oud. Gee jy om?
Dit word vinnig donker. Die weer het intussen opgesteek, maar opsteek is verbysteek wanneer jy moeg gekyk is. Ek sit 'n ronde klippie in die rek, en wanneer ek die velletjie los, trek hy stil boontoe en die wind vat hom en vat hom; dis of hy nie wil terugkeer aarde toe nie en ek kan hom tog nie met die oog volg nie want dit blits uit die wolk teenoor die olienhoutkoppies. Ek sê die nag moet hulle mooi toemaak, ek moet hardloop. Minder as 'n uur later maak die wolke dik; die blitse sit in 'n kring om die olienhoute. Dit reën dat die water hardloop.
Ons gaan na buite... Die wolke trek... En ek stuur hulle met die gedagte op alle olienhoute se spoor – ook dié tussen Koopmansfontein en Kuruman, dié om die Wondergat met die droomwater naby Rooigrond en Mafeking, die enkeles, die swakkes, die geiles van Keimoes se eilande.