Tel jou woorde – KleinletterchristeneArgieffoto (Foto: DariuszSankowski, Pixabay) Kry anderdag ‘n oproep van ‘n ontstoke VivA-gebruiker: Kan ek asseblief (op ‘n VivA-briefhoof – hy wil ‘n logo op sy ammunisie hê) ‘n brief skryf wat hy aan sy plaaslike koerant kan stuur oor hulle foutiewe gebruik van die kleinletter by die woord “christen”. Dis nie die eerste keer dat hy dit sien nie; dis vandat hulle daardie nuwe redakteur aangestel het wat Sondae gaan bier drink wanneer die res van die gemeenskap kerk toe gaan. Die klein veerpoot weet van God en sy gebod niks, en hy is doelbewus disrespekvol teenoor Christene/christene. Tyd dat die mannetjie vasgevat word. Ongelukkig kon ek die oom nie help nie. Die AWS stel dit baie duidelik dat afleidings van eiename (soos “Christen/christen” wat afgelei is van “Christus”) met ‘n hoof- of kleinletter gespel kan word. Dit is reël 9.18 en so lyk hy in sy onverdunde, oorspronklike volledigheid: Afgeleide byvoeglike en selfstandige naamwoorde van eiename (uitgesonderd multiwoordeiename, saamgestelde eiename wat met ŉ koppelteken vas geskryf word, geografiese eiename en taalbenamings) kan met ŉ hoofletter of ŉ kleinletter begin. Die skryfwyse met die hoofletter is ‘n wisselvorm. Nie ek, VivA of die AWS kan hom in sy woede ondersteun nie. Wat meer is, hierdie reël is baie lankal ‘n reël, dis nie in die onlangse (rooi) uitgawe vir die eerste keer so beskryf nie. Die oom kan dus ook nie beweer die huidige Taalkommissie het geknoei en die taal gaan verfomfaai om die agnostiese redakteurtjie te ondersteun nie. Die toentertydse Taalkommissie wat die reël geformuleer het, het ook nie geknoei nie, want geen Taalkommissie het nog ooit reëls uit hulle duime gesuig nie – reëls word vasgestel op grond van werklike taalgebruik soos wat dit in die taalgemeenskap voorkom, nie soos wat die Taalkommissie dink dit behoort te werk nie. Die reëls weerspieël gewoon wat aan die gang is, en wat in die taal aan die gang is, is dat die afleidings van eiename met ‘n hoof of ‘n kleinletter gespel word. Ek het die oom met praktiese voorbeelde probeer koudlei: Hoe skryf hy ‘n woord soos “Hertzogiet/hertzogiet”? Met ‘n hoofletter, seg hy. En “Marxis/marxis”? Ook met ‘n hoofletter, hou hy vol. En as hy dié afleiding in ‘n sin sou gebruik soos “Daardie redakteurtjie is ‘n regte Marxis/marxis”? Sou hy dit dan ook met ‘n hoofletter skryf? Daar is ‘n oomblik se huiwering. Ja, seg die oom, hy sou. Maar ek vermoed hy sê ja, want hy weet as hy nee sê, gaan hy die argument verloor. Die punt is, daar is sommige afleidings van eiename wat ons gemaklik met ‘n kleinletter skryf. As jy byvoorbeeld na daardie dralende koormurmerasies verwys waarna ‘n mens net luister as jou kanarie dood is, gaan jy nie sommer skryf dis “Gregoriaanse” koorsang nie; dis gemaklik “gregoriaanse” koorsang. Jy sal ook maklik skryf ‘n storie het ‘n “danteske” inslag of iemand wat homself soggens in die spieël soen, is ‘n “narcissis”. Daardie woorde is almal van persoonseiename afgelei, en die kleinletter daar pla nie. Trouens, min mense wat ek ken, gaan na laasgenoemde selfliefhebber as ‘n “Narcissis” verwys. Ek vermoed baie mense gaan die hoofletter in daardie geval as foutief beskou. Dit is nie – die reël sê dis ‘n wisselvorm – maar gebruiksfrekwensie leun sterk oor na die kleinlettervorm. Wat in die werklikheid gebeur, is dat die wisselvorme by hierdie soort afgeleide woorde nie by ‘n bepaalde voorbeeld voorkom nie (ons wissel nie tussen “Narcissis/narcissis” nie), die wisseling kom voor in die kategorie self. Ons skryf sommige afleidings (soos “Christen”) makliker met ‘n hoofletter en ander (soos “narcissis”) makliker met ‘n kleinletter. En dis presies wat die reël sê – skryf jou woorde soos wat jy dit wil skryf – maar die oom wil woorde kan kies waarvoor die reël nie geld nie. Reëls werk nie so nie. Reëls geld vir die hele taalgemeenskap, nie net vir een persoon nie. Hoekom pla dit die oom dan dat ‘n mens “christen” kan skryf? Want die oom maak dieselfde fout as wat baie taalgebruikers maak – hulle dink die hoofletter hou verband met eerbied. Hy wil “Christen” skryf, want hy wil sy eerbied daardeur teenoor Christus betoon. Dis nie ‘n hoofletter se werk nie. ‘n Hoofletter se werk is (in hierdie geval) om die eienaam te merk. “Christus” word met ‘n hoofletter gespel, want dit tree as eienaam op. (Eintlik is “Christus” nie ‘n eienaam nie, die eienaam is “Jesus”; “Christus” kom uit die Hebreeus en beteken “gesalfde”, maar goed, dis ‘n ander blog.) Dieselfde reël (AWS 9.3) geld vir ander eiename: Narcissus, Hertzog, Karl Marx, Ali Baba, Boeddha, Marilyn Monroe, Vladimir Lenin, Adolf Hitler, Albert Schweitzer, Buzz Lightyear en Johann Sebastian Bach se name word almal met hoofletters geskryf, ongeag wat ons van hulle dink en hoe ons oor hulle voel. Dis die eienaam wat die hoofletter noodsaak, nie eerbied nie. Op dieselfde manier het eerbied niks te make met die afleidings van eiename nie. Ons skryf hierdie afleidings met ‘n hoof- of kleinletter na gelang van hoe “naby” ons dink hierdie woorde aan die eiename is. As “Christen” vir jou naby aan “Christus” is, skryf dit gerus met ‘n hoofletter. As “narcissis” vir jou min met “Narcissus” te doen het, skryf dit gerus met ‘n kleinletter. Maar dis nie die Taalkommissie se werk om te bepaal hoe naby of hoe ver afleidings van eiename aan die eienaam vir individuele taalgebruikers is nie. Die Taalkommissie kan net sê daar is afstand en taalgebruikers kan self kies hoe hulle dit wil hanteer. Onthou ook dat ‘n koerant (en ander ondernemings) dikwels ‘n stylgids het waarin daar aangedui word hoe sulke wisselvorme hanteer word – hulle besluit op een vorm en hou dan deurlopend in alle tekste daarby sodat daar nie in hulle publikasies tussen die twee vorme rondgespring word nie. Kan jy jou die konsternasie voorstel as die koerant sou skryf oor die “hertzogiete” en die “Malaniete” al is albei reg? In my familie sou dit ‘n skeuring oor ‘n Sondagmiddagetenstafel veroorsaak het. Eenvormigheid het ‘n doel, ‘n funksie en ‘n plek en dis die redakteur se werk om toe te sien dat dit toegepas word, al drink hy bier op ‘n Sondag. VivA-groete Sophia