Versindaba » resensies Bernard Odendaal
Posts Tagged ‘resensies Bernard Odendaal’
As die woorde begin droom
As die woorde begin droom. ‘n Keur uit die gedigte van Wilhelm Knobel. Saamgestel deur Johann de Lange. 2011. Bel Monte Uitgewers. Prys onvermeld. ISBN 0-620-48688-0.
Resensent: Bernard Odendaal, departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat
Wilhelm Knobel se voortydige oorlye in 1974, op 39-jarige ouderdom, is as ‘n gevoelige verlies vir die Afrikaanse letterkunde ervaar. Belangrike letterkundiges soos J.C. Kannemeyer en André P. Brink het destyds getuig hoe treffend sommige van sy verse en versvertalings vir hulle was.
Intussen het Knobel as digter ietwat in die vergetelheid geraak, ten spyte van twee waarderende artikels oor hom deur mede-digter Phil du Plessis wat onderskeidelik in 1985 (in Beeld) en 1995 (in Die Burger) verskyn het. Sowel Kannemeyer as Heinrich Ohlhoff en Helize van Vuuren sonder – in hul onderskeie, kort oorsigte oor Knobel se werk in Die Afrikaanse literatuur 1652-2004 en in Perspektief en profiel. ‘n Afrikaanse literatuurgeskiedenis (deel 2, 1999) – slegs sy lykdig “Elegie” uit vir enkele waarderende opmerkings. Saam met dié gedig verskyn net nog drie ander van Knobel in André P. Brink se omvangryke, driedelige samestelling van Groot verseboek van 3 jaar gelede.
Knobel se jongste broer, Deon, het enkele jare gelede egter as die handhawer en bevorderaar van dié Sestiger-digter se nalatenskap na vore getree. Hy het voordragprogramme uit sy oorlede ouboet se woordkuns saamgestel en by verskeie kunstefeeste opgevoer. In 2005 het ‘n eiehandige uitgawe van Twee siklusse gevolg, wat twee gedigreekse uit die digter se debuut, Bloedsteen (1966), bevat het. (Waar slegs ‘n drietal “grepe” uit die tweede siklus, “Bloedsteen”, in die gelyknamige debuutbundel verskyn het, is dit in sy geheel in Twee siklusse opgeneem.)
Met As die woorde begin droom, ‘n keur uit Knobel se ganse oeuvre, word hierdie ‘restourasiewerk’ volledig gemaak. In opdrag van Deon Knobel is die keuse deur Johann de Lange gedoen en die bundel saamgestel ter herdenking van die oorlede digter se vyf-en-sewentigste geboortedag verlede jaar.
Nie slegs ‘n ruim keur uit die gepubliseerde bundels (die genoemde Bloedsteen en dan Mure van mos uit 1970 en Nagelate gedigte uit 1976) is opgeneem nie; afdelings IV en V bevat ook ‘n vyf-en-dertigtal “[o]nversamelde verse (1956-1972)”, ‘n sewetal Afrikaanse vertalings van Jules Supervielle-gedigte deur Knobel (met, om moeilik begrypbare redes, nog een deur Phil du Plessis daarby), asook agt-en-dertig Engelse omsettings van Knobel-gedigte deur ‘n verskeidenheid vertalers, waaronder Deon Knobel en die digter self.
Die samestelling is mooi uitgegee. Dat die oog daarmee ook gehou word op ‘n moontlike herwaardering van Knobel se plek in die Afrikaanse poësiegeskiedenis, spreek uit die aanhalings wat die drukwerk op die omslag en sy binneflappe deurspek. Vergelyk:
Hierdie versamelbundel van Wilhelm Knobel sal beslis die aandag weer opnuut op hom vestig as digterlike herout van Sestig nog voordat Ingrid Jonker en Breyten met hul vrye verse gekom het.
– John Kannemeyer, persoonlike mededeling 24 Junie 2010
Voor mij is hij een van de indrukwekkendste Zuid-Afrikaanse dichters uit de tweede helft van de twintigste eeu (sic) … een dichter als Knobel laat je niet los, je keert steeds opnieuw naar zijn werk terug. […]
– Gerrit Komrij, NC Handelsblad (sic), 20 April 2000
Juis om hierdie rede is dit myns insiens jammer dat nie veel strenger in die keuringsproses omgegaan is met Knobel se werk nie. Die volledige publikasie van die “Bloedsteen”-siklus in Twee siklusse het al getoon dat die herhaalde kritiek oor die amorfe, prosaïese en derhalwe poëties spanninglose indruk wat ‘n groot deel van sy gepubliseerde gedigte maak, des te geldiger is ten opsigte van sy (voorheen) ongepubliseerde werk.
In meer as een gedig het Knobel gereageer op hierdie soort kritiek. ‘n Voorbeeld uit Nagelate gedigte:
So pas het ek geboorte gegee aan ‘n
selfvoldaan gee ek dit aan ‘n kollega
sonder verdere omhaal
skeur hy dit uitmekaar:
dis sonder die nodige ekonomie
en nuutheid geskryf
en duidelik prematuur
sal ek dit pynlik herskryf
en voorlê vir kritiek
of dit nou al stukkend skeur
en in die snippermandjie gooi waar
wat stront [sic].
Miskien sou Knobel ietwat ongemaklik gevoel het oor die kolligwerpery op alles wat hy nie self vir publikasie geoutoriseer het nie?
Die feit dat die skryf van verse – die kreatiewe aktiwiteit daaraan verbonde – deur Knobel gesien is as ‘n soort teenvoeter vir die bipolêre geestestoornis waaraan hy gely het, laat ‘n mens vermoed dat dit nie altyd net estetiese oorwegings was wat hom laat skryf het nie. Vergelyk die volgende twee gedigte uit Bloedsteen:
Aan die kritikus
Ek hoor jou al sê
met seker kennis
“Maar die Vorm …”
En wat kan ék sê
ek weet so min van prosodie
en voel net hoe hort my bloedstroom deur die heffings
en keer dat die krag nie dalk
êrens opdam nie:
dit mag katastrofies wees
en nie nét vir my vers nie …
Weer aan die kritikus
– Hoe kan jy so seker wees jy herhaal jouself nie?
– En wie’t miskien gesê ek is seker?
die woorde herhaal ek, ja,
tot die woorde meer word as die woorde
dinge, kole, wat brand deur brein en hand
mý dalk nog brand
in my sagtheid, wie weet?
– maar wié wil weet?
– Kén ek jou sluwe stem nie?
Trap! of ek brand jou
brand jou met kole van Bloedsteen
dat jy wéét!
Daarom ook dat die belydende element so voorop staan in die meeste van sy gedigte – dat talle van hulle in briefformaat geskryf is, of herinner aan dagboekinskrywings (anekdotes, portrette en sketse, vasgelegde stemminge en indrukke). ‘n Groot aantal gedigte in As die woorde begin droom is byvoorbeeld titelloos.
Trouens, in een so ‘n titellose (plek-plek ietwat troebel geformuleerde) gedig uit Nagelate verse identifiseer Knobel hom uitgesproke met die gevoelsuitstorting en belydeniskuns van die Dertigers (in opposisie tot die objektiverende beeldingsvers wat deur die werk van byvoorbeeld D.J. Opperman en die ietwat latere Ernst van Heerden gangbare munt in die Afrikaanse digkuns geword het):
Dat dit sieklik is om te skryf oor die hart
word deur die meeste tydgenote streng beaam
Maar skryf oor die broos glas
wat gehoorsaam tril as die vinger dit tik:
dis genoegsaam indirek om die jongste resensent
se oor simpatiek in dié rigting te neig
En skryf oor die lyf
van die koel sinlikheid van Dertig
en die ewige roering van wier en vin gestroop
word vir die nuwe direktheid luidkeels geloof
Hoe sal ons die hart en die liggaam ooit weer paar
as die hart in die rilling van glas verstar
en die lyf in siddering van saad vervloei?
Belydenisse hoef natuurlik nie taal sonder poëtiese spanning te wees nie, en Knobel demonstreer dit met onder meer ‘n evokatiewe persoonlike herinneringsvers soos die volgende (uit Mure van mos):
Snikheet hang die middag oor die plaas
die geknars van die windpomp is stil
en geen luggie roer in die koring nie
verdwaalde skape skuil in die koelte van die boord
en knabbel af en toe aan die afgevalle perskes
In die groen wilgers voor die agterdeur klim kinders rond
Sien kan ‘n mens hulle nie
maar hulle skaterlag en gesels
val uit die ruigte soos ‘n vrolike spruit
of meng met die koel gekoer van die duiwe
Dan is alles skielik stil
as ‘n turende figuur in die kombuisdeur verskyn
en ‘n vrouestem roep “Marié, Rinie, Wilhelm!
Waar is die kinders tog?”
Dan as sy stap in die rigting van die windpomp en dam
waar die meidjies hulle voetsole met ‘n sandklip skuur
word die stilte in die bome nogeens onderbreek
en een vir een val die kinders uit die bome
oorryp lemoene in ‘n ontydige herfs[.]
Tel ek mý keur van treffende gedigte uit die Knobel-oeuvre, met verrekening van dié wat gebloemlees is in Ronel Foster en Louise Viljoen se Poskaarte. Beelde van die Afrikaanse poësie sedert 1960 (1997), in die Nederlander Gerrit Komrij se Die Afrikaanse poësie in ‘n duisend en enkele gedigte (1999) en in Brink se genoemde Groot verseboek-samestelling, kom ek by ‘n bietjie meer as drie dosyn gedigte uit wat myns insiens oortuigend bewys waartoe Knobel in staat was.
Dit is al ‘n prestasie wat nie gering geskat mag word nie, al sou ‘n mens nie Knobel op grond daarvan ‘n groot digter wou noem nie. Voeg hierby sy vroeë bydrae, alreeds in literêre tydskrifte in die middel-vyftigerjare, tot die vestiging van die vryevers as vormeksperiment van voorkeur onder die Sestigers (waarskynlik onder die invloed van die Nederlandse Vyftigers), en dis duidelik dat Knobel, minstens literêr-histories, ‘n stewige plek in die Afrikaanse poësiekanon beklee.
Dís wat hierdie keur deur Johann de Lange onderstreep.
Tags: resensies Bernard Odendaal, Wilhelm Knobel
Posted in Resensies | Comments Off on As die woorde begin droom
Onder die appelboom
Onder die appelboom. ‘n Keur uit die gedigte van Rutger Kopland. Vertaal en ingelei deur Daniel Hugo. Protea Boekhuis. ISBN 978-1-86919-404-8. Prys: R140. 103 bladsye. Sagteband.
Die lees van Onder die appelboom het weer die spyt by my laat opwel oor ‘n mens eintlik so min vertaalde poësie in Afrikaans gepubliseer sien.
In die afgelope dekade was daar sporadies enkele bundels en bloemlesings met sulke vertalings op die rakke te kry. Dit, tesame met André P. Brink se insluiting van ‘n klompie vertaalwerk in die 2000- en 2008-uitgawes van Groot verseboek, wou lyk na ‘n belofteryke prikkeling in dié rigting – ‘n verblydende ontwikkeling parallel aan die groei in gepubliseerde oorspronklike Afrikaanse digwerk sedert die millenniumwending.
Maar, helaas: Die vertaalde keur uit die Vlaming Herman de Coninck se werk, byeengebring in Die lenige liefde uit 2009, was die laaste roering in dié harmansdrupstroompie in ons digkunslandskap.
Dit kan maar net wees omdat die meeste Afrikaanse poësielesers hul sente twee-, driemaal omdraai, en dan liefs anderpad kyk, as dit by vertaalwerk kom.
Met Onder die appelboom wys Daniel Hugo en Protea Boekhuis wéér – hulle was ook die vertaler-en-uitgewer-kombinasie van Die lenige liefde – wat sulke lesers ontbeer.
In die kort inleiding tot die keur verduidelik Hugo dat Kopland (skrywersnaam van Rutger H. van den Hoofdakker) se digstyl gekenmerk word deur “die eenvoudigste taalgebruik denkbaar”. Hieraan voeg Kopland dinamiese nuanserings toe deur, onder meer, “ongewone enjambemente wat versreëls dikwels op lidwoorde, voegwoorde en voornaamwoorde laat eindig”. Sodoende druk hy sy “mistieke ervaring van die werklikheid” uit, verwoord hy “[huiwerend maar suiwer] die ylste natuurindrukke, die vlugtigste gevoelens en gedagtes”. Hy skryf ook graag “digterlike besinnings oor die mens se belewenis van die tyd”.
Dit alles geskied met skeute milde humor en ironie, wat die sentiment help beheers.
Want, blykens die keur in Onder die appelboom, is Kopland hoofsaaklik ‘n digter van die (onverwagte, selfs onverdiende) geluk, van die onvermydelikheid van die toevallige, vervlugtigende skoonheid – en wat derhalwe kwalik deur die kuns vasgegryp kan word. Die poskaart-motief is nie verniet so ‘n opvallende een in dié gedigte nie. Vergelyk die slotdeel van “Voorskrifte vir die skryf van ‘n poskaart en ‘n voorbeeld”:
Skryf dus byvoorbeeld: Hier, Augustus, Geliefdes, hier
is ‘n poskaart, sien julle daardie pleintjie, die hond
wat in die son slaap, die ou man in die skadu,
hoe toevallig is dit, hierdie pleintjie, die son en die
skadu, die hond en die man, ek lê en slaap in
myself, ek sit al sittend in myself, ek is alles,
ek weet ‘n mens lees dit nogal dikwels, jy kan geluk
nie ontvlug nie, dit haal jou in, waar jy ook al gaan,
so is dit, maar ekself weet van niks nie, julle X.
‘n Innemende, geheimnisvolle eenvoud – dus net ‘n oënskynlike eenvoud – lok ‘n mens al dieper die bundel in. En die goedige, ontwapende spotdrywery met ‘diepsinnigheid’ by mense, ook by digters, geniet ‘n mens in hierdie konteks terdeë (“Oneindig baie probleme”; “Diep gesprekke”).
Vandaar dat die uitgewer in die bekendstellingsbrief die verwagting uitspreek dat Onder die appelboom “baie gewild onder Afrikaanse lesers” gaan wees.
Ek hoop van harte so. Dié verse – deur ‘n man wat al veertig jaar lank ‘n “stille krag” in die Nederlandse poësie is (Hugo in die inleiding) – is deurgaans bekoorlik; verdíén om druk gelees te word.
Soos in vorige publikasies van sy versvertalings uit Nederlands laat Hugo telkens die oorspronklike gedigte langs die vertaalde weergawes verskyn. Die vergelyking tussen die Nederlandse en Afrikaanse weergawes word hierdeur ‘n verdere boeiende speurtog vir die geïnteresseerde leser.
‘n Mens beleef via die omsetting iets van die sekure sorg van die digter om nét die regte, klinkklare segging te vind vir die misterie-in-die-gewone wat hy wou evokeer. Jy bemerk ‘n leesteken of ‘n enjambement, ‘n woordkeuse of ‘n sinswending wat deur die vertaler ‘n aks verskuif word tussen bron- en doelteks, en jy skuif dit in jou geestesoog terug en ontdek: Dis dieselfde ongrypbaarheid waaroor dit gaan – en dis eintlik om ‘t ewe, eintlik ewe lieflik, hoe die digter en die vertaler dit wil sê. Die Afrikaans en die Nederlands word ‘n bevallige, aan mekaar diep verbonde tweeling.
Let maar op hoe, in die volgende reëls uit die titelgedig, die in Afrikaans al ouderwets klinkende “langes” (vir “langs”) op funksionele wyse iets van die ouer liefdespaar se ervaringswêreld oproep, en sodoende iets toevoeg aan die oorspronklike Nederlands – terwyl die dubbelsinnige moontlikhede van die Nederlandse “zacht” nie in die Afrikaanse omsetting sit nie. Oor-en-weer gelees is al daardie konnotasies egter teenwoordig.
gelukkig kwam er iemand naast mijzitten, om precies te zijn jijwas het die naast mij kwam
onder die appelboom, zeldzaam
voor onze leeftijd. gelukkig kom iemand langs mysit, om presies te wees jyis dit hier langes my
onder die appelboom, buitengewoon
mild en naby
vir ons leeftyd.
“Mild en naby” is hoe ook die twee susterstale by mekaar sit, hier en in die hele bundel.
Tags: Daniel Hugo Onder die appelboom, Onder die appelboom resensie, resensies Bernard Odendaal, Rutger Kopland Onder die appelboom
Posted in Resensies | Comments Off on Onder die appelboom