In ’n referaat gelewer by ’n akademiese kollokwium by die Universiteit van Pretoria op 1 November, reflekteer Candess Kostopoulos oor wat ’n “laer” is: ’n sirkulêre struktuur wat dié aan die binnekant moet beskerm, maar wat (as daar gedink word aan letterlike ossewaens) ook beweeglik is en verskuif kan word. Die doel van “Ontlaering” (’n driejaarprojek wat georganiseer word deur myself by die Universiteit van Pretoria, Mathilda Smit by die Universiteit van die Vrystaat en Janien Linde en Wemar Strydom by Noordwes-Universiteit) is om op verskeie manier te dink oor die “laers” (uitsluitende maar ook beskermende sisteme) wat ’n invloed het op die maniere waarop Afrikaanse literatuur op skool en universiteitsvlak onderrig word. ’n Volgende stap sal dan wees om te besluit of hierdie laers verander, of heeltemal oopgebreek, moet word.
Willie Burger het in sy hoofrede ook die maniere waarop Afrikaanse departemente al in die verlede met hierdie probleme omgegaan het, bespreek. Hierdie historiese refleksie is nodig sodat daar geleer word uit die verlede. Persoonlik het dit my ook laat besef dat ontlaering ’n voortdurende proses is en, omdat die wêreld altyd verander, daar altyd weer nuut gedink moet word oor onderrig. As dosent is dit soms vir my makliker om terug te val op dit wat ek in die verlede gedoen en gedink het, eerder as om nuwe probleme en moontlikhede raak te sien.
Bettina Wyngaard sluit aan by hierdie opmerkings deur te noem dat om oor taal en letterkunde te praat, nie net ’n intellektuele oefening is nie, maar dat dit altyd ook polities is. Sy sê dat dit vir bruin mense altyd ’n politieke keuse is om in Afrikaans te skryf of te praat, al dan nie. Omdat dit polities is, is dit belangrik dat ontlaering nie net ’n gesprek bly nie, maar uitgeneem word, ook na die (dikwels afgeskeepte) platteland. In sy antwoord op Thys se vraag oor die laers in Afrikaans, verwys Alfred Schaffer ook na ander kulturele laers, buiten ras, wat ’n invloed het op Afrikaanse klaskamers (op skool- en universiteitsvlak), soos byvoorbeeld geslagtelikheid en klas. In hierdie verband noem Andries Bezuidenhout dat klas te dikwels afgeskeep word in gesprekke oor identiteit. Waar die hedendaagse identiteitspolitiek, volgens hom, te dikwels verdeel (Bezuidenhout noem nie enige voorbeelde nie, maar ek vermoed hy verwys byvoorbeeld na gesprekke oor wie die reg het om te praat in spesifieke situasies), terwyl ’n fokus op klas die potensiaal het om saam te bind weens die lang geskiedenis van klasstryde.
Schaffer noem ook dat Nederlanders, in sy ervaring, meer sukkel om te erken dat hulle literêre kanon histories wit is – die gesprek oor wie gekanoniseer word vind al geruime tyd in die Afrikaanse letterkunde plaas. Waar Afrikaanse akademici vroeër na Nederland gekyk het vir ’n Europese model, kyk Nederlanders nou na Suid-Afrika vir voorbeelde oor hoe om die post- en dekoloniserende situasie aan te spreek in literatuur en in die letterkundeklaskamer. Die verwysing na kanonisering herlei die gesprek na watter tekste deur onderwysers en dosente voorgeskryf word. Bettina Wyngaard sê dat die boeke wat voorgeskryf word, moet spreek tot die leefwêreld van studente. Hierop reageer Thys Human met ’n volgende vraag – in hoe ’n mate moet studente se verwagtinge en ervarings nie net bevestig word nie, maar ook uitgedaag word ? Wyngaard sê dat dit alles goed en wel is, as die uitdaging wel produktief is. As dit net vervreemdend is en vir sekere studente sê dat hulle altyd die Ander is, help dit nie. Sy daag ook die onderskeid tussen sogenaamde hoë en lae letterkunde uit en vra of dit nodig is. As skrywer van misdaadfiksie is haar ervaring dat dit net akademici en resensente is wat hierdie onderskeid tref – lesers gee nie om nie en populêre fiksie maak dikwels meer gesprekke moontlik as “hoë literatuur”.
Na verskeie vrae uit die gehoor aangespreek is, vra Human vir die deelnemers waarvoor hulle hoop met betrekking tot die toekoms van die projek. Andries Bezuidenhout se antwoord is dat Afrikaanse musikante in verskeie opsigte ander kultuurwerkers vooruit is, en dat ’n projek soos “Die Wasgoedlyn” (http://www.diewasgoedlyn.co.za/) besig is met baie van dieselfde tipe ontlaeringgesprekke en dat hulle betrek kan word.
Kurrikulumontwerpbenaderings van Suid-Afrikaanse skoolkurrikula: ’n kritiese perspektief op die kurrikula vir Afrikaans (Huistaal)
Andries, 'n woordeman en digter, maar ook kunstenaar en sanger weet daar is 'n reuse-verskil tussen iets doen en daaroor praat en hy sal nie aanstoot neem as ek hom dit herinner nie. En Andries, jy dreig en dreig en dreig, maar jy't nog nie jou nuwe songs vir ons kom speel nie.
Ek moet net vir Andries verdedig - die fout is myne. Ek het weer na my aantekeninge gaan kyk en eintlik het hy juis gesê dat julle al baie van hierdie idees geïmplimenteer het. Sy punt was eintlik juis dat julle goed al verby gesprekke geneem het.