Die harde werklikheid oor persvryheid in Suid-AfrikaArgieffoto Die afgelope naweek is bekend gemaak dat 150 van die SABC se personeel aangekla word van bedrog. Dit is gewis ŉ angswekkende getal, maar vir ons hier in Suid-Afrika is dit maar net nog ŉ dag in ŉ plek wat deur die Verenigde Nasies as ŉ “wonderwerk” voorgehou word. Hierdie nuus hou verband met ŉ groeiende tendens wat op die lange duur ernstige gevolge vir vryheid in Suid-Afrika kan inhou: persvryheid. Die Suid-Afrikaanse grondwet waarborg natuurlik persvryheid uitdruklik wanneer in artikel 16(1) verklaar word dat elkeen die reg het op vryheid van uitdrukking, wat insluit die vryheid van die pers en ander media. ŉ Harde werklikheid het oor die afgelope twintig jaar die land egter getref, naamlik dat grondwetlike “waarborge” in teorie nie noodwendig beteken dat iets in die praktyk gebeur nie. In Suid-Afrika hang die realisering van grondwetlike waarborge in ‘n groot mate van die politieke wil van die meerderheidsregering af. En die politieke wil word bepaal deur wat ook al in die regerende party se belang is op die korte duur. Ongelukkig het die ANC ŉ lang, ongemaklike geskiedenis met die media. In 1991 het die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge ‘n seminaar oor persvryheid gefasiliteer. Verskeie joernaliste wat gedurende die 1980’s politieke verslaggewing in Suid-Afrika se townships gedoen het, het daar verklaar dat hulle oneerlik was in hul beriggewing. Hierdie harde werklikheid behels onder meer dat die Suid-Afrika van vandag nie oor persvryheid beskik nie. Die onafhanklike waghondorganisasie wat vryheid oor die wêreld heen monitor, Freedom House, bestempel Suid-Afrika se media as slegs “gedeeltelik vry”. Enkele van die redes wat aangevoer word waarom Suid-Afrika se pers nie as “vry” bestempel kan word nie, sluit in: • Wetgewing wat die media verbied om op sekere plekke te funksioneer, soos die National Key Points Act. • Die aanvaarding van die Wetsontwerp op die Beskerming van Staatsinligting, wat aan die regering oordrewe mag gee om inligting as “geheime inligting” te verklaar en wat die publisering van daardie inligting kriminaliseer. • Politieke druk wat deur regeringsamptenare geplaas word op joernaliste wat negatief verslag doen oor die regering. ŉ Goeie voorbeeld hiervan is die arrestasie van die Sunday Times joernalis, Mzilikasi wa Afrika, nadat hy verslag gedoen het oor korrupsie in die Suid-Afrikaanse Polisiediens onder die voormalige nasionale polisiekommissaris, Jackie Selebi. • Politieke druk op die media om meer “patrioties” te wees en by implikasie oordrewe fokus op die regering se suksesse te plaas, terwyl die regering se mislukkings nie in die pers aandag mag geniet nie. • Die dreigement dat ŉ staatsbeheerde mediatribunaal ingestel moet word met die doel om die media te monitor vir beriggewing wat na hul mening goed of sleg is. • Toenemende kritiek teen die staatsbeheerde SABC, wat in hul beriggewing al hoe meer pro-ANC raak en al hoe minder lugtyd gee aan opposisiepartye en drukgroepe wat die ANC kritiseer. Thomas Jefferson het gesê dat mense se vryheid uiteindelik afhang van die vryheid van die pers en dat dit nie moontlik is om persvryheid te beperk sonder om dit geheel en al te verloor nie. Persvryheid beteken nie dat die media verhewe moet wees bo kritiek nie. In ŉ werklik vrye demokrasie behoort media-instellings vry te wees om te besluit waaroor en hoe hulle verslaggewing doen. Net so behoort die publiek vry te wees om self te besluit watter media-instellings hulle gaan ondersteun. Persvryheid in Suid-Afrika is beslis nie verlore nie. Daar is steeds uitstekende joernaliste en media-instellings wat elke dag sorg dat ek en jy ingelig bly oor wat rondom ons gebeur. Hierdie mense kry nie genoeg erkenning vir hulle aandeel in die vryheid wat ons wel geniet nie. Maar om te beweer dat Suid-Afrika oor ŉ werklik vrye pers beskik, is eenvoudig nie waar nie.