Regering het plan as jy grond wil skenkMinister Thoko Didiza. Foto: Jairus Mmutle/GCIS Die regering gaan binnekort ‘n wetsraamwerk aankondig waarbinne Suid-Afrikaners wat die vermoë en die behoefte het, grond kan skenk vir grondhervorming. Dié aankondiging is Woensdag gedoen deur die minister van landbou, landelike ontwikkeling en grondhervorming, Thoko Didiza, tydens ‘n voorlegging aan die parlementêre ad hoc-komitee oor die wysiging van art. 25 van die Grondwet om onteiening sonder vergoeding te vergemaklik. Didiza het nie verdere besonderhede oor sulke grondskenkings bekend gemaak nie, maar het wel, soos amptenare van haar departement in ‘n latere tegniese voorlegging, gevra dat die howe nie te vroeg in die proses van grondonteiening betrek word nie. Hoewel nie die minister of haar departement alte duidelik oor die kwessie was nie, blyk dit moontlik te verwys na die voorstel dat alle gevalle van nul-vergoeding by onteiening outomaties na die hof verwys word – wat in praktyk sal beteken die onteiende sal moontlik nie regskoste hoef te betaal nie. Voorts het Didiza ‘n oorsig gegee van wat haar departement beskou as die grootste wetsuitdagings met grondhervormings die afgelope 27 jaar. Sy het in herinnering geroep dat die Heropbou- en Ontwikkelingsplan (HOP) voorsien het dat 30 miljoen hektaar teen 1999 oorgedra sou word na individue wat in die vorige bedeling nie grond kon besit nie. Dat daar nie voltyds regters in die Grondeisehof is nie, dat mense toe nou eers van 1995 tot 1998 kon grondeise indien, dat navorsing oor grondeise lank neem en dat ‘n praktyk van gewillige koper en gewillige verkoper gevestig geraak, het, was volgens Didiza groot uitdagings, asook die rekord van eienaarskap oor die grond, en wat presies regverdige en regverdigbare vergoeding vir eiendom behels, wat tot vele hofsake gelei het. Sy het nie na wanbestuur, onbeholpenheid of korrupsie verwys nie. Didiza het wel na swak koördinering deur die staat verwys, en dit daarvoor geblameer dat soveel begunstigdes geldelike uitbetalings bo grond verkies het. Sy het die ad hoc-komitee versoek om groter duidelikheid te verskaf oor hoe nul-vergoeding bepaal sal word, oor die rol van howe en oor faktore wat by vergoeding vir onteiening in ag geneem moet word. Oor die EFF-hoofsweep, Floyd Shivambu, se voorkeur dat die staat alle grond moet besit het die minister eerder ‘n reeks verskillende maniere van grondbesit voorgestel. Die ad hoc-komitee sal volgende week voorleggings van die departement van openbare werke aanhoor. Intussen het die parlement se regsadviseurs nege punte uitgelig waaroor die ad hoc-komitee besluite sal moet neem: * Word nul-vergoeding reeds in die Grondwet vervat? * Is die komitee besig om sy mandaat, om dit wat implisiet in die Grondwet is, eksplisiet te maak, te oorskry? * Is die voorgestelde veranderings aan die Grondwet ongrondwetlik? Dus: bots dit met ander dele van die Grondwet? * Moet daar na “sonder vergoeding” verwys word eerder as na “nul-vergoeding”? * Moet onderskeid getref word tussen grond en die verberings daarop? * Wat moet die rol van die howe wees? * In watter mate moet die Grondwet hom oor omstandighede van onteiening uitlaat? * Wat is die uitwerking van en op internasionale reg? en * Watter botsings kom voor met die Onteieningswetsontwerp?