Word Woordryk - Afrikaans.com
Die woord is vir die eerste keer gebruik ten opsigte van Richard Neville (oorlede 1471), graaf van Warwick, wat verantwoordelik was vir die onttroning van koning Henry die Sesde en sy vervanging deur koning Edward die Vierde. Hy was ontsaglik ryk en het baie invloedryke en magtige mense geken. © WAT
1 Deeg wat in ‘n verskeidenheid van vorme voorkom en berei word deur dit in water te kook.
2 Gereg berei van gekookte pasta.
Uit Engels pasta, uit Italiaans pasta, uit Latyn pasta “deeg”. © WAT
(na Prokrustes, rower i.d. Gr. mitologie, wat reisigers met oënskynlike gasvryheid genooi het om by hom te oornag, hulle dan gevange gehou het en in ‘n bed probeer pas het deur hulle lywe uit te rek of hulle ledemate af te kap as hulle nie daarin gepas het nie). Beleid, raamwerk of stelsel waarin iets geforseer word om in te pas, gewoonlik deur dit ingrypend te verander: Die internasionale atletiekliggaam probeer met die nuwe regulasie om vir Caster Semenya op die Prokrustesbed in te pas. ≈ ‘n Neiging bestaan by party mediamense om tekste voor publikasie op ‘n Prokrustesbed te plaas en vernuwende taalgebruik uit te redigeer (Die Burger, 12 Jan. 2004, 11). © WAT
takseer, ww., het getakseer.
1 Waarde bepaal, skat: ’n Eiendom takseer. Die skade na ’n storm probeer takseer.
2 Beoordeel: Iemand lig takseer. Hoe takseer jy haar?
Iemand op sy baadjie takseer Iemand op sy voorkoms beoordeel.
Uit Nederlands taxeren, uit Frans taxer, uit Latyn taxare “skat, bepaal”. ©WAT
1 In oud-Griekeland, ’n persoon met redenaarstalent wat groot invloed op die volksvergadering en daardeur op die regering uitgeoefen het: Perikles is die bekendste demagoog van die Grieksedemokrasie.
2 Iemand wat na heerskappy strewe deur op die laere hartstogte van die gepeupel te werk, of politikus of leier wat munt slaan uit maatskaplike onrus: Nog nooit het die geskiedenis ‘n demagoogvir ‘n held aangeteken nie (C.J. Langenhoven). Dis die mag van groot demagoë om mense soos skape aan te ja (N.P. van Wyk Louw).
Iemand wat met twee persone getroud is. © WAT
soekram s.nw., soekramme.
Ram wat by ‘n trop ooie ingejaag word om bronstige diere uit te wys, waaraan ‘n voorskoot of sak om die lyf vasgebind word, sodat hulle nie die ooie kan dek nie en die ooie vir handdekking uitgehaal kan word; sin. voorskootram: Ooie wat in 1938 gebore is, is saam in dieselfde kudde op Elsenburg gehou en hul geslagsbedrywigheid is deur middel van soekramme bepaal (P.J.J. v. Rensburg in Boerd. S.A., Julie 1950, 220). (Ook opgeteken in Namibië). © WAT
ploeter ww., het geploeter.
1 Om op ’n sukkelende manier te werk te gaan sonder noemenswaardige sukses:Sommige politici ploeter steeds voort met ’n uitgediende visie wat ver tekort skiet. Haar toespraak was ’n onverstaanbare geploeter.
2 Rondplas, gew. op ’n morsige manier: Die olifante bad en ploeter en speel dan ewe rustig in die water. Uit Nederlands ploeteren met die betekenis “in die water plas” (1800), “om te grom” (1700) en in die Middeleeue “om te babbel, om ’n kabaal op te skop”. ©WAT
ploert s.nw., ploerte.
1 Versukkelde of gemene, onbeskofte persoon met ’n lae opvoedingspeil: ‘n Ploert wat rook en gemorskos eet, sal net so lank leef as ‘n nie-rokende muesli-etende drawwer (Beeld, 16 Jan. 1988, 3). Die man is ‘n ploert wat met sy onskuldige dogtertjie getrou het (H.S. v. Blerk: Bantoms, 1949, 287). Die toeskouers is ploerte wat in dieselfde lig as die berugte Engelse sokkerboewe beskou kan word (Volksblad, 25 Jan. 2000, 8).
2 Kruiperige en snobistiese persoon wat dinge vir die skyn en nie uit oortuiging nie doen: Ongelukkig vind ‘n mens onder die vrouens in welsynsorganisasies dikwels die ploerte (Sarie, 1 Febr. 1961, 79). ©WAT
1 Vaal soos die kleur van as: Die veld is asvaal van die droogte. So blomtuin-vol van kleure die asvaal ou Karoo (C.L. Leipoldt).
2 Baie vaal of bleek: Asvaal van die honger. Jou asvaal skrik.
3 Asof dit jou nie aangaan nie, asof jy nie daarby betrokke is of nie daarvan weet nie: Ek is die skuldige, maar ek hou my maar asvaal. Sy vrou loop rond, maar hy is asvaal.
asvaal met ‘n naat. Sonder die minste sweem van agterdog, niksvermoedend. © WAT
Vryheid van handeling aan bande lê, of ontwikkeling, mag of invloed beperk: Hengelaars wat ‘n geruime tyd gekortwiek is deur ongure weer, kon weer puik vangste maak
(Suidwester, 8 Mrt. 1968, 5). Gutenberg se loopbaan is gekortwiek deur skuld,hartseer en uiteindelik blindheid (Lantern, Mrt. 1972, 52).Uit Ndl. kortwieken (1724 – 1726), ‘n samestelling van kort en wieken, met lg. van wiek “vlerk van ‘n voël, spesifiek as ledemaat waarmee hy vlieg”, en beteken letterlik “die slagpenne van een of albei vlerke van ‘n voël wegknip en sodoende verhoed dat hy wegvlieg”. ©WAT
penswinkels; penswinkeltjie (dikwels as verkleinwoord).
(geselstaal; skertsend) Skinkbord of plat bak waarin koopware rondgedra kan word en wat met ‘n band om die nek of oor die skouer van ‘n verkoper pas sodat die skinkbord of bak op die maag rus: Die venter met ‘n penswinkel met allerlei rookgoed en versnaperinge het ‘n deuntjie gesingpraat om sy ware te adverteer(Transvaler, 28 Sept. 1951, 7). Verkopers klim op stasies met hul mandjies en penswinkels op en verkoop hul blou pakke beskuitjies (A.P. Brink: Sempre, 1963, 101). ©WAT
(skertsend) (waarskynlik ŉ samestelling van verouderde Nederlands papelarden “huigelary” en koors)
1 ‘n Geveinsde siekte of ongesteldheid: Maak dat jy dadelik opstaan. Jou siekte is skoon papelellekoors en luisiekte (J.M. Friedenthal: Uilskuiken, 1936, 181). Vgl. IPEKONDERS.
2 Ontsteltenis, woede of vrees: Josephine het gehardloop om tant Meraai te gaan roep, al was ons so bang vir haar dat ons die papelellekoors gekry het as sy dit naby ons waag (Huisgenoot, 5 Jul. 1990, 42). Vgl. HORRIES, RITTELTIT, STUIPE.
(spier: ‹Middelnederlands spier, “wit vleis, veral die borsvleis, van pluimvee”) Selde ook, geselstaal, spierewit.
Baie, heeltemal of helder wit: ‘n Spierwit blom, duif, perd, trourok. Spierwit kapok, kneukels, linne, sand, sneeu, wolke. ≈ Kleintyd het ek spierwit hare gehad en was maar ‘n blekerige dogtertjie(Oggendbl., 17 Mei 1979, 6). Die bed was altyd keurig opgemaak met spierwit bo- en onderlakens, ‘n gehekelde deken en groot kussings met gehekelde valle (A. Blignault: Granaat, 1970, 31). © WAT
Op droë grond visvang
Vrugtelose pogings aanwend om ‘n geheim te wete te kom.
spekskiet ww., het spekgeskiet. Leuens vertel, grootpraat of oordryf:
Sy verbeelding ruk maklik hand-uit en dan skiet Oelie lekker spek (Unie, Mei 1978, 376). ‘n Mens hoor nou so baie hoe oom Jêk spekgeskiet het, maar ek self het hom nooit hoor lieg nie(Landbouweekblad, 19 Nov. 2010, 77).
Ook as s.nw.: Die jong kleuter se verbeelding hardloop met hom weg. Dis nie jok nie. Dis spekskiet (J. v. Elfen: Kleutersorg3, 1973, 34). Mense luister wanneer hy praat, want hulle weet hy hou hom nie op met spekskiet nie (Beeld, 17 Jun. 1999, E). © WAT
skobbejak s.nw., skobbejakke.
Skurk, of oneerbare, ongemanierde, niksbeduidende persoon: Hy is die wêreld se grootste Don Juan — en sy onbeskofste skobbejak (A.P. Brink: Pot-pourri, 1962, 12). Jy kry jou goeie ouens, jou wonderlike ouens, die donker, buierig introspektiewe ouens, die omstrede ouens, die skobbejakke(Beeld, 13 Des. 2001, 26).
Uit Ndl. schobbejak (1619), ‘n samestelling van schobben “krap, vryf ” en jak “kort baadjie”. Schobbejak ontstaan waarskynlik n.a.v. hawelose mense wat luise of skilfers uit hulle klere geskud het en moes steel om kos in die hande te kry. © WAT
Ook soms babalaas, babbelas en babelaas.
I s.nw. Naar, siek gevoel met swaar hoofpyn nadat ‘n mens te veel gedrink het; sin. haarpyn(verouderd), kater (verouderd): Baie mense moes al met die gevolge van ‘n babelas saamleef. Die dikkop-, droëmond-gevoel ná ’n aandjie uit, is natuurlik ook iets wat met die ouderdom ál erger raak (Volksblad, 26 Jan. 2013, E).
II b.nw. Naar, siek en kopseer deur die oormatige gebruik van drank: Hy is babelas.
Babelas is in Afrikaans herontleen aan Zulu i(li)babalazi uit Afrikaans bibberasie “een van die gevolge van oormatige drankgebruik.” In 1940 in Afrikaans opgeteken. © WAT
Dag in Februarie waarop ‘n kaartjie gestuur word aan iemand van wie jy hou of vir wie jy lief is.
Valentynsdag is vernoem na die heilige Sint Valentyn wat op 14 Februarie herdenk word. Die feesdag van Sint Valentyn is verbind aan die Romeinse fees van die Lupercalia waarop ongetroude vrouens hulle wens om te trou, kon uitspreek. Hulle name is op potskerwe geskryf en in ‘n kruik gegooi waaruit die mans dan vir hulle lootjies getrek het.
Die Eng. kerk het eeue later die seremonie afgewater tot die stuur van liefdesbriewe en dit simbolies verbind aan die tyd van die jaar wat die voëls begin paar. © WAT.
laai-laai b.nw. (geselstaal) Ook lai-lai.
1. (verouderend) Van allerlei of veral ongewone aard, of eienaardig: Kassiem swaai sy kombuismes: “Los jou laailaai praatjies en loop soek jou trawale” (J. Rabie: Sterwe, 1966, 107). ‘n Mens hoor laai-laai dinge as jy na skinderstories luister (Kaapstad).
2. In ‘n slegte bui, kort van humeur of astrant: Ken jy nie vir Mailie, / Mailie’s nie laai-laai nie, / Mailie is die barber van die jaar (I.D. du Plessis: Moppies, 1977, 77). My vrou is laai-laai vandag; bly maar uit haar pad! (Macassar).
Byna leeg: Die konfytblik is al boomskraap.
Byna op, feitlik gedaan: Die kos is boomskraap.
So te sê sonder geld: Ek is heeltemal boomskraap na so ’n lang vakansie.
Swaar, moeilik: Dit het boomskraap gegaan.
Samestelling van boom en skraap, na aanleiding van die laaste bietjie van iets, bv. kos, wat uit ’n houer se boom geskraap word. Eerste optekening in Afrikaans by Mansvelt (1884) in die afleiding boomskraapsel.
Ophou met werk, veral aan die einde van die dag.
Uit Xhosa – tshayile of Zulu – shayile, albei met die betekenis “slaan op ‘n voorwerp sodat ‘n geluid gehoor word”. Wanneer daar hard op bv. ‘n ploegskaar geslaan word, word hierdie ww. gebruik om aan te dui dat die werkdag begin of ophou. In Xhosa en Zulu beteken die woorde dus nie net “ophou met werk” nie, maar ook “begin werk”.
Fees op 25 Desember ter herdenking van Christus se geboorte.
Kers in Kersfees kom uit Nederlands Kerst wat weer kom uit Krist of Christ (gespel soos die Engels) (vroeër uitgespreek met ‘n harde K-klank wat ook die spelvorm met ‘n K verklaar) wat vroeër in Nederlands algemeen was vir Christus, ‘n Latynse woord. Die Latynse Christus kom uit die Grieks christos wat “gesalf” beteken. Letterlik beteken Kersfees dus “Christusfees”.
spiekeries b.nw (geselstaal)
Deftig, spoggerig of windmakerig: Sorg dat jy vanjaar ‘n vol romp het as jy byderwets wil wees, en as dit geruit en boonop geplooi is, is jy eers spiekeries (Beeld, 7 Jan 1983, 7).
Goed of agtermekaar: As jy getrou jou huisverband betaal en nie ander skuldprobleme het nie, lyk jou kredietstatus waarskynlik spiekeries (Netwerk24, 5 Jul. 2017, E)
Man, dikwels welgesteld of van aansien, wat plesier najaag, o.a. deur te fuif of te flankeer, soms sonder inagneming van konvensionele gedragsreëls of moraliteit: Prof. B. het homself verweer teen bewerings dat hy ‘n pierewaaier is en dat hy sy internasionale aansien misbruik om sy gewildheid by vroue bevorder (Suidwester, 18 Nov. 1970,5).
Almal het die prinses gewaarsku haar aanstaande is maar net nog ‘n pierewaaier (Huisgenoot, 1 Jan. 1981,82).
Uit Ndl. pierewaaiern (1666), ‘n seemanswoord wat tot die volkstaal deurgedring het, uit Russies pirowat “fuif”, ‘n afleiding van pir “feesmaal”.
Dis ‘n besonder rare mentaliteit wat ‘n professor op die mat roep, omdat sy ‘n gedig geskryf het, ongeag die strekking van die gedig (E. Britz in Kat, Aug. 1992,85).
Iemand onderkry of in ‘n moeilike posisie plaas: Hy is ‘n man met ‘n skerp intelligensie en ‘n vegter wat geen argument ontsien om sy teenstander op die mat te kry (nie) (Burger, 27 Okt. 1960,13).
Uit Bretons men “klip en hir “lang”.
Ook sissewinkel en siswinkel. (materiaalwinkel wat bedrukte katoen uit Indië verkoop”)
Kon hy nie maar maande gelede al besluit het nie? Nou moet julle die hele sitsewinkel kanselleer!(Sarie, 27 Jul. 1988,122).
Staatsvorm waarin fundamentele burgerregte konstitusioneel gewaarborg word, die wetgewende, regsprekende en uitvoerende magte geskei word en ‘n onafhanklike regbank toesien dat die staat nie sy magte oorskry nie; teenoor magstaat:
‘n Dikatatuur is met die idee van ‘n regstaat heeltemal onversoenbaar (G.D. Scholtz: Stryd, 1962, 291).
(Meester Poulle onderbreek by tye die gesprek met heftige uitroepe, soos “die skavuite!”, “sedisieuse opruiery!” (A.J.B. de Klerk: Weg, s.j., 25).Cassandra se vriende is ’n kleurvolle multikulturele groep. Onnodig om te sê dat die vieslike skavuite nie bestand is teen Cassandra en haar lojale en ondernemende helpers nie (Burger, 30 Aug. 2000, 8).
Slytige; slytiger, slytigste. (geselstaal; verouderd) 1. Wat nie sorgsaam is teenoor klerasie nie en wat dit wat gedra word, vinnig laat slyt: Jong seuns is gewoonlik slytig op skoeisel. – Die kinders is darem ook so slytig. As die ma nie haar hand aan hulle klere hou nie, dan loop hulle in toiings (A.H. Jonker: Plaasverdeling, 1932, 206). 2. Beproewend of uitputtend: Ons huis is vinnig besig om in ’n broeikas te verander. Alewig is daar potplante wat ingebring moet word totdat elke hoek en draai vol plante staan. Dis alles baie slytig op ’n huisvrou se senuwees (Huisgenoot, 31 Julie 1959, 59).
Slukhalse (ongewoon) 1. Vraat: Ruan is ’n regte slukhals, want hy kan maklik drie borde kos op een slag eet. 2. Iemand wat daarop ingestel is om hom- of haarself ten koste van andere te verryk, of wat misbruik van andere se gasvryheid maak en traag is om te gee of te deel: Die dokters is ’n klomp slukhalse. Joos sê hy kan enigeen na die goedkoop tradisionele geneser toe rekommendeer (D. Beukes: Meetsnoere, 1967, 34). Vgl. waaghals, nathals
Slungels: Manspersoon wat besonder lank, maer en onbeholpe of ongemaklik is en wat dikwels slordig en onversorg lyk: ’n Slap slungel van ’n man het kom oopmaak toe ek klop: die ene tandeloosheid en hare (A.P. Brink: Parys –Parys, 1969, 157). ’n Bleek slungel van ’n verkoopsventjie keer Thomas voor en plak ’n modieuse lapding op die toonbank neer (J. Rabie: Ark, 1977, 43).
MELKSNYSELS: Word jy slinger-om-die-smoel belowe, kry jy heerlike deegsnysels in melk gekook vir aandete (Burger, 3 September 2002, 7).
nurks, b.nw., nurkse.
Knorrig, nors of onaangenaam. Dat hy in sy diepste wese nie nurks, ongevoelig en koud van geaardheid was nie, getuig diegene wat in noue aanraking met hom gekom het (Vaderland, 23 Maart 1957, 9). Die Leier van die amptelike Opposisie verkies om met ’n nurkse houding afwysend een kant te staan (Vaderland, 1 Februarie 1961, 8).
Klein peervariëteit wat rond is aan die onderkant en opvallend spits na bo loop en vroeër veral in huistuine gekweek is: Die klein nooiensborsie was so ’n lekker outydse peertjie (R. v. Reenen in Die Burger, 19 Febr. 1963, 2).
ewone pos wat in vergelyking met moderne elektroniese kommunikasiemiddele stadig en baie meer arbeidsintensief is; sin. sloerpos.
Uit Nederlands vrijbuiter (1572 in bet. 1, 1903 in bet. 2), ’n afleiding met -er van vrijbuiten ‘roof, kaap, plunder’, met laasgenoemde ’n afleiding met -en van vrijbuit (1575) ‘buit verkry deur te roof of te plunder’, met laasgenoemde ’n samestelling van vrij ‘sonder betaling’ en buit ‘buit’. Duits Freibeuter, Engels freebooter. – Doedelsak –
Fees ter herdenking van Christus se geboorte op 25 Desember. Kers in Kersfees kom uit Nederlands Kerst wat weer kom uit Krist of Christ (gespel soos die Engels) (vroeër uitgespreek met ’n harde K-klank wat ook die spelvorm met ‘n K verklaar) wat vroeër in Nederlands algemeen was vir Christus, ’n Latynse woord. Die Latynse Christus kom uit die Grieks christos wat “gesalf” beteken, Letterlik beteken Kersfees dus “Christusfees”: Die eerste lettergreep van die woord Kersfees vertoon ’n heel interessante vervorming van die naam Christus (JJ Smith: Die Suiderstem, 24 Des 1937).