Daar word beweer dat goeie drama begin met ’n goeie teks. In die geval van Die gangsters is dit inderdaad Benoni Dehaeck se grotendeels rymende koeplet stem wat sterk deur die hele stuk weergalm met interessante bespiegeling oor waaroor die lewe eintlik gaan – en meer tot die punt – wie se lewe maak meer saak, en hoe en wie besluit daaroor?
En, al is die teks se neiging om van ’n preekstoel of seepkis gebruik te maak, word daar op ’n slim manier met die jin en jang, die reg en verkeerd, en al die skakerings van grys tussenin, ingekleur. Maar, net soos ’n mens nie ’n leerbeursie uit ’n varkoor kan maak nie, staan ’n teks nie op sy eie om ’n meesterlike teaterstuk op die planke te bring nie. Hier is waar die formidabele Marthinus Basson en die sterk geselskap inkom om ’n stuk te skep wat relevante en belangrike politieke en sosiale vraagstukke oopvlek en letterlik die gehoor uitdaag om dit – asook waar hulle op die spektrum inpas – te bevraagteken.
Een van die redes waarom dit werk, is dat Die gangsters ernstige werk is, met ernstige onderwerpe, maar dit neem nie homself so ernstig op nie. En diegene wat dink sepie akteurs is net dit, gaan kyk bietjie Die gangsters – waar daar ’n aangename verrassing op jou wag.
Die hoofstorielyn handel oor vier voorstanders van die ou “reënboognasie”-konsep – die swart Biskop, die wit Polisiekommissaris, die fanatiese Moslem en die bruin Minister van Welsyn wat byeenkom vir ’n gedenkdiens van Joe Jesus, ’n gangster-heilige wat vermoor is. Oënskynlik is dit ’n maklike konsep waarmee gewerk word – een wat amper soos eksperimentele teater voel op plekke en nie noodwendig ’n nuwe konsep van ’n toneelstuk binne ’n toneelstuk nie. Maar, daar is niks eksperimenteel oor Die gangsters nie. Alles is haarfyn beplan – van die kristalglase met vloeistof tot die weerklanke van die koor se refreine. En ja, daar is al baie geskryf en opgevoer oor die stryd tussen reg en verkeerd, maar daar is nie baie toneelstukke wat dit aanpak met soveel menslikheid en hart nie.
Basson het ’n goeie span spelers bymekaar gebring – jong akteurs wat met ervare name soos June van Merch, Basil Appollis en Stian Bam hul stemme met selfvertroue dik maak. Dean John Smith, Vashti Prins, Jurgen McEwan en Dean Olivier lewer uitmuntende werk in dié uitdagende, dog vermaaklike stuk. Een van die redes waarom dit werk, is dat Die gangsters ernstige werk is, met ernstige onderwerpe, maar dit neem nie homself so ernstig op nie. En diegene wat dink sepie akteurs is net dit, gaan kyk bietjie Die gangsters – waar daar ’n aangename verrassing op jou wag.
MET: June van Merch, Basil Appollis, Stian Bam, Keanen Engel, Dean John Smith, Jurgen McEwan, Jodecee Solomons, Melanie Scholtz, Vashti Prins, Dean Olivier, Destiney Reed, Adeline Lamohr en Arlin Bantam.
Ons lewe in ’n tyd waar daar geworstel word oor wie wie se land gesteel het (of wil steel) en ernstige bespiegeling oor wie die regte op Afrikaans behou en wie vir wie “toestemming” gee om Afrikaans te praat, en wie vertel wie se stories. Emosies loop hoog, want almal is iewers aan die woel om die raaisel op te los of die vuur verder te stook.
Dan woon jy die Suidoosterfees by en sien ’n aantal eenpersoon- en klein tweepersoonproduksies geskep deur jong teatermakers en kom tot die slotsom dat die toekoms van teater in ons/julle/hulle Suid-Afrika ten minste in goeie hande is. En, Afrikaans, soos gepraat, geskryf en geïnterpreteer deur alle rassegroepe is lewend, met kop omhoog op ons verhoë. Talle voorbeelde van jeugteater, onder meer bruin jeugteater, is onlangs gesien op die Suidoosterfees waar die Nasionale Afrikaanse Teater-Initiatief (NATi) ’n groot applous verdien omdat hulle die jonges die geleentheid te gee om hul werk op die planke te bring.
Van tienerteater (die finale ronde van die departement van kuns en kultuur se dramakompetisie vir skole) tot toneelstukke soos Kantel, Klippies van die grond, Rooilug, Dieselle, Sondag en Bossiekop, hanteer met kragtige stemme vraagstukke oor bruin identiteit, seksualiteit, die moderne samelewing en grondbesit.
In Kantel word die stryd om grondbesit met sensitiwiteit behandel deur die dramaturg Du Toit Albertze (ook die regisseur). Hier vervloei die storie van die bruin Bybie wat op die plaas agterbly en haar niggie Belinda, wat stad toe getrek het, met dié van die wit boer André.
In Bossiekop wys die jongelinge tot watter mate die kinkels in jou hare jou lewe as bruin meisie in hierdie land bepaal. Goeie konsep, maar hierdie stuk het nog werk nodig; hoewel daar snaakse oomblikke is en die geselskap hul tonge stewig in hul kieste het, hamer hulle die gehoor met die één konsep van “kroes” hare oor die kop.
In Dieselle is die klem op die bruin seunskind wat pa-loos op die Kaapse Vlakte grootword het en dikwels pa-figure vind in bendeleiers. Dit speel af in ’n tronksel en twee misdadigers se eie stories word vertel. Die teks moet verder ontwikkel, maar die vrae is belangrik: waar pas die jong mens wat nie net 100% misdadiger is nie, maar ook ’n mens met hoop en drome, by die samelewing in? Is ’n lewe van misdaad op die Kaapse Vlakte al waarborg vir ’n inkomste en ’n sin vir “behoort”, gegewe die werkloosheidsyfer?
Sondag is ’n eenvrouvertoning wat handel oor die worsteling van ’n wit dramastudent met ’n streng Calvinistiese, konserwatiewe opvoeding en wat ’n meer onkonvensionele, moderne lewe wil lei.
Rooilug is ongetwyfeld een van die hoogtepunte van die fees. Jefferson J Dirks-Korkee is iemand om fyn dop te hou. Hy is ’n puik storieverteller en ’n goeie akteur. Hierdie kragtoer van ’n produksie wat handel oor hoe gesinsgeweld kinders affekteer, vanuit die oogpunt van die kind, is ’n absolute wenner wat moet toer na al wat ’n saal in die land is.
Hierdie jong, talentvolle akteurs, skrywers en regisseurs skryf en speel met geesdrif en insig. Daar is ’n deurlopende draad in die stukke wat vra dat ons noukeurig moet kyk en aandagtig moet luister na wat hulle regtig op hul harte het. Hulle sê nie hulle het al die antwoorde nie, maar hulle het definitiewe vrae en insiggewende perspektiewe. En dit is uiteraard kenmerkend van goeie teater; om nie voor te skryf nie, maar om insigte uit te brei en om spieëls op te hou. En, hoewel die graad van sukses van die produksies verskil (mentors kan miskien ’n groot rol speel in die verdere ontwikkeling daarvan) is hierdie toneelstukke dapper, uitgesproke teater waarop ons trots kan wees.
Daar was ’n tyd toe minstens een groot klassieke werk jaarliks by die Afrikaanse kunstefeeste aangebied is, veral by die KKNK, en dis altyd goed ontvang. Dit het egter al hoe minder gebeur namate die aanbod van klassieke musiek en die geld daarvoor gekrimp het, en veral nadat ’n afsonderlike fees vir klassieke musiek ontstaan het.
Ook die US Woordfees se aanbod was aanvanklik klein, maar soos die fees gegroei het, het die program van klassieke musiek ook eksponensieel toegeneem. Hoe dan anders met ’n musiekdepartement op die dorp?
Vanjaar bars die Woordfeesprogram behoorlik uit sy nate. Met die geldelike steun van NATi (Nasionale Afrikaanse Toneelinisiatief) en die dryfkrag van Cornelia Faasen, met Mabet van Wyk as rasieleier, is besluit om in samewerking met Kaapstad Opera twee bestaande liturgiese volksmisse aan te bied, die Missa Luba en die Misa Criolla, asook ’n splinternuwe Suid-Afrikaanse opdragwerk.
Antjie Krog is genader om die teks te skryf vir ’n nuwe mis en die jong plaaslike komponis Antoni Schonken is gevra om die toonsetting te doen.
Marthinus Basson met sy onbegrensde verbeelding en diepgaande kennis van operaregie is die regisseur. Aan sy onverstoorde regterkant staan Pieter Bezuidenhout, bekende koordirigent van Pretoria, wat soos ’n vars bries ingewaai en met ’n ferm dog vriendelike hand die hele affêre musikaal bymekaar gehou het. Daarin is hy knap bygestaan deur die orkesleier Erik Dippenaar.
Laatmiddag op die eerste dag van die 2019 Woordfees sit die Adam Small-ouditorium stampvol in afwagting op die eerste uitvoering van Die nuwe verbond – ’n Misorde vir die universum.
Antjie Krog het by die Woordfeesprogram se bekendstelling die “Credo” voorgelees en reeds daar het jy agtergekom die betekenis van Die nuwe verbond se naam is letterlik – dit is so nuut dat dit nie eens ’n geestelike mis is nie, maar ’n sekulêre een wat toegespits is op die aarde “wat ly onder homo sapiens, besoedel, vernietig en vermoor word”.
’n Toneel uit die Mi(SA) wat op die US Woordfees opgevoer word. Foto: Jaco Marais
Die benamings van die tradisionele mis se komponente soos die Kyrie (Helie Eleison), Credo, Gloria, Sanctus, Dies Irae, Agnus Dei en Lux Aeterna word behou, maar die teks is splinternuut en beeldskoon.
Die Kaapstadse Operakoor het hulself al bewys as een van die beste operakore ter wêreld. Hoewel nie die volle koor deelneem aan die Missa Luba, Misa Criolla en Die nuwe verbond nie, maak hulle nietemin ’n groot klank waar nodig, maar bewys hulself ook as hoogs vaardig wanneer dit kom by die klankeffekte en spraakgedeeltes wat Schonken ingesluit het. Dat hulle enigsins die tawwe woorde van onder meer die “Gloria” baasgeraak het, behoort aan hul elkeen ’n medalje te besorg.
Brittany Smith, Ané Pretorius, Ernestine Stuurman, Makudupanyane Senaoana, Monwabisi Lindi, Siphesihle Mdena, Garth Delport en Christine Bam kwyt hulle uitstekend van hul taak met hul onderskeie solo’s. Veral Bam het haarself onderskei met sterk diksie en die knap hantering van die omvang van haar solo.
Amanda Strydom, ook die solis in die Misa Criolla, vertolk die rol van die priester wat tussendeur fragmente teks voordra. Sowel die spirituele as die sekulêre fragmente behartig Strydom met die nodige vuur en gravitas. ’n Mens vermoed sy het in die vervloeking van die berg in die “Agnus Dei” ’n ekstra “jou bliksem” ingewerk, maar dit het geensins afbreuk gedoen nie. Trouens, skielik was almal se aandag weer presies waar dit moes wees.
In die Missa Luba en die Misa Criolla, asook in die Die nuwe verbond het die insluiting van kontemporêre verwysings deur ’n aantal hoogs bekwame dansers onder leiding van die choreograwe Sifiso Kweyama en Ina Wichterich ’n belangrike ekstra laag betekenis bygevoeg. Basson was nog altyd ’n voorstander van sterk visuele beelde en die dansers speel ’n belangrike rol in sy visie vir die Mi(SA), so ook die stel- en kostuumontwerp deur Michael Mitchell en die atmosferiese beligtingsontwerp deur Chris Pienaar.
My wens vir Die nuwe verbond – ’n Misorde vir die universum is dat dit uitgevoer sal word die dag as Antjie Krog na die podium stap om die Nobelprys vir Letterkunde te ontvang. Dié teks is ’n hoogtepunt in ’n oeuvre bestaande uit hoogtepunte.
*Die Mi(SA) word Saterdag om 14:30 en Sondag om 19:30 uitgevoer. Dit word ook op die Suidoosterfees in April in Kaapstad uitgevoer.
Bennie Fourie het die program as seremoniemeester gelei en is deur Schalk Bezuidenhout, Gideon Lombard, Kay Karriem, Jarrid Geduld en Jill Levenberg as sy mede-aanbieders bygestaan.
Die gaste en kykers was ook met optredes deur Jo Black, Craig Lucas, Paxton, die Cape Dance Company, CPYO onder leiding van Chad Hendricks en UWC Choir bederf.
Karen Meiring, M-Net Direkteur: kykNET-kanale meen dat die feeste ’n ongelooflike belangrike rol speel in die volhoubaarheid van die kunste en vermaaklikheidsbedryf. “Daarom is die kykNET Fiësta-toekennings so ’n gepaste wyse vir ons om dit te erken en vier. Baie geluk aan al die wenners.”
Anoecha Krüger – Raak