Deur 'n kort voëlvlug van die ontstaan en die kernbegrippe en sleutelterme van die narratiewe terapie en die Gestalt terapie te onderneem, hoop ek om vir die leser aan te toon hoe hierdie benaderings merkwaardige ooreenkomste toon. Die gemak en openheid van hierdie benaderings kan maklik gekombineer word om 'n generatiewe atmosfeer in die praktyk te bewerkstellig.
In die volgende twee punte word oorsigtelik gekyk na die ontstaan en agtergrond van invloed van die twee perspektiewe. Dit is nie moontlik om die uitgebreide etimologiese verstaan van die verskillende bewegings en definisies uiteen te sit nie, tog is dit nodig vir 'n duidelike verstaan om na die oorsprong te vra van die narratiewe sowel as die Gestalt benadering en hoe dit tot terapie ontwikkel het.
Die narratiewe idee en praktyk is die eerste keer gebruik deur Michael White en David Epston teen die 19de eeu (Zimmerman & Beaudoin 2002). White is aanvanklik beïnvloed deur die denke van Gregory Bateson wat op sy beurt weer beïnvloed is deur die familiesisteem of familieterapie teorieë (Zimmerman & Beaudoin 2002). Die narratiewe benadering toon baie ooreenkomste met die post-struksionalistiese beskouing van Foucault. Dit verteenwoordig 'n radikale wegbeweeg van struktualisme, wat die Westerse denkrigting so geweldig beïnvloed het. Die narratiewe benadering is ook gesetel in die idees van post-moderniteit en die sosiaal konstruksionistiese diskoers. In besonder word daar gekyk na die alternatiewe verstaan van wie 'n persoon is, wat die probleem is, en hoe verandering plaasvind in die nuwe manier van dink. Volgens Zimmerman en Beaudoin, kan die volgende opsomming oor die narratiewe benadering insig bied in wat die benadering behels.
vrae gevra word om die mens te help om die probleem los van die invloed van die probleemverhaal te sien
Volgens Müller (2000:33) word persoonlike identiteit bepaal deur gesinsidentiteit en dit word weer bepaal deur 'n wyer kultuuridentiteit. Elke gesin, familie of wyer sisteem (soos 'n kultuurgroep) het kernverhale wat daaraan 'n unieke identiteit verleen. Die post-strukturalis vind betekenis in die dominante kulturele diskoers, wat gesien kan word as die diskoers wat al ons ervarings vorm. Vanuit hierdie perspektief kan individualisme gesien word as 'n diskoers wat die betekenis sentreer in die individu se belewenis. Diskoerse kan hier gesien word as die kulturele raamwerk waarin ons die wêreld beskou en waarin ons betekenis in die wêreld vind. Daar word aannames vanuit die diskoers gemaak wat die mens ervaar as die waarheid. Die mens het ervarings en die mens gee betekenis aan die ervaring wat hy of sy het. Die betekenis word gevorm deur die diskoers waarin die mens leef (Zimmerman & Beaudoin 2002).
Volgens McCormack (2009: An Introduction to the narrative worlview) is die beskouing van die narratief 'n wêreldbeskouing wat die tradisionele idees van die wêreld en die beskouing van die wêreld op nuwe maniere uitdaag. In die hart van die nuwe narratiewe wêreldperspektief sien McCormack ander idees as wat as waarheid gesien kan word en waaruit die realiteit van die mens tot stand kom. Dit impliseer dat alles wat ons van die wêreld weet, alles wat ons van onsself weet en hoe ons ander mense verstaan en betekenis vorm, geensins vasstaande is nie. Volgens McCormack is die nuwe narratiewe beskouing van die wêreld dat ons die realiteite waarbinne ons leef self skep. Die narratiewe wêreldperspektief skilder 'n portret van die lewe waar die lewe en waar realiteit gesien word as iets wat vloeibaar en gedurig in transitio is. Die narratiewe wêreldperspektief stel voor dat ons werklikheid - die betekenis wat ons aan die wêreld koppel - gekonstrueer word deur taal en storie. Die verhale in mense se lewens word nou gesien as 'n integraal met die koppeling van betekenis in die wêreld waarbinne die mens leef. Verhale vorm die mens se waardes en betekenis in die wêreld. Die narratiewe metafoor beskryf mense as die outeurs van hulle eie lewe en die self, oftewel die mens se indentiteit. Die mens self het die keuse van watter verhale in die mens se lewe die werklikheid en die vorming van betekenis gaan beïnvloed. Volgens McCormack (2009: What is narrative therapy?) stel die narratiewe wêreldperspektief voor dat die mens se verstaan van die werklikheid nie gesien kan word as 'n versameling van waarhede wat inherent in die heelal bestaan en net wag dat ons dit ontdek nie, maar dat die werklikheid sosiaal gekonstrueer word. Die mens self konstrueer sy eie werklikheid waarbinne hy of sy leef. Dit word gedoen deur die vertelling en hervertelling van verhale, oftewel stories, van die mens en die groter diskoers in die wêreld. Volgens McCormack is daar drie groot hulpmiddels vir enige narrator in die narratiewe wêreldperspektief: eksternalisering, dekonstruksie en die hervertelling van die verhaal.
Die Gestalt benadering het ontstaan in die eksistensiële-humanistiese tradisie van sielkunde. Dit kan beskryf word as die derde golf van humanistiese sielkunde. Perls (1960) het Gestalt gesien as die enigste psigoterapie wat net op femenologie gebaseer is; 'n sielkundige benadering gebaseer op filosofie wat wegbeweeg van konsepte na 'n totale bewuswording. Om die betekenis van 'n ervaring te verstaan moet 'n mens 'n ervaring femenologies kan beskryf; dit word in die Gestalt nie geïnterperteer of verduidelik nie (Clarkson 1999:3, 4). In die verlede het mense 'n wanbegrip gehad van Gestalt, in die opsig dat hulle vasgehou het aan die perspektiewe van Perls en die gedagte dat Gestalt gaan oor oefeninge, tegnieke en eksperimente. In die laaste 15 jaar het Gestalt terapeute radikale stappe geneem om die oorspronklike en komplekse Gestalt perspektief te ontwikkel. 'n Teorie is ontwikkel waar intersubjektiewe verhoudings die esssensiële voertuig is vir heling en selfontwikkeling (Mackewn 1997:13).
In die 1920's is Perls veral beïnvloed deur die filosoof Friedlander se idees oor differensiële denke. Friedlander het geglo dat wat ookal bestaan, deur die mens gepolariseer kan word in twee teenoorgesteldes. Wanneer iemand vasgevang word deur een van die teenoorgestelde magte of kragte, dan veroorsaak dit 'n eensydige perspektief op die lewe en die lewe is nie meer in balans nie. Die gebalanseerde persoon bly in die homeostase van die zero middelpunt, soos in die oog van 'n tornado. Enige afwyking van die middelpunt kan as pynlik beskou word en die terugkeer na hierdie punt kan beskou word as satisfaksie. Goldstein was 'n lid van die Gestalt skool van psigologie wat gestig was deur Wertheimer (1880-1943). Hy het gedemonstreer hoe 'n besering van een kant van 'n persoon nie net die spesifieke gedeelte van die persoon beïnvloed nie, maar die totale menswees van 'n persoon. Wertheimer het Wundt weer gekritiseer vir die verduideliking van die sensoriese ervaring in terme van die elemente en persepsie van die geheel. Hy het ontdek dat wanneer 'n persoon 'n vertikale lyn sien en in 0.02 sekondes verder 'n horisontale lyn van dieselfde lengte, dan wil dit vir die persoon wat die lyn sien voorkom asof dit dieselfde lyn is wat van posisie geval het. Daar is vir die waarnemer 'n sin van beweging sonder inhoud, 'n ervaring wat deur Wertheimer beskryf word as die purephe fenomeen. Individue beskou hulle omgewing as 'n totale eenheid van betekenis. Hulle reageer op die geheel van wat hulle kan observeer en hierdie geheel is saamgestel uit die stimuli van waarop hulle kan reageer en waarop hulle nie kan reageer nie. Hierdie manier van denke het klem gelê op die differensiasie en integrasie van die figuur en die grond (agtergrond). Koffka (1887-1941), 'n assistant van Wertheimer, het die gedagte van figuur en grond laat substansieer. 'n Uitsondering vind plaas wanneer die visuele veld ongedifferensieer is, soos in die geval van intense vog in die lug. Die hipotese in Gestalt is dat die objek die fokus van die persoon word, wat dan in die agtergrond verplaas word deurdat 'n ander objek nou die voorgrond in die persoon se lewe word. Wanneer die ineenvloei van die proses figuur en/of grond versteur word, lei hierdie interaksies tot 'n opstapeling van onvoltooide gestalts. Die Gestalt sielkunde postuleer 'n prinsipe van afgehandelheid, waar 'n persoon daarna streef om 'n voltooide figuur te visualiseer en dit dan te beskou in sy geheel. Perls was baie beïnvloed deur eksistensialisme in die ontwikkeling van Gestalt terapie. Perls (1969) het geglo dat Gestalt een van drie terapieë is wat gebruik gemaak het van die eksistensialistiese prinsipes; die ander was Frankl se logoterapie en Binswanger se dasein terapie. Die grootste bydrae wat die eksistensialisme tot die Gestalt gemaak het was die konsepte van persoonlike verantwoordelikheid, die teenswoordige moment en bewuswording. Eksistensialisme het beklemtoon dat individue verantwoordelik is vir hulle eie bestaan. Die invloed kan gesien word in Perls se definisie van volwassewording (maturation) as die transendensie van omgewing na self-afhanklikheid (O'Leary 1992:5, 6).
Ek stem saam met Steyn en Van den Berg (2005:737) dat die narratiewe benadering nie net gesien kan word as 'n metode nie, maar ook as 'n paradigma. Elke mens se storie is deel van God se narratief. Die mens se verhaal kan nie verstaan word sonder om te kyk na die volle prentjie waarin die mens saam met God stap nie.
Binne die paradigma van 'n postmoderne wêreldbeeld noem Freedman en Combs dat daar sekere idees is wat 'n defnitiewe invloed het op die werklikheid of die realiteit van die mens (1996:22-35). Realiteit word sosiaal gekonstrueer. Mense konstrueer self hulle werklikhede soos wat hulle dit uitleef. Realiteite word gekonstitueer deur taal. Binne die moderne wêreldbeeld is daar 'n duidelike onderskeid tussen die objektiewe wêreld en die subjektiewe wêreld van die mens. Taal kan gesien word as 'n nuttige hulpmiddel wat die twee wêrelde van die mens verbind. Die postmoderne wêreldbeeld sien dit anders. Hier word daar gefokus op taal as konstruerende middel waarmee die mens sy of haar perspektief op realiteit konstrueer. Vir die postmodernis is die enigste wêrelde wat die mens kan ken die wêreld wat mense deel deur taal. Taal word dus gesien as 'n interaktiewe proses en nie 'n passiewe proses nie. Realiteite word georganiseer en onderhou deur stories. White (1991), soos aangehaal deur Freedman en Combs (1996:32), beskryf die kulturele verhale van mense as die verhale wat die individuele lewensverhale van mense vorm. In enige kultuur is daar verhale wat as dominant teenoor ander narratiewe beskryf kan word. Hierdie dominante narratiewe sal die voorkeur en toepaslike manier van optrede in daardie kultuur beskryf. Daar is geen essensiële waarhede nie. In die narratiewe en sosiaal-konstruksionistiese wêreldbeskouing kan 'n mens nie realiteit objektief waarneem nie; al wat gedoen kan word, is om ervarings te interperteer. Daar is baie maniere van interpertasie van enige ervaring, maar geen interpertasie kan gesien word as die essensiële waarheid nie. Daar is ook geen essensiële self nie, daar is wel 'n voorkeur self wat voorgestel word deur 'n spesifieke konteks of kultuur waarbinne die mens leef. Sosiale werklikhede is dalk in essensie nie die enigste waarheid nie, maar tog het die uitwerking daarvan op die mens 'n ware effek. White (aangehaal deur Freeman & Combs 1996:39) skryf dat die mens geneig is om die dominante narratiewe te internaliseer. Dit veroorsaak dat dit deur die mens self beskou word as die waarheid oor sy of haar eie identiteit. Dit is duidelik dat dominante narratiewe die mens maklik kan verblind en weerhou daarvan om enige ander narratiewe te sien of te hoor.
Sarbin (1986), soos aangehaal deur Burr (1995:134), noem dat die mens sy of haar ervaringe struktureer en dat hierdie struktuur teenwoordig is wanneer daar na die self en na ander se ervaring en die mens se verhouding met ander gekyk word. Hierdie struktuur noem hy die narratiewe struktuur. Die mens organiseer sy of haar ervaring in terme van verhale. Dit suggereer glad nie dat die mens in 'n sprokieswêreld leef nie. Sarbin sien hierdie strukturering in die narratiewe as 'n gegewe by enige mens se samestelling of konstruksie van die self. Die narratief is teenwoordig in die mens se drome, in die herinnering van die mens, in die planne vir die toekoms en selfs in die manier hoe die mens 'n gebeurtenis aan iemand anders oorvertel. Daar is in hierdie prosesse nie slegs 'n beskrywing oftewel resitering van feite nie, maar eerder 'n storie met 'n begin, 'n middel en 'n einde.
Dreyer (2003:348) noem dat die karakters in die verhaal 'n identiteit kry, 'n persoonlike integriteit. Die karakter bly aan die een kant dieselfde van die begin tot aan die einde van die verhaal. Aan die ander kant verander die karakter in reaksie op gebeurtenisse. Die plot hou die reeks gebeurtenisse en reaksies bymekaar in 'n sinvolle geheel. Die verhouding tot tyd maak dit moontlik om raakpunte te identifiseer tussen gebeurtenisse. Die plot vorm die eenheid ten opsigte van die verhaal en die karakters. Die plot word weer gebou deur middel van die optrede en/of reaksies van die karakters in die verhaal. Die verskeidenheid van karakters en hulle narratiewe funksies bied die leser of die hoorder die geleentheid om te ervaar hoe die karakters optree. Die leser of hoorder se betrokkenheid by die storie open die moontlikheid om in hulle eie lewe 'agent' (nie slagoffer nie) te wees in die simmetriese subjek-subjek interaksie met ander.
Wanneer ek 'n verhaal in my lewe aan iemand anders oorvertel, onthou ek nie die hele inhoud van die ervaring of gebeurtenis tot op datum nie. Die mens is selektief in hul keuse met betrekking tot wat bygevoeg word in sy of haar verhaal van die lewe. Wat ingesluit en uitgesluit word in die oorvertel van 'n verhaal is die keuse van die narrator. Elke mens vorm sy of haar eie verhaal ten opsigte van 'n tema; byvoorbeeld die lewe as 'n avontuur, 'n komedie of 'n tragedie, ensovoorts (Burr 1995:135). Dit is betekenisvol om aan die struktuur van die narratief te dink as die manier waarop die mens sy of haar lewe uitleef, asook op die manier waarop die mens sy of haar lewe in privaatheid of in die publiek oorvertel. Die konsepte van tyd en ruimte is volgens Sarbin (soos aangehaal deur Burr 1995:135) fundamenteel vir die mens in die opsig dat die narratief nie daarsonder kan plaasvind nie.