Sedert ongeveer 1990 is ’n revolusie besig om wêreldwyd af te speel in hoër onderwys. Hierdie revolusie gaan veral gepaard met die aanbreek van ’n kennissamelewing, waar die produksie van nuwe kennis die dryfveer van ekonomiese ontwikkeling is. In ’n globaliserende wêreld en die internasionale kompetisie wat daarmee gepaard gaan, staan onderwys dan ook sentraal in sowel nasionale as internasionale aangeleenthede. Die omvang en momentum van hierdie hoëronderwysrevolusie is onlangs weer in UNESCO se seminale verslag oor wêreldwye tendense in hoër onderwys geïllustreer (Altbach, Reisberg en Rumbley 2009).
Suid-Afrika word ook deur hierdie stortvloed veranderinge geraak, soos onder andere geïllustreer word deur sowel die ambisieuse interne doelstellings van onderwyshervormings as die samelewingsrekonstruksie waarop hierdie onderwyshervormings gemik is (vgl. Steyn 2008). Daarom behoort dit waardevol te wees om kennis te neem van wat in die buitewêreld op die gebied van hoër onderwys plaasvind en om, binne die verrekening van kontekstuele ooreenkomste en verskille tussen Suid-Afrika en die buiteland, te leer uit die buitelandse ervaring met hoëronderwyshervorming.
Die kartering van die internasionale hoëronderwysrevolusie, met verwysing na die maatskaplike dryfkragte agter sowel dié revolusie as die dimensies, aard en omvang van die gevolglike hoëronderwysrevolusie. Die kartering sal gebaseer wees op ’n studie van relevante literatuur en dokumente binne die studieveld hoër onderwys.
Om die rekonstruksie van hoër onderwys in Suid-Afrika te vergelyk met die hervorming van hoër onderwys in die buiteland.
Om, na verrekening van die Suid-Afrikaanse konteks, die plaaslike situasie te oriënteer volgens die buitelandse ondervinding ten einde die pad vorentoe vir hoëronderwyshervorming in Suid-Afrika te bepaal.
Sedert 1990 speel ’n wêreldwye proses af wat in die Weste begin het, maar versprei het na die Ooste en na baie lande in die Suide. Die rol van die staat in die ekonomie is afgeskaal, en die kragte van die mark is vrye teuels gegee. Die welsynstaat wat oor enkele eeue opgebou is, maar veral gedurende die dekades voor 1980 (Redwood 1993:41–4), het onvolhoubaar en onbekostigbaar geraak namate regerings vasgeval geraak het in immer groeiende welsynsprogramme (soos gesondheidsdienste en openbarevervoerdienste) waarvoor hulle nie kan betaal nie. Teen 1980 was dit duidelik dat die welsynstaat homself oorspan het, en die oorname van konserwatiewe regerings in die VSA, Brittanje, Wes-Duitsland en Kanada het ’n neoklassieke ekonomiese revolusie ontketen.
Die bemagtiging van die individu deur die inligting-en-kommunikasietegnologierevolusie, die verlies van mag en beheer deur die staat, en die golf van ekonomiese liberalisering het ’n proses van politieke demokratisering tot gevolg gehad wat sedert 1990 eers skouspelagtig deur die Oosblok beweeg het en daarna deur die lande van die Suide. In 2011 lyk dit asof dit deur die Arabiese wêreld beweeg. Mense op voetsoolvlak eis deelname aan besluitneming in alle vorme van die politieke en sosiale lewe, insluitende die werkplek, die skool en universiteit, en sentrale en plaaslike regering. Die kultuur van menseregte, en die feit dat die elektroniese inligtingsrevolusie kennis tot elkeen se beskikking gestel het, vuur die proses van demokratisering aan. Toffler (1990:4) verduidelik dit aan die hand van die voorbeeld van ’n mediese praktisyn wat ’n generasie gelede ’n onbevraagtekenbare gesag was, “’n god in ’n wit jas”. Die inligtingsrevolusie het egter die monopolie verbreek wat die mediese beroep eens op mediese kennis gehad het en vandag is daardie kennis vir elkeen beskikbaar. Op elke ander gebied is gespesialiseerde kennis ook besig om te ontsnap aan kontrole en toeganklik te word vir die algemene publiek. Ten tyde van die skrywe van hierdie artikel, in 2011, is Wikileaks ’n sprekende voorbeeld van hierdie proses (WikiLeaks 2011).
Die gesamentlike uitwerking van die bevolkingsontploffing, ekonomiese groei wat hoër onderwys vir meer mense bekostigbaar maak, en die ekonomiese transformasie na ’n kennissamelewing en van demokratisering (met die klem op die individu en sy regte en bemagtiging) is dat ’n massifikasie van hoër onderwys bewerkstellig word, met ’n verskuiwing van elite- na massadeelname.
Terwyl die bemagtiging van studente binne die universiteitsbestuur die onderrigleer van die universiteit meer sensitief vir studente en hulle behoeftes maak, verteenwoordig dit ’n krag wat die universiteit aftrek na die vlak van die vox populi, in plaas daarvan dat die universiteit ’n samelewingsverheffende krag is. ’n Praktyk soos die evaluering van dosente se onderrig hou die gevaar in dat dosente vir die openbare galery begin speel en dat die akademiese professie gereduseer word tot dié van ’n populariteits- of vermaaklikheidskuns.
In ’n tydvak van globalisasie, ’n vryemarkekonomie en ’n kennissamelewing raak hoër onderwys ’n toenemend kompeterende onderneming. Die gradering van universiteite (waarvan die twee mees prominente dié van die Sjanghai Jiao Tong Universiteit en die QS/Times Higher Education is) is tegelykertyd ’n simptoom en ’n verdere oorsaak van dié kompetisie onder universiteite. In reaksie op hierdie konteks van imperatiewe vir kompetisie is twee teenoorgestelde en teenstrydige reaksies waarneembaar. Aan die een kant is daar ’n beweging na isomorfisme, namate haas alle hoëronderwysinrigtings ’n visie koester om ’n wêreldklas-, navorsingsgedrewe universiteit te word. Aan die ander kant is daar ’n tendens vir hoëronderwysinrigtings om te differensieer en om ’n besondere spesialis-nis te vind om op te fokus. Professiespesifieke hoëronderwysinrigtings is alreeds lank deel van die hoëronderwyslandskap in Nederland (hogenschole), Duitsland (Fachhochschulen) en Frankryk (écoles supérieurs), terwyl die voormalige Oosbloklande se hoëronderwysstelsels vandag nog gekenmerk word deur enkelfakulteituniversiteite en (afsonderlike) navorsingsinstitute. Differensiasie is vandag egter veral sigbaar aan die bopunt (wêreldklasuniversiteite, op die voorpunt van navorsing en onderrig) en onderpunt (voorgraadse-onderrig-programme) van die universiteitswese. Dit wissel van die vier sogenaamde Ivy League-universiteite aan die bopunt van die 8 000 universiteite tot junior- en gemeenskapskolleges in die VSA en China se projek 211 in die 1990’s wat 100 universiteite geteiken het vir massiewe staatsteun om hulle tot wêreldklasuniversiteite te ontwikkel (Manzon 2008:213).
Die massifikasie van hoër onderwys en die neoliberale ekonomiese revolusie (insluitende die afskaling van die staat) het gelei tot ’n verskuiwing in befondsingspatrone van hoër onderwys. Wêreldwyd is die staat besig om sy aandeel van die befondsing van hoër onderwys af te skaal. Een aanwyser van die omvang van staatsteun aan hoër onderwys is openbare besteding per tersiêre student as ’n persentasie van per capita bruto binnelandse produk (Wolhuter, Higgs, Higgs en Ntshoe 2010b:208). Op wêreldskaal het dié syfer afgeneem vanaf 38,5 persent in 1999 tot 34,5 persent in 2004 (Wêreldbank 2006:86). Kostedeling het wêreldwyd plaasgevind, en daar word van studente verwag om ’n al groter gedeelte van hulle studiekoste self te dra (Altbache.a. 2009:73–5).
’n Meer ekstreme vorm van privatisering is die opkoms van die korporatiewe universiteit, waar ’n maatskappy sy eie universiteit stig en volledig beheer, met die uitsluitlike doel om vir dié maatskappy hoëvlakpersoneel op te lei, byvoorbeeld die McDonald’s Universiteit in die VSA (Meister 1998).
Die diversifikasie van die bronne van finansiering van hoër onderwys (en privatisering spesifiek) kan hoër onderwys tot nuwe, ongekende afmetings laat uitbrei. Wanneer die akademie nie binne ’n opset van outonomie op sy kernfunksie kan fokus nie, ontstaan die gevaar egter dat die soeke na die waarheid as die hoogste waarde gekompromitteer word.
Die sterker verhoudinge met onderskeidelik die staat en die industrie maak die universiteit meer relevant en meer waardevol. Wanneer die universiteit egter heeltemal gereduseer word tot ’n werktuig van die staat of ekonomie, hou dit op om ’n universiteit te wees, ten minste ten opsigte van die semantiese betekenis daarvan as ’n instelling vir die bevordering van verskillende velde van gevorderde wetenskapsbeoefening.
Onder die invloed van die neoliberale ekonomiese revolusie, die toenemende betrokkenheid en inspraak van die staat in hoër onderwys, en die demokratisering van die samelewing en ’n verbruikerskultuur het daar die afgelope aantal dekades ’n totale verandering van universiteitsbestuur plaasgevind. Die bestuursmodel het verander van ’n kollegiale bestuursmodel (met senior akademici alleen wat die hoogste en enigste besluitnemende liggaam gevorm het) tot ’n model waar die universiteit toenemend as ’n sake-onderneming bestuur word. In hierdie omstandighede word die universiteit deur professionele bestuurders bestuur en word die bestuursmag uit die hande van die akademici geneem (Van Niekerk 2004). Die staat het naamlik ’n hele battery voorskrifte vir universiteite, en die voorskrifte en burokrasie wat dit moet administreer, word op institusionele vlak gerepliseer tot ’n burokrasie binne elke universiteit. Staatsvoorskrifte, universiteitsbestuur en die neoliberale ekonomiese revolusie skep ’n konteks waar universiteite bestuur word volgens sakebeginsels, soos winsgewendheid, effektiwiteit, prestasiegerigtheid en prestasiemonitering.