Sy vader is enkele maande na sy geboorte oorlede en in 1814 is sy moeder met 'n toneelspeler, Ludwig Geyer, getroud. Sy jeugjare het hy in Dresden deurgebring, waar die komponis Carl Maria von Weber 'n gewaardeerde huisvriend was. In 1828 het hy ook sy eerste treurspel, 'n versdrama in vyf bedrywe, Leubald und Adelaide, geskryf. In daardie jaar het Wagner ook gereeld musiekonderrig begin ontvang; vroeër het hy homself in die musiek onderrig.
Sy eerste opera was Die Hochzeit ("Die huwelik"; 1832-1833; onvoltooid) en in 1834 het hy Die Feen ("Die feë") gekomponeer, waarvan hy self die libretto geskryf en dit op 'n verhaal van Carlo Gozzi gebaseer het. In 1836 het hy die premiere van sy opera Das Liebesverbot ("Die liefdesverbod"), wat op die toneelstuk Measure for Measure deur Shakespeare gebaseer is, gedirigeer. In dieselfde jaar is hy met die sangeres Minna Planer (1809-1866) getroud.
In 1837 is hy aangestel as operadirigent in Königsberg, maar as gevolg van sy spandabelrige lewe was hy verplig om binne 'n paar maande vir sy skuldeisers te vlug, en hy het na Riga uitgewyk. Na slegs 2 jaar, in 1839, moet hy weer vlug, die keer as 'n verstekeling op 'n boot tussen Hamburg en Londen. Hy het hom egter uiteindelik in Parys gevestig.
'n Storm wat hy tydens die bootreis beleef het, het hom geïnspireer om kort daarna die opera Der fliegende Holländer ("Die vlieënde Hollander"; 1841) te komponeer. Die opera, die eerste werklike verteenwoordiger van sy kuns, is gebaseer op die legende van die Hollande skeepskaptein wat verdoem is om vir ewig die oseane te beseil. In Parys het hy 'n bestaan gevoer deur artikels te skryf en operaverwerkings te doen. Intussen het hy sy opera Rienzi (1840) voltooi, waarmee hy reeds in Riga begin het.
Wagner se revolusionêre aktiwiteite het hom genoop om in 1849 uit Dresden na Switserland te vlug. Hy het oor Weimar gereis, waar hy Franz Liszt ontmoet het. In Switserland het hy hom hoofsaaklik op teoretiese werk toegespits. Van sy belangrikste geskrifte uit die tyd is Die Kunst und die Revolution (1849), Das Kunstwerk der Zukunft ("Die kunswerk van die toekoms"; 1850), Das Judentum in der Musik (1850; waarin hy waarsku teen die verslappende invloed wat die Jodedom volgens hom op die Germaanse gees sou hê) en Oper und Drama (1851), waarin hy sy teorie van 'n allesomvattende kunsvorm, die sogenaamde Gesamtkunstwerk, beskryf.
Mathilde Wesendonck (1828-1902) was die vrou van Wagner se vriend en weldoener. Die vriendskap het op die rotse geloop toe Wesendonck agterkom dat Wagner en sy vrou 'n verhouding het, en dit het ook daartoe gelei dat Wagner en sy vrou, Minna, geskei is. Mathilde se lewe is verewig in die Wesendoncklieder, 'n toonsetting van 5 van haar gedigte.
Na die voltooiing van Tristan het hy gewerk aan 'n hersiening van Tannhäuser, waarvoor 'n Paryse seisoen beplan was. Die opvoering was egter 'n fiasko. 'n Groep anti-Duitsgesindes het die opera die hele aand deur uitgejou. Hierna is Wagner na Wenen, waar hy Lohengrin vir die eerste keer op die verhoog gesien het. Hy het vergeefs probeer om Tristan weer opgevoer te kry, maar die opera was te revolusionêr vir die kunstenaars. Wagner het gevolglik aan 'n meer tradisionele werk begin, naamlik Die Meistersinger von Nürnberg.
1870 is hulle getroud en Wagner het sy werk aan die Ring onderbreek om eers die Siegfried Idyll (1870) te komponeer. Kort daarna het hy na Bayreuth vertrek om daar 'n groot operahuis op te rig vir die opvoering van die Ring. Hy het terselfdertyd sy villa, Wahnfried, in Bayreuth laat bou. Hier het hy die Ring in 1874 voltooi en in 1876 is die eerste Bayreuthfees aangebied met die volledige Ring.
Hoewel Wagner ook orkeswerke, klavierstukke en liedere geskryf het, is hy hoofsaaklik vir sy operas bekend. In sy eerste drie operas het hy die komponiste wat hy in sy jong dae bewonder het, nagevolg. Die Feen is 'n sprokiesopera in die tradisie van Weber en Marschner. Die Liebesverbot is ŉ komies-romantiese opera in die Bellini-styl, en Rienzi is grand' opéra in die styl van Meyerbeer en Spontini. Deur alles blyk die grenslose bewondering wat Wagner vir Beethoven se simfonieë gehad het.
In Die Meistersinger von Nürnberg kombineer Wagner die aanvaarde operavorme (die aria, ensovoorts) met sy eie konsep van die musiekdrama. Nog 'n struktuurelement is die aanwending van die Leitmotiv (leimotief), waarin temas in die instrumentale partituur gebeure of karakters suggereer of aankondig of herroep. Veral in die Ring vorm die Leitmotiv die basis van 'n omvattende stelsel van temas. Verder onderskei Wagner hom ook in sy orkesgebruik. Sy operas vereis 'n groot orkesbesetting en dikwels onbekende en selfs 'n nuwe instrument, soos die Wagnertuba.