Die meeste Geallieerde vlieëniers van die Tweede Wêreldoorlog het hul vlerkies met Tiger Moths gekry.
Dit is immers die vliegtuig waarin duisende mans, ook hier in Suid-Afrika, geleer is om te vlieg voordat hulle na Noord-Afrika en Europa gestuur is om Adolf Hitler se Luftwaffe en dié se Italiaanse agterryers uit die lug te blaas.
Die Tiger Moth is oorspronklik ontwerp en gebou om vlieëniers op te lei, ’n rol wat van 1931 tot 1956 in veral die lugmagte van Brittanje en die Statebondslande vervul is. Daarom is daar twee van alles as dit kom by die kontroles, voor en agter. Die instrukteur sit agter en kan enige tyd die beheer oorgee aan sy leerling voor hom – of weer oorvat as die armsalige vent dalk soos ek ’n tydelike breinfloute kry.
Dit lyk bedrieglik eenvoudig. Die klein brandstofhefboom wat jy trek as jy wil vet gee, lyk soos ’n gras-snyer s’n. Tussen my bene is ’n lang stuurstok. Druk dit na links en die vliegtuig kantel na links. Regs vir regs, vorentoe om die neus af te druk, agtertoe om dit op te trek. Onder my voete is twee ysterpedale. Trap die linkerpedaal as jy links wil gaan, reg vir regs.
Twee metaalkabels op die vloer aan weerskante van my verbind die voorste pedale met dié in die agterste kajuit; ’n meganisme êrens onder my sitplek doen dieselfde met die stuurstokke. Ek kan my voete en hande oplig en kyk hoe die kontroles skynbaar vanself beweeg terwyl Riaan agter my stuur, of ek kan daaraan raak en voel hoe die vliegtuig onder my lewe.
Wat die Tiger so gewild as ’n militêre opleidingsvliegtuig gemaak het, is die betroubaarheid en gebrek aan tierlantyntjies, maar ook die feit dat sy ’n buierige meisie is. Jy moet stewig in die saal bly, anders gooi sy jou af. “As jy ’n Tiger kan vlieg, kan jy enigiets vlieg,” sê Riaan, ’n Boeing-vlieënier vir Cathay Pacific in Hongkong.
Die meters in die houtpaneel kan ek op die vingers van een hand tel, en hulle is presies dieselfde as 82 jaar gelede. Net die radio is nuut.
Dan swiep ons laag oor die oop veld, die sonnetjie bak warmer, en jy besef waarom die ou dame steeds harte steel. Sy voel so lig soos ’n vlinder, asof my lyf die swaarste ding aan die hele vliegtuig is. Dit is ’n sensoriese ervaring, want afgesien van die windvingers wat aan my pluk en die gedreun van haar enjin in my ore, kan ek ’n grasbrand onder ons ruik en die kouer lug bo ’n waterstroom voel.
Sy gaan sit op die gras met al die grasie van ’n reier en die enjin pok-pok-pok soos ’n ou dieseltrekker as die houtskroef stadiger begin draai.
En ek is verlief, bevrore knieë en al.
Om die kanniedood-karakter van die DH Tiger Moth te verstaan, moet jy ’n bietjie meer weet van Geoffrey de Havilland, wie se voorletters sy dra.
In 1910 het hy naby Litchfield in Hampshire die eerste keer, um, opgestyg, deur van ’n heuwel af te rol. Hy het net 35 m gevlieg voordat die vliegtuig neergestort het. Een van die draaiende skroewe het sy pols raakgeslaan toe hy uit die wrak gespring het.
Maar uit die wrakstukke het hy ’n vliegmasjien gebou wat darem heelwat langer in die lug gebly het, en dit was die begin van een van die suksesvolste lugvaartmaatskappye in die geskiedenis. Verskeie van die dubbelvlerk-soorte in WO1 is deur hom gebou, almal met sy voorletters DH voor die naam.
Sy Tiger Moth was ’n wenner. Die Britse lugmag alleen het minstens 4 000 by hom gekoop vir opleiding, en eindelik is 8 868 van die vliegtuie gebou.
Brittanje het aan die vooraand van die Tweede Wêreldoorlog (WO2) die werk om genoeg vlieëniers op te lei, aan sy dominiums – Australië, Nieu-Seeland, Kanada en Suid-Afrika – uitgekontrakteer en die Tigers daarvoor verskaf.
In Suid-Afrika alleen is 33 347 vlieëniers van regoor die Statebond by ’n stuk of nege nuutgestigte vlieg-skole opgelei. Hierdie oorlogstydse opleidingsprogram het ook baie gedoen om die jong Suid-Afrikaanse Lugmag van ’n klein vliegkorps in ’n groot en selfstandige oorlogmasjien te omskep.
Die meeste Geallieerde vlieëniers van WO2 het hul vlerkies met Tigers gekry. Dit sluit in Suid-Afrikaanse lughelde soos die beroemde Sailor Malan, asook die Britse skrywer Roald Dahl.
Geoffrey de Havilland se familiesaak het baie ander vliegtuigsoorte gebou, soos die legendariese Mosquito-bomwerper en die Vampire-straalvegvliegtuig, maar hy het ’n verskriklike prys daarvoor betaal. Sy seuns, John en Geoffrey jr., het net drie jaar uitmekaar op toetsvlugte van sy vliegtuie gesterf. Louise het gou met ’n gebroke hart haar seuns graf toe gevolg.
Ironies is Geoffrey sr., wat sy rampspoedige eerste vlug oorleef en daarna baie van sy vliegtuie self getoets het, in 1965 op 82-jarige ouderdom aan alzheimersiekte *oorlede.
Vir die Tiger Moth het in vredestyd nuwe horisonne ontvou. In die jare vyftig het Brittanje en ander Statebondslande al hul Tigers aan burgerlikes verkoop.
En weer was die verleidelike klein dubbelvlerk ’n groot treffer, want sy was veelsydig, taai en goedkoop om in stand te hou– ’n Land Rover van die lug.
Die Nieu-Seelanders het Tiger Moths gebruik om kunsmis te strooi, destyds ’n revolusionêre idee. Die vliegtuie het pos en ander vrag gekarwei, of diens gedoen as vlieënde ambulanse en landmeter-taxi’s in Afrika en die Australiese Outback.
En hulle was ekstras in Hollywood-flieks soos Out of Africa, The English Patient, The Great Waldo Pepper, The Red Baron en The Blue Max.
Dit is nie seker hoeveel van die vliegtuie oorspronklik na Suid- Afrika gebring is nie, maar die meeste entoesiaste raai daar is ’n stuk of 65 in die land oor, waarvan sowat 35 steeds gevlieg word. Deur mense soos Riaan en Kevin, langs wie se Tigers ons nou toebroodjies en koffie afsluk ná ons hanekraai-vlug oor die Goudstad