Soos soveel ander begaafde kunstenaars deur die eeue, het roem nie sommer in sy skoot geval nie. Hy moes hard stry om sy werke aanvaar te kry, en selfs toe hy beroemd was, moes hy nog groente en blomme kweek om die pot aan die kook te hou. Maar Jacob Hendrik Pierneef sal tot in lengte van dae as die eerste groot Suid-Afrikaanse skilder geëer word. Meer as enigiemand anders het hy in sy tyd die oë van ons land se mense vir die skoonheid van die natuur oopgemaak en ’n besondere styl vir ons landskap ontwerp...
En tog moes hierdie kunstenaar, wie se eerste liefde die gras- en boswêreld van die destydse Noord-Transvaal en die Laeveld was, wat hy met eindelose sorg en liefde geskilder het, ook in sy tyd om ware erkenning stry.
Soos soveel ander begaafde kunstenaars deur die eeue, is sy vernuwing nie sommerso deur sy tydgenote aanvaar nie. Gelukkig het genoeg eerbewyse later gevolg om hom gedurende sy lewe reeds beroemd te maak. Vandag word Pierneef (1886-1957) gehuldig as die reus in ons kultuurgeskiedenis wat hy inderdaad was.
Hy word groot in ’n gesin van ses kinders—die sewende baba sterf op drie maande—en besoek die Staatsmodelskool in Pretoria.
Nog ’n onderwyser, dr. H.G. Breyer, neem sy leerlinge die veld in om hulle van die natuurwetenskappe te leer. Volgens Pierneef het hierdie intimiteit met die natuur hom sy lewe lank bygebly.
Tien maande later verhuis die gesin na Rotterdam, waar die twee kinders se mediese behandelings begin. In dié tyd ontvang Hendrik deeglike onderrig aan die geëerde Akademie vir Beeldende Kunste—ondanks sy gesin se begeerte dat hy ’n dominee moet word.
Vroeg die volgende jaar word pa Gerrit ’n vennoot in ’n tabakwinkel in Pretoria. Hy probeer sy seun afraai om ’n kunstenaar te word, omdat daar, volgens hom, geen toekoms in sou wees nie. Hy laat hom in die winkel werk.
In 1908 dwing ’n rusie tussen pa Gerrit en sy vennoot in die tabakwinkel vir Hendrik om elders werk te soek. Hy aanvaar ’n aanstelling as assistent in Preto­ria se staatsbiblioteek. Gerrit verloor al sy geld, wat ’n einde maak aan alle verwagtinge wat Hendrik nog kon gehad het om in die kunste te studeer.
IN 1910 trou hy teen sy ouers se wense met Agatha Delen, wat twaalf jaar ouer as hy is. In dieselfde jaar verkoop Pierneef sy eerste olieskildery—’n Blik op Meintjieskop—aan ’n kunshandelaar genaamd Emil Schweikerdt vir die ekwivalent van R6,30.
In 1911 sluit Pierneef hom by ’n groep Pretoriase kunstenaars, Die Individualiste, aan. Vanweë sy uitstallings word hy vir ’n beurs aanbeveel om oorsee te studeer, maar sy aansoek slaag nie.
Hy ontwerp ook stofomslae vir boeke en hy teken vir tydskrifte. In 1916 skilder hy saam met ’n vriend die dekor vir ’n opvoering van een van C.J. Langenhoven se werke.
Tydens ’n lesing in Bloemfontein benadruk hy hoe belangrik dit is om ’n individuele en eg-Suid-Afrikaanse kunsstyl te vestig, en hy wys op die skoonheid van die San (Boesmans) se kuns en hoe besonderlik dit met die Suid-Afrikaanse omgewing rym.
Pierneef se einddoel is om vir die Suid-Afrikaanse kuns ’n nasionale styl te skep wat op die skoon lyne van San-tekeninge ge­grond is. Sy idees word dikwels gekritiseer deur mense wat glo dat só ’n styl afbreuk aan die Suid-Afrikaanse kuns sal doen.
In Julie 1919 maak hy hom los van alle formele verpligtinge om slegs ’n kunstenaar te wees. Benewens skilder, lewer hy ook baie pastelwerke, tekeninge, linosneë en etse, maak hy illustrasies vir Afrikaanse tydskrifte en skryf hy selfs gedigte.
In 1921 stal hy sy werk in Kaapstad en Stellenbosch uit. Die volgende jaar gaan hy Vrystaat toe waar hy ’n reeks van agt muurskilderinge vir die Hoërskool Ficksburg maak.
En in 1923 besoek hy die huidige Namibië waar hy hom ywerig besig hou met baie sketse en skilderye van die landskap. Sy werke op hierdie reis is van sy beste.
Intussen gaan dit egter nie so goed met Pierneef se persoonlike lewe nie. Behalwe dat daar ’n ewige geldtekort is, verbrokkel sy huwelik en in 1924 skei hy en sy vrou.
Dieselfde jaar maak hy kennis en trou hy met Marian Frances Schoop, beter bekend as May, ’n 35-jarige Nederlandse vrou. Met die spanning van sy vorige, ongelukkige huwelik agter die rug, werp hy hom met hernieude geesdrif in sy werk.
IN 1925 breek die geleentheid uiteindelik aan om Europa te besoek. Binne die eerste week ná sy aankoms in Londen verkoop hy ’n paar linosneë aan die Victoria and Albert-museum.
Sowat ’n week later gaan hy Rotterdam toe en nog later na Amsterdam, waar hy met die impressionistiese kuns kennis maak. In Oktober hou hy ’n uitstalling van skilderye, teke­ninge en linosneë in Amsterdam, wat sy prestige in Suid-Afrika baie verhoog.
In die begin van 1926 reis Pierneef en sy vrou op ’n stadige Nederlandse vragboot deur die Middellandse See en Rooi See, en al teen die ooskus van Afrika af suidwaarts, wat hom die kans bied om plek-plek hawetonele te teken en te skilder.
Hy vervolmaak ’n ingewikkelde tegniek wat gebaseer is op ’n soort waterverfmedium, soos in Zanzibar, en begin onkonvensioneel eksperimenteer in ’n geometriese en divisionistiese styl, soos in Studie in Blou.
Die Europese kunsstrominge het duidelik Pierneef se werk binnegesypel. Maar Suid-Afrika is, tot sy ontsteltenis, nog nie gereed vir ’n nuwe kunsvorm nie. Verskeie van sy daaropvolgende uitstallings misluk en sy loopbaan gaan ’n krisistyd binne. Een koerant beweer dat "vreemde invloede" Pierneef bemeester het.
Die silwer randjie by die donker wolk is die geboorte van Pierneef se dogtertjie, Marita Jennifer, in April 1927. Sy kry die bynaam Miki, en die kunstenaar verafgood sy enigste dogter. Sy grootste hartseer is dat hy nie nog kinders het nie.
In 1929 kry Pierneef die opdrag om altesaam 32 muurskilderinge vir die nuwe Johannesburgse stasie te maak. Hierdie werke, wat as van sy grootstes beskou word, beeld natuurtonele en geskiedkundige Suid-Afrikaanse plekke uit. (Die kunswerke word later na die Johannesburgse Kunsmuseum verskuif.)
In 1933 word hy gevra om sewe muurskilderinge vir Suid-Afrika-huis in Londen te lewer. Die werke, Suid-Afrikaanse natuurto­nele, word baie gunstig ontvang.
IN die jare nadat hy na Suid-Afrika teruggekeer het, gaan Pierneef voort om ywerig te skilder. Hy stal sy werke uit, plaaslik sowel as oorsee, hou lesings en dien in verskeie komitees.
In 1939 koop hy ’n plasie oos van Pretoria waar hy ’n huis van plaaslike klip en dekstrooi in die vorm van ’n kraal bou. Daar is ’n groot ateljee vir uitstallings en ’n tuin. Hy noem dit Elangeni—"waar die sonskyn by die hek is". Die perseel is vandag in Moepelstraat, Lynnwood.
Sy laaste werk, in 1955, is ’n ontwerp vir die wapen van die Laerskool Pierneef in Pretoria. Dit beeld die kameeldoringboom uit—die ware simbool van die Bosveld.