Die stil aktivis | Netwerk24
Deur Le Roux Schoeman | Foto's: Jaco Marais 18 Julie 2016 14:34
Swanger vroue in Suid-Afrika drink hul baba's in 'n toestand in teen die hoogste koers ter wêreld.
As baba het sy alkohol-onttrekkingsimptone gehad. Dís hoe straf haar ma tydens swangerskap gedrink het. Maar Tisha Lourens se geval is een van vele soortgelykes in die provinsie met die hoogste voorkoms van fetale alkoholsindroom ter wêreld.
Tisha het ná skool hier by die Merrypak skryfbehoefte- en verpakkingsbesigheid begin werk. Julie Tobiansky, mede-eienaar, beskryf haar as "een van ons beste werkers" oor sy so toegewyd is.
Aandag wat dwaal. – "Hoe meer die ma drink (tydens swangerskap), hoe meer hiperaktief is die kind, en hoe meer sukkel hy/sy om te fokus," verduidelik prof. Charles Parry, verbonde aan die Alkohol, tabak en ander dwelmnavorsingseenheid by die Suid-Afrikaanse Mediese navorsingsraad in Kaapstad.
Plek vir almal. – Merrypak se eienaars het 'n visie van "inklusiewe werkplekke" waar werknemers met gestremdhede met deernis en dikwels met 'n sin vir humor behandel word.
So 20 jaar gelede het 'n swanger vrou van die Philippi-omgewing op die Kaapse Skiereiland straf gedrink reg deur haar swangerskap. Haar dogtertjie is toe baie vroeg gebore.
Toe die baba tien weke oud was, het Vivien Lourens, 'n pleegmoeder van Pinelands, 'n telefoonoproep gekry.
Die Kaapstadse Welsynsdiens wou weet of sy kans sien om 'n baba in te neem wetende dat dié kind waarskynlik nie sou oorleef nie?
Vivien het ja gesê en gery om te gaan kennis maak met die vroeggebore baba wat gely het aan iets wat die dokters in daardie stadium nog nie vir Vivien gesê het nie. Dié ervare instaan-ma sou buitendien nog nooit daarvan gehoor het nie, het sy onlangs aan Netwerk24 gesê.
Vivien het al meer as 80 kinders versorg oor die 16 jaar dat sy 'n noodpleegmoeder in Kaapstad was.
"Van die babas wat na haar uitgeplaas is, is byvoorbeeld in die hospitaal gelos en daar was selfs 'n geval toe een oor 'n heining gegooi is by 'n skool, sê sy.
"Een is net hier straat-op gebore. Die ma het net aangestap en die baba daar gelos. Van die gevalle was regtig hartseer."
Vivien onthou die oproep oor die baba wat veg om haar lewe baie goed.
"Die hospitaal het gesê sy maak nie vordering nie en sal teen die Maandag sterf. Ek het haar die Vrydag gekry en was vasberade dat sy nie sal doodgaan nie."
Tisha as baba by haar aanneemma Vivien.
Vivien Lourens het 'n boekie geskryf en self uitgegee oor haar lewe met Tisha waarin sy ander wil inlig oor die uitwerking van fetale alkoholsindroom en die gevaar van drankgebruik tydens swangerskap. Sy kan gekontak word by fasinfocentre@mweb.co.za.
'Sy't óns gekies'. – As as nood-pleegmoeder het Vivien Lourens oor die jare vir meer as 80 kinders ma gespeel. Tisha, nou 21, is een van twee pleegbaba's wat Vivien en haar man Peter aangeneem het.
Op een van die eerste foto's van baba Tisha sien 'n mens 'n boskaas swart hare, 'n linker wenkbrou wat effe gelig is en twee groot oë wat lyk asof hulle kyk na iemand wat staan agter die persoon wat die foto neem.
"Wat 'n bos hare!" lag Vivien nou nog as sy terugdink aan haar eerste kennismaak met Tisha. "En so 'n mooi glimlag. Sy het die ongelooflikste glimlag gehad want sy het altyd haar neus so op 'n plooitjie getrek . . . te kostelik."
Wat die foto nie wys nie, is die baba se bewerasie weens onttrekkingsimptome. Sy is in die baarmoeder aan soveel alkohol blootgestel dat baba Tisha op tien weke oud aan alkoholonttrekking gely het.
In Pinelands, waar Vivien en haar man, Peter, reeds 'n ander baba in pleegsorg gehad het, was dit onmiddellik tyd vir inspring om die nuweling te probeer red.
"Ek moes haar eers leer suig," vertel Vivien met 'n aksent wat ná dekades in Suid-Afrika steeds haar Britse herkoms verklap.
"Ek sou 'n fopspeen in heuning doop en in haar mond sit en dit dan in- en uittrek totdat sy 'n smaak daarvoor ontwikkel."
Baba Tisha het nie net die naweek en die eerste week buite die hospitaal oorleef nie, sy word vanjaar 21.
Tisha het saam met Carrin (25), wat ook deur die pleegproses aangeneem is en so haar suster geword het, deel geword van die Lourens-gesin.
Daaroor is Vivien filosofies: "Tisha en Carrin het óns gekies. Ons kan nie sê ons het húlle gekies nie. Dit het net so uitgewerk dat hulle gebly het."
Agter die eenvoud van daardie stelling lê 'n diep begrip en deernis vir die lot wat Tisha deel met 'n geraamde 1,2 miljoen Suid-Afrikaanse babas: Sy is voor geboorte leed aangedoen deur haar ma se drankgebruik. En hoewel Tisha nou haar 20's betree, kan sy kwalik haar eie ouderdom onthou of sin maak van die wêreld om haar.
Julie Tobiansky, een van Merrypak se eienaars, het 'n visie van "inklusiewe werkplekke" waar werknemers met gestremdhede met deernis en dikwels met 'n sin vir humor behandel word.
Haar verstandelike ontwikkeling is soos dié van 'n sesjarige.
Tog het Tisha op haar manier 'n aktivis geword teen drankgebruik tydens swangerskap deurdat Vivien hul storie gebruik om ander op te voed.
Danksy haar bereidheid om met die media te praat, is Tisha tot 'n mate die gesig van breinskade weens 'n drinkende ma – in 'n land waar ma's hul ongebore kinders verstandelik leed aandoen teen 'n koers wat nog nêrens anders ter wêreld aangeteken is nie.
In sommige landelike gebiede is fetale alkoholsindroom (FAS) gediagnoseer by vyf tot 12 uit elke 100 kinders, sê Francois Grobbelaar, uitvoerende hoof en stigter van FASfacts.
Dié Wellingtonse organisasie leer mense van FAS is en hoe skokkend hoog die voorkoms daarvan in die land is. FAS val binne die breër definisie van fetale alkoholsindroom spektrumstoornisse (FASS), wat minder ernstige gevalle as Tisha insluit. Die voorkoms van FASS in die Wes-Kaap is die hoogste ter wêreld. Tussen 13,6% en 20,9% van kinders in gemeenskappe waar navorsing gedoen is, ly aan FASS.
In die akademiese kringe waar die data verwerk word, word verwys na 'n "binge"-subkultuur wat die probleem verder die hoogte help injaag. Dié "binge" kom daarop neer dat tot soveel as 40% van vroue in dié provinsie wat kan kinders kry tussen twee en nege drankies op 'n Vrydag- en Saterdagaand drink, luidens 'n akademiese artikel wat in 2015 in die International Journal of Environmental Research and Public Health verskyn het.
En hoewel Tisha se geval bewys dat die verskynsel nie beperk is tot die platteland nie, het navorsers 'n uitermatig hoë voorkoms van FAS in gemeenskappe in en rondom Bonnievale, Robertson, Ashton en Montagu gevind. Langtermynnavorsing word daar gedoen.
Grobbelaar het onlangs by 'n FASfacts-geleentheid in De Doorns in die Hexriviervallei gesê 'n verstommend hoë getal mense in Suid-Afrika is verstandelik en sosiaal gestrem weens hul ma se drankgebruik tydens swangerskap. Hy het ook verwys na De Aar in die Noord-Kaap wat vir lank as iets van 'n wêreldhoofstad van dronk moederskap gedien het. Data uit 2002 het daarop gewys dat 12% van babas daar met FAS gebore is.
En toe Grobbelaar skyfie nommer 3 uit 'n PowerPoint-voorlegging van 10 skyfies bereik het, het die skare van sowat 90 wat dié oggend by die Gholfbaan se klubhuis vergaar het, 'n kollektiewe sug van verontwaardiging gegee.
Bo-kant 'n prentjie van twee breine is daar 'n paragraaf wat in vet letters vra: "What is the most serious damage that alcohol causes to the unborn baby?" Onder die prentjie is die onderskrif "Normale Brein" en "FAS-brein". Die een groot en welgeskape. Die ander klein, soos 'n beskadigde vrug.
Dié prentjie is stellig deel van FASfacts se skoktaktiek wat as 'n bietjie van 'n skoot koue water moet dien om gemeenskappe te laat wakker skrik uit 'n sluimering van onkunde of gebrek aan omgee.
Program van mentorskap
Maar op dié dag by De Doorns se gholfbaan, was Grobbelaar besig om vir die spreekwoordelike koor te preek. Die geleentheid was gerig op erkenning van 'n nuwe groep van 83 inwoners van die Hexvallei wat 'n "mentorskapprogram" voltooi het en nou onder hul vriende en gemeenskappe moet help walgooi teen die drinkkultuur onder ma's.
Danie Niemand, die hoof van die departement se eenheid vir die ontwikkeling van plaaswerkers, sê die opleiding is deels befonds deur die Wes-Kaapse departement van landbou wat tot onlangs met 'n groter en meer algemene dilemma rondom plaaswerkergemeenskappe gesit het: Hoewel die landbousektor in dié provinsie naas KwaZulu-Natal die grootste in die land is, bestaan daar geen omvattende data wat 'n goeie begrip kan gee van die behoeftes van plaaswerkers nie.
So enersyds het 'n mens sterk akademiese navorsing wat dui op 'n ongekend hoë voorkoms van FASS en lei tot ernstige gedrag- en opvoedingsprobleme in duisende landelike huise en skole. Andersyds het jy kwalik enige betroubare inligting oor die algemene lewensomstandighede van die plaaswerkergesin, een van die groepe by wie dié probleem baie voorkom.
Die departement se reaksie op dié kennisgaping was 'n baanbreker-bestekopname onder meer as 6 000 plaaswerkerhuishoudings in die Kaapse Wynlanddistrik, Kaap Agulhas en die Swellendam-omgewing. Respondente is uitgevra oor alles – van inkomste en uitgawes tot toegang tot e-pos via 'n rekenaar (0,1% het Ja geantwoord) en oor alkoholisme en dwelmgebruik.
Uit 'n lys met 11 sosiale redes tot kommer op die vraelys wat respondente moes invul, was alkoholisme verreweg die grootste enkele bekommernis en het faktore soos werkloosheid en gesondheid in die skadu gestel.
So net daar langs die De Doorns Gholfklub se groot, wye kroegtoonbank en met net 'n titseltjie ondergewaardeerde ironie, kry FASfacts en die departement van landbou se nuwe span mentors toe erkenning vir hul deursettingsvermoë en word sterkte toegewens met die stryd wat nou vir hulle voorlê.
En hier praat hulle van die soveelste rits veldslaggies in die oorlog teen alkoholmisbruik wat al woed sedert die Hollandse setlaars die wynlande in die 17de eeu begin koloniseer het, reg verby die punt in 1961 toe dit onwettig geraak het om werkers met wyn te betaal, tot die hedendaagse Suid-Afrika waar ons volgens die Wêreld Gesondheidsorganisasie sit met een van die wêreld se hoogste alkoholgebruiksyfers per drinker gemeet.
Lena Weimers, was ook daar om haar T-hemp en sertifikaat te ontvang.
Lena Weimers van De Doorns waarsku moeders in haar gemeenskap teen die gevare van drankgebruik tydens swangerskap.
Dié uitbundige 40-jarige vrou praat pront: "Ek moet erken, ek het verskriklik gedrink," sê Weimers, toe ek haar later uitvra. 'n Kerkman ("ons noem hom Oudie Tom") het Weimers tot inkeer gebring.
"Vandag is ek so dankbaar vir die Here, ek is 16 jaar sonder die wyn en twee jaar sonder die rook," sê sy en vertel dat die afbreekwerk wat wyn ook in haar lewe gedoen het, haar deesdae motiveer om ander in die gemeenskap te help.
Lena bly aan die anderkant van die N1.
Dis rye en rye HOP-huise, en dan blokke en blokke shacks, kompleet met 'n uitsig op die vallei se goud-en roes-kleurige wingerd wat in die verte uitstrek. Jongmense staan teen skemer in groepies op straathoekie, skop 'n sokkerbal rond, skarrel uit die pad van bakkies wat plaaswerkers haastig kom aflaai.
'n Seun gooi 'n kondoom met water gevul al hoër en hoër die lug in, tot dit stukkend val op die klipperige oppervlak van Tweede Laan in dié buurt wat hulle Stofland noem. Hier bly Lena. Sy stem in om ons 'n bietjie te wys hoe sy haar gemeenskapswerk benader en ons ontmoet by haar huis, waar sy in die week 'n span jong kinders die riel leer dans en planne vir 'n nasorgsentrum koester.
In sommige landelike gebiede is fetale alkoholsindroom gediagnoseer by vyf tot 12 uit elke 100 kinders, sê Francois Grobbelaar, uitvoerende hoof en stigter van FASfacts.
Ons stap na Margaret en Abraham Swartz, wat om die draai van Lena woon en om 'n rokende konka in die voortuin staan om die koue te probeer afweer.
By die Swartz-egpaar word my ongenooide aankoms stief ontvang, maar die charismatiese Lena borduur moedig voort oor die gevare van alkohol oor die algemeen en 'n klein skare nuuskieriges, meestal kinders, drom saam om te kyk wat aangaan.
Kort voor lank kry sy die skare in toom en stuur die gesprek vernuftig af op dronk ma's en "FAS-kinders": "Hierdie kinders…hul breins is aangetas. Dan't ons eintlik 'n klomp zombies wat rondloop. Die kind lyk gesond, maar die brein is baie siek," verduidelik sy met die Swartz-egpaar wat instemmende begin knik.
In voorkomingsveldtogte word daar gereeld klem geplaas op sogenaamde "FAS-babatjies", maar wat, wonder 'n mens, word van dié kinders as hul die wye wêreld moet betree? As hulle moet skool toe met daardie kenmerkende klein liggaamsbou en andersvormige skedel; en met aandag wat bly dwaal en dartel.
Jacoline Benjamin weet maar alte goed. Sy werk as opvoeder by 'n dagsorgsentrum vir plaaswerkerkinders op een van die vallei se vooruitstrewendste plase. Oor FAS-kleuters sê sy: "Hulle is nog so klein, hulle weet nog niks nie, dan's daar klaar mense wat afdraend sien op hulle. Hulle weet nog feitlik niks nie. Maar mámmie het dit mos nou veroorsaak, so ons moet hulle seker aanvaar vir wie en wat hulle is."
Maar is dit wetenskaplik bewys dat FASS veroorsaak dat die kinders moeilik konsentreer? Wat van die "Zombie-agtige" staat waarteen Lena in haar geselsies waarsku? En staan Francois Grobbelaar se Twee Breine-skyfie op 'n vaste wetenskaplike fondament?
Prof. Charles Parry is verbonde aan die Alkohol, tabak en ander dwelmnavorsingseenheid by die Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad in Kaapstad. Hy is ook betrokke by 'n internasionale groep navorsers wat FASS al meer as twee dekades in Suid-Afrika bestudeer.
Naas sy eie navorsing, is dit ook Parry se verantwoordelikheid om nuwe bevindinge deur dié groep aan die media oor te dra.
Met 'n onlangse besoek aan sy kantoor naby Tygerberg-hospitaal, het hy aan die hand van navorsing wat onder kinders in Bonnievale, Robertson, Ashton en Montagu saamgestel is, vertel daar is 'n "duidelike negatiewe verhouding tussen jou verbale asook nieverbale IK en die gemiddelde hoeveelheid wat jou ma gedrink het tydens swangerskap." So, hoe meer ma drink, hoe moeiliker kan baba dink.
"Met aandagafleibaarheid werk dit só: Hoe meer die ma drink, hoe meer hiperaktief is die kind, en hoe meer sukkel hy/sy om te fokus," verduidelik Parry op grond van nuwe navorsing deur wat prof. Philip May van die Universiteit van Noord-Carolina saam met onder meer 'n span Suid-Afrikaanse navorsers onder leiding van prof. Soraya Seedat van Maties gedoen het.
So, hoe meer ma drink, hoe moeiliker kan baba dink.
Hoewel prof. May se navorsing al jare duur, sê Parry dat sulke navorsing momentum opbou eerder as verloor of afgehandel word.
"Ek kan nie vir jou die presiese getal sê nie, maar ons het oor die jare heen seker omtrent 10 000 kinders asook hul ouers by navorsing betrek."
Parry voeg by dat daar twee ook belangrike navorsingsresultate gepubliseer is oor die uitwerking van pogings om die FAS-voorkoms te beveg deur maatskaplike ingrypings – 'n goeienuusstorie in 'n see van oorwegend onrusbarende data uit die veld.
Tisha, die stille aktivis
En dan is dit tyd om vir Tisha te ontmoet. Vivien stem in om my te vergesel na haar werkplek en op 'n reënerige oggend in die Ndabeni-nywerheidsgebied langs Pinelands, gaan kuier ek vir Tisha by die winkel-en-fabriekskompleks van die skryfbehoefte- en verpakkingsbesigheid Merrypak. Ek tel minstens 50 mense wat by groot tafels staan en goed sorteer en vou en verpak – sommige met mussies op die kop en komberse om die skouer teen die winter se byt.
Julie Tobiansky, mede-eienaar van Merrypak, sluit haar by ons aan wanneer ons Tisha tegemoet stap.
Met haar rug na 'n gelamineerde plakkaat wat lui: "Moenie papier of kougom kou nie", sit Tisha Lourens, hard aan die werk. Haar hare is kort. Sy dra 'n swart sweetpak en helderpienk halwe handskoene. Links van haar is 'n hopie blou "partyjiepakkies". Voor haar is 'n bondel wat lyk na wit veters.
Hulle is besig om handvatsels vir die sakkies in te sit, verduidelik Julie soos ons aanstap. "Tisha is een van ons beste werkers. Sy is regtig, regtig toegewyd."
Buiten vir die feit dat haar ma 'n swaar en roekelose drinker was, het Tisha op 'n manier groot geluk gehad: Haar pad het gelei na pleegsorg, 'n aanneemgesin en uiteindelik dié buitengewoon ingeligte werkgewer waar 26 uit 200 werknemers aanstellings met spesiale behoeftes is - mense vir wie Julie met haar visie vir "inklusiewe werkplekke" 'n waardigheid gee wat nie so algemeen is in 'n samelewing wat dikwels verstandelike gestremdheid opsy skuif nie.
Ek is 'n paar keer daarop gewys dat Tisha al dikwels oor die jare in koerante verskyn en met die media gesels het en dat sy inderwaarheid "famous" is.
Toe ek haar hand skud, vra ek hoekom sy dan so beroemd is? Sy glimlag lank voor sy antwoord: "Want, want ek het alkoholsindroom." Wat is dit? "Dit beteken moenie drink terwyl jy swanger is nie," antwoord sy onder die wakende oog van Vivien wat haar dan aanpor: Is dit jou boodskap? "Ja," sê Tisha, en glimlag strykdeur.
Hierdie artikel is geskryf in samewerking met die Code for South Africa Data Journalism Academy.
Vivien Lourens het 'n boekie geskryf oor haar lewe met Tisha. Kontak haar by fasinfocentre@mweb.co.za of 082 509 9530