Abraham Johannes Malherbe, of Abe soos hy alombekend was, is op 15 Mei 1930 in Capitol Park, Pretoria, gebore. Hy kon altyd met opgewondenheid vertel hoe hy en sy maats in die Magaliesbergkoppies, waar die Pretoriase dieretuin vandag is,1 gespeel het. So tussen die klippe en bossies van Pretoria het sy liefde vir Suid-Afrika gegroei - iets wat hy tot aan die einde van sy lewe met hom saamgedra het. Dit was 'n liefde wat, na my mening, sterker geword het soos die jare aangestap het.
Sy kinderjare in Suid-Afrika was vormende jare in sy lewe. Hy het graag vertel hoe hy in die oorlogsjare (die Tweede Wêreldoorlog) as twaalfjarige seun by sy familie op hulle plaas in die destydse 'Oos-Transvaal' gaan kuier het. Toe hy eenmaal moes teruggaan Pretoria toe, word hy gevra om drie gevangenes (Italiaanse soldate wat op die plaas gewerk het) terug te vat konsentrasiekamp toe. As twaalfjarige is hy toe saam met die krygsgevangenes op die trein terug en het hy hulle veilig by die kamp gaan besorg - natuurlik tot die verbasing van die bevelvoerder. Hierdie verhaal verbeeld in 'n sekere sin hoe hy homself gesien het. Iemand wat nie terugdeins vir uitdagings nie. Iemand wat met getrouheid en vasberadenheid dinge enduit kan voer en wat die vertroue werd is wat mense bereid is om in hulle te stel. Iemand wat graag ander wil help. So was hy ook. Mense wat hom geken het, sou hierdie kwaliteite in hom kon vind - nie net in sy akademiese werk nie, maar ook in sy persoonlike verhoudings.
Nadat hy sy skoolloopbaan by Afrikaans Hoër Seunskool in Pretoria voltooi het, het hy by landmeters gaan werk en daarna by die Elektrisiteitsvoorsieningskommissie van Suid-Afrika. In hierdie tyd het sy pad met 'n sendeling, Eldred Echols, gekruis en het hy homself aan die Here toevertrou - die Here wat hy getrou sou bly dien tot aan die einde van sy lewe. Hy het gevolglik besluit dat hy teologie wil gaan studeer en Echols het hom aangeraai om VSA toe te gaan. Die rede waarom hy nie sommer in Suid-Afrika studeer het nie, was eenvoudig: Churches of Christ, die kerkgenootskap waaraan hy behoort het, het nie 'n opleidingsplek in Suid-Afrika gehad nie - daarvoor moes hy na Abilene Christian University in Texas gaan.2 Die rede waarom hy nie teruggekom het nie, was nog eenvoudiger: hy het Phyllis Melton daar ontmoet. Hy is in 1953 met haar getroud en hulle sou sielsgenote bly tot sy dood.3
As 21-jarige is hy VSA toe en het hy daar sy eerste graad in Grieks (en Handelinge, soos hy spottenderwys sou sê) voltooi aan die Abilene Christian University, opleidingsentrum van die Churches of Christ. Daarna het hy sy studies aan Harvard in Boston gaan voortsit. Hy ontvang in 1957 die STB-graad. Sy talent is raakgesien en hy kon vir sy doktorsgraad (ThD) by die destyds bekende prof. Arthur Darby Nock inskryf. Hy het dit in 1963 onder prof. Helmut Koester voltooi, aangesien prof. Nock intussen oorlede is. Nock was die groot akademiese invloed in sy lewe. As hy oor sy akademiese lewe gepraat het, is die naam van Nock met reëlmaat genoem. Nock het daarin geslaag om in Abe 'n liefde vir die teks, asook 'n deeglikheid en strewe na uitnemendheid aan te wakker - dit sou later van sy groot akademiese kenmerke word.
Abe het in hierdie tyd ook nie net by sy boeke gesit nie. Sy belangstelling was wyer, veral met betrekking tot die uitbou van sy vak. Dit sou in die latere jare een van sy belangrikste eienskappe blyk te wees - sy betrokkenheid by die uitbou van sy vak. Dit het vir hom 'n belegging in studente en boeke beteken. In 1957, tydens sy studie by Harvard, was Abe byvoorbeeld die medestigter (saam met Pat Harrell) van die Restoration Quarterly wat binne die Churches of Christ, en selfs wyer, 'n invloedryke akademiese rol sou speel. In hierdie tyd is hy ook aangewys as die Harvard Divinity School Commencement Greek Orator.
Na die Utrecht-tydperk is Abe terug Harvard toe en het sy akademiese kontak met Suid-Afrika in 'n periode van 'tien jaar stilte' ingegaan. In dié 10 jaar het dinge egter wonderbaarlik vir Abe in die VSA begin ontwikkel. Nadat hy sy doktorsgraad aan Harvard voltooi het, word hy in dieselfde jaar (1963) as mede-professor in Nuwe Testament en vroeë Christendom by Abilene Christian University aangestel om die Nuwe Testament, asook die Griekse filosofiese en religieuse agtergrond van die Nuwe Testament te doseer. Dit het presies in die kraal van Abe gepas en hy was een van die eerstes van sy geslag om die sosiale dinamiek van die Grieks-Romeinse antieke tekste vir die Nuwe-Testamentiese navorsing te ontsluit. Belangstelling in die sosiale raamwerk van die Nuwe Testament, wat in die laaste deel van die vorige eeu sterk na vore begin tree het en nog steeds prominent in die vakgebied figureer, het in 'n groot mate sy oorsprong in die studeerkamer van Abe in Abilene gevind. Hy het aan my vertel hoe hy gedissiplineerd elke aand verskeie bladsye uit die antieke Griekse dokumente gelees het. So het hy 'n kennis van die antieke sosiale wêreld en die gepaardgaande bronne ontwikkel wat in sy tyd ongeëwenaard onder Nuwe-Testamentici was. Daarom kon hy so 'n leidende rol in die ontwikkeling van die sosiale verstaan van Nuwe-Testamentiese tekste speel.
Dit was apartheidsjare en dinge was nie altyd maklik nie - nie vir die Suid-Afrikaners nie, en om 'n baie spesifieke rede ook nie vir Abe nie. Hy het byvoorbeeld besluit om sy Suid-Afrikaanse paspoort in daardie tyd te hou, alhoewel hy 'n Amerikaanse paspoort kon kry. Die vlaktes van die 'Oos-Transvaal' en die Magaliesbergkoppies was te diep in sy bloed. Dit het hom baie moeite met visums en sulke dinge gekos, maar uit lojaliteit teenoor sy land wou hy 'n Suid-Afrikaner bly en dit so wys.8
Binne die sosiale paradigma het daar verskillende benaderings begin ontwikkel. Meeks, wat nie skroom om die invloed van Abe op sy wetenskaplike ontwikkeling te erken nie, het byvoorbeeld sosiaal-histories begin werk. Dan was daar weer die Context Group waarmee Abe probleme gehad het, omdat hulle aanvanklik meer met modelle gewerk het as met die antieke tekstuele gegewens self. Hy het van sosiale modelle of strukture waarmee die teks ontsluit word, weggedeins. Hy het die teks voorop gestel en sy siening van eksegese eendag so vir my opgesom: eksegese is om alle verstaansmoontlikhede vir 'n betrokke teksgedeelte te ondersoek en die motivering vir die besondere manier van verstaan te evalueer en dan gemotiveerd jou eie siening te formuleer. Vir hom was die tekste van die Nuwe Testament sosiaal van aard en daarom het hy beklemtoon dat vergelykbare sosiale inligting uit daardie spesifieke tyd nodig is vir die verstaan van die tekste. Daarom het hy die massa antieke sosiale materiaal ontsluit - nie met die idee om iets in die Griekse materiaal te kry en dit dan op die Nuwe Testament toe te pas asof die Nuwe Testamentiese skrywers dit van daar oorgeneem het nie. Met ander woorde, hy het nie die materiaal hanteer asof daar direkte lineêre beïnvloeding vanaf die Griekse materiaal na die Nuwe-Testamentiese teks was nie. Hiermee het hy teen 'n sterk stroom van daardie tyd ingegaan - geleerdes soos Dodd, Kittel en selfs Bultmann het wel 'n meer direkte verband tussen die sogenaamde agtergrondsmateriaal en die teks van die Nuwe Testament getrek. Abe het geargumenteer dat die leser deur 'n diep kennis van die sosiale dinamiek van die Griekse wêreld gesensiteer word om 'n soortgelyke sosiale dinamiek in die Nuwe-Testamentiese teks te kan raaksien. Sonder om direkte onwikkelingslyne te poneer, help die Griekse sosiale inligting die Nuwe-Testamentikus om dus sosiale uitsprake te maak wat geldigheid het binne die antieke sosiale konteks en dus nie vanuit moderne sienings aangebied word nie. So word daar tot 'n meer outentieke verstaan gekom.
So arriveer die seun van Pretoria in 1989 in Suid-Afrika met 'n akademiese rekord wat vir 'n Suid-Afrikaner ongeëwenaard op internasionale akademiese gebied was. In Augustus 1989 swaai die Suid-Afrikaaanse deure vir hom oop en lewer hy in 28 dae lesings by 14 verskillende akademiese instellings. Skielik kon hy eerstehands die akademiese wêreld van sy geboorteland betree en ook sien wat hier gebeur het. In daardie tyd was die Nuwe-Testamentiese wetenskap in Suid-Afrika op sy eie manier toonaangewend op die vlak van die literêre benadering van die Nuwe Testament. Dit was natuurlik nie 'n terrein waarin Abe soveel belang gestel het as in die sosiale en historiese raamwerk van die Nuwe Testament nie. Hoewel van die jonger akademici tog hul weg na Yale gevind het, het Abe se benadering in hierdie tyd nie so 'n groot impak in Suid-Afrika gemaak as wat 'n mens sou verwag nie. Verskillende redes kan daarvoor gegee word - onder andere die dominante belangstelling in die literêre benaderings wat in daardie tyd in Suid-Afrika hoogty gevier het. Hierna sou hy meer gereeld na Suid-Afrika reis om sy kennis te kom deel, veral as gas van die Departement Nuwe Testament van die Universiteit van Pretoria. My PhD-studente en selfs meer junior studente het met sy besoeke gereeld in gemaklike omstandighede vir die akademiese gesprekke bymekaar gekom, soos byvoorbeeld by Dikhololo ('n vakansieoord in die Bosveld waar Abe op sy beste was). Daar het hy deur die dag akademiese kennis deurgegee en in die aande, om die braaivleisvuur onder die sterre, het hy ons almal met sy wysheid en breë ervaring van die lewe getrakteer. Dit het vir hom groot plesier verskaf, want hy kon jongmense sien groei en bloei. 'n Jaar voor sy dood het hy die buitengewone ding gedoen om 'n uitnodiging na Suid-Afrika toe aan te neem sonder dat Phyllis saamgekom het. Wie Abe goed geken het, sou geweet het dat dit totaal buitengewoon was. Hy en Phyllis het oral saam gereis, maar die lang reise het vir haar te vermoeiend begin word en sy het besluit om tuis te bly. Hy het net voor die reis vir my gesê dat hy dit eintlik nie moet doen nie, maar dat hy dit alleenlik vir een rede doen: hy doen dit vir die jonger akademici in Suid-Afrika.10 As hy iets kan bydra, sal hy dit doen - al is dit vir hom ongerieflik. Ek het toe onwillekeuring teruggedink aan die twaalfjarige seuntjie wat uit eie erkenning maar skrikkerig was om die krygsgevangenes met die trein na die konsentrasiekamp toe terug te neem, maar verby homself gekyk het om ander te help. Dit was wie Abe was en gebly het.
Om terug te keer na Abe se werk in die VSA. Hy het in 1994 by Yale geëmeriteer, waar hy ook 'n besondere rol gespeel het. Hy het leidende posisies ingeneem wat hy terdeë geniet het, byvoorbeeld as adjunk-dekaan vir die studente. Waar ek hom die mees entoesiasties gesien het, was wanneer hy vertel het van sy interaksie met die studente en veral as hy hulle kon help. Dit het hom baie vervulling gegee. Hy was ook nou betrokke by die ontwikkeling van biblioteke11 (een van sy liefdes) - by Yale, asook by Abilene.12
Na sy aftrede het hy doodluiters aanhou werk. Hy het immers juis vroeër afgetree om meer tyd aan sy navorsing te kan spandeer. Hy het op die eerste verdieping van sy huis in Hamden 'n groot vertrek gehad wat hy as sy studeerkamer ingerig het. As 'n mens in die gang afstap, het jy eerste in sy groot versameling Loeb-bundels van die antieke skrywers vasgekyk. Links het sy lessenaar gestaan. Tussen die lessenaar en die muur was sy swaaistoel. Sy rekenaar het hy teen die muur op 'n tafel gehad en as hy omdraai, kon hy op sy lessenaar, wat altyd vol boeke was, werk. Die mure van die hele vertrek was toe met boekrakke vol boeke en teen die teenoorgestelde kant van die kamer het sy gemakstoel gestaan waar hy gesit en lees het. Dit was in hierdie studeerkamer waar Phyllis hom op 28 September 2012 gekry het. Toe sy gaan inkopies doen het, was alles nog normaal, maar toe sy terugkom het sy hom leweloos daar in sy stoel gekry.
Abe het 'n goeie roetine gehad. Hy het min geslaap en tot laat in die nagte gewerk - en sommer soms op sy lekker stoel geslaap. Deel van sy roetine was om koerante te lees. Koerante is elke oggend by sy huis afgelewer en as hy klaar was, is dit na sy buurman toe. Internasionale koerante het hy op die rekenaar gelees. Daarom was dit altyd lekker om by hulle te kuier. Hy het iets van alles geweet, veral ook wat in Suid-Afrika aangegaan het. Die res van die tyd het hy aan sy 'groot projekte' gewerk. Sy standaardwerk op Tessalonisense, The Letters to the Thessalonians (Yale University Press, New Haven), het in 2004 verskyn en met sy dood was hy besig met kommentaar oor die Pastorale briewe in die Hermeneia-reeks. Die kommentaar is natuurlik nie voltooi nie, maar alles is darem nie verlore nie. Abe het aan my gesê dat hy die kommentaar anders aangepak het. Hy wou eers artikels skryf oor die groot en belangrike temas in die Pastorale briewe en van daar af na die volle kommentaar beweeg. Van die artikels het al verskyn en gee ons dus 'n kykie in die manier waarop hierdie merkwaardige teoloog die Pastorale briewe verstaan het.
Ook buite sy studeerkamer het hy aktief gebly. Hy was in aanvraag en het onder andere herhaalde akademiese besoeke as gasdosent by verskillende instansies in die Ooste, Suid-Afrika, Europa en natuurlik die VSA gebring. So het hy byvoorbeeld in 1994 die Abilene Christians Distinguished Alumni citation ontvang en is hy in 2005 uitgenooi om die Carmichael-Walling Lectures by sy alma mater te lewer. Hy is tydens sy eie leeftyd, selfs na sy aftrede, ook op verskeie maniere vereer. Daar is byvoorbeeld verskeie beursskemas wat in sy naam begin is - hy het selfs 'n deel van sy pensioen aan so 'n skema geskenk. Daar is ook twee feesbundels aan hom opgedra: in 1990 (Greeks, Romans, and Christians) en 2003 (Early Christianity and Classical Literature).
Geen beskrywing van Abe is volledig sonder om terug te keer na die begin nie - na sy ontmoeting met Eldred Echols. Vir Abe het sy geloof tot aan die einde sentraal gestaan. Hy het die besondere vermoë gehad om die moontlike spanning tussen sy geloof en sy akademiese aktiwiteite in balans te hou. Hy was sy hele lewe lank intens by kerklike bedrywighede betrokke deur te preek, volwasse onderrig te gee, te help met verversings en om mense tuis te laat voel. Daar waar hy nodig was en iets kon doen, daar was hy. Hy het dit ook nie altyd net maklik gehad nie. In die Churches of Christ was daar maar ook woelinge, soos in elke ander kerkgenootskap, en op 'n stadium is akademici soos Abe en Everett Ferguson as sogenaamde 'moderniste' deur sommiges in die kerk beskryf. Die geskiedenis het uitgewys dat dit maar net die geval was dat Abe voor sy tyd was en beter kon sien waarheen die rivier vloei. Die afgelope tyd het Abe en Phyllis gereeld die dienste van die First Baptist Church (Whitney Avenue in New Haven) bygewoon. Nie een keer wat ons op 'n Sondag by Abe-hulle op besoek was, het ons kerk oorgeslaan nie.
Geskiedenis leef in mense se gedagtes, in hul verhale en in hul herinneringe. Wat was, kan nooit weer wees nie. Al wat is, is wat ons daarvan onthou en wat ons daaroor kan vertel met opregtheid en outentisiteit. Hierdie was my stukkie geskiedenis van een van die merkwaardigste mense wat ek in my lewe leer ken het. 'n Uitsonderlike teoloog, 'n buitengewone mens, 'n lojale vriend en 'n gelowige tot aan die einde. In die geskiedenis van Abe sal hy nooit sy geliefde Suid-Afrika verlaat nie, want hy sal daar bly leef - op die rakke van ons biblioteke en in sy invloed op so baie, maar nog te meer in ons herinneringe.
2. Sy suster en twee broers woon steeds in Suid-Afrika. Hy het met sy akademiese besoeke in Suid-Afrika altyd 'n punt daarvan gemaak om sy familie te gaan opsoek, al het dit beteken dat hy na die Natalse Suidkus toe moes gaan om by Lettie te gaan kuier.