Menseregtedag – ’n tyd vir ernstige nadenkeArgieffoto. Deur Christine Botha, waarnemende direkteur, Sentrum vir Grondwetlike Regte Op 21 Maart word Menseregtedag in Suid-Afrika gevier. Die dag sal vir altyd onthou word vir die tragiese gebeure in Sharpeville op 21 Maart 1960. Op dié dag het 69 mense hul lewens verloor toe die polisie losgebrand het op ŉ skare wat protes aangeteken het teen die apartheidpaswette. Op hierdie dag word ons as Suid-Afrikaners herinner aan die duur prys van die beskerming en erkenning van menseregte in die Grondwet – wat ons deesdae as vanselfsprekend aanvaar. Die Handves van Regte (as dit toegepas word) is ŉ kragtige wapen wat deur die gewone man en vrou op straat gebruik kan word om die Staat se aksies te evalueer, die regmatigheid daarvan te toets en aanspreeklikheid af te dwing. Die vraag is: Hoe vaar die staat in sy grondwetlike mandaat om menseregte te beskerm, te bevorder en te verwesenlik? As ons terugkyk op die jaar 2018, was die staat se poging om korrupsie te beveg en om iets aan die geloofwaardigheid van staatsbeheerde ondernemings en staatsdepartemente te doen, ŉ kritieke draaipunt van die afgelope 10 jaar. Dit is belangrik om te onthou dat korrupsie en georganiseerde misdaad nie in isolasie beskou kan word nie. Korrupsie beïnvloed direk die staat se vermoë om menseregte te bevorder. Die konstitusionele hof het dit in die uitspraak van Glenister vs President of the Republic of South Africa bevestig. Aangesien korrupsie ŉ direkte invloed op die staat se institusionele vermoë en hulpbronne het, is dit juis die armstes in ons samelewing (wie se bestaan afhanklik is van die dienslewering van noodsaaklike dienste, soos gesondheidsorg en behuising) wat op die ou end daaronder ly. Die verskeie kommissies van ondersoek oor korrupsie wat in 2018 aangestel is, die aankondiging van leefstyloudits vir staatsamptenare en die aankondiging van ŉ Nasionale Handleiding vir die aanstelling van raadslede van staat- en staatsbeheerde instellings, was almal positiewe ontwikkelinge. Hierdie ontwikkelinge moet egter opgeweeg word teen die omvang van korrupsie wat tydens hierdie kommissies geopenbaar was en ander skokkende onthullings, soos die R1,84 miljard wat gesteel is van VBS Mutual Bank deur die bank se senior bestuurders, direkteure en politici. ŉ Ernstige kopseer vir Suid-Afrikaners is die oënskynlike stadige pas van kriminele ondersoeke na korrupsie en die gebrek aan pogings om gesteelde geld op te spoor en te verhaal. Die vermoë om korrupsie te beveg, word ernstig bevraagteken in die lig van die onthullings in die 2017/18-jaarverslag van die Nasionale Direkteur van Openbare Vervolging wat aangedui het dat R135 miljoen benodig word om 244 kritiese vakatures in die Nasionale Vervolging te vul. Alhoewel die geveg teen korrupsie en georganiseerde misdaad krities is, is die herhaaldelike mislukking van staatsdepartemente om die ouditeur-generaal (OG) se aanbevelings toe te pas, ŉ akute aspek wat die staat potjie in die verwesenliking van menseregte. Hierdie onbegryplike en herhaaldelike mislukking kom weer eens ten koste van die armstes in ons samelewing – hulle wat lewensafhanklik is van die staat se vermoë om toegang tot behuising, gesondheidsorg en onderwys moontlik te maak. In die OG se gekonsolideerde verslag van November 2018 oor nasionale en provinsiale oudituitkomste, beklemtoon die OG die skokkende toename van vrugtelose en verkwistende uitgawes wat van die vorige jaar met meer as 200% gestyg het tot R2,5 miljard. Sonder om enige doekies om te draai, het die OG daarop gewys dat hierdie situasie hoofsaaklik veroorsaak word deur die versuim van staatsdepartemente om sy aanbevelings toe te pas. Die OG het ook uitgelig dat daar dringend in die provinsiale departemente van gesondheid, onderwys en openbare werke ingegryp moet word, aangesien hulle die swakste ouditresultate toon. Hierdie departemente vorm die fondament van die staat se noodsaaklike dienste. Hierdie ernstige situasie kan dalk in die toekoms (in ŉ mate) behoorlike aandag geniet deur die Wysigingswet op Openbare Oudit, wat in 2018 onderteken is. Die wet (wat nog in werking moet tree) sal die OG van addisionele magte voorsien, soos om skulde direk van verantwoordelike partye in hul persoonlike hoedanigheid te verhaal. Alhoewel die wet aanspreeklikheid sal versterk, is daar wel kommer of die OG se kantoor die kapasiteit besit om siviele eise van hierdie aard te hanteer en of daar nie moontlike konflik en duplikasie is met die staatsprokureur se funksie nie. Die impak van korrupsie en wanadministrasie op menseregte is dalk makliker om te monitor ten opsigte van sosio-ekonomiese regte, soos toegang tot gesondheidsorg en onderwys, maar dit is belangrik om te onthou dat daar ŉ sterk onderlinge verwantskap is tussen regte in die Handves van Regte. Met die kwessie van misbruik van hulpbronne kom die reg van gelykheid veral na vore. Volgens die Gini Index (ŉ manier om ekonomiese ongelykheid te meet) is Suid-Afrika die mees ongelyke samelewing ter wêreld. Volgens ŉ 2018-navorsingstuk van die Instituut vir Geregtigheid en Versoening (IGV) oor hul 2017 Suid-Afrikaanse versoeningsbarometer, meen 46% van Suid-Afrikaners dat ongelykheid (met verwysing na die gaping tussen ryk en arm) sedert 1994 vererger het. Die IGV-dokument beklemtoon dat ongelykheid ook ervaar word ten opsigte van magsverskille en toegang tot hulpbronne. Die staat se pogings om gelyke toegang tot geleenthede moontlik te maak, moet baie meer genuanseerd wees. Volgens die World Report 2019 (Human Rights Watch se jaarlikse oorsig) is dit skokkend dat 600 000 kinders met gestremdhede in Suid-Afrika nie toegang tot onderwys in 2018 gegun is nie. Kinders met gestremdhede ervaar verskillende vorme van diskriminasie wat aandag verdien. Hierdie situasie vereis dringende staatsingryping. Ook op die gebied van billike indiensneming is daar ŉ tekort aan ŉ genuanseerde benadering. Die Menseregtekommissie se Gelykheidsverslag van 2017/18 het sterk aanbeveel dat die Wet op Gelyke Indiensneming gewysig moet word om teikengroepe volgens behoefte, en met inagneming van sosiale ekonomiese aanwysers, te identifiseer. Die voorgestelde Wetsontwerp op Billike Indiensneming van 2018, wat nou numeriese teikens in verskillende beroepsektore voorstel vir mense van aangewese groepe (met ander woorde swart Suid-Afrikaners, vroue en persone met gestremdhede) hanteer glad nie sosiale ekonomiese ongelykhede nie en is ver verwyderd van ŉ genuanseerde benadering wat so dringend nodig is. Die bevordering en beskerming van menseregte deur die staat is afhanklik van die staat se pogings om korrupsie te beveg en effektiewe bestuur van hulpbronne te hervestig. Maar hierdie poging moet gepaardgaan met staatsinisiatiewe wat spesifiek sosiale ekonomiese ongelykhede teiken. As dit nie die staat se eerste prioriteit is nie, sal die gaping in ongelykheid net nog groter word.