Read The Pulley
Read The Pulley text version
Stelsels en Beheer (Meganismes) Hoërskool Gerrit Maritz Distrik D15
2009 Graad 9
Leerder __________________ Onderwyser _______________
In hierdie module gaan jy 'n meganisme ontwerp en maak om Thabo te help om sy probleem op te los. Jy moet die kennis wat jy gaan opdoen oor meganismes gebruik om aan die gegewe spesifikasies te voldoen. Gegewe Spesifikasies: · gebruik katrolle · gebruik ratte · gee 'n meganiese voordeel Om jou te help met jou bevoegdheidsopdrag gaan jy verskeie aktiwiteite voltooi.
Die meeste vervaardigde produkte kan beskou word as stelsels. `n Stelsel is `n groep komponente wat so verbind is dat hulle saamwerk om `n taak te verrig. Die komponente kan `n reeks stappe in `n prosedure of organisatoriese struktuur wees, maar ons gaan slegs kyk na die fisiese komponente van elk en soos dit bydra tot die algehele werking van die stelsel. Alle stelsels bestaan uit ten minste drie duidelik identifiseerbare stadiums: Die inset stadium is waar die energie of inligting in die stelsel ingevoer word. Die proses stadium is waar die energie of inligting verwerk of verander word. Die uitset stadium is die werk gedoen word.
Graad 9 Stelsels &amp; Beheer (Meganismes)
Die energie bron van die stelsel sal bepaal watter tipe komponent nodig is by elke stadium. As die energie bron saamgepersde lug is sal die komponente wat nodig is pneumaties wees en sal dit kombineer om `n pneumatiese stelsel te maak. As die energie bron elektrisiteit is sal die komponente elektries of elektronies wees en saam sal die komponente `n elektroniese of elektriese stelsel maak. Die energie inset in `n sisteem kan enige van die volgende wees: Beweging (meganiese stelsel), Olie/water onder druk - (hidroliese stelsel), Lug onder druk - (pneumatiese stelsel), Elektrisiteit ­ (elektriese of elektroniese stelsel).
Daar is vier basiese tipes beweging:
Liniêre beweging Beweging in `n reguit lyn en in een rigting
Heen-en-weerbeweging Vorentoe en agtertoe beweging in `n reguit lyn
Swaai beweging Heen en weer beweging in `n halfsirkel
Roterende beweging Beweging in `n sirkel
Ratte is wiele met tande. Ratte kan gebruik word om iets stadiger of vinniger te laat beweeg, om rigting te verander of verskeie dinge op een slag te beheer. Ratte is wiele waarvan die rand bestaan uit ewe groot, gelyk gespasieerde tande. Die tande van een rat moet inkam by die van `n ander rat en roterende beweging tussen die twee ratte bewerkstellig. Die dryfrat roteer altyd in die teenoorgestelde rigting as die aangedrewe rat. As albei ratte dieselfde aantal tande het sal hulle teen dieselfde spoed roteer, maar as hulle verskillende aantal tande het sal die rat met minder tande vinniger roteer. `n Ratstelsel is `n kombinasie van twee of meer ratte wat saamwerk. Die rat wat die energie ontvang is die dryfrat en die ander rat is die aangedrewe rat. Deur `n derde rat (tussenrat) tussen die dryfrat en die aangedrewe rat te sit kan jy die dryfrat en die aangedrewe rat in dieselfde rigting laat draai. As `n kleiner dryfrat by `n groter aangedrewe rat inkam sal die spoed stadiger wees, maar daar sal meer krag in die aangedrewe rat wees (afrat). Wanneer `n groter dryfrat inkam by `n kleiner aangedrewe rat sal meer spoed behaal word maar daar sal minder krag in die aangedrewe rat wees (oprat). Daar is verskillende soorte ratte: reguit tandratte, keëlratte, wurmratte en kamratte en tandspore.
Soorte ratte Reguit tandratte Veelvuldige ratte kan gekoppel word om `n ratstel genoem. As daar `n onewe getal ratte is, sal die uitset rotasie in dieselfde rigting wees as die inset rotasie. As daar `n ewe getal ratte is sal die uitset rotasie in die teenoorgestelde rigting as die inset rotasie wees. In eenvoudige ratstelsels affekteer die hoeveelheid tande op die tussenratte nie die algehele spoedverhouding nie. Die hoeveelheid tande op die eerste en laaste rat bepaal die spoedverhouding. In saamgestelde ratstelsels affekteer die tussenratte wel die spoedverhouding.
Keël ratte word gebruik om rotasie deur `n 90° hoek te bewerkstellig. Keël ratte kan meganiese voordeel en `n groter spoedverhouding bewerkstellig.
Reguit tandratte en tandspore Hierdie ratstelsel word gebruik om roterende beweging om te sit in liniêre beweging. Die reguit tandrat is in `n vaste posisie en die tandspore beweeg heen en weer. `n Voorbeeld hiervan is die ratstelsel wat by meeste elektriese hekke gebruik word. Die tandspore kan ook in `n vaste posisie wees terwyl die reguit tandrat op en af beweeg. `n Voorbeeld hiervan is `n kurktrekker. Wurmratte en tandspore Met hierdie ratstelsel word rotasie omgeskakel na liniêre beweging. In 'n skroefsletutel word die wurmrat en tandspore gebruik om die opening groter of kleiner te maak.
Wurmratte en reguit tandratte
Wurmratte en reguit tandratte word gebruik wanneer 'n groot spoed vermindering nodig is en nie baie krag nodig is nie. 'n Wurmrat kan 'n reguit tandrat aandryf om spoed te verminder maar 'n reguit tandrat kan nie 'n wurmrat aandryf om spoed te vermeerder nie. Die ratverhouding kan bepaal word deur die hoeveelheid tande van die aangedrewe rat te deel deur die hoeveelheid tande op die dryfrat.
Dit is maklik om te bereken aangesien die wurmrat net een tand het en die wurmrat is altyd die dryfrat. As die tandrat dus 60 tande het en die wurmrat 1 tand het sal die ratverhouding 1:60 wees. Die spoedverhouding is altyd die inverse van die ratverhouding en daarom sal die spoedverhouding 60:1 wees.
Die skets aan die linkerkant is 'n vurkhyser. Dit word gebruik om swaar voorwerpe op hout palette op te lig. Die vurke aan die voorkant beweeg op en af op 'n vertikale spoor. a) Teken in die vergrootte area die meganisme wat jy dink die verlange beweging sal gee. b) Verduidelik hoe die meganisme werk. _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ (5)
Assessering Vlak 7 (Uitstekend bemeester) Vlak 6 (Verdienstelik bemeester) Vlak 5 (Goed bemeester) Vlak 4 (Toereikend bemeester) Vlak 3 (Redelik bemeester) Vlak 2 (Elementer bemeester) Vlak 1 (Nie bemeester nie) Opdragte onvoltooid. Geen moeite is gedoen. ___ 5
Opdragte Opdragte voltooi en Opdragte voltooi en onsamehangend korrek. Duidelike korrek. Effense voltooi. Baie min moeite is gedoen. moeite is gedoen. moeite is gedoen.
Kyk na die skets van die kurktrekker hier langsaan. a) Watter ratstelsel word hier gebruik? _____________________ b) Gee hierdie meganisme 'n krag of spoed voordeel? ___________________________________________________ c) Hoe maak die meganisme diet maklik om 'n kurk uit 'n bottel te trek? ______________________________________________ ___________________________________________________ (3)
Kyk na die eierklitser. a) Sal hierdie ratstelsel 'n krag of spoed voordeel gee? Verduidelik. ___________________________________________________ ___________________________________________________ ___________________________________________________ (2)
Assessering Vlak 7 (Uitstekend bemeester) Vlak 6 (Verdienstelik bemeester) Vlak 5 (Goed bemeester) Vlak 4 (Toereikend bemeester) Vlak 2 (Elementer bemeester) Vlak 1 (Nie bemeester nie) Onvoltooid of onverstaanbare antwoorde.
Vlak 3 (Redelik bemeester) Antwoorde is Antwoorde is logies en gegee, maar gee goed gestruktureerd. Antwoorde verskaf nie altyd `n Duidelike en kreatiewe die nodige inligting. duidelike oplossing insig in die probleem. vir die probleem nie
Meer as twee ratte kan saam gekoppel word om 'n ratstelsel te vorm.
Die reguit tandrat is die eenvoudigste rat. Dit is 'n wiel met tande rondom sy omtrek. As daar 'n onewe aantal ratte is sal die uitset rotasie in dieselfde rigting wees as die inset rotatsie. As daar 'n gelyke aantal ratte is sal die uitset rat in die teenoorgestelde rigting as die inset rat roteer.
In 'n eenvoudige ratstelsel sal die hoeveelheid tande op tussenratte nie die algehele ratverhouding beinvloed nie. Dit word dan slegs bepaal deur die hoeveelheid tande op die eerste en laaste rat.
In 'n saamgestelde ratstelsel (wanneer meer as een rat op 'n as is) kan die rat- en spoed verhouding wel beinvloed word deur die tussenratte.
Berekening van meganiese voordeel Die tande van die ratte in enige ratstelsel is presies ewe groot. Daarom sal die hoeveelheid tande op enige rat proporsioneel wees t.o.v. sy deursnit.
Voorbeeld: Rat A het 30 tande en rat B het 20 tande. As rat A een volle omwenteling maak, hoeveel keer sal rat B draai? Watter rat draai die vinnigste? Vir elke volle omwenteling van A het rat B 1½ omwentelings gemaak.
Rat B draai die vinnigste. Die basiese reël vir ratte is dat as 'n groot rat 'n klein rat aandryf vermeerder die spoed. As 'n klein rat 'n groot rat aandryf verminder die spoed. Aktiwiteit 3: Kyk na die ratstelsel regs. Rat B het 36 tande en rat A het 12. Bereken die rat verhouding van die ratstelsel as rat B die dryfrat is. ____________________________________ ____________________________________ ____________________________________(3) Kyk na die ratstelsel regs. Rat B het 12 tande en rat A het 24. Bereken die rat verhouding van die ratstelsel as rat B die dryfrat is. ____________________________________ ____________________________________ ____________________________________(3) Die handboor regs gebruik keël ratte. Rat A het 80 tande en rat B het 16. a) Watter een is die dryfrat?________________________ b) Bereken die ratverhouding. ______________________ _______________________ _______________________(3)
a) As die motor in 'n kloksgewyse rigting draai, in watter rigting sal Rat X draai? _____________________ b) Wat word die tipe ratstelsel wat in die skets gewys word genoem? _____________________ c) Wat is die rat verhouding van Rat Y en Rat Z? _______________________ d) Sal Rat X vinniger of stadiger draai as Rat Z? _____________________ (4)
Assessering Vlak 7 (Uitstekend bemeester) Vlak 6 (Verdienstelik bemeester) Vlak 5 (Goed bemeester) Vlak 4 (Toereikend bemeester) Vlak 3 (Redelik bemeester) Vlak 2 (Elementer bemeester) Vlak 1 (Nie bemeester nie) Opdragte onvoltooid. Geen moeite is gedoen.
Opdragte voltooi en Opdragte voltooi en Opdragte onsamehangend korrek. Duidelike korrek. Effense moeite is voltooi. Baie min moeite is moeite is gedoen. gedoen. gedoen.
Aktiwiteit 5: Bestudeer die ratstelsel hieronder Rat A en C het elk 19 tande. Rat B en D het elk 57 tande. As A is deur rat A en As D is is deur rat D.
1. Is dit 'n eenvoudige of saamgestelde ratstelsel? __________________________________ 2. Wat is die verhouding tussen die inset rat A en die uitset rat D? Gebruik die volgende formule: (Wys ALLE berekeninge) ________________________________________ ________________________________________ 3. Hoeveel stadiger sal As D draai as As A? __________________________________ 4. Teken 'n stelsel diagram vir die eenvoudige ratstelsel waar Rat A en Rat B by mekaar inkam.
Die Katrol 'n Katrol is 'n eenvoudige meganisme wat bestaan uit 'n wiel met 'n groef en 'n tou. dit kan ook 'n meganiese voordeel gee en daarom 'n swaar gewig makliker oplig. Daar is 'n direkte verhouding tussen die hoeveelheid toutakels en die meganiese voordeel.
Daar is twee basiese soorte katrolle. Wanneer die katrol aan 'n oppervlak vasgemaak word is dit 'n vaste katrol. Die voordeel van 'n vaste katrol is dat dit die rigting van die krag verander. Byvoorbeeld as 'n voorwerp van die grond af opgetel word moet jy afbuk en dit oplig, waar as jy 'n katrol gebruik trek jy 'n tou af. Die vaste katrol gee geen meganiese voordeel nie. Die hoeveelheid krag wat gebruik moet word bly dieselfde dit word net in 'n ander rigting toegepas.
'n Ander soort katrol, 'n los katrol, bestaan uit 'n tou wat aan 'n oppervlak vasgemaak is. Die katrol ondersteun die vrag direk en die krag kom van dieselfde rigting as waar die tou vasgemaak is. 'n Los katrol verminder die krag wat nodig is om die gewig te lig en gee sodoende 'n meganiese voordeel. Die krag wat nodig is om die vrag te lig word verminder afhangende van hoeveelheid toutakels wat die vrag ondersteun.
As 'n vaste katrol gebruik word, is die krag wat nodig is om die gewig te lig dieselfde as die gewig van die voorwerp. Die voorwerp beweeg opwaarts, dieselfde afstand as wat die tou afwaarts getrek word. 'n Vaste katrol verander dus die rigting van die krag, die voorwerp word opgelig terwyl die tou afgetrek word.
Katrolle kan gekombineer word om saamgestelde katrolle of takelstelsels te vorm. In hierdie kombinasies is daar meer as een katrol. Soos wat die katrolstelsel uit meer katrolle bestaan word die krag wat gebruik moet word minder. Byvoorbeeld as 'n katrolstelsel uit 'n vaste en los katrol bestaan word die krag wat gebruik word gehalveer omdat die twee katrolle saamwerk om die werklas te verlig. Hierdie stelsels word dus gebruik om swaar vragte mee te lig. Wanneer jy 'n saamgestelde katrol gebruik, word die krag wat nodig is om die gewig op te lig bepaal deur die gewig van die las te deel met die hoeveelheid toutakels (waaraan die gewig hang). Maar onthou daar is altyd OF 'n kragsvoordeel OF 'n afstandsvoordeel m.a.w. as die krag wat nodig is verminder word, beteken dit dat daar ingeboet sal word met afstand. Daarom sal die afstand wat die tou getrek moet word gelyk wees aan die afstand wat dit gelig is vermenigvuldig met die hoeveelheid afwaartse toutakels. Een Newton (N) is die krag wat deur gravitasie uitgeoefen word op 'n massa van 0,1 kg 100 g = 1 Newton
Meganiese voordeel Hier is formules wat jy mag nodig hê as jy met meganiese voordeel werk: MV = Hoeveelheid toutakels wat die gewig ondersteun Las Insetkrag = ---------------­-----Hoeveelheid toutakels (MV) Las = Insetkrag x Hoeveelheid toutakels (MV)
In hierdie katrolstelsel word die las ondersteun deur twee toue. Dit beteken dat die gewig verdeel word tussen die twee toutakels, elke tou dra nou die helfte van die gewig (25kg elk) Jy sal dus net 25 kg krag uitoefen as jy die tou trek (die platvorm waaraan die tou vasgemaak is dra die ander 25 kg) Gestel jy wil die gewig 40 m hoog oplig sal jy die tou 80 m moet trek, want jy moet die tou 2 keer so ver trek as wat jy die gewig oplig.
In hierdie skets is 'n derde en vierde katrol bygevoeg. Hierdie stelsel verdeel die krag en verdubbel die trek afstand weereens. Die krag wat gebruik moet word is nou 12.5 kg en die afstand wat die tou getrek moet word om die gewig 40m te lig sal nou 160 m wees.
Aktiwiteit 6: Die skets regs is 'n katrolstelsel wat gebruik word om 100N te lig. Bereken die: 1. meganiese voordeel _________________________ 2. Watter krag is nodig om die 100N las te lig? ____________________________________________ 3. Hoe ver sal die las gelig word as die tou 4m getrek word? _____________________________________________ (6)
Hierdie katrolstelsel word gebruik om klein vragte van die grond na 'n boonste vloer te lig. Die las wat gelig word is 200N. a. b. c. Wat is die megandiese voordeel van die katrolstelsel? _____________________________________________ Wat is die krag wat nodig is om die gewig te lig? _____________________________________________ As die vrag 5m gelig word, hoe ver moet die tou getrek word? ______________________________________ (6)
Assessering Vlak 7 (Uitstekend bemeester) Vlak 6 (Verdienstelik bemeester) Vlak 5 (Goed bemeester) Vlak 4 (Toereikend bemeester) Vlak 3 (Redelik bemeester) Vlak 2 (Elementer bemeester) Vlak 1 (Nie bemeester nie) Opdragte onvoltooid. Geen moeite is gedoen. ___ 12
Aktwiteit 7: In hierdie katrolstel is 'n las van 50 N geheg aan die los katrol. Die hoeveelheid toutakels wat die las ondersteun is ook die meganiese voordeel. Bepaal die afstand wat die tou getrek moet word om die gewig van 60N 5m hoog te lig. Gebruik die volgende formule: (Wys ALLE bewerkings) Afstand wat die tou getrek moet word = afstand wat die las gelig word X hoeveelheid toutakels ________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________ b) Verduidelik die beginsel van hoe daar ingeboet word tussen die afstand wat die tou getrek moet word en die hoeveelheid toutakels. ________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________ (8)
Aktiwiteit 8: Kyk na die voorbeelde in Figuur 9. Tel die hoeveelheid toutakels in elke geval. Gee by elk die formule wat jy gaan gebruik om die insetkrag te bepaal wat nodig is om 'n gegewe gewig te lig as jy weet hoeveel toutakels daar is.
_______________________ _______________________ _______________________ _______________________ (6)
__________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ Assessering
Vlak 7 (Uitstekend bemeester) Vlak 6 (Verdienstelik bemeester) Vlak 5 (Goed bemeester) Vlak 4 (Toereikend bemeester) Vlak 3 (Redelik bemeester) Vlak 2 (Elementer bemeester) Vlak 1 (Nie bemeester nie)
Formulering van Formulering van Formulering van Formulering van probleem probleem oplossing probleem oplossing probleem oplossing oplossing, nie voltooi en is duidelik en is redelik duidelik is vaag nie relevant nie verstaanbaar.
__________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ Assessering
Vlak 7 (Uitstekend bemeester) Vlak 6 (Verdienstelik bemeester) Vlak 5 (Goed bemeester)
Spesifikasies is volledig
Vlak 4 (Toereikend bemeester) Vlak 3 (Redelik bemeester)
`n Paar spesifikasies is gegee
Vlak 2 (Elementer bemeester) Vlak 1 (Nie bemeester nie)
Lys van spesifikasies is volledig en toepaslik
Maak vryhand 3-D voorstellings van 3 moontlike oplossings vir die probleem en gee kortlik voor- en nadele vir elke idee.
Voordele en nadele: ________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________
Voordele en nadele: ________________________________________________________ ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________
Vlak 7 (Uitstekend bemeester) Vlak 6 (Verdienstelik bemeester) Vlak 5 (Goed bemeester) Vlak 4 (Toereikend bemeester) Vlak 3 (Redelik bemeester)
Idees geskets maar nie netjies nie, enkele voordele en nadele is genoem, gekose idee nie duidelik gemotiveer
Idees onverstaanbaar geskets, voordele en nadele onvolledig, swak motivering van gekose idee
Idees baie netjies Idees redelik geskets en byskrifte netjies geskets en gegee, alle voordele byskrifte gegee, en nadele is volledig voordele en nadele genoem, gekose idee is genoem, gekose geldig gemotiveer idee gemotiveer
Gee finale inligting i.v.m. jou produk en teken die sketse. ___________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ___________________________________________________________________
Teken `n eerstehoekse ortografiese voorstelling van jou produk en dui afmetings aan. .
Maak 3-D sketse van jou produk. Maak gebruik van uithaal tekeninge en byskrifte om jou idee in soveel moontlik detail te verduidelik
Assessering Vlak 6 (Verdienstelik bemeester) Vlak 5 (Goed bemeester) Vlak 4 (Toereikend bemeester) Vlak 3 (Redelik bemeester) Werktekening en 3-D skets is nie voltooi nie Vlak 2 (Elementer bemeester) Punt Vlak 1 (Nie bemeester nie) Werktekening en 3-D skets is netjies en het byskrifte ___ 10
Vlak 7 (Uitstekend bemeester)
Werktekening en 3-D Dele van skets is voltooi en werktekening en 3byskrifte gegee D skets ontbreek
Datum:_______________________ Teken `n vloeidiagram om jou werkswyse, tyd, gereedskap, benodigdhede en materiale in detail aan te dui.
Maak 'n lys van al jou gereedskap, materiale en ander benodigdhede. ____________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________
Benodigdhede, materiaal en gereedskap is volledig. Vloeidiagram is logies en verstaanbaar.
Vlak 6 (Verdienstelik bemeester) Vlak 5 (Goed bemeester)
Benodigdhede en gereedskap is redelik volledig. Vloeidiagram is logies en redelik verstaanbaar.
Benodigdhede en gereedskap is onvolledig. Vloeidiagram is nie logies of verstaanbaar nie.
Benodigdhede en gereedskap is baie onvolledig. Vloeidiagram is onverstaanbaar
Plak `n foto van jou projek hier
Die projek is sterk, kan krag weerstaan, is duursaam, sal lank kan hou. Die dokumente sal netjies en droog bewaar kan word Dit is ten minste 350 x 250 x 60 mm. Bestaan uit herwinde papier/ karton
Die projek is redelik sterk, kan krag weerstaan, is duursaam. Dokumente sal netjies bewaar kan word. Dit is ten minste 350 x 250 x 60 mm. Bestaan uit herwinde papier/ karton.
Die projek is nie sterk, kan krag effens weerstaan, is nie Die projek is nie duursaam. gedoen / onvoltooid. Dokumente sal Die afmetings is nie netjies bewaar kan voldoende nie. word. Dokumente sal nie Dit is nie 350 x 250 x behoorlik bewaar 60 mm. Bestaan nie kan word nie. uit herwinde papier/ karton.
Sterk punte vs Swak punte _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ Moontlike veranderinge en verbeteringe _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ Assessering
Geen evalueringskriteria nie, idees om produk te verbeter is onvolledig
Toepaslike evalueringskriteria, werkbare idees om produk te verbeter
Evaluerings kriteria Evalueringskriteria, onduidelik, idees om redelike Idees om produk te verbeter nie produk te verbeter bale toepaslik nie