Beursverhandelde fonds en notas in die kollig
17 August 2018 / Ryk van Niekerk
Adapt IT grows revenue by 36% in stagnant market (Aangestuur vanaf Izak Wilhelmus van der Merwe)
Izak Wilhelmus van der Merwe (1897–1967), eerder bekend onder sy skrywersnaam Boerneef, was ’n Suid-Afrikaanse skrywer, digter, leksikograaf en akademikus. Hy word beskou as 'n fyn prosaïs en die beste onder die Afrikaanse skrywers wat "klein-realisme" of "fantasie-realisme" gelewer het. Hierdie skrywers het hulself buite die groter lewensproblematiek gestel, en hul blik gevestig op volkstipes, eenvoudige mense, kleindorpse lewe en die noue lewenskringe daarvan.
Boerneef omstreeks 1968.
Boerneef is op 11 Mei 1897 op Boplaas in Ceres se Koue Bokkeveld gebore. Sy ouers was Carel Petrus van der Merwe en Eliza Lubbe. Boplaas is sedert 1743 in die familie se besit en die plaaswerf met die historiese gebou is in 1973 tot ’n nasionale gedenkwaardigheid verklaar. By die plaasskole op Boplaas en die buurplaas Houdenbek kry hy sy laerskoolonderrig, waarna hy in 1914 op die dorpskool in Ceres matrikuleer. Hierna boer hy ’n jaar lank op die familieplaas en studeer dan vanaf 1916 verder aan die South African College (vandag die Universiteit van Kaapstad) waar hy in 1918 ’n B.A.-graad en in 1919 ’n M.A.-graad in Afrikaans-Nederlands en ’n Onderwysdiploma behaal. Hy gee ’n jaar aan die South African College School onderwys in Hollands, waar N.P. van Wyk Louw een van sy leerlinge was. Vanaf 1922 tot 1961 is hy as dosent in Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van Kaapstad verbonde, later as senior lektor en die laaste aantal jare (1956–1961) as medeprofessor. In hierdie tyd is hy ’n gereelde deelnemer aan radioprogramme.
Moeilike jare[wysig | wysig bron]
In 1929 kry hy tering, wat hom etlike maande van die werk af weghou. Vir ’n tyd is hy in die sanatorium van dr. D.P. Marais van Kloofnekweg en hy kry ook behandeling in die Vrystaat, maar hy herstel volkome. In 1933 verhuis die gesin na Tamboerskloof in Kaapstad, waar hulle in Byronstraat 2 ’n huis gebou het, wat hy Hantam noem. Marie sterf op 27 Augustus 1940 op 44-jarige ouderdom aan maagkanker. Hy trou weer kort daarna, op 31 Oktober 1941 met Annie de Kock. Slegs ses weke na die huwelik word ontdek dat Annie borskanker het en haar bors word voor Kersfees verwyder. Die kanker was egter reeds te ver versprei en op 9 Mei 1943 sterf sy, slegs vyf en dertig jaar oud. Kort voor sy aftrede trou hy in 1956 met Francina Alida (Fannie) Jordaan, weduwee van J.J. Jordaan, die eerste hoof van die Hoërskool Jan van Riebeeck in Kaapstad. Sy is die moeder van Willem Jordaan, wat as boekkunstenaar die tegniese en kreatiewe versorging van ’n groot aantal Afrikaanse boeke behartig het. Hulle het getrek na haar huis, Berg-en-See, in Moltenoweg 28 in Oranjezicht in Kaapstad.
Betrokkenheid by Kaapstad se literêre beweging[wysig | wysig bron]
Liefde vir kuns[wysig | wysig bron]
Boerneef voor 1936
Sy vriende moedig hom aan om die stories wat hy aan hulle vertel, neer te skryf. Vanaf 1935 verskyn hierdie stories dan ook in Die Huisgenoot en word dit later in boekvorm gepubliseer. Hoewel baie van die vertellings by anekdotes bly en nie veel spanning het nie, tref dit met die woordgevoeligheid, die pretensieloosheid, opregtheid en die menslikheid daarvan. Hierin spreek hy sy verlange na ’n kinderwêreld uit en gebruik hy woorde en uitdrukkings wat eie is aan sy grootwordjare en andersins verlore sou geraak het. Waar die werke van sy tydgenote die plaaslewe sterk romanties gekleur het, munt Boerneef se bydrae uit in die nugter uitbeelding van die wrede en harde aard van hierdie lewe, sowel as aan die heerlikheid daarvan. Vir sy tyd, waar die romantiese rigting in die prosa oorheers, is hierdie eenvoud en natuurlikheid van segging iets besonders. Gewilde temas uit sy werk sluit in die jaarlikse trek met die veetroppe uit die Koue Bokveld na Ceres se Karoo, die oes, die geestigheid, gebruike en gewoontes van die outydse wêreld van die boer en die talle bruin mense en feitlik simbolies geworde diere (voorbokke, osse en perde met hulle treffende name soos Mooiveld, Stokwil, Douland) uit hierdie kontrei, wat soms op die periferie beweeg en soms sentraal in die vertelling staan. Wat die bruin mense betref, is daar Jakob April, Jan Skotland, Pensie en bowenal Dirk Ligter.
Sy eerste bundel kortverhale of sketse is Boplaas, waarin hy stories vertel oor sy jeugherinneringe van sy kontrei en ook die legendariese Dirk Ligter aan ’n breër publiek bekendstel. Die lewe op ’n plaas in vergange jare word in sy voorspoed en teenspoed geteken, met die plaaswerkers en plaasdiere as belangrike karakters. P.G. du Plessis neem Dirk Ligter – die nimlike hy in die versamelbundel Halfeeu op, waarin hoogtepunte uit die eerste vyftig jaar van Die Huisgenoot saamgebundel word. Dit is ’n humoristiese verhaal van die besoek wat die verteller en sy broer Frans by Dirk Ligter gaan aflê. Hulle spoor hom op by Tankwafontein en luister die hele dag na sy verhale oor sy wedervaringe.
Van my kontrei is soortgelyk van aard, met plaassketse wat die bundel oorheers. Hierdie herinneringe aan die lewe op die plaas word vertel in kleurryke taal, deurspek met die volksidioom. Die geaardheid van die plaaswerkers en die interaksie tussen die boer en sy werkers word in verskeie humoristiese insidente verhaal. Ook Dirk Ligter maak weer sy verskyning, hierdie keer op sy oudag in ’n Kaapse tehuis, waar hy verteer word deur verlange na sy kontrei.
In Stad en land bevat, soos die titel aandui, sketse uit die plaaslewe wat aansluit by sy vorige bundels, en sketse uit die stadslewe. Op die plaas word Dirk Ligter se prominente plek nou gevul deur Hans Saal, wat doepa gooi en deur al die plaaswerkers met ontsag behandel word. ’n Hoogtepunt uit Boerneef se sketse uit die stad is Stortreën, waarin hy hulde bring aan ’n Kleurlingseun wat ten spyte van die yskoue reën wat hom deurdrenk laat, met opregte vrolikheid sy stootkarretjie met vis stoot terwyl hy onophoudelik sing. Die skaapwagter se vrou ontgin die waansin op ontroerende wyse. Ook treffend is die skets oor ’n aantal teringlyers in ’n sanatorium, waar hulle verhoudings onderling en hulle geestestoestand met goeie insig geteken word. In ’n paar sketse verskuif die agtergrond na die Vrystaat in die tyd van die Anglo-Boereoorlog.
Teen die helling munt uit in die sober weergawe van die gebeure, waarin telkens die karakters, oomblik en stemming helder vasgevat en weergegee word. Dit geskied alles sonder boodskap of strekking en bly slegs suiwer weergawe waarop die leser self sy eie gevolgtrekkings moet maak, sodat elke skets tot nadenke stem. Die bundel bevat onder andere die aangrypende verhaal van Klara Mentoor, wat in yskoue weer uitgaan om haar byna blinde vader te gaan soek en in die koue omkom, terwyl haar vader veilig was by ’n vriend. Papadiamantopoulos is ’n ou Griekse kafee-eienaar wat gereeld skaak speel met die digter Dietlof. Dit is sy enigste intieme kontak met ander mense, want hy slyt sy lewe in eensaamheid en met baie geldelike probleme in ’n vreemde land waar sy gebrekkige taalkennis kommunikasie feitlik onmoontlik maak. Iewers in sy verlede was daar egter ’n vrou en ’n hartseer storie, verklap deur die skildery van ’n pragtige jong vrou wat in die verwaarloosde kafeetjie hang. Teen die helling, die titelstuk in hierdie bundel, het die Kleurling Andries Harlekyn as hoofkarakter. Hy bly in die stad maar hunker steeds terug na die plaas, ’n ver en onbereikbare wêreld. In sy taalgebruik, vertelwyse en wanaangepastheid in die stad vorm hy ’n band met die verteller. Dialoog beslaan die oorgrote meerderheid van die lengte van die verhaal, waardeur dit ook ’n sterk dramatiese karakter kry. Die titel is simbolies van die steilte van die laaste dae, voor die dood ons kry. Hoewel hierdie stuk hoofsaaklik beskrywend van aard is, slaag die skrywer daarin om met fyn vakmanskap die gegewe te verdig sodat meerduidige interpretasies van die teks moontlik word. Vir Teen die helling ontvang Boerneef in 1956 die W.A. Hofmeyr-prys.
Ook vir die jeug lewer hy ’n bydrae met sy boeke Pensie (oor ’n kleurlingseuntjie), Van my kinderdae (waarin veral Heldermuis en Joors Jorie ’n hoogtepunt is) en Vlettervlie en Koesnaatjie. Hierdie boeke bestaan hoofsaaklik uit sketse uit die lewe van bruin kinders uit sy geboortekontrei.
Boerneef se jonger broer C.P. van der Merwe maak ’n Keur uit sy prosa, wat kort na sy dood gepubliseer word. C.N. van der Merwe publiseer Tromboniusdagboekenkaart, ’n boek oor sy werk met vyf hoofstukke en ’n bibliografie. Die hoofstukke behandel sy persoonlike lewe, sy prosa, sy poësie, verklarende woordelys van sy buitengewone woorde en laastens verwysings, problematiese versreëls en strofes uit sy werk. Later word Boerneef se Versamelde prosa deur Merwe Scholtz in een band saamgebundel. Hierdie omvattende versameling bevat alles wat in boekvorm verskyn het, plus drie verhale wat verskyn het na die publikasie van Teen die helling, sy laaste prosabundel. Hulle is Kortverhaal (Standpunte Maart-April 1958), Die verskietende ster (’n Kersverhaal wat verskyn het in Die Burger van 25 Desember 1964) en Hy wat Jan Kellerman is, ken nou nog dele van Lukas, die tweede kapittel… (Die Burger van 25 Desember 1965). Twee verhale is gepubliseer in Die Huisgenoot maar nooit in ’n bundel opgeneem nie en omdat Boerneef dit self in ’n bundel sou kon opgeneem het as hy wou, is hierdie verhale uit die bundel weggelaat. Hierdie stukke is Die dans (Die Huisgenoot no. 8 van 1935) en Ontmoeting (Die Huisgenoot 12 Junie 1942). Wium van Zyl maak ’n keur uit sy prosa en poësie wat as Die berggans het ’n veer laat val gepubliseer word.
Van sy kortverhale word in versamelbundels opgeneem, soos Mooiveld in Kortpad en Tussen die engtes en Dirk Ligter – Die nimlike hy in Halfeeu, waarin P.G. du Plessis hoogtepunte uit die eerste vyftig jaar van Die Huisgenoot saambundel. Ander versamelbundels waar-in sy werk verskyn, sluit in Borde borde boordevol en Vuurslag, beide onder redaksie van Hennie Aucamp, Uit dorp en veld van Abraham H. Jonker, Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal van F.V. Lategan; Moderne Afrikaanse verhaalkuns van F.E.J. Malherbe, Vertellers en Vertellers 2 van Merwe Scholtz, Op Afrikaanse werf van A. Schwerdtfeger en N.J. Snyman en Kort keur en Die Afrikaanse kortverhaalboek van Abraham H. de Vries. Van sy verhale verskyn ook in tydskrifte soos Standpunte en Die Huisgenoot.
Publikasies[wysig | wysig bron]
Van der Merwe, C.N. Beyers, C.J. (red.). Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek (Hardeband)|format= requires |url= (help). Pretoria: Chris van Rensburg nms. die RGN. p. 962. ISBN 0-7969-0419-7.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Boerneef&oldid=2054636"
Die bladsy is laas op 14 Oktober 2019 om 10:26 bygewerk.