Piramides van Egipte
hoe't hulle die yslike bou­blokke daar bo gekry?
Die verstommende grafmonumente van die Egiptiese farao's
BO: Die piramidekompleks van Giza in Egipte. Benewens die drie groot piramides word die groep ook deur 'n aantal kleiner ruïnes aangevul. Die bekende Sfinks (nie op die foto nie) is eweneens hier op die Giza-plato, in die suidwestelike bui­tewyke van die teenswoordige Kaïro.
Foto deur Ricardo Liberato,
wat dit by op hierdie bladsy by "flickr" op die wêreldwye web uitgeplaas het, van waar dit oorgeneem is deur Wikimedia Commons op hierdie bladsy, waar op 21.01.2008 bevestig is dat dit gelisensieer was ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 2.0-lisensie, wat hergebruik op sekere voorwaardes vergun. Die foto was 'n finalis in Wikimedia Commons se Picture of the Year 2007
BO: Die piramides van Giza, volgens 'n litografiese werk deur die Engelandse fotograaf Louis Haghe (1806-1885), 'n gebore Belg. Dit is afgedruk in die boek The Holy Land, Syria, Idumea, Arabia, Egypt and Nubia, wat in die 1840's gepubliseer is. Litografiese afdrukke in die boek is gegrond op illustrasies deur die Skotse kunstenaar David Roberts (1796-1864), wat bekend was vanweë sy uitbeeldings van Egipte en die Midde-Ooste.
Krediet: Openbare besit vanweë die verval van kopiereg weens ouderdom ("Public Domain Old"). Afdruk ietwat geretoesjeer
• Hoe die ou Egiptenare hul dooies begrawe het
IE piramides van Egipte bly fassinerend. Reeds in die Oudheid het hulle vele reisigers sowel as veroweraars geboei. Vandag word hulle steeds met verwondering aanskou deur toeriste, wiskundiges, argeoloë en wie ook al op die woestynsand staan en die oë ophef na die imposante ou bouwerke wat al soveel eeue getrotseer het.
Nee kyk, om sulke kolossale, spits toelopende grafmonumente soos veral dié by Giza te bou in die tyd waarin dit gedoen is, moet mos 'n verbysterende kundigheid en 'n haas ongelooflike aanwending van mannekrag geverg het.
Die ou Egiptenare het geglo dat die siel slegs kon voortlewe indien die liggaam van die gestorwene teen verval en skending beskerm sou word. Veral die farao's (Egiptiese konings) sou dus die spreekwoordelike berge versit om hul eie ewige lewe te probeer verseker.
Die mummies van die koninklikes en die adel is eers in minder indrukwekkende grafmonumente geplaas saam met voorwerpe wat hulle konsuis in die hiernamaals sou kon gebruik. Dit was dikwels waardevolle dinge, met die gevolg dat die meeste grafte mettertyd geplunder is.
Om plunderaars te keer is die grafmonumente ál groter gemaak totdat die piramide die standaard-graf van die koninklikes geword het.
Die farao's het talle piramides gebou—tot in 2008 was reeds byna 140 in Egipte ontdek. Maar dié praktyk het in die Oudheid met verloop van tyd in onbruik verval waarna die koninklikes in geheime, uit rots gekapte grafkelders in die Vallei van die Konings begrawe is. Daar is bes moontlik besef dat ook die piramides nie die gewetenlose grafrowers gekeer het nie, maar hulle inderdaad aangelok het. Miskien was dit juis omdat dit so 'n geweldige uitdaging was om die skatte binne-in te vind...
DIE grafmonumente van die vroeë Egiptiese konings was strukture van kleistene of klip wat mastabas genoem word. Die woord mastaba kom van die Arabiese woord vir 'n sitbank, want van ver af sou mastabas soos banke lyk. Die dooie is in 'n onderaardse kelder ter ruste gelê, met 'n skag wat van bo af soontoe gelei het.
Bo-oor die grafkelder is die reghoekige struktuur van die mastaba aangebring, sowat vier keer so lank as wat dit breed was, met skuins lopende wande en 'n plat dak. Dit was minstens omtrent nege meter hoog.
BO: 'n Mastaba.
Rande weggesny van 'n oorspronklike foto deur
© John Bodsworth, wat dit op sy webwerf The Egypt Archive uitgeplaas het en goedgunstiglik die hergebruik daarvan vergun
Maar daarby het dit nie gebly nie. Omstreeks 2780 v.C. het ene Imhotep, die argitek van die farao Djoser, die eerste piramide gebou deur ses mastabas opmekaar te stapel, elke volgende een kleiner as die een daaronder, om 'n piramide met stygende trappe te vorm.
Hierdie trappiramide staan steeds op die wesoewer van die Nyl by Sakkara, naby Memphis. Dit bevat verskeie kamers en gange, insluitende die grafkamer van die farao. Sakkara lê sowat 30 km suid van die teenswoordige Kaïro en was die dodeakker van Memphis, die oud-Egiptiese hoofstad. Benewens Djoser het nog sestien Egiptiese konings piramides hier gebou.
BO: Die trappiramide van Sakkara—eintlik ses mastabas bo-op mekaar.
BO: Die trappiramide van Sakkara, soos dit verskyn op 'n ou foto wat omstreeks in die jaar 1905 geneem is. Maar waar is die onderste van die struktuur se ses "verdiepings"? Dis straks nie so maklik om te bepaal waar die fotograaf destyds gestaan het nie, maar onderaan kyk ons bes moontlik iewers vas teen een aansig van die "grondverdieping".
Die oorgang van die trappiramide na 'n ware piramide met steil oplopende, reguit kante het tydens die heerskappy van die farao Snofroe, grondlegger van die Vierde Dinastie (2680-2560 v.C.), plaasgevind. 'n Trappiramide is by Medum gebou, waarna dit met klip opgevul en met 'n dop van kalksteen bedek was.
By Dasjoer daar naby is begin om 'n piramide te bou wat aanvanklik blykbaar ook reguit kante moes hê. Maar teen die helfte van die konstruksie verminder die hellingshoek van meer as 54 grade tot sowat 43 grade en die kante styg skerp. Die rede hiervoor was waarskynlik dat besef is dat die druk te groot sou word indien die hele piramide met die beplande helling gebou sou word en dat dit sou ineenstort. Vanweë sy ongewone vorm word dit die Knikpiramide of Geboë Piramide genoem.
BO: Die noordelike aansig van die sogenaamde Knikpiramide of Geboë Piramide.
Foto deur © John Bodsworth, wat dit op sy webwerf The Egypt Archive uitgeplaas het en goedgunstiglik die hergebruik daarvan vergun
DIE grootste en beroemdste van al die piramides, die Groot Piramide op die Giza-plato in die suidwestelike buitewyke van die teenswoordige Kaïro, is gebou deur Snofroe se seun, Choefoe, ook bekend as Cheops, die latere Griekse vorm van sy naam. Dit is omstreeks 2560 v.C. opgerig, volgens optekeninge oor 'n tydperk van sowat twintig jaar.
Die Groot Piramide was oorspronklik bedek met dekstene wat 'n gladde buite-oppervlak aan die bouwerk verleen het, maar vandag is die onderliggende kernstrukstuur te sien, met sekere van die dekstene nog onderaan. Die piramide was aanvanklik 'n entjie duskant 147 m hoog, maar weens erosie en die verlies van die piramidion is dit tans 'n raps onder 139 m. Die piramidion van 'n piramide is die klein piramidevormige kopsteen reg bo by die spits.
BO: Die Groot Piramide op 'n ou foto (hier digitaal ietwat verkleur).
Baie teorieë, sowel wetenskaplik as andersins, is al bedink oor presies hoe die Groot Piramide—en natuurlik ook die ander piramides—gebou kon gewees het. Die meeste van die aanvaarde verklarings is gegrond op die gedagte dat dit gebou is deur reuse-klipblokke van 'n glipgroef af aan te bring. Die blokke is straks na die piramideperseel vervoer deur hulle oor dik, ronde houtpale voort te stu en te trek. Daarna sou die klipblokke in posisie geplaas gewees het deur hulle teen spesiaal gemaakte skuinstes teen die piramide op te sleep. 'n Mens kan hierdie skuinstes byna met opritte vergelyk!
Tog moet uiters groot vernuf en klipharde arbeid vir só 'n opslepery nodig gewees het, want wetenskaplikes raam dat die klipblokke gemiddeld elk sowat twee tot twee en 'n halwe ton weeg. Die grootstes sou 'n massa van tot ongeveer vyftien ton elk hê. Hierdie prestasie raak egter eers verbysterend wanneer 'n mens verneem dat die Groot Piramide uit meer as 2 300 000 miljoen kalksteenblokke bestaan.
Boonop is die blokke uiters noukeurig neffens mekaar in die bouwerk geplaas. Gegrond op metings wat by dekstene aan die noordoostelike kant gedoen is, is die gemiddelde opening tussen die bymekaarkomplekke maar slegs 'n halwe millimeter breed.
Maar presies hoe is die blokke dan bo gekry? Volgens die mees aanvaarde teorie is die klippe met 'n vreeslike gesweet met sleë opgesleep teen hellings van kleisteen en ru-klip wat teenaan die piramide opgehoop is. Só 'n "oprit" is met verdrag hoër en langer gemaak namate die bouwerk gevorder het, en die fondament daarvan is al hoe meer verbreed, anders sou die blokke se sleepbaan ondertoe wegsak. Dis straks moontlik dat verskillende sulke skuinstes vir die bou van 'n piramide gebruik is.
REGS: 'n Helling teenaan 'n onvoltooide piramide, soos die piramidebouers van ouds dit glo aangebring het ten einde die swaar boublokke daarteen op te sleep. Maar alle navorsers stem steeds nie saam dat dit wel só gedoen is nie.
Hierdie teorie bevredig weliswaar nie alle navorsers nie, want dié soort sleepbane sou glo met verloop van tyd langer moes gewees het as waarvoor daar plek is op die betrokke terrein.
Daarom is daar ook ander interessante menings oor hoe die piramides dalk staan gemaak is. Een daarvan is dat die bouers miskien hefbome vir die ophysing van die boublokke kon gebruik het, iets meganies soortgelyk aan die sjadoef, waarmee die Egiptenare water uit die Nyl gelig het. Dié is egter 'n primitiewe en enigsins ondoeltreffende prakseersel, en of dit vir die gevorderde piramide-bou aangepas sou kon gewees het, is 'n ope vraag.
Om nie te praat van vandag se omstrede "ruimtewesens"-teorie nie. Die propageerders daarvan voer aan dat die Egiptenare van ouds mos nooit self sulke fabelagtige strukture kon gebou het nie en beweer dat die farao's se onderdane ongetwyfeld hulp moet ontvang het van gevorderde kreature van elders in die heelal. Vir gerekende wetenskaplikes is sulke bewerings egter totaal belaglik, indien nie 'n laakbare miskenning van die antieke Egiptenare se talente nie.
Hoe ook al, hoeveel werkers moes swoeg om die Groot Piramide te bou, kan niemand vandag meer vir seker sê nie. Moderne kenners aanvaar nietemin dat tienduisende vakmanne betrokke moet gewees het—en nie slawe soos eeue gelede reeds deur die ou Grieke geglo is nie.
Daar is sover bekend drie kamers binne-in die Groot Piramide. Die onderste kamer is uit die vaste gesteente gekap waarop die piramide gebou is en is onvoltooid gelaat. Die sogenaamde Koninginskamer en Koningskamer is hoër op in die bouwerk.
BO: Die Koningskamer in die Groot Piramide. Dit is 10,8 m lank, 5,2 m breed en 5,8 m hoog.
Twee ander belangrikse piramides is by Giza gebou—vir Choefoe se seun Khafra (Chefren), en vir 'n opvolger van Khafra, ene Menkaure (Mycerinus). Ook die beroemde Sfinks is by Giza, 'n massiewe kalksteenbeeld sowat 20 m hoog en 73 m lank, met die kop van 'n mens en die lyf van 'n leeu. Die beeld is vermoedelik opgerig om as 'n beskermer van die piramides te dien.
DIE Egiptiese piramides het nie alleen gestaan nie. Hulle was in der waarheid deel van 'n groep geboue wat tempels, kapelle, ander graftombes en massiewe mure ingesluit het.
Aan die mure van piramides van die Vyfde en Sesde Dinastie is inskripsies wat as die Piramide-tekste bekend staan, 'n belangrike bron van inligting oor die oud-Egiptiese godsdiens. Omdat antieke stukke egter so skaars is, is dit moeilik om met sekerheid te sê waarvoor al die geboue in die piramidekompleks gebruik is en presies wat die begrafnisprosedures was.
Daar word gemeen dat die farao se lyk per boot op die Nyl na die piramideperseel gebring is en waarskynlik in die Valleitempel gemummifiseer is voordat dit oplaas vir die begrafnis in die piramide geplaas is.
Die bou van piramides was veral gewild tydens die Vierde, Vyfde en Sesde Dinastieë in Egipte, maar kleiner piramides is nog meer as duisend jaar daarna gebou. Ofskoon skuins duskant anderhalf honderd al ontdek is, lê die oorblyfsels van ander waarskynlik steeds begrawe onder die sand.
Toe dit duidelik raak dat die piramides nie beskerming teen grafrowers verleen het aan die gemummifiseerde lyke van die farao's nie, is latere Egiptiese konings begrawe in geheime grafte wat in rotskranse uitgekap is. Tog het die manjifieke piramides gesorg dat die name en verhale van die farao's vir en deur wie hulle opgerig is, tot vandag toe vir ons lewend bly.
In die meetkunde kan 'n piramide beskryf word as 'n ruimtelike figuur, bestaande uit 'n grondvlak wat 'n reëlmatige of onreëlmatige veelhoek is, en driehoekige vlakke wat vanuit elk van die sye van die veelhoek uitreik na 'n gemeenskaplike punt.
In die argeologie is 'n piramide baie meer as dit!
Illustrasie: S vd Molen (PD)
• Erkenning: 'n Deel van hierdie artikel is betreklik vry verwerk uit 'n Engelse artikel in die Smithsonian Encyclopedia. Gebruik van daardie Engelse teks vir nie-kommersiële doeleindes word vergun ingevolge die Amerikaanse "fair use"-beginsel soos uiteengesit by: http://www.si.edu/termsofuse/
• Acknowledgement: The text above in the Afrikaans language is, in part, a rather free adaption of the English article on the Egyptian pyramids in the Smithsonian Encyclopedia. Non-commercial use of the original text is allowed in accordance with the "fair use" principle of the United States of America, as explained here: