Gender, ubuntu en geweld | Zuid-Afrikahuis
Ubuntu is 'n Nguni-woord. Die ekwivalent in die Sotho-tale, botho, word nie in Afrikaans gebruik nie. 'n Mens sou dit dalk met "menslikheid" kan vertaal, maar in die oorspronklike tale weerspieël dit 'n spesifieke mensbeskouing verwoord in die spreekwoord (bekend in verskeie Afrikatale): ''n Mens is 'n mens deur mense'. Die idee dat mense hul identiteit aan relasies met andere te danke het, is nie uniek aan Afrika-kulture nie. Dink maar aan Martin Buber se Ich und Du, wat duidelik maak dat "ek" en "jy" net saam gedink kan word. Dieselfde is egter nooit dieselfde nie, soos 'n Nederlandse interkulturele filosoof 'n keer gesê het. Afrikane (ek veralgemeen) verstaan nie net dat ons menswees sosiaal bepaal word nie, maar beleef dit ook spontaan so. In Sotho word dikwels aan 'n individu gevra: 'Le kae?' (Hoe gaan dit met julle), eerder as 'O kae?' (Hoe gaan dit met jou?). Jy en julle is hier meer vervleg as in die Westerse 'Hoe gaan dit?' (waar dit nog hoegenaamd in die Weste gevra word).
Deur bewusmaking word daarom gepoog om gevestigde konstruksies te bestry: Suid-Afrikaners moet leer dat vroue gelykwaardig is en nie slaansakke nie. Mans het nie gesag oor vroue nie. Vroue is nie seks-objekte wat vir manlike bevrediging en voortplanting bestaan nie. Dat 'n vrou sexy aantrek of met 'n man flaneer, beteken nie sy wil by hom slaap nie; nog minder dat sy "daarvoor gevra" het as sy verkrag word. Lesbiërs mag nie deur afkeurende mans "reggehelp" word, soos soms wel gebeur, nie. Kortom, geweld teen vroue is onder geen omstandighede toelaatbaar nie – 'n boodskap waarvan ek die relevansie besef het toe ek as onderwyser in die jare negentig deur skoolkinders (ook meisies) gevra is of ek regtig glo mans mag nóóit hul vrou slaan nie. Is daar dan nie gevalle waar 'n vrou haar só sleg gedra, of so min respek teenoor haar man toon, dat dit sy plig is om haar te dissiplineer nie? het hulle ongelowig gevra.
Een daarvan is die begrip "geweld teenoor vroue en kinders". Natuurlik hang hierdie vorms van geweld dikwels saam, maar moet vroue as 't ware verkinderlik word: swak en hulpeloos teenoor mans as aktiewe geweldenaars. Is daar nie ook vroue wat geweld teen kinders pleeg nie? 'n Gruwelike geval in SA is dié van 'n seuntjie wat gereeld deur sy ma se saamwoon-vriendin fisiek mishandel is totdat hy aan dié geweld beswyk het. Sy pa, wat van die ma geskei was, was bewus hiervan en het voortdurend probeer om die kind onder sy sorg te laat plaas. Hy het meermale die geweld by maatskaplike werkers aangemeld en die liggaamlike bewyse daarvan onder hul aandag gebring, maar tevergeefs. Dat 'n seuntjie deur 'n vrou mishandel word, dat sy ma hierdie geweld aanskou sonder om in te gryp, of dat 'n kind onder sy pa se sorg geplaas word om hom teen die geweld van 'n vrou te beskerm, druis só in teen gevestigde idees oor vroue as alleen maar kinderlike slagoffers van geweld, en mans as geweldenaars teen wie vroue en kinders beskerm moet word, dat dit doodeenvoudig nie geglo is nie.
Maar selfs al sou meer mans as vroue weens eie betrokkenheid by geweld sterf, word dikwels misgekyk dat deelname aan sulke geweld met gender-konstruksies met betrekking tot manlikheid verband hou. Mans word as die sterkes gesien, daders eerder as slagoffers – 'n konstruksie wat die ander pool vorm van die voorstelling van vroue as kinderlik, swak en weerloos. Nes die begrippe "ek" en "jy" mekaar impliseer, en soos individuele menswees onlosmaaklik met ander mense verband hou (ubuntu), impliseer die konstruksie van vroue as swak en weerloos dié van mans as sterk en gevaarlik. Dis nie net dat geweld teen mans nie ernstig genoeg opgeneem word nie, maar ook dat daardeur 'n gender-konstruksie in stand gehou word wat tot geweld teen vroue bydra. Mans kan geweld "vat", anders as vroue, lui die onuitgesproke logika. Mans bewys hul manlikheid deur "vreesloos" in gevaarlike situasies te beland. Dit is dus nou maar eenmaal nie so erg om geweld teen 'n man te pleeg as teen 'n vrou nie. Tog vuur juis hierdie manier van dink geweld teen vroue aan, want mans wat leer om in 'n geweldskonteks "hul man te staan", is meer geneig tot gewelddadige impulse teenoor vroue. 'n Mens sou kan sê: 'n vrou is 'n vrou deur ander mense, te wete mans – súlke mans. 'n Voorbeeld: baie volwasse mans is, soos baie volwasse vroue, slagoffers van huishoudelike geweld – van vroue wat hul lewensmaat aanrand. Dis 'n bewese sosiale verskynsel, maar hoor 'n mens protes hierteen van aktiviste wat geweld teenoor vroue en kinders beveg? Baie mans word, nes baie vroue, (weliswaar meestal deur ander mans) verkrag, maar in SA val dit nie onder die wetlike definisie van verkragting nie; niemand kan aan die verkragting van 'n man skuldig bevind word nie. 'n Mens hoor min hieroor van aktiviste teen geweld op vroue – al is verkragting van mans 'n algemene verskynsel, onder meer in tronke. Dis asof, in die diskoers oor geweld teen vroue, onbewustelik van gevestigde konstruksie van manlikheid uitgegaan word: mans kan nie slagoffers van geweld wees nie en kan dit mos "vat".
Een van die nasionale televisiestasies het dikwels advertensies oor die verskeidenheid van programme wat deur hulle uitgesaai word. In hierdie advertensies word kort uittreksels uit verskeie programme vertoon waarin 'n bepaalde tema die samebindende element is. In al die tonele sal 'n paartjie byvoorbeeld passievol soen, of sal iemand 'n snaakse gesig trek. Al die advertensies adem 'n lighartige gees. Relevant vir die tema van gender-konstruksies is een van hierdie advertensies met as samebindende tema vroue wat mans klap. Hoe gereeld is daar nie so 'n tema in TV-programme nie? Die vrou vind uit haar man was ontrou en klap hom. Die man sê iets leliks vir sy vrou; sy klap hom. Die man lieg vir haar; sy klap hom. Opvallend is dat, in sulke tonele, kykers spontaan met die vrou identifiseer: die man verdien 'n klap. Dis ewe opvallend dat die meeste sulke tonele uit sitkoms geneem is – die kyker kry lag daaroor. Ook die aanbieding van die advertensie is, nes by die ander advertensies, lighartig; dis 'n feel-good-advertensie. Sou kykers dit ewe grappig en lighartig vind as die tonele mans gewys het wat vroue klap? Tog hoor ek nie gender-aktiviste protesteer nie. Weer eens: Dis nie net dat geweld teen mans geïgnoreer word nie, maar ook dat die konstruksie van manlikheid wat agter hierdie stilswye skuil gevaarlike konstruksies van vroulikheid bevestig. Die stilswye misken nie net die lot van manlike slagoffers nie, maar verydel ook diskursief die oogmerk van aktivisme teen geweld teenoor vroue.
Gerrit Brand is als senior lector systematische theologie verbonden aan de Universiteit van Stellenbosch. Hij schrijft deze rubriek op persoonlijke titel. Zijn blog, DinkNet, is te lezen op www.litnet.co.za.