Y jy van oos na wes en van noord na suid deur Suid-Afrika, is die verskille in die landskap soms dramaties.
Suid-Afrika se reënval is dus in die reël laag, dikwels bedroewend laag. Om die waarheid te sê, die land en selfs die lug is baiemaal so arm aan vog dat ’n berekende nege tiendes van die reën wat uitsak nooit die riviere bereik nie. Die droë aarde slurp dit doodeenvoudig te gulsig op of dit verdamp soos vlugsout in die atmosfeer.
Weliswaar is ons land se heel grootste rivier, die Oranje, onder die betreklik klein aantal wat in die Atlantiese Oseaan leegloop, soos ook die Olifantsrivier en die Bergrivier (laasgenoemde veral bekend om sy jaarlikse kano-marathon).
Aan die suidkus van Suid-Afrika vloei onder meer die Breede-, Gouritz-, Gamtoos- en Sondagsrivier in die Indiese Oseaan. En teen die suidoos- en ooskus op is die Vis-, Groot Kei-, Umzimvhubu-, Umgeni-, Tugela-, Umfolozi- en Pongolarivier weer slegs ’n paar van dié wat ook die Indiese Oseaan voed.
Vir alle praktiese doeleindes is die Suid-Afrikaanse riviere nie bevaarbaar nie. Daar is eenvoudig te veel terreinwisselings, watervalle, stroomversnellings en vlak en wisselvallige lope met dikwels stilstaande poele en kuile. ’n Mens kan ons riviere dus nie werklik vir die vervoer van goedere aanwend soos byvoorbeeld met die hekwielbote op die Mississippirivier in Amerika gedoen word nie.
Ons staan hieronder ’n bietjie stil by drie grootste riviere van ons land en daarna by die groot projekte waarmee die staat die waterverspreiding behartig.
DIE sowat 2100 km lange Oranjerivier (ook die Gariep of Groot Rivier genoem) is, soos gesê, Suid-Afrika se grootste rivier en byna die helfte van die land word deur hierdie stroom gedreineer.
In sy verre loop kronkel die rivier deur berge, koppies, grasveld, Karooland en woestynwêreld om die onbenutte porsie van sy kosbare waters in die Atlantiese Oseaan te giet. Nadat dit Lesotho verlaat het, keep dit deur die Suid-Afrikaanse vlaktes om eers die grens tussen die Vrystaat en die Oos-Kaap te vorm en dan tussen die Vrystaat en die Noord-Kaap.
Daarna grif dit steeds weswaarts deur die Noord-Kaap om uiteindelik die grens tussen die Noord-Kaap en Namibië uit te ets. Sy belangrikste sytak is die Vaalrivier. Die Vaal ontspring ook in die Drakensberg.
BO: ’n Digitale verkleuring van ’n ou swart-wit foto wat geneem is toe daar bes moontlik nog aan die Gariepdam gewerk is. Dit is toe nog die H.F. Verwoerddam genoem.
WANNEER die Gariepdam in die Oranjerivier vol is, beslaan dit ’n oppervlakte van meer as 370 vk. km en hou dit byna 6 000 miljoen kub. meter water. Die dam is die sentrum van die Oranjerivierprojek, die grootste waterontwikkelingsprojek wat nog in Suid-Afrika onderneem is. As die land se grootste opgaardam reguleer die Gariepdam die vloei van die water in die Oranje.
In ’n pyp van byna vyf en ’n halwe meter breed vloei water van die Oranje na die Visrivier oor ’n afstand van nagenoeg 83 kilometer. Verbeeldingryk is miskien ’n onderbeklemtoning van hierdie grootste ingenieursonderneming. Dink daaraan dat die Oranje na die Atlantiese Oseaan vloei, terwyl die Visrivier in die Indiese Oseaan uitmond, en ’n mens besef hoe vernuftig daar “getoor” moes word om die tegnologie by die terreingesteldheid te laat aanpas.
In die Vrystaat word die Caledonrivier, ’n sytak van die Oranje, aangewend om water aan Bloemfontein te verskaf deur middel van die Welbedacht-Bloemfonteinprojek.
Benewens die Oranje word ook sy grootste sytak, die Vaal, soveel benut as wat die omstandighede en ingenieursvernuf dit moontlik maak—nie die minste nie omdat die Vaal die nywerheidswiele van die magtige Gauteng aan die draai moet help hou. Die Vaalrivierskemas vir wateropgaring en besproeiing behels die Vaaldam, Vaalrivierkeerdam, Bloemhofdam en die Vaalhartskeermuur.
Met die Bolandprojek, wat die Theewaterskloofdam in die Riviersonderendvallei buite Villiersdorp insluit, word die opvanggebiede van die Bergrivier en die Eersterivier in die Wes-Kaap verbind deur tonnels wat meer as 30 kilometer lank is. Hiermee word ’n belangrike vrugteproduserende gebied besproei en water selfs aan Kaapstad verskaf. Die Palmietrivierskema is nog ’n belangrike Wes-Kaapse projek vir die opgaar van water en die verskaffing van hidroëlektrisiteit.