Kulturele sensitiwiteit — alternatief
May 20, 2016 by Nico de Wet in Marlies Haupt
Om te snuif of nie te snuif nie – dit is die vraag
Jy het pas in Sandton op die Gautrein geklim. 'n Werksdokument oopgemaak en begin lees. Toe hoor jy dit. Die diep intrek deur die neusgange en die "ghhhh"-geluid soos iemand snuif. Jy kyk geïrriteerd op en identifiseer die sondebok. Kyk af en lees verder.
"Ghhhh". Genade! Gaan die vent nou tot by Pretoria-stasie sit en snuif, wonder jy? Hopelik klim hy by Marlboro af. Jy kan nie konsentreer nie, het die ou geen maniere nie, wonder jy.
Toe hy die derde keer diep deur sy neusgange snuif en dit so "ghhhhhhhh" deur die kompartement eggo, het jy genoeg gehad. Jy klap jou werkspapiere toe, gryp jou handsak en kossakkie en skuif drie sitplekke vorentoe.
Vier dae later is dit naweek en twee goeie vriende kom eet by jou. Jy kan nie onthou hoe julle op die onderwerp van neus-snuitery gekom het nie, maar jou vriendin wat skoolhou, vertel hoe erg dit vir haar leerlinge is om hulle neuse te snuit.
"Huh? Hoe bedoel jy hulle vra of hulle die klaskamer mag verlaat sodat hulle hulle neuse kan blaas?" vra jy toe. "In hulle kultuur is dit ontsettend ongeskik om jou neus te snuit soos wat ons gewoonlik met 'n sakdoek doen. Hulle word geleer dat dit ordentlik is om te snuif," sê sy toe.
Jy glo nie wat jy hoor nie?! Seriously. Hier woon jy al jou lewe lank in Suid-Afrika en dis die eerste keer dat jy van dié allemintige kulturele verskil hoor: Daar is mede-Suid-Afrikaners vir wie neussnuit taboe is. En tog is dit eintlik nie vir jou vreemd nie. Want as jy mooi dink, besef jy jy het die snuifery al in winkelsentrums en supermarkte ook ervaar.
Is dit nie hierdie soort kennis wat werklik belangrik is wanneer 'n mens as Suid-Afrikaner op 'n daaglikse basis deur 'n land se kulturele landskap moet navigeer nie? Jy cringe soos jy al die kere oproep wat jy tussen mense van ander kulture in 'n Gautrein-kompartement gesit het: Soveel keer het jy doodluiters en "beskaafd", soos jy groot gemaak is, jou blommetjiessakdoek uitgepluk en jou neus gesnuit. Wat het hulle, vir wie neussnuit taboe is, van jou gedink? Het hulle netsoveel vir jou gegril soos jy vir die man met sy "ghhhh"-snuifgeluid gegril het? Dalk het hulle gedink jy's die ongeskikste mens wat hulle in 'n lank ruk teegekom het.
Hoeveel ander kulturele "maniërismes" is daar wat ons as Suid-Afrikaners van mekaar misverstaan of misinterpreteer, of dalk verkeerdelik oordeel omdat dit vanuit ons eie kulturele perspektief beskou, ongemanierd of selfs afstootlik is? Vandag (16/05/2016) het DJ Fresh en sy span op 5FM gepraat oor hoe moeilik dit vir sommige swart kinders is om hulle ouers se optrede te bevraagteken of aan te dui dat hulle van hulle verskil, want baie swart kinders word grootgemaak met die reël dat jy volwassenes moet respekteer en daarom nooit mag 'teengaan' nie.
Tik jy byvoorbeeld 'What is African time?' by Google in, vind jy interessante verhale oor waar die konsep vandaan kom en wat dit beteken. Daar is ook mense wat sterk daaroor voel dat Afrika-tyd 'n mite is wat wortel en tak uitgeroei moet word. Maar wat as Afrika-tyd vir sommige mense 'n werklikheid is in terme van hoe hulle daagliks leef, asook tyd ervaar. En hoe gemaak as 'n vergadering vir 10:00 geskeduleer is en almal daag eers 12:00 op? Ons spot maklik en sê dis Afrika-tyd se skuld, maar wat beteken dit? Moet ons vergaderings dalk Afrika-tyd akkommodeer?
'n Mens hoor dikwels hoe mense sê, ons enigste eendersheid is ons andersheid. Nie net moet ons ons andersheid en daarom ons diversiteit in Suid-Afrika vier nie, ons moet ook moeite doen om mekaar en veral mekaar se kulturele agtergronde beter te leer ken en verstaan. Daar is nie iets soos 'n homogene kultuur in ons land nie. Hier is nie een taal, een godsdiens en een volksidentiteit nie. Die interaksie tussen die verskillende kulture – in die skool, op straat, by die universiteit en veral in die werksplek, is dus soveel komplekser as in 'n land waar almal dieselfde taal praat en tot groot mate 'n kulturele identiteit en kultuur deel.
'n Sleutel tot die verstaan van ons komplekse multikulturele samelewing in Suid-Afrika is moontlik sensitiwiteitsopleiding.* Sensitiwiteitsopleiding is volgens Mariela Dabbah die vermoë om bewus te wees van die kulturele verskille én ooreenkomste tussen jou en die mense om jou sonder om hierdie ooreenkomste of verskille as positief of negatief; beter of slegter of reg of verkeerd te oordeel of ervaar.
Wat is kulturele sensitiwiteit?
Dabbah identifiseer vyf vlakke of fases van interkulturele sensitiwiteit:
Ontkenning: Jy glo jou kultuur is die beste en die enigste werklike kultuur en jy sal maklik sê: "Hoekom moet ons van ander kulture bewus wees, ons is tog eintlik almal mense."
Verdediging: Hier erken jy dat daar verskille tussen jou en 'n ander persoon se kultuur is, maar jy beskou die ander persoon se kulturele optrede/oortuiging as negatief, want jou kultuur is volgens jou die beste en mees ontwikkelde kultuur.
Verdwerging: In hierdie fase besef jy nie dat jy jou eie kulturele waardes op diegene om jou projekteer nie. Jy glo dat die blote bewustheid van kulturele verskille genoeg is. Jy verdwerg dus kulture wat van jou eie kultuur verskil deur dit as minder belangrik af te maak.
Aanvaarding: Jy is in staat om jou kulturele perspektief te verander en jy besef dat "normale" optrede verskillende betekenisse binne verskillende kulture kan hê.
Aanpassing: Jy kommunikeer effektiewer met mense van ander kulture en kan hulle optrede vanuit hul eie kulturele raamwerk beskou en interpreteer. Jy kan ook jou eie optrede aanpas sodat dit aanvaarbaar is binne dié kultuur, wat van jou eie kultuur verskil. So byvoorbeeld sal jy verstaan dat 'n swart man moontlik voor jou as vrou by die hysbak gaan instap – nie omdat hy ongeskik is nie, maar omdat dit volgens sy kulturele waardes goeie maniere is: Hy stap eerste in om seker te maak dat daar nie enige gevaar is nie. En so ook sal 'n swart vrou weer verstaan dat 'n wit man haar eerste by die hysbak laat instap omdat dit weer as die gebruiklike goedgemanierde optrede binne sy kulturele raamwerk beskou word. Ons kan dus leer om mekaar se kulturele skoene aan te trek.
Waar kan kulturele sensitiwiteit waarde in SA toevoeg?
Miskien moet sensitiwiteitsopleiding deel van die skoolkurrikulum wees. Leerders word reeds verplig om Lewensoriëntering as vak te neem en moontlik kan die les oor verskillende wêreldreligieë uitgebrei word om ook 'n hoofstuk oor kulturele sensitiwiteit in te sluit. Dit kan moontlik ook 'n belangrike rol in transformasie by universiteite speel. Is daar dalk raakpunte met die taaldebat? En kan dit handig te pas in die werksplek kom – veral wanneer dit by werksetiek en besluitneming kom?
Ons moet ook in Suid-Afrika, met ons multikulturele samelewing 'n paar vrae vra: Is daar 'n dominante kultuur in ons land of in die besigheidswêreld en hoe beïnvloed dit ons daaglikse bestaanswyse? Moet ons in Suid-Afrika 'n Westerse- of Afrika-benadering tot besigheid volg? Of moet daar een kernkultuur in die werksplek aangeneem word sodat die potpourri van kulture mekaar op neutrale vlak by die werk kan ontmoet?
Een ding is seker, jy voel dalk volgende keer minder skuldig as jy jouself sakdoekloos op die trein bevind en so af en toe noodgedwonge moet snuif. Alhoewel mense wat jou kulturele voorskrif deel, dit moontlik sal veroordeel, is daar gelukkig ander vir wie dit normaal en aanvaarbaar is.
* Dié konsep van sensitiwiteitsopleiding is tydens e-poskorrespondensie deur die joernalis Hannelie Booyens onder my aandag gebring.