Shaka -- dae van skrik en glorie
Segetogte van die bloeddorstige nasiebouer
REGS: Slegs 'n voorstelling—’n jong Shaka
in sy gevegsmondering. (Kleurillustrasie in die Kaapse Argiefbewaarplek © KGH)
Geen geskrif oor die verlede van Suid-Afrika kan volledig wees sonder die epiese geskiedenis van Shaka nie. Hy het van omstreeks 1787 tot 1828 gelewe en het as radikale koning van die Zoeloes van nagenoeg 1818 tot 1828 sy onuitwisbare stempel op die land afgedruk. As kind is hy verag net oor wat hy was, maar heel moontlik was dit juis die dryfveer wat Shaka vir sy latere tirannieke rol voorberei het. Vir die Westerling was hy ’n genadelose diktator wat sy oppergesag met bloed afgedwing het. Maar in die Afrika-kultuur sou hy legendariese status verwerf as die supermagtige koning wat die los Nguni-kapteinskappe in die ooste van Suid-Afrika tot ’n hegte eenheid saamgesnoer het. Uit ’n kern van moontlik net sowat vyfhonderd stamlede het hy ’n magtige leër van hoogs opgeleide en gedissiplineerde krygsmanne saamgestel en sy klein Zoeloe-staatjie tot die groot Afrika-koninkryk van Zoeloeland opgebou. Hier is Shaka se merkwaardige lewensverhaal...
BO: Jong Zoeloe-krygsmanne laat vandag ’n verbygegane era in voorstellings herlewe...
REGS: Shaka, grondlegger van die Zoeloevolk, volgens ’n skets deur James King (1781 - 1828). Die tekening (hier digitaal verkleur) is sowat vier jaar voor Shaka se dood gemaak en wel in 1824. Dit is, sover bekend, die enigste tekening wat van Shaka gemaak is terwyl hy nog gelewe het.
ERWYL Napoleon Bonaparte besig was om Europa te verower (voordat uiteindelik egter self die onderspit gedelf het), het daar in die ooste van Suid-Afrika ’n ander suksesvolle krygsheer en staatsman verrys.
Sy naam was Shaka.
As die verwerpte, buite-egtelik verwekte seun van ’n mindere kaptein is hy saam met sy ma uit sy pa se kraal verban. In die wolk van skande wat hom in sy jeug omgewe het, word vertel, het hy homself probeer bewys deur uit te blink in alles wat hy doen.
Uit ’n kern van moontlik net sowat vyfhonderd stamlede het hy ’n magtige leër van hoogs opgeleide en gedissiplineerde krygsmanne opgebou. Die Zoeloe het gegroei deur ander stamme te onderwerp, wat dan polities en kultureel geassimileer is. Binne nagenoeg ’n dekade het Shaka ’n yslike gebied onder sy beheer gehad.
Maar toe kom die keerpunt. Shaka het obsessief bevrees begin raak dat hy onttroon sou word en hy was diep geruk toe sy ma in 1828 oorlede is. Sy einde later daardie jaar was so gewelddadig soos sy lewe...
Hoe die Zoeloes se voorvaders na Suid-Afrika gekom het en die politieke toestande wat die toneel vir Shaka se ryk help voorberei het
DIE jongste argeologiese navorsing dui daarop dat die voorvaders van die Suider-Afrikaanse swartmense, insluitende die Zoeloes, boere was wat van verder noord op die vasteland gekom het. Van sowat die eerste of tweede eeu n.C. het hulle hulle in klein gemeenskappe langs die kus van die teenswoordige KwaZulu-Natal gevestig.
Hulle het later opwaarts versprei in die riviervalleie van die streek en nog later tot in die hoër liggende graslande. Daar is taal- en genetiese getuienis dat hulle noue verbintenisse gehad het met die destyds bestaande bewoners van die streek—jagter-versamelaars wat taamlik seker Khoisan-tale gepraat het.
Dit lyk of die vroegste voorouers van die Zoeloes in betreklik groot, selfonderhoudende statte gewoon het. Ná omstreeks 1000 n.C. het hulle in kleiner wooneenhede versplinter, wat benodigdhede onder mekaar geruil het.
Die mense het sorghum en millet (voëlsaad) gekweek en beeste, bokke en langstert-skape geteel. Spesialiste onder hulle het yster gesmelt, gesmee en daarmee handel gedryf. Die een of ander tyd ná 1500 het hulle mielies begin kweek, ’n Suid-Amerikaanse gewas wat moontlik deur Europese seevaders na Afrika gebring is.
Tot die tweede helfte van die agttiende eeu was die inwoners van die huidige KwaZulu-Natal blykbaar in klein kapteinsgebiede georganiseer waar miskien ’n paar duisend mense op ’n paar honderd vierkante kilometer gewoon het. Ná 1750 het groter state begin ontwikkel, moontlik as ’n reaksie op die verspreiding van ’n internasionale handel in ivoor, beeste en slawe na die streek.
Die bevolking het weliswaar ook toegeneem en die gemeenskappe het dus ál meer om grond en water meegeding. Goeie weiding en water was immers nie onbeperk nie. Maar dan was daar eweneens die wedywering was om beheer te verkry oor die voordelige handel met blanke handelaars in Delagoabaai. Dit het die konflikpotensiaal in die gebied verder verhoog.
Teen 1800 was die proses van magskonsolidasie in die hande van enkele sterk Nguni-kapteinskappe in Noord-Natal en Zoeloeland reeds ver gevorder. Die gevolge van die wedywering en die daaruit voortvloeiende botsings was dat die sterkere kapteinskappe soos die Ngwane, Ndwandwe en Mthethwa die kleinere Nguni-kapteinskappe verower en ingelyf het. Op dié wyse het enkele groot militêre konfederasies ontstaan.
’n Sentrale kapteinskap in elke konfederasie het beheer uitgeoefen oor die verowerde kapteinskappe wat nog ’n mate van outonome beheer gehad het. Die kapteinskappe is ál meer op ’n militêre grondslag georganiseer deur die daarstelling van ouderdomsregimente (amabutho), wat onder die regstreekse beheer van die kaptein as soldate en ook as arbeiders kon funksioneer.
Teen 1800 was die proses reeds duidelik waarneembaar, maar dit sou eers onder Shaka tot ’n hoogtepunt gevoer word binne die groot en magtige Zoeloe-koninkryk wat hy tot stand gebring het.
Shaka se jeugjare
SHAKA is omstreeks 1787 gebore. Sy pa was Senzangakona, kaptein van die klein Zoeloe-kapteinskap, wat deel was van die groter Mthethwa-konfederasie onder die leierskap van Dingiswayo. Sy ma was Nandi, dogter van die leier van die Langeni-kapteinskap.
Daar is ’n paar verskillende verhale rondom rondom Shaka se geboorte.
Taamlike eenstemmigheid bestaan wel dat hy ’n buite-egtelike kind was. Volgens een vertelling was dit ’n ernstige misstap onder die Nguni wat veral die vrou en kind se status in die gemeenskap nadelig geraak het. Ná Shaka se geboorte het Senzangakona vir Nandi as vrou geneem, maar sy sou, onder meer weens haar onaangename persoonlikheid, nie lank in Senzangakona se kraal vertoef het nie.
Volgens ’n ander relaas, wat tog in sekere mate by die vorige vertelling aansluit, was sy ma Nandi ’n weeskind-prinses van ’n buurstam, die Langeni. Omdat sy pa Senzangakona tot dieselfde stam behoort het, was hul huwelik strydig met die gebruike van Zoeloes, en hierdie stigma is na die kind Shaka uitgebrei. Die egpaar sou geskei het toe Shaka ses jaar oud was.
Hoe ook al, Nandi het in die een of ander stadium haar seun teruggeneem na die Langeni, waar hy ’n vaderlose jeug geslyt het tussen mense wat sy ma verafsku het. Die ander kinders van die gemeenskap het Shaka ook nie aanvaar nie. Hulle het hom gespot en mishandel, terwyl hy deur sy eie optrede ook nie juis die guns van die gemeenskap gewen het nie.
Volgens een bron is Nandi in 1802 deur die Langeni verjaag. Sy het uiteindelik beskerming gevind by die Dletsheni, nog ’n kapteinskap van die magtige Mthethwa. En toe Shaka 23 jaar oud was, het Dingiswayo, die Mthethwa-opperhoof, die jongelinge van Shaka se ouderdom in die Dletsheni-substam tot diensplig opgeroep. In die volgende ses jaar het hy hom uitmuntend as ’n krygsman van die Mthethwa onderskei.
’n Ander bron sê dit was weens droogte en hongersnood dat Nandi in 1802 verplig was om met Shaka, toe reeds vyftien jaar oud, en haar ander kind elders uitkoms te gaan soek. Ná etlike jare van rondswerf van een gemeenskap na die ander het hulle hulle uiteindelik onder die Mthethwa gaan vestig. Dingiswayo het hulle vriendelik ontvang en Shaka in die sorg van sy senior militêre aanvoerder, Ngomane, geplaas.
Ambisieuse jong kryger
SHAKA was ’n sterk, atletiese jong man met duidelike leierseienskappe en ’n besondere krygsvemuf. Hy het die krygstaktiek van Dingiswayo se leërs aangeleer en hom as ’n besonder dapper en vreeslose krygsman onderskei.
Nadat hy as aanvoerder van een van die regimente aangestel was, het hy spoedig Dingiswayo se aandag getrek. Hy het selfs Dingiswayo se gunsteling, asook een van sy vernaamste militêre raadgewers geword.
BO: ’n Zoeloe-hoofman, met sy tradisionele wapens en skild, by die Shakaland Zulu Cultural Village, naby Eshowe. Hierdie opelug-museum is ’n voorstelling van die kraal van Senzangakona, Shaka se pa. Shakaland bied besoekers ’n boeiende kykie in die tradisionele leefwyse van die Zoeloe.
Shaka het hom veral as militêre strateeg onderskei en op die krygsbeginsels voortgebou wat hy by die Mthethwa geleer het. Onder hom het die kort steekspies (pleks van die lang werpspies) wat saam met ’n groot skild gebruik is, die algemene wapen geword. Hy het ook sy manskappe in die kuns van noue kontakoorlogvoering gedril.
Boonop het hy die Nguni-gevegsformasie feitlik vervolmaak. Dit het behels dat die mag gekonsentreer was in ’n aantal regimente wat die frontaanval moes loods, terwyl ander regimente van die flanke af moes aanval—’n formasie in die vorm van die bors en horings van ’n bul.
Shaka se militêre koninkryk
SHAKA se pa, Senzangakona, is in 1816 oorlede. Een van sy jonger broers het die kapteinskap van die Zoeloe oorgeneem, maar met die hulp van Dingiswayo het Shaka sy gesag oor die stammetjie gevestig. Die Zoeloe het toe waarskynlik nog uit minder as 1500 siele en sowat 500 krygers bestaan en ’n gebied aan die Wit Umfolozi-rivier bewoon.
Dog die dag toe Shaka daar aangekom het, het die Zoeloe se opmars na grootheid begin.
Shaka het van die begin af met ’n ysterhand regeer en die geringste teenkanting onmiddellik met die doodstraf beantwoord. Boonop kon hy sy eie magte ophou danksy die beskerming wat hy aanvanklik van Dingiswayo ontvang het.
Maar in 1818 het Dingiswayo in ’n geveg tussen die Mthethwa en Ndwandwe gesneuwel. Die vernuftige Shaka het egter in die dood van sy mentor ’n geleentheid vir homself gesien. Hy het sy kans waargeneem en die verslane Mthethwa onderwerp en ingelyf. Daardeur het hy sy Zoeloe-staat vergroot en met ’n proses van verowering begin wat sy klein staatjie in ’n magtige koninkryk sou omskep.
Zwide van die Ndwandwe was so onrustig oor Shaka se magsopbou dat hy sy krygsmanne in April 1818 gestuur het om die Zoeloe aan te val. Hulle moes egter die aftog blaas. Shaka het toe sy regimente bly versterk, onder meer deur talle nuwe krygsmanne uit die naburige kapteinskappe by sy leër te voeg.
Toe Zwide teen die einde van 1818 weer die Zoeloe aanval, was Shaka beter voorbereid. Die Ndwandwe is verslaan en, met die grootste teenstand uit die weg geruim, was Shaka nou in beheer van ’n groot deel van Natal noord van die Tugela.
In die daaropvolgende jare het hy sy leërs talle kleiner kapteinskappe verslaan en diegene wat nie gedood is nie, by die groeiende Zoeloe-staat ingelyf. Teen 1824 was Shaka in beheer van ’n groot gebied van die Pongola in die noorde tot oorkant die Tugela in die suide. Deur sy verowerings het hy sy klein Zoeloe-staatjie tot ’n groot Zoeloe-koninkryk opgebou.
Anders as die losse konfederasies van die Mthethwa en die Ndwandwe se kapteinskappe, was Shaka se staat ’n sterk, gesentraliseerde militêre koninkryk. Hy was self die besitter van sy ryk se grondgebied en kon dus grond toeken aan wie hy wou. Sodoende is hy van sy begunstigdes se lojaliteit en onderdanigheid verseker.
Geen afvalligheid of teenstribbeling is steeds geduld nie, en met die byna daaglikse, summiere teregstellings van teenstanders, of gewaande teenstanders, is die koning se oppergesag met bloed afgedwing.
In Shaka se militêre koninkryk is groot nedersettings of krale vir sy leërs opgerig, onder meer by Bulawayo en Isiklehbe. Elke kraal was onder die beheer van ’n militêre leier of induna, wat deur Shaka aangestel is. Die leiers is vanweë hul bekwaamheid en lojaliteit aangestel en nie op grond van hul tradisionele gesagsposisies nie. Met hierdie werkwyse het Shaka die gesagsposisie van die tradisionele kapteins aangetas.
Shaka en die indunas het die krygsmanne so te sê ten volle beheer. Die dissipline was so streng en die indoktrinasie so intens dat die gedugte vegters eerder sou sterf as om verslaan van ’n slagveld af terug te kom.
Die diensplig was lank en die krygsmanne is deur Shaka verbied om in dié tyd te trou. Eers nadat dit verby was, kon hulle met ’n normale gesinslewe begin. Shaka self het nooit getrou nie, maar in elk van die groot krale was daar ’n soort harem met talle vroue onder beheer van die senior koninklike vroue. Hierdie vroue moes die koning vermaak en sekere huishoudelike pligte nakom.
REGS: ’n Zoeloe-vrou vandag by Shakaland, naby Eshowe.
Geen ander man is daar toegelaat of kon by die vroue toenadering soek nie. Shaka was so onversetlik hieroor dat hy eenkeer 170 jong mans en vroue laat doodmaak het net omdat hy gedroom het dat hulle intiem met die vroue verkeer het.
As van die vroue swanger geraak het, is hulle ook doodgemaak. Shaka was heel waarskynlik lugtig vir die moontlikheid dat ’n opvolger probleme kon skep. Hy egter na nooit na die vroue as sy “vroue” verwys nie, maar as sy “susters”. Hy het ook verklaar dat hy net die gedeeltelike intimiteit sou beoefen wat in sy kultuur vir ongetroude paartjies toelaatbaar was (dit kon egter steeds tot swangerskap lei).
In sy militêre koninkryk het hy ook nie ou en sieklike mense geduld nie en hulle is doodgemaak.
Einde van die skrikbewind
TYDENS sy bewind het Shaka ook met blankes kontak gemaak. Hy het trouens besonder goed met die witmense in Port Natal oor die weg gekom, hoewel hy nie diplomatieke betrekkinge met Brittanje kon sluit nie. Die handelsware van die blankes was vir hom ’n groot aantrekkingskrag en hy het veral gehoop om vuurwapens in die hande te kry.
Dit was juis terwyl hy saam met blankes gejag het dat die nuus hom bereik het dat sy ma sterwend is. Shaka was sy hele lewe lank besonder afhanklik van sy ma en haar dood was vir hom ’n geweldige skok.
In sy toestand van emosionele verplettering het hy gelas dat verskeie manne gedood moes word, maar in die chaos het meer as 7000 mense gesterf. Boonop het hy sy volk feitlik tot ’n hongerdood veroordeel deur vir die volle routyd, wat hy op ’n jaar vasgestel het, ’n verbod op landbou te plaas. Voorts is intimiteit verbied, en swanger vroue is saam met hul mans doodgemaak.
Wat die Zoeloe-koning tot hierdie drastiese maatreëls gedryf het, is iets waaroor sielkundiges stellig interessante uitsprake sal kan lewer. Maar terwyl sy leër nou saam met hom agteruit begin gaan het, het dit gelyk of hy ál meer sy houvas op die werklikheid verloor.
En die saad van verset was gesaai. Op 22 September 1828 is hierdie eens magtige koning en krygsheer van Afrika vermoor. Sy halfbroers Dingane en Mhlangana het hom om die lewe gebring, met die hulp van sy lyfbediende Mbopa. Hy is herhaaldelik gesteek, waarna sy lyk in ’n leë graanpot gegooi is wat toe met klippe opgevul is.
BO: Koning Cetshwayo kaMpande (ca. 1826 – 1884), ’n broerskind van Shaka, was stellig die eerste Zoeloe-koning van wie ’n foto geneem kon word, omdat die tegnologie voor dit nog nie plaaslik bestaan het nie. Sy pa, Mpande, was soos Dingane ook ’n halfbroer van Shaka. Die koninkryk wat deur Shaka gegrondves is, het tot in 1884 met die dood van Cetshwayo as onafhanklike koninkryk bly voortgestaan, maar die Zoeloe-koningshuis bestaan vandag steeds as ’n eerbiedwaardige instelling van die Zoeloe-volk.
Hoofbron: Geskiedenis van Suid-Afrika tot 1984 deur H.J. van Aswegen—CD: History Reference Library, J.L. van Schaik, 1999. Ander bronne: Shaka Zulu deur E.A. Ritter, Longmans Green Ltd., 1955 / Ensiklopedie van Suidelike Afrika, saamgestel deur Eric Rosenthal, Frederick Warne & Co. Ltd., tweede uitgawe 1972 / Microsoft se Encarta-ensiklopedie op CD's, 1999 / Encyclopedia Brittanica / The Washing of the Spears deur Donald R. Morris, Somon and Schuster, Inc, 1965 / Frontiers deur Noel Mostert, Alfred A. Knopf, 1992.