'n Friese digter in die sewentiende eeu.
FRISIA non cantat' het Tacitus van die Friese gesê. 'Frisia nimium cantat' (Friesland sing te veel) beweer 'n hedendaagse geskiedskrywer. Die laaste uitspraak beoog nie om aan die vrolikheid op die Friese volksfeeste afbreuk te doen nie, maar wil 'n kritiek wees op die oorproduksie van veelal middelmatige verse in die Friese taal. Hierdie oorproduksie is die keersyde van 'n verbasend kragtige bewuswording van eie volksaard, wat die jongfriese beweging genoem word. Dit het sy sentrum in die Hollandse provinsie Friesland, waar ongeveer 200,000 mense Fries praat, en dit vind 'n sterk weerklank sowel in die Friese streke van Noord-Wes-Duitsland as in die orals verspreide Friese kolonies, die diaspora.
Elkeen wat Friesland en die Friese ken, weet dat hulle 'n uitgesproke karakter besit, dié van 'n uitgesproke, eg Germaanse ras. Hulle opregtheid kan maklik ontaard in koppigheid en stugheid, hulle vaderlandsliefde in prowinsialisme, hulle indiwidualiteitsbesef in anargie. Daar heers 'n suiwer demokratiese gees, feitlik aristokraties in aanleg, en die grootste sosiaal-demokraat van Nederland, Pieter Jelles Troelstra, is tewens die mees populêre digter in die Friese taal. Ons is te dikwels gewoon om aan die idee sosialisme te verbind 'n sekere materialistiese wêreldbeskouing. Die Friese is aarts-demokrate, maar by hulle spruit hierdie oortuiging uit die hart, nie uit die brein nie, al is hulle nugter genoeg om nie bloot lugkastele te bou nie.
Die Friese beweging is dan ook 'n gemeenskapsbeweging. Die kunsuitinge moet vanuit hierdie gesigspunt beoordeel word. Die grondslag is nie soseer die behoefte aan kuns nie as wel die behoefte om sig te uit in die moedertaal. Natuurlik ontbreek nie die groep jong krietisie, wat fel uitvaar teen die 'middelmatigheid' nie. Hulle word gewaardeer as 'n soort van teenwig teen die al te maklike lof wat elke rymelaar ten deel val. Hierdie voorliefde vir die verdrukte moedertaal, die taal van die hart, verklaar die geestesgesteldheid dat die Fries vir een Friese versie die hele Nederlandse letterkunde graag wil ruil.
Ons weet dat hierdie gebrek aan krietiese houding vir 'n taalbeweging eintlik die natuurlike staat van sake is.
Selfs geskoolde taalgeleerdes, soos Buitenrust Hettema, se werk vertoon die eienaardige mengeling van wetenskap en patriotisme, nie altyd tot voordeel van die eerste nie.
Die mees tiepiese figuur in die neëntiende eeu is wel Waling Dykstra (1821-1914), Waling - om genoemd, bakker in Holwerd, digter ook, die hoof-medewerker van die groot Friese woordeboek in vier dele, 'n baie bruikbare werk. Sy onuitputlike idealisme het hom byna honderd boekdele vol laat skryf, voordragte, sketse, vertellings, liederbundels, blyspele, 'n roman. Die groot waarde daarvan lê in die skat van gegewens oor die Friese volkslewe van vandag en vroeër tye.
Die studie van die Friese taal en letterkunde het omstreeks 1800 begint en gedurende die neëntiende eeu heelwat opgelewer.
Gysbert Japicx se werk was die vernaamste bron vir studie en 'n volledige uitgaaf van sy werke het met 'n woordeboek van die hand van Dr. E. Epkema verskyn in 1821-1824.
Hierdie uitgaaf gee die stoot o.a. aan die lewenswerk van J.H. Halbertsma, wie se monument in die stille en mees Friese dorpie Grouw opgerig is. Wanneer 'n mens daardie skilderagtige plekkie aan die meer deurwandel, die water hoor klop teen die oewers en die riete hoor ruis, dan besef jy hoe die liefde vir die heitelân (vaderland) die Friese nêrens verlaat nie. Hoewel die land taamlik arm is aan natuurskoon, vermooi die heimwee dit tot die pragtigste land op aarde.
Kort gelede het daar 'n mooi uitgevoerde boekdeel oor Gysbert Japicx verskyn van die hand van Dr. J. Haantjes, lektor vir Nederlands aan die Uniwersiteit van Londen. En ook van hierdie boek moet ons sê dat dit die mengeling vertoon van wetenskaplikheid en 'n sekere breedsprakigheid wat die onderwerp nie altoos regvêrdig nie. Klaarblyklik is dit geskrywe vir Friese in die eerste plek, want die talryke en breë aanhalings, vir die groot Hollandse publiek vrywel onverstaanbaar, word nie vertaal nie.
Die skrywer sê dat Gysbert Japicx se persoonlikheid wel soveel merkwaardigs besit, dat vir hom 'n eie plek in die geskiedenis van sy tyd ingeruim mag word, dat hy ook vir ons tyd nog nie heeltemal sonder belang mag heet nie. Dit is beskeie uitgedruk, té beskeie wellig, want anders sou die uitgaaf van hierdie boek 'n bietjie oorbodig wees.
Die persoonlikheid van Gysbert Japicx karakteriseer Dr. Haantjes ongeveer as volg. Die twee pole wat Gysbert se lewe beheers, lê ver uitmekaar. Ons vind by hom 'n sterk werklikheidsin, wat hom tot aan die end van sy lewe bygebly het. Maar ook vind ons by hom 'n sterk verlange na die hemelse saligheid, wat in sy later lewe aldeur hewiger word, maar wat blykens sy didaktiese gedigte ook in sy vroeër lewe reeds aanwesig gewees het. 'n Volkome aanvaarding van hierdie wêreld dus en ook 'n volkome loswees van al die aardse dinge.
En tog is sy lewe 'n eenheid gewees.
By Brederoo val ons ook dieselfde twee pole op; temidde van sy uitgelate lewensvreugde word die begaafde digter soms plotseling stil en vroom. Maar by hom en ander sewentiende-eeuers was die teenstelling tussen die twee pole 'n konflik, wat ontwyk of anders eensydig opgelos word. Die ander het nie die harmonie bereik wat Gysbert se lewe en persoonlikheid gekenmerk het nie. Daarom was hy nie alleen 'n begenadigde digter nie, maar ook een van die mees universele mense van sy tyd. Hoewel hy dus 'n 'minske fen utersten' was, het daar nie 'n kloof bestaan tussen die uiterstes nie, maar wel 'n spanning.
Op 'n fyngevoelige manier weet Dr. Haantjes ons die spanning te laat voel, ons te wys hoe dit sig vertoon in sy gedigte. Veral belangrik is die trek, dat die digter homself steeds verberg agter deur homself geskape figure, 'n neiging dus om sy eie wese op'n beskeie manier te versluier, te omhul met 'n onpersoonlike vorm. Sy sinspreuk 'sljuecht in rjuecht', eenvoudig en opreg, is vandag die geliefde karakteristiek wat die Friese op hulself toepas.
Die invloede wat ander digters op hom uitgeoefen het, is dan ook nie groot nie; oppervlakkig was dié van Hooft, ook dié van Starter, dieper dié van Roemer Visscher.
Gysbert was 'n digter wat baie sorg bestee het aan die uiteindelike vorm van sy werk. Dit pleit vir hom, ook Vondel het dit gedoen. Ondanks die groot aantal verbeteringe in sy stukke het hy steeds 'n lewendige aksie daarin bewaar.
Een gedig gee ons hier in sy oorspronklike vorm:
Ick fiel om 't kreauweljen, ljeaf, het my dert,
Myn gouden Ingelke,
Du biste' yn 't hert.
O! 't hert ontfljuecht my beyd' myn eagen trog.
Az ick dy sjog!
Help Ljeafste' ô litste my ijn docken qued,
Die volgende is 'n letterlike vertaling daarvan:
My hart tril in my, dis verskriklik erg!
My liefste Wobbelke,
my soetste Wobbelke,
my wêrdste Wobbelke,
Wat is jy mooi!
Ek het begin bang nadink, lief, wat my deer,
My goue engeltjie,
jy is in die hart.
O! die hart ontvlug my deur altwee my oë.
Ja, dit stroom uit my in jou,
dit trek uit my in jou,
dit spring uit my in jou,
As ek jou sien.
Ek kan nie van jou weg wees, soete lief,
Of ek moet sterwe, lief,
Dis die suiwere waarheid.
Help liefste, o laat jy my in so'n groot ramp,
Kus my, soet mond,
Of ek is dood.
Die gedig is bewaar in die digter se eie handskrif, met die verbeterings wat hy daarin aangebring het. Dr. Haantjes karakteriseer dit kort: 'Mooi is dit vers door zijn open klank, die harmonies samenstemt met zijn beweging. De minnaar loopt hier te zingen. En hij zingt uit de volheid van zijn hart.'
As 'n mens die Friese en hulle mees geliefde digter uit die ou tyd van meer naby wil leer ken, is Dr. Haantjes met sy boek daarvoor 'n goeie gids, bedagsaam en verstandig, nie sonder fyn gevoel nie, dikwels 'n bietjie stadig, maar sljuecht en rjuecht soos die Friese self.