ŉ Credo teen middelmatigheidJohan Schoeman Argieffoto. Uitnemendheid, as ons die situasie in Suid-Afrika eerlik bekyk, het in sekere kringe ŉ nuwe vloekwoord geword en middelmatigheid die nuwe modewoord. Die sosialiste het veel hiermee te doen, maar gewone mense dalk ook, omdat dit soms gerieflik is om liewer konflik te probeer vermy. Maar dit het ŉ prys. Sommige Franse intellektuele voel, na die mees onlangse aanvalle in Frankryk, iets van hierdie intellektuele luiheid aan. Jean-Pierre le Goff het dit soos volg in opgesom: “Ons moet afskeid neem van ons illusies, want dit het ons ontwapen”. In groter Europa, sowel as die VSA, neem bewuswording van hierdie illusies daagliks toe, wat dalk daarop dui dit is amper onmoontlik om bloot uit dekades se geskiedenis te stap, maar omstandighede, soos die onlangse terreur daar, werk soms verhelderend op mens se begrip in. Die sprekenste voorbeeld is waarskynlik die feit dat die bloed en ideale van die Parys van 1789 nou kort-kort om lewe veg buite nagklubs en in die noodafdelings van Paryse hospitale. Enkele meer onlangse voorbeelde van hierdie kentering, al is dit hoe klein, mag help om verder perspektief te gee. Die bekende denker Roger Scruton lewer in September 2014 ŉ lesing getiteld In Defense of Elitism by die Universiteit van Baltimore oor die kwessie van elitisme in die moderne samelewing. Dit is ŉ veelseggende titel en een wat in ander sfere waarskynlik sou uitloop op Scruton se onmiddellike en vinnige verwydering uit die ernstige openbare debat, maar hy is ŉ denker van formaat, wat dit moeilik maak. Gelukkig, al is dit dalk tydelik, is daar nog in die Westerse wêreld enkele plekke van uitnemendheid en oop debat. Scruton het in sy lesing veral gefokus op die tirannie van die meerderheid en die aanslag op uitnemendheid. Dit is opmerklik dat hierdie lesing gelewer word in, as mens sommige kommentators moet glo sonder om te frons, die bastion van Westerse bestaan – Amerika. Dit is egter nie ŉ verassing nie. Die Westerse staats-en samelewingsfilosofie wat oor eeue heen ontwikkel het en die heilstaat moes aanbring, is nou immers aan die uitrafel en aan die stuur van die omgekeerde toestand. Ek sou dink ons behoort hier ook kennis te neem van wat Scruton te sê het. Trouens, dit is waarskynlik ons laaste kans hiervoor as mens die plaaslike sosio-politieke terrein bekyk. In ŉ verdere illustrasie fokus Stephen Turley op die verval van die universiteitswese, veral in die VSA. Turley bespreek as deel hiervan aspekte soos multikulturalisme, die postkoloniale aanslag en bevrydingspolitiek en die effek van ekstreme selfgelding en sekularisme en kom tot die gevolgtrekking dat die moderne universiteit juis ten gronde gaan aan die hand van sy eie, selfvoldane argumente en die morele vakuum waarbinne dit toenemend funksioneer. Klink dit bekend? Hoe ontsnap mens aan hierdie illusies wat uitskieters gou kop afsny, konflik tot elke prys probeer vermy, waar verbruik en die bedinging van die beste prys (ook wat sosiale verhoudings betref) en die wil van die meerderheid geld? ŉ Onlangse artikel deur Matthew Kruger oor die moontlike grense van die Grondwet en wat dit vir optrede binne persoonlike, individuele ruimtes sowel as burgerlike instellings beteken, dui een roete na ŉ oplossing aan, weliswaar hier as deel van ŉ regsfilosofiese betoog. Hy dui aan daar is ruimtes waar die regsorde en Grondwet waarskynlik geen invloed het (of behoort te hê) in mense se bestaan nie. Kyk mens na bogenoemde interne kritiese kommentaar, om maar enkeles te noem, oor wat in die Westerse wêreld aan die gebeur is, wil dit voorkom asof daar wel een gemene deler is, alhoewel dit nie direk by die naam genoem word nie. Dit is die kwessie van keuse en standpuntneming, by tye selfs sterk standpuntname en aksie, gestroop van die remskoene waarop hierbo gesinspeel word. Die antwoord op middelmatigheid, as die credo van ons tyd, lyk asof dit ten minste die volgende elemente moet insluit: ŉ afswering van dikwels goed bedoelde maar vernietigende illusies deur kritiese denke, sterk standpuntstelling, moeilike keuses en optrede, veral ook binne institusionele ruimtes van opleiding en denkskoling – plekke wat hul eie geskiedenis en die relevante kontekste verstaan en nie bloot konflik probeer vermy of punte in ŉ skelm spel wil behaal nie. Verder sluit dit ook die soeke na ruimtes in waar ons self kan besluit oor wat en hoe om dinge te doen, deur ten minste betrokke te wees sodat ons nie uit ons eie, persoonlike geskiedenis en realiteit stap en so onsself uit ons eie bestaan ontruim nie. Waar dit duidelik is dat instansies, persone en groepe se aktiwiteite hierdie benadering probeer volg, moet ons dalk betrokke raak of ten minste probeer om sinvol aan die debat deel te neem en in die proses illusies eerlik in die oë kyk. Die Nederlandse denker Marnix Verplancke is onversetlik om nie konflik ten alle koste te probeer vermy in die hoop dat dit sal verdwyn nie: “We zouden ons best wat moediger mogen opstellen”. Hierdie taak rus dringend op alle verantwoordelike persone, en die tyd ter plaatse is min. Bronne: Scruton, R: In Defense of Elitism. Turley, S: Virtue Matters: The Decline of the Secular University. Kruger, M: In defence of constitution-free zones: distinguishing between freedom under law from freedom from law. Verplancke, M: ‘Spaar de minderheden niet’.