Gemeenskapsinstellings: ’n Skans teen oorweldigende staatsmagFoto: Shmfirm.com Deur Christoff van Wyk Afrikaners het die afgelope eeu onder meer in twee slagysters getrap. Eerstens het hulle afgewyk van hul tradisioneel desentralistiese, republikeinse kerngedagte (soos in die Boererepublieke van ouds) in ruil vir ’n meer sentralistiese staat waarvan die eerste tree gegee is met Uniewording in 1910. Tweedens het hulle dié sentralistiese staatstelsel, tydens die oorgang van apartheid na demokrasie, net so oorhandig aan ’n swart meerderheid wat hulle in wese, ondanks baie beloftes, nie goedgesind was nie. Afrikanergemeenskappe het dus ’n tyd lank eers stadigaan hul politieke mag verloor en toe in 1994 bykans oornag. Om hierdie situasie vir Afrikaners om te keer, is onmoontlik binne die bestaande opset. Daar moet dus na alternatiewe opsies gekyk word, nie slegs vir Afrikaners se voortbestaan in Suid-Afrika nie, maar vir alle kultuurgroepe. Verlede jaar het Johann Rupert in ’n toespraak tydens ’n geleentheid van die FW de Klerk-Stigting daarna verwys dat die regering nie ’n land so verwikkeld soos Suid-Afrika kan regeer sonder die hulp van die burgerlike samelewing en die privaat sakesektor nie. Ons sien tans dat die vryheid van die burgerlike samelewing en privaat sektor toenemend ingeperk word deur ’n staat wat al meer mag in homself sentraliseer deur middel van wetgewing en die koöptering van voorheen vrye organisasies en instellings. Ongelukkig misbruik die staat hierdie mag om sy eie sosialisties-kommunistiese ideologie af te dwing, met verreikende gevolge op vele terreine. Die vraag ontstaan nou, wat kan die burgerlike samelewing en die privaat sektor hieromtrent doen? Of wag die meeste van ons vir die staat om ons uit die gemors te kry waarin ons is? Kan gewone mense regtig weer ’n verskil maak? Die kort antwoord hierop is, ja. Maar dit gaan vereis dat ons ’n ander paradigma sal moet erken en aanvaar met betrekking tot die aanvaarde verhouding tussen staat en individu soos vervat in ons huidige bestel. Dit gaan moeilik wees, maar dikwels, veral in ’n krisistyd, is daar geen ander uitweg nie, en ons is bepaald nou in ’n krisis. Die huidige formaat van politiek waarin ons as Suid-Afrikaners ons bevind, blyk al meer problematies te wees. Die demokratiese omwenteling in post-apartheid, met stemreg vir almal, het ’n illusie geskep dat probleme “reg”-gestem kan word. Hierdie indruk is versterk deur aanvanklike blyke van sukses en stabiliteit. Maar die krake het mettertyd begin wys. Afrikaners en ander minderheidsgroepe het met skok verneem dat politieke mag nou soms die botoon voer en selfs op ongrondwetlike wyse teen hulle ingespan word ondanks verskanste regte soos vervat in die Grondwet. Die beskerming wat die Grondwet moes bied oor kwessies soos taal en kultuur is glad nie meer gewaarborg nie. Onder die meerderheid swart Suid-Afrikaners, en veral die jeug, vind ons tans ’n onrusbarende getal gewelddadige opstande wat plaasvind waarvan die meeste deesdae nie eens meer oor berig word nie. Vir hierdie miljoene mense het die beloofde werk en die “beter toekoms vir almal” nog nooit werklikheid geword nie, al het hulle “reg” (lees ANC) gestem. Dus, in samevatting, kom die gewilde slagspreuk “Vote for change” eintlik maar net neer op hoogstens ’n verandering in die regerende politieke party, en los dit Jan en alleman steeds magteloos. Robert Nisbit, die bekende Amerikaanse sosioloog, het in sy voortydige werk, Quest for community, die volgende geskryf: “The real conflict in modern political history has not been, as is so often stated, between State and individual, but between State and social group.” Ek stem met hom saam, al maak die stelling aanvanklik nie sin nie. Lord Acton se uitsonderlike werk, History of freedom, behoort in hierdie verband meer lig te werp. Hy skryf die volgende: “It [die Staat] recognizes liberty only in the individual, because it is only in the individual that liberty can be separated from authority, and the right of conditional obedience deprived of the security of limited command.” Wat Lord Acton hier sê, en wat ook aansluit by Robert Nisbit, is dat die staat hom oor die algemeen (en ook spesifiek in Suid-Afrika) daarmee bemoei om alle vorme van gesag wat gesetel is in gemeenskapsinstellings, soos gesinne, kerke, skole, universiteite en dies meer, te vernietig of te neutraliseer. Die rede hiervoor is omdat dit baie makliker is om mag te vervreem van die individu wat dit juis deur sy illusie van vryheid weggee (byvoorbeeld deur die reg om te stem), in teenstelling met sterk gemeenskapsinstellings wat in veel groter mate die verteenwoordigende wil van individue versinnebeeld. ’n Groot deel van die oplossing lê dus daarin om tradisionele instellings soos die gesin, die kerk, die skool, universiteite en ander instansies van vrye verbintenis weer te begin opbou en versterk. Hierdie soort gemeenskapsinstellings behoort die kern te vorm van ’n nuwe denkraamwerk rondom die terugwin van mag vanaf die staat. Ons sien vandag dat al meer gemeenskaps- en burgerlike instellings tot stand kom en dat daar werklik sukses behaal word. Maar daar moet steeds meer gedoen word, aangesien die stig van nuwe gemeenskapsinstellings en die mobilisering van gemeenskappe rondom hul eie belange teen die grein van die huidige sosiale en kulturele diskoers ingaan. In ons hedendaagse kultuur van hiper-individualisme is ons wysgemaak: Solank ek as individu oor sekere regte beskik wat grondwetlik of andersins verskans is, gaan ek veilig wees. In praktyk het dit nie so uitgewerk nie en hoewel ons die gevolge hiervan al meer aan eie lyf voel, is die natuurlike reaksie steeds staatsgerig in plaas van gemeenskapsgerig. ’n Goeie voorbeeld hiervan is die nuutgestigte atletiekorganisasie Fasa (Forum for Athletes South Africa). Dit is ’n organisasie met vrywillige lidmaatskap wat poog om weer ’n stem te gee aan Suid-Afrikaanse atlete wat deur swak staatsinstellings ontneem is van hul regte en potensiaal. Hierdie soort organisasie stem presies ooreen met die argumente vir gemeenskapsinstellings soos hierbo uiteengesit. Indien ons dus waarlik ’n verskil in ons land wil maak, gaan dit van ons as gewone burgers verg om uit ons gemaksone te beweeg en betrokke te raak by gemeenskaps- en burgerlike organisasies. En waar hierdie organisasies nog nie bestaan nie, sal ons hulle moet stig en daadwerklik begin verantwoordelikheid aanvaar vir ons eie toekoms.