Wie is die historiese Jesus? - Prof. Andries van Aarde
Deur Prof. Andries van Aarde op 1 April 2011
Hierdie artikel het ook in TEO Tydskrif verskyn.
Ortodoksie en heterodoksie
Die kerk bely oor eeue die Apostolicum. Ek glo...
Hierdie "apostoliese belydenis" het die kern en grond van die "ortodokse" Christendom geword. Ook ander vorme van sienings, op grond van die gebruik van die term "ortodokse" versus "heterodokse" sienings oor 'n "Jesus van die geloof" het in die eerste eeue na die dood van Jesus bestaan. Onder andere is sommige as "gnosties" beskryf en ander weer as "ebionities."
Soos daar antieke dokumente was waarin die betekenis van Jesus se lewe as byvoorbeeld "gnosties" gesien is of as "ebionities", is die vroegste antieke dokumente wat die "ortodokse" Jesus van die geloof propageer, te vind in die bundel van 28 boeke wat die kerkvader Tertullianus (ca 160 – ca 220 nC) as die "Nuwe Testament" beskryf het.
Daar is 'n inhoudelike diskontinuïteit maar saaklike verband tussen die "Jesus van die geskiedenis" en die "Jesus van die geloof" wat die "Nuwe Testament" as sentrale inhoud het. Laasgenoemde het vanaf die agtiende eeu begin bekendstaan as die "kerugmatiese Christus" en eersgenoemde as die "historiese Jesus."
My historiese (re)konstruksie van die "historiese Jesus" het die volgende resultaat gelewer:
Jesus was die "seun van Maria" wat deel van die landvolk was wat in die Galilese dorpie Nasaret gewoon het.
'n Vaderfiguur het nie in sy lewe 'n rol gespeel nie. Jesus het nie getrou nie en hy was moontlik 'n ambagsman wat met hout gewerk het. Hy het in 'n spanningsverhouding met sy familie en die mense van Nasaret gelewe. Hy het by Johannes die Doper en die kring rondom Johannes aansluiting gevind, maar hom van hulle losgemaak en self aanhangers rondom hom versamel.
Na sy doop deur Johannes die Doper het Jesus 'n singewende rol in die lewe van mense begin vervul – onder hulle was vroue en kinders wat na die rand van die samelewing gestoot was, die sosiaal-veragtes (weduwees, geskeides en wese, onreines en heidene) vir wie daar in die patriargale samelewing van post-eksiliese Israel nie plek onder die eerbares was nie.
Nadat Jesus die kring van Johannes die Doper verlaat het, was sy lewe gekenmerk deur sy absolute afhanklikheid en vertroue in God as sy Vader. Die geringes in die Galilese samelewing was sy gehoor toe Jesus met hulle oor sy Vader se koninkryk gepraat het. Hy het hierdie skokkende beeld vanuit die wêreld van maghebbers, eksploiteerders en manipuleerders in onkonvensionele terme in die taal van die landvolk verduidelik.
Vir Jesus was God as 't ware soos 'n paterfamilias (hoof van 'n uitgebreide familie) in 'n dorpie waar almal in so 'n kleinboerderygemeenskap direkte en onbemiddelde toegang tot die paterfamilias het. Vir die landvolk was Jesus soos 'n Gees-gevulde messias, 'n wysheidsleraar en geneser, 'n profeet, 'n soort populêre messiaanse koning. Hy was gesien soos een van daardie profete wat konings krities aangespreek het.
Op grond van Jesus se populariteit was hy ervaar as 'n bedreiging deur beide die Galilese koning Herodes Antipas en die owerhede wat in beheer van die Jerusalemse tempel was. Jesus se wysheid was spreukagtig, maar het die vorm van maklik memoriseerbare stories aangeneem wat dikwels vol was van uitdagende en skokkende metafore; en dikwels het dit oop-eindes gehad wat op verskillende maniere geïnterpreteer kon word en is daarom ook nie altyd eenduidig aan ander en volgende geslagte oorvertel of meer formeel verkondig nie.
Sy optrede, veral sy genesings, kan ook as "simbolies" beskryf word wat daarop gerig was om mense aanvaarbaar vir God en vir mekaar te maak. Jesus het die koninkryk van God nie in die eerste plek voorgestel as 'n katastrofale gebeurtenis in die toekoms wat hierdie-wêreldse lewe op 'n fantastiese wyse gaan vervang en wat vir die lydende regverdiges as 't ware 'n militêre oorwinning oor hulle goddelose vyande gaan beteken nie.
Hy het die koninkryk van God ook nie met aardse koninkryke vergelyk waar menslikheid agter simbole van mag en hiërargie verdwyn nie, maar as 'n huishouding waar troebel verhoudings in mede-lyde en mede-vreugde herstel word en waar God teenwoordig is. Jesus se onkonvensionele en subversiewe wysheid het die hart van die geïnstitusionaliseerde Jerusalemse tempel se reinheidsideologie (veral ten opsigte van dieet, besnydenis en kalender) aangetas.
Dit was naamlik Paulus wat die implikasies van Jesus se evangelie vir dieet, besnydenis en kalender uitgewys het, met ander woorde die vraag of al die regulasies oor wat jy mag eet en wat nie, wat jy mag aanraak en wat nie, met wie jy 'n verhouding mag hê of watter relasie onaanvaarbaar sou wees, en of die onderhouding of nie van die Sabbatsdag of ander feesdae, vir God net so belangrik is as vir mense en groepe, omdat hierdie voorskrifte hulle kulturele tradisie sou bewaar en hulleself veilig sou laat voel.
Hierdie implikasies is deur Paulus en ander volgelinge van Jesus beredeneer in terme van die eis om 'n etiese lewe in toewyding aan God en in geregtigheid teenoor alle mense, en wel in die radikale sin van só 'n toewyding dat martelaarskap gevolg het, en 'n etiek van radikale inklusiwiteit wat nie diskrimineer ten opsigte van geslag, etnisiteit, nasionaliteit en ouderdom nie.
In Jerusalem was Jesus deur Saddusese hoëpriesters, familiehoofde en priesterlike élite as 'n bedreiging ervaar en na 'n provokasie in die voorhof van die tempel is hy deur Romeinse soldate as 'n onrusstoker gekruisig.
Jesus was nie deur familie of vriende in 'n familiegraf begrawe nie.
Van die vroegste Jesus-volgelinge het in Jerusalem as die "plek waar Jesus gely en begrawe is" as 'n kultiese grafgemeenskap bymekaar gekom en 'n liturgiese aanbiddingsgemeenskap gevorm.
In hierdie tyd het die keiserkultus in die Romeinse imperium ook begin om 'n geïnstitusionerende vorm rondom mark- en keiserlike verjaarsdae aan te neem; die "Christus-kultus" is deur dié se opponente, in sowel die monoteïstiese Judaïstiese as die politeïstiese Egipties-Grieks-Romeinse religieë, gesien as 'n bedreiging van die keiserkultus.
Hierdie opposisie het aanleiding gegee dat antieke geskrifte ontstaan het wat as offensief en defensief met betrekking tot Jesus se "status" beskryf kan word, byvoorbeeld die vroeg-Christelike apologetiese geskrifte van kerkvaders.
Die rol wat Josef as pa van Jesus in sekere dokumente speel, is deel van hierdie apologetiek. Geeneen van hierdie geskrifte, ingesluit dié in die Nuwe Testament, gaan terug tot die periode voor 70 nC nie. Sommige van hierdie geskrifte bevat verwysings na bewerings dat Jesus se verwekking as "illegitiem" beskryf kan word en dat Jesus gebore is in óf bedenklike óf goddelik geïnspireerde omstandighede. Onder eersgenoemde slaag daardie getuienis dat Maria se swangerskap die gevolg is van 'n verkragting deur 'n Romeinse soldaat, nie die toets van historiese waarskynlikheid nie. Buitendien verwys "illegitimiteit" in antieke tekste nie net na seksuele aktiwiteit nie.
Hierdie Jerusalemse kultiese gemeenskap het die doop van Johannes die Doper as 'n "doop in die Heilige Gees" geïnterpreteer en dit verstaan as inisiasie tot die "eskatologiese Israel" wat deur die "twaalftal" verteenwoordig word. Hulle het in Jerusalem die herinnering aan Jesus se "laaste maaltyd" met sy dissipels omvorm in 'n "eskatologiese" maaltyd.
Die kultus se oorlewering van die saak waarvoor Jesus gelewe en gesterwe het, word formeel as "kerugma" beskryf. Die institusionalisering van "inisiasiedoop" en "seremoniële kultus-ete" (later bekend as "nagmaal") was gegrond in die "kerugma" dat God Jesus uit die dood opgewek het. Herinneringsverhale dat die opgestane Jesus aan sekere mense (onder andere Maria Magdalena, Petrus, Jakobus en Paulus) verskyn het, het in Jerusalem mondeling die rondte gedoen en is neergeskryf, maar ook op ander plekke buite Jerusalem waar volgelinge van Jesus as kultiese gemeenskap na sy dood bymekaar begin kom het.
Binne so 'n na-Pase kultiese konteks het volgelinge begin praat van Jesus se messiaanse verhoging tot mag, en het bewyse daarvoor in hulle (Hebreeuse) heilige skrifte gevind. Hulle het met behulp van verwysings in die hierdie heilige skrifte, en ook vanuit die Grieks-Romeinse keiserkultus, Jesus as 'n verhoogde aanbiddingsfiguur met verskillende erename vereer, byvoorbeeld Seun van die mens, Christus, Seun van God, Here (Kurios), die Alfa en die Omega, Kneg van God, ensovoorts.
As deel van die martelaarstradisie het die kerugma oor, en die kultiese deelname aan Jesus se dood en opstanding bygedra dat die volgelinge van Jesus in 'n toenemende vyandige wêreld kon oorleef ("cope"). Die aanloop tot en die bestendiging van die "Konstantynse Christendom" het die kerk in 'n instituut van mag begin verander.
Die skadelike gevolge van mag in die Konstantynse Christendom, en die gegewene van dat mense bewustelik, maar baie keer onbewustelik, na mag strewe, het dikwels gevolge wat as verraad téén die Jesus-saak beskryf móét word. Daarom is die ondersoek na die "historiese Jesus" nie net wenslik nie, maar baat die geloofwaardigheid van die kerk daardeur; dit is ook noodsaaklik dat die soeke na die "historiese Jesus" oor-en-oor moet plaasvind, al bied die ondersoek net hoogstens waarskynlike resultate.
Die moontlikheid / onmoontlikheid om wetenskaplik te kan sê "wie is die historiese Jesus?", hou verband met die kompleksiteit van:
hulle genre in briefvorm of verhaalvorm,
en die tekste se "ortodokse" (kanonieke) of "heterodokse" (apokriewe) status.
In die teologiese en eksegetiese wetenskap is in die loop van meer as twee honderd jaar metodologiese kriteria ontwikkel om, teen die agtergrond van bogenoemde kompleksiteit, 'n wetenskaplike ondersoek na die historiese Jesus te doen.
Wat vir my uitstaan, is dat daar 'n ooreenkoms in saak is tussen die Jesus van die geskiedenis en die Jesus van die geloof, ten spyte van die inhoudelike verskille tussen wat Jesus gesê en gedoen het en wat sy volgelinge daaroor gesê het. Rudolf Bultmann het treffend hierdie dialektiek beskryf toe hy gesê het dat die naam "Jesus" die raakpunt tussen geskiedenis en geloof is. Jesus wat die bevryder was, is vir hulle wat in Hom glo, die verlosser. Eberhard Jüngel meen soos ek dat Paulus se woorde in Romeine 1:17, te wete "deur geloof alléén sal die mens lewe", een van die mees kompakte samevattings is van die saak waaroor beide die Jesus van die geskiedenis en die Jesus van die geloof dit het.
Wat inhoudelik nie gekontinueer is nie, is die na-Pase kerugma dat die dood en opstanding die sentrum van die betekenis van Jesus se lewe vir gelowiges is. Die historiese Jesus het dit nie só gesê nie. Vir Jesus was die eksistensiële betekenis van die oortuiging dat die koninkryk van God 'n werklikheid vir die híér en die nóú is, die sentrum van sy woorde en dade. Die kerugma het hierdie inhoud saaklik anders vertolk.
Die historiese Jesus was self nie 'n Christen nie en hy het nie soos wat Christen-gelowiges later geglo het, sy eie dood bewustelik gesoek met die bedoeling dat dit as 'n offer vir ander se sonde sal dien nie. Wat Jesus geleef en verkondig het, was dat dit nou die beslissende tyd is om vir God te kies bó eie selfbehoud of bewaring van tradisie. Later het Christen-martelare hierdie boodskap saaklik vertolk as dat Jesus vir hulle in dood en herlewe voorgegaan het.
Jesus het dit ook nie as belangrik beskou dat jy 'n heteroseksuele man met gesin is, deel van 'n bepaalde nasionaliteit en etnisiteit, 'n sekere moedertaal het, bepaalde kos eet en vir God op voorgeskrewe plek en tyd aanbid nie. Hierdie Jesus-saak is deur onder andere Paulus ná sy bekering uitgeleef en verkondig. Soms het Paulus daarin geslaag en ander kere, soos ander volgelinge van Jesus tot vandag toe, glad nie.
Vir ons die hedendaagse volgelinge van Jesus bly die oproep om gehoorsaam aan Jesus se saak te wees, steeds 'n uitdaging. Daarom behoort ons nie op te hou om te soek na die historiese Jesus nie – weer en weer.
Prof. Andries van Aarde is 'n honorêre professor in die Fakulteit Teologie aan die Universiteit van Pretoria. Hy is tans verantwoordelik vir Sosiale Marginalisasie as deel van sy navorsingsprogram 'Sosiale Verantwoordelikheid.'