Aarde Die Aarde, soos op 7 Desember 1972 waargeneem deur die Apollo 17-wenteltuig.
Die Aarde is in wisselwerking met ander voorwerpe in die ruimte, soos die Son en die Maan. Tydens elke omwenteling om die Son draai die planeet ook ongeveer 365,26 keer om sy eie as;[nota 2] hierdie tydperk staan as 'n sterrejaar bekend.[nota 3] Die Aarde het 'n skuins as: dit lê teen 'n helling van 66,6º ten opsigte van sy sonnebaan (die baan waarin die planeet om die son wentel). Dié helling het die verskillende seisoene tot gevolg. Die Aarde se enigste werklike natuurlike satelliet, die Maan. Dié vergroot die getye van die oseane, stabiliseer die Aarde se as en vertraag stadigaan die planeet se draaiing.
7 Hoofletter of kleinletter
Evolusie van lewe[wysig | wysig bron]
Interne struktuur en plaattektonika[wysig | wysig bron]
Die kontinentale kors bestaan uit lae digtheidmateriaal soos die stollingsgesteentes graniet en andesiet. 'n Ander gesteente wat minder algemeen is, is basalt, 'n digter vulkaniese gesteente wat die hoofbestanddeel van die oseaanbodem is. Sediment- of afsettingsgesteentes vorm deur die opeenhoping van sediment wat saamgepers word. Alhoewel slegs 5% van die hele aarkors uit sedimentgesteente bestaan, dek hierdie 5% nagenoeg 75% van die kontinentale oppervlaktes. Metamorfe gesteentes, die derde soort rots wat op die Aarde gevind word, word geskep wanneer hoë temperature of hoë druk (of beide) stolling- en afsettingsgesteentes saamsmelt. Die volopste silikaatminerale op die Aarde se oppervlak sluit kwarts, veldspaat, amfibool, mika, piroxeen en olivien in. Algemene karbonaatminerale sluit kalsiet (wat in kalksteen gevind word), aragoniet en dolomiet.
Hidrosfeer[wysig | wysig bron]
Die troposfeer word voortdurend deur sonstraling opgewarm, wat lei tot uitsetting van die lug. Lug met 'n laer digtheid styg op en word dan vervang deur deur koeler lug met 'n hoër digtheid. Dit lei tot die sirkulasie van lug in die atmosfeer, wat die weer en klimaat deur die herverdeling van hitte-energie aandryf.
Hoër atmosfeer[wysig | wysig bron]
Die Aarde se skuins as en sy verhouding tot die omwentelingsas en wentelbaan.
Maan[wysig | wysig bron]
27 dae, 7 uur, 43,7 min.
Alhoewel die deursnit van die Son ongeveer 400 keer groter as dié van die Maan is, lyk dit vir 'n toeskouer op Aarde asof hulle tog ongeveer dieselfde deursnit het. Dit kom deurdat die Son ook ongeveer 400 keer verder as die Maan van die Aarde af is. Dit is ook die rede waarop daar op Aarde beide totale én gedeeltelike sonsverduisterings voorkom.
Die Aarde en die Maan draai gedurende 27,32 sideriese dae om 'n gemeenskaplike swaartepunt. Vanuit die Son gesien, duur die omwenteling van die Maan bietjie langer: die periode tussen twee volle mane ('n sgn. "sinodiese maand") duur 29,53 dae. Die vlak van Maan se wentelbaan het 'n helling van 5° teen opsigte van die ekliptika. Sonder hierdie hoek sou daar elke twee weke 'n sons- of maansverduistering wees.
Die aantrekkingskrag van die Maan is verantwoordelik vir die getye op Aarde. Die aantrekkingskrag van die Aarde op die Maan is weer verantwoordelik daarvoor dat die Maan 'n gebonde omwenteling het, m.a.w. die tyd wat die Maan neem om om sy eie as wentel is gelyk aan die tyd wat dit neem om om die Aarde te wentel. As gevolg daarvan sien toeskouers op Aarde altyd dieselfde kant van die Maan. Tydens die Maan se omwenteling om die Aarde kan 'n maansiklus waargeneem word: verskillende dele word op verskillende tye deur die Son verlig, met 'n ligskadugrens wat die donker deel van die ligte deel skei.
Een van die gevolge van die aantrekkingskragte tussen die Aarde en die Maan, is dat die Maan se wentelspoed stadigaan versnel. Johannes Kepler het reeds in die 17de eeu bewys dat wanneer 'n liggaam se wentelspoed versnel, die radius van sy wentelbaan vergroot. Dit is ook die geval van die Aarde se natuurlike satelliet: die Maan beweeg elke jaar ongeveer 3,8 cm van die Aarde af. Tegelykertyd word die Aarde se omwentelingsperiode (m.a.w. een dag) elke jaar 23 mikrosekondes (µs) langer. Maar waar die dae in die verre toekoms dus langer sal wees, was hulle in die verlede juis korter. Sowat 410 miljoen jaar gelede, tydens die Devoontydperk, was een dag 21,8 uur lank en was daar 400 dae in 'n jaar.
Biosfeer[wysig | wysig bron]
Rampe en gevare[wysig | wysig bron]
Menslike bevolking[wysig | wysig bron]
In 2014 was daar wêreldwyd ongeveer 7,15 miljard mense; daar word verwag dat hierdie getal in 2050 tot 9,2 miljard sal styg. Die grootste deel van hierdie bevolkingsgroei sal in ontwikkelingslande plaasvind. Bevolkingsdigtheid wissel van plek to plek, maar meer as die helfte van die wêreld se bevolking woon in Asië. Daar word verwag dat in 2020 60% van die wêreldbevolking in stede sal woon, in plaas van op die platteland.
Afgesien van 'n paar uitsonderings is die hele landoppervlak verdeel in state (behalwe Antarktika). In 2008 was daar 193 internasionaal erkende onafhanklike state. Daarnaas is daar 59 afhanklike gebiede, 'n aantal outonome gebiede en 'n paar betwiste gebiede. In die geskiedenis van die Aarde was daar nog nooit 'n wêreldregering gewees nie, alhoewel 'n aantal nasies sonder sukses na wêrelddominasie gestreef het. Die Verenigde Nasies is 'n internasionale organisasie met die doel om samewerking op die gebied van internasionale reg, veiligheid, menseregte, ekonomiese ontwikkeling en kultuur te bevorder en gewapende konflik te voorkom. In 2008 het 192 state hulle by die organisasie aangesluit.
Kulturele sienings[wysig | wysig bron]
Tog was daar in dié tyd ook mense wat geglo het dat die Aarde bolvormig moet wees. Sommige van die eerste mense wat 'n bolvormige Aarde voorgestel het, was Griekse natuurfilosowe, honderde jare voor Christus. Hulle het vasgestel dat die skaduwee van die Aarde tydens 'n maansverduistering altyd sirkelvormig is. Die Griekse sterrekundige Eratostenes (ongeveer 276 v.C – 194 v.C) het die omtrek van die Aarde redelik noukeurig bereken; hy was slegs 15% uit.
In die Middeleeue was die konsep van 'n bolvormige Aarde bekend in die Midde-Ooste, Europa en Indië. Die Anglo-Saksiese monnik Beda (672/673–735) en die Italiaanse filosoof (1225–1274) Thomas van Aquino het beide geglo dat die Aarde bolvormig was, terwyl ander, soos die 6de-eeuse ontdekkingsreisiger, Kosmas Indikopleustes, geglo het dat die Aarde plat was. Dit was eers met die koms van Ferdinand Magellaan, wie se ekspedisie in 1522 'n reis om die wêreld voltooi het, dat die teorie van bolvormige Aarde as onomstootlik bewese beskou is.
In die 20ste eeu het grootskaalse natuur- en omgewingsbewaring ook die lig gesien, met die doel om menslike verbruik van natuurlike hulpbronne te verminder en besoedeling teë te sit.
Hoofletter of kleinletter[wysig | wysig bron]
Moet "aarde" met 'n hoofletter of kleinletter gespel?
Op die webblad van die Nederlandse taalgenootskap, is die volgende gesê:
Malik, Tariq, "Rover reveals Mars was once wet enough for life", Space.com (via MSNBC), 2007-03-02. URL besoek op 2007-08-28.
"Simulations Show Liquid Water Could Exist on Mars", Daily Headlines, University of Arkansas, 2005-11-07. URL besoek op 2007-08-08.
↑ 1,0 1,1 “Orbital Ephemerides of the Sun, Moon, and Planets”. (PDF) International Astronomical Union Commission 4: (Ephemerides). URL besoek op 2010-04-03. See table 8.10.2. Calculation based upon 1 AU = 149,597,870,700(3) m.
↑ 2,0 2,1 IERS Working Groups (2003). "General Definitions and Numerical Standards". McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard IERS Technical Note No. 32, U.S. Naval Observatory and Bureau International des Poids et Mesures. Besoek op 2008-08-03. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Williams, David R. (2004-09-01). “Earth Fact Sheet”. NASA. URL besoek op 2007-03-17.
↑ (2000) Allen's Astrophysical Quantities. Springer, 294. ISBN 0-387-98746-0. Besoek op 2011-03-13. ↑ “UCS Satellite Database”. Nuclear Weapons & Global Security. Union of Concerned Scientists: 31 Januarie 2011. URL besoek op 2011-05-12.
↑ (1995) “Geoid, Topography and Distribution of Landforms”,In Ahrens, Thomas J: Global earth physics a handbook of physical constants (PDF), Washington, DC: American Geophysical Union. ISBN 0-87590-851-9. Besoek op 2008-08-03. ↑ 9,0 9,1 9,2 Pidwirny, Michael (2006). “Fundamentals of Physical Geography”. PhysicalGeography.net. URL besoek op 2007-03-19.
↑ (1995)In T. J. Ahrens: Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants. Washington: American Geophysical Union, 12. ISBN 0-87590-851-9. Besoek op 2007-03-17. ↑ (2000) Allen's Astrophysical Quantities. Springer, 296. ISBN 0-387-98746-0. Besoek op 2010-08-17. ↑ (2000)In Arthur N. Cox: Allen's Astrophysical Quantities, 4th, New York: AIP Press, 244. ISBN 0-387-98746-0. Besoek op 2010-08-17. ↑ “World: Lowest Temperature”. WMO Weather and Climate Extremes Archive. Arizona State University. URL besoek op 2010-08-07.
↑ "Global average temperature may hit record level in 2010", BBC Online, 10 Desember 2009. URL besoek op 2010-04-22.
↑ 17,0 17,1 Dalrymple, G.B. (1991). The Age of the Earth. California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1569-6. ↑ 18,0 18,1 Newman, William L. (2007-07-09). “Age of the Earth”. Publications Services, USGS. URL besoek op 2007-09-20.
↑ Harrison, Roy M.; Hester, Ronald E. (2002). Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation. Royal Society of Chemistry. ISBN 0-85404-265-2. ↑ 20,0 20,1 Carrington, Damian, "Date set for desert Earth", BBC News, 2000-02-21. URL besoek op 2007-03-31.
↑ Canup, R. M.; Asphaug, E. (Fall Meeting 2001). "An impact origin of the Earth-Moon system". Abstract #U51A-02, American Geophysical Union. Besoek op 2007-03-10. ↑ R. Canup and E. Asphaug (2001). “Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation”. Nature 412: 708–712. DOI:10.1038/35089010.
↑ Guinan, E. F.; Ribas, I.. "Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate". Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments, San Francisco: Astronomical Society of the Pacific. Besoek op 2009-07-27. ↑ Rogers, John James William; Santosh, M. (2004). Continents and Supercontinents. Oxford University Press US, 48. ISBN 0-19-516589-6. ↑ Hurley, P. M.; Rand, J. R. (1969). “Pre-drift continental nuclei”. Science 164 (3885): 1229–1242. DOI:10.1126/science.164.3885.1229.
↑ Purves, William Kirkwood; Sadava, David; Orians, Gordon H.; Heller, Craig (2001). Life, the Science of Biology: The Science of Biology. Macmillan, 455. ISBN 0-7167-3873-2. ↑ Doolittle, W. Ford (Februarie 2000). “Uprooting the tree of life”. Scientific American 282 (6): 90–95. DOI:10.1038/nature03582.
↑ Kirschvink, J. L. (1992). Late Proterozoic low-latitude global glaciation: the Snowball Earth, The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study. Cambridge University Press, 51–52. ISBN 0-521-36615-1. ↑ Gould, Stephan J. (Oktober 1994). “The Evolution of Life on Earth”. Scientific American. Besoek op 2007-03-05.
Sien ook Palmer, Jason, "Hope dims that Earth will survive Sun's death", NewScientist.com news service, 2008-02-22. URL besoek op 2008-03-24.
↑ Brown, Geoff C.; Mussett, Alan E. (1981). The Inaccessible Earth, 2nd, Taylor & Francis, 166. ISBN 0-04-550028-2. ↑ Morgan, J. W.; Anders, E. (1980). “Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury”. Proceedings of the National Academy of Science 71 (12): 6973–6977. DOI:10.1073/pnas.77.12.6973. Besoek op 2007-02-04.
↑ 60,0 60,1 Sverdrup, H. U.; Fleming, Richard H. (1942-01-01). The oceans, their physics, chemistry, and general biology. Scripps Institution of Oceanography Archives. Besoek op 2008-06-13. ↑ Igor A. Shiklomanov et al. (1999). “World Water Resources and their use Beginning of the 21st century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO”. State Hydrological Institute, St. Petersburg. URL besoek op 2006-08-10.
↑ Campbell, Wallace Hall (2003). Introduction to Geomagnetic Fields. New York: Cambridge University Press, 57. ISBN 0-521-82206-8. ↑ Stern, David P. (2005-07-08). “Exploration of the Earth's Magnetosphere”. NASA. URL besoek op 2007-03-21.
↑ Dole, Stephen H. (1970). Habitable Planets for Man, 2nd, American Elsevier Publishing Co.. ISBN 0-444-00092-5. Besoek op 2007-03-11. ↑ Ward, P. D.; Brownlee, D. (2000-01-14). Rare Earth: Why Complex Life is Uncommon in the Universe, 1st, New York: Springer-Verlag. ISBN 0-387-98701-0. ↑ Hillebrand, Helmut (2004). “On the Generality of the Latitudinal Gradient”. American Naturalist 163 (2): 192–211. DOI:10.1086/381004.
↑ United States Census Bureau (2014-02-17). “World POP Clock Projection”. United States Census Bureau International Database. URL besoek op 2014-02-17.
↑ Cramb, Auslan, "Nasa's Discovery extends space station", Telegraph, 2007-10-28.
↑ Kyk Aarde / aarde / de Aarde / de aarde.
Comins, Neil F. (2001). Discovering the Essential Universe, Second, W. H. Freeman. ISBN 0-7167-5804-0. Besoek op 2007-03-17. “Solar System Exploration: Earth”. NASA: 2006-10-19. URL besoek op 2007-03-17.
Ward, Peter D.; Donald Brownlee (2002). The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World. Times Books, Henry Holt and Company. ISBN 0-8050-6781-7. Williams, David R. (2004-09-01). “Earth Fact Sheet”. NASA. URL besoek op 2007-03-17.
Yoder, Charles F. (1995).In T. J. Ahrens: Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants. Washington: American Geophysical Union. ISBN 0-87590-851-9. Besoek op 2007-03-17. Eksterne skakels[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Aarde&oldid=1415912"	Kategorie: AardeVersteekte kategorie: Voorbladartikels	Navigasie-keuseskerm
АҧсшәаAcèhAlemannischአማርኛAragonésÆngliscالعربيةܐܪܡܝܐمصرىঅসমীয়াAsturianuАварAymar aruAzərbaycancaتۆرکجهБашҡортсаBoarischŽemaitėškaBikol CentralБеларускаяБеларуская (тарашкевіца)‎БългарскиभोजपुरीBahasa Banjarবাংলাབོད་ཡིགBrezhonegBosanskiБуряадCatalàChavacano de ZamboangaMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄НохчийнCebuanoᏣᎳᎩکوردیی ناوەندیQırımtatarcaČeštinaKaszëbscziСловѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟЧӑвашлаCymraegDanskDeutschZazakiDolnoserbskiދިވެހިބަސްΕλληνικάEmiliàn e rumagnòlEnglishEsperantoEspañolEestiEuskaraEstremeñuفارسیSuomiVõroFøroysktFrançaisArpetanNordfriiskFurlanFryskGaeilge贛語GàidhligGalegoAvañe'ẽ𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺ગુજરાતીGaelgHausa客家語/Hak-kâ-ngîHawai`iעבריתहिन्दीFiji HindiHrvatskiHornjoserbsceKreyòl ayisyenMagyarՀայերենInterlinguaBahasa IndonesiaInterlingueIgboIlokanoIdoÍslenskaItalianoᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut日本語La .lojban.Basa JawaქართულიQaraqalpaqshaTaqbaylitKongoҚазақшаKalaallisutភាសាខ្មែរಕನ್ನಡ한국어Перем КомиКъарачай-малкъарRipoarischKurdîКомиKernowekКыргызчаLatinaLadinoLëtzebuergeschЛезгиLimburgsLigureLumbaartLingálaລາວلۊری شومالیLietuviųLatgaļuLatviešuमैथिलीBasa BanyumasanМокшеньMalagasyОлык марийBaso MinangkabauМакедонскиമലയാളംМонголमराठीКырык марыBahasa MelayuMaltiMirandésမြန်မာဘာသာЭрзяньمازِرونیDorerin NaoeroNāhuatlNapulitanoPlattdüütschNedersaksiesनेपालीनेपाल भाषाNederlandsNorsk nynorskNorsk bokmålNovialNouormandSesotho sa LeboaDiné bizaadOccitanଓଡ଼ିଆИронਪੰਜਾਬੀKapampanganPapiamentuPicardPälzischNorfuk / PitkernPolskiPiemontèisپنجابیپښتوPortuguêsRuna SimiRumantschRomaniRomânăArmãneashtiРусскийРусиньскыйKinyarwandaसंस्कृतम्Саха тылаSarduSicilianuScotsسنڌيSámegiellaSrpskohrvatski / српскохрватскиසිංහලSimple EnglishSlovenčinaSlovenščinaChiShonaSoomaaligaShqipСрпски / srpskiSesothoSeelterskBasa SundaSvenskaKiswahiliŚlůnskiதமிழ்తెలుగుTetunТоҷикӣไทยTürkmençeTagalogTok PisinTürkçeТатарча/tatarçaТыва дылئۇيغۇرچە / UyghurcheУкраїнськаاردوOʻzbekcha/ўзбекчаVènetoVepsän kel’Tiếng ViệtWest-VlamsVolapükWalonWinarayWolof吴语ХальмгმარგალურიייִדישYorùbáVahcuenghZeêuws中文文言Bân-lâm-gú粵語	Wysig skakels	Die bladsy is laas op 24 Januarie 2016 om 21:42 bygewerk.