Prof. George Claassen - Skepping en Evolusie
Skepping en Evolusie. Die klippe roep dit uit...
Deur Prof. George Claassen op 2 Februarie 2010
(Lesing gelewer by die Fakulteit Teologie, Universiteit van Pretoria, 2 Februarie 2010.)
In selfs nie een van die lande glo meer as 50% van die bevolking genoeg bewyse bestaan om Darwin se teorie te ondersteun nie. In die lande betrek by die opname, was die mees ingeligte bevolkings oor die oorweldigende bewyse wat bestaan vir evolusie as wetenskaplike feit, Brittanje en Mexiko (net meer as 45%) en China (39%). Net 42 persent – twee uit vyf lede van die bevolking – Suid-Afrikaners glo evolusie is 'n feit. Net Suid-Afrika en Egipte het swakker gevaar om die prys te kry vir die mees oningeligte en onkundige nasie met betrekking tot wetenskaplike feite tussen die tien lande.
Hoe is dit moontlik dat waarskynlik die belangrikste wetenskaplike ontdekking en teorie wat tot op hede gemaak en ontwikkel is, vandag steeds so verkeerd begryp en uit verband geruk word en waaroor soveel verkeerde daaglikse inligting versprei word deur intelligente mense? Darwin is in 1809 gebore en toe sy teorie, vandag oor en oor bewys deur direkte empiriese navorsing en gepubliseer in derduisende portuurgeëvalueerde publikasies, die eerste keer in 1859 bekend word, het dit 'n "universele suur" geword, so "corrosive that it will eat through everything", soos die Amerikaanse wetenskapfilosoof Daniel Dennett dit beskryf in sy boek, Darwin's Dangerous Idea. "Darwin's idea – bearing an unmistakable likeness to universal acid: it eats through just about every traditional concept, and leaves in its wake a revolutionized world-view, with most of the old landmarks still recognizable, but transformed in fundamental ways."
'n Mens hoor so dikwels – en ek word herhaaldelik deur mense vertel wat beangs is oor die implikasies wat Darwin se bevindings op hul geloofsisteem mag uitoefen, dat evolusie bloot 'n teorie is. Toe The Origin of Species die eerste keer in 1859 die lig sien, verklaar die vrou van 'n bekende biskop in Engeland aan haar man, "Oh my dear, let us hope that what Mr. Darwin says is not true. But if it is true, let us hope that it will not become generally known!"
Die leier van die internasionale span wetenskaplikes wat die menslike genoom in 2001 gekarteer het, dr. Francis Collins – 'n bekende gelowige – skryf hierdie verskynsel toe aan wat hy noem "a simple misunderstanding of the word 'theory'."
In sy topverkoper boek, The Language of God – A Scientist Presents Evidence for Belief, skryf Collins "Critics are fond of pointing out that evolution is 'only a theory,' a statement that puzzles working scientists who are used to a different meaning of that word." Collins wys op die woordeboekdefinisies van "teorie" as
"a speculative or conjectural view of something;
fundamental principles underlying a science, art, etc: music theory, theory of equations." (volgens Funk & Wagnalls se Dictionary of English).
Op dieselfde wyse toon HAT, die Verklarende Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal, ook hierdie duidelike verskil aan:
"Grondreëls van 'n wetenskap om waargenome feite of verskynsels te verklaar;
voorstelling in 'n mens se gedagte sonder om rekening te hou of voordat rekening gehou is met die werklikheid."
"First, in science, a theory is much more than just a speculation about how things are: it is a well-thought-out group of propositions meant to explain facts about the real world ... (T)he theory of evolution is more than just the statement that 'evolution happened': it is an extensively documented set of principles that explain how and why evolution happens.
"For a theory to be considered scientific, it must be testable and make verifiable predictions."
Dit beteken dat wetenskaplikes in staat moet wees om waarnemings oor die werklike wêreld te kan maak wat die teorie ondersteun of verwerp. Omdat 'n teorie net as "waar" aanvaar word as die teorie se aansprake en voorspellings oor en oor getoets is, en ook herhaaldelik as korrek bevestig word, is daar nie 'n spesifieke moment wanneer 'n wetenskaplike teorie skielik 'n wetenskaplike feit word nie. So word 'n teorie 'n feit (of 'n "waarheid") wanneer soveel bewyse ten gunste daarvan opgestapel is – en daar geen beslissende bewyse daarteen is nie, dat omtrent alle rasionele mense dit aanvaar, aldus Coyne.
Wetenskaplikes toets hul teorieë teen alternatiewe teorieë. Kom ons neem die Jong Aarde-kreasioniste se vaste geloof dat die Aarde net tussen 6 000 en 10 000 jaar oud is en weeg dit in die lig van wat ons weet oor kontinentale wegdrywing. Die meeste van ons is deeglik gefassineer deur die satelliet-tegnologie van die Globale Posisioneringstelsel, in die volksmond bekend as GPS. Oorweldigende, onbetwisbare bewyse bestaan dat die kontinente eens aan mekaar vas was, hoewel Alfred Wegener lank reeds dood was voordat John Tuzo Wilson se bevindings oor tektoniese plaatbeweging Wegener se teorie bevestig het. Oor kontinentale drywing sal net analfabete vandag van wetenskaplikes verskil.
Dan die mening van Ernst Mayr, die Duitsgebore Amerikaanse evolusionêre bioloog, waarskynlik een van die grootstes sedert Darwin, en 'n duideliker uitspraak kan jy nie kry nie: "Evolusie is die belangrikste konsep in biologie. Daar is nie 'n enkele Hoekom?-vraag in biologie wat ordentlik beantwoord kan word sonder om evolusie te oorweeg nie. Maar die belangrikheid van hierdie konsep strek veel verder as biologie. Die denke van moderne mense, of ons dit nou wil erken of nie, word radikaal beïnvloed – 'n mens word byna in die versoeking gestel om te sê, bepaal – deur evolusionêre denke", skryf hy in What evolution is.
Stel hierteenoor die verstommende menings van twee kerkvaders wat ongelukkig steeds deur soveel mense vandag in vyandskap teenoor rasionele denke herhaal (en geglo) word:
Eerstens die mening van die Duitse kerkhervormer, Philipp Melanchthon (1497-1560): "Hierdie mal mens Copernicus moet deur die een of ander Christelike prins onderdruk word."
Een van die gereelde beskuldigings wat anti-evolusioniste maak, is dat evolusie en bose ateïsme hand aan hand gaan en dan word as voorbeeld gebruik dat Hitler en Stalin hul moorddadige ideologieë gebou het op die superras- en supermens-idee wat tot die dood van miljoene gelei het. Darwin word woorde in die mond gelê terwyl ek nog een anti-evolusionis moet raakloop wat inderdaad die moeite gedoen het om The Origin of Species of sy latere werke, ook The Descent of Man, te lees. Ek vind dit vreemd dat Christene so gerieflik Christus se bergpredikasie vergeet soos vervat in Matteus 7 en Lukas 6 oor die veroordeling van ander: "Moenie oordeel nie, sodat oor julle nie geoordeel word nie; met dieselfde oordeel waarmee julle oor ander oordeel, sal oor julle geoordeel word, en met dieselfde maat waarmee julle vir ander meet, sal vir julle gemeet word." (Matteus 7:1.)
My raad is, lees Darwin self voordat jy 'n oordeel oor wat hy eintlik geskryf het, maak. En lees 'n slag ook Hitler, hoe onaangenaam ook al, in sy eie woorde. Ek haal hom aan uit 'n toespraak van 1922, maar Mein Kampf is vol van soortgelyke geloofsuitinge oor sy Christenskap: "My feelings as a Christian points me to my Lord and Saviour as a fighter. It points me to the man who once in loneliness, surrounded by a few followers, recognized these Jews for what they were and summoned men to fight against them and who, God's truth! was greatest not as a sufferer but as a fighter. In boundless love as a Christian and as a man I read through the passage which tells us how the Lord at last rose in His might and seized the scourge to drive out of the Temple the brood of vipers and adders. How terrific was His fight for the world against the Jewish poison. Today, after two thousand years, with deepest emotion I recognize more profoundly than ever before the fact that it was for this that He had to shed His blood upon the Cross. As a Christian I have no duty to allow myself to be cheated, but I have the duty to be a fighter for truth and justice ... And if there is anything which could demonstrate that we are acting rightly it is the distress that daily grows. For as a Christian I have also a duty to my own people." (12 April 1922, Norman H. Baynes, red. The Speeches of Adolf Hitler, April 1922 to August 1939, Vol. 1 of 2, pp. 19-20, Oxford University Press, 1942.)
Ek sou dink hierdie regverdigheidsbeginsel sou vanselfsprekend wees, veral by Christene wat voorgee hulle volg die liefdesopdrag uit en dat jy nie leuens mag vertel nie. Want kom ons wees maar brutaal eerlik: wanneer Darwin en evolusie ter sprake kom, versprei anti-evolusioniste – ek ys om te dink hulle is Christene – die verskriklikste leuens. Is dit 'n Machiavelliaanse benadering waar die doel die middel heilig dat jy leuens mag versprei in die naam van God?
Hoewel natuurlike seleksie die blinde meganisme is waardeur evolusie in die natuur plaasvind, bewys moderne studies oor evolusie, ja, ook deur Richard Dawkins (die nemesis van soveel gelowiges) dat morele oorwegings en ingesteldhede, asook omgewingsfaktore by die mens voorkeur geniet bo natuurlike seleksie sodra die mens ontwikkel van sy natuurlike natuurstaat na 'n staat van beskawing. Wat het Darwin werklik hieroor geskryf?
In The Descent of Man skryf hy: "The aid which we feel impelled to give to the helpless is mainly an incidental result of the instinct of sympathy which was originally acquired as part of the social instincts, but subsequently rendered ... more tender and widely diffused. Nor could we check our sympathy, even at the urging of hard reason, without deterioration in the noblest part of our nature ... (I)f we were intentionally to neglect the weak and the helpless, it could only be for a contingent benefit, with an overwhelming present evil."
Die mens het as spesie oor duisende jare ontwikkel, ook soos ander spesies, deur natuurlike seleksie as die belangrikste dryfveer van evolusie. Maar Homo sapiens het ook juis altruïsme as 'n soort sosiale instink ontwikkel en hiervan maak Dawkins omvattend melding in sy baanbrekerwerk, The Selfish Gene. Hy skryf: "... it is a fallacy – incidentally a very common one – to suppose that genetically inherited traits are by definition fixed and unmodifiable. Our genes may instruct us to be selfish, but we are not necessarily compelled to obey them all our lives. It may just be more difficult to learn altruism than it would be if we were genetically programmed to be altruistic. Among animals, man is uniquely dominated by culture, by influences learned and handed down (p. 3) ... We are built as gene machines and cultured as meme machines, but we have the power to turn against our creators. We, alone on earth, can rebel against the tyranny of the selfish replicators." (p. 201.)
Gelowiges beweer ons het die morele kompas van godsdiens nodig en dat wetenskap, en spesifiek evolusie, ons daarsonder tot niet sal laat gaan. Navorsing vandag toon duidelik dat godsdiens nie die alleenreg op moraliteit het nie. Marc Hauser, professor in psigologie en biologiese antropologie en direkteur van die Cognitive Evolution Laboratory aan Harvard-universiteit, sê in 'n onderhoud in die 3 Maart 2007-uitgawe van New Scientist: "What interests me is the assumption that morality and religion are synonymous. The evidence we have suggests that having a religious background makes no difference to your moral judgment."
In 'n artikel op 20 Maart 2007 in die wetenskap-bylae van The New York Times, skryf die wetenskapverslaggewer Nicholas Wade oor onlangse navorsing onder sjimpansees en ander primaatspesies die volgende oor die mens en veral teoloë en filosowe se verkeerde aanspraak dat moraliteit 'n uniek menslike kwaliteit is: "Some animals are surprisingly sensitive to the plight of others. Chimpanzees, who cannot swim, have drowned in zoo moats trying to save others. Given the chance to get food by pulling a chain that would also deliver an electric shock to a companion, rhesus monkeys will starve themselves for several days. Biologists argue that these and other social behaviors are the precursors of human morality. They further believe that if morality grew out of behavioral rules shaped by evolution, it is for biologists, not philosophers or theologians, to say what these rules are."
Terwyl ons in 'n wêreld leef waar oorlog nog 'n allesoorheersende menslike kenmerk is, aangevuur deur Homo sapiens as spesie, is daar genoeg navorsing wat bewys dat ons as sogenaamde hoogste orde van God se skepping, maar gerus kan gaan leer by ander primate hoe om vrede te maak. Gaan lees gerus die epogmakende werk, gebaseer op 15 jaar se navorsing van primate, deur die Nederlandse en deesdae Amerikaanse bioloog en etoloog Frans de Waal. Hy skryf in sy bekroonde werk, Peacemaking Among Primates soos volg: "Forgiveness is not, as some people seem to believe, a mysterious and sublime idea that we owe to a few millennia of Judeo-Christianity. It did not originate in the minds of people and cannot therefore be appropriated by an ideology or religion. The fact that monkeys, apes, and humans all engage in reconciliation behaviour means that it is probably over thirty million years old, preceding the evolutionary divergence of these primates ... (R)econciliation behaviour must be seen as a shared heritage of the primate order. Our species has many conciliatory gestures and contact patterns in common with the apes (stretching out a hand, smiling, kissing, embracing, and so on). Language and culture merely add a degree of subtlety and variation in human peacemaking strategies." (pp. 270-271.)
Gelowiges gebruik aanhoudend die argument dat die wetenskap nie die bestaan of nie-bestaan van God kan bewys nie. Dit is 'n veilige skans waaragter geen rasionele en intelligente mens behoort te skuil nie. Dit is nie die wetenskap se plig en doel om God se bestaan te bewys nie. Soos die wetenskaplike van Yale-universiteit, Robert Dorit, dit in 'n artikel in Scientific American gestel het, "die wetenskap soek nie die vingerafdrukke van God nie." Dit is egter wel die plig van gelowiges om vir ons in 'n rasionele wêreld hul bewyse voor te lê vir die bestaan van die gode waarin hulle glo en waarvoor hulle aanhoudend beskerming vra teen kritiese vrae.
Navorsing het reeds lankal die genetiese verband van gay-wees aangetoon, en argumente dat die mens die enigste spesie is waarin homoseksualiteit voorkom en dat ander "diere" dit nie beoefen nie, is doodgewoon en blatant verkeerd. Enige primaatwetenskaplike sal kan aantoon hoe algemeen homoseksualiteit by sekere primate soos sjimpansees en bonobo's is. Maar die wetenskap word liefs en gerieflik geïgnoreer terwyl gays in Iran en ander Moslemlande gestenig en opgehang word en hier by ons en in ander sogenaamde Christenlande deur die kerk uitgeban word. Of blootgestel word aan die ergste sosiale viktimisering deur gelowiges wat gays se genetiese aard probeer reg bid, of hulle van religieuse poste ontneem waar hulle as mense 'n belangrike bydrae kan lewer.
Evolusie en die wette van die natuur beteken ook ongelukkig dat die natuur nie so mooi is as wat skeppervoorstanders aanhoudend voorhou wanneer rampe ons tref nie. Hieroor skryf Robert Todd Carroll, Amerikaanse akademikus, skeptikus en uitgewer van The Skeptic's Dictionary: "Die argument van ontwerp is een van die 'bewyse' vir die bestaan van God. In sy basiese vorm lei dié argument uit die intelligente orde en geskape skoonheid van die heelal af dat daar 'n intelligente Ontwerper en Skepper van die heelal is. Kritici van die argument wys daarop dat dit aanneem wat nog bewys moet word: Dit aanvaar die heelal is ontwerp sodat bewys kan word dat dit die werk van 'n ontwerper is. Die argument onderdruk ook bewyse: Met al sy skoonheid en grootsheid is die heelal ook vol, om dit sagkens te stel, aaklighede. Om meer spesifiek te wees: babas wat sonder 'n brein gebore word, goeie mense wat verskriklik swaarkry en ly aan neurofibromatose, bose mense wat in die son lê en hul mag en reputasie geniet, ensovoorts. Vulkane wat uitbars, aardbewings wat die planeet laat skud, orkane en tornado's wat daagliks duisende lewens eis. Om te sê, soos heelwat voorstanders van Ontwerp doen, dat dié aaklighede net vir ons aaklig lyk omdat ons onkundig is oor God se plan en visie en dat ons nie kan weet hoe goed dié aaklighede werklik is nie, is selfweersprekend. As ons nie kan weet wat goed is en wat nie, kan ons nie weet of die ontwerp, indien dit ooit bestaan, goed of sleg is nie."
Ons staan vandag by 'n waterskeiding waar religie en gelowiges kennis sal moet neem van die bevindings van die wetenskap en evolusionêre biologie, nie net wanneer dit hulle pas nie – dink maar aan die wyse waarop medisyne aanvaar en gebruik word – of die gevaar staan om in irrelevansie te verval. Predikante, teoloë, imams en gelowiges kan nie langer mekaar en medelidmate mislei deur te maak asof evolusie die olifant in die katedraal of moskee is waaroor daar liefs nie gepraat moet word nie – of waaroor daar maar lustig leuens versprei kan word.
Jerry Coyne verklaar hierdie nuwe verskynsel so: "Die werklike oorlog is tussen rasionaliteit en bygeloof. Wetenskap is maar een vorm van rasionaliteit, terwyl godsdiens die algemeenste vorm van bygeloof is." Hy gaan verder: "As die geskiedenis van die wetenskap ons iets wys, is dit dat ons nêrens kom deur ons onkunde 'God' te noem nie."
Dit sluit aan by wat die Britse fisikus William Bowen Bonner oor die wetenskaplike metode sê: "Dit is die werk van wetenskaplikes om rasionele verduidelikings te gee vir al die gebeure in die werklike wêreld, en elke wetenskaplike wat dit aan God oorlaat om iets te verduidelik, is besig om sy taak te verloën. Dit is net so goed van toepassing op die begin van die uitbreiding (van die Heelal) as op enige ander gebeure. As die verduideliking nie dadelik gegee word nie, moet die wetenskaplike uitspraak voorbehou: maar as hy sy sout werd is, sal hy altyd vasstaan dat 'n rasionele verduideliking uiteindelik gevind sal word. Dit is die een stukkie dogmatisme wat die wetenskaplike homself kan gun – en daarsonder sal die wetenskap in gevaar verkeer om elke dag toe te gee aan bygeloof elke keer as 'n probleem vir 'n paar jaar nie opgelos kan word nie."
Oor die wetenskap – en evolusie as geldige en deeglike bewese wetenskapsveld – se nie-soeke na die vingerafdrukke van 'n skepper-god, gee die Nobelpryswenner Steve Weinberg 'n interessante perspektief: "It's a consequence of the experience of science. As you learn more and more about the universe, you find you can understand more and more without any reference to supernatural intervention, so you lose interest in that possibility. Most scientists I know don't care enough about religion even to call themselves atheists. And that, I think, is one of the great things about science – that it has made it possible for people not to be religious."
Hoe kan religie of dan die aanbidding van 'n skeppergod tot voordeel van evolusionêre fiksheid wees en hoe pas godsdiens in by 'n natuur waarin evolusie so 'n kardinale rol speel?
'n Evolusionêre bioloog van Oxford-universiteit, Robin Dunbar, noem vier moontlikhede waarom geloof in 'n skeppingsgod nog voordelig kan wees en tot die mens se evolusionêre fiksheid kan lei:
Om voldoende verduidelikingstruktuur aan die Heelal te gee om ons toe te laat om dit te beheer, moontlik deur die bemiddeling van 'n geesteswêreld. (Ongeldig, glo Dunbar.)
Om ons beter te laat voel oor die lewe, of ten minste in aanvaarding van sy slegste nukke – Marx se 'opium van die massas.' (Geldig, volgens die meeste navorsingstudies. Dit het dus duidelik 'n placebo-effek.)
Godsdienste verskaf 'n sekere soort morele kode en dwing dit op; sodoende skep dit maatskaplike orde. (Ongeldig, volgens Dunbar, omdat sekulêre samelewings dikwels veel minder misdaad het as lande waar godsdiens sterk staan.)
Godsdienstige geloof kan moontlik 'n sin vir gemeenskaplikheid skep, van groeplidmaatskap. (Die geldigste van die vier maniere, glo Dunbar.)
Wat ook al die verklaring vir die mens se religiositeit is, roep die klippe dit steeds uit dat evolusie 'n feit is wat nie vermy kan word nie.
George Claassen is die skrywer van Geloof, Bygeloof en Ander Wensdenkery: Pespektiewe op Ontdekkings en Irrasionaliteite (Protea Boekhuis).