Die tydskrif Wurm (1966-1970) en die Afrikaanse literatuurgeskiedskrywing | LitNet
Philip John 2009-06-19
Een manier waarop hierdie indruk van die eiebelang na vore gekom het, is in die opstel van manifeste waarin die taak van die onderskeie bewegings uitgespel word. Voorbeelde van so ’n inslag ontbreek in die Suid-Afrikaanse geval, spesifiek ook met betrekking tot Wurm. Die deelnemers aan Wurm het nie gesamentlik ’n manifes opgestel waarin hulle uitgespel het waarmee hulle besig is nie. Die naaste wat daar in die Wurm-episode aan ’n manifes gekom is, is in die “Brief” deur P.P. Brits in Wurm 2. Hierin bepleit hy die noodsaak van ’n Afrikaanse avant-garde en stel hy dit baie duidelik dat hy onder die indruk is van ’n krisis in die Suid-Afrikaanse literêre kultuur. Hy neem bestek op van die bestaande literêre tydskrifte in Suid-Afrika, maar kom tot die slotsom dat nie een werklik voldoen aan die eise wat die tyd stel nie. Brits se diagnose lyk nou byna profeties: "Ons materiële voorspoed het te veel houvas gekry op ons geestesaktiwiteit. Ons denke het verstok geraak. Ons denke is in ’n groef" (Brits 1966:40).
Nog ’n variant van die onafhanklikheidsdrang is die anti-akademisisme van avant-gardes. In die geval van Wurm het bydraes dit baie duidelik gestel dat die skrywers meen die akademie sit in hul eie konsepte vasgevang. Reeds in Wurm 1 word die belaglikhede van die Afrikaanse literêre toneel gehekel in “Donners” en word die prosedure wat die Akademie vir Wetenskap en Kuns volg by die toekenning van bekronings bevraagteken deur “Gewone man”. In Wurm 2 word in “Donners” gespot met N.P. Van Wyk Louw omdat hy nie die openingsaand van Die pluimsaad waai ver kon bywoon nie. In Wurm 5 beskuldig Casper Schmidt Standpunte daarvan dat dit aan ’n “premortiese gangreen” ly (Schmidt 1967), en ’n anonieme skrywer skeer gek met P.C. Schoonees omdat hy nie verstaan wat in die jongste letterkunde aan die gang is nie. In Wurm 10 spot Phil du Plessis vir Schoonees en A.P. Grové (Du Plessis 1968). Nie net die hoofstroom-akademie word deur Wurm geteiken nie - ook ’n meer “alternatiewe” tydskrif soos Kol loop deur wanneer D.P.M. Botes in Wurm 10 vir Breytenbach daarvan beskuldig dat hy hom as ’n “politieke afveelap” laat gebruik.
In die geval van Wurm is die ikonoklasme nie so ooglopend en op die voorgrond nie, maar die resultate is nie minder radikaal as in die geval van baie van die werk van die Dadaïste en ander avant-garde groepe en kunstenaars nie. Die basiswaarde wat die ruimte vir hierdie sy van Wurm geskep het, is die “oop ingesteldheid” wat P.A. De Waal Venter in die redaksionele nota in die eerste uitgawe in die vooruitsig gestel het. Op die oog af is dié voorgestelde oopheid nie van aardskuddende belang nie (veral nie indien beskou teen die agtergrond van byvoorbeeld die Dadaïste se byna apokaliptiese en ikonoklastiese manifeste nie), maar die implikasies daarvan is duidelik avant-gardisties in die Suid-Afrikaanse konteks. Dit is waarskynlik dat Venter se voorstel vir ’n ongekwalifiseerde oopheid gesien moet word as ’n reaksie op ’n siening van die (Suid-) Afrikaanse kultuur- en literêre wêreld as vasgevang in ’n soortgelyke stasis as dié van die hoofstroom Europese kultuur aan die begin van die twintigste eeu - waarop die belangrikste avant-gardistiese bewegings gereageer het.
Dié betoog is ’n vroeë Afrikaanse variant van die “dood van die outeur” soos dit uit die Franse literêre teorie van onder meer Roland Barthes en Michel Foucault bekend geraak het (sien Foucault 1977). ’n Logiese volgende stap in so ’n betoog sou wees dat plagiaat nie (kan) bestaan nie, aangesien niemand letterkundige uitsprake besit nie - elke keer na ’n outeur iets geskryf het, word dit van hom of haar vervreem en is “hy” of “sy” effektief dood.
daarom - vou oop die reisplanne die seekaarte
Die kwessies wat deur hierdie eksperiment na die oppervlak gebring is, is nie behoorlik deur die Afrikaanse literêre kritiek verdiskonteer nie. Die reaksie het, behalwe vir Schmidt se bydrae (Schmidt 1966a en 1966b), binne die konvensionele raamwerk gebly - d.w.s. binne die raamwerk wat met die idee van besitreg geassosieer word.
Die oopheid wat die deelnemers aan Wurm voorgestaan het, resulteer in nog ’n faset van die werk in Wurm wat nie noodwendig as avant-gardisties beskou kan word nie, maar wel as “vernuwend” in ’n meer konvensionele sin van die woord. Die oop ingesteldheid is nie slegs ten opsigte van vormlike eksperimente en vernuwing georiënteer nie, maar ook “inhoudelik” of tematies. Soos reeds gesien, kan die basis van die avant-garde ingesteldheid herlei word na ’n besef van die ontoereikendheid van bestaande maniere om die wêreld te reflekteer, spesifiek die moderne wêreld. In die geval van die Wurm-deelnemers word die oop ingesteldheid ook omgesit in ’n oop ingesteldheid teenoor die wêreld waarin die digters hul bevind, naamlik die wêreld van die gemoderniseerde grootstad (in Suid-Afrika). Dié wêreld het tot op hierdie stadium (die 1960's) veral neerslag gevind in die werk van S.J. Pretorius en D.J. Opperman, met Totius se Trekkerswee van 1915 as vroeë voorganger.
moet toegee aan die lokstem van die wolf -
“maar niemand is volmaak nie"
Só ’n beskouing van Wurm maak duidelik dat ’n nuwe soort gemoderniseerde samelewing in die 1950's en 1960's in Suid-Afrika vorm begin kry het en dat ’n inisiatief soos Wurm die duidelikste en helderste refleksie van hierdie nuutheid in ’n literêre vorm is. Dit is ’n refleksie wat ook elders op ander maniere vorm kry, soos by die Sestiger-beweging, die eksistensialistiese kleur van vroeë werk van Elsa Joubert, Karel Schoeman, W.A. de Klerk, Anna M. Louw en andere, die verskuiwing by Van Wyk Louw vanaf Nuwe verse na Tristia, onder andere.
Ten spyte daarvan dat die tydskrif Wurm nie veel van ’n tydgenootlike impak gehad het met die verskyning daarvan nie, het dit relevansie behou en vorm dit deel van ’n avant-gardistiese stroming in Afrikaans. In hierdie artikel is ’n poging aangewend om te fokus op die manier waarop die tydskrif - en veral die miskenning daarvan - die Afrikaanse literatuurgeskiedskrywing in reliëf plaas. Dit is een van die voordele van ’n sterk-gevestigde tradisie (soos die Afrikaanse literatuurgeskiedskrywing) dat dit die basis bied waarop alternatiewe en verfynings raakgesien en voorgestel kan word. In die geval van die Wurm-episode is dit hierdie tradisie wat dit moontlik maak om te sien dat die Afrikaanse literêr-historiese tradisie waarskynlik te veel klem laat val het op aspekte soos figure, periodisering, kontinuïteit en genres. ’n Historiografie waarin daar meer ruimte is om ander aspekte tot onderwerp te neem, soos die “eksemplariese voorvalle” en verbande oor tyd waarna die Nederlandse literatuurhistoriograaf Schenkeveld-van der Dussen (1994) verwys, het waarskynlik ’n beter kans om iets so “nuut” soos die verskyning van Wurm historiografies te verwerk.
—. 2006. Perspektief en profiel. 'n Afrikaanse literatuurgeskiedenis. Deel 3. Pretoria: J.L. van Schaik.
Van Niekerk, Annemarié. 1999. Die Afrikaanse vroueskrywer - van egotekste tot postmodernisme (18e eeu – 1996). In Van Coller (1999).