Putatiewe noodweer is geen nuutjie in die Suid-Afrikaanse strafreg nie. Inteendeel, die saakbesprekings in hierdie bydrae toon dat dié verweer plaaslik al meer as ’n halwe eeu gelede geopper is.5 Eweneens is die verskil tussen noodweer en putatiewe noodweer, asook die strafregtelike aanspreeklikheid wat uit putatiewe noodweer spruit, reeds jare gelede in ons reg neergelê en op eenvoudige wyse uiteengesit.6
Teen dié agtergrond word in hierdie artikel ’n kritiese ondersoek gedoen na die Suid-Afrikaanse howe en sommige Suid-Afrikaanse strafregkenners se vertolking van putatiewe noodweer oor die jare, en die vereistes om daarmee te slaag. Dit sluit af met sowel sekere vrae oor die mislukking van die verweer in die Pistorius-saak,10 as aanbevelings oor die toekomstige hantering van putatiewe noodweer in Suid-Afrika.
Beskuldigdes beskik op hul beurt oor verskeie verwere om op die afwesigheid van hierdie elemente te dui. ’n Suksesvolle beroep op noodweer skakel byvoorbeeld die vereiste van wederregtelikheid uit.13 Omdat putatiewe noodweer met ’n persoon se gedagtegang verband hou,14 sal ’n suksesvolle beroep op putatiewe noodweer weer die laaste vereiste, naamlik die skuldelement, uitskakel.15
Soos reeds genoem is, sal ’n suksesvolle beroep op noodweer die vereiste van wederregtelikheid uitskakel.16 Volgens Snyman17 is gedrag wederregtelik indien dit “in stryd is met die gemeenskap se opvattings van regverdigheid of met die regsoortuiging van die gemeenskap”. Dus, hoewel dit moontlik volgens die gemeenskap verkeerd is om ’n ander se lewe te neem, sal hulle dit byvoorbeeld as regverdig beskou indien ’n aanvaller gedurende selfverdediging sou sterf.
Iemand tree in noodweer op, en haar handeling is gevolglik regmatig, indien sy haar weer teen ’n wederregtelike aanval, wat reeds begin het of wat onmiddellik dreigend is, op haar of iemand anders se lewe, liggaamlike integriteit, eiendom of ander beskermwaardige regsbelang, mits die afweerhandeling noodsaaklik is om die bedreigde belang te beskerm, dit gerig is teen die aanvaller en dit in ’n redelike verhouding tot die aanval is.
Om met noodweer te slaag, kan die vereistes vir die aanval op die verdediger soos volg saamgevat word:19 die aanval moet wederregtelik wees,20 gerig op ’n belang wat regtens beskerm word,21 en onmiddellik dreigend wees.22 Kortom kan daar dus afgelei word dat indien iemand verkeerdelik sou glo dat hy hom in noodweeromstandighede bevind (en dus in putatiewe noodweer verkeer), hy ook glo dat daar sprake is van ’n wederregtelike aanval op sy of ’n derde se belang (soos lewe, liggaamlike integriteit of eiendom). Boonop moet hy onder die indruk verkeer dat die aanval onmiddellik dreigend is – dit moet met ander woorde nie reeds afgeloop óf net ’n toekomstige moontlikheid wees nie.
Die vereistes vir die verdedigende handeling is soos volg:23 die verdediging moet teen die aanvaller gemik, noodsaaklik, redelik in verhouding tot die aanval, en ’n doelbewuste noodweerhandeling wees. Die eerste en laaste van hierdie groep vereistes spreek vanself. Die middelste twee vereistes – noodsaaklikheid en ’n redelike verhouding tussen die aanval en verdediging – het egter al heelwat vrae in die praktyk laat ontstaan, en word dus kortliks hier onder bespreek.
By die vereiste dat die verdedigende handeling noodsaaklik moet wees, is dit veral die vraag of ’n persoon (die verdediger) nie eerder moes gevlug het as om eie reg te gebruik nie, wat kenners laat kopkrap. Burchell24 glo daar is inderdaad geen sodanige absolute plig om te vlug nie. Snyman25 meen die howe het nog nie onomwonde besluit of daar wel so ’n plig bestaan nie, maar is wél seker dat daar nie so ’n plig bestaan wanneer dit byvoorbeeld gevaarlik is om te vlug of jy by jou eie huis aangeval word nie26 – ’n besonder tersaaklike opmerking vir die doeleindes van hierdie artikel. ’n Mens se huis is op stuk van sake jou toevlug en veilige hawe, waar jy jou teen enige gevaar mag beskerm.27
Wat betref die vereiste dat die verdediger se gedrag redelik in verhouding tot die aanvaller s’n moet wees, gebruik Snyman28 nóg ’n baie tersaaklike voorbeeld vir hierdie artikel: