Die winde van verandering waai weer wêreldwydSuid-Tirool Daar word vertel dat ’n Amerikaanse vlieënier in die tagtigerjare net ná sy landing in Johannesburg sy passasiers aangeraai het om hulle horlosies 20 jaar terug te stel – omdat Suid-Afrika in die verlede vasgesteek het! Hierdie storie het by my opgekom toe ek onlangs teruggekeer het van ’n studietoer na Europa. Ek het gaan ondersoek instel wat die jongste ontwikkelings is vir die beskerming van taal- en kultuurgroepe in die wêreld. Helaas, Suid-Afrika is weer agter, want die wêreld het aan beweeg. Net voor die aanvaarding van ons finale grondwet in 1996, het Europa in 1995 die raamwerk-konvensie vir die beskerming van Europese nasionaliteite aangeneem. Dit het omvattende regte en magte aan minderheidsgroepe toegeken en die aanvaarding en nakoming daarvan is ’n voorwaarde vir toelating tot die Europese Unie. Maar kom ons gaan ’n bietjie verder terug. Die destydse Britse premier Harold Macmillan het in 1960 sy opspraakwekkende wind-van-verandering-toespraak in die Suid-Afrikaanse parlement gehou. In hierdie toespraak het hy gesê dat daar onkeerbare winde van verandering oor Afrika waai, dat kolonialisme uitgedien is en dat Brittanje al sy kolonies gaan bevry. Hierdie beleidstoespraak is gevolg deur die toekenning van onafhanklikheid aan al Brittanje se kolonies, en die wêreld het gejuig oor die talle nuwe state wat hul vryheid gekry het. Vry lande, onvrye bevolkings Maar hierdie vreugde was van korte duur, want hoewel die lande hul vryheid gekry het, was die bevolkings nie vry nie. Dit het ná onafhanklikwording regoor Afrika gou duidelik geword dat bevrydingsbewegings nie soseer vír demokrasie geveg het nie, maar eintlik vir mág en sélfverryking. Martin Meredith, een van die gesaghebbendste skrywers oor Afrika, sê in sy nuwe boek, The Fortunes of Africa, dat die reeks staatsgrepe in Afrika mekaar so vinnig opgevolg het dat die post-onafhanklikheidsgeskiedenis in ’n waas verbygeflits het. In die eerste twee dekades van onafhanklikheid was daar sowat 40 suksesvolle staatsgrepe en talle ander onsuksesvolle pogings. Daar was nie een geval waar ’n Afrika-regering vreedsaam uitgestem is nie. Vanuit sowat 150 staatshoofde het net ses vrywillig die mag afgestaan, waarvan sommige eers ná dekades aan bewind. Uit ’n lys van 50 Afrikastate was feitlik almal eenpartystate of militêre diktatorskappe, terwyl in 32 state opposisiepartye onwettig was. Wanneer verkiesings gehou is, was dit bloot om die bewindhebber en sy party se mag te bevestig. In 150 verkiesings wat tussen 1960 en 1989 in 29 lande gehou is, is opposisiepartye nie toegelaat om ’n enkele setel te wen nie. Die gemiddelde leeftyd van ’n grondwet in Afrika is net tien jaar. Bestaanskrisis Flip Buys in Suid-Tirool Die oorsaak van die mislukking van demokrasie in Afrika en ander multi-etniese lande is ten beste verwoord deur die Amerikaanse staatsman Henry Kissinger. Hy het gesê dat demokrasie in die Weste ontwikkel het uit homogene samelewings. Verkiesingsneerlae is tydelike terugslae wat weer omgekeer kan word, en die verloorders se fundamentele belange bly veilig. Maar Kissinger het gewaarsku dat demokrasie in multi-etniese lande gereeld tot permanente diskriminasie en die vernietiging van minderhede se fundamentele belange lei. Die neiging dat meerderheidsregering in ’n etnies- of rasgebaseerde meerderheidsoorheersing oftewel ’n “tirannie van die meerderheid” ontwikkel, het tot gereelde geweld, staatsgrepe en afskeidingsbewegings in Afrika gelei. Minderheidsgroepe het hul teen meerderheidsoorheersing en die gevolglike bestaansbedreiging verset, en Afrika het in voortdurende politieke konflik en ekonomiese krisis beland. Winde waai weer Hierdie mislukkings het die winde van verandering weer oor die wêreld laat waai. Wenlande het besef dat vry lande met onderdrukte volke die dood in die demokratiese pot is. Daarom is politieke standaarde ontwikkel waar meerderheidsregering aangevul is deur minderheidsbeskerming. Die gebrekkige “1960”-model van demokrasie is vernuwe deur verskeie nuwe modelle in die internasionale reg en moderne staatspraktyk. Die VN het al in 1992 belangrike handveste vir die beskerming van minderhede ontwikkel, wat al verskeie kere verder ontwikkel en opgedateer is. Daarbenewens het talle ander wêreldliggame al standaarde ontwikkel, soos die Europese Unie en tot ’n mindere mate selfs die Afrika-Unie. Die bekendste voorbeelde van lande wat reeds omvattende gebieds- en nie-gebiedsgebaseerde minderheidsregte toepas is Spanje, Italië, Skotland, Finland, Denemarke, België, Switserland, Rusland, Portugal en Kanada. Die probleem is dat hierdie nuwe standaarde vir demokrasie nie outomaties werklikheid word nie omdat meerderheidsgroepe graag vasklou aan hulle mag oor minderhede. Daar is ook soms praktiese struikelblokke, soos dat sommige minderhede verspreid woon of nie bewus is van die oplossings wat die wêreld reeds vir hulle dilemmas ontwikkel het nie. In Suid-Afrika is ons land se intellektuele en politieke afsondering ’n belangrike rede waarom mense oor die algemeen nie daarvan bewus is dat die wiel reeds ontwerp is en goed werk nie. Maar in ’n geglobaliseerde wêreld sal die nuwe winde van verandering nie vir altyd teengestaan kan word nie. Suid-Afrika is immers ’n medeondertekenaar van talle internasionale handveste, en die internasionale reg is grondwetlik deel van ons reg. Dit sal egter nie help om vir die reg te wag nie, omdat ervaring al geleer het dat die reg veel eerder deur praktiese selfdoen-werklikhede geskep word as andersom. Hoewel Suid-Afrika nog ver agter die res van die wêreld is, bevat ons grondwet wel ruimtes wat as vertrekpunt vir verdere demokratisering kan dien. Die grondwet maak byvoorbeeld voorsiening vir die erkenning van “taal- en kultuurgemeenskappe”, al word dit nie goed uitgespel nie. Tien beste praktyke Buys saam met verteenwoordigers van Verteenwoordigers van ander Afrikaner-organisasies in Suid-Tirool Verteenwoordigers van tien Afrikaner-organisasies het onlangs Europa tydens ’n studietoer besoek, waaronder Solidariteit, AfriForum, die FAK, Radio Pretoria, Orania en sakelui. Daar is veral gefokus op die Duitse deelstaat Suid-Tirool in die noorde van Italië, omdat dit beskou word as een van die suksesvolste staatkundige projekte in Europa. Hoewel daar groot verskille tussen Europa en Suid-Afrika is, is daar wel verskeie lesse wat uit hierdie “beste praktyke” in die wêreld geleer kan word. Dit kan kortliks as volg opgesom word: Inwerkingstelling Dit is so dat die regering nie op die kort termyn Afrikaners se aansprake op minderheidsregte of gemeenskapsfederalisme sal erken nie. Daar is wel ruimtes in die grondwet wat ons kan gebruik, soos die magte van beheerliggame van skole of die rade van universiteite. Die belangrikste ruimte is egter die voorsiening vir taal- en kultuurgemeenskappe om self organisasies te stig om hulle belange te bevorder, soos wat die Solidariteit Beweging reeds met groot sukses doen. Daarom bly ons tweebeen-strategie in die kol: Ons moet net voortgaan om ons selfdoenaksies groter en vinniger te doen, terwyl ons waar nodig met die owerhede moet skakel om ooreenkomste oor knelpunte te sluit. Ons toekoms is immers te belangrik om net aan die regering oor te laat. Kom ons stel ons horlosies dus op die internasionale tyd in en kom só in pas met die nuwe winde van verandering wat oor die wêreld waai.