Om 'n deeglike "aanmaning van sterflikheid" te kry: katabasis, relasionaliteit en retrovisie in Die benederyk van Ingrid Winterbach - LitNet
Adéle Nel 2012-05-25
Adéle Nel, Skool vir Tale, Noordwes-Universiteit (Vaaldriehoekkampus)
Met verwysing na Kaja Silverman se boek Flesh of my flesh (2009), waarin sy insigte oor relasionaliteit, kunstenaarskap en die dood indringend verken en uiteensit aan die hand van die mite van Orfeus en Euridike, betoog ek in hierdie artikel dat Die benederyk binne die teoretiese raamwerk van relasionaliteit en retrovisie gelees kan word. Relasionaliteit manifesteer in die roman eerstens as 'n ontologiese verwantskap op persoonlike vlak tussen mense op grond van sterflikheid. Katabasis maak op verskillende wyses 'n verskyning in die roman, maar die opvallendste verwysings is deurgaans na Stefaans Adendorff wat "die duisternis afgegaan het en lank verlore was". Daar word tweedens aangetoon dat Die benederyk terselfdertyd 'n narratief-filosofiese besinning oor die aard, die waarde en funksie van kuns en die artistieke proses is. Winterbach besin by monde van die sentrale kunstenaarkarakter, Aaron, wie se lewensverhaal ook getuig van ondergang en redding, oor die plek van die Suid-Afrikaanse kunstenaar binne 'n groter wêreldorde en sy verwantskap met voorgangerkunstenaars binne die kunstradisie. Sy onderneem saam met Aaron 'n reis deur die Westerse kunstradisie, en deur middel van retrovisie word talle dooie kunstenaars "lewend" gemaak, van wie Joseph Beuys en Francisco Goya die opvallendste is.
En nou laat Stefaans weet dat dit verlossend kan wees om na Josua in 'n mitiese ruimte uit te reik. (Om hom tot in die doderyk te agtervolg en herbesoek?!)
Dit is in elk geval net Stefaans wat in 'n mitiese ruimte – wat dit ook al beteken – na iemand sal uitreik om op dié manier verlossing te probeer vind. Dit is net Stefaans wat op dié manier aan verlossing sal dink. Verlossing en ontkenning. (77) (My kursivering)
The extraordinarily difficult task imposed upon the child's primary caretaker not only by culture but also by Being itself is to induct it into relationality by saying over and over again, in a multitude of ways, what death will otherwise have to teach it: "This is where you end and others begin."
Die dood van die moeder bring gevolglik die menslike wese van aangesig tot aangesig met sy eie sterflikheid, en dit is dikwels ondraagliker as haar afsterwe self. Ook hierdie aspek van Silverman se diskoers oor relasionaliteit is ter sake vir Die benederyk. As Stefaans terugkyk na die landskap van sy verval, bevestig hy dat hy die "vloek van substance abuse" (dit wil sê sy simboliese neerdaal na die doderyk) by sy moeder geërf het, wat dit op haar beurt by haar vader geërf het (111). Hy bevestig met ander woorde by implikasie die onbreekbare ketting van ontologies gelykmakende analogie waarin, let wel, sowel die moeder as die vader "skuld" het. Die verskrikking wat die eerste in-die-oë-kyk-van-die-dood vir die mens inhou, het tot gevolg dat daar skynbaar vir hom/haar geen troos te bied is nie. Indien egter in gedagte gehou word wat Salomé met die helende krag van Nachträglichkeit poneer, kan die afleiding gemaak word dat die terugblik uiteindelik tog vertroosting bied en die verwerking van dié skynbaar onontkombare verlies van die self in die hand werk. In Die benederyk word daar herhaaldelik na Aaron en Stefaans se afgestorwe moeder verwys: die verhouding van die moeder met haar seuns word deurentyd onder die soeklig geplaas, en daar is talle verwysings in die loop van die roman na die moeder se sterwensproses en uiteindelike sterfte, terwyl verlies, verdriet en skuldgevoelens sentraal staan. Aaron erken telkens dat hy nie tydens haar siekte en sterwensproses in staat was om haar te troos nie, en sy reaksie word soos volg beskryf:
he is always talking (indirectly, in a roundabout way) of himself,
and that is what's valuable in his judgment. (Kundera 2009:8)
Die onmag van ontoereikendheid en die gevoel dat die kreatiewe uitdrukkingsmiddele te kort skiet, is dus voortdurend by Aaron teenwoordig. Aaron neem gevolglik sowel sy eie figuratiewe skilderwerk en sy abstrakte fase as die werk van die uitverkore fiktiewe kunstenaars, Jimmy Harris ('n jong konseptuele kunstenaar met 'n obsessie oor destruktiewe kreatiwiteit),11 en Moeketsi Mosekede ('n polities korrekte kunstenaar; nie alleen is sy velkleur korrek nie, maar hy maak kunswerke van weggooimateriaal wat ook ekovriendelik is) krities in oënskou. Dit is in die lig hiervan dat die insident gelees moet word waartydens Aaron vir Jimmy Harris en Moeketsi Mosekede na Balmoral in die Natalse Middelland neem (60-6). Winterbach som (tong-in-die-kies) in hierdie gedeelte by monde van Jimmy, tot Aaron se groeiende irritasie, die rol van kuns in die 21ste eeu op, soos veral uiteengesit in Seven days in the art world.
In teenstelling met Aaron se benadering tot kuns is die opvattings van Jimmy Harris as eksponent van konseptuele kuns. Jimmy Harris ondermyn veral die opvattings van kuns wat steeds by die tradisie aanleun. Hy verklaar sonder omhaal:
Deathworks, sê Jimmy Harris, sê die sosioloog Philip Rieff, wat die term gemunt het, beskryf kunswerke wat 'n ondubbelsinnige aanval op iets vitaals in die gevestigde kultuur is. Rieff, sê Harris, betoog dat die belangrikste artistieke prestasies van die twintigste eeu hierdie sogenaamde deathworks is – kunswerke wat hoofsaaklik die bestaande kulturele norme oorskry of ontken, eerder as om hulle te bevestig of te onderskryf. Rieff verduidelik Harris, was veral geïnteresseerd in kunstenaars wat hulle liggame as kunswerke gebruik, en gewoonlik op sosiaal onaanvaarbare en veral afstootlike maniere. (79)
Dít, verduidelik Harris, is 'n radikale bevraagtekening van aannames, dit is kuns wat 'n genadelose aanval op 'n politieke sowel as 'n linguistieke realiteit loods, dit is sinvol, dit is relevant, omdat dit die strukture destabiliseer wat die samelewing normaliseer deur middel van die hegemonie van – outoritêre – taal en instelling. (80)
Human, T. 2010. Hellevaart én herrysenis: Winterbach se Die benederyk 'n verbysterende boek. https://www.litnet.co.za (11 Augustus 2011 geraadpleeg).
Van der Merwe, C. 2010. Die benederyk is grootse literatuur met 'n ruim en ryk verwysingsveld. https://www.litnet.co.za (11 Augustus 2010 geraadpleeg).
1 'n Bladsynommer sonder skrywersnaam en publikasiedatum verwys telkens na Winterbach (2010).
4 Hierdie parafrase van Silverman se opvattings is 'n verkorte weergawe van haar argument wat ek in 'n artikel oor Die sneeuslaper (2009) van Marlene van Niekerk gebruik het. Die betrokke artikel, "By sý oë uit, by jóúne in" (99): relasionaliteit, visie en die dood in Die sneeuslaper (Marlene van Niekerk), is tans ter perse. Die benederyk en Die sneeuslaper vertoon ooglopende ooreenkomstige aspekte ten opsigte van relasionaliteit en retrovisie, wat terselfdertyd die insigte van Silverman resoneer.
5 Salomé het onder andere 'n kortstondige verhouding met Rainer Maria Rilke gehad. Sy het dan ook tot aan die einde van haar lewe met hom gekorrespondeer en was 'n groot invloed in sy lewe en werk. Sy was ook 'n student van Freud en het later onafhanklik van hom as psigoanalis gepraktiseer.