maandag 8 desember 1835; elke draad het 'n breekpunt deur andre ben afrika | Bydraes | Woes - Kreatiewe platform vir Afrikaans
Titel: maandag 8 desember 1835; elke draad het 'n breekpunt
Aantal woorde: 3333
Datum gepubliseer: 16 Feb 2015
Die son in die Klein Karoo brand van vroegmôre af reeds genadeloos warmer as die hel. Hier is nie sprake van enige lafenis in die vorm van 'n ligte briesie nie, en gevolglik ook geen kans van wolke in die diep, ligblou hemel nie. Die Langeberge keer al die wolke suid van hom in George vas, en die Attakwaskloof laat niks deur nie, behalwe die boer of twee wat hulle perde of ossewaens met swepe deur die kloof dryf om in Aliwal-Suid, George of Kaap de Goede Hoop te gaan handel dryf.
Dit is die maand Desember, en die droë, uitgedorde, smagtend-na-water rooigrond op Rietfontein lê smekend en wag op die geluid van donderweer, die flitse van blitse en die plof-plof van reëndruppels op die klipgrond. Die dorbank, wat 'n groot gedeelte van Rietfontein bedek, kruip 'n paar voet onder die landbougrond weg en veroorsaak dat slegs die sterkste van bome hulle wortels daardeur kan wurm opsoek na lafenis onder die aarde. So is dit hier op Rietfontein, jaar in en jaar uit, vandat mense heugenis dit kan onthou en oorvertel, tot by hierdie tyd vandag, 1835. Somer na somer met baie min genadereën in hierdie tyd. So is dit ook in die res van die Klein Karoo. Sommige sê dat die Here in Desember te veel op Kersfees ingestel is en van die Klein Karoo vergeet.
Die skouers van die jong boer span deur sy hemp terwyl hy hurkend langs 'n stukkende draad by sy skaapkraal sit, besig om herstelwerk te doen aan die spoor van vernietiging wat die jakkalse die vorige aand gelos het. Met sy een hand trek hy die stukkende draad styf, en met die ander probeer hy 'n los stuk draad deur die ogie bind wat hy vroeër in die stukkende draad gevou het. Sy armspiere bult onder sy hemp, en die sweet slaan op sy sopnat rug uit. 'n Fyn kreungeluidjie ontsnap deur sy saamgepersde lippe onder sy yl, jong baard. Daar is 'n frons van konsentrasie op sy andersins gladde voorkop.
Hy is op die punt om die twee los punte aan mekaar vas te knoop, toe die draad met 'n klapgeluid op 'n ander swak plek breek. Die skielike verslapping van die spanning op die draad laat die jongman agteroor val. Sy reflekse is vinnig genoeg sodat hy betyds met sy hande kan keer om nie heeltemal plat op sy rug te lê nie. Die fyn kreungeluidjies maak egter plek vir 'n string harde vloekwoorde. Vir 'n oomblik bly hy net so sit en kyk na die verdere skade aan die draad. "Donner tog" sê hy vir die soveelste maal die oggend. Die ding moet voor vanaand regkom, anders kom baljaar die jakkalse na donker weer flink tussen die skape. Hierdie dag het nie vir hom goed begin nie, met twee van sy jong lammers wat hy vanoggend halfgevreet in die kraal opgetel het. En dan was daar nog twee wat doodgebyt is, sonder dat daar enigiets aan hulle gevreet is, en 'n verdere ene wat hy moes keelaf sny weens al die bytplekke en verminkte poot wat die jakkalse hom aangedoen het. Hy loer onder sy hoed se rand na die son wat al doodstil in die hemelruim hang, en klap terselfdertyd na twee vlieë wat rondom sy kop wedren jaag en sy irritasievlakke verder laat styg. Hy is geïriteerd omdat hy al douvoordag wou begin met snoeiwerk aan sy wingerde aan die suidekant van die koppie agter die opstal, maar nou al vir vier ure besig is met die heining en die verwydering van die karkasse. En in hierdie genadelose son vrot alles in 'n oogwink. Selfs die nag se hitte laat die vleis van die skape binne oomblikke vrot, en daarom moes hy al douvoordag die karkasse opsaag en insout.
Op die koop toe was die slegs Jan Heskwa wat hier opgedaag om te werk. Jan Willemse is skoonveld, en hy wonder wat die ou jong vanmôre weer aanvang. Die kanse is goed dat dit weer daai sleg houvrou van hom, Grietjie Kraaivenstein, is. Sy sukkel klaarblyklik elke môre om uit die kooi te kom as gevolg van haar asmabors wat haar deur die loop van die nag moeilikheid gegee het. Sy is dan kwansuis kortasem en wit in die gesig en wie weet wat nog als. Maar wanneer hulle een keer per maand die donkie opsaal en koers kies oor die Attakwaskloof na George toe, dan is daar geen sprake van asma nie. Dan klap haar longe behoorlik van die lag en uitbundigheid soos wat haar lippe smag na die goedkoop wyn wat sy van die agterlike smouse koop. Hy het al menigmaal vir Willemse aangesê om haar weg te jaag, maar as hy weer sien, is die vrou maar nogmaals in sy pondok en in sy kooi.
Dit is eintlik verstommend dat sy telkens na so 'n George kuier terugkom na die plaas toe, want sy is telkens in vervoering oor die lewe op die dorp se strate. En sy is te lief vir die wyn, en die musiek en partytjies wat in die dorp te vind is. Dit is ook maar goed sy het nog nooit die kans gehad om Kaap de Goede Hoop toe te gaan nie. Daar sal sy verseker geen einde aan plesier kry nie, met baie van die ryk boere en winkeleienaars wat boonop nie sal skroom om te betaal vir elke stukkie ekstra plesier wat na hulle kant toe kom nie.
Die geluid van naderende perdehoewe steur sy gedagtegang. Hy is oombliklik vies vir homself omdat hy so in sy eie gedagtewêreld vasgevang is dat hy glad nie van die naderende ruiter bewus was nie. Hy is immers 'n boer, 'n man van die veld wat elke stofwolk en geluidjie myle ver kan optel, en hier word hy jou werklikwaar aan die slaap gevang. Dit is welliswaar nie die eerste keer dat hy so wreed uit sy gedagtes geruk word nie. Hy was al verskeie kere in situasies dat mense met hom gesprek voer en hy dan glad nie die trant daarvan volg nie, omdat daar op daardie stadium 'n totaal ander storie in sy kop besig is om af te speel. En dit het al groot ergenis tussen hom en Betta veroorsaak, en vir groot huwelikstwis hier in die vallei van Rietfontein gesorg. "Ek sal moet leer om meer as een ding op 'n slag te doen" mompel hy vies terwyl hy opstaan en sy broek afstof.
"Môre Gert" groet Johan Raubenheimer toe hy in 'n ligte stofwolk by sy buurman en swaer stop. Hy klim met een grasieuse beweging van sy perd af terwyl die skuim wit uit die perd se bek borrel. Johan dink niks daarvan om hierdie dier tot die uiterste te jaag nie, en het in die verlede al een of twee van sy perde tot ewige stilswye gejaag.
Die twee mans gee mekaar hand. "Wat is dit dan met hierdie draadtjie dat hy jou so op jou agterstewe hou?" vra Johan doodernstig, maar hy kan moeilik die glimlag op sy skoongeskeerde bakkies wegsteek. Gert is egter min lus om praatjies te maak, selfs al gebeur dit nie baie dat hy besoekers op Rietfontein kry nie. En Johan se sarkasme het hom van kleintyd af nog nooit aangestaan nie. Hy verwens homself baiemaal dat hy nie maar 'n blinde oog gedraai het toe Johan kleintyd amper in die Gouritzrivier versuip het nie. Maar daardie prentjie van die angs in sy oë elke keer wanneer hy boontoe gespartel het vir vars lug, sal Gert altyd bybly. En omdat hy van kleintyd af 'n sterk swemmer was, het hy ingeduik en Johan gered. Johan was van daardie dag af 'n geswore vriend van Gert, en hy sorg dat Gert op hoogte bly van alles wat in die kontrei aangaan. Dit is sy manier van dankbaarheid betoon vir sy lewensredder.
Hy het ook sy dankbaarheid verder bewys deurdat hy met Gert se suster Elizabeth, gaan trou het. Daardie daad van welwillendheid het 'n enorme las van Gert se ouers en van haar ander vyf broers en susters afgehaal aangesien sy beslis bestem was om oujongnooi te word. Niemand kan tog immers met 'n suster huishou wat nooit die liggaam van 'n man teen haar voel lê het nie. Alhoewel, en hiervan is Gert heilig oortuig, sy seker nie baiemaal daardie jong gespierde lyf van haar man gebruik om haar warm te hou nie. Sy is hopeloos te preuts daarvoor, en die kans dat sy haar kooi net gebruik om in te slaap is baie goed. Johan het ook al laat val dat sy selfs weier om na haar eie liggaam in die spieël te kyk wanneer dit badtyd is. Dit is klaarblyklik sonde. Die arme vrou. Die arme Johan. Maar dis ook sy eie onnoselheid as hy uit die vyf susters en 'n klomp ander mooi vrouens van die Slangrivier distrik vir Elizabeth gaan staan en kies het. Om nie eens te praat van al George se vroue nie... En dan is Elizabeth nie eers mooi nie, met daardie muisvaal hare en spits neus, net soos haar ma...
Sy gedagtewêreld word weer deur Johan se stem onderbreek: "Gert, magtag man. Hoor jy wat ek vir jou sê?" dreun dit deur sy kop.
"Hel Johan?" spoeg Gert half ongeduldig terug. "Hoekom praat jy so donderend met my? Praat gou dat jy my kan help om hierdie draad reg te maak", en hy draai uit asprisgeit sy rug op Johan en ruk aan die stukkende draad in 'n flou poging om te wys dat hy in sy werk gesteur word.
"Ek praat hard omdat jy nie luister nie", antwoord Johan met 'n frons tussen sy oë. "Kom ons maak eers die draad reg" stel hy voor, en 'n paar minute later staan die twee mans na hulle geslaagde handewerk en kyk. Hulle steek hulle onderskeie pype op, en gaan sit elkeen op 'n klip onder die naaste peperboom om aan die son se strale te ontsnap.
"Ek luister" lei Gert vir Johan in 'n rigting om te begin praat. Hierdie dag kan nog lank raak wanneer Johan eers gaan sit het.
"Dis oor jou ma" sê Johan. Gert voel hoe nuwe sweetdruppeltjies op sy rug uitslaan en hoe sy hemp nog vaster aan sy lyf kleef. "Elizabeth het my gestuur", dreunsing Johan se stem voort. "Met watse duiwelsgoed is die ou vrou nou weer besig?" wonder Gert by homself. "Sy is weer besig om amok onder die plaasvolk op Slangrivier te saai" antwoord Johan asof hy Gert se gedagtes gelees het. "Gister het een van die vrouens daar by ons kom huil dat jou ma een van hulle kinders doodgemaak het" vertel hy verder.
"Watse stront is dit?" bulder Gert dit uit en spring vervaard regop. Hy doen dit so skielik en oordonderend dat Johan van skrik sy pyp op die grond laat val. Hy spring ook regop. Hy gaan wragtag nie stilsit terwyl hierdie swaer soos 'n brullende leeu te kere gaan nie. "Hy is kapabel en rand my ook aan, al is ek net die boodskapper" flits dit in oomblikke deur Johan se kop.
"Waarom steur jy jou aan die twak wat die volk vertel? Die goed is elke naweek gesuip op die goedkoop brousel wat hulle maak en suip" Die skuim staan wit om Gert se mond terwyl hy sy pyp verwoed onder Johan se neus rondswaai. Johan is skielik verlig dat hy ook opgespring het aangesien dit lyk of hy homself binnekort sal moet verdedig. Sy oë soek instinktief na sy pyp wat op die grond geval het.
"Hierdie is weer iemand wat die Swanepoels wil slegmaak, en nou loop hulle met stories rond. En wat bedoel jy as jy sê dat sy alweer besig is om amok te maak? Wat bedoel jy met 'alweer'? Wanneer het so iets al ooit op Slangrivier gebeur?" Johan sien sy pyp waar dit teen die boomstam geval het, en buk weg van Gert af om dit op te tel. Toe hy weer regop staan vertoon hy steeds klein langs Gert, en hy besef dat hy, selfs met sy pyp in die hand, in elk geval nie 'n kans staan as 'n geveg moet uitbreek nie. Hy gaan sit weer, in die hoop dat Gert sy humeur kan beteuel.
"Dis nie stories nie Gert" gaan Johan gemaak rustig voort. 'Dit is Vytjie wat dit aan ons kom vertel het, en sy sê dit het met haar suster se kind gebeur. En Vytjie praat nie nonsens nie. Sy's 'n kerkmens, en sy drink nie, en haar suster ook nie. En jy weet so goed soos ek dat daar baie stories op Slangrivier oor jou ma rondloop. Dit kom al van jou kinderdae af. En jy onthou mos hoe die plaasvolk net by die opstal aangegaan het as hulle geroep is of indien dit regtig nodig was. Almal het die plek soos die pes vermy. Selfs ons wit kinders het versigtig by julle aangekom. Die mense is vir daai vrou so bang soos..."
"Dis nie 'daai vrou' nie. Sy's my ma" sis Gert tussen sy tande deur. Johan maak sy mond oop asof hy verder wil praat, en maak dit dan weer stadig toe. Gert stap op en af voor Johan verby, asof hy wag op die regte oomblik om hom 'n oorveeg te gee. Sy pyp hang nou leweloos tussen sy middel-en-wysvinger. Johan praat weer verder, maar Gert se aandag is nie meer by hom nie. Hy weet daar is 'n kans dat al hierdie stories waar kan wees, alhoewel hy verseg om dit voor Johan te erken. Hy dink aan sy ma se ondraaglike temperament, aan die manier wat sy hom 'n paar keer in sy jong dae geklap dat sy kop teen die grond klap. Hy onthou die een keer wat sy pa probeer keer het, en hoe hy ook 'n klap gekry het. "Godlieb, jy bly uit hierdie ding uit" het sy woedend gegil. Godlieb Johannes Swanepoel. Sy pa het die naam Godlieb gehaat, en daarom het almal hom Johannes genoem. Behalwe sy eie vrou Anna.
Sy pa het na daai klap nooit weer tussenbeide getree nie.
As oudste seun het sy pa hom altyd belowe dat hy Rietfontein aan hom sal gee wanneer hy die dag vrou vat. Rietfontein se opstal was maar klein, maar daar was genoeg water en leivore uit die Gouritsrivier om 'n boerdery aan die gang te hou. En hy wat Gerrid Johannes Swanepoel is was nog nooit bang vir werk nie, en 'n opstal sou hy gou bou. Hy sou enigiets doen om uit sy ma se huis te kom, en daarom het hy sommer vroeg vir homself vrou gevat. Sy is 'n nooi Kilian... gedoop Anna Catharina Kilian. Al die mense het haar egter Betta genoem. Gert het altyd in stilte gelag oor die mense en hulle name. Die ouer mense klou aan die familiename, maar die een wat die naam ontvang hou selde daarvan en dan word die naam altyd verkort of 'n bynaam of totaal ander naam word gegee. Die oumense is mal. Sy ma is die malste van almal.
"Gert, my magtag man. Hoor jy wat ek vir jou sê?" praat Johan van die boomstam se kant af. Hy het intussen weer opgestaan en leun nou gemaak gemaklik teen die stam.
"Ja man, ek hoor. Ek hoor" brom Gert onderlangs. "Hoe is die kind dood?" vra Gert na 'n rukkie se stilte. "Ek het nou net vir jou gesê, maar jou kop was weer op 'n ander plek" antwoord Johan terwyl hy sy oë gemaak geïriteerd omdop. "Vytjie sê dat die kind baie siek en die heeltyd gehuil het. Sy was op haar ma se rug in 'n kombers toegedraai soos die ou meide mos maar maak. Jou ma het blykbaar 'n paar keer op die kind geskree om stil te bly, maar geen 10 maande oue baba kan dit mos verstaan nie. En toe het sy die kind in die brandende vuuroond gegooi" sluit Johan sy relaas af asof hy oor die Klein Karoo se weerpatrone gesels.
"Ag jy's mal man" gil 'n woedende Gert dit uit, maar hierdie keer skrik Johan nie. Hy weet dat Gert weet dat daar 'n kans is dat die storie waar is. "Dis mos die negentiende eeu hierdie, nie die Middeleeue nie. Niemand maak mekaar op so 'n barbaarse manier dood nie" gaan Gert in ongeloof voort.
Hy sien die frons tussen Johan se oë. "Wat is die Middeleeue?" vra hy dan sag en stadig terwyl hy sy kop effens hou soos hy telkens doen wanneer hy iets nie begryp nie. "En dis mos nou 1837, en nie die negentiende eeu nie. Smaak my jou humeur tas jou verstand ook aan" babbel Johan voort terwyl hy hierdie keer die kans kry om sy pyp na Gert te wys.
"Ag donner tog" sug Gert terwyl hy sy hande moedeloos in die lug gooi en sy kop agteroor laat val. "Ek moes jou destyds laat versuip het toe ek die kans gekry het" sê Gert en draai om en loop terug na die opstal toe sonder om 'n woord verder te sê. 'Haai' roep Johan agterna. "Is Betta hier? Ek het 'n boodskap van Elizabeth vir haar." Maar Gert stap aan sonder om enige teken te gee dat hy sy swaer hoor. "Jy sal iets moet doen aan ma Anna se streke." skree Johan nog harder agterna. Gert is nou al amper by sy opstal, en Johan voel half verwese terwyl hy hom agternakyk. Hy sit sy hoed op sy kop en stap nader sy perd toe. "Onbeskofte ou bliksem" fluister hy in die perd se oor, en loer weer oor sy skouer om seker te maak dat niemand hom hoor nie. "Hierdie Swanepoels voorspel net moeilikheid, en ek het dit destyds geweet toe ek in die familie ingetrou het. Ek is dus die onnoselste van almal." Die perd skud sy kop effens om van die lastige vlieë wat in sy ore druis ontslae te raak, en die twee van hulle staan langs mekaar die opstal en dophou om te sien wat volgende gaan gebeur.
Op die stoep van sy opstal staan Gert stil en dink. Hy kyk na die son en weet dat daar nog genoeg tyd oor is om na Slangrivier te gaan. Hy moet hoor wat regtig aan die gang is. En dit is tyd dat sy ma moet leer dat sy nie kan maak soos wat sy goeddunk nie. Maar wat hy gaan sê, weet hy nog nie. "Heskwa" gil hy op sy plaaswerker wat eenkant by die beeste doenig is. "Saal my perd op. Ek ry gou oor Slangrivier toe."
"Wat gaan nou aan?" Hy skrik toe Betta agter hom praat. "Niks nie vrou" sê hy half ongeduldig. "Is dit swaer Johan wat daar onder die peperboom staan?" Gert knik. "Nou wat wou hy hê?" vra sy weer. "Ek sê mos niks nie" antwoord hy harder. "Los dit nou, ek sal later met jou praat." Hy draai om, en dan weer terug na Betta toe. "Hy het 'n boodskap vir jou van Elizabeth. Hy sal dit seker vir jou kom gee sodra hy klaar in die skaduwee gerus het."
Gert gaan sy voorhuis binne en haal sy geweer uit die kas. Hy gryp sy sakkie kruit en stap in die rigting van die stalle. Betta staan in die voordeur en kyk na sy sterk regop, figuur wat op die perd klim. Sy sien hoe hy die geweer langs die saal indruk, en die kruit oor die saal hang. Met 'n haastige galop ry hy verby Johan sonder om te groet, en dan verlaat hy die plaaswerf. Sy sien Johan nadergestap kom, en sy trek haar rok reg. Uit die hoek van haar oog sien sy hoe Heskwa haar dophou, en dan draai sy haastig om en stap die huis binne. Johan kan maar klop sodra hy by die voordeur is.