Hoe ’n insek wat gasheer speel vir ’n gevaarlike parasiet jaarliks tienduisende mense laat sterf aan tripanosomiase (slaapsiekte) in die Afrika-lande om die ewenaar…
Die pasiënt wil net slaap… slaap… slaap… Hy is koorsig, sy kop wil bars, sy gewrigte pyn. Maar sy uitdrukkinglose gesig en hangende ooglede verklap ook dat hy nie meer reg weet wat om hom aangaan nie. Dink hy nog enigsins aan die bytende vlieg wat hom tot hierdie verskriklike lot gedoem het? Raak die insek miskien een kolossale, grynsende monster in dié sterwende mens se verwarde en verworde gedagtes?
LINKS: Die protis wat slaapsiekte by die mens verwek, is die eensellige parasiet Trypanosoma brucei. REGS BO: Die draer van die parasiet is die tsetsevlieg wat, soos ook op hierdie illustrasie blyk, ruweg met ander groot vlieë soos die huisvlieg oorstem. DIe tsetsevlieg het ’n lang steeksnuit wat selfs deur dun klere­materiaal kan boor.
ATA is deur die slaapsiekte getref,” het die historikus geskryf, “ ’n siekte wat dikwels die inwoners van daardie klimaatsgebied teister. Die aangetaste mense is omtrent nooit wakker of paraat nie. Hierdie krankheid is skadelik vir die pasiënt en duur voort totdat hy sterf. Die ongesteldheid het twee jaar lank in Jata se vog bly sit waarna hy oorlede is.”
Die geskiedskrywer wat hierdie verslag neergepen het, waarskynlik in Egipte, was die Arabiese historikus Ibn Khaldun, nagenoeg aan die einde van die 1300’s of vroeë 1400’s. Die arme pasiënt oor wie hy geskrywe het, was ene Mari Jata, keiser van die destydse ryk van Mali in Wes-Afrika, ’n ou keiserryk wat op sy goud, sout en koper kon roem.
Die siekte wat Jata se aardse bestaan so tragies beëindig het—en wat al sy aardse rykdomme nie kon voorkom of genees nie—was feitlik seker tripanosomiase, ook bekend as slaapsiekte of Afrika-slaapsiekte. Dit word deur ’n klein eensellige parasiet veroorsaak. Die siekte oorweldig die immuunsisteem en lei tot ’n ernstige infeksie van die brein en die meninges. Die meninges is die drielaagmembraan (vlies) wat die brein en rugmurg omgeef.
Die parasiet wat al die ellende aanrig, is Trypanosoma brucei, ’n verlangse neef van die malaria-parasiet. En net soos malaria deur ’n muskiet oorgedra word, so word slaapsiekte deur ’n ander verpestelike bloedsuiende insek aangestig.
Gelukkig is die meeste tsetsevlieë nie met die parasiet besmet nie en laat die vlieg se byt sy slagoffers dikwels net olik voel. Maar sodra slaapsiekte-besmetting plaasvind, woeker die siekte meedoënloos in die slagoffer se gestel. As die pasiënt nie die korrekte behandeling ontvang nie, kan die dood maklik intree.
Die vlieg sowel as die parasiet kom in ’n breë gordel om die ewenaar in Afrika voor. Toeriste wat hulle byvoorbeeld diep in Midde-Afrika begewe, loop gevaar om pynlike byte van die tsetsevlieg op te doen, wat nie maklik onderskei kan word van die ewe pynlike knabbelings van die blinde- of perdevlieg nie.