Internasionale oorsig: Aborsie-uitspraak gaan oor basis van Amerikaanse federalismeBetogers voor die Amerikaanse hooggeregshof in Washington, D.C. (Foto: Jim WATSON/AFP) Terwyl inflasie knaend hoog bly en die VSA toenemend betrokke raak by die oorlog in Oekraïne, is dit egter die omstrede vraag oor aborsieregte wat die afgelope twee weke nuus in dié land oorheers. Eers het ŉ konsepuitspraak van 98 bladsye deur die Amerikaanse federale hooggeregshof aan ŉ aanlyn nuuswebblad uitgelek, en die afgelope week het Demokrate in die Amerikaanse Senaat probeer om ŉ radikale wet oor aborsies deur te voer. Nadat die konsepuitspraak uitgelek het, het dit tot ŉ groot mediaherrie en geniepsige politieke debat aanleiding gegee. Sou die uitspraak uiteindelik wel in sy huidige vorm, en met sy huidige meerderheidsteun, gelewer word, sal dit beteken dat aborsies nie meer op federale vlak as ŉ grondwetlike reg in die VSA beskou word nie. Volgens die konsepuitspraak steun vyf van die nege regters so ŉ uitspraak. Verlede naweek het aktiviste na die huise van dié regters opgeruk en regters moet sedertdien streng bewaak word terwyl hulle daagliks doodsdreigemente ontvang. Gewelddadige betogings deur linkse aktiviste het die afgelope paar dae oral in die VSA plaasgevind. Op 22 Januarie 1973 het ŉ meerderheid van die regters in die federale hooggeregshof beslis dat, ten spyte daarvan dat daar geen verwysing na aborsies in die Amerikaanse grondwet is nie, vroue in die VSA wel ŉ grondwetlike reg het om ŉ aborsie te ondergaan. Op daardie tydstip was die meerderheid van die regters in dié hof ideologies liberaal of links. Die 1973-saak het gespruit uit ŉ hofsaak in die deelstaat Texas. In 1969 het ŉ vrou, Norma McCorvey, besluit dat sy haar swangerskap wou beëindig. Wetgewing in Texas, soos in nog 29 ander Amerikaanse deelstate, het in daardie stadium aborsies verbied. Haar regsverteenwoordigers het uiteindelik ŉ saak tot in die federale hooggeregshof gevoer. Hierdie saak, wat uiteindelik as Roe vs. Wade bekend sou staan, het oor die afgelope byna vyf dekades een van die grootste politieke strydpunte in die VSA geraak omdat dit ŉ belangrike federale reg van deelstate, naamlik om self oor aborsieregte te beslis, uit die hande van die deelstate geneem het sonder dat die Amerikaanse federale grondwet dit so spesifiseer. Die groot fout wat talle mense maak, is om te dink dat daar voor die 1973-beslissing geen aborsies in die VSA uitgevoer is nie, of dat ŉ hofbeslissing wat moontlik binnekort gaan bepaal dat daar geen federale grondwetlike reg op aborsies in die VSA bestaan nie, tot gevolg sal hê dat aborsies glad nie meer uitgevoer sal kan word nie. Voor die 1973-uitspraak het elke Amerikaanse deelstaat deur middel van sy eie wetgewer en howe hieroor beslis. Daar was dus in elke deelstaat ander wette oor aborsies. In 30 state was dit grootliks verbied en in die ander 20 was daar verskillende vlakke van toeganklikheid. Foto: AP Photo/J. Scott Applewhite Die 1973-uitspraak het bepaal dat die vraag oor aborsieregte ŉ federale, grondwetlike kwessie is. Die konsepuitspraak wat deur regter Samuel Alito opgestel is, maak dit duidelik dat die vraag oor aborsieregte by die deelstate tuishoort. Die doelbewuste uitlek van die konsepuitspraak deur iemand wat by die federale hooggeregshof werk, bevestig vrese dat liberale aktiviste alles in hul vermoë sal doen om die uitspraak te probeer beveg. Hul opsies is egter beperk. Die finale uitspraak sal oor ŉ maand of twee gelewer word, en indien dit dieselfde as die konsepuitspraak is, sal dit beteken dat beslissings oor aborsieregte aan die deelstate teruggegee word. In Kalifornië en New York sal aborsieprosedures waarskynlik geredelik beskikbaar wees, terwyl dit in Texas en Mississippi grootliks onwettig sal wees. Dit is om hierdie rede dat die leier van die Demokrate in die Amerikaanse Senaat, Chuck Schumer, die afgelope week ŉ omstrede wet tot stemming gedwing het. Volgens dié wetsvoorstel sou aborsies tot 23 weke van swangerskap in alle opsigte wettig wees, en sou deelstate geen reëls kon instel om dit te probeer beperk nie. ŉ Vrou sou ingevolge dié wetsvoorstel by enige hospitaal kon instap en sonder enige verklaring op ŉ aborsie kon aandring. Verder sou aborsies ook ná 23 weke van swangerskap en tot direk voor geboorte toegelaat word indien enige dokter voel dit is nodig en in belang van die vrou se gesondheid, waaronder bloot net haar geestesgesondheid. Mense en instellings wat om geloofsredes nie aborsies wil uitvoer nie, sou volgens die Demokrate se wetsvoorstel nie meer beskerm word nie en hulle sou dus verplig wees om wel aborsies uit te voer. Dié radikale wetsvoorstel van die Demokrate het ten doel om die federale hooggeregshof se uitspraak, wat nog nie eens gelewer is nie, te omseil. Uiteindelik het 49 van die 50 Demokrate in die Senaat ten gunste van die wet gestem, met al 50 Republikeine en een Demokraat wat daarteen gestem het. Die wetsvoorstel het dus misluk, maar dit is ŉ duidelike aanduiding van hoe ver na links die Demokratiese Party oor hierdie saak beweeg het. Selfs twee of drie gematigde Demokrate het onder druk van die party en aktiviste geswig en ten gunste van die wetgewing gestem. In die vroeë 1990’s het die Demokraat Bill Clinton, nadat hy Amerikaanse president geword het, gesê dat aborsies veilig, wettig en skaars moet wees. Sedertdien het Demokrate beweeg na ŉ posisie waar aborsies veilig, wettig en algemeen moet wees. Meer as 63 miljoen babas is sedert die 1973-uitspraak in die VSA geaborteer. ŉ Ernstige morele vraag moet deur ŉ nasie en ŉ politieke party wat die beëindiging van lewe as ŉ grondwetlike reg beskou, beantwoord word. In ŉ federale bedeling sal dit deelstate en hul onderskeie waardes duidelik van mekaar onderskei en sal aborsies nie meer ŉ verdelende en omstrede nasionale politieke vraagstuk wees nie. Net soos die verkeerde aanname dat die Alito-uitspraak alle aborsies onwettig sal maak, is dit ook ŉ Westerse versinsel dat aborsies deesdae wêreldwyd die norm is. In die meeste lande ter wêreld geld streng aborsiewette wat dit juis tot ŉ minimum beperk. In afwagting op die finale uitspraak deur die hof kan ŉ mens verwag dat die afgelope paar dae se hewige debat, dreigemente deur aktiviste, politieke truuks in die Amerikaanse Kongres en gewelddadige betogings oor aborsieregte sal voortduur. Die uitspraak sal egter ŉ groot oorwinning wees vir almal wat glo in die regte van ongebore babas en die grondslag van ŉ federale bedeling in die VSA waar deelstate self oor sulke gewigtige sake beslis. Gebeure in Sri Lanka is waarskuwingsboodskap aan ander ontwikkelende lande Mahinda Rajapaksa (Foto: Ishara S. KODIKARA/AFP) In 2009 met die beëindiging van die burgeroorlog in Sri Lanka is Mahinda Rajapaksa as ŉ volksheld bestempel vir sy rol in die stryd teen die Tamil-rebelle en die uiteindelike bereiking van vrede in Sri Lanka. ŉ Paar dae gelede is hy deur woedende antiregeringsbetogers gedwing om uit sy amp as premier te bedank. Hy en sy gesin moes Dinsdagoggend deur die land se veiligheidsmagte uit hul huis gered word. Betogers het daarna die gesin se huis afgebrand. Tot so onlangs as vyf jaar gelede is Sri Lanka wêreldwyd voorgehou as ŉ land wat uit die as van ŉ burgeroorlog kon opstaan en ŉ groeiende ekonomie kon skep wat armoede bestry en goeie werksgeleenthede skep. Groot infrastruktuurprojekte is onderneem en die indruk is geskep dat die land op die regte pad was. Die Rajapaksa-familie regeer Sri Lanka reeds vir langer as twee dekades met verskillende broers en hul seuns wat oor die jare posisies in die regering, waaronder dié van president en premier beklee het. Die familie het egter met verloop van tyd ŉ oligargie rondom hulle gevestig en korrupsie het tot swak regeringsdienste en nóg swakker besluite van nasionale belang gelei. Staatskuld van meer as 50 miljard dollar is oor enkele jare opgebou. Teen April vanjaar kon die regering vir die eerste keer ooit nie sy buitelandse skuldlas diens nie. Inflasie het die afgelope ruk tot meer as 17% gestyg en die land se buitelandse valuta het tot net 50 miljoen dollar gedaal wat beteken dat dit nie meer moontlik is om vir belangrike invoere, waaronder brandstof en kos, te betaal nie. Namate die ekonomiese krisis verdiep, kom elektrisiteitsonderbrekings die afgelope paar maande byna daagliks voor, terwyl ernstige tekorte aan basiese lewensmiddele soos melk, rys en koring ervaar word. Buiten dat korrupsie en die magsgreep van die Rajapaksa-familie ŉ groot invloed op Sri Lanka gehad het, is die land ook deur ander krisisse geraak. In 2019 het bomontploffings in kerke tydens die Paasnaweek die wêreld geskok en dit het tot ŉ skerp afname in toerisme gelei. Voor die bomontploffings het toerisme 10% van Sri Lanka se bruto binnelandse produk uitgemaak. Toerisme was ook die land se hoofbron van buitelandse valuta. Sri Lanka het baie meer produkte ingevoer as wat hy kon uitvoer en die regering het talle beleidsfoute begaan wat tot lae investering deur die privaat sektor en gevolglik min groei in plaaslike produksie gelei het. In 2019 het die regering uit vrees vir ŉ verlies aan politieke steun besluit om die land se belasting op toegevoegde waarde (BTW) vanaf 15% tot 8% in ŉ uiters kortsigtige, populistiese stap te verlaag. Dit het tot ŉ skerp afname in regeringsinkomste gelei. Die Covid-19-pandemie het veral op twee gebiede ŉ krisis vir Sri Lanka veroorsaak. Die land se toerismebedryf het byna heeltemal tot stilstand gekom en die land van broodnodige buitelandse valuta ontneem. Derduisende Sri Lankaanse burgers wat in ander lande, veral in die Arabiese Golf gewerk het, moes ook na Sri Lanka terugkeer. Hierdie werkers het weekliks of maandeliks ŉ deel van hul inkomste na hul gesinne in Sri Lanka gestuur wat weer ŉ broodnodige bydrae tot die land se buitelandse valuta-inkomste gemaak het. Met die pandemie het hierdie inkomste grootliks opgedroog. Met die dubbele verlies aan geld uit die buiteland het Sri Lanka se reserwes begin opdroog. Die regering het toe vroeg verlede jaar nóg ŉ groot beleidsfout begaan toe daar besluit is om die invoer van alle chemiese kunsmis te verbied. Boere was skielik verplig om slegs organiese kunsmis, wat plaaslik verbou is, te gebruik. Dit het tot ŉ algehele misoes aanleiding gegee wat tot groter invoere van rys, koring en mielies gelei het. Teen die begin van 2022 was dit duidelik dat die land nie meer vir alle invoere sou kon betaal nie. Die land kon ook nie daarin slaag om sy skuld aan instellings soos die Wêreldbank en die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) en aan lande soos China (houer van 10% van Sri Lanka se buitelandse skuld), Indië en Japan terug te betaal nie. Minder gas- en olie-invoere het tot kragonderbrekings en ŉ tekort aan brandstof gelei. Winkelrakke het begin leeg raak. Pryse het skerp gestyg en mense het hul werk begin verloor, kon weens stygende rentekoerse nie meer lenings terugbetaal nie en het in baie gevalle binne enkele maande alles verloor. Die gevolg was teenregeringsopstande wat in Maart uitgebreek het en wat die afgelope weke net feller geraak het. Die afgelope week is byna 40 politici se huise afgebrand, met agt mense wat dood is en 200 wat weens beserings in hospitale behandel moes word. Die helder lig van ŉ Sri Lanka wat ná ŉ burgeroorlog opgestaan en hervorm het, het heeltemal verdof. Die enigste oplossing vir Sri Lanka se probleme verg ernstige en pynlike politieke en ekonomiese hervormings. Terwyl die een Rajapaksa-broer as premier bedank het, klou ŉ ander nog vas aan die presidentskap. Vier van die familielede het ook die afgelope paar dae uit die kabinet bedank. Meer politieke hervormings is egter nodig. Om sy ekonomiese huis in orde te kry sal Sri Lanka ŉ herskikking van sy buitelandse skuld moet onderhandel en dit sal waarskynlik net slaag indien die land hom tot streng voorwaardes verbind. Vertroue moet herstel word om toeriste en buitelandse beleggers te lok. Dit gaan nie maklik wees nie. Wat in Sri Lanka gebeur het, kan baie maklik in talle ander ontwikkelende lande ook gebeur. Ons sien reeds ernstige probleme in uiteenlopende ontwikkelende lande van Pakistan tot Peru. Lande met hoë buitelandse skuld, swak infrastruktuur, probleme met plaaslike produksie, hoë vlakke van korrupsie en ŉ afhanklikheid van buitelandse inkomste uit bronne soos toerisme bied ŉ teelaarde vir politieke en ekonomiese onstabiliteit, en die pandemie het die situasie in hierdie lande dramaties vererger. Suid-Afrika is nog nie waar Sri Lanka of Pakistan is nie, maar ons kan maklik in dieselfde posisie beland indien uitdagings met infrastruktuur, misdaad, korrupsie en algemene wanbestuur en lae vertroue nie dringend aangepak word nie.