(Aangestuur vanaf Eerste Wereldoorlog)
Die Eerste Wêreldoorlog was die eerste oorlog waarby lande van die hele wêreld betrokke was. Dit het van 1914 tot 1918 tussen die Geallieerdes en die Sentrale Moondhede plaasgevind en het al die wêreld se groot moondhede betrek. As gevolg van sy sterk teenwoordigheid in die kollektiewe herinneringe van Frankryk en die Engelstalige wêreld staan dit daar steeds bekend as die Groot Oorlog (Engels: The Great War, Frans: La Grande Guerre).
Regsom van bo: Die nasleep van bombardemente tydens die Slag van die Somme; Britse Mark V-tenks kruis die Hindenburg-lyn naby Bellicourt in September 1918; HMS Irresistible sink nadat dit deur ’n myn getref is in die Slag van die Dardanelle; Britse Vickers-masjiengeweerpersoneel dra gasmaskers tydens die Slag van die Somme; Duitse Albatros D.III-tweedekkervliegtuie van Jagdstaffel 11.
Europa, Afrika, Midde-Ooste, Pasifiese eilande, China, Indiese Oseaan en die kuste van Noord- en Suid-Amerika.
Oorwinning deur die Geallieerdes (Uitsondering: Russiese nederlaag).
Opkoms van die Verenigde State as wêreldmag, die fascisme in Italië en die nasionaalsosialisme in Duitsland.
Stigting van die Volkebond.
Wit-Rusland (1918) Azerbeidjan (1918) Georgië (1918)
In geen ander konflik voor die Eerste Wêreldoorlog is soveel soldate gemobiliseer of het soveel slagvelde plaasgevind nie. Meer as 70 miljoen militêre personeel uit sowat 40 lande, waarvan 60 miljoen Europeërs was, het aan die oorlog deelgeneem. Teen die einde van dié oorlog was dit die tweede bloedigste opgetekende konflik (ná die Taiping-rebellie) met meer as 17 miljoen sterfgevalle, alhoewel dit binne ’n paar dekades oorskadu sou word deur die Tweede Wêreldoorlog.
Die Eerste Wêreldoorlog word gekenmerk deur die loopgraafoorlog, veral aan die wesfront. Meer as nege miljoen soldate het op die oorlogsveld gesneuwel, en amper ewe veel op die tuisfront weens voedseltekort, massamoord en grondgevegte. Chemiese wapens is vir die eerste keer gebruik, die eerste grootskaalse bomaanvalle uit die lug is geloods en van die eeu se eerste grootskaalse burgerlike slagtings het plaasgevind. Die Armeense en die Ponties-Griekse volksmoord, wat grotendeels in die Ottomaanse Ryk plaasgevind het, was verantwoordelik vir die stelselmatige uitmoor van ongeveer twee miljoen Armeniërs en Grieke deur die regering van die Jong Turke.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Gebeurtenisse wat tot die Eerste Wêreldoorlog gelei het.
Alliansies in Europa net voor begin van die Eerste Wêreldoorlog
Etniese groepe in die Duitse Keiserryk in 1900
Die lede van die Drievoudige Verbond, in rooi, en die Drievoudige Entente, in grys
Die koloniale gebiede in 1898
Etniese groepe in Oostenryk-Hongarye in 1910
Die Balkan ná die Tweede Balkanoorlog in 1913
Gavrilo Princip word in hegtenis geneem nadat hy aartshertog Frans Ferdinand en sy vrou, Sophie Chotek, vermoor het
Die Ottomaanse Ryk omstreeks 1900
Alhoewel daar soms aangevoer word dat die sluipmoord op aartshertog Frans Ferdinand direk aanleiding gegee het tot die oorlog, lê die oorlog se ware oorsake verder terug, in die komplekse netwerk van alliansies en teenkragte wat ontwikkel het tussen die verskeie Europese magte ná die nederlaag van Frankryk in die Frans-Duitse Oorlog en die vorming van die Duitse staat onder Otto von Bismarck in 1871.
In 1892 het Frankryk met Rusland ’n alliansie gestig as opposisie teen die Tweekeiseralliansie. In 1904 het Frankryk en die Verenigde Koninkryk die Entente cordiale gestig en in 1907 het Rusland en die Verenigde Koninkryk die Anglo-Russiese Alliansie onderteken. Hierdie stelsel van bilaterale ooreenkomste het die Drievoudige Entente gevorm.
Oostenryk-Hongarye het die Bosniese krisis van 1908–09 ontketen deur die amptelike anneksasie van die voormalige Ottomaanse grondgebied Bosnië en Herzegowina, wat sedert 1878 beset is. Dit het die Koninkryk van Serwië en sy beskermheer, die pan-Slawiese en Ortodokse Russiese Ryk, ontstig.
Op 28 Junie 1914 is aartshertog Frans Ferdinand, die troonopvolger van Oostenryk-Hongarye, in Sarajevo, Bosnië en Herzegowina, deur ’n pro-Serwiese nasionalis (die Bosnies-Serwiese student Gavrilo Princip) vermoor.
Sien ook: Oos-Afrika-veldtog en Suidwes-Afrika-veldtog
Vlae van die Geallieerdes van die Eerste Wêreldoorlog
Leiers van die Sentrale Moondhede van die Eerste Wêreldoorlog
Die Eerste Wêreldoorlog was ’n vier jaar lange oorlog, met die Sentrale Moondhede as die dominante magte aan die oosfront. Daar het veral Duitsland en Oostenryk-Hongarye teen die Russe geveg, wat in die Kaukasus deur die Ottomaanse Ryk ondersteun is. Aan die wesfront het drie jaar lank ’n balans tussen Duitsland, Frankryk en die Verenigde Koninkryk geheers nadat België en Luxemburg vinnig onderwerp is. Eers nadat die Verenigde State in 1917 by die Geallieerdes aangesluit het, kon dit die Duitse magte terugdryf. In die Alpe het die Koninkryk van Italië in twaalf Isonzo-slagte teen die Donaumonargie geveg. Op die Balkanskiereiland, waar die oorlog uitgebreek het, het veral Bulgarye, Duitsland, Oostenryk-Hongarye en die Ottomaanse Ryk geveg teen Montenegro, Roemenië en Serwië, wat deur Frankryk, Italië en die Verenigde Koninkryk ondersteun is. Die neutrale Albanië is in die noorde deur die Sentrale Moondhede en in die suide deur die Geallieerdes beset. In die Midde-Ooste het die Britte onder Lawrence van Arabië ’n suksesvolle Arabiese opstand teen die Turkse heerskappy van stapel gestuur. Tussen 1915 en 1918 het die Britte en Franse alle Duitse kolonies met ondersteuning van inheemse soldate beset. Qingdao is reeds ná ’n beleg van drie maande op 7 November 1914 deur Japannese magte verower, wat ook die Duitse kolonies in die Stille Oseaan verower het.
In 1917 het die Russe oorgegee en dit het tot die einde van die gevegte aan die oosfront en die Verdrag van Brest-Litofsk gelei. Deur dié verdrag het Finland, Estland, Letland, Litaue, Pole, Oekraïne, Georgië, Armenië en Azerbeidjan onafhanklike lande geword. In dieselfde jaar het die VSA by die Geallieerdes aangesluit, wat die kragte aan die wesfront verander het. Daardeur is die balans van mag ten gunste van die Geallieerdes verander.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Rekonstruksie van Europa na die Eerste Wêreldoorlog.
Die matroos-opstand van 1918 in die Duitse hawestad Kiel
Geen ander oorlog het die politiese landskap van Europa so drasties verander nie – vier ryke het tot ’n val gekom: die Duitse, Russiese, Oostenryk-Hongaarse en Ottomaanse Ryk. Die laaste twee lande het opgehou om te bestaan. Hierdie vier dinastieë, die Hohenzollern, die Habsburgers, die Ottomane en die Romanofs, wat tot uit die tyd van die kruistogte dateer, het almal geval tydens of ná die oorlog. Tydens die Russiese Rewolusie van 1917 het die Sowjetunie uit die Russiese Ryk gevorm, terwyl die kaart van Sentraal-Europa heeltemal oorgeteken is en verskeie kleiner lande ontstaan het.
Die Begraafplaas op die slagveld van Verdun
België en Serwië het erg skade gely, terwyl Frankryk 1,4 miljoen soldate verloor het, ander slagoffers uitgesonder. Duitsland en Rusland is op soortgelyke wyse geraak.
Ná die Russiese Rewolusie van 1917 en die val van tsaar Nikolaas II het die Bolsjewiste met die Sentrale Moondhede die Verdrag van Brest-Litofsk onderteken, wat Rusland se deelname aan die oorlog beëindig het. Dit het gelei tot die onafhanklikheid van Finland, Estland, Letland, Litaue, Pole en Oekraïne.
Die ondertekening van die wapenstilstand by Compiègne op 11 November 1918
Ná die oorlog is die verdrae van Parys tussen die Geallieerdes en die Sentrale Moondhede onderteken. In die Verdrag van Versailles op 28 Junie 1919 het Duitsland ’n republiek geword, Elsas en Lotaringe is aan Frankryk oorhandig, Eupen en Malmedy aan België, Noord-Sleeswyk aan Denemarke en Oos-Pruise aan Pole. Tanganjika, Samoa en Nieu-Guinee het ’n Britse, Togo en Kameroen ’n Brits-Franse, Suidwes-Afrika ’n Suid-Afrikaanse, Nauru en Nieu-Guinee ’n Australiese, Wes-Samoa ’n Nieu-Seelandse, die Karolina-, Mariana- en Marshalleilande ’n Japannese Volkebondmandaat geword. Tianjin en Qingdao is weer aan China toegevoeg. Daarbenewens is die vrye stad Danzig en die vrye staat Fiume gestig.
In die Verdrag van Sèvres op 10 Augustus 1920 is die Ottomaanse Ryk en die Ottomaanse Kalifaat ontbind, Izmir en Wes-Thrakië het dele van Griekeland geword, die Koninkryk van Hejaz en die Demokratiese Republieke van Armenië, Azerbeidjan en Georgië is internasionaal erken, Koerdistan het onafhanklik geword, Siprus, Egipte, Mesopotamië en Palestina het ’n Britse, Libanon en Sirië ’n Franse Volkebondmandaat gewoord.
Nikolaas II in ballingskap nadat hy geabdikeer in 1917 het
Die Eerste Wêreldoorlog het ’n definitiewe wegbreek van die ou wêreldorde gebring en die absolute monargieë in Europa finaal beëindig. Na-oorlogse pogings om baie van die oorsake en gevolge van die oorlog doeltreffend te hanteer het gelei tot die ontstaan van fascisme in Italië, die nasionaal-sosialisme in Duitsland en die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog twee dekades later. Die oorlog was ook die katalisator vir die Russiese Rewolusie, wat later kommunistiese en sosialistiese rewolusies in ander lande soos China en Kuba sou inspireer, en dit het die basis vir die Koue Oorlog tussen die Sowjetunie en die Verenigde State gevorm. Die einde van die Ottomaanse Ryk in die ooste het ’n demokratiese opvolgstaat, Turkye, tot gevolg gehad. In Sentraal-Europa is die nuwe lande Tsjeggo-Slowakye en Joego-Slawië gestig, en Pole is herskep. Die oorlog was ook ’n oorsaak vir die Ierse opstand teen die Verenigde Koninkryk en die stigting van die Republiek van Ierland ná die Tweede Wêreldoorlog, wat reeds tussen 1917 en 1921 onafhanklik geword het. Die Britse kolonies soos Australië, Brits-Indië, Kanada, Newfoundland, Nieu-Seeland en Suid-Afrika het outonoome lande binne die Britse Ryk geword.
Aktiwiteite van Frankryk en die Britse magte[n 3] in die ooste van die voormalige Ottomaanse Ryk het uiteindelik verskeie latere konflikte tot gevolg, insluitend die Israel-Palestynse konflik, die Grieks-Turkse konflik om eilande in die Egeïese See en Siprus, die Iran-Irak-konflik van die 1980's, en die gepoogde landbesettinge van die 1990's deur Irak in Koeweit. Die Grieks-Turkse konflik wat in 1924 geëindig het, was die laaste groot, direkte konflik van die oorlog. Ander konflikte met ’n oorsprong in die Eerste Wêreldoorlog is die Midde-Oosterse konflik, die konflikte in die Kaukasus-streek en op die Balkanskiereiland.
Die Volkebondmandate wat gevorm is uit die voormalige Duitse koloniale ryk.
Sentraal-Europa ná die Verdrag van Versailles.
Slag van Doggersbank
↑ "British Army statistics of the Great War" (in Engels). 1914-1918.net. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 2 Mei 2019. Besoek op 17 April 2013.
↑ "Daily Mirror Headlines: The Declaration of War, gepubliseer op 4 Augustus 1914" (in Engels). bbc.co.uk. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Junie 2020. Besoek op 17 April 2013.
↑ (de) Friedensvertrag von Brest-Litowsk – 3. März 1918, URL besoek op 17 April 2013.
↑ (en) Plaatje, Sol (1916), "Chapter XXIII — The Boer Rebellion", Native Life in South Africa, P. S. King in London, http://www.thuto.org/ubh/etext/nlisa/nlcon.htm, besoek op 17 April 2013
(fr) De Verdun à Cayenne, Robert Porchet (1891–1964)- Michel Valette, éd. Les Indes savantes, 2007.
(fr) Stéphane Audoin-Rouzeau, Encyclopédie de la Grande Guerre 1914–1918, Bayard, 2004, Paris, ISBN 2-227-13945-5
(fr) Stéphane Audouin-Rouzeau et alii (dir.), La Violence de guerre 1914–1945, Bruxelles, éd. Complexe, 2002
(fr) Fernard Gambiez (général) et Marcel Suire (colonel), Histoire de la Première Guerre mondiale, éd. Fayard, deux vol., 1968–1971
(fr) Olivier Faron, Les Enfants du deuil. Orphelins et pupilles de la nation de la Première Guerre mondiale, 1914–1941, éd. La Découverte, 2001 (ouvrage issu d'une habilitation à diriger des recherches)
(fr) Michel Goya, La chair et l'acier, l'invention de la guerre moderne (1914–1918), éd. Tallandier, 2004, ISBN 2-84734-163-3
Wikimedia Commons bevat media in verband met Eerste Wêreldoorlog.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Eerste_Wêreldoorlog&oldid=2206163"
Last edited on 15 Junie 2020, at 11:09
Die bladsy is laas op 15 Junie 2020 om 11:09 bygewerk.