Jansen Familie | Stamland / Dertigjarige Oorlog
- bygevoeg deur Simon Jansen
Dertigjarige Oorlog (1618–1648)
Die Europese godsdienstige
oorloë se strydende magte
Die oorsprong van die konflik en die doelwitte van die deelnemers is ingewikkeld en daar kan nie na één spesifieke geval verwys word as die hoofrede vir die oorlog nie. Die oorlog was oorspronklik geveg as 'n godsdienstige konflik tussen Protestante en Katolieke in die Heilige Romeinse Ryk, alhoewel geskille oor die interne politiek en balans van mag binne-in die Ryk ook 'n belangrike rol gespeel het. In hierdie fase het die oorlog 'n voortsetting geword van die Bourbon-Habsburg-wedywering vir Europese politieke superioriteit, wat weer gelei het tot verdere oorlogvoering tussen Frankryk en die Habsburg-magte, met minder klem op godsdiens.
"Naar navigatie springen, Naar zoeken springen"
Die Dertigjarige Oorlog (1618–1648) was 'n groot konflik waarby die meeste Europese moondhede betrokke was. Die hoofoorsake was die spanning tussen Katolieke en Gereformeerde state, maar geostrategiese motiewe het ook 'n belangrike rol gespeel (Franse deelname).
Die oorlog woed veral in die Heilige Romeinse Ryk, die Spaanse Nederland, Noord-Spanje en Noord-Italië met gevegte in Afrika en die Amerikas. Daar was ook seemoeë in die Middellandse See en in die Baai van Biskaje. Vanweë die sterk geografiese verspreiding van die grootskaalse vyandelikhede, kan daar gepraat word van die eerste langdurige wêreldkonflik of 'n wêreldoorlog.
Die konflik het begin toe die Katolieke deelstate Spanje en Oostenryk die Gereformeerde state in die noorde van die Heilige Romeinse Ryk (Boheemse - Palts en Noord-Duitse/Deense fase) verower het. Swede het dit omgekeer (Sweedse fase). Frankryk het aktief ingegryp in (Franse fase) om Spanje en Oostenryk te verswak, wat ruim suksesvol was (Spaanse en finale fase). Die Vrede van Wesfale het die oorlog beëindig.
Die inname van Maagdenburg in 1631
Die oorsprong daarvan is die godsdienstige geskille van die Kontrareformasie en die kompromie van die Augsburgse godsdiensvrede (1555). Die beginsel was cuius regio, eius religio (wie se gebied, sy godsdiens; die politieke politieke heerser het die godsdiens bepaal). Keisers Rudolf en Matthias het die Islamitiese Ottomaanse Ryk beveg en godsdienstige verdraagsaamheid onder Christene voorgestaan, beïnvloed deur kardinaal Melchior Khlesl.
Keizer Ferdinand II, die de oorlog
uitlokte die 30% van de Duitstaligen het leven kostte
Die vyftienjarige oorlog tussen die Habsburgse Ryk en die Ottomaanse Ryk oor Transsilvanië het geëindig in die wanbestuur van goewerneur Giorgio Basta en 'n opstand deur die Protestantse Transsylvaniese elite onder leiding van István Bocskai. Keiser Rudolf het daarop gereageer deur die Hussiete in Boheme en Silesië met groter godsdiensvryheid te wen (Julie - Augustus 1609). Uiteindelik het Matthias sy broer, keiser Rudolf, in Boheme en ook in Silesië (Maart 1611) afgesit en na sy dood verkies tot die nuwe keiser van die Heilige Romeinse Ryk (Junie 1612).
Maar godsdienstige spanning het ook in Duitsland toegeneem. Die Calvinistiese grawe van Palts aan die Ryn sluit 'n Protestantse Unie met die Lutherane uit Noord-Duitsland (Mei 1608). In reaksie hierop het Beiere veral die Katolieke vorste van Suid-Duitsland in 'n Katolieke Bond verenig (Julie 1609).
Intussen het aartshertog Ferdinand met vuur en swaard die Lutherane in Oostenryk beveg. Toe hy agt jaar later ook die Hussiete in Boheme van hul godsdiensvryheid (1617) wou ontneem, wat hulle nie so lank gelede verkry het nie, het die Dertigjarige Oorlog uitgebreek (Mei 1618). Die verkiesing van Ferdinand na Matthias se dood (Maart 1619) as keiser Ferdinand II het hom die onbetwiste leier van die Katolieke kamp in hierdie oorlog gemaak.
Ferdinand II herovert Bohemen (1617–1618)
Toe die hoogs Katolieke Ferdinand in Junie 1617 tot koning van die Hussitiese Boheme verkies word, gooi die Hussiete in die Kasteel van Praag in Mei 1618 twee van sy verteenwoordigers by die venster uit; hulle beland op 'n miskar. Hierdie sogenaamde Tweede Defenestration van Praag was die casus belli, die aanvangskoot van die Dertigjarige Oorlog. Die Hussiete het die Imperials in Pilsen en in Lomnice nad Lužnicí (September en November 1618) aangeval en verslaan.
Boheemse troepe het in 1619 twee keer na Wene opgeruk sonder dat hulle tot 'n ware beleg kon kom, maar het in Augustus elders sukses behaal. Die state van Boheme het die Calvinistiese graaf Palatyn Frederik V in November uitgeroep.
'''Johan t'Serclaes van Tilly helpt de keizer vanuit Beieren en wint de Slag op de Witte Berg (1620), de Slag bij Bad Wimpfen (1622) en de Slag bij Stadtlohn (1623) 1617–1618'''
In Oktober val Gabriel Bethlen, die Calvinistiese koning van Transsilvanië, die Habsburgse Slowakye binne en verower Bratislava, maar Ferdinand II sluit hom in dieselfde maand aan met Beiere en Lutherse Sakse. In November moes Bethlen sy posisie vir Wene prysgee toe hy in Slowakye deur Pole-Litaue aangeval is, wat die Katolieke keiser te hulp gekom het.
Die aanstelling van die Keurvorstelike Palts as koning van Boheme het die geveg 'n buitegebiedse karakter gegee. So het die Spaanse Ryk die Palts binnegeval. Die Beierse generaal Johan t'Serclaes van Tilly kon die Boheemse Hussiete verpletter in die Slag van die Witberg (November 1620). Hierdie stryd was deurslaggewend. Die Tsjegge en Hussietisme het vir 300 jaar uit die geskiedenis verdwyn: keiser Ferdinand II het die Hussitiese predikers verdryf, 50% van die landbesit aan buitelanders herverdeel en die Boheemse kanselier na Wene verskuif. Van die 3 miljoen Boheemse het 2,2 miljoen oor. Dit was nie net 'n godsdienstige nie, maar ook 'n etniese reiniging. Die ontvolking en die groot toestroming van etniese Duitsers het 'n stempel op die geskiedenis van die Tsjeggiese lande gelaat, selfs tot in die Tweede Wêreldoorlog. Hitler het sy "Heim ins Reich-beleid" daarmee geregverdig.
Frederik V het die distrik na sy huis, die Palts, geneem. En Ferdinand II kon Bratislava in Mei 1621 van Betlen herower, waarop dit gedwing is om vrede te maak (Desember 1621). Ferdinand II herwin dus sy Oostenryks-Boheemse tuislande en het sy hande vry vir ander sake.
Die Republiek steun die Palts, Boheme en die Protestantse Unie	wysig
Koning James I van Engeland het sy skoonseun Frederik van die Palts aangeraai om nie die koningskap van Boheme te aanvaar nie. Maar sy neef Maurice van Oranje, die goewerneur van die Republiek, het hom aangespoor om dit te doen, omdat hy geweet het dat hierdie Calvinis op die Boheemse troon vir die Habsburgers onaanvaarbaar sou wees. Hy wou die Spaanse Habsburgers, wat die Oostenrykse Habsburgers ondersteun het, 'n ekstra probleem gee in die geval van die twaalfjarige geldigheidsou nie hernu word nie. Maurice bied sowel Frederik as die Noord-Duitsers, die Protestantse Unie, militêre en finansiële ondersteuning aan. Tydens die slag van die Witberg is minstens een agtste van die troepe Nederlanders of deur die Nederlandse Republiek betaal.
Spanje val die Republiek aan en verower die Palts
In Nederland het die twaalfjarige wapen in 1621 verval; Aartshertog Albrecht van Oostenryk, goewerneur van Suid-Nederland, is in Julie dieselfde jaar oorlede. Spanje heropen vyandelikhede teen die Republiek met 'n verrassende aanval op 'n Nederlandse vloot by Kaap Saint Vincent aan die suidkus van Suid- Portugal.
Spanje het die Valtellina -bergpas en die Switserse Graubünden reeds in Julie 1620 verower, as 'n skakel tussen sy eie hertogdom Milaan/Lombardy en die Oostenrykse Innsbruck . Spanje het immers die westelike Middellandse See, Sardinië, die koninkryk Sisilië en Suid- Italië (Koninkryk Napels), asook Milaan en Lombardy en indirek die res van Noord-Italië, beheer. Boonop het dit die pouslike staat in Sentraal-Italië tussen Suid- en Noord-Italië in 'n knyp gehou.
Spanje het ook die Republiek vanuit die Suid-Nederland beveg, maar Spanje kon die Suid-Nederland nie per see bereik nie, omdat die Republiek die Vlaamse kus versper het. Spanje se vlootmag was te swak om dit reg te stel. Maar Spaanse troepe uit Italië kon die Suid-Nederland te voet bereik via die Valtellina-pas, Oostenryk en die Duitse Ryk. Katolieke Spanje en Oostenryk het sodoende hul bande verseker. Maar die noodsaaklikheid daarvan het aangedui hoe swak Spanje aan die begin van die oorlog was. Dit het nie verhoed dat toe die vredeliewende Filippus III van Spanje oorlede is (Maart 1621), sy opvolger Filippus IV onmiddellik oorlog toe gaan nie.
Ferdinand II kon dus alles in Duitsland doen en die hulp van Spanje inroep. Spanje het Frederik V se Pfalz in Suid-Nederland in September 1620 oorrompel, voordat Ferdinand II hom in Boheme (November 1620) by hom gevestig het. Die Palts strek dan van Mainz oor Worms tot by Spiers aan beide kante van die Midde- Ryn, met die vernaamste stede Mannheim en Heidelberg. Die enigste Calvinis staan ​​langs Hesse-Kasselvan Duitsland gesluit is. Die Lutherane het daardie Calvinistiese staat nie gehelp nie en nie hul verpligtinge binne die Protestantse Unie nagekom nie. Die Calvinistiese Nederlanders het baie huiwerig geraak om die Noord-Duitse Lutherane te help.
Na hul oorwinnings op White Mountain en op Bethlen, het Tilly en die Imperials nou ook gejaag. Hierdie keer het die Lutherane wel gereageer en Tilly in Wiesloch (April 1622) onder Heidelberg gestop. Maar Tilly het by 'n Spaanse leër uit die Suid-Nederland aangesluit en die Lutherane in Bad Wimpfen, oos van Heidelberg (Mei 1622) verslaan. En in die noorde, in Frankfort, het Tilly die Lutherane verhinder om die Main oor te steek (Junie 1622). Frederik V moes die Palts prysgee (Julie 1622). Hy het na die Republiek gevlug, waar hy as die Winterkoning bekend geword het, nadat hy slegs een winter in Boheme regeer het. Die Palts is deur Ferdinand II aan Beiere oorhandig.
Die Lutherane het nou ook Suid-Nederland binnegeval om die Republiek te steun, maar Spaanse troepe het hulle gehaas om hulle op Charleroi af te weer (Augustus 1622). Nietemin moes Spinola in die Republiek die beleg van Bergen op Zoom in Oktober 1622 verbreek weens hierdie Lutherane. Spanje en die Keiser moes toe die Lutherane in hul Noord-Duitse tuislande beveg.
Ferdinand II, veldtog in Noord-Duitsland
In die Pfalz verloor die Lutherane Heidelberg en Mannheim in 1622 (onderskeidelik September en November 1622). Spanje en die Imperials het hulself tot in Noord-Duitsland agternagesit. Hertog Christian van Brunswick-Wolfenbüttel het geen steun van die ander Lutherane ontvang nie; hulle standbeelde was klein. Van die twee groter Lutherse state was die merk van Brandenburg neutraal en die kiesers van Saksen (1596-1633) selfs keisergesind. Tilly verslaan die hertog van Brunswick op Stadtlohn , aan die grens met die Republiek, naby Münster (Augustus 1623).
Johan t Serclaes van Tilly
Suid-Nederlandse generaal van keiser Ferdinand II
Tsjeggiese generaal van keiser Ferdinand IIs
Daarna het die veldtog tot stilstand gekom toe Bethlen Gábor van Transsylvanië, na 'n eerste poging in 1620, weer Habsburgse Slowakye verower het en Ferdinand II hom weer moes verdryf (1623-Mei 1624). Spanje het hierdie asemhalingsruimte benut om die Republiek in Suid-Nederland aan te val en na 'n lang beleg om Breda in te neem (Augustus 1624-Junie 1625). En op see het Spanje weer 'n teenaanval deur die Koninkryk Engeland en die Republiek in Cádiz afgeweer (November 1625).
Na voltooiing van die tweede Transylvaniese ingryping het die keiserlike triomftog in Noord-Duitsland voortgegaan. Omdat Beiere nie meer deelgeneem het nie, het die keiser Wallenstein ingeroep. Beiere is beloon vir die hulp. Op die Regensburger adjunk dag van 1623, was die hertog tydelik gegewe die verkiesings waardigheid, wat tot op daardie stadium was wat verband hou met die Palts op die Ryn.
Ferdinand II, veldtog in Denemarke
Maar weer het alles tot stilstand gekom omdat Bethlen Gábor vir die derde keer na die Habsburgse Slowakye opgeruk het, totdat Wallenstein hom uiteindelik kon terugslaan (1626-Desember 1626). In die somer van 1627 keer Wallenstein terug na Noord-Duitsland, terwyl die Dene afgly. Wallenstein beset nou nie net Noord-Duitsland, die Deense hertogdom Holstein en die ook Deense hertogdom Sleeswyk nie, maar selfs die Deense skiereiland Jutland.
Die Denen het teruggeval na die Deense eilande met hul hoofstad Kopenhagen. Wallenstein kon hulle nie daar bereik nie weens 'n gebrek aan 'n vloot. Wallenstein het toe oor die Hertogdom Pommere, onder andere, maar gestrand langs die Pommere Oossee hawe van Stralsund (die beleg van Stralsund ) in Mei-Augustus 1628. Omdat die Dene en die Swede kamp daar en verskaf wagposte van die see. Wallenstein, in die omgewing, in Wolgast, kon egter die gelande Dene (September 1628) terugslaan. Uiteindelik het die Dene Holstein, Sleeswyk en Jutland teruggekry toe hulle die Vrede van Lübeck met Wallenstein onderteken het (Mei 1629). Eers van nou af moes hulle weerhou om in die Duitse Ryk in te gryp.
Keiser Ferdinand II het die Lutherane in Noord-Duitsland deur sy Restitusie-edik verplig om die eiendomme langs hulle in die 16de eeu (Maart 1629) aan die Katolieke Kerk terug te gee. Die verwoesting in Noord-Duitsland was enorm. Veral Wallenstein het sy troepe van die land laat lewe en die hervorming is in Noord-Duitsland omgedraai. Met Spaanse steun het die keiser Boheme, die Palts en daarna die klein state van Noord-Duitsland oorval.
Die Republiek was suksesvol in die Karibiese Eilande teen die Spanjaarde, maar het vasgeval tussen die Spaanse Suid-Nederland en die keiserlike Noord-Duitsland. Daarom het die Republiek in sy alliansie met Frankryk sover gegaan om Franse Calviniste met Richelieu in La Rochelle te onderdruk.
Die Republiek verower Groenlo (Augustus 1627) aan die Duitse grens van die Spanjaarde en daarna ook die Brabantse-Hertogenbosch (September 1629). Dit het getoon hoe min Spanje vir die Suid-Nederland omgee.
Sweeds-Franse koalisie (1630-1648)
Sweedse fase (1630-1635)
Swede slaan Ferdinand II in Noord-Duitsland terug
Gustavus II Adolphus oorwin Tilly in die Slag van Breitenfeld (17 September 1631), die keerpunt van die oorlog
Die opmars van keiser Ferdinand II in die Lutherse noorde van die Duitse Ryk het die Lutherse state van Denemarke en die Sweedse koninkryk bedreig . Boonop het selfs die Beiers-geleide Suid-Duitse Katolieke Liga gevoel dat die keiser, wat absoluut in sy Oostenryks-Boheemse vaderland regeer, te sterk word. Die Katolieke Bond het die keiser derhalwe Wallenstein laat ontslaan en die aantal leërs verminder (Julie-November 1630). Die feit dat sy leërs ook die Duitse Katolieke gebied verwoes het, het ook 'n rol gespeel. En dit was juis op hierdie belangrike oomblik dat Swede oorlog betree het, met sterk finansiële steun van Frankryk, wat toe onder die politieke leiding van kardinaal de Richelieu was.het gestaan. Frankryk het reeds in Januarie 1630 'n geheime alliansie met die Nederlandse Republiek en Swede aangegaan.
Die Sweedse koning Gustav II Adolf land op Wolgast naby Stralsund, Swede gaan die oorlog in (Julie 1630)
Swede het op Wolgast aan die Oosseekus van Duitsland (Julie 1630) geland, die keiserlike magte verslaan en daarna in September 1630 die volle beheer van Pommere oorgeneem.
Swede neem toe Frankfort aan die Oder en Landsberg aan die Warthe (April 1631) deur Brandenburg, wat die merk van Brandenburg in die Lutherse kamp dwing. Die stad Magdeburg het hom ook verbind met Swede, waarop Tilly die stad beleër het (Julie 1630 - September 1631) en dit verower het. Na die verowering het sy leër 25 000 van die 30 000 inwoners geslag en die stad vernietig. Populêr het die term 'maagdelike burger' as gevolg hiervan ontstaan. Die hele Sakse het die keiser verlaat en ook by die Lutherse kamp aangesluit. Swede het dus die twee grootste Noord-Duitse Lutherse state aan sy kant gehad.
Tilly was in Julie 1631 nog 'n gedugte teenstander by Werben aan die Elbe, maar Gustav II Adolphus en die geallieerde Lutherane het hom 'n verpletterende nederlaag toegedien in die Slag van Breitenfeld naby Leipzig (September 1631). Die kans op oorlog is toe heeltemal omgekeer. Swede en die Lutherane kon Tilly deur Duitsland na Suid-Beiere jaag, waar Gustav II hom by Rain on the Lech verower het. Tilly is ernstig beseer en hy sterf in April 1632 aan sy wonde.
Swede verswak die Habsburgse klem rondom Frankryk
Swede het 'n belangrike militêre moondheid geword, deels te danke aan sy ligter en maklik vervoerbare gewere wat vervaardig is deur Louis de Geer, 'n Nederlander van Walloniese afkoms. Hy het die Waalse hoogoond na Swede gebring (1627) en van 1620 tot 1640 ongeveer 5 000 Waalse en Lotharinge vakmanne gelok. Ook die feit dat Swede nie met huursoldate geveg het nie, maar ook met dienspligtiges, gemotiveer deur hul Sweedse nasionalisme en hul Lutherse geloof, het die klein Swede buite verhouding sterk gemaak.
Dit was nou uiters belangrik vir die Republiek dat Swede die Katolieke besetting van Noord-Duitsland omverwerp, want dit het nie genoeg troepe gehad om 'n nuwe vyand in die Ooste in die gesig te staar nie, aangesien die grootste investering in die uitbreiding van die vloot sedert 1620 was. In die Suid-Nederland het die sameswering van die hoë adel (1632) dit vir die Republiek van Swede moontlik gemaak om die opmars te gebruik om Roermond, Sittard, Venlo en Maastricht (Desember 1632) langs die Maas stroomop in die Suid-Nederland te verower.
In die Duitse Ryk kon die haastige herinnering Wallenstein (April 1632) egter die Swede in die Noord-Beierse Neurenberg (September 1632) terugslaan.
Gustavus II Adolphus verower Wallenstein naby Lützen, maar word vermoor
Die Swede het die Slag van Lützen , naby Leipzig (November 1632) gewen, maar die Sweedse koning is daar vermoor. Die verlies van hierdie strateeg het Swede vertraag. Regeringshoof Axel Oxenstierna aanvaar die regentskap vir minderjarige Christina I van Swede . Swede het steeds op Oldendorf en Pfaffenhofen (Julie-Augustus 1633) gewen, maar verloor op Steinau (Oktober 1633).
Wallenstein, 'n Germaanse Tsjeg, opgegroei in Hussite, het ryk geword met beslag gelê op Hussitiese eiendom, het begin onderhandel sonder die medewete van die keiser, maar is in opdrag van Ferdinand II as 'n verraaier vermoor (Februarie 1634). Swede kon toe weer wen op Liegnitz en op Regensburg (onderskeidelik Mei en Julie 1634). Maar die Keiserlike en veral Spanje met die Spanjaard Ferdinand van Oostenryk , seun van Philip III , wat van Lombardië na die Suid-Nederland deurgedring het, het Swede met 'n drukgang verslaan by Nördlingen in Noord-Beiere (September 1634). Houtagtige terrein het baie Sweedse eenhede van mekaar geskei en is geslag. Spanje was in 1634 steeds 'n krag om mee rekening te hou.
Albei kante was uitgeput en het die Vrede van Praag (Junie 1635) afgesluit . Alles in die Duitse Ryk het dieselfde gebly, maar Brandenburg het Pommere verkry ; en Sakse en Beiere het ietwat uitgebrei.
Swede het sodoende die Lutheranisme in Noord-Europa beskerm en onder meer verhoed dat die Habsburgse omringing van Frankryk verder met Noord-Duitsland versterk word. Die bedreiging uit die ooste het vir die jong Republiek grotendeels verdwyn.
Frankryk en die Republiek val Spanje in die Suid-Nederland aan	wysig''
Franse regeringshoof (1624-1642) Kardinaal de Richelieu het die Dertigjarige Oorlog (1635) weer begin om die Habsburgse prang rondom Frankryk te breek
Die jaar 1635 lui die vierde, Franse fase van die Dertigjarige Oorlog (1635-1639) in. Frankryk was 'n Katoliek, maar die leier van die regering, Richelieu, het die Sweedse Lutherane lank finansieel ondersteun, aangesien hy baie sou doen om van die ou probleem van Habsburgse omringing ontslae te raak. Richelieu het daarom in Februarie 1635 openlik oorlog teen Spanje verklaar, nog voordat die Verdrag van Praag onderteken is. Vir Richelieu het staatsbelang hier geheers oor godsdienstige oorwegings.
Richelieu begin met 'n aanval op Suid-Nederland en onderteken 'n aanstootlike en verdedigende verdrag met die Republiek in Februarie 1635. Franse troepe val binne, verslaan Spanje by Huy aan die Maas (Mei 1635) en maak kontak met die Nederlanders in Maastricht. Toe verbrand hulle Tienen (Junie 1635) en lê Leuven beleër.
Tot die ontevredenheid van die Republiek en teen alle ooreenkomste was die Franse troepe skuldig aan verskillende oorlogsmisdade, waardeur die bevolking nie saamgewerk en meegevoel het nie. Daarbenewens is die Spanjaarde versterk deur keiserlike troepe in Suid-Nederland. Hulle het Frankryk op hul beurt binnegeval onder bevel van Ottavio Piccolomini, Champagne, Bourgondië en Picardië vernietig en in Corbie (Augustus 1636) in Noord-Frankryk gewen.
Die Franse het egter weer Corbie (November 1636) weer gevang en sodoende Spanje gedwing om Noord-Frankryk te ontruim. Frankryk verower Savoye en die Spanjaarde in Tornavento, Italië (Junie 1636). Die oorlog het dus na Noord-Italië versprei. Maar die mislukking van die Franse in die Suid-Nederland het dit duidelik gemaak dat die Franse leër nie in 'n toptoestand was nie.
Die keiser en Spanje toon die eerste tekens van swakheid
Slag van Duins waar die Republiek Spanje nuwe troepe verhoed om na Suid-Nederland te stuur (Oktober 1639)
Onder hierdie omstandighede het die keiser gedink dat hy ook die inisiatief in Duitsland kon hervat. 'N Keiserlike strewe in die noorde van die Duitse Ryk is egter deur Swede in Wittstock in Noord-Brandenburg (Oktober 1636) afgestoot. In Oktober 1637 kon die Republiek Breda uit Spanje en daarmee saam Noord-Brabant herower. In 'n aanval op Antwerpen is die Republiek egter in die slag van Kallo (Junie 1638) deur Ferdinand van Oostenryk verpletter. Tog het die Habsburgers, veral in Duitsland, momentum begin verloor. Die kiesers van Sakse, nou bondgenoot van Frankryk, het Beiere en die keiserlike gebied verower by Rheinfelden naby Basel, aan die onderkant van die Midde-Ryn (Maart 1638).
Daarna kon Frankryk, ná 'n beleg (Augustus-Desember 1638), Breisach hoër op die Ryn verower as basis om Duitsland te verower. Die gety het gedraai, maar nog nie finaal nie. Frankryk val Spanje aan in die Baai van Biskaje en wen by Guetaria aan die Baskiese kus (Augustus 1638). Franse galeie verslaan ook Spaanse galeie in Genua (September 1638) in die Middellandse See. Maar toe Frankryk ook Spanje self binneval, is dit in Fuenterrabia (September 1638) teruggeslaan. Piccolomini verower die Franse toe hulle die Luxemburgse Diedenhofen in Suid-Nederland binnegaanbeleër (Junie 1639). Spanje se berugte tercios het een van hul laaste oorwinnings hier behaal. Die Franse leër moes onttrek: die Spaanse leër moes nog gevrees word.
Maar in Duitsland het Oostenryk en die keiser wel veld verloor. Swede verower die keiserlike met die hulp van die herkampte Sakse in Chemnitz in Suid-Sakse (April 1639) en beset daarna Silesië, Morawië en Boheme. Die keiser kla bitterlik dat hy Wallenstein in 1634 laat vermoor het.
Spanje wou met 'n Tweede Spaanse Armada 24 000 soldate na die Suid-Nederland oorplaas. Die Nederlandse kommandant Maarten Tromp het 'n groot deel van die vloot vernietig, eers by Duinkerken en daarna in die Slag van Duins (aan die Engelse suidkus) in Oktober 1639. Daarna het neutrale Engeland die deel van die Spaanse magte gehelp wat aan sy oewers gestrand was. jou bestemming bereik. Die Republiek het slegs een skip verloor, Spanje 60 van die 77. Die Wes-Vlaamse kapers, wat Spanje ondersteun het, het die seestryd oorleef. Spanje se vlootmag was voortaan te swak om selfs Spanje se kolonies te verdedig.
Onvoorbereid soos Frankryk gaan oorlog voer, slaag dit daarin om die oorhand te kry oor die verswakte Katolieke koalisie. Alhoewel die keiser aanvanklik die Habsburgse klem rondom Frankryk met sy verowering van Noord-Duitsland versterk het, slaag Richelieu met Sweedse hulp daarin om dit te keer, en probeer dan die wurggreep wat Frankryk sedert 1516 in toom hou, ongedaan te maak. Nederland beskerm (met hul lang grens met Frankryk). Geopolitiek gesproke sou Nederland so baie kwesbaar word, soos dit later blyk (Oorloë van Devolusie 1667).
Spanje verloor Portugal en moet Katalonië verdedig
Koning Filips IV van Spanje het 'n wonderlike hof en 'n supermoondheidsbeleid gevoer . Maar rykes wat sigbaar verarm en die regering, Olivares, het Castilië met leë vragte gevat. Katalonië en Portugal is teen hul bydrae tot die hoë aanklagte, maar Olivares het dit geïgnoreer.
Die Franse deurbraak volg in 1640 toe dit skielik lyk asof Spanje in duie stort: Katalonië kom in opstand (Mei 1640) en plaas hom onder die Franse kroon (September 1640), waarna die Franse en Katalonië Spanje in die Katalaanse Montjuic verslaan (Januarie 1641). Portugal, met sy hele koloniale ryk, het ná sestig jaar (Desember 1640) weer sy onafhanklikheid van Spanje verklaar en hom met Frankryk verbind (Junie 1641). Spanje was finansieel so uitgeput dat hy nie genoeg troepe gehad het om dit die hoof te bied nie.
In Nederland verloor Ferdinand van Oostenryk nou Atrecht aan die Franse (Augustus 1640). Die Habsburgers was egter nog nie heeltemal uitgeput nie: die keiser verower nog steeds die Franse in die Slag van La Marfée (Julie 1641) naby Sedan (nou Noordoos-Frankryk), maar tog slaag Frankryk daarin om daardie stad te heg. Spanje het ook nog 'n geveg by Honnecourt-sur-Escaut op die Noord-Franse Schelde (Mei 1642) gewen. Spanje het voor die Barcelona- pad (Junie-Julie 1642) 'n seeslag teen die Franse gewen en sodoende Katalonië beheer. Frankryk het Lerida (Oktober 1642) teruggeslaan , maar moes toe onttrek.
Die keiser swig, Spanje verloor sy militêre voordeel
Swede verower weer die keiserlike troepe by Breitenfeld naby Leipzig (November 1642) en beset nou Sakse na Silesië en Boheme. Dit was 'n rampspoedige nederlaag vir die Habsburgers. Baie imperiale het oorgeloop. Daarna is baie hoër offisiere en soldate van die keiserlike troepe tereggestel vir verraad.
Intussen het Richelieu die Franse leër van 60,000 tot 150,000 man uitgebrei (1642). Die bom het gebreek met die Slag van Rocroi, naby Dinant . Frankryk, onder leiding van Lodewyk II van Bourbon-Condé, het in Mei 1643 verrassend geseëvier teen Spanje se elite troepe uit die Suid-Nederland, die 'tercios de Flandes'. Die Franse perderuiters het die Spaanse agternagesit, en die Duitse, Italiaanse en Walloniese tercios het gevlug; net die Spaanse tercio's het vasgehou, maar toe in elk geval 'n terugtog onderhandel.
Spanjes tercios was vierkante van ongeveer 3000 pikemen, gekombineer met pylvakke, later musketiers. Die opkoms van perderuiters met pistole wat op 'n afstand na die plein skiet en die opkoms van muskiete wat vinniger afvuur as boëbusse, het lang, vlak lyne gemaak met musketiers wat terselfdertyd baie effektiewer geskiet het. Gustavus II Adolphus het daardie ligter, meer beweegbare eenhede by Maurice van Nassau oorgeneem. Gustavus Adolphus het ligte veldgewere per eenheid bygevoeg en meer talle musketiers in drie rye afgevuur, terwyl hulle op dieselfde tyd gekniel, gebuk en gestaan ​​het.
Frankryk het 4 000 man in Rocroi, Spanje, 15 000 verloor. Frankryk was 'n geruime tyd die grootste leër in Europa sedert hierdie stryd, wat rampspoedig was vir die Spaanse Suid-Nederland. Die Franse het verder die seestryd vir Carthagena in die suide van Spanje (September 1643) gewen, waar 20 van die 25 Spaanse skepe Wes-Vlaamse privaatmense was. Die feit dat Wes-Vlaamse private inwoners 'n Spaanse Mediterreense hawe moes verdedig, spreek boekdele oor die agteruitgang van Spanje.
Finale fase (1643-1648)
Swede en Frankryk wen in die Duitse Ryk wysig
1648 het minstens 6 miljoen van die 20 miljoen Duitsers omgekom. In sommige dele van die Heilige Romeinse Ryk sterf meer as 66% van die bevolking (donker), in ander meer as 33% (oranje)
Beiere en die keiser het steeds verswak. En dit het die sesde fase en laaste fase van die Dertigjarige Oorlog (1643 - 1648) in. Keiser Ferdinand III het so swak geword dat selfs 'n Dano-Sweedse Oorlog (1643 - 1645) hom nie teen Swede kon beskerm nie. Want Swede het Denemarke vanuit Noord-Duitsland aangeval en Jutland verower(Desember 1643-Januarie 1644). Swede was duidelik baie sterker as Denemarke. Denemarke kon 'n staatshulpvloot aan sy weskus afstoot (Mei 1644). Maar Denemarke verloor aan sy suidoostelike kus (Oktober 1644) met 17 skepe teen die 37 skepe van die Republiek en Swede en moes vrede maak. Die Republiek het hier sy Sweedse bondgenoot in die Dertigjarige Oorlog gehelp. Denemarke verloor in die Vrede van Brömsebro (Augustus 1645) met Swede in Noord-Duitsland Bremen en Hertogdom Verden, in Sentraal- Noorweë die grensgebied, en in die Baltiese See die eilande Gotland en Ösel/Saaremaa. Swede het nie 'n klank toll benodig nie het meer betaal en ook Halland, in Suidwes-Swede, as pand gekry.
En die Imperials wou die afleiding gebruik. Maar die Swede het haastig na Noord-Duitsland teruggekeer en die Imperials in Jüterbog in Brandenburg onder Berlyn (November 1644) en daarna in Boheemse Yankov (Maart 1645) verslaan, voordat hulle Wene (April 1645) bereik het. Die keiser het Wene behou, maar was nou strategies nêrens nie. Ná Rocroi in 1643 en Jankov in 1645 het nie Spanje of hy 'n kans gehad om ooit weer te wen nie.
En ook aan die Frans-Duitse grens het die imperiale in duie gestort. Hulle kon egter 'n Franse inval van die Elsas in Tuttlingen bokant die Bodensmeer (November 1643) afstoot. 1643 het nie een groot triomftog vir Frankryk geword nie. Maar toe Frankryk na Freiburg terugkeer , moes Beiere en die Imperials vertrek (Augustus 1644). En nog 'n jaar later kon Beiere die Franse weer stop in Bad Mergentheim in Noord- Swabia (Mei 1645). Maar Frankryk het Beiere en die keiserlike gebied in Nördlingen verowerin die noordweste van Beiere (Augustus 1645). Die Beierse genade is daar vermoor. Frankryk val Duitsland dieper binne. Tog was dit nog nie die beslissende slag nie, omdat die siekte van bevelvoerder Condé Frankryk gedwing het om te onttrek. Maar dit het net drie jaar verligting gebring. Gou kon Frankryk nie verhinder om na Oostenryk te vorder en met die Swede te verbind nie.
Spanje veg Frankryk, veral in Italië en Katalonië
Die agteruitgang van Spanje, een keer ontplooi, was onstuitbaar. Spanje het misluk in sy poging om Portugal by Montijo te herwin (Mei 1644) sowel as in sy beleg van die Portugese Elvas (November 1644).
In die Spaanse Suid-Nederland verloor die Republiek met 3000 man teen 15.000 Hulst (November 1645) en dus die ooste van Zeeuws-Vlaanderen. Met die hele suidelike oewer van die Schelde-riviermonding nou in staatshande, was die blokkering daarvan volledig. En Spanje het wel agteruit in die Suid-Nederland geboer, maar veel minder in sy eie land, in Italië of in sy kolonies. Dit was duidelik dat Spanje die Suid-Nederland nou verwaarloos het, en sover dit blyk, was alle aandag op Frankryk, nie op die Republiek nie. Frankryk en die Republiek neem nou ook Mardijk (Augustus 1646) en die Franse neem daarna Duinkerken (Oktober 1646).
Hierteenoor het die beleg van Frankryk op Lerida in Katalonië (Mei-November 1646) misluk . Voor die Toskaanse kus het 'n Frans-Spaanse seeslag onbeslis gebly, waarna die Franse bondgenoot Savoy sy beleg van die suidelike Toskaanse Orbetello (Junie 1646) prysgegee het. Frankryk het weer misluk in die beleg van Lerida in Katalonië (Mei-Junie 1647).
Spanje het wel Noord- Formosa aan die Republiek in Asië verloor (1646), maar het teruggeslaan in die Filippyne, in die Baai van Manila, 'n eskader van die Staat (Junie 1647).
Spanje, Beiere en die keiser was uitgeput, maar Frankryk en Swede ook. In 1646 was daar min gevegte in die Duitse Ryk en in 1647 het die oorlog op byna alle fronte buite Lerida en Manila tot stilstand gekom. Oorloë het destyds so lank aangehou omdat soldate bymekaar was, so duur was. Per slot van rekening kan artillerie en vasmeer eers in die droë seisoene vorder. Daarbenewens het neerslae die grondpaaie onbruikbaar gemaak. Baie stede is versterk en vestings gevormdit moes stuk vir stuk verower word. Gebrek aan geld, swak belasting en leërs wat van die land geleef het, het uiteindelik die oorloë tot uitputting gemaak. Toe die teëstander vir die eerste keer uitgeput was, was sukses verseker; dit was wat in die Duitse Ryk gebeur het.
Frankryk en Swede wen die oorlog
Die langverwagte finale slag het gevolg toe die Franse leërs van Condé en Turenne met die Swede kon verenig, en in Zusmarshausen in Wes-Beiere (Mei 1648) tussen Ulm en Augsburg is die oorblyfsels van die keiserlike en Beierse leër verpletter; hul opperbevelhebber stem nie saam nie en veg boonop met 18,000 teen 30,000 man. Swede het ook die kasteelkasteel in Praag (Junie 1648) oorgeneem, maar nie die stad nie (Oktober-November 1648). Dieselfde somer het die Franse onder Condé die Spaanse/Suid-Nederlandse leër oorwin wat Lens (Augustus 1648) in Frans-Vlaandere herower het.
Dit was die drie laaste stryd wat die Dertigjarige Oorlog uiteindelik beëindig het. Die Oostenrykse Habsburgers, die Spaanse Habsburgers en Beierse het moed opgegee. Frankryk, Swede en die Republiek was die oorwinnaars.
Vrede van Wesfale (1648)
Die Vrede van Wesfale bestaan ​​uit verskeie verdrae, waaronder die Vrede van Münster tussen die Republiek en Spanje (Januarie 1648), en die Vrede van Osnabrück tussen Swede en die Duitse Ryk (Oktober 1648) en die Verdrag van Münster tussen Frankryk en die Duitse Ryk (Oktober 1648). Vir die eerste keer het alle Europese state saam onderhandel. Die voorbereidings het in 1637 begin, die prosedures is in 1641 in Hamburg ingestel en die onderhandelinge is in Münster en Osnabrück in 1645 begin. Die oorlog tussen Frankryk en Spanje is nie in die verdrae opgeneem nie.
Die Verdrag van Münster tussen Spanje en die Republiek is beëdig (Mei 1648)
Die Westfaliese verdrae beskryf en inisieer die behoefte aan 'n politieke balans "wat tussen en tussen die menigte state werk". Die beginsels van bestuur sal voortaan toenemend gebaseer wees op die primaat van die nasie of staatsbelang (Raison d'état). Hierdie verdrae is 'n geleidelike oorgang van 'n outoritêre orde van pastorale mag na 'n regeringsmag gebaseer op 'n politieke rasionaliteit wat die politieke ekonomie van die soewereine staat bevoordeel, die laaste self 'n grondslag van die moderne en hedendaagse internasionale reg. Die verdrae het dus die diplomatieke betrekkinge tussen die Europese state vir die volgende 150 jaar bepaal, onder meer met die erkenning van soewereiniteit en die beginsel van nie-inmenging.
Godsdiens het teruggekeer na die status quo ante, met die uitsondering van Boheme.
Die Italiaanse deelstate Savoy, Genua, Mantua, Lucca, die Hertogdom Modena en Reggio, die Hertogdom Parma en Piacenza en Toskane het onafhanklik geword van die Duitse Ryk, sowel as Switserland en die Republiek.
Swede en Frankryk het Duitse gebiede gekry en kon dus albei in die Reichstag sit. Swede het Wes-Pommere en die riviermonding Oder in Noord-Duitsland verkry, asook die prinsdom Verden en die stad Bremen met die Weser en Elbemondingen. Frankryk het enkele streke van die Elsas behou, sowel as Philippsburg en Breisach am Rhein, stede oos van die Ryn, as basisse om die Heilige Romeinse Ryk te bedreig. En Frankryk het die Sundgau rondom Muhlhausen, wat die Spaanse Franche-Comté is, aangeskafbedreig. Daarbenewens het Frankryk voortgegaan om tien stede in die Elsas te beset, rondom die hertogdom Lorraine.
Brandenburg-Pruise het Oos-Pommere/Wes-Pommere en vier aangrensende bisdomme gekry. Frederick V se seun het die Palts teruggekry, maar Beiere het die Bo-Palts behou.
Die Heilige Romeinse Ryk verbrokkel verder in meer as 360 kwasi-onafhanklike state. Die keiser se gesag het grotendeels simbolies geword.
Europa in 1648 na die Dertigjarige Oorlog. Maar Frankryk bly omring deur Spanje (rooi) en sy (linksom) Baleariese Eilande, Sardinië, Sisilië, Suid-Italië, Lombardy/Hertogdom Milaan, Franche-Comté en Suid-Nederland Frankryk het die Habsburgse prang gedeeltelik vernietig. Dit was nou sterker aan die grense van die Heilige Romeinse Ryk, maar die Spaanse Habsburg het voortgegaan om Frankryk gedeeltelik met Suid-Italië, Lombardy, die Franche-Comté en die Suid-Nederland te omring. Frankryk het dus nie vrede met Spanje gesluit nie en sou dit nog elf jaar in die Frans-Spaanse oorlog (1635-1659) beveg. Spanje se Suid-Nederland het ook in oorlog met Frankryk gebly.
En toe Frankryk Spanje in 1659 met die Vrede van die Pireneë klein gemaak het, kon hy sy Ryn-Alpe-Pireneë-leerstelling verder volg.
Gevolge en Effekte
Die oorlog het die geopolitieke situasie in Europa vir altyd verander. Die omringing van Frankryk deur Habsburgse besittings ( koningskap oor die Heilige Romeinse Ryk, heerskappy oor Oostenryk en Spanje) is verbreek. Die Habsburgers het hul oorheersende posisie in Europa verloor; bande tussen die 360 ​​state in die Heilige Romeinse Ryk nog meer verslap, het Spanje en dele van Suid-Nederland verloor. Daar was 'n Franse oorheersing wat tot in die 19 e eeu geduur het. Frankryk sou Europa nou byna veertig jaar lank oorheers (1648-85). Frans het Latyn tydens hierdie onderhandelinge as 'n diplomatieke taal vervang. In Europa sou Frans voortgaan as 'n diplomatieke taal tot by dieTweede Wêreldoorlog. Engeland kon skaars deelneem weens die Engelse burgeroorlog
Terselfdertyd was die oorlog 'n diplomatieke mylpaal. Dit het begin as die laaste godsdienstige oorlog in Europa, maar dit het ook gedien om 'n magsbalans te beywer (in hierdie geval deur die inkorting van die Habsburgse mag). Van toe af het die beginsel van 'magsbalans' 'n belangrike rol in die Europese oorloë gespeel. Diplomatieke onderhandelinge en gebruike, soewereiniteit en nie-inmenging het ook algemeen geword.
Die oorlog het ook 'n groot invloed op die weermag gehad. Die gevegte was immers hoofsaaklik met huursoldate, wat hoofsaaklik deur plundering gemaak is. Terselfdertyd is egter begin met die ontwikkeling na staande leërs, wat benodigdhede, opleiding en militêre polisie benodig. Soldate moes gedissiplineer word en op 'n meer beskaafde manier met die bevolking omgaan. Volgens die laagste beramings het hierdie oorlog 6 van die ongeveer 20 miljoen Duitsers, wat 30% van die bevolking was, se lewens geneem. Ander ramings beloop 12 miljoen slagoffers.
Die oorlog is ook oorheers deur die neiging van Europese vorste om absolutisme in hul land op te lê . Die state in die Heilige Romeinse Ryk het hul keiser daarvan weerhou om dit te doen, selfs teen die Katolieke state (die kiesers van Beiere aan die voorpunt). Die Franse regent Richelieu slaag wel daarin om dit in Frankryk deur te druk. Engelse absolutisme, daarenteen, het geëindig met die onthoofding van koning Charles van Engeland in 1649.
Uiteindelik het daar oorsake ontstaan ​​vir latere oorloë in Nederland. Spanje kon Suid-Nederland nie meer voldoende verdedig nie, beslis nie teen die opperste Frankryk nie. Om die Franse oostelike grens na die Ryn (Ryn-Alpe-Pireneë-leerstelling) te verskuif, sou Frankryk verskeie kere binneval (Oorloë van Devolusie, Nederlandse Oorlog, Tweede Frans-Spaanse Oorlog, Negejarige Oorlog, Oorlog van die Spaanse Erfopvolging). Boonop het Engeland gedurende die Dertigjarige Oorlog ontwikkel tot 'n maritieme supermoondheid, wat dit ook sou laat bots met die Republiek (Engels -Nederlandse Oorloë).