Roepman en bewaker van oggendgeheime | Netwerk24
Deur Dana Snyman 17 Oktober 2020 00:00
Op Touwsrivier hoor ek van Koos Swart, 'n gewese roepman. Ek ry na hom toe, verby die hoërskool wat leeg staan. Die stasiegeboue is afgebrand.
Touwsrivier is 'n steierende dorp sedert die Spoorweë, wat Transnet geword het, in die vroeë 1990's begin padgee het. Die Douglas-hotel is vir altyd toe.
Koos woon in 'n propperse ou rooibaksteen-spoorweghuis. Sinkdak. Silwer hekkie.
"Ek was 16 toe ek op die Spoorweë begin het. In '74," bevestig hy. "Tot en met '93 was ek 'n roepman. Al die jare. Hier."
Dit was die roepman se werk om die treindrywers en die stokers te gaan wakker maak sodat hulle betyds vir hul skof kan aanmeld. 'n Laatkommery is nie tóé geduld nie.
"In die wind, in die reën, in die sneeu, jy doen jou werk. Jy klop meestal aan die drywer se kamervenster." Koos slaan soms oor na die teenwoordige tyd wanneer hy oor daardie jare praat. "Jy het jou boekie by jou. Hy moet daai boekie eers teken."
Hier het toe meer as 1 000 spoorwegmense op die dorp gewoon. Nou woon hier skaars tien Transnet-werkers. Die storie van soveel ander dorpe in die land. Noupoort. De Aar. Springfontein. Coligny.
"Kom ek wys jou." Koos stap by sy motorhuis in. "Daarsy!" Teen die muur leun 'n dikwielfiets met 'n blinkgesitte saal – die fiets waarmee hy sy werk gedoen het. 'n Roepman het altyd met 'n fiets gery, stil deur die nag, terwyl sy flitslig die donker voor hom wegstoot.
Koos bied aan om my die roete te gaan wys wat hy deur die dorp gery het. Ons ry sommer met sy geel Ford Cortina-bakkie.
Nou woon hier skaars tien Transnet-werkers.
'n Roepman het 'n dorp se geheime beter as enigeen geken. Hy het gesien wie kuier by wie se vrou wanneer wie met die trein watter vertes in is. "Daar was altyd maar sulke dingetjies." Koos glimlag skuinserig, "maar ek praat nie daaroor nie. Nee, nee, ek sal nooit daaroor praat nie." Hy beduie na 'n leë huis op die hoek. "Hier het oom Japie Jacobs­ gebly. Soms het hy vir jou koffie gegee wanneer jy hom gaan wakker maak." Party manne kon moeilik raak wanneer jy teen sy venster klop. "Hy skel jou. Wat soek jy hier? sêhy vir jou. Hoekom klop jy so hard?"
Ons ry deur die dorp en Koos praat asof hy steeds Touwsri- vier se roepman is. "Daar bly oom Rassie Erasmus. Daar oom Christie Coetzee." Een ná die ander wys hy die huise uit. "Daar is Jan Coetzee. As sy hond jou wil byt, gooi jy maar 'n klip op sy dak. Daar's Giepie van Zyl, maar Giepie is al dood. Daar . . ."
Soveel roepmanne is ook al finaal weg. Nêrens is meer werk vir 'n roepman nie. Jy kan nou sommer snags op jou selfoon gebel word. Buitendien, die treine in die land loop lankal nie meer betyds nie. Dis nou dié treine wat nog loop.
Koos begin weer terugry na sy huis toe. "Ek hoop ek kon darem vir jou iets gee wat jy nie gehad het nie," sê hy toe ons by sy hek indraai. "Ek hoop jy kan iets daarmee maak."