God, godsdiens en evolusie (Deel 2) - Prof. P. C. Pretorius
God, godsdiens en evolusie (Deel 2)
Deur Prof. P. C. Pretorius op 1 Mei 2014
Ter aanvang van Deel 2, vergun my 'n regstellinkie. Ek is baie ongemaklik met die titel Professor. 'n Professoraat is erkenning vir 'n loopbaan van navorsing, publikasie en onderrig. Ek was vir meer as 90% van my professionele loopbaan 'n raadgewende ingenieur en het dit afgesluit in die akademie as gevolg van die sameloop van omstandighede. 'n Akademikus was ek beslis nie.
Deel 2: Die medebestaan van Goed en Kwaad inspireer Tegnologie en die Mens se toekoms
(Deel 1 is hier te vinde, en deel 3 hier.)
Hierdie skrywe dek 'n wye verskeidenheid van spesialisvelde waarin ek as skrywer basies 'n leek is. Vir die kundiges sal daar dus baie detailfoute wees en terugvoering daaroor sal waardeer word. Die onderliggende doel van my ondersoek is egter om tendense te identifiseer en te evalueer. Tendense is uiteraard opeenvolgende insidente. In Deel 1 is dit hopelik reeds gedemonstreer.
Dié tendense word gebaseer op die algemeen aanvaarde geskiedenis asook bewese wetenskaplike feite waarin ek in laasgenoemde 'n onwrikbare vertroue het met die volle besef dat hierdie bevindings mettertyd net verbeter. Hierdie evolusie in die wetenskap as 'n verklaring / bewys van die wonders van die skepping is die kern van die mens se bestaan op aarde.
Volgens die sterrekundiges gaan ons sonnestelsel nog sowat 4,5 biljoen jaar bestaan voordat ons son "uitbrand" en in die proses 'n reuse- rooi ster ("red-giant star") word wat sal strek tot moontlik die wentelbaan van Venus. Die sonradiasie verhoog dan met 'n faktor 100 en dit laat ons oseane en atmosfeer verdamp. Dit is die einde van moeder aarde. Die hel van die Bybel het aangebreek?
Die moontlikheid van uitwissings soos in die verlede is altyd daar wat waarskynlik sal beteken dat die hele proses van evolusie weer voor begin. Dan is daar ook die moontlikheid van vertakkings van nuwe spesies (sien figuur 10.1 uit Life & Earth hieronder aangebring):
Hiervolgens het die primate ongeveer 35 miljoen jaar (mj) gelede weggebreek en die mens en die sjimpansee se paaie skei ongeveer 8 mj gelede. Wetenskaplikes het nog nie genoeg argeologiese bewyse om hierdie datum te bevestig nie. Indien 17 000 jaar gelede as die begin van die evolusie van die moderne mens geneem word, bestaan die moderne mensdom nog slegs sowat 18 uur van 'n 8 mj ekwivalente relatiewe jaar. Die mensdom is dus nog die pasgebore baba in die diereryk.
(Sien Deel 1.)
Die feit is egter dat die mens se evolusie nie soos die dier van die omgewing afhang nie, maar dat die mens weens sy intellek sy eie omgewing skep en verander. Tegnologie verander hierdie omgewing teen 'n ongekende pas.
Regdeur die geskiedenis is daar tegnologiese deurbrake wat weer aanleiding gee tot 'n volgende deurbraak. Byvoorbeeld, sover dit vervoer aangaan, het dit moontlik begin by die ontdekking en aanwending van die wiel. Die volgende stap (baie later) was moontlik die stoomlokomotief wat aanleiding gee tot die Industriële Revolusie. Dan volg daar motorvervoer, lugvervoer en ruimtereise. (die term "The Sky is the Limit" geld lankal nie meer nie). Een van die mees sensasionele deurbrake is moontlik dié van die mikroskyfie (microchip), gepatenteer deur Kilby in 1958 en wat 'n nuwe wêreld van kommunikasie tot stand gebring het. Hieruit het gevolg die rekenaar en verwante kommunikasiesisteme wat dit op die oomblik moontlik maak om selfs jou gesondheid aanlyn te monitor en reg te stel. NASA gebruik dit reeds op sy ruimtevaarders.
Time Magazine het onlangs voorspel dat binne 50 jaar die rekenaar alles gaan oorneem, selfs reproduksie van rekenaars en dat die mens dan oortollig gaan wees. 3D-afdrukke word reeds gedoen en is die voorloper tot fabrikasie deur rekenaartegnologie.
Die volgende aanhalings illustreer ook wat tegnologiese ontwikkeling omvat:
"X-rays will prove to be a hoax." – Lord Kelvin, President Royal Society 1883.
"The horse is here to stay but the automobile is only a novelty – a fad." – Michigan Savings Bank to Henry Ford 1903.
"There is no reason for any individual to have a computer at his home." – Digital Equipment Co. 1977.
"A rocket will never be able to leave the Earth's atmosphere." – New York Times 1936.
Die mens se siel en gees (psige)
Wat vir die mens van meer belang is, is wat word van die siel van die mens by afsterwe. 'n Definisie van wat die siel werklik is, ontduik al die navorsers en filosowe tot dusver. Alle huidige standpunte is dus slegs spekulasie, filosofie en / of geloof.
Die siel is moontlik sterk gekoppel aan die brein. Dit is al wat die mens van die dier onderskei. In alle biologiese terme stem die mens en dier ooreen. Die mens is egter in staat om te innoveer en vooruit te dink en te beplan. Eugene Marais maak in sy boek Burgers van die Berge die stelling dat die intelligensie van diere bepaal kan word deur waar te neem hoe afhanklik hul voortbestaan van natuurlike instink is. Hy noem as voorbeeld otters wat ten spyte van lang afsondering van hulle natuurlike habitat, dadelik weer in die water tuis is, krappe op die tradisionele wyse kan vang en help met die bou van neste. In teenstelling hiermee is bobbejane wat na 'n tydperk van afgesonderde aanhouding na geboorte weer in die natuur losgelaat word, nie eens in staat om 'n skerpioen te hanteer nie. Na 'n paar (duur) lesse kry die bobbejaan dit egter wel reg.
Die mens wat absoluut afhanklik is by geboorte het egter die meeste verstand, kan alles aanleer en nog verder gaan en nuwe tegnologieë ontwikkel. Een van die wondere van menswees is, vir my, die vermoë om te kan praat; daardie wonderlike koördinasie van lip-tong-brein-asemhaling.
Een vraag is of daar alreeds evolusie van die brein was en steeds plaasvind? In terme van evolusietyd is die mens se bestaan te kort, maar daar is tog sterk tendense te bespeur op die gebied van sport en interpersoonlike (ook internasionale) verdraagsaamheid. Laasgenoemde is die gevolg van verwysingsraamwerke wat vergroot en meer omvangryk word. Meer hieroor later.
Die ander maatstaf vir evolusie is die ontwikkeling van tegnologie en hier was daar 'n ontploffing, soos hierbo na verwys. Tegnologiese ontwikkeling gebeur die vinnigste wanneer die oorlewing, aansien of reputasie van die mens bedreig word, soos met oorlog, kompetisie of natuurlike rampe (veral aardbewings en vulkaniese uitbarstings).
J. R. Church, in sy artikel "The Human Brain: Home of Soul, Part 1 & 2" namens Prophecy in the News en beskikbaar op Wikipedia, is een van baie wat 'n verduideliking soek vir die bestaan en voortbestaan van die siel en gees van die mens. Volgens Church is dit opvallend dat die ontwikkeling van Wetenskap en Tegnologie eers die afgelope 2 eeue plaasvind terwyl daar geen verskil in IK met die voorgeslagte is nie. Die rede is, volgens hom, te vinde in Deuteronomium 29 vers 29: "...geheimenisse behoort aan God, onthulde kennis aan die Mens." M.a.w. God besluit wanneer om die kennis aan die mens bekend te stel. Alle deurbrake wat individue maak, is hiervolgens 'n besluit van God om hierdie kennis op 'n spesifieke tyd aan die Mensdom te openbaar.
Dit is ook opvallend dat die Jode (die Uitverkore Volk) hierin die voortou neem.
Geskiedkundig kan hierdie "openbarings" verband hou met die bydraes van Jesus,,Aristoteles en Plato, Da Vinci, Copernicus, Newton, Einstein, Ghandi, Nelson Mandela, Moeder Teresa, ens.
In deel 2 van Church se skrywe word die vertolking van siel en gees in die Joodse geloof aangehaal. Hulle glo in die bestaan van die geestelike drie-eenheid van Nephesh, Ruah en Neshamah waarin die liggaam geen rol het nie. Met die dood gebeur dan die volgende:
Die Nephesh (Siel) bly by die liggaam tot ontbinding daarvan. (Die Siel bevat die emosionele deel van jou bestaan.)
Die Ruah (Gees) gaan die paradys binne as 'n ewebeeld van die liggaam. (Die Gees bevat o.a. jou intellek en oordeel en is verbind aan 'n oneindige eksterne bron / houer van alle kennis.)
Die Neshamah (Lewensasem – "Breath of Life") vaar op tot waar sy (vroulik volgens bron) vandaan kom. Die Neshamah het die mag om die onderkant en die bokant (die Nephesh en Ruah) te verenig.
Wanneer sy opvaar na die kroon word die Ruah in die paradys gekroon en die siel kom tot rus in sy plek.
Met die Sondeval het die Ruah die verbinding tussen die Nephesh (van Adam) en die Neshamah (van God) verbreek, met die gevolg dat die mens nie ewiglewend is nie en moet werk om te oorleef. Al bogenoemde gevalle word met aanhalings uit die Ou Testament gestaaf.
In sy boek What Do Jews Believe gee Dawid Ariel 'n oorsig van Judaïsme soos vertolk gedurende sekere eras in die geskiedenis. In die (Ou Testamentiese) Bybel is daar geen verwysing na die dualisme van liggaam en siel nie. Daarna word verwys eers gedurende die Rabbynse era en ondergaan sedertdien sekere klemverskuiwings. Judaïsme is basies sonder dogmas (behalwe miskien vir die Ortodokse Jode); niks word as absoluut waar aanvaar nie en alles is oop vir bespreking. Daar is dus deurlopende filosofiese gesprekke en redenasies oor God. Hierdie benadering word al oor eeue gevolg en vorm die grondslag, myns insiens, van die Jood se superieure intellek.
Huidige en geskiedkundige waarnemings bevestig deurentyd dat negatiewe ervarings nou (huidig), amper sonder uitsondering iewers in die toekoms op iets positiefs uitloop (en ook omgekeerd). Alles moet oor die langtermyn uitbalanseer. (Ekwivalent aan die beginsel van die Behoud van Energie in die Natuur Wetenskappe). Die "ramp" van die dinosourus-uitwissing het oor 'n 65-miljoen-jaar-periode die ontstaan van die mens tot gevolg gehad, soos reeds genoem.
Oorloë is nog goeie voorbeelde, veral burgeroorloë. 'n Burgeroorlog ontstaan meestal a.g.v. onderdrukking, synde van 'n diktator of een groep oor 'n ander. Die tydperk van onderdrukking is lank en pynlik. Die gevolglike revolusie gaan gepaard met onstabiliteit en lewensverlies, maar die bevryding is hemels. Soms is die bevryding egter van korte duur voordat 'n nuwe diktator oorneem. Kyk maar na Afrika en ook SA onder en na Apartheid.
Die Anglo-Boereoorlog is een goeie voorbeeld van hoe 'n tydelike ernstige terugslag, op die langer termyn baie voordele vir die nageslag inhou. 'n Redelik onopgevoede en onkundige Boerevolk-in-wording durf die magtige Britse Ryk aan oor die regte van immigrante. Die immigrante soek stemreg met die doel om ook politieke inspraak te mag hê op grond van hul finansiële bydrae en tyd van verblyf. Die meeste kennis en tegnieke om goud te kan ontgin, kom in elk geval van hulle. Paul Kruger, volgens Eugene Marais in Leon Rousseau se boek Die Groot Verlange 'n regte onopgevoede takhaar wat net familie en vriende bevoordeel, weier en dit gee aanleiding tot die Tweede Vryheidsoorlog. Die gevolge is aan almal bekend en die bitterheid van die konsentrasiekampe is tot vandag toe nie vergete nie. Die onlangse Afrikaanse rolprent Verraaiers werp 'n nuwe lig op die sogenaamde Hensoppers wat aantoon dat die besluit van die Bittereinders om te veg tot die laaste 'n dwase besluit was wat aanleiding gegee het tot die Britse beleid van "Verskroeide Aarde" en die konsentrasiekampe.
Maar met die vernedering van oorgawe het daar weer nuwe geleenthede vir die verslane Afrikanerdom oopgegaan. Deur harde werk in ooreenstemming met 'n Christelike geloof en Calvinistiese kultuur breek daar, na dekades van uiterste armoede, 'n era aan waar die Afrikaners op gebiede van Onderwys, Tegnologie, Bestuur en Kultuur tot die hoogste vlak vorder. Die verfynde Britse kultuur het gou die maatstaf van lewenstandaard geword. Engels, as wêreldtaal, word deel van grootword wat baie kommunikasiedeure wêreldwyd oopmaak. Onderwys en Opleiding, geskoei op die Britse sisteem was en is steeds die fondament waarop alle suksesse gebou word. Die feit bly ook staan dat die tradisionele Britse formaat van Onderwys en Opleiding steeds toonaangewend in die wêreld is. 'n Onlangse gradering van 100 universiteite wêreldwyd (Beeld, 2 Desember 2011) het getoon dat 70% van dié universiteite Brits, Amerikaans en voormalige Statebondslande is. 'n Volle 50% kom slegs van die VSA en Engeland. Die bydrae van die ganse Afrika-kontinent is 'n ronde nul.
In die lig van alles tot dusver genoem, bly die kernvraag steeds: Hoekom is daar soveel ellende, lyding, ongelykheid, wreedheid en onregverdigheid in die mens se bestaan? Hoe kan 'n liefdevolle en regverdige God dit alles toelaat? By baie oortuigde Christene is dit 'n tergende vraag.
Die doel van en rede tot alles (?)
Dit is 'n feit dat die geskiedenis homself herhaal en dat alles met 'n doel gebeur. Dit is ook 'n feit dat die geskiedenis van die mensdom 'n geskiedenis is wat strek van oorlog tot oorlog. In Fry, Van Aswegen en andere se boek, Die Verhaal van die Mensdom word 'n oorsig gegee van die Groot Beskawings tot voor Christus. Dit begin by die Egiptiese en Sumeriese Ryke (3500 vC), gevolg deur die Minoïese, Indiese en Chinese (3000 vC), die Amerikaanse (Peruaanse) (2500 vC), die Hetitiese, Feniciese en Hebreeuse (2000 vC), die Griekse (1000 vC), die Romeinse (750 vC) en die Keltiese (600 vC) ryke. Almal kom tot stand, word in stand gehou en kom tot 'n val met aaneenlopende oorloë. In hierdie tye sien ons ook o.a. die bewind van Ramses II, Alexander die Grote, die Chinese dinasties, die farao's van Egipte, die konings van Israel, die Romeinse keisers en ander. Maar ook in hierdie tye begin die hiëroglieweskrif, besproeiing, stadstate, die kalender, ontginning van metale, die alfabet, filosofie en vele meer wat die grondslag vorm vir opvolgende beskawings om op voort te bou.
Hierdie verhaal kan nog verder teruggeneem tot by die sg. "hunter-gatherers" (die Khoi, Boesman). In sy boek Guns, Germs and Steel vertel Jared Diamond die verhaal van die mens se ontwikkeling vanaf hierdie nomadiese jagters, deur die stadia van vestiging van boerdery, vereniging in stamverband, totstandkoming van dorpe ensovoorts tot by die moderne westerse beskawing. Die gepaardgaande wreedheid teenoor medemens is deel van die verhaal. Daar word ook beweer, na aanleiding van Diamond se skrywe, dat die probleme in Afrika is as gevolg van 'n "kortsluiting" in die normale ontwikkeling van die mens tot politieke en sosiale volwassenheid. Deur kolonisasie het die Afrikaan 'n sprong gemaak vanaf sy toenmalige opset in stamverband tot die vreemde maar aanvaarbare moderne Westerse kultuur. Die vereiste volwasse sosiale en politieke verwysingsraamwerk was nie en is steeds nie daar nie. Nêrens word dit beter ten toon gestel as in die Afrika-toepassing van demokrasie nie.
Deur al hierdie tye is daar die vestiging en verdwyning van godsdienste wat almal hoofsaaklik kultuur- gebonde is. In sy boek God en die Gode van Egipte wys Willie Esterhuyse daarop dat sedert die tyd van die farao's daar nog altyd 'n koalisie tussen staat en kerk was; die kroon en die altaar regeer saam. Kyk slegs maar na die Katolieke Kerk in die Middeleeue en ons regering gedurende die apartheidsjare. Hy wys ook daarop dat die kern van veral die Christelike geloof is om geregtigheid te vestig en in stand te hou – iets wat met die huidige vlak van moraliteit in die wêreld nie standhoudend kan wees nie. Jesus se lewe is dié toonbeeld van geregtigheid. Godsdiens gaan in wese oor wat God is en nie wie Hy is nie.
In die na-Christus-periode is daar die Middeleeue, die Renaissance, die Hervorming, ens. wat insluit die Industriële Revolusie en eindig met Demokrasie (wat veronderstel was om absolute Vryheid en Gelykheid te waarborg!). In Francis Schaeffer se boek How Shall We Then Live word hierdie geskiedenis aangespreek en dan afgesluit met "the rise and decline of western thought and culture".
Demokrasie het ook sy rakleeftyd bereik. In selfs die VSA, bakermat van moderne demokrasie, gedy korrupsie met die groot korporasies se sogenaamde "lobbyists" wat sorg dat hul belange "ten alle koste" beskerm word.
Opsommend word dan die volgende afleidings gemaak:
Evolusie, of tydgebonde verandering, is 'n wetenskaplike feit en slegs helfte van dié tyd is tans verstreke.
Die mens se blootstelling daaraan is minder as 4 sekondes uit die relatiewe 24-uur-skaal. Sy werklike evolusie kom dus nog. Maar in hierdie relatiewe 4 sekondes het die mens se tegnologiese bydrae hiperbolies gegroei. Dit is bykans ondenkbaar om te voorspel waartoe dit gaan lei.
Die siel-gees-gewete-intellek van die mens is nog steeds wetenskaplik onverklaarbaar. Die feit is dat dit die mens uniek maak en o.a. die dryfkrag is tot die vorming van godsdienste. Godsdienste is egter onder druk, in veral die wêrelddele waar die tegnologie die vinnigste vorder. Tog vervul dit 'n uiters noodsaaklike funksie, veral die Christendom, om die huidige mens 'n doel in die lewe te gee, te inspireer, te dissiplineer en te motiveer om voortdurend die bydrae te lewer om sy volle potensiaal te verwesenlik en sodoende ook sy bydrae tot die tegnologie te maak. Die spirituele, etiese en morele waardes van die Christendom is ewig navolgenswaardig.
Formele godsdienste is egter ook onderworpe aan hierdie veranderende omgewing. Die interpretasie van die Bybel sal vertolk moet word in terme van hierdie nuwe verwysingskaal / raamwerk. Dit kan verdere denke en navorsing ten gevolg hê. Soos die vaste geloof in die afgode van die Egiptenare en Grieke byvoorbeeld met die toename in kennis die verwysingsraamwerk verander het, sal nou weer deurlopend moet gebeur. Baie mense begin reeds aspekte van die formele Christendom te bevraagteken. Hierdie twyfel is egter meer gefokus op die godsdienstige inhoud / dogmas as die morele en etiese aspekte van die Christelik geloof. Jack Walsh, voormalige Hoof- Uitvoerende Beampte van General Electric, het dit juis gestel, volgens Willie Esterhuyse se aanpassing in God en die Gode van Egipte, dat as die pas van verandering buite godsdienste die pas van veranderinge binne godsdienste oorskry, is die einde van dié godsdienste in sig. (Dit wil voorkom of dit reeds lank gebeur.) In wese gaan dit oor die boodskap van al die metafore in die Bybel. Daar is steeds te veel mense wat die Bybel te letterlik vertolk en 'n remskoen op verandering in die kerk is. Die verlies aan lidmaatskap in die kerke is die gevolg daarvan.
Die geskiedenis van die mens is 'n versoening van twee opponerende pole. Aan die eenkant oorlog, moord, misdaad, gruweldade en aan die anderkant tegnologiese vordering met die netto effek dat die lewenstandaard van die mens voortdurend en met versnellende tempo verbeter. Die vraag is ook hoe dit die mens se moreel-etiese lewe gaan affekteer.
Die belangrikste vraag bly steeds: Hoekom is al hierdie wreedhede nodig?
HIERDIE MOET MOONTLIK AS 'N FEIT VAN DIE LEWE AANVAAR WORD.
Prof. P. C. Pretorius het in 1954 gematrikuleer, Hoërskool Nigel. BSc. BIng 1959 US (Siviel), PhD U California (Berkeley) 1970, Direkteur BKS Raadgewende Ingenieurs 1970-1998 (Johannesburg kantoor), Professor RAU Dept. Siviele Ingenieurswese 1999-2003, sedertdien PCP Engineering Consultant, deeltydse raadgewende ingenieur.