Korg G1 Air White digitale piano | Beleef 'm bij Oostendorp
Koop nu en betaal in termijnen vanaf € 24,21 per maand
Amadeus Beethovenbank Elise WH (skai zitting)
MIDI-In/Out, USB, Hoofdtelefoon 2x, pedaal, speakers, voeding Tydens die Tuin van Digters 2018 ontmoet ek toevallig Trienke Laurie aan die ontbyttafel in ons gesamentlike gastehuis. Ek weet onmiddellik waar sy in die Afrikaanse literêre wêreld pas. Sy is die dogter van D.J. Opperman. Ek onthou selfs dadelik dat sy met haar eie gedig gereageer het op die digterskap van haar vader. Die twee gedigte is vyftig jaar uit mekaar geskryf. Hulle staan teenoor mekaar in die bloemlesing Versreise. Beide die gedigte het my jare terug baie beïndruk. Daarom kon ek dit nog so goed onthou toe ek hierdie digter in Wellington raakloop.
D.J. Opperman (Negester oor Ninevé, 1947)
Ek loods deur bottelnek
nie luuksueus ’n lynboot
maar eenvoudig en onperfek
van kiel tot lyboord
stuk vir stuk
sonder grootdoen: ’n galjoen.
Moeisaam woord vir woord
ten spyte van kitsgom –
van antoniem en oksimoron
uit tesourus en woordeboek
wat oseaanbote stroombelyn
– bly ek die patryspoort soek.
Trienke Laurie (Skietspoel, 1997)
Wat was die skrywersverhouding tussen pa en dogter? In die literêre wêreld is dit sedert Harold Bloom se The Anxiety of Influence (1973) bekend dat digters in hulle kreatiewe proses ondermyn word deur ’n ambivalente verhouding met hulle digtende voorgangers – iets wat hulle noodwendig in stand hou. ’n Nuwe digter word geïnspireer om te skryf omdat hy ander digters gelees het en hulle werk bewonder. Maar hierdie bewondering slaan vinnig om in ’n wrok wanneer die nuwe digter ontdek dat die digters wat hy idealiseer al alles geskryf het wat hyself hoop om te skryf. Die invloed van sy digtende voorgangers veroorsaak gevoelens van angs by die jonger digter, want hy weet goed hoe belangrik ’n oorspronklike poëtikale visie is om sélf as digter te kan oorleef. DIT is Bloom se sentrale tesis in sy psigoanalitiese literêre kritiek wat beïnvloed is deur Sigmund Freud, grondlegger van die psigoanalise.
Freud het in Die Traumdeutung (1899) die menslike drifte en die onbeheersbaarheid daarvan as één geheel tussen gees en liggaam beskryf. Sy drifteorie lê weer ten grondslag van die oedipuskompleks, waarin die kind deur sy eie ontluikende seksualiteit ’n bepaalde instinktiewe erotiese verbintenis met ’n ouer van die teenoorgestelde geslag ontwikkel en die ander ouer as kompetisie sien. Die oedipuskompleks ontstaan volgens Freud veral by seuns, wat aangetrokke voel tot hulle moeders en hulle vaders as teenstanders beskou. Die oedipuskomplek is Freud se psigoanalitiese interpretasie van die Oedipus Rex, ’n klassieke Griekse tragedie. In hierdie tragedie beskryf die digter Sophokles die noodlot waarin Oedipus onwetend sy eie vader vermoor.
Dat ’n soort vadermoord in Laurie se geval literêr miskien noodsaaklik was, sou sy haar eie stempel deeglik op die Afrikaanse poësie wou afdruk, kan in die lig van bogenoemde psigoanalises van Bloom en Freud beredeneer word. Maar geld dit nie vir alle kinders van digters wat ook met die dieselfde talent van hulle ouers begenadig of veroordeel is nie? Die ontstaan en voortbestaan van die jonger digter word herken as hy literêr gesproke met iets totaal ánders vorendag kom as sy vader. Dan is daar in die poësiewêreld ruimte vir albei.
Bogenoemde twee gedigte van Opperman en Laurie begin albei met die persoonlike voornaamwoord “Ek” – selfbewus neergepen in hulle onderskeie posisies as digters. Laurie sluit volgsaam by haar vader se onderwerp aan. Vir hóm is Digter sy ars poëtica – ’n gedroomde reis, ingeperk in ’n glasbottel. Laurie pik hierdie ingeperktheid van haar vader op en gebruik dit as titel vir haar eie bootjie-in-’n-bottel-gedig, maar haar woorde gaan visueel nie so maklik deur die smal bottelnek nie. Sy neem meer ruimte in beslag daarmee. Verder rym sy in haar gedig eerder toevallig as doelbewus. Opperman se woorde kom wél deur die bottelnek. Hulle is korter, kragtiger en eenvoudiger as Laurie se woorde soos “luuksueus”, “oksimoron” en “tesaurus”. Hierdie “moeilike” woorde kan netsowel ’n weerspieëling van Laurie se stryd met haar eie digterskap wees, want Skietspoel was haar debuutbundel. As dogter van ’n befaamde digter moes sy die hoogspringlat vir haarself hoër as ander beginnende digters lê, wetende dat haar digwerk tot hooggespanne verwagtinge aanleiding sou gee. Dit het waarskynlik haar skryfproses baie ingewikkelder gemaak as by digters sonder die “belemmering” van ’n beroemde, skrywende pa. Vader en dogter gebruik beide neologismes: Opperman “geëiland” en Laurie “onperfek”.
In Wellington skuif Laurie haar jongste digbundel vir my oor die tafel. Koebesie is in 2017 gepubliseer. Op die agterblad word die bundel beskryf. “Sy kyk introspektief na die roeping om ’n digter te wees: sy is ’n werkerby wat nekter versamel, word ’n potterbakker in ou Griekeland en ’n glasblaser in moderne België. Maar aan die einde keer die by terug na die korf, gereed om haar ervarings met die ander bye te kom deel.”
Ek is ’n werkerby
ruik op ’n afstand
ondersoek in polders
tussen denne –
raak verkleef aan korrels
en borsel hulle af
ek verwerk hulle tot heuning
berg dit in kratte amber –
versteende nektar van die gode.
Trienke Laurie (Koebesie, 2017)
Digter is die openingsgedig in Koebesie. Visueel opvallend is dat Laurie twintig jaar na Ingeperk wél daarin slaag om haar woorde in Digter deur die smalte van ’n bottelnek te loods. Maar dit is nie ’n bootjie-in-’n-bottel-gedig nie. Hierdie vroulike “werkerby” voldoen aan die eis wat haar vader ooit aan ontluikende digters in sy Letterkundige Laboratorium aan die Universiteit van Stellenbosch gestel en self ook nageleef het: om te kan skryf moet die digter reis. Laurie het dit intensief gedoen. Sy is wyd berese. Die eerste sewentien gedigte in Koebesie het die Lae Lande as agtergrond, veral België. ’n Oorgrote meerderheid van gedigte (vierendertig) speel in Griekeland en die Griekse Oudheid af. Sophokles se Grieks is die bron van ons Westerse letterkunde en die plek waar veelgodedom in die Griekse Mitologie geheers het. Koebesie se laaste tien gedigte speel lukraak in die ooste van Europa af: Rusland, Pole, Oostenryk. Vir poësielesers wat nuuskierig is oor ander lande en kulture is hierdie gedigte (dikwels in parlando geskryf) opvoedkundig en net die regte leesstof, want Laurie dig ook as ’n belese wêreldburger.
Laurie verwys na haarself as ’n “werkerby”. Sy is dan volgens die HAT “een van die swerm vroulike bye van ’n korf wat nie eiers lê nie, maar ’n reeks take in en om die korf verrig, soos om gedurende die laaste 20 dae van hulle lewenssiklus nektar en stuifmeel van blomme te versamel”.
Koebesie se bundelomslag is ’n uitbeelding van bye by ’n byekorf vaag op die agtergrond, maar die visuele beeld is in kontras met die taal van die titel. Die woord “koebesie” beteken volgens die HAT “hommel”, wat ’n “mannetjie van die heuningby; waterdraer; koebesie” is. Daarby word ook ’n kwalifikasie (streektaal) gegee, maar ek sal nie weet in watter streek in Suid-Afrika hommels voorkom nie. In Nederland leef ongeveer dertig soorte hommels. Die wetenskaplike naam vir ’n hommel is Bombus. Dit beteken zoem en kom oorspronklik uit Grieks. Hommels is groot, harige bye wat by lae temperature kan oorleef en wat ook nektar versamel soos heuningbye, maar nouliks heuning maak. Hulle maak net heuning vir eie gebruik wanneer daar ’n voedseltekort is. Hommels is die manlike binnekamerdigters van die natuur.
behalwe vir steek
poer-poer en hommel-hommel heeldag
help met die nes afkoel
deur sy vlerke te woer-woer.
Speelse klankdigte soos Koebesie steek kort-kort kop uit. Enkele voorbeelde is Alles oor die inlê van olywe (p.26), Seekat op Minoaanse amorfa (p.40) en In die Dolomiete (p.65). Die indrukwekkendste reeks oor die verskillende plekke waar ’n “towerklip” kan aandoen en wat dit alles kan beteken, staan in dertien gedigte onder die titel Amber. As inleiding én slot vir hierdie reeks geld ’n paar reëls na aanleiding van die Engelse bioloog en televisiereeksmaker David Attenborough:
Gee my ’n stukkie barnsteen
en ek profeteer
oor vergange tye heen
Die stukkie barnsteen reis van Duitsland af deur Italië na Engeland en terug deur Europa na Pole en na ’n geliefde Griekeland toe om oor die tyd heen ook by Gondwana aan te doen. Stelselmatig word dit met die deurlees duidelik dat daar onder die insekte wat in die amberkleure barnsteen vasgevang is ook ’n byelyfie hang. In die vierde gedig uit Amber word dit duidelik.
Uit ’n dennewond syg stadig sug
wat tot harpuis verhard;
en in die stollende hars,
in die oomblik van beweging,
is insekte vasgevang – geïnsuleer
binne ’n goue deursigtige klont.
Nie platgepers soos deur ’n rots,
maar ruimtelik, sien ons nog die insekte:
kan ons die koebesie hoezit-hoezit
deur die slakkehuis hoor hommel,
sien ons hoe swaar die werkerby dra
en aan haar bondel swoeg,
die stuifmeelkorrels korf toe sukkel.
Die by styg van sy blom af op
waarvan die geur hom bereik het
voordat enige mens hom geruik het
selfs nog vóór die mens se bestaan;
dus voor die digter hom kon besing
gons hy al oor die blom,
styg die by steeds zoemend
bo sy blom in die versteende gom.
Laurie se slotdig in Koebesie is Terug na die korf (p.79). Sy is met hierdie bundel beslis nié Afrika-gerig nie. Afrika-gerigtheid is eerder iets waarvoor vader Opperman se oeuvre bekend was. Opperman het vir homself ’n evangeliese taak as digter toegeëien; ’n sterk religieuse element wat verstrengel was met sy siening van wat esteties is in ’n private “religio poetae”, skryf Helize van Vuuren in Perspektief en Profiel 2. Laurie gaan nie sover nie, maar in aanraking mét en uitgedaag déúr die vele gode van antieke Griekeland skroom sy nie om die Christendom te verdedig nie. Geen van beide staan onaangeraak deur religie nie.
Terug na die korf
Die werkerby keer terug
met nektar van die ver blom
en voor die reisiger op die skerm
volvoer sy haar dans van die son.
By-in-’n-barnsteen-gedig versus bootjie-in-’n-bottel-gedig. Hoe éénders kan vader en dogter nie nog steeds oor ’n tydperk van sewentig jaar dig nie? En tog was Laurie se digwerk destyds ánders genoeg sodat sy in 1999 die Ingrid Jonkerprys vir haar debuutbundel Skietspoel ontvang het. En vadermoord? Miskien is dit ‘n te sterk woord. Dit was nie nodig nie!
Bloom, H. 1973. The Anxiety of Influence: A Theory of Poetry. Oxford University Press : New York.
Freud, S. 1899. Die Traumdeutung. Franz Deuticke : Wenen.
Laurie, T. 2017. Koebesie. CORAL PUBLISHERS : Vanderbijlpark.
Luther, J. (et al.) 2015. HAT, ATKV Gedenkuitgawe, 6de uitgawe. Pearson : Kaapstad.
Vermaak, A. (et al.) 2001. Versreise. Tafelberg : Kaapstad.
Van Coller, H. (red.) 1999. Perpektief & Profiel – ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis. J.L. van Schaik : Pretoria.
Posted in Artikels, essays, e.a., Buiteblik | Lewer kommentaar »
as dit sneeu
November in Boussac,
‘n Buite Blik
Teen slapenstyd trek ek die gordyne toe. Daar hang toe nog ’n yslike hap van die volmaan in die verdonkerde hemel. My skim in die ruitglas kyk my reguit in die oë, ek verbeel my dat ek jonger lyk as ooit tevore. Beter as botox is dié ruite met die sagte voorwinterstoom. Ek slaap. My mond is ’n tuisgebakte croissant met die mondhoeke na bo gedraai. Dit kom wyl ek slaap. Soos ’n dief in die nag val sneeu geluidloos oor sy eie voete om ’n huis met ’n koue kaggel wat niks vermoed nie.
Na drie jaar se stoorstaan word my boeke uitgepak in die nuwe kantoor. Dis nie eintlik ’n kantoor of ’n studeerkamer nie, dis eerder ’n wunderkammer. My eie cabinet de curiosité. Als wat vir my lekker en mooi is word hier uitgestal. Skilpaddoppe en skilderye, briewe, tzatzkes, bibelots, objekte van begeerte en kaggelkak. Maar dis die boeke wat nou ontwaak. Iedereen word afgestof en met die hand gegroet soos ’n wedersiens van ou vriende. Almal is nog daar. Breyten en Bibi en Wilna, Joan en Ted en Johann, Riana, Ronelda en Lina, Marlene, Marlise en Louis, Wilna, N.P. en T.T, Sylvia, Fanie, Danie en Emily en Boerneef. Só kan ek aangaan tot die koeie huis-toe kom. Die opsê van die bekende name is ’n bemoediging en klink so bekend want elkeen het sy eie unieke vibrasie. Klinkers en medeklinkers dreun deur my stembande soos ek die resitasie van name aankondig.
Slaap en sneeu is twee skouperde wat hoog trap deur die koue Oktober nag. Alles is nie altyd net maanskyn en sneeu nie. Uit Marlene van Niekerk se Die sneeuslaper lees ek hardop ’n paar lyne wat my altoos diep ontroer:
“… U vra waar ek snags slaap. Ook dit het ek probeer deurvors. Want ek is die agterryer van onse liewe heer op solder, daardie ou fokker so verveeld met sy perfekte maaksels. ’n Hele sewende dag lank moes hy slaap om uit te dink hoe hy homself verder gaan vermaak, die eerste slaper van die heelal, en uit sy kelder van alleswetendheid droom hy toe die sondeval om hom mee besig te hou, en voilà, die wêreld vol barokke onheil, donder en blitse, oorloë en gekruisigdes wat hy heen en weer katrol wyl sy gevleuelde castrati sing oor die onverleplike rose van Jerusalem.”
En uit Tom Gouws se bundel, Stigmata:
marlene van niekerk*
pluimedos van melkwit glas
nek geblaas in ’n droom van vuur
’n vaas wat vaar
dig aan sy weerkaatsing vas
in ’n dans gebind bors aan bors
donker musiek in die webbe
van sulke toeval is die hart verruk
* “ Gedigte is soos voëls, hulle migreer oor die grense van mense heen asof die grense nie bestaan nie.” T.T. Cloete: Die Burger, 9 Desember 2010)
’n roeplied in falsetto-stem
As saans die hemel rosig bloos
Soek ek my kinderkamer op
Daar sing ma en Jessey Norman
In twee stemme,
Strauss se avondlied
Die plaat krap en sy neurie dit weg
Stemme wat die son sy kop laat sak
Die leeuwerik se lied word water
Die druppels is vergulde motte: goue flikkers
Wat opwaarts fladder.
Laat hulle vlieg.
Want dis amper slapenstyd
Liefde is sterk soos die dood; sy gloed
Is ’n gloed van vuur, ’n vlam van bo
Sien jy die aandster se gloeiende punte?
Daar is dit wéér, die onafwendbare stilte
Soos die suiskrap van ’n langspeelplaat.
In sy laaste groef.
Na nog ’n nag van slaap en sneeu is die wêreld om my heen in wit verdwene. Dis lekker warm in die wunderkammer en die stompe vonk in die kaggel. Ek weet nie hoekom slaap en sneeu my aan Madame Butterfly laat dink nie? Miskien is dit iets uit my kinderdae wat aan my torring wanneer Callas uit die tweede bedryf un bel di vedremo op haar kenmerkende wyse sing. Èn as ek Callas hoor, dan hoor ek Joan Hambidge se stem:
Vir TT Cloete
Om só godsgenadig
te kon sing en vertolk,
dit doen sy absoluut spontaan
boonop ’n noot steel soos ’n gypsy,
bronstig omklem soos ’n munt
in ’n dooie se toegebalde vuis.
Elke lied word deur haar lyf
se ronde kontoere vervoer.
Later toe sy verslank,
fokus sy op haar flaminkkeel,
dra steeds gekartelde fluweel
om die véle omswerwinge
van ’n vasgevatte noot
oor vele hoogtes én laagtes,
te laat vloei in ’n asemsnakkende,
amper roggelende, volsonge snik.
Joan Hambidge, Lot se Vrou
Sneeukristalle moet nie met sneeuvlokkies verwar word nie. Die kristal is ’n enkel yskristal wat op ruite vir ’n oogwink bly sit. ’n Volsonge snik, ’n gevriesde klinker wat vir ’n oomblik bly kleef.
Die vlokkie is ’n konglomerasie van baie kristalle. Minuskule hexagone wat met ses ywerige armpies hande vat en wat goedsmoeds van gedaante verwissel. Shapeshifters, ieder en ’n elk!
Daar is blykbaar ten minste vyf soorte sneeukristalle wat uitgeken kan word aan hul unieke vorme, prismas, stervormig, naaldvormig, boomvormig en varingkrulle…
Uit Sarah Emily Miano se betowerende teks, Encyclopedia of Snow, haal ek hierdie stukke wysheid aan:
“Upon reaching the ground, crystals lose shape and become granular in form due to evaporation and condensation. Rimelike ice crystals or pogonip, a Shoshone word for ‘white death,’ form in a freezing fog, then drift into the air so densely they make a tingling sound as they collide. The air instantly fills with flying needles of ice, which adhere to any surface – trees, plants, rocks – to form ice-blossoms or frost flowers. Snowflakes, then, are clumps of crystals.* When snowflakes unite with other flakes they grow larger. On rare occasions flakes are very large – measuring 15” x 8” – as in Fort Keogh, Montana, in Jan. 1887, when they were ‘larger than milk pans.’ Even when small – half an inch in diameter – snowflakes can be gathered in your hands or caught on your tongue, with the air below freezing temperature.”
“ the growth of a genuine tradition resembles that of a crystal, which attracts homologous particles to it self, incorporating them according to its own laws of unity.” – Titus Burkhardt, 1967.
Vir Emily Dickinson
In my navrantste ure,
Emily, was jy daar,
bereikbaar op my boekrak
as naaste geesverwant:
Jou woorde was ’n sneeuval
wat die skrilste klag kon demp
en ook teen koue
’n warm wintershemp
en nooit was daar ’n kilte
wat die lente terug kon hou
want in teen die verkluiming
– helder en hoog –
het jou rooiborsies gesing.
Lina Spies. Die skyn van tuiskoms
om te huil terwyl jy hartseer is
is om ’n vuur dood te maak
om te dans terwyl jy totsiens sê is
om te keer dat jy saamgaan
om te drink terwyl jy dronk is
is om te bid
om te vloek terwyl jy kwaad is
is om kort paaie uit te rek
om te baklei terwyl jy bang is
is om antwoorde in die Bybel te soek
om te lag terwyl jy in pyn is
is om soos ’n lae gety te slaap
Ronelda S Kamfer, Hammie
Kan ek minder as die saad wees,
saad wat lank in duinsand lê
en nie met Bokkebaai tot vygies breek?
Kan ek minder as die voëls wees,
voëls wat lank in melkhoutbome slaap
en nie met spreeus en duiwe en mossies spreek?
D.J. Opperman, Komas uit ’n Bamboesstok
In Parys is daar ’n wonderlike museum wat nie aan baie bekend is nie: die Musée de la Chasse et de la Nature in Rue des Archives. Dit is ’n privaat museum wat die verhouding tussen mens en natuur ondersoek. Die rare en uitspattige versameling is persoonlik deur die eienaars, François en Jacqueline Sommer sedert 1964 saamgestel. Die hele museum is in skatkamers opgedeel, wunderkammers, met name soos Die Kamer van die Beer, Salon van die Honde, Wolwekamer en my gunsteling, Le Cabinet de Diane. In die godin van die jag se ruimte staan daar ’n reusagtige opgestopte takbok. In die middel van die glinsterende parquet vloer omring met sewentiende eeuse Aubusson wandtapyte wat Diana uitbeeld wyl sy takbokke jag. Die kamer is met houtpanele uitgevoer en die gordyne voor die drie meter hoë venster is van dowwe sy geweef.
Die hoof kurator, Claude d’Anthenaise, meng gemaklik 17de eeuse portrette van Louis XIV se troeteldiere met byderwetse objekte. Op die marmerblad van ’n antieke sytafeltjie is daar ’n eklektiese rangskikking van honde beelde, insluitende ’n kristal hondekop uit die sewentiger jare gemaak deur Baccarat en ’n wit porselein beeldjie van ’n Skotse hondjie getiteld, Puppy, deur die hedendaagse beeldhouer, Jeff Koons. Daar’s gewere en pistole, en naasteby drie duisend jag-verwante objekte en kunswerke. Daar’s ’n Rubens, ’n Cranach en ’n hand vol Alexandre-Françoise Desportes.
ek wil net ’n klein bietjie van jou ken op ’n keer
waar die litteken onder jou bors
vandaan sou kom of een droom
te perd in ’n bos
en nie waar jy jou hart verloor het nie
dat ek van die tyd ’n rek kan maak
op my hurke onder die son
om die swart voël weg te skiet
wat in die winterboom bot
Breyten Breytenbach, Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte.
Waars my bok vanaand moflam
die wind stoot fris deur die poort
waars my bok vanaand skaaplam
’n ding hoort waar hy hoort
moflam boklam skaaplam warmlam
hanslam hartlam skatlam warmlam
bokkie alleen op ’n koue aand
blêr verniet op die wintersaand.
Liefde is ’n akkedis se stert:
jy raak hom soms kwispellend kwyt
om te oorleef. Vir wat dit werd
is: hy groei weer terug, op sy tyd.
Op die vlerk
Sedert jou vertrek is ek daardie voël
wat van klein teugies leef,
wat nooit land, maar op lug-
strome eet, & slaap, & sweef.
Johann De Lange, Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte
Mark Forsyth se twee boeke, The Etymologicon en The Horlogicon maak vir gawe leesgenot so op ’n wintersaand. Dis werklik twee publikasies en is eintlik ook wunderkammer. Wonderkamers van woorde. Bestaan daar perdalks sulke boeke in Afrikaans? Miskien kan mens so ’n projek begin…?
“ Lying down to sleep
Night-spel, was a Prayer against the Night-mar.(1674)
It is time to put out the lights and dowse the glims, as a highwayman would have said. Highwaymen could never say anything in ordinary English, and they would bid you good night by saying bene darkmans,
pronounced BEN-ay, and derived from the Latin for blessed. So if there is somebody with you, that is how to wish them good night.”
Mark Forsyth, The Horologicon.
The trees are leaking shadows
where they stand upon the hill
and as we walk the mountain throws
a slate blue chill.
I hold her hard hand tighter
for we’ve turned away from home
and my apron glows like hers
in the dusty copper gloom.
Where are we going mother?
Where we haven’t been before.
The river’s spent its silver
The day’s a bolted door.
You’ll get back nothing tomorrow
you touched or heard or saw.
The bridge we cross is sorrow’s
and this is sorrow’s law.
Jacob Polley, The Havocs.
Tags: Louis Jansen van Vuuren Novembermaand
Posted in Buiteblik, Vertalings | 1 Kommentaar »
HIERONYMUS BOSCH, paintings for discussion and writings is ’n Klein Uiltjie-lesing wat op 24 Mei 2017 voorgedra is aan die Universiteit van Wenen. Aangesien prof. Rina Loader se groep studente by die vakgroep Afrikaans veral afkomstig is uit Oos-Europese lande soos Roemenië en Bulgarye, moes die lesing in Engels aangebied word. Die Afrikaanse gedigte wat in die lesing aangehaal word, is vir die studente se groter begrip in Engels vertaal. Baie dankie aan al die vertalers.
’n Handjievol Afrikaanse gedigte bestaan oor die skilderye van Jeroen Bosch. Die meeste is geskryf na aanleiding van die drieluik De tuin der Lusten (ongeveer 1503), maar ’n enkele digter het oor ’n ander Bosch-skildery geskryf.
Die blote feit dat hierdie Afrikaanse gedigte bestaan – in één van die jongste tale ter wêreld – oor skilderye uit die middeleeue geskilder deur een van die bekendste skilders uit daardie tyd, is iets om verwonderd oor te wees. Al die Afrikaanse digters het reuse spronge gemaak in tyd en ruimte: van die twintigste en een-en-twintigste eeu terug na die einde van die vyftiende en die begin van die sestiende eeu; van die suidelike punt van die die kontinent Afrika na die land van Hertog Jan van Brabant. Brabant was ’n uitgebreide en welvarende gebied in die Middeleeue. Dit het bestaan uit die huidige provinsie Noord-Brabant in Nederland, die huidige Belgiese provinsies Vlaams Brabant en Walonies Brabant die provinsie Antwerpen rondom Antwerpen. Al hierdie gebiede was saam bekend as die hertogdom van Hertog Jan.
D.J. Opperman se gedig Jeroen Bosch is gepubliseer in sy digbundel Engel uit klip (1950). Opperman het die gedig as ’n opsomming geskryf van ’n gedeelde tydgees (zeitgeist) tussen homself en Bosch. Dit is ’n tydgees wat hulle albei vir hulleself toegeëien het. Beide het hulle taak as evangelis en profeet van die apokalips aanvaar. Hulle het gewaarsku teen die kwaad, die dwalende duiwel wat vreemde gewade en maskers aan ons gee om hom daarmee op aarde te volg. Bosch én Opperman het hulle werk gebruik om kritiek te lewer op die etiek van hulle eie wêrelde. Vir die breër konteks kan aan die einde van hierdie bydrae oorgeskakel word na die webwerf van Afrikaans in Europa (AiE). Hier moet ek uitdruklik noem dat die onderdeel in die lesing “Short cut through life in Afrikaans South Africa” my persoonlike mening is, aangepas op die Middeleeuse blik van Bosch.
The world is vain but my spirit is vainer,
curing some thirty nights’ nightmares
of thorny plants, birds and people.
From regions of the earth, old and new, the devil
chooses ever more lustily costumes and masks
for me, for you, for thousands upon thousands.
It hauls cortèges, fêtes around the Cross, changing
shape through the centuries; but the game
remains the same in monks, machines, or thill.
And caught eternally in the cycle of desire
we ride, spurring the stallions’ flanks
round and round the crows on naked women in the dam.
O Beloved! Come then, let us flee from the revels
sheltering in mussel, horny husk – and far above
the carnival of evil floating in glass bubbles.
Because the dunce is in me, the fish-lipped fool
whistles at the magician’s every trick
but mocks miracles and His crucifixion;
and if I summon God and Anthony together
he is already there who from a new rankness
farts the first swallows recklessly through a funnel.
Translation: Gisela and Tony Ullyatt
Strofes 1 en 2 pas in al die panele van Bosch se drieluik: hemel, aarde en hel. In strofe 4 word jou blik geforseer om te fokus op die middel van De tuin der Lusten. Opperman beskryf ’n Moredans (in Duits Moriskentanz) of vrugbaarheidsritueel uit die Middeleeue. Die sirkel van lus vertoon mans op perde, kamele, bulle, bere en eenhorings wat om swemmende vroue draai. Hulle vervoer vrugte, eiers, visse en voëls as geskenke vir die vroue. Die vroue drom saam of leun aan die kante van die dam met reiers, kraaie, poue en appels op hulle koppe. (Vergelyk Jeroen Bosch se skilderye gepubliseer op 31 Maart 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van die Moredans). Opperman eien homself die kwaad volledig toe soos wat dit deur Bosch geskilder is. ’n Mens hoor byna die vroue se hoë stemme, hulle gegiggel in die water onder die hoefgeluide in bogenoemde vrugbaarheidsritueel. Beelde van vreemdgelipte visse kom ook voor in ’n ander skildery van Bosch – The Temptation of Saint Anthony. In sy laaste strofe kleim Opperman beide genoemde skilderye van Bosch.
Anders as by Opperman beskryf enkele reëls van W.E.G. Louw se gedig ’n opvallende onderdeel van die helpaneel in De tuin der Lusten. Dit is die regterkantste paneel.
Triptych: the garden of earthly delights
Further-on the devil, Modikak, sits on his “throne”
a chamber pot his crown, his feet in urns:
with his beak he devours his victims one by one.
Through blue membranous intestines one falls
into a sewerage pit; a miser squats over the side
and stealthily drops his turds on golden ducates.
But a love tent is adorned with curtains draped
around this high chair; coiffed whores are peeping
on the love games of a man and a frog;
a vain woman sees herself and an ass – her lover –
reflected in a mirror on the backside of a devil.
(lines 56 – 66)
Translation: Heilna du Plooy
Die gedetaileerde beskrywing en opsomming tussen reëls 56 en 66 vertel baie van Louw, sy kennis van die Europese letterkunde en ’n tradisionele Suid-Afrikaanse voorwerp. (Vergelyk Dier en Drif in “De tuin der Lusten” gepubliseer op 16 November 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van “Modikak” en sy direkte omgewing.) In reël 56 word die duiwel aangespreek as “Modikak”. Afrikaans verskil baie van Nederlands met betrekking tot die gee van liefdesname. In Engels het Shakespeare se Juliet in Romeo and Juliet al in 1576 gevra: “What’s in a name?” Die naam “Modikak” word satiries gebruik en beteken iets soos die ‘koning van kak’ in tye waarin alle waardes verlore gaan en in menslike ontlasting verander. Hierdie brutale verwysing na ontlasting is hard op baie Engelse en Afrikaanse sprekers se ore, maar is relatief herkenbaar en selfs in sommige dele van België en Nederland gebruiklik en deel van die kultuur. Louw moes bewus geword het daarvan op ’n besoek aan die Lae Lande, maar hy was ook ’n belese man.
Die naam “Modikak” kan ook na King Ubu verwys – ’n toneelstuk van die jong Franse skrywer Alfred Jarry. Dit is die eerste keer op die planke gebrink in Parys in 1896. Die stuk het kulturele reëls, normes en waardes en konvensies baie duidelik omvergegooi. Die Ierse digter Yeats was in die gehoor en het King Ubu as ’n belangrike gebeure beskou. Agterna sou sy waarneming bevestig word, want dit was ’n voorbode van Dadaïsme, Surrealisme en die Teater van die Absurde. Jarry was 23 jaar oud. Hy het hebsug en mag gesatiriseer. Ubu was ’n nonsenswoord wat ontstaan het uit die Franse uitspraak van die naam Herbert – een van sy eksonderwysers. Die woord “uburleske” het deel geword van die Europese literêre wêreld. Louw het dus die konsep van die “uburleske” in sy gedig gebruik. Op “Modikak” se kop het Bosch iets geskilder soos ’n driepoot ysterpot, of soos Louw dit noem ’n “penspotjie” (reël 57).
Die volgende gedig beskryf nie in die eerste plek Bosch se bekendste skildery nie. Die jag van Heilna du Plooy is ’n poëtiese gesprek in sewe dele met die beeldereeks The Hunt van Maureen Quin. Hier volg deel vier in Engels as onderdeel van HIERONYMUS BOSCH – paintings for discussion and writings soos dit gepubliseer is op Afrikaans in Europa.
In conversation with the series of sculptures, The Hunt, by Maureen Quin
by the heat of the battle
by the sound of death
among swords and horses
canons and guns
yet the hunter
hearing the command
over thundering flames
through consuming roars
pulls back his bow,
aiming his arrow
whose arms fly out
even before he falls
and in this din
the only heartrending
plunges from the horse’s
Translation: the poet
Die prooi in bogenoemde onderdeel van Die jag is nie net ’n dier nie, maar ook ’n mens wat deur sy eie spesie gejag word gedurende oorlogstyd.
’n Betekenisvolle toevalligheid ontstaan met De tuin der Lusten. Deel 4 (the hunted) is hoogs waarskynlik iets wat die Switserse psigoloog Carl Gustav Jung benoem as sinkronisiteit (in Duits Synchronizität). Dit kom voor by ’n toevallige verwantskap tussen spesifieke werke van verskillende kunstenaars. Aan sy vriend, die natuurkundige Wolfgang Pauli, verduidelik Jung sinkronisiteit met die volgende woorde. “Sinvolle toevallighede is denkbaar as suiwer toevallighede. Maar namate hulle aantalle toeneem en die ooreenkomste groter en noukeuriger is, word dit steeds minder waarskynlik en meer ondenkbaar dat hier sprake van toeval is. Met ander woorde: dit kan nie meer vir suiwer toeval deurgaan nie, maar moet by gebrek aan kousale verklaring as ordeninge volgens ’n bepaalde plan verstaan word… Hulle ‘gebrek aan verklaarbaarheid’ bestaan nie net uit die feit dat die oorsaak onbekend is nie, maar ook uit die feit dat so ’n oorsaak nie denkbaar is met ons verstandelike vermoëns nie.”
Beelde van jag kom voor in die helpaneel van De tuin der Lusten waar mense gejag word deur hulle vriende, maar veral deur hulle eie troeteldiere soos honde, muise, hase en swaeltjies. Wat ’n skrikwekkende omgekeerde wêreld! Bosch se hel is vol swaarde, messe en die skedel van ’n perd. ’n Vuur wat ’n stad op die agtergrond van die skildery verwoes, word in reëls 10 -12 beskryf. Dit is die brand uit Bosch se jeug wat s’Hertogenbosch vernietig het toe hy 13 jaar oud was.
Aan die einde van deel 4 beskryf Du Plooy die klank wat uit ’n sterwende perdebek ontsnap. Die perd is in ’n vroeëre stadium van lyding in vergelyking met Bosch se geskilderde perdeskedel. Die beskrywing laat ’n mens ook dink aan Pablo Picasso se Guernica. Quin. Bosch. Picasso. Hierdie ekphratiese deel van Die jag is stewig ingebed in die wêreld se kunsgeskiedenis. Die hele sewedelige gedig is ’n baie sterk waarskuwing teen moorde, oorloë en die kwaad, net soos Bosch dit ook geskilder het.
Du Plooy, H. 2014. Die stilte opgeskort. Pretoria : Protea Boekhuis.
Jarry, A. 1977. Uburleske – UbuRoi, UbuCocu. Amsterdam : Uitgeverij De Bezige Bij.
Louw, W.E.G. 1988. Versamelde gedigte. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.
Opperman, D.J. 1950. Engel uit die klip. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.
Tags: Heilna du Plooy
Posted in Artikels, essays, e.a., Buiteblik, Vertalings | 12 Kommentare »
Bootjie uit En Route van Ellen Rijk
Klein bootjies. Oorvol bootjies. Stukkende bootjies. Bootjies sonder petrol. Die woord “boot” het in Europa al net so belade geword soos “roete” en “grens”. Dit dui ’n verskynsel aan wat wêreldwyd voorkom, maar veral afspeel op die water van die Middellandse See – VLUGTELINGE. Stadig maar seker word die water warm. Dit is somer. Volgens die statistiek sal méér mense weer die oortog na Europa toe aandurf. Daar sal wéér bootjies omslaan. Hierdie bootjies is propvol met verskillende soorte vlugtelinge, waarvan die lot van die oorlogsvlugtelinge die skreiendste is. Die aantal slagoffers tel 12 019 sterftes tussen 2015 en 2017. So skryf die Nederlandse tydskryf ZAM (Zuidelijke Afrika Magazine) in hulle uitgawe van hierdie maand. Sommige dele van die Middellandse See het in ’n massagraf ontaard. Eén van die foto’s wat die nuuswêreld in 2015 tot stilstand geskok het, is dié van die 3-jarige Aylan Kurbani. Hy het met sy rooi hempie, denim kniebroekie en tekkies uitgespoel naby die luukse Turkse badplaas Bodrum. Met sy oë toe het dit gelyk asof hy rustig op sy magie lê en slaap in die vlak branders. Saam met sy Siriese gesin was hy op pad na die Griekse eiland Kos – wat vir hulle ’n springplank na vrede toe sou wees in die Weste. Hulle bootjie het nie ver gekom nie. Sy 5-jarige boetie en sy ma het ook verdrink in die agttien kilometer tussen die Turkse kuslyn en en die hawe van Kos. Van hulle gesin het net die pa dit oorleef.
Duimpie spoel met skoentjies & al aan land
Duimpie se maat sink af na die bodem
Langeraat dryf soos ’n lap op die water
Filafooi hang bewusteloos oorboord
Pinkie drink sy piepie in die hoekie van die boot
@ Carina van der Walt
(voorgelees in De Brakke Grond, Amsterdam 2015)
Maar die kraan met nuusberigte oor die lot van vlugtelinge is intussen amper heeltemal toegedraai. Net so nou en dan sypel daar nog ’n druppel nuus deur soos in ZAM. Wat gaan aan? Vlug niemand meer nie? Sit alle oorlogs- en ekonomiese vlugtelinge nou tevrede tuis en TV kyk? Of het die publiek oorvoer geraak met hierdie humanitêre ramp en draai die nuus hulle rug daarop? Sluit die joernaliste hulle oë?
Nee, die skokkende nuus is dat Europa se grense na Noord-Afrika verskuif het. Daarvoor word boonop duur betaal: minstens 15,3 biljoen euro tussen 2014 en 2016. Vlugtelinge word in hulle spore gestop, terug die woestyn ingestuur, in hegtenis geneem of in sogenaamde opleidingskampe opgesluit. Die desperaatstes gaan soek ander (nog gevaarliker) roetes oor die see uit. “The EU is about to embark on a dark chapter of its history… towards a foreign policy that serves one single objective, to curb migration, at the expense of European defense of fundamental values and human rights.” (uittreksel uit ’n verklaring van 100 NGO’s op die Europese Beraad in Junie 2016 volgens die ZAM-artikel Expanding the fortress). Die Noord-Afrikaanse lande waarin die meeste Europese weermageksperts gestasioneer is, is Marokko, Algerië en Egipte. Verhoudinggewys met betrekking tot landoppervlakte staan die aantal eksperts in Tunisië ook nie terug vir bogenoemde verteenwoordiging nie. In Libië, waardeur die hoofroetes vir vlugtelinge uit Afrika loop, is minder eksperts en meer soldate uit Europa gestasioneer. Dit is as gevolg van verskillende vegtende groepe in hierdie land. Nadat Gadaffi uitgeskakel is, is Libië in chaos gedompel. Die ekperts wat die vlugtelingprobleem hanteer, moet deur hulle eie soldate beskerm word. Terselfdertyd is hierdie eksperts se “opleidingskampe” ’n totale mislukking. Die mensesmokkelaars het steeds werk. In plaas van om mense uit te melk en hulle ten duurste oor die see te stuur, maak hulle nou geld deur die einste mense deur die woestyn terug te begelei na hulle lande van herkoms. Seesterftes word woestynsterftes. Eintlik kan geen Europeër vingerwys na Trump se muur teen Mexiko nie. Daardie muur is konkreet en sigbaar. Fyntjies buite sig trek Europa sy muur op dwarsoor Noord-Afrika.
Gelukkig is daar ook joernaliste, skrywers, kunstenaars en sangers wat besef hoe skandalig Fort Europa se omkoophouding is; wat besef dat mense nog steeds probeer om te vlug – weg van lande wat vernietig is deur oorlog of weg van hongersnood en ander mensonterende ellendes. Eén so ’n kunstenaar het vir drie weke in Meimaand haar omvattende installasie in die Vredeskerk in Tilburg ten toon gestel. Die installasie het onder andere uit ’n ry bootjies en ’n omgekeerde katedraal bestaan, genaamd Catamadraal. Laasgenoemde is gemaak om op water te dryf. Ellen Rijk het haar ruimte en tyd goed gekies. En Route, een tentoonstelling onderweg is op 4 Mei geopen – Nasionale Dodeherdingsdag – en is afgesluit op 21 Mei – tweede Pinksterdag. Tydens die drie weke het sy soveel moontlik opinievormers, skrywers, digters, sangers en dansers by die tentoonstelling betrek – as dit enigsins kon, ook vlugtelinge. Vir hierdie tentoonstelling is onder andere ook gedigte geskryf.
‘n Bootjie word te water gelaat.
Rijk het my troosgedig teen die simboliese waarde van vyf eurosent gekoop om dit na willekeur in die toekoms by haar installasie te gebruik. ’n Dag voor die opening is die gedig in ’n bootjie gevou en te water gelaat in die doopkapel van die Vredeskerk. Ook ander skrywers het hulle bootjies met tekste te water gelaat. Ek en ’n mededigter uit Marokko moes egter herken dat ons nooit as kinders geleer het om bootjies te vou nie. Maar ons kan goed vlieërs bou! Tydens die afsluiting is ek gevra om dieselfde gedig tussen die keramiekskerwe op die bodem van die doop-“vijver” voor te dra. Beeld en teks het mekaar kabbelend in die vlak water ontmoet, presies soos die kunstenaar Ellen Rijk dit beplan het.
engelhart der liefde ek vou vir jou ’n bootjie
& laat dit te water in hierdie vredeskerk
want ek glo nog in ons liefde
die liefde wag vlerke ingevou
die liefde vaar uit op jou asem
die liefde dobber in die storms
ook as ons bootjie omslaan & sink
my allerenigste engelhart der liefde
ook dan glo ek ons liefde is soos ’n anker
(voorgelees by En Route, Tilburg 2018)
Posted in Artikels, essays, e.a., Buiteblik | 1 Kommentaar »
Strijdom van der Merwe, Kamiyama Japan (2003)
lied uit ’n bamboesriet
tussen 2 bamboesringe
kerf hy die eb & vloed
van sy vol gemoed
vir die groen toetse
sny hy ’n lagie bas versigtig af:
bedagsaam spaar hy die hout
net hý hoor die dun pynlyne
nog opgesluit in hierdie stok
laat hy toe & toewyding
tot heimwee hom bespeel
& die hoë note uit laat streel
vir die bruin toetse
moet hy dieper klanke kerf:
hom opdring aan die ragfyn nerf
sy knipmes gevoelig na binne rig
die sagte vesel paai & die riet uitlig
vir ander maak
pynlik sy eie verlange loslaat
& aan aardse toonhoogtes vashou
rittel verwonding & verwondering
yin & yang op die bamboesstam
© Carina van der Walt
uit: Panta Rhei – Panta Klei: Zuid-Afrikahuis, Amsterdam (2018)
Strijdom van der Merwe, Sylteiland Duitsland (2009)
deur sy vingers
die aarde lê doodstil
haar voorkop is warm
koorsig gloei sy van binne
lugspieëlings sidder oor haar wange
sy het haar oë toegemaak
teen die messe van die siedende son
wat groewe op haar wange getrek het
teen warrelwindstof – sy huil binnetoe
oor vrugbare grond wat in die lug dwarrel
die aarde sweet & ruik soos swael
sy hou haar gebarste lippe oop
haal vlak asem haar keel droog
die woedende wind gryp haar asem
skroei bossies & klippe pikswart
asem verdamp vinniger as asemhaling
verlate: trane loop binnetoe –
’n man bring ’n emmer met skaapwol
stil vul hy haar krake daarmee hy prewel
pers olie uit wol op haar gebarste tong
die aarde gaan ten gronde
uit: onder ons mense: Poëziecafé Ongerijmd, Arnhem (2017)
Posted in Buiteblik, Gedigte | Comments Off on Carina van der Walt. Panta Rhei – Panta Klei
soggens lê visserbakkies leeg
ongebruik op die strand
teen ’n poeierkwassieblou lug
ons probeer help & eet meer kreef
want die vismark staan leeg –
die vrye mark is ’n boelie
& sit met silwer aan tafel
om die vissertjies te keel
agter indigo luike sien ons
later hoe ’n kreefverkoper
met sy krat die see in loop
om verlepte krewe te lawe
saans kets ons spoelklippies op
ondeurdringbare staalblou water
terwyl meeue oor kreefreste
duik & mekaar krysend aanval
@Carina van der Walt
Piëta in Bloemfontein
die obelisk is ’n dun
met ’n ryk versierde hef
teen die yl winterlug
ons boere was koppige hemelbestormers
wat krepeer het soos gras wat oornag doodryp
vir volk & vrou – ingebeitel vir taal & God –
teen die wêreld se grootste mag
my verdriet kerf skielik ’n yskegeltraan
ingedagte toets ek die skerpte van die swaard
streel ek oor ouma se kop in die geves
kleindogter blink op haar ma se skoot
dié wintergras is met hongersiektes & bloed gevoed
dit dra duidelik die afdruk van my & my ma se voet
Posted in Buiteblik | Comments Off on Carina van der Walt. Twee vakansie indrukke – die wrang kant