Afrika: Wie gaan geveg wen? | Netwerk24
Deur Leopold Scholtz 17 Januarie 2019 00:01
John Bolton, pres. Donald Trump van die VSA se nasionale veiligheidsraadgewer, en pres. Muhammadu Buhari van Nigerië ná 'n gesamentlike mediakonferensie verlede jaar in die Withuis. Foto: Getty Images
Afrika, so lyk dit, word een van die belangrikste strydtonele van 'n nuwe Koue Oorlog, dié keer tussen Amerika en China. Leopold Scholtz ontleed 'n vinnig veranderende situasie.
'n Mens kan die toenemende rol van Afrika as die been waarom honde baklei, nie sonder 'n vinnige blik op die verlede verstaan nie. Afrika word hier gedefinieer as die vasteland suid van die Sahara, aangesien Noord-Afrika in alle belangrike opsigte 'n ander wêrelddeel vorm.
Wie Afrika beheer het, was in 'n stewige posisie om die teenstander te omvleuel.
In die laaste kwart van die 19de eeu het die "Stormloop om Afrika" plaasgevind toe Brittanje, Duitsland, Frankryk, Italië en Portugal oor mekaar geval het om dele van die vasteland te annekseer. Dié imperialistiese era het, op die keper beskou, betreklik kort geduur, want in die 1950's het Europa, erg deur twee wêreldoorloë verswak, hom byna holderstebolder uit Afrika begin terugtrek.
Die koloniale era is opgevolg deur 'n internasionale wedywering tussen die twee nuwe magsblokke in die wêreld, die Weste (Amerika en Europa) enersyds en die Sowjetunie met sy satellietstate andersyds. Albei kante het kliphard gevry na die guns van die nuwe geslag politieke leiers in die pas onafhanklik geworde Afrikastate.
Baie was op die spel. Nie net is Afrika ongelooflik ryk aan natuurlike hulpbronne nie, maar as jy sy geografiese posisie bekyk, is dit dié plek waarmee die twee magsblokke mekaar as 't ware met 'n flankbeweging kon tref.
Die probleem was dat verreweg die meeste van dié geld in die sakke van 'n geslag korrupte politici verdwyn het. Bitter min het die arm massa se lewe verbeter.
'n Stille inval
Ná die ineenstorting van die Sowjetunie en die einde van die Koue Oorlog was dit die Weste (en die Westerse demokratiese model) wat 'n tyd lank die botoon in Afrika gevoer het. Maar die afgelope dekade of wat het China stilweg sy pad in Afrika begin inboor, sonder fanfare, sonder toesprake of parades, eenvoudig deur allerlei ekonomiese ontwikkelingsprojekte op steeds groter skaal aan te pak.
Wat hier belangrik is, is dat die Chinese – anders as die Weste – nie eis dat Afrika menseregte nakom of demokratiese norme handhaaf nie. Aanvanklik word géén eise hoegenaamd gestel nie.
Gaandeweg word dit egter subtiel duidelik: Dit sal gewaardeer word as Afrika op die internasionale politieke forums China se kant kies.
En mettertyd, kan aanvaar word, sal daardie druk, indien nodig, steeds minder subtiel word.
Zambië is 'n goeie voorbeeld. Die land skuld China reeds êrens tussen $6 miljard en $10 miljard, en nou het die Chinese "aangebied" om die land se nasionale energieverskaffer as kompensasie oor te neem.
Afrika bly ekonomies belangrik, veral vir 'n land soos China, waar die verstommende ekonomiese ontwikkeling die afgelope dekade of twee enorme hulpbronne verg.
Afrika, word geskat, bevat 30% van die aarde se koolwaterstof­reserwes.
Afrika, word geskat, bevat 30% van die aarde se koolwaterstof­reserwes, met inbegrip van allerlei minerale wat noodsaaklik is vir die vervaardiging van moderne wapentuig.
Dit pas in by China se breë buitelandse beleid, wat daarop gemik is om vir homself 'n posisie as supermoondheid – desnoods ten koste van Amerika – uit te kerf.
Die land se strydkragte, veral die vloot, is die laaste tyd enorm gemoderniseer, en met sy bultende militêre spiere het hy eenvoudig 90% van die Suid-Chinese See, tot vlak voor die kuste van Viëtnam, die Filippyne, Borneo en Indonesië, geannekseer.
China bou ook sy eerste oorsese maritieme steunpunt, in die strategies belangrike Djiboeti, nogal naby 'n Amerikaanse basis.
Die kunsmatige eilandreeks wat die land in die Suid-Chinese See bou, beteken dat China basies die toegang van die Stille Oseaan na die Indiese Oseaan (en dus Afrika) beheer.
Daarby brei China sy politieke invloedsfeer uit deur die skepping van 'n tweede "syroete", genoem na die handelsroete tussen China en die Romeinse Ryk eeue gelede. Dié roete word verbind deur nuwe spoorweë, paaie, lug- en maritieme verbindings, en groot beleggings.
Amerika het maar pas wakker geskrik. In 'n toespraak verlede maand het John Bolton, pres. Donald Trump se nasionale veiligheidsraadgewer, gewys op die wyse waarop China (en in mindere mate ook Rusland) in Afrika indring. Die grootste bedreiging in Afrika, het hy gesê, kom nie uit die geledere van ekstremistiese Moslems of armoede nie, maar van China en Rusland.
Bolton het dus 'n fonds ter waarde van $60 miljard geskep om China se invloed in Afrika hok te slaan. Maar volgens sommige bronne het China slegs in die jare 2000-'14 'n volle $121,6 miljard in Afrika belê.
Belangriker nog: Soos Grant Harris, 'n raadgewer oor Afrika-sake vir pres. Barack Obama, dit gestel het: "Jy kan nie 'n veelfasettige, langtermyn- Chinese strategie beantwoord slegs deur meer beleggings nie. Washington moet begryp dat China in verhoudings belê, nie slegs in infrastruktuur nie."
Dat Trump Afrika 'n paar maande gelede as 'n reeks "sh*thole"- lande bestempel het, het ook nie juis gehelp nie.
Dié week het die Britse nuusagentskap Reuters die ekonomiese data in oënskou geneem en daar-op gewys dat China reeds 'n dekade lank Afrika se belangrikste handelsvennoot is. Die gevolgtrekking was dat China in 2019 onder Amerika en Europa se ekonomiese betrokkenheid in Afrika gaan uit­seil.
Chinese speel slim
Om sake te vererger, speel die Chinese die spel uiters slim. Hulle slaan nie met die ystervuis op die tafel of maak minagtende opmerkings oor hul mededingers nie.
Vandeesweek het pres. Xi Jinping byvoorbeeld 'n boodskap aan Trump gestuur waarin hy voorgestel het dat die twee saamwerk in Afrika, pleks daarvan om mekaar teen te werk.
Dit moet ook gesien word teen die agtergrond van die feit dat Xi die dreigende handelsoorlog met Amerika sag wil laat eindig.
Nietemin bly die objektiewe teenstellings bestaan. In die konserwatiewe Amerikaanse aanlyn publikasie National Review skryf die historikus Arthur Herman, navorsingsgenoot aan die Hudson-instituut in Washington: "Honger vir ekonomiese voordeel en kontant het die een Afrikastaat ná die ander hom gewillig in 'n Chinese afhanklike staat omskep."
In Moskou sit die Russe met kwalik bedekte plesier na die si­tuasie en kyk. Tussen Rusland en China is 'n losse strategiese bondgenootskap aan die ontwikkel, en dis logies dat 'n verstandhouding oor invloedsfere in Afrika deel daarvan kan wees.
Afrika was altyd die vasteland waarmee dinge gebeur het, nie die een wat dinge láát gebeur nie. Ook in die huidige tyd bly dit die geval: Hy is die gras waarop die bakleiende olifante trap.