So 'n skelm sal tot die melk uit jou koffie steel | Netwerk24
Deur Jana Luther 25 Januarie 2019 00:00
In die verbygaan val my oog op die WAT se artikel oor "koffie".
"Americano", "cappuccino", "espresso", "latte", "mocaccino" . . . In die digitale uitgawe van die WAT is dié name onlangs eers opgeneem, want taal verander en die enkele Afrikaanse woordeboeke wat nog bewerk word, weerspieël dié verandering hoofsaaklik nog aanlyn. Maar oor boeretroos: swart koffie, sterk koffie, soet koffie, flou koffie; die oorsprong van dié drank en verskillende rituele daar rondom; daaroor bevat die WAT in al sy formate 6 639 woorde.
Die 450 woorde van dié rubriek beslaan een A4-bladsy. Oor "koffie" bied die WAT dus byna 15 bladsye, vergeleke met die HAT se minder as 'n halwe pagina, wat die verskil tussen die twee bronne goed illustreer: Die HAT is 'n handwoordeboek; die WAT 'n standaardwoordeboek.
Oor die oormaat ensiklopediese inligting in die WAT, veral by die letter K, was kenners in die verlede bekommerd. Lys die betekenisonderskeidings, definieer hulle; moenie oorverduidelik nie, is gemaan. Die redaksie het geluister, die wanbalans reggestel. Nietemin is destyds se wydlopigheid vandag interessante leesstof.
Eers word die herkoms van die woord bespreek: "Koffie", ontleen aan die Arabiese woord "kahwa", wat op sy beurt kom van die naam van die Abessynse landstreek "Kaffa", waar die koffieplant inheems is.
Kaal koffie, koue koffie, koffie sonder ketel, is brandewyn of ander sterk drank.
Allerhande koffiegewoontes word belig. Vir tye van swaarkry ook allerlei vervangingsmiddels: akkerkoffie, boontjiekoffie, ertjiekoffie, semelkoffie, sigoreikoffie, witgatwortelkoffie . . .
Slegte koffie is gal en edik – bitter soos gal en suurderig, soos "edik", die ou Nederlandse woord vir asyn. Kaal koffie, koue koffie, koffie sonder ketel, is brandewyn of ander sterk drank.
'n Rykmanskind se koffie is vroeg al omgeroer. Kinders wat koffie vra, word gewaarsku teen vlooie in die maag. Wie sy koffie kokend drink, het 'n blikkeel en lieg glo ook goed. 'n Skelm sal tot die melk uit jou koffie steel; 'n bedrieër sal die melk daaruit lieg. So maer kan iemand wees dat hy eers swart koffie moet drink om 'n skaduwee te maak.
As iets stukkend is, is dit op die koffie. Is alles nie suiwer koffie nie, is iets nie pluis nie. Is daar moer in die koffie? Dan is daar onmin. "Jou koffie stort nou-nou" is 'n waarskuwing: Jy soek skoor; pasop, nou-nou huil jy.
Wie skink nog warm koffie in 'n piering, blaas daaroor om dit te laat afkoel en slurp dit dan op? Só jaag 'n mens koffie deur die vlei, of skipry jy, sê die WAT.
By die WAT verskyn vanjaar die tweede van drie dele van die letter S. Vir die skink van die tee sal ons dus nog 'n rukkie moet wag.