Tona ya Diporofense le Dipusoselegae, Rre Sydney Mufamadi, ga jaana o tsene mo thulaganyong ya ditherisano le setšhaba ka ga Molaotlhomo wa Direiti tsa Thoto o mošwa wa Aforika Borwa.
Goreng go tlhokega Molaotlhomo wa Direiti tsa Thoto?
Molaotlhomo wa Direiti tsa Thoto ke molaotlhomo o monnye wa kgotlapeomolao ya bosetšhaba o o tla sekasekiwang ke Palamente.
Direiti tsa thoto ke eng?
Di duelwa ke beng ba mefuta yotlhe ya thoto tota, go akaretsa thoto ya kgwebo, intaseteri, bonno, temothuo le thoto ya mmuso.
Lotseno lwa lekgetho la thoto lo dirisetswa eng?
Bommasepala ba tlhoka lotseno lo lo ikanyegang go sireletsa boitekanelo jwa setšhaba, netefaletso ya tshireletsego ya setšhaba, le go somarela tikologo. Direiti tsa thoto ke motswedi wa botlhokwa wa lotseno lwa bommasepala ka kakaretso, segolo setonna kwa dikgaolong tse di tlhabologileng. Lotseno go tswa mo direiting tsa thoto lo dirisetswa go duelela ditirelo tse di tswelang setšhaba sotlhe mosola fa go no le malapa a a ikemetseng ka nosi. Ditirelo tse di akaretsa go tsenngwa le go tlhokomelwa ga ditsela, ditselanathoko, dipone, le dibebofatsi tsa kelelo ya metsi; le go aga le go dirisa ditliliniki, diphaka, le dibebofatsi tsa boitapoloso. Lotseno lwa direiti tsa thoto gape lo dirisetswa go duelela tsamaiso ya mmasepala, jaaka dikhomphuitara le seteišenari, le ditshenyegelo tsa taolo, jaaka dikopano tsa setšhaba le tsa khansele.
Bommasepala ba bangwe ba dirisa lotseno lo lo tswang mo direiting tsa thoto go thusa go tlamela ba ba sa kgoneng go duela ka ditirelo tsa botlhokwa, le fa thuso ya "dikabelo ka tekatekano" matlole a a tswang kwa mmusong wa bosetšhaba a akaretsa melato yotlhe.
Direiti tsa thoto di bewa, di kokoanngwa le go dirisiwa fa gae. Mebuso ya bosetšhaba le ya dipusoselegae ga e pateletse makgetho a, le gone ga e bone seabe go tswa mo lokgethong lo lo kokoantsweng. Direiti tsa thoto di dirisiwa mo mmasepaleng, kwa baagi le batlhophi ba nang le tshwaelo ya gore matlole a dirisiwe jang. Khansele e e tlhophilweng selegae e beya direiti le go dirisa lotseno.
A na Molaotlhomo wa Direiti tsa Thoto o letla ditlogelo?
Go ya ka karolo 229 ya Molaotheo, bommasepala ba na le dithata tsa go kgethisa thoto. Go botlhokwa go tlhokomela gore dithata tsa go kgethisa ga di a tshwanela go dirisiwa ka tsela e e ka gobelelang dipholesi tsa bosetšhaba tsa ekonomi, ditiro tsa ekonomi go ralala melelwane ya bommasepala, kgotsa tshutiso ya diphatlho bosetšhaba, ditirelo, matlotlo kgotsa bodiri ka mokgwa o o sa siamang.
Go tlaleletsa ditlogelo tse di laoletsweng bosetšhaba, bommasepala ba ka neela ditlogelo le diphokoletso. Ditshenyegelo tsa ditlogelo tsa go nna jalo tse di tlhomamisitsweng selegae le diphokoletso di tshwanetse go akanyetswa ke khansele ya mmasepala tebang le dipoelo tse di amogelwang ke setšhaba sa selegae go tswa mo makgethong a go nna jalo.
Direiti tsa thoto di tlhomamisiwang jang?
Direiti tsa thoto di tswa mo lekgethong la motheo le lekgetho la direiti. Molaotlhomo o kaya gore lekgetho la motheo ke boleng jwa mmaraka jwa lefatshe le ditokafatso mme tsona di tshwanetse go kgethisiwa mmogo ka reiti e le nngwe. Reiti ya lekgetho (le le laolwang ke khansele ya mmasepala) ke selekano sa sente fa ranta e dirisiwa mo boleng jwa thoto e e leng mo mmasepaleng.
Sekai, fa reiti ya lekgetho e le sente mo Ranteng kgotsa 1%, mme boleng jwa thoto e e kgethisiwang e le R100 000, lekgetho le le duedisiwang mo thotong eo e tla nna R1 000 ka ngwaga.
Peotlhwatlhwa ya thoto ke thulaganyo ya go tlhomamisa boleng jwa thoto ka letlha le le rileng. Batlhomamisi ba ba ikemetseng ba porofešenale ba tiro ya bone e leng go netefatsa gore dithoto di bewa tlhwatlhwa sentle le ka tshwanelo, ke bone ba beyang ditlhwatlhwa. Molaotlhomo wa Direiti tsa Thoto o batla tshekatsheko le boikuelo jwa thulaganyo e e tla kgontshang motho mongwe le mongwe yo o nang le thoto go gwetlha peotlhwatlhwa e a dumelang gore e fosagetse.
A Molaotlhomo wa Direiti tsa Thoto o batla gore lefatshe le dikago di kgethisiwe ka bobedi?
Ee. Go ya ka hisetori bommasepala ba bangwe ba ne ba duedisa lekgetho la setsha (lefatshe) fela, fa ba bangwe ba ne ba duedisa lekgetho la lefatshe le dikago ka bobedi. Ka nako nngwe, go ne go dirisiwa direiti tse di farologaneng tsa lefatshe go na le tsa dikago. Mongwe wa maikemisetso a botlhokwa a Molaotlhomo ke go batla thulaganyo e e tshwanang ya bosetšhaba ya tekanyetso e e ikaegileng ka ditlhwatlhwa tsa mmaraka, fa go bewa ga direiti le pholesi ya tshwetso ka ga direiti e tlogelelwa dikhansele tsa bommasepala. Go le jalo mo go bommasepala ba bangwe, go kgethisiwa ga lafatshe le dikago ka bobedi ka direiti tse di tshwanang go ka lebisa kwa lekgethong le le oketsegileng, Molaotlhomo ga o letle dikhansele tsa bommasepala go tshegetsa kgotsa go oketsa direiti tse di leng teng. Dikhansele tsa bommasepala di gololosegile go fokotsa makgetho, fa ba eletsa go tshola ditšhelete tsa bone mo direiting bonnyane mo maemong a ga jaanong.
Molaotlhomo wa Direiti tsa Thoto o tla ama jang beng ba thoto?
Molaotlhomo wa Direiti tsa Thoto ga o kitla o ama beng ba thoto ka bonako. Bommasepala ba bantsi ba setse ba duedisa direiti tsa thoto go ya ka dithata tse di neetsweng ke Molaotheo le dipeomolao tsa kgale tsa diporofense. Molaotlhomo ga o fetole ditlhokego tsotlhe tsa lotseno la bommasepala, e bile ga o tlhome direiti tsa thoto. Mmasepala o mongwe le o mongwe o tla tswelela ka go tlhoma le go kokoanya direiti tsa thoto ka seelo se se lekanetseng go kgotsofatsa ditlhokego tsa ona.
Ke ditlhopha dife tsa thoto tse di tla kgethisiwang?
Tshwetso e, e tlogelelwa bommasepala. Molaotheo o letla bommasepala go duedisa lekgetho la mefuta yotlhe ya thoto, mme reiti e setlhopha sengwe le sengwe sa thoto se tla kgethisiwang ka yona e tla nna tshwetso ya selegae ya khansele nngwe le nngwe. Legale, Molaotlhomo o batla gore lekgetho la thoto nngwe le nngwe le dirwe go ya ka pholesi ya direiti tsa selegae, e dirilwe ka ditherisano le setšhaba. Khansele nngwe le nngwe ya mmasepala e tshwanetse go akanyetsa ditshenyegelo le dipoelo tsa dithebolo kgotsa diphokoletso dingwe le dingwe tse e ka bonang di le maleba.
Bommasepala ba tshwanetse go dira eng go tsenya Molaotlhomo wa Direiti tsa Thoto mo tirisong?
Ka Sedimonthole 2000, bommasepala ba kgabaganyo ba ne ba tshwaragnngwa go nna diyuniti tse kgolwane. Se se batla gore tekanyetso le tiragatso ya direiti tsa bommasepala ba ba farologaneng di ruanngwe, mme go dirwe tekanyetso e le nngwe ya mmasepala o mongwe le o mongwe. Se se tla tshwanela ke go dirwa mo sebakeng sa dingwaga tse nne tsa go simolola go dira ga molao o o beilweng.
Molaotlhomo o batla gore dithoto tse di tshwanang di tsewe ka go tshwana. Mo mabakeng a e leng gore tekanyetso ya dithoto ga se tsa sešweng, Molaotlhomo o batla gore bommasepala ba baakanye direkhoto tsa bone tsa tekanyetso. Se se tshwanetse go dirwa mo sebakeng sa dingwaga tse nne tsa go simolola go dira ga molao o o beilweng.
Bommasepala ba tshwanetse go netefatsa gore beng ba ditlhopha tsa matlo ba kwadisitswe le bone ka ntlha ya gore ga ba kitla ba tlhola ba kgona go duedisa setlamo lekgetho.
Bommasepala ba tshwanetse go itlhamela pholesi ya selegae ya direiti ka ditherisano le setšhaba - go latela kgaolo ya bo 4 ya Molao wa Dithulaganyo tsa Bommasepala - pele ba ka duedisa makgetho a thoto.
Molaotlhomo wa Direiti tsa Thoto o tla simolola leng go dira?
Molaotlhomokakangwa wa Direiti tsa Thoto o tshwanetse go tlhagisiwa kwa Palamenteng go sa le gale ka 2003. Fa o ka amogelwa ke Palamente, Molaotlhomo o tla laola direiti tsa thoto go simolola ka ngwaga wa ditšhelete wa dipusoselegae o o simololang ka la 1 Phukwi 2004.
O ka bona kae tshedimosetso e e tletseng ka ga Molaotlhomo wa Direiti tsa Thoto?
Fela fa Molaotlhomo o kwadilwe mo kaseteng gore setšhaba se tshwaele ka one, dikhopi di ka bonwa go tswa kwa Government Printers - Motse Kapa le Tshwane.