Vir Lize was dit asof sy in ’n lugleegte beweeg het. By haar seun se woonstel aangekom, was dit verlate. Lize het op die trap gaan sit en wag en sopnat gereën. Ná ’n lang ruk het sy besluit: Nou klim ek deur ’n venster.
Toe Francois uiteindelik opdaag, was hy dadelik aggressief en kwaad. Lize was skielik sy grootste vyand. Francois was nie homself nie; alles omtrent hom het radikaal verskil van die kind wat sy drie dae tevore daar gelos het. En soos sy reeds met die eerste deurkyk agtergekom het, was sy skootrekenaar weg. Sy het onmiddellik gedink dat hy dit dalk vir dagga verruil het.
“Jy kom saam met my terug Suid-Afrika toe! En geen teëpratery nie,” het sy besluit. Maar eers moes hy sy skootrekenaar gaan kry. Hy het dit vir ’n vriend gegee, het Francois gesê. Dan gaan haal jy dit, was Lize se opdrag.
Francois is saam met sy vriende weg en Lize het intussen begin regmaak vir hul vertrek Suid-Afrika toe. “Ek het elke draad klere gewas, elke skoensool deursoek. Ons moes deur die doeane gaan en ek wou seker wees dat daar nie iewers versteekte dwelms was nie. Ek het die woonstel skoongemaak en in die proses op ’n klomp dagga en daggatoerusting afgekom. Dié het ek in die tuin begrawe. Intussen het sy vriende teruggekom – sonder die rekenaar of Francois. Hy was weg!”
Francois was heeltemal histeries – hy het gehuil en gelag, was deurmekaar en aggressief en het van selfmoord gepraat – in so ’n mate dat ek sy belt afgevat en in my handsak gesit het. Hy het by ’n winkel ingestorm en ’n bier gegryp, toe vervaard die pad oorgesteek en by ’n oop treinwa ingespring.
“Die nag voor ons vertrek was ’n nagmerrie. Alles wat ek ingepak het, het hy weer uitgepak (natuurlik op soek na dagga). Met die geld wat ek met my vorige besoek vir hom vir reis en kos gelos het, het hy ’n paar skoene van R5 000 gekoop. Elke vyf minute wou hy hierdie skoene in die straat gaan sit vir iemand wat dit ‘nodig’ het.”
“Toe ek weg is om my rekenaar te gaan haal, het ek ’n bietjie in ’n coffee shop gaan rus, en daar ’n daggajoint verniet gekry. Ek het ‘geweet’ ek gaan die wêreld red, en dat al die mense besig was om in te stroom om my te sien. Daar was nog treinritte, ’n busrit waarin ek my selfoon aan die bestuurder gegee het, openbarings . . .
Die tog terug na Suid-Afrika was ’n angswekkende ervaring wat hulle albei liewer sou wou vergeet. Lize se groot vrees was dat die lugrederye nie vir Francois in sy psigotiese toestand op die vliegtuig sou toelaat nie.
Hy het ingestorm by lughawewinkels en getier omdat sy nie vir hom dinge wou koop nie. Hy het al hul handbagasie op die roltrap uitgepak op soek na dagga.
Hy het gedreig om die vliegtuig en die lughawe op te blaas – nie ’n dreigement wat lughawepersoneel ooit ligtelik opneem nie. Op Schiphol in Amsterdam het veiligheidsbeamptes gehelp om hom by die mediese sentrum te kry waar hy ’n kalmeermiddel toegedien is.
“Die lig is deur hulpvaardige, simpatieke mense ingelaat. Daar was die wonderlikste lugwaardin wat net oorgeneem het. Sy het ons agter laat sit en die hele ry vir ons oopgelaat. En sy het Francois help hanteer. Ek het nog nooit so baie en aanmekaar gebid soos in dié tyd nie.
Terug by die huis is Francois na sy pa toe, waar hy rustig en in beheer voorgekom het. Hy het almal ’n rat voor die oë gedraai.
“Ek het hom by The Gap ingekry, waar hulle hom na die Sandton Medi- Clinic verwys het sodat die geestesversteurings wat deur die dwelms veroorsaak is, behandel kon word.”
Nadat hy deur ’n heeltemal ongekwalifiseerde mens behandel is, het Lize hom weer eens by ’n psigiater uitgekry. Sy beskryf die toestand van sy brein as “ ’n haelstorm in ’n wingerd, blare net waar jy kyk”.
twee keer per week vir dagga sou monitor en dat hy geweet het hy word die hele tyd dopgehou. Hy moes ook klokslag elke dag sy medikasie drink, wat ’n teenpsigosemiddel ingesluit het.
Ongelukkig is Francois met die hulp van ’n apteker (en nie sy eie psigiater nie) op hierdie kritieke tyd van sy herstelproses van die medikasie afgehaal. Sy geestestoestand was nog baie broos.
“Ek het nog altyd ’n goeie verhouding met my kinders gehad,” sê Lize. “Maar ek weet ook dat ek Francois se ma is en nie sy beste maat nie. Ek moes doen wat reg is, al was dit vir my hoe swaar. Dit is baie hartseer dat ek nie die ondersteuning gekry het waarop ek gehoop het nie. Ek wou die kind met die laggende oë, filosofiese denke, vurige aard en lus vir nuwe avonture weer terughê. Dit was by my ’n totale obsessie om Francois weer te kry waar hy was.”
Terwyl ek met Lize en Francois gesels, is ek bewus van ’n besondere band tussen ma en seun. Die sagtheid vir mekaar, die geloof dat alles weer goed sál word, maar ook in onbewaakte oomblikke, die vrees vir die toekoms wat in ’n gebaar, ’n stemtoon insluip.
Vir hulle was hierdie gesprek ook deel van die helingsproses. Dit was die eerste keer, sê Lize later, dat hulle so openlik in mekaar se teenwoordigheid oor hul gevoelens van die afgelope paar maande kon praat.
Ek weet dit is die mees selfsugtigste daad wat enigiemand kan doen maar ek is in hel . . . asseblief probeer verstaan. Ek was/is ongelooflik lief vir julle. Ek kan net nie meer so aangaan nie . . . Daar is erger dinge as die dood . . . Ek’s regtig lief vir julle.
As jy vermoed jou kind gebruik dwelms, moenie toelaat dat jy met mooipraatjies en slim verduidelikings om die bos gelei word nie. Dring deur tot die kern van die probleem.
Laat jou kind jou maar verwyt en beskuldig van ’n gebrek aan vertroue in hom. Dis nie ’n gewildheidskompetisie nie. As jy moet ingryp, gryp in en laat jou deur niks en niemand van stryk bring nie. Die verenigde front wat ouers in hierdie stryd vorm, kan dalk jou kind se enigste redding wees.
Wees op jou hoede as jou kind jou gereeld vir R300 vra – vir brandstof, ’n ete, wat ook al. Dis wat ’n gram kokaïen kos. Só het Lize byvoorbeeld onwetend vir haar dogter se verslawing betaal.
Dagga is om elke hoek en draai beskikbaar. Almal dink dit is ’n onskuldige dwelm. Maar elke kind is ’n moontlike dwelmslaaf, elke mens in jou omgewing ’n moontlike handelaar, selfs jou tuinier of die kind met wie jou spruit al van kleuterskool af bevriend is.
Die heel laaste ding waaroor jy moet praat met iemand wat ’n psigotiese episode beleef, is godsdienstige of geestelike sake. Hulle glo reeds dat hulle buitengewone magte het en hierdie gesprekke versterk dit.