Die geskiedenis van die Forte in Pretoria – Fort Klapperkop – Afrikanergeskiedenis
Die geskiedenis van die Forte in Pretoria – Fort Klapperkop
Deur Anton C van Vollenhoven
Agtergrond tot die oprigting van die forte
Kort voor die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) het die regering van die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) besluit om Pretoria te fortifiseer ten einde dit te beveilig. Die vernaamste rede vir die fortifisering van Pretoria was die Jameson-inval oor die ou- en nuwejaar van 1895 en 1896. In die trommel van een van die invallers, kaptein Robert White, is 'n spioenasiekaart van Pretoria gevind. Hierdie gebeurtenis, asook die daarmee gepaardgaande onrus onder die uitlanders aan die Rand, het die regering laat besef dat oorlog onafwendbaar was.
'n Verdedigingsplan is deur 'n voormalige Franse artillerie-offisier en militêre ingenieur, Leon Grunberg, opgestel. Hy het agt strategiese plekke om Pretoria geïdentifiseer en voorgestel dat gepantserde draaibare koepeltorings, wat van grofgeskut voorsien is, daar opgerig moet word. Die agt posisies wat hy in gedagte gehad het was Klapperkop, Schanskop, Kwaggaspoort, Daspoortrand (wes), Magaliseberg-wes (moontlik by Hornsnek of Hartbeeshoek), Wonderboompoort, Derdepoort en Strubenkop. Hierdeur sou Pretoria in 'n feitlik oninneembare vestingstad omskep word.
Omdat sy plan nie genoegsame skuiling en huisvesting aan 'n groot hoeveelheid soldate kon verleen nie, is dit verwerp en alternatiewelik is die plan van twee Duitse ingenieurs, Otto Albert Adolph von Dewitz en Heinrich C Werner, om die forte te bou, aanvaar. Daar is besluit om op elkeen van die genoemde plekke 'n fort te bou en 'n boukommissie, onder voorsitterskap van kommandant-generaal Piet Joubert, is op die been gebring om die werksaamhede te bestuur.
Vanweë 'n geldtekort is slegs vier forte voltooi en die kommissie is in 1899 ontbind. Die forte wat voltooi is, is dié by Klapperkop, Schanskop, Daspoortrand en Wonderboompoort. 'n Fort is ook in Johannesburg gebou, asook twee wapenmagasyne, die Sentrale Rooi- en Groenmagasyn, in Pretoria.
Fort Klapperkop is die derde fort wat deur die Duitse firma opgerig is. Dit het 50 000 pond gekos en is op 18 Januarie 1898 voltooi. Die bevelvoerder van die fort was adjudant ASD Erasmus. Die fort is deur 'n grag omring en het 'n valbrug aan die voorkant daarvan gehad. Die grag het nooit enige water bevat nie, aangesien die skalieklip waaruit dit gekap is te poreus is om water te hou. Nietemin het dit 'n bykomende verdedigingsmeganisme vir die fort uitgemaak.
Verskeie grofgeskud is as bewapening in die forte geplaas, maar nie een van die forte is ooit ten volle bewapen nie. Die bekende 155mm Creusot-kanon ("Long Tom") is spesifiek vir die forte aangekoop en alhoewel elkeen van die forte in 'n stadium met 'n Long Tom bewapen was, is hierdie kanonne mettertyd onttrek.
Soos by die ander forte, het 'n paraffienenjin krag by Fort Klapperkop opgewek en weerligafleiers is opgerig. Heliografiese en oorhoofse telegraaftoerusting is hier geïnstalleer. Die fort het oor 'n telefoon beskik. 'n Waterreservoir, wat water uit die Fonteinedal ontvang het, is onder die proviandvertrek gebou.
Rol van die forte tydens die oorlog
Die ontwapening van die forte het begin nog voordat dit volledig beman en bewapen kon word. Fort Klapperkop is op 3 Junie met liddiet bestook. Op 4 Junie 1900 het gevegte rondom Pretoria uitgebreek. Die Britte, vanweë spioenasiebedrywighede voor die oorlog, was bewus van die forte. Kanonskote is op Fort Klapperkop en Fort Schanskop afgevuur en die staaldeur van laasgenoemde fort is getref. Omdat die forte ontwapen was, is die skote nie beantwoord nie. Op 5 Junie 1900 het Pretoria onvoorwaardelik oorgegee en die Britse magte, onder bevel van lord FS Roberts het die hoofstad beset.
Die forte is nou deur Britse soldate beset. Fort Daspoortrand in om 10:00 op 5 Junie deur die 2de Kavalleriebrigade beset. Die bevelvoerder van die fort was kaptein HW Margesson. Twee kompanjies infanterie het Fort Wonderboompoort op 7 Junie beset. Die bevelvoerder van die fort was kaptein C Blackburn. Infanterie- en artilleriesoldate het Fort Schanskop ook beset. Tydens die restourasie van Fort Klapperkop is die regimenstwapen van die Royal Scots Fusiliers in die officierenvertrek gevind. Dit was in die pleister van een van die mure ingekrap en suggereer dat hierdie eenheid Fort Klapperkop beset het.
Die water- en elektrisiteitstelsels asook die telefone van die forte is herstel waar nodig. Die forte is ook bewapen. As verdere versterking is sand- en graansakke, sowel as sinkborswerings met skietgate daarin op die grondwalle van die forte aangebring.
Ten einde die hoofstad verder te beveilig, het die Britte 'n netwerk van blokhuise rondom Pretoria opgerig en die forte hierby ingeskakel. Die Boere het egter nie probeer om die hoofstad weer in te neem nie, sodat die forte geen verdere aksie tydens die oorlog beleef het nie.
Die forte na die oorlog
Onder Britse bewind was die forte kroonbesit gewees. Fort Wonderboompoort is op 7 Junie 1904 vir openbare doeleindes voorbehou, wat beteken het dat dit nie meer in militêre besit was nie. In Januarie 1905 was daar planne om hierdie fort en Fort Daspoortrand in gevangenisse te omskep, maar 'n inspeksie by laasgenoemde fort het getoon dat al die vensters gebreek was, dat sommige van die deure en vensterrame verwyder was en dat die pad in 'n swak toestand was. Die planne is toe laat vaar. Fort Klapperkop en Fort Schanskop is vir militêre doeleindes behou. Die militêre aansprake op Fort Daspoortrand het teen 1913 nie meer bestaan nie.
In 1913 is ou ammunisie in Fort Klapperkop gevind en vernietig. In 1922 is hierdie fort en Fort Schanskop aan die Suid-Afrikaanse Weermag oorgedra. Tot 1929 is die twee forte slegs vir sein- en waarnemingsdoeleindes gebruik. In 1932 is 'n bronsplaat deur die Historiese Monumentekommissie by Fort Schanskop aangebring. Fort Schanskop en Fort Klapperkop is op 8 Julie 1938 tot nasionale gedenkwaardighede verklaar. Tydens die Tweede Wêreldoorlog (1939-1945) is die twee forte as ammunisie-opslagplekke gebruik. Daar word beweer dat die dakke van die ander twee forte in hierdie tyd met plofstof vernietig is om te verhoed dat anti-regeringsmagte dit kan benut om die regering omver te werp. Hierdie bewering kan tot dusver nie gestaaf word nie.
In 1954 is Fort Wonderboompoort deur die staat aan die Stadsraad van Pretoria geskenk. Gedurende 1962 is daar besluit om Fort Klapperkop te restoureer en as 'n militêre museum in te rig.
Die militêre museum op Fort Klapperkop is op 23 Mei 1966 geopen. Ongelukkig is hierdie restourasie nie histories korrek gedoen nie en daar is moontlik meer kwaad as goed gedoen. Fort Schanskop is in 1978 deur die Suid-Afrikaanse Weermag gerestoureer en as museum ingerig. Dieselfde probleem as ten opsigte van Fort Klapperkop word hier ondervind.
Fort Wonderboompoort en Fort Daspoortrand is vandag ruïnes. Die dakke van die twee forte is vernietig en die mure toon tekens van verval. Grond in die vertrekke van Fort Wonderboompoort is in 1986 opgeruim. Die fort is in 1987 tot 'n nasionale gedenkwaardigheid verklaar. Vandag word dit as deel van die Wonderboom-natuurreservaat deur die Stad Tshwane bestuur. Dit word ook deur die Stadsraad se Afdeling Museums benut en netjies gehou.
Fort Daspoortrand is op provinsiale grond net buite die munisipale grense van die Stad geleë. Hierdie unieke meesterwerk word nie behoorlik bestuur nie en word gevolglik dikwels deur vandale beskadig.
Die Suid-Afrikaanse Weermag het die twee militêre museums in 1993 gesluit. In 1994 het die Stadsraad van Pretoria dit in besit geneem. Fort Schanskop is intussen aan die beheerraad van die Voortrekkermonument oorgedra. Dit is weer as 'n museum oopgestel, maar is nie gerestoureer nie.
Fort Klapperkop word deur die Stad Tshwane bestuur. Die fort is histories korrek gerestoureer en as museum ingerig.