Kannemeyer: onvergelyklike leermeester en gulhartige mentor - LitNet
Amanda Botha 2012-01-04
Die bydrae van dr John Kannemeyer (1939-2011) tot die Afrikaanse letterkunde kan kwalik oorskat word. Inteendeel, sy bydrae bly steeds die belangrikste verwysingsbron vir enige literatuur navorser. Ek wil graag aan hom hulde bring as onvergelyklik leermeester en gulhartige mentor.
My pad met John loop terug na die sestigerjare toe hy assistent van DJ Opperman in die Department Afrikaans-Nederlands op Stellenbosch was, maar my eintlik kennis van hom kom in latere jare toe hy met navorsing vir die biografie oor C Louis Leipoldt begin het. Ek kon in hierdie tyd enkele brokkies inligting met hom deel oor die verhouding tussen Leipoldt en die Van Zijl-familie wat ek eerstehands van oud-regter Helm van Zijl verneem het. Maar wat belangrik was, was my kennismaking hier met John se werksmetode as navorser. Alles word haarfyn beplan en as hy met sy navorsing begin, is daar reeds 'n grondplan en stuur hy af op inligting wat hy weet outentiek sou wees, maar veral ook om ingestel te wees vir die onverwagte – die verrassing.
Hy het my vertel dat sy "onderwerp" – die persoon van sy biografie – in die tyd wat hy navorsing doen en skryf, hy 'n intens persoonlike verhouding met die persoon ontwikkel. Hy sal foto's van die persoon in sy huis en studeerkamer he en hy sal, as dit beskikbaar is, oor-en-oor na stemopnames luister en gereeld na video-opnames kyk. Hy leer die persoon van binne na buite ken en is bedag op enige mannerismes van die persoon.
Die ko-ordinering van die inligting is opsigself 'n wetenskaplike bydrae. Hy sal volgens onderwerpe, wat hy weer onderverdeel, eers kennis maak met die volle spektrum van beskikbare inligting. Hiervolgens sal hy aantekeninge maak van dinge wat hy meen hy verder sou kon navors of waaroor hy 'n bepaalde teorie kon bou. Dan word die alles fyn geliasseer en word alles volgens 'n bepaalde navorsingsplan aangeteken.
Bandopnames van onderhoude sou hy self transkribeer en weer kontrolleer. Weersprekings is aangeteken en ondersoek en eers as hy hom van die feite vergewis het, sou hy besluit of dit in sy patroon pas. Anders verwerp hy dit inligting.
Wat fassinerend was, was John se werksmetode met die transkribering van veral Opperman se Joernaal van Jorik en ook sy onvermoeide werk om die versamelde werk van Leipoldt, Uys Krige en later Eugene Marais saam te stel. Die samestelling van die versamelde werk van Leipoldt, wat saam met die biografie verskyn het, is steeds die model redigering waar Kannemeyer die eerste keer as edisiewetenskaplike te werk sou gaan. Dit was eers jare later dat ander navorsers hierdie patroon sou volg.
In 2007 het John vir my en Wuim van Zyl genooi om aan te sluit by sy BA Honneurs-klas om ons te betrek by die transikering en redigering van die briewe van Peter Blum. Ons klas van drie ure elke Vrydag vir die duur van die derde kwartaal was 'n onvergeetlike ervaring. Ons kon, saam met sy vyf ander studente, letterlik aan sy voete sit. Hier het ek besef hoe geseend enige student kan wees wat klas by Kannemeyer loop. Hy is in die woorde van Hennie Aucamp "die ware leermeester" en onbaatsugtig en gulhartig deel hy sy kennis mee.
Ons klas het begin met 'n uur-lange lesing oor die edisiewetenskap en die toepassing daarvan en daarby 'n oorsig oor hoe met versamelde werk, hetsy poesie of prosa, in Afrikaans omgegaan is. So tussen deur was daar wonderlike stories oor die vroee literatuur, maar veral kostelike anekdotes oor skrywers en literatore. Ek het dikwels gewonder of die jonger studente ooit die waarde van hierdie onderrig ten volle kan waardeer. In Kannemeyer se klas kon hy in 'n enkele lesing 'n oorsig oor die Afrikaanse literatuur aanbied wat 'n geheelbeeld bied wat ure se lees jou nie kan gee nie.
Kannemeyer se klasse was 'n vrolike affere. Daar was allerlei grappies en soms so 'n stouterige geterg, maar grense het hy geken. Een van dioe kostelikhede van ons navorsing oor Blum was die verhouding tussen Blum en die digter Ina Rousseau. Voor ons was al die briewe wat Blum aan haar geskryf het. Ons eerste taak was om hierdie briewe deur te werk – alles sou inderdaad nie gepubliseer kon word nie – dit was net te veel. Ons taak was om 'n seleksie te maak. Redelik skokkende en pertinente verwysings oor die Blum-Rousseau liefdesverhouding was hierin te lees.
Met die terugrapportering het John ons met so 'n ondeunde blik laat vertel wat kan en wat kan nie. Nogal oomblikke van verleentheid, maar net toe dit oorboord wou gaan, kondig hy aan:"Nee, om fatsdoenlike redes", kan alles nie ingesluit word nie. Hy het reeds 'n netjies keuring gemaak wat ons, as sy studente, moes goedkeur.
Wat die studie rondom die Blum-briewe veral boeiend gemaak het, was die annotasies wat as voetnoot gebruik is. Dit was opwindend om John hier te sien. Sy uitgebreide kennis, sy onbaatsugtige deel van inligting en sy fyn, wetenskaplike leiding was 'n belewenis. Baie plesier het ons gehad aan al die komielike en soms heel gemene byname wat Blum vir ander gehad het. Dit was kos vir John, want die wat hom ken en ook al sy baie literere toere meegemaak het, sal weet hoe hy hom kan verkneukel in sulke stoutighede.
Daar was net een keer toe ek darem vir John so effens ore kon aansit het, dalk juis omdat ek die ondersteuning kon wen van die vrouestudente. John had dit oor digteresse. Dit bly by hom "die vroulike van digter" om hom aan te haal.
"Nee," se ek, "het het Ina Rousseau geken en ander soos Sheila Cussons en hulle was beslis nie digteresse nie, maar digters." John kap weer tee, maar uitreindelik kry ons dit reg om al die verwysings in die Blum-bundel van die woord "digteres" te ontneem. Dalk was die hoofrede dat ek hom kon oortuig dat Cussons was mening was dat die woord "digteres" in Afrikaans van chauvinisme getuig en die doel het om die vrou, as digter, as mindere te sien.
Heel dikwels het ek en Wuim van Zyl na die kla by John gaan koffie drink. Dit was altyd besonders – die lekker koffie wat John kon bedien met altyd hoenderpasteitjie en melktert. Dan het John hoofsaaklik oor sy persoonlike ergenis en frustrasies met uitgewers gesels. Wat in hierdie gesprekke gese is, bly maar liewer tussen die vier mure van John se Agape-tuiste. Wat altyd interessant - en plesierig - was, was John se staaltjies oor skrywers en literatore. Hy kon dit by die dosyn uitryg.
Met navorsingswerk wat ek rondom Sheila Cussons se lewe en werk doen, kon ek altyd by John kers opsteek. Hy was altyd mildelik in sy leiding, gul met inligting en wenke en altyd bemoedigend. My laaste gesprek met hom, het hy steeds waardevolle wenke gegee, maar veral bemoediging. Ek het hierby ruim gebaat, maar voel reeds die gemis dat hy nie daar is om my einduit te lei soos hy onderneem het nie.
Vir my is John Kannemeyer as leermeester en mentor enig in sy soort – ruimhartig, onbaatsugtig en inspirerend in wat hy deur sy onmeetlike groot liefde vir die Afrikaanse letterkunde deur gegee het. Hy was 'n man van onberekenbare waarde.