Petrus Johannes Nienaber is as derde seun van die Nienaber-gesin gebore. Twee van sy broers, C.J.M. en G.S., was ook letterkundiges. Sy pa, ook P.J. Nienaber, was 'n saggeaarde man wat sy kinders altyd met die woorde "Lekker leer, my kind" aangemoedig het wanneer hy hulle by die skool afgelaai het. In teenstelling met sy pa was sy ma ('n nooi J.P. van der Berg) streng en het geen streke van die kinders geduld nie. Sy het hulle getugtig met die woorde dat sy hulle nie vir die verderf grootmaak nie. Petrus was een van vyf kinders — Hansie, Gawie, Petrus, Stoffel en 'n suster, Louisa. Gawie was die oudste en Petrus moes sy voorbeeld volg. Saans ná ete het die seuns afgedek en die Bybel in sy fluweelsakkie vir die huisgodsdiens nadergebring. Elke seun moes onthou wat voorgelees is. Nadat klein Petrus een sin uitgesonder het, het hy sy vingers in sy ore gedruk sodat hy nie ander aanloklike sinne kon hoor nie. Maar Gawie was die oudste en het eerste geantwoord, dikwels dieselfde sin as Petrus s'n. Hy het grootgeword op die plaas Erfdraai aan die Modderrivier naby Perdeberg in die distrik Boshof. Vir hom was Boshof daar ver na die noorde die einde van die wêreld. Eers op 18 het hy met 'n groter wêreld kennisgemaak toe hy as student Bloemfontein toe gegaan het.
Tot op ses het hy sy dae as skaapwagter in die veld deurgebring. Toe hy sewe was, het hy na 'n privaat skooltjie gegaan en daarna na 'n skool op Koedoesrand, waar hy by meester J.P. Jacobs die liefde vir die Afrikaanse letterkunde geleer het. Aanvanklik het hy swak gevorder op skool; hy het moeilik leer lees en gesukkel met somme maak. Maar geskiedenis was vir hom baie interessant. Mnr. Jacobs het in sy later skooljare by Petrus, benewens 'n onversadigbare leeslus, ook 'n liefde vir die letterkunde aangewakker. In dié jare het hy elke beskikbare boek gelees — alles wat tot 1925 in Afrikaans verskyn het. Sy broer Gawie het gereeld vir hom boeke van die universiteit af gebring om te lees. Hy het begin skryf en sy eerste verhaal het in Huis en Haard verskyn; daarna het verhale in Die Huisgenoot gevolg. Van mnr. Jacobs het die jong Nienaber Ampie as prys vir 'n opstel ontvang. Sy eerste boek, Op die plaas van (C.M. van den Heever), het hy gekoop met vyf sjielings wat hy present gekry het. Al sy spaargeld is aan boeke bestee.
Sy bekende versameldrang het reeds as seun begin posvat. Elke Vrydag het sy pa Die Landbouweekblad gekry. Petrus het dan dadelik Die Huisgesin, 'n byvoegsel by Die Landbouweekblad, opgeraap en gelees. Al dié eksemplare het hy bewaar en vandag is die volledige stel in die Nienaber-versameling. Vir sy middelbare onderwys is hy Boshof toe. Hy het later vertel: "In st. 6 op Boshof het ek gevrees ek sal die paal aan die end van die jaar nie haal nie. My broer Gawie, toe lektor aan die Natalse Universiteitskollege, het vir my geskryf: 'Doen maar net jou bes, broer. As 'n mens jou plig gedoen het, hoef jy nie ongelukkig te voel as jy jou ideaal nie bereik nie. Wat jy doen, doen dit góéd. 'n Engelse digter het gesê: "If a cobler I am, a good cobler be." Die nederigste werk is nie belangrik nie, maar wel hoé jy dit verrig.'
Petrus Nienaber het in 1930 aan die Grey-universiteitskollege (GUK, later die Universiteit van die Vrystaat) in Bloemfontein as student in die klassieke tale ingeskryf. In 1932 het hy die graad B.A. met Latyn en Nederlands as hoofvakke behaal en Grieks en Hebreeus op tweedejaarsvlak geslaag. Hy wou predikant word en het die primêre toelatingseksamen vir die Stellenbosse Kweekskool afgelê, maar is intussen deur prof. C.M. van den Heever oorreed om die kursus vir die graad M.A. in Afrikaans te volg. In 1933, die jaar dat die Bybel in Afrikaans verskyn het, skryf Nienaber onder prof. D.F. Malherbe sy M.A.-verhandeling, Die geskiedenis van die Afrikaanse Bybelvertaling, wat later gepubliseer is. Daarin maak hy die belangrike stelling dat die Afrikaanse Taalbeweging teen die agtergrond van die Bybelvertaling beskou moet word, wat dus beteken dat die Eerste Taalbeweging 'n uitvloeisel was van die behoefte om die Bybel in Afrikaans te vertaal. Hy behaal die graad M.A. aan die einde van dié jaar met onderskeiding.
Die herinneringe aan die Universiteitskollege wat prof. Nienaber die langste bygebly het, het hy later gesê, is dié van sy aankoms in Bloemfontein. Hy kon nie 'n huurmotor bekostig nie en het voor die stasie 'n seuntjie met 'n kaskarretjie gevra om sy kis op te laai en tot by die universiteit te trek. Daarvoor het hy hom 'n tiekie betaal. Voor die koshuis Abraham Fischer het die senior studente uitgestorm en by aanskoue van sy sakkie toebroodjies geskree: "Hier kom Padkos ..." Hulle het ook gesê dat hy seker vrekarm moes wees as hy nie eens 'n huurmotor kon bekostig nie. Die volgende dag is hy na die registrateur toe, want hy het £10 gekort om sy studies te betaal; die beurs was net voldoende om sy losiesgeld van £50 te betaal. Maar die registrateur was ongenaakbaar en het gesê Petrus kom "swenk" net voor hom (sy pa het die vorige dag vir hom 'n nuwe hoed op skuld gekoop) en dat hy nie geld het om aan hom te leen nie. Nienaber is toe na dr. S.H. Pellissier, wat hom die £10 teen vyf persent rente geleen het. Dr. Pellissier het hom dit kwytgeskeld nadat hy sy graad behaal het, want sy uitstekende prestasies was vir hom genoeg beloning. Hy is GUK toe met die vaste voorneme dat hy die drie jaar wat hy daar sou deurbring, die beste sou benut. Op skool het hy reeds bewys dat hy hardwerkend was en aan die GUK het hy "begin met 'n ywer en entoesiasme wat sy hele kollege tot eer gestrek het", volgens die Grey-universiteitskollegeblad.
"As een van die skrywendes voor hom die kop op die arm stut, is dit: "Juffrou, is die kop dan so swaar? Hoeveel weeg die kop, juffrou — vyf pond, tien pond, vyftien pond?" Soms het dit net gebeur dat ons senior dosent ons moes waarsku oor 'n komende eksamen, of ons betig oor toetspunte, ons tanende ywer of iets dergeliks. Dan word medelydend gesê: "Toe maar, juffroutjie, dink net daaraan: as u oor 'n paar jaar klas toe kom en u klim in u deftige motor, sal u dogtertjie vra waarheen haar mammie ry. U sal kan sê: ek gaan Wits toe om Afrikaans te leer, my kind." By dit alles is hierdie vaderlike figuur met die bril en die hoë voorhoof die waardigheid self. Nooit hoor jy van sy moontlike akademiese of persoonlike probleme nie: jy dra slegs kennis van die deugde van die Akademie en die Hertzogprys. Wat jy wel weet, is dat hulle in die Vrystaat "die heel mooiste Afrikaans praat". Hy sal eerder grappies maak oor die "boyfriends" op die kampus, of die "finishing touches" waarna die dametjies sou kom soek het eerder as kennis. En jy kan hom altyd gaan raadpleeg in sy kantoor, sy hulp en aanmoediging bekom oor die pakke briewe en stapel papier op die deurmekaar lessenaar heen. Ek onthou menige onderhoude wat ek, in CM van den Heever se groot stoel gesete, met hom gevoer het, soos almal hulle klasprobleme of roos-terbotsings met hom bespreek het. Selfs die klompie teenoor wie klas-maats reeds ongeduldig geraak het, is konsekwent met begrip en simpatie reggehelp en hulle kwellinge aangehoor. Dit is dan die persoonlike invloed wat hierdie leermeester op sy stu-dente uitoefen wat hulle die beste onthou. Dit bly waar dat niemand wat in sy klas was, hom sal vergeet nie; dat niemand afsydig kan staan teenoor hom nie — të seer het sy aanbieding die enkeling betrek en die ongenoemde botsing tussen dogma en menslikheid geopenbaar."
Van sy vernaamste werk is die boekstawing van ’n Bibliografie van Afrikaanse boeke en die Bronnegids by die studie van die Afrikaanse taal- en letterkunde, waarvan verskeie dele in beide reekse verskyn.
Die Afrikaanse Bybelvertaling (publikasie van sy M.A.-verhandeling) is ’n uitstekend gedokumenteerde werk oor die gebeurtenisse wat gelei het tot die Bybelvertaling. Hy behandel die vertalings van beide die Eerste en Tweede Bewegings, en gee ook besonderhede van die vertaalmetode en die moeilikhede wat die vertalers ondervind het. Die feite is sorgvuldig gekontroleer deur een van die hoofvertalers, dr. J.D. du Toit (Totius). As biograaf skryf hy verskeie werke oor skrywers en ander bekende figure soos J.D. Kestell, D’Arbez as skrywer, Dr. O’Kulis met sy eselskakebeen, Leipoldt in beeld en woord, Gedenkboek Generaal J.B.M. Hertzog, Dr. S.J. du Toit, die eensame Ismael en Jan Lion Cachet met sy sewe duiwels.
Hy lewer verskeie boeke oor die letterkunde. Sy Amsterdamse dissertasie word gepubliseer as Die Afrikaanse roman-tematologie, maar sy oorsigtelike behandeling van die vernaamste romantemas werp weinig lig op die ontwikkelingsgang van ons letterkunde. Sy vernaamste werk is oor die Eerste Taalbeweging en die beginjare van die Tweede Taalbeweging, oftewel die periodes 1875–1900 en 1902–1915. Enkele van sy werke hieroor is Ons eerste digters, Die opkoms van Afrikaans as kultuurtaal: 'n Oorsig van die geskiedenis van die Afrikaanse Beweging (saam met G.S. Nienaber), Die Genootskap van Regte Afrikaners, Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse taal en letterkunde, Die wonder van Afrikaans, Ons Taalhelde, Dr. Arnoldus Pannevis: vader van die Afrikaanse taal. Eerste sooie is ’n keur uit sy eie artikels oor die vroeë Afrikaanse letterkunde en die taalstryd, wat in verskeie publikasies verskyn het, insluitende Die Brandwag, Tydskrif vir Letterkunde, Die Huisgenoot, Die Ruiter en Die Burger.
Verder skryf hy ook oor bewaringsonderwerpe, insluitende Vrystaatse argitektuur, Pioniershuise van die Vrystaat, Monumente en gedenktekens van die Vrystaat (saam met C.J. le Roux) en Boukunsskatte van die Vrystaat (saam met Karel Schoeman). Hy lewer verder ’n bydrae tot die Toponimie met die samestelling van Suid-Afrikaanse Pleknaamwoordeboek.
Hy skryf en publiseer ook onder verskillende skuilname, wat I.R. van Niekerk, Ryno de Villiers en Jac J. Rousseau insluit. Onder laasgenoemde naam stel hy die reisverhaalbundels Na verre lande en Ons reis om die wêreld saam en hy neem ook bydraes onder sy regte naam hierin op. Onder die naam Ryno B. de Villiers stel hy Ons stad ons tuis saam, ’n boek oor besienswaardighede in Kaapstad, Port Elizabeth, Bloemfontein, Durban, Kimberley, Pietermaritzburg, Vereeniging, Pretoria en Johannesburg. Suid-Afrika ons mooi land en My land, my trots is binnelandse reisverhale, terwyl hy onder hierdie naam ook Bedrywe en ondervindinge publiseer, ’n boek oor verskillende nerings en industrieë. Hy skryf ook romans, onder andere Die gebou teen die bult (onder die skuilnaam I.R. van Niekerk – ’n verhaal oor die Grey Universiteitskollege) en Nag op St. Helena (’n roman waarin hy die ervarings van ’n aantal Boere-krygsgevangenes op St. Helena uitbeeld).
As skrywer, redakteur, medewerker en samesteller is hy verantwoordelik vir meer as vyfhonderd boeke. Dit is veral as samesteller wat hy groot bekendheid verwerf. Hieronder tel die literatuurgeskiedenis Perspektief en Profiel, wat in 1951 sy eerste druk beleef. Digters en digkuns is ’n bloemlesing uit die Afrikaanse poësie wat wyd vir gebruik op veral skole voorgeskryf word. Ander versamelbundels sluit in Afrikaanse ballades, Afrikaanse dierverhale en Afrikaanse natuurpoësie, terwyl Uit ons letterkunde ’n bloemlesing is waarin poësie, prosa en drama vir skoolgebruik saamgebundel word. As hulpmiddel vir verdere studie oor belangrike skrywers stel hy verskeie bundels saam waarin artikels en resensies wat oor skrywers in tydskrifte en koerante verskyn het, byeengebring word. Hierdie bundels sluit in C. Louis Leipoldt: Eensame veelsydige, Totius: digter en profeet, A.G. Visser: Digter en sanger, Eugène Marais: Die groot eensame, Jan Celliers: Ons volksdigter en Langenhoven: Die volkskrywer.
Die hoogste burgerlike toekenning, die Dekorasie vir Voortreflike Diens (goud) word in 1982 deur die Staatspresident aan hom toegeken. In Julie 1984 ontvang hy die hoogste onderskeiding van die Federasie van Afrikaanse Kultuurorganisasies (FAK), naamlik die Erepenning vir Volksdiens, terwyl hy in dieselfde jaar verkies word tot erelid van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.
Thariza Smit skryf ’n biografie oor hom wat in 1985 onder die titel P.J. Nienaber – kurator van ons erfenis gepubliseer word.
Op brandwag vir ons taal: Die geskiedenis en werksaamhede van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns