Ek is bly jy’s weer terug by kommentaar oor al die snert in die wêreld; en met soveel harde woorde. Soos net jy kan.
In hierdie lig gesien, is dit absoluut te verstane dat die taalaanbod vir die meeste gewone lesers skynbaar onverstaanbaar blyk te wees. Die openingsgedig van die nuwe bundel, ironies genoeg getitel: “opsomming”, vat baie van die ars poëtikale spanninge raak wat hierbo uitgewys is:
In Die Transvaler van 4 Januarie 1965 skryf die kritikus Jan Kromhout die volgende oor Breytenbach se eerste twee publikasies: “Die jongste brug tussen Suid-Afrika en Frankryk is nou geslaan deur ’n tot dusver onbekende uitgewekene: Breyten Breytenbach, 25-jarige seun van Bonnievale se wêreld. […] Wie, liewer hoe, is hierdie jong kunstenaar? […] In wat hy bereik het, bemerk ons (hopelik) net so ’n talentvolle verskyning as Peter Blum tien jaar gelede, maar ten opsigte van aard en onderwerp lê sy gedigte myns insiens nader aan Pieter Venter se Die blomblaar is requiem en Jan Rabie se Een-en-twintig. […] Een ding staan vas: ’n Afrikaanse of selfs Suid-Afrikaanse gees adem hierdie bundel nie. Ons is, verstaanbaar, ver verwyder van die osse wat aanstap deur die stowwe, die spruitjie met sy mooi geluidjie of die viooltjies wat in die voorhuis pryk. Die tydgees en tydsverskynsels verplig ons om kennis te neem ook van ander uiterstes. Laat ons Breyten Breytenbach krediet gee vir aanvoorwerk op sý terrein, al moet ons saam met hom aan die “onrafel” gaan van “die frases wat in jou donkerste wese eggo (bl 19).”
As ons hierdie laaste uitspraak neem as ‘n insig uit die vroegste kensketsing van Breytenbach se werk, is dit ‘n belangrike stemvurk van wat weliswaar miskien een van die belangrikste oeuvre-kenmerke is, naamlik die dwingende bemoeienis, selfs amper obsessie, met die abstrakte leser (hier bedoel soos die Nederlander H. van den Berg die term gebruik). Vandat Breytenbach hom in die insetgedig van sy debuutbundel formeel aan die leser voorgestel het, was daar sedertdien ‘n absoluut doelgerigte poging om die leser ‘n deelgenoot van die skrywende subjek en die digproses te maak. Hieruit volg noodwendig dat die abstrakte leser wat deur die teks opgeroep word, gelyk is aan die leserbewussyn wat op die abstrakte niveau deur die teks voorveronderstel word. Die mate waarin die digter kan vlieg (skryf) word grootliks bepaal deur die leser wat kan begryp en interpreteer, soos Louise Viljoen dit ook al vroeër uitgewys het in ‘n artikel oor die rol van die leser. Ook in die na-dood is dit ‘n belangrike tema, soos een van die motto’s voorin die bundel dit dan voorhou:
In die gedig “mondweefsel” (p. 17) word die “leesskrywer” se amper onmoontlike taak presies uitgespel:
Oor hierdie ontvouende tema in Breytenbach se werk kan daar bepaald baie proefskrifte nog geskryf word. Die ou jakkals sorg genadiglik altyd dat hy darem genoeg speeltyd gee vir die kritici en die navorsers – “mens moet darem iets los vir die draadtrekkers van poësie” (p. 173). Dus wy hy byvoorbeeld ‘n hele gedig aan die konsep van laatwerk (p. 128), met ‘n gelyknamige titel as vertrekpunt! In die prosagedig “Die hersfpampoen” lees ons: “’n Man was van plan om vir hom ’n pampoen te koop vir sy verjaardag die sestiende september die tyd was op hom en hy wou nie nalatig wees teenoor sy vriende nie netnou dink hulle hy is dood sonder om te laat weet dat dit te laat is selfs vir laatwerk die kalf is klaar deur die kerk en hy’t nog in die koster se fyntuin gemis ook.” Die ironie (en die navorsingsmoontlikhede) bly nooit uit nie. Kyk hoe mooi eindig hierdie gedig oor laatwerk, en eindig dit nié:
“Hoekom het Breytenbach nog nie die Nobelprys vir Letterkunde gewen nie?” vra Rustum Kozain in ’n resensie (in Die Burger, 7 Maart 2011). Weliswaar het die Letterkundekommissie van die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns in 2012 vir Breyten Breytenbach voorgedra as kandidaat vir die Nobelprys vir letterkunde, maar helaas sonder sukses. In “naak in Benarés” (uit Vyf-en-veertig skemeraandsange uit die eenbeendanser se werkruimte) skryf Breytenbach met ‘n grynslag en selfspot oor die moontlike ontvangs eendag van die Nobelprys vir letterkunde. Hy relativeer in die gedig die belangrikheid van literêre pryse (hier te lande het hy hom ook al daaroor uitgespreek).
‘n Mens sou veel kon sê oor die baie goeie redes waarom hierdie kunstenaar inderdaad van wêreldgehalte is, maar dit hoef nie uitgespel te word nie. Sy ontsagwekkende oeuvre, die wydheid van sy vertalings, maar ook sy statuur in die wêreldletterkunde, spreek vanself. Maar mag die klokhelder stem van hierdie jongste, klein en weerlose taaltjie dalk in hierdie gevaarlike tye waarin ons leef, opklink, die outentieke stem van ‘n digterseun van Bonnievale se kontrei.