Etiese besluitneming hoef nie ŉ turksvy in die werksplek te wees(Foto: iStock) Deur Marinda Schutte “Die tipe mens wat jy is, word weerspieël in jou besigheid. As jy jou onderneming wil verbeter, verbeter eers jouself.” – Idowu Koyenikan Om op enige vlak sake te doen in Suid-Afrika, is nie so maklik nie. Gerugte van bedrog, omkopery, baantjies-vir-boeties en ander wanpraktyke hou programme soos Carte Blanche vir jare besig. Daar word dikwels gelate aanvaar of in die begroting voorsiening gemaak dat ŉ paar duisend rand ekstra onder die tafel deur die prys is wat vir ŉ goeie kontrak of besigheidsgeleentheid betaal word. Winsbejag is ŉ groot prioriteit (ook tereg so as ŉ besigheid wil voortbestaan), maar dit is dikwels ten koste van die geestelike en fisieke welstand van werkers. Wêreldwyd word gesien dat die verbruiker se verwagtinge van ondernemings wat hulle ondersteun, nie meer net tot ekonomiese waardes beperk is nie. Etiese waardes speel net so ŉ belangrike rol – dit is selfs ŉ module in die besigheidstudie-kurrikulum in Suid-Afrikaanse skole. Etiese besluitneming in besighede staan dus sentraal as ŉ besigheid se langtermyn-voortbestaan bereken word. Etiek is ŉ stel reëls, waardes en beginsels vir aanvaarbare gedrag in die samelewing. Besigheidsetiek behels ŉ beleid en voorskrif oor optrede binne die beroepsterrein ten opsigte van potensieel-kontroversiële sake, soos korporatiewe beheer, diskriminasie, bedrog, omkopery en sosiale verantwoordelikheid. Daar is sekere van hierdie sake wat deur die wet gereguleer word, maar by verskeie punte is daar ŉ baie wye interpretasie moontlik. Dit is dan wanneer die integriteit en etiek van die betrokke besigheid ter sprake kom. Etiek en professionaliteit word dikwels met mekaar verbind. Daar is sekere professies, soos die mediese en para-mediese of regsprofessies wat streng etiese en professionele kodes en gedrag vereis. ŉ Mens moet egter onderskei tussen etiek en professionaliteit. Etiek is om oor die algemeen te doen wat reg is, terwyl professionaliteit verwys na ŉ sekere optrede wat van ŉ spesifieke beroep of pos vereis word. Etiese gedrag is om die regte ding te doen, maar wie bepaal wat reg en verkeerd is? Die land se wette bepaal wat onwettige gedrag is, maar onderskeiding tussen reg en verkeerd in ŉ baie groot grys area, hang van elke individu af. Dit is wenslik dat elke onderneming, behalwe vir algemene gedragsreëls vir professionele optrede, ook ŉ etiese kode in plek het wat die maatskappy, kollegas, werknemers en kliënte kan beskerm. Daar is twaalf etiese beginsels wat ŉ goeie riglyn vir ondernemings is om hulle beleid en optrede te meet en te reguleer. Dit vereis bewustelike leierskap en ŉ vertrouensverhouding tussen die leier en sy werkers om seker te maak dat die etiese kode konsekwent toegepas word. Jy moet jouself en ander verantwoordbaar hou vir hulle optrede. Dit vereis toewyding aan hierdie etiese beginsels en om seker te maak ander volg ook hierdie riglyne. Iemand met integriteit doen altyd die regte ding, sonder om uitsonderings te maak, en streef daarna om hom- of haarself altyd te verbeter. Integriteit omsluit beginsels soos eerlikheid, betroubaarheid en toerekeningsvatbaarheid. Hierdie is ŉ kritiese komponent vir die etiese optrede binne ŉ besigheid. Elke mens is geregtig op waardigheid, privaatheid, gelykheid, geleenthede en empatie. Eerlikheid in alle situasies en ten opsigte van alle sake is baie belangrik. Halwe waarhede, weglaat van belangrike inligting of oordrywing van sekere sake dien nie ŉ doel nie. Selfs slegte nuus moet eerlik gekommunikeer word, sodat oplossings gevind kan word. Etiese besighede kom elke nasionale of munisipale wet na, of dit gerieflik en sinvol is of nie. Sodra ŉ grys area van uitsonderings geskep word, kan daar nie van werknemers of kliënte verwag word om enige reëls na te kom nie. Jy pluk net ŉ lat vir jouself. Alle werknemers in die onderneming moet sekere verantwoordelikhede hê en dit nakom. Die totale las kan nie op die leierskap gelaai word nie, want dit skep net ŉ laksheid onder die werkers. Sonder om handelsgeheime uit te lap, is dit voordelig dat ŉ besigheid se finansiële en professionele optrede deursigtig is. Met ander woorde, die aandeelhouers, werknemers en kliënte moet weet wat aangaan. Dit skep ŉ vertrouensverhouding. Werknemers, vennote, kliënte en ander persone wat met die besigheid in aanraking kom, moet met menswaardigheid behandel word. Die leiers moet ŉ kultuur binne die onderneming skep waar daar ŉ opregte belangstelling en bekommernis oor mense se welstand is. Almal moet gelyke geleenthede hê en dieselfde behandel word. Niemand se optrede mag ŉ ander persoon binne die werkplek ongemaklik laat voel nie, maak nie saak watter posisie beklee word nie. Lojaliteit kom van twee kante af. Die onderneming se leierskap moet lojaal teenoor die werkers wees om lojaliteit te kan verwag. Dit kan net binne ŉ atmosfeer van vertroue geskep word. Klimaatsverandering, beperkte hulpmiddele en ekosisteme wat onder druk is, is werklikhede wat besighede nie meer kan vermy nie. Omgewingsfaktore kan nie meer geïgnoreer word nie en besighede se uitgangspunt en optrede hieroor word al hoe belangriker vir kliënte. Integriteit en etiese waardes binne elke werkplek is die ideaal, maar daar is wel ŉ paar sake wat baie skade aan ŉ onderneming kan doen as dit nie dadelik gestuit en uitgeroei word nie. Onetiese leiers kan nie net ŉ onaangename werkomgewing skep nie, maar ook probleme met die wet veroorsaak. Kullery met syfers, die aanvaar van omkoopgeld, wanbesteding van die maatskappy se fondse, diskriminasie of seksuele teistering is ŉ aanduiding dat so ŉ leier sy magsposisie misbruik. ŉ Toksiese werkplekkultuur is dikwels die gevolg van onetiese leierskap. Werknemers neem alles waar, maar het nie die vrymoedigheid om daaroor te praat nie en fluitjieblasers sal vanselfsprekend geteiken word. Dit veroorsaak ontevredenheid en wantroue of werkers begin hierdie onetiese gedrag van die leiers navolg. Diskriminasie teen persone op grond van ras, geslag, etniese groep, ouderdom of gestremdheid oortree nie net etiese reëls nie, maar ook ons landswette. Teistering van werknemers – deur leiers of onder mekaar – is ook ŉ saak wat alle etiese grense oortree. Die probleem is dat hierdie dinge dikwels baie subtiel is en werknemers net baie ongemaklik in die werkomgewing is. Dit is egter ŉ saak wat altyd aandag moet geniet, al lyk dit hoe oppervlakkig. Onrealistiese en botsende doelwitte wat aan werknemers gestel word, veroorsaak dat daar onredelike druk uitgeoefen word. Werknemers se fisiese en geestelike gesondheid kan op die lang termyn hieronder ly. Dit kan ook veroorsaak dat werkers hulle tot onetiese optrede wend, net om aan hierdie doelwitte te voldoen. Misbruik van die onderneming se hulpbronne. Die ou grappie van die maatskappy se penne wat gesteel word, is nie so vergesog nie. Dit behels ŉ wye spektrum van onetiese gedrag. Dit geskied ook dikwels sonder dat iemand dit dadelik agterkom, want dit kan lyk of ŉ persoon met sy werk besig is. Intussen is die misbruik van die internet en ander hulpbronne vir privaat gebruik, ŉ groot kopseer vir ondernemings. Dit is ŉ bekende feit dat moderne besighede nie meer net aan rand en sent gemeet word om as suksesvol beskou te word nie. Kliënte en werknemers verwag meer – hulle verwag besighede wat besluite neem wat regverdig is, wat ŉ sosiale verantwoordelikheid teenoor kliënte, werknemers en die omgewing vertoon en wat op ŉ betroubare en deursigtige manier optree. Studies het bewys dat ondernemings waar veral die middelvlakbestuur en gewone werknemers by ŉ etiese kode van optrede binne die besigheid hou, ŉ goeie reputasie opbou. ŉ Besigheid se reputasie is baie belangrik en is met die beskikbaarheid van sosiale media, maklik om te beskadig. Net so kan ŉ onderneming wat ŉ reputasie van etiese optrede opbou, se invloedsfeer geweldig groei. Voordele van so ŉ positiewe reputasie is onder andere: Mense se begrip van etiese optrede en integriteit verskil en dit is soms moeilik om etiese gedrag in die werkplek volhoubaar aan te moedig. Dit is wel moontlik as die volgende maatreëls, soos uiteengesit deur Melodie Veldhuizen in ŉ artikel vir Solidariteit, toegepas word: Die maatskappy moet ŉ stel etiese kodes beskikbaar stel, sodat elke werknemer presies kan weet wat toelaatbaar is en wat nie. Bring dit op soveel maniere as moontlik onder die aandag van die werknemers ─ op die maatskappy se webwerf, in werknemersnuusbriewe, op kennisgewingborde, gereelde e-posse en personeelvergaderings. Hersien gereeld die etiese kode en maak aanpassings indien dit nodig is. Werkgewers en bestuurders moet deurgaans ŉ voorbeeld van etiese gedrag stel, deur die konsekwente toepassing daarvan in hul optrede teenoor werknemers, asook teenoor kliënte. Wanneer nuwe personeel aangestel word, beklemtoon dat etiese gedrag ŉ vereiste is. Beloon etiese gedrag deur byvoorbeeld bonusse en bevordering. Verseker dat die maatskappy se hulpbronbestuur toeganklik is vir werknemers wat onseker is of sekere gedrag eties is en nie net wetlik nie. Moedig werknemers aan om ŉ persoonlike etiese kode op te stel – byvoorbeeld hoe sal hulle, ideaal gesproke, optree in sekere situasies, soos byvoorbeeld seksuele teistering, ŉ aanbod van beloninge wat teen die maatskappy se etiese kode indruis, versoeke deur bestuur om vals inligting in verslae te verskaf of data te misbruik, versoeke om te skerm vir ŉ kollega wat vroeër wil wegglip, en geleenthede om jouself die eer toe te eien vir ŉ kollega se werk. Mense bring ŉ groot deel van hul lewens by die werkplek deur. Wanneer daar binne ŉ omgewing gewerk word wat teen jou beginsels indruis, veroorsaak dit emosionele en fisiese angs en spanning. Etiese optrede binne die werkplek is noodsaaklik om ŉ tevrede werkskorps en jou besigheid se voortbestaan te verseker. Dit is die regte ding om te doen!