Uitgawe 7: Die vrugbare grensgebied - B L O O T S
Die vrugbare grensgebied
In 'n vorige artikel het ek die wilde perd opgesaal om te wil beweer dat liminaliteit dalk die een onderskeidende kenmerk, oftewel gemene deler, van die eietydse Afrikaanse poëtiese landskap is. In vandag se artikel wil ek graag kyk na die betekenis en die implikasies van liminaliteit vir die digkuns vandag.
Om uiteindelik by die betekenis van liminaliteit uit te kom (in soverre hierdie komplekse begrip wel een enkele betekenis het), is dit nodig om eers na enkele ander begrippe in die onlangse kultuur- en literatuurteorie te gaan kyk. Hibriditeit is een so 'n konsep, wat veral deur Mikhail Bakhtin ondersoek en ontwikkel is. Kortliks kom die hibridiese aard van taal daarop neer dat taal nie bloot eenrigting-kommunikasie is soos ons dalk destyds op skool geleer het nie. Eerder as wat dit gaan oor een sender wat bloot 'n boodskap op 'n niksvermoedende ontvanger aflaai, wat maar net die ontvanger se bedoeling uit die boodskap moet aflei, is kommunikasie eintlik gelaai met sosiale betekenisse. Dit beteken dat daar in enige geskrif eintlik 'n rykdom van geskiedkundige en ideologiese betekenisse opgesluit lê, behalwe net die "normale" boodskap. Kom ons illustreer dit aan die hand van die tong-in-die-kies-advertensie waar die vrou met 'n tongklik die man stuur om vir haar 'n snackwich te gaan maak, na sy 'n avontuurlike bakkierit onderneem het. Tradisioneel sou ons bloot kon sê: Die vrou vra die man om vir haar 'n geroosterde broodjie te gaan maak. In werklikheid speel die hele sosiale geskiedenis van geslagsrolle hier mee, en weet ons dat die boodskap eintlik beteken dat die vrou haar posisie binne die verhouding herbeding het. Dit is in 'n neutedop waarop hibriditeit neerkom – dat elke teks of geskrif verskillende tekste of geskrifte met mekaar laat "gesels", hulle as't ware in konfrontasie met mekaar bring, ook hulle relatiwiteit en selfs valshede ontbloot, ons soms ook laat lag.
Die begrip van grense is 'n tweede belangrike een. Grense – en nou praat ons nie net van fisiese grense nie – dui gewoonlik die moontlikheid van oorbrugging aan, en in die letterkunde beteken oorbrugging dikwels 'n oorgang na 'n ander wêreld of 'n ander bestaanswyse. Die kunstenaar is dikwels die een wat hom of haar op 'n grens bevind – hetsy sosiaal, polities of ekonomies.
Grensposisies is egter ook interessant en betekenisvol omdat mag geneig is om swakker te raak aan die buiterande van enige gebied. Dink maar aan 'n koninkryk in die ou dae, voor tegnologie die hele gebied aan mekaar gekoppel het. Die afgeleë grensgebiede was die gebiede wat die mag van die sentrale regering as't ware die minste ervaar het, gewoon omdat die mag letterlik oor die afstand heen verswak het. Mense op die grensgebiede sou teoreties dus minder wetsgehoorsaam kon wees, of, in ander terme, sou dalk meer kreatief kon wees sonder om aan 'n oortreding skuldig te wees. Figuurlik kan ons dus aan grense as posisies van kreatiwiteit dink.
Teoretici soos Van Gennep en Turner het voortgebou op die idee van grense, en vorendag gekom met die konsep van die drumpel oftewel die sogenaamde limen. Die konsep van die limen kom veral uit die antropologie, waar dit in die konteks van oorgangsrites gebruik is. Die jongelinge wat inisiasie ondergaan, is tradisioneel afgesonder van die gemeenskap, en geplaas in 'n ruimte wat radikaal anders is as die alledaagse. Hierdie tusseninposisie word ook figuurlik vertolk as die posisie waar transformasie plaasvind, waar elemente van die oue kan herkombineer om die nuwe te vorm. Die limen is dus as't ware 'n plek of toestand van geboorte en vernuwing. Vanuit hierdie gegewe is die eietydse konsep van liminaliteit gebore: die liminale is 'n figuurlike tussenintoestand waarin verandering, vernuwing en transformasie moontlik is. Dit kan insluit buitestanderskap, immigrant-wees, bannelingskap, of om jouself bloot in 'n nie-tradisionele rol te bevind.
Buitestanderskap was natuurlik die romantiese ideaalbeeld van die digter van veral die Sestigers, wat sterk geïnspireer is deur 'n werk soos Die buitestander deur Camus. So word die digter gesien as die eensame, die afgeslotene op die rand van die samelewing wat as't ware van buite kyk en opteken wat hy sien sonder om regtig betrokke te raak – soos voorgestel in Opperman se bekende gedig oor William Blake. Die konsep van die liminale bring egter wel 'n nuwe inkleding van die sogenaamde buitestander. Eerder as wat die digter as buitestander ontkoppel is van sy/haar samelewing, bring liminaliteit die dimensie van kreatiwiteit en van groei asook die hoop op herintegrasie in 'n gemeenskap oftewel sosiale struktuur. Teenoor die romantiese opvatting van die digter as die eensame, die ontwortelde, gaan liminaliteit uiteindelik oor die sosiale, alhoewel nie noodwendig in die tradisionele sin van die woord nie. Eerder resoneer hibriditeit in hierdie soort siening van buitestanderskap, sodat elke teks beskou word as 'n ruimte waarin sosiale en ideologiese betekenisse opgesluit lê en waarin daar ruimte is vir 'n samespraak van uiteenlopende stemme.
As voorbeeld van 'n gedig waarin liminaliteit opgesluit lê, verwys ek graag na Peter Blum se bekende gedig "Voltaire op Ferney", wat reeds voor die aanbreek van Sestig geskryf is, maar dalk steeds iets te sê het vir eietydse digters:
Al die elemente van 'n goeie lewe
is hier binne die perke van my landgoed;
net die populiere wat gevoelig bewe,
wys aan hoe Tramontaan en Sirokko woed.
Die grond is vrugbaar, sal my en myne voed,
stilte ons brein bemes, terwyl bedrewe
tuiniers die boksbome snoei, en ek ook strewe
om my hawe teen wanorde te behoed.
Wie orden en dink, boer altyd tussen twee ryke,
dus asem ek vry in hierdie grenslandlug
half buite 'n Frankryk, groot in wanpraktyke,
wat op my denke, ek op sy lafheid stuit,
terwyl elke nag Genève, klein en stug,
sy poorte teen my soos teen die duiwel stuit.
Die digter werk hier met die karakter van Voltaire (skrywersnaam van François-Marie Arouet, 1694-1778), die belangrike denker en skrywer van die Verligting. Voltaire se werk is gekenmerk deur 'n kritiese en ironiese ingesteldheid (onder andere oor godsdiens) en hy het bekend geraak as vrydenker wat veral ook sosiale hervorming voorgestaan het. In 1717 is hy opgesluit in die Bastille vanweë sy spot met Louis XIV en hy het vervolgens groot dele van sy lewe in ballingskap deurgebring, onder andere in Engeland, Pruise, Genève en Ferney (laasgenoemde 'n dorp op die grens tussen Frankryk en Switserland, waar hy die laaste twintig jaar van sy lewe deurgebring het).
Die gedig beliggaam dan liminaliteit op meer as een manier: Die karakter is reeds 'n banneling en bevind hom ook fisies in 'n grensgebied. Nietemin is die karakter juis positief oor sy liminale posisie wat hy as een van kreatiwiteit en groei beskou ("Die grond is vrugbaar, sal my en myne voed,/stilte ons brein bemes"). Voorts aanvaar hy die liminale of grensposisie as 'n gegewe vir die persoon wat denkend deur die lewe gaan ("Wie orden en dink, boer altyd tussen twee ryke"), en dit is dan terselfdertyd 'n posisie wat ware vryheid aan die individu kan verleen ("dus asem ek vry in hierdie grenslandlug"). In dit alles spreek die sosiale en ideologiese dimensie ook mee: die leser verneem dat hy hom op die grens tussen Frankryk en Switserland bevind, met die Frankryk van die Bourbons as die simbool van korrupsie ("groot in wanpraktyke") en Genève wat die benouende sfeer van die Calvinisme verteenwoordig. Voltaire is nie deel van een van hierdie wêrelde nie – hy word verwerp deur die Franse kroon vanweë sy sosiale kritiek, en terselfdertyd deur die kerk vanweë sy vrye denke en bevraagtekening. Hier kom die botsing tussen verskillende wêrelde dan ook na vore.
As 'n slotsom kan ons sien dat 'n fisiese en sielkundige grensgebied die boustof van hierdie gedig vorm, en dat die grensposisie terselfdertyd ondersoek word as 'n area van groei en kreatiwiteit. Die denker-skrywer is egter nie 'n wanaangepaste buitestander nie, alhoewel hy hom nie met die magte van die tyd assosieer nie en kritiseer waar hy dit nodig ag. Hy sien homself wel as deel van 'n groter struktuur ("my en myne") wat hy hoop om deur sy intellektuele werk te slyp en verbeter ("en ek ook strewe / om my hawe teen wanorde te behoed").
In 'n volgende artikel kyk ons hoe liminaliteit in die werk van talle kontemporêre digters neerslag vind, en probeer ek terselfdertyd my hipotese bewys dat liminaliteit die een gemene deler in die eietydse poëtiese landskap is.