‘Ek probeer om in te pas. Ek voel my nie hoër en beter as ander mense nie, maar ek is gewoon deur wat ek van die wêreld en die lewe dink, iemand wat nie hierdie wêreld en tyd pas nie. Emosioneel leef ek in die tweede helfte van díe sewentiende eeu.’
Gerard Reve is aan die woord. Hy is eksentriek, dink goeie kitch is ‘prima’ - 'n gedistingeerde heer van sestig. Hy dra 'n T-shirt onder sy hemp en baadjie, 'n goue ring aan sy vinger. Sy grys hare is netjies gekam. Maar hoe jy dit met hom het, weet jy nie heeltemal nie. 'n Mens kry die gevoel dat hy jou én homself aanhoudend ironiseer. Tóg is jou blywendste indruk díe van 'n baie ernstige man.
Hy was in sy jong jare self 'n joernalis en het hom altyd vererg vir die nukke van mense met wie 'n onderhoud gevoer word. ‘Òf jy moet iemand in jou huis toelaat òf jy moet nie.’ Hy wou hulle altyd verwurg as hulle die onderhoud eers wou sien voor publikasie.
‘Dit is merkwaardig genoeg 'n ou sentiment uit my jeug - die “jongensboeke”; Pieter Maritz en die heldhaftige onskuld van die Boere; dit wat my ouers my nog vertel het.’2
‘Wat 'n Nederlander nie begryp nie, is dat daar in Suid-Afrika driemiljoen Nederlanders sit wat 'n taal hanteer wat die domme Nederlander, selfs die intelektueel, as 'n soort kindertaal beskou. Maar dit is 'n volwaardige Wes-Europese kultuurtaal.’
‘Ek wou sien wat in Suid-Afrika aangaan. Ek maak my mond oop in Nederland. Kyk, Hermans sou in Utrecht optree en in 'n kulturele sentrum in Amsterdam, en
Hy bring dus soos Hermans besoek ongeag teenkanting van bogenoemde organisasies en die kultuurboikot teen Suid-Afrika?
‘Die beskuldigings teen Hermans is totaal absurd. Hy is een van die weinige kunstenaars in Nederland wat deur die Rooi Leuen sien. Hy is 'n moeilike man, 'n felle polemis, en hy het baie vyande. Ek was twintig, dertig jaar gelede 'n paar jaar met hom bevriend. Hy is 'n onmoontlike man, maar die beskuldiging dat hy 'n rassis is, is meer as absurd. Hy is dan getroud met 'n gekleurde vrou. Hy is so min 'n Fascis of rassis as wat ek een is.’
‘Maar Nederland het 'n gekkehuis geword en dit geld vir byna die hele Wes-Europa, behalwe miskien vir Wes-Duitsland en Engeland.’
‘Nee, tien jaar gelede wou ek gewoon 'n rustige plek hê waar ek kon skryf en met rus gelaat word. En ek wou buite die stad woon.3 Dit is ook baie goedkoper, maar ek kan oral woon. Ek woon die Mis by en gaan na alle vieringe en herdenkinge. Ek probeer inpas, sosiaal wees.’
Hy val homself in die rede. Sy tande is zwart van rook en wyndrink, sê hy aan die fotograaf. Sy regterkant is meer fotogenies, maar as dit 'n vyand is wat die foto's neem kan die foto's vreeslik uitkom. Hy poseer vir 'n foto: mond toe, glas in die hand.
‘Ek het in my naïwiteit gedink dat ek hier nog mense sou vind wat in 'n ossewa woon, met 'n lamp en die groot Statebybel. Ek was erg ontroer deur die huis van Oom Paul in Pretoria.4 So droewig, so, ag...’
‘As jy sien wat die vyfmiljoen mense in Suid-Afrika doen om die 22 miljoen mense te verhef, aan hulle woonruimte te gee, selfbestuur te gee, eigendom te gee, is dit bewonderingswaardig. Ek glo apartheid is nie gegrond op rassisme nie maar op 'n Christelike etiek.’
‘Ek weet nie wat ek sal teenkom wanneer ek terugkom in Nederland nie, maar ek vind dit nie meer die moeite werd nie. Dit is 'n lost case, a doomed country. Hulle is nog baie ryk, maar dit verdwyn. Dit maak geen verskil of dit 'n sosialistiese regering of 'n koalisie is van Liberale en Christen-Demokrate nie. Die Christen-Demokrate is net so swaksinnig soos die Sosialiste.’
Driekwart van sy lesers is vroue. Die verklaring daarvoor is sy uitbeelding van die liefde. ‘As 'n man na 'n vrou kyk kan hy ook goedertrou in gedagte hê, maar dit is hoofsaaklik drif, begeerte en mag. 'n Vrou wat na 'n jongeling of man kyk, kan ook begeer, maar sy kyk ook altyd as moeder. Dít herken 'n vrou in my werk, die caring attitude.’
Hy is veral geïnspireer deur die Russiese romanskrywer Ivan Toergenjef. ‘Ek bewonder ok die werk van Gustav Flaubert, wat net soos ek 'n romantikus is in visie maar 'n naturalis na tegniek - dus kranksinnige idees het (daarvan het ek baie: romantiek, dekadensie, doodsdrif), maar tegelykertyd skryf as gewone mens in gewone taal. Ek glo jy moet nooit die leesbaarheid en die entertainment value laat ly onder die diepte van wat jy te sê het nie. Ek skryf in die eerste plaas vir leasure and pleasure and not to be edified. As jy gestig wil word, moet jy kerk toe gaan.’
‘Dit is 'n mensliewende standpunt dat jy mense teen bepaalde verderflike dinge moet beskerm, maar wat is verderflik? Ek is jare lank uitgekryt vir 'n pornograaf, wat ek absoluut nie is nie. Ek is heeltemal te veel oortuig van die heiligheid, die sakramentele karakter van die seksulaiteit.’
‘Ek vind pornografie sleg. Soos die godslasteraar die naam van God laster, belaster die pornograaf die naam van die grote god Eros. Dit is vuilskrywery - 'n veragtende visie op die seksualiteit.’
‘Maar vervolging weens pornografie en godslastering is 'n ander saak. Want wat is pornografie? Jy het geen bruikbare kriterium nie. Miskien moet jy die jeug beskerm teen ervaringe waarvoor hulle nog nie ryp is nie. Dit is nie goed dat 'n kind van tien 'n boek lees waarin die seksualiteit net sadisties voorgestel word nie.’
Die onderhoud loop ten einde. As afterthought voeg hy by dat daar tog genoem moet word dat hy 'n natuurliefhebber is... en 'n liefhebber van kinders.