Digvorme - Wikipedia
Die vorm van die teks kry by gedigte heelwat aandag. Tot die vorm behoort onder andere klank, rymskemas, tradisionele stylfigure soos die enjambement, strofes, beeldspraak, metrum, ritme en tipografie. Dit is egter nie noodsaaklik dat al hierdie elemente in ’n gedig gevind kan word nie. ’n Gedig hoef nie te rym nie, dit hoef nie ’n vaste metrum of rymskema te hê om ’n gedig te wees nie.
Die gedig word dikwels onderskei van prosa, omdat gedigte tradisioneel in versvorm geskryf word en dus nie ’n deurlopende verhaallyn het nie. Daar is egter wel sogenaamde prosagedigte en sommige gedigte het ook stukke prosateks. In die algemeen is poësie as genre daarom moeilik om te definieer en af te baken.
Ook oor die inhoud van gedigte is daar min wat in die algemeen gesê kan word. ’n Gedig kan emosies, toestande, gebeurtenisse, prosesse, idees, waarnemings, taal ens. oproep, beskryf, bevat en/of problematiseer. Die inhoud is in elk geval irrelevant om te bepaal of ’n taalteks ’n gedig is. Daar kan wel vasgestel word watter soort gedig ter sprake is.
Tog is dit duidelik dat digkuns wel ’n woordkunswerk is.
Die lengte van gedigte varieer: daar is gedigte wat slegs uit 1 woord bestaan, maar daar bestaan ook gedigte van honderde bladsye lank.
Sommige gedigte maak deel uit van ’n siklus.
Die skrywer van ’n gedig word ’n digter genoem. Daar moet duidelik onderskei word tussen die skrywer/digter en die spreker in die gedig.
Verder kan onderskei word tussen die volgende elemente van gedigte: genre, titel en tema, atmosfeer en gevoelens, klankherhaling (alliterasie en assonansie, rym en ritme), klanknabootsing, verskillende soorte beeldspraak (vergelyking, metafoor en personifikasie).
1.1 Akrostigon (Naampoësie)
1.2 Haiku & Senryu
1.4 Renga (Digtersdans)
1.5 Cinquain (word ook Elfie genoem a.g.v. elf woorde)
1.12 Bolandse natuurseënwense
1.13 Verjaarsdagwense op Facebook
1.15 Vrye vers (ook genoem prosavers en praatpoësie)
Digvorme[wysig | wysig bron]
Akrostigon (Naampoësie)[wysig | wysig bron]
Die letters van ’n naam word gebruik om versreëls te vorm. Hierdie gediggies is oënskynlik sinloos, maar verwoord tog op ’n spelerige manier gedagtes wat in ’n dinkskrum kan ontstaan.
Dit word 'n akrostigon of naamgedig genoem.
Dit is ’n soort sintese-oefening wat volg op die ontleding van gedagtes, gevoelens, ervarings, waarnemings.
As dit nie eerste nie, maar die middelste letters is wat beklemtoon word, word dit ’n mesostigon genoem.
’n Prettige oefening is om in pare te werk en dan moet elke persoon sy/haar naam skryf en so ook waar hy/sy graag sou wou wees en waarom. Daarna skryf die ander persoon ’n wens vir die eerste persoon in die vorm van sy/haar naam.
Estelle het geskryf dat sy graag op ’n glyplank sou wees omdat dit haar laat jonk voel en vryheid ervaar:
Estelle, mag jy
Sewe glyplanke kry
Ledemaat van jou
Lekker rillings van vryheid
Martie het geskryf dat sy graag Tafelberg sou wou uitklim omdat sy daar vry voel:
Martie, mag jy
Ruimte en baie
Tyd kry om
In die hoogtes
Ervarings van vryheid te hê
’n Mens kan ook dieselfde doen met name van bekende sprokiekarakters om die spot te dryf:
Die naam RAPONSIE:
Nou waar is die gaatjie in jou borrel?
Sê my, waar?
In die toring of in ’n boom?
Êrens, êrens moet ek soek vir die chemiese stroom.
Haiku & Senryu[wysig | wysig bron]
3 reëls, geen vaste rym of ritme nie
Vaste vorm met 17 klankgrepe: 5 – 7 – 5
Haiku se inhoud het gewoonlik iets met die natuur te doen, impressionistiese waarneming, indrukke eerder as beskrywing.
Senryu se inhoud is meer persoonlik en het te make met mense, verhoudings, ook humor met deernis.
Voorbeelde van Haiku’s:
Loop in die reën
kaalvoet oor die bergklippe
Tyd, ons goeie fee
verander traan in glimlag.
Tikke-tak, tik tak …
My tralies is my
woordeboeke en my slot:
die sleutel jou blik
Bid vir my ’n blaai
want my pen reik nog verder
as woord in my mond
Stil en ver duine
eindelose eggo’s wat
doofstom wonder … wag
Branders bars en breek
donderende skuim, pienkwit
klieker mossels uit
blink perlemoen glim
wit skip wuif op horison
vaar eindeloos voort
gesketter deur storm en klip
pienk seewier wapper
Gedagtes in ’n
kleipot vasgevang; stommer
gepleit en geplet
Voorbeelde van Senryu’s:
’n Senryu vir my ma:
’n wit aronskelk
na woedende weer en wind
fier, regop: vaarwel
’n Senryu vir my kinders:
duik julle diep in my hart
’n Senryu vir my kleinkinders:
diewe steel my hart
net toe ek hulle kon vang
sien ek dis julle
Tanka[wysig | wysig bron]
’n Uitgebreide haiku
5 rymlose reëls
31 klankgrepe: 5 – 7 – 5 – 7 – 7
rivierwater verys koud
sneeu op grou rotse
bome is oral gevries
witste skitterende sneeu
Die palet verkleur
as die herfswind begin waai
geel, oranje, bruin
die kleure van die blare
val stadig van die bome af
Miskien roep jy my
as jy so eindeloos huil,
met jou voet fluister
saam met die musiek se dans
wat grypend om my lyf vou
in ekstase vreugdevol
hoe naiëf jou vrug
jou vreugde vervat
in jou kort seer vir ander
Hierdie jaar kweek ek
tulpe, ander bolplante
op spierwit klippers
om te bid, afskeid te neem
van my Bolandse vriende
Renga (Digtersdans)[wysig | wysig bron]
’n Samewerkingsgedig: 2 tot 4 mense nodig vir dié digtersdans. Die patroon word herhaal solank as wat die digters wil.
• haiku as begin (5 – 7 – 5 klankgrepe)
• word tanka (+ 7 + 7 klankgrepe)
bliksemstrale skiet (estelleke se haiku)
seemeeue in fladdervlug
reën dreun neer op teer gemoed (André se renga)
in klakkelose weersin
’n Ystervrou knak (estelleke se haiku)
skarniere roes, kort olie,
voete steeds van klei.
Hier waai ’n soel wind; kruisbeen (André se renga)
wag die orakel: magies
André se haiku :
suutjies op sokkies
skielike geur van jasmyn
waar die stilte sing
estelleke se haiku :
die takke hang swaar
gelouter deur die storm
wagtend vir die wind
die geur van jasmyn
gly met sokkies op die wind
hoog in die takke
waar die loutering wag vir
nog ’n naderende storm
takke hang swaar: wag
vir die loutering van wind
woedend, siedend: storm
skielik die geur van jasmyn
stilte, suutjies op sokkies
Cinquain (word ook Elfie genoem a.g.v. elf woorde)[wysig | wysig bron]
5 rymlose reëls, 22 klankgrepe:
reël 1: 2 klankgrepe, OF een woord wat die titel verskaf;
reël 2: 4 klankgrepe, OF 2 woorde wat beskryf;
reël 3: 6 klankgrepe, OF 3 woorde wat aksie weergee;
reël 4: 8 klankgrepe, OF 4 woorde wat gevoel weergee;
reël 5: 2 klankgrepe, OF ’n ander woord vir die titel.
oop geel bloeisels
dryf saamgedrom in melk
rustig, wagtend op hul roeping:
(Alida van der Merwe)
bloesend, fyne krag
innig en tevrede reinheid
(Elzana du Toit)
duik, bollemakiesie, nael
desperaat, vasberade, moeg
blou brand berg
praat self met prent
Lantern[wysig | wysig bron]
Soortgelyk aan die cinquin.
Vorm lyk soos ’n Japannese lantern.
Klankgrepe ingedeel in 1-2-3-4-1
Elke reël kan opsigself staan.
Soms is daar ’n titel wat as opsomming in die sesde reël staan.
treur ’n wilger
Diamantgedig[wysig | wysig bron]
7 rymlose versreëls
Die eerste en laaste selfstandige naamwoorde kan teenoorgesteldes wees, of op een of ander manier met mekaar verband hou (sinoniem of antoniem).
Die woorde tussenin kan bou op die verskille en die onderliggende verbande.
ww . ww. ww.
verlede deelw. verlede deelw. verlede deelw. verlede deelw.
ww. ww. ww.
borrel worstel skiet
bloeiend soekend loerend voelend
vind rus stil
versmoor verlang vergaan
soekend vraend roepend smagtend
vergewe vergeet begrawe
redeneer konstrueer dartel
ondersoekend verlangend uitdagend vervangend
kantel wankel wandel
Limeriek[wysig | wysig bron]
’n Humoristiese versie met vyf reëls.
Spesifieke VORM, RYM en RITME.
Dit spot met ’n plek of ’n persoon.
Speel met woorde en betekenisse.
Daar’s ’n grappie in die laaste reël.
Die Afrikaanse skrywer wat as die limeriek-koning bekend staan, is Philip de Vos. Hy sê as dit nie presies pas in die spesifieke vorm nie, is dit bloot ’n lawwe versie.
Philip de Vos se voorbeelde:
Daar’s vyf reëls in ’n limerick:
Hul’s snaaks of stout, of effens siek.
Hul het iets om die lyf
En die angel in vyf
Is die fyn draai van die briek
’n Tannie woonagtig in Bloem
Was bang toe ’n by om haar zoem.
Toe slaan sy hom plat
Dat heuning so spat
En spuit hom glo poegaai met Doom.
taTAM tataTAM tataTAM
Gebaseer op ’n ekologiese spotprent:
’n Jagter van Groot Buffelsbaai
Het stadig sy skietgoed gelaai
Toe trek iets hom plat
Sy koeëls het gespat
En nou kan ons almal net raai …
Gebaseer op die sprokie “Rooikappie”:
’n Girl met ’n rooie punthoed
het gou besef als is nie goed
Sy slaan met die kolf
en plat is ou Wolf
En nou is ons meisies meer soet
Pantoen[wysig | wysig bron]
12 reëls in 3 strofes met vaste vers- en reëlformaat.
Rym is opsioneel.
Opskrif is opsioneel.
Reël 1 Nuut
Reël 2 Nuut
Reël 3 Nuut
Reël 4 Nuut
Reël 5 Herhaal reël 2 in strofe 1
Reël 6 Nuwe reël
Reël 7 Herhaal reël 4 in strofe 1
Reël 8 Nuwe reël
Reël 9 Herhaal reël 2 van strofe 2
Reël 10 Herhaal reël 3 van strofe 1
Reël 11 Herhaal reël 4 van strofe 2
Reël 12 Herhaal reël 1 van strofe 1
hou op lees:
en krap in die sand…
die soet basiliekruid -
vars in jou hand
’n knippie sout;
die soet basiliekruid –
hierdie is my hemel, my stukkie grond:
saffiere, smarag, blou doudruppels
purper strale val oor die berge
die nagtegaal se sang: eindeloos, weemoedig
’n winterlandskap in wolke opgesluit
lig in die donker – dagbreek kom
hierdie is my hemel, my stukkie grond
die stap teen die berg op is altyd die moeite werd
by die stalle hyg ek na my asem
die swart hings runnik hardop
die wind in my hare jaag my hartklop
sy spiere span styf oor sy liggaam
die wind in my hare jaag my hardklop
teen die hange van die berg waar stekelrige fynbos nou-nog groei
hoor ek weer die klank van die brand toe dit naby was; die son was rooi en die vensterbanke vol roet
op die stoep waar ons gespeel het op die groen mat met sonpatrone oor alles
in ’n tyd vol haasbek-herinneringe en yslekkers taai om die mond
ag, seerkry was skielik en sommer simpel soos kaalvoet op ’n bloublasie trap of ’n oop, teer knie
en die reuk van ryp koejawels wat swaar hang in die lug en soet
Kwatryn[wysig | wysig bron]
’n Kwatryn is ’n gedig met vier versreëls. Die rympatroon daarvan kan wissel van enige van die volgende:
abba omarmende rym
abac gebroke rym
Die Persiese kwatryn is ’n spesifieke digvorm met die volgende eienskappe:
Dit het gewoonlik ’n rymskema van aaba (gebroke rym);
Die eerste deel bestaan uit ’n stelling of ’n waarneming wat beskryf word;
Na die waarneming volg daar ’n wending wat ’n kontras in die laaste deel inlei;
Die laaste deel vorm ’n spesifieke siening/insig oor die lewe en die dood;
Daar word van enjambement gebruik gemaak;
Die Persiese kwatryn is bekend daarvoor dat dit met min woorde baie sê.
Agter die skerms, lank reeds gegrimeer
aanskou ek die verhoog se glas en kleur
en wag dat U my toelaat om oplaas
my rol te gaan vertolk, O Regisseur
As daar applous was vir die laaste maal
en U die décor moeg na onder haal,
sal U vir ons wat ons kostuums uittrek
volgens ons moeite en geduld betaal?
In hierdie klug vergeet soms ’n akteur
heel onverwags sy reëls en loer versteur
na die coulisses links en regs
maar geen souffleur se stem dring tot hom deur
Ofskoon die saal se ligte nie meer brand
vra menigeen aan die verhoog se kant
nog steeds: Is ek van hierdie klug die held
of teen die agterdoek ’n figurant?
décor = versierings om die agtergrond voor te stel
coulisses = beweegbare syskerms op ’n verhoog
figurant = iemand op agtergrond met ’n rol sonder woorde
Snelsonnet[wysig | wysig bron]
Om ’n snelsonnet te wees, moet die gedig voldoen aan hierdie volgende kriteria:
Dit bestaan altyd uit een kwatryn (4 reëls), gevolg deur ’n koeplet (2 reëls).
As metrum dien die vyfvoetige jambe (10 klankgrepe, afwisselend onbeklemtoon en beklemtoon).
Die rym van die kwatryn = ‘omarmend’ (rymskema: A-B-B-A).
De reëls van die koeplet rym met mekaar (rymskema: C-C) maar nooit met één van die klanke wat reeds as eindrym in die kwatryn gebruik is nie.
Na die laaste sin van die kwatryn volg ’n stilte, sodanig dat die koeplet die stelling in die kwatryn relativeer.
Probeer is die beste geweer
Met moedersmelk, op skool en vadersknie
het ek geleer wat vorm jou murg en bloed:
staan vas, hou uit, hou aan, geduld en moed.
Geen vraag of dit aanwesig was of nie …
Ek hoop die ‘pledge’ van reënboognasieland
bring meer as mag, korrupsie, sent en rand.
Na ploeg by kwasi-akademici
kom handskoenjubelnuus en nuwe lus.
Swoeg sewe jaar hierna en snak na blus:
wie leer? wie onderrig? nie seker nie …
Die oes word ryp vir goue akkerblaar:
die rus is elders, dalk nóg hier nóg daar.
Bolandse natuurseënwense[wysig | wysig bron]
Hierdie kort wense in eenlyn-versvorm is geskep deur estelleke (2009–2016) terwyl sy in die Boland gewoon het. Hier het sy bewus geraak van die gesprek tussen die natuur en haar eie lewe. Sy is geïnspireer deur Ierse wense en die Engels-Ierse digters en filosowe John O’Donohue en David Whyte.
Hieronder is wat sy sê oor die proses:
Stap in die natuur en wees bewus van alles rondom jou.
Skryf neer wat jy sien, hoor, ruik en aanraak. Wees bewus van jou gevoelens.
Reflekteer oor jou lewe.
Leef poëties en kombineer hierdie element van die natuur met ’n wysheid wat jy ontdek het in jou lewe. Dit kan ook ’n oplossing van ’n konflik in jouself of die natuur wees.
Mag ’n wolk voor die son inskuif as jy warm kry en jy die goud in die dou raaksien as jy honger is;
Mag die wind met jou tiekiedraai om die spinnerakke in jou kop weg te waai;
Mag die voëls jou laat twyfel of jy alleen is;
Mag die fynbosblomme weerspieël hoe uniek jy is;
Mag die bome jou uitnooi om jou hande na bo uit te strek;
Mag die berge jou herinner daaraan dat die genade groter as die gebrokenheid is;
Mag die see jou laat weet dat jy skoon gespoel kan word;
Mag die sneeu op die pieke jou help om jou oë boontoe te wend en al die dieptes en rykdom wat jy is, te omhels;
Mag die wolke wat skuimend oor die berge aanrol jou laat wonder of dit werklik elders mooiweer en warm is;
Mag jy ’n nuwe naam kry as ’n ster bokant jou kop verskiet en dit jou hoop gee te midde van vervlietende teenwoordigheid;
Mag jou tred stewiger, dog ligter word as jy laatmiddag skugter stap op die strand en jou vermoede bevestig word dat daar vir jou ’n plekkie is onder die son;
Mag elke rob wat hulpeloos of vrywillig uitspoel jou gewetenloos laat verlang na jou vryheid;
Mag jy genoeg skulpies optel wat jou aanmoedig om uit jou dop te kruip;
Mag ’n slakkie jou uit die doolhof van magtelose paadjies lei as jy daarin verdwaal;
Mag die volmaan wat desnieteenstaande alles oor die berg opkom vol belofte knipoog en jou verwelkom;
Mag jou drome vlerke kry en sweef soos die seemeeue hoog bokant in die lug.
Verjaarsdagwense op Facebook[wysig | wysig bron]
Die volgende kort Facebook-gedigte is geskep deur André Müller (2008) in Stellenbosch. Hier is wat hy daaroor te sê het om jong digters aan te moedig:
Want die cliché “Happy B-day!!!” en “Geluk met jou verjaarsdag” voeg nie waarde toe tot die leser of die skrywer se lewens nie.
Dit is verwysings na enige soort gedeelde herinnering, ’n Facebook-foto of ’n verbeelding van die huidige lewe van die ontvanger (gewoontes, uitdagings, die weer of die plek). Dit kan ’n wens wees, ’n eenvoudige rympie, ’n haiku of ’n akrostigon (naamgedig).
’n Goeie begin is “Mag jou dag ...”, maar daar is nie regtig reëls nie. Laat jou herinnering aan die persoon jou lei.
Skryf ’n eerste poging, neem ’n sluk koffie en laat die woorde speel in jou gedagtes. Skep iets kort, iets treffend.
Mag ’n neongroen ballon haar tou om jou vinger span en sagkens knoop vandag sodat oral waar jy loop jy ’n bundel lug kan lees in die wind en onthou van malvalekkers en oranje vingers en plastiekbekers met aangemaakte koeldranksap en Disney-karakters helderkleurig teen die kant.
Geluk, jongeling! Mag jy vandag ’n versuikerde koppie tee drink en terugteug aan soete herinneringe op lendelam dankies in ’n ruimte vol gras tussen Jakarandas en fyn blaartjies wat sag neerstof oor ’n samesyn van gedagtes en glimlagte skeef soos ’n fiets in ’n boom wat skuins oor jou kop hang vandag op jou verjaarsdag.
Hi, baie geluk – geniet jou dag en jaar; mag jy nooit in ’n toring toegesluit word om goud uit hooi hoef te spin nie! Of indien wel, mag jou swart ballonne vol van helium wees om jou sag uit ’n venster grond toe te laat sweef.
Geluk! Mag jy sag grys word soos Anakin-Tigger, gereeld boomklim en oopmond staar na die sterre wat flonkerend knipoog al die pad 40 toe:)
ôg, mag jy hang in die lug, gekruis in ’n lotus en blom van geluk!
ôg, waar ons weer sit onder die vallende stuifmeel/blare van die jakarandabome met oorsoet tee – dáár waar wêrelde se politiek gepraat is, afgewissel met grappe oor hamsters … of nee vroeër: in die gang van Bacchus in ’n gedeelde week... tóé was ons jonk. Nou, met jare wat afmeet en idealisme wat kwyn; werk wat daagliks bewerk word... nóú raak ons ouer, die jare plooi om ons hoofde, op ons lyf … maar mag jy wyser wees en wyser raak elke dag in die jaar wat vorentoe ontplooi – afgemete wéét hoe om ouer te word, steeds jonk te bly en die lewe te geniet. (Oftewel, geluk ou maat, jy moet lekker verjaar!)
Lekker verjaar – mag jou geluk sag smelt soos Lindt 99% op die tong.
Geluk; lekker jaar vorentoe! Gryp dit vas soos ’n hokkiestok en pot die jaar met ’n klinkende slag in ’n briljante boog oor die bun se gras. Mag jou jaar so vrugbaar wees soos Ceres in die somer.
Baie geluk; hoop jy het ’n heerlike dag met vars rogbrood en bulgaarse joghurt, vrugte en borrelende vonkelsap. Geniet dit – en lekker jaar vorentoe!
Veels geluk, mater, hoop jy voer diepere diskussies oral waar jy wandel en bou huise in klip en klei.
Baie geluk, melkmeisie-juffrou! Hoop al die somme op die swartbord tel vandag op en elke kind bring jou ’n blom en ’n mooi rooi appel! Geniet jou dag!
Geniet jou verjaarsdag: mag dit soos ’n piccolo-D uitstyg bo die orkestrale dan en wanklanke. Oftewel geluk!
... waar jy sit op die stoep met die see, soos ’n wederfee Viljee, salig afgetree, mag die kolliehonde êrens anders loop blaf en tjank en die leerders ver-weg skree; waar jy sit met seesterre (seer stêrre) en oesters vol pêrels op jou stoep met die see en ’n idee wat kom en gaan soos die gety en die waan en saam-saam lag vir die prag van die boepensmaan op dié verjaarsnag wat sag soos ’n kniekombers om jou vou vanaand op dié dag van gouerword (soos die oranje son wat ’n lemoen met die vuis gegryp het en lugtig hang, vredig soos ’n bol wol) waar jy sit op die stoep met die see in elke sintuig en die lug ’n waterverf op ’n klam doek, waar jy sit op die stoep met die see, vir eers tevrede soos ’n seemeeu op die rug van die wind, en teug aan ’n koppie earl grey tee, met laventelpatrone op die koppies, soos die kleur van die lug, waar jy sit op die stoep met die see …
Pryslied[wysig | wysig bron]
’n Pryslied het nie ’n vaste vorm nie, maar dit besit wel die volgende kenmerke:
Dit is biografies van aard – beskryf dus die lewe van die persoon wat geprys word.
Die persoon se geaardheid en persoonlike fisiese eienskappe word opgenoem – ’n portret van die persoon word as’t ware opgehang vir die gehoor.
Gewoonlik word die pryslied op ’n besondere geleentheid aan die persoon opgedra.
Soms is daar die pryssanger se herinneringe, soms improvisasie of assosiasies.
Eiename maak die strukturele kern van ’n pryslied uit, amper soos ’n geslagsregister of name van mense wat die persoon voorgegaan het.
Kenmerkend is dat daar ’n refrein is – iets belangriks word gedurig herhaal.
Die luisteraars word opgeroep om deel te neem aan die pryssang.
Soms word ’n bekende volksverhaal (mite of legende) of bekende uitdrukkings geïntegreer in die pryslied.
Die lied het ’n aanhef waarin die persoon bekendgestel word, dikwels in die vorm van ’n vergelyking of metafoor.
pryslied (vir Madiba)
in die sandkliphart
kop en skraal skouers staan hy bo almal uit
houtskool en as is sy hare
hy, die sandkleurige seun van uNosekeni
uNosekeni die ma van Mandela
hy, die man met die vlesige palmkussings
hier staan hy
uit die gevestigde familie van uNgubengcuka
die seun van Dalindyebo
die seun van Mandela
hy van die rivieroewers by iNqunu
heelmaker uit die Thembu-stam
’n klein swart ster priem sy bolip
ons prys hom
hy wat nie lag nie en nie huil nie
eerste ratelaar van Umkhonto we Sizwe
die swart pimpernel
hy wat nie lag nie en ook nie huil nie
hier staan hy dan nou voor ons
getrokke tak van lank gelede
die sleepsel van sy blare lê wyd
legendaries is hy – opspoorder van harte
hy maak die pante bymekaar
van ’n verskeurde land
hy draai ons na mekaar toe vir mekaar
hy, heelmaker van mense
hy stig vrede
vrede, wat die ma is van groot nasies
(Antjie Krog, 1994)
Loflied vir Kaap van storms
O wonderlike Muizenberg
Jou sagte golfies werk elke keer –
honderde branderryers het daarop geleer
O wonderlike Kalkbaai
Met jou aantrekhuisies vol helder kleure
Jou vissershawe met geelstert en sardientjie geure
Terwyl die trein stadig deur jou vleg
O wonderlike Simonstad
Met jou blou-groen water en pikkewyn
Jou graniet wolkekrabbers
Waar tyd verdwyn
O wonderlike Kaappunt
Waar die twee oseane groet
Wat die woeste storms voed
O wonderlike Houtbaai
Met jou oulike robbe
Wat knibbel en kou
aan die duikers se vinne
In die diep-diep blou
O wonderlike Kampsbaai
Die Twaalf Apostels hou jou dop
Terwyl jy wegkruip agter die leeu se kop
Maar o wonderlike Tafelbaai
Wat Robbeneiland in jou arms hou
Jy word as een van die mooiste op die aarde beskou
(Christina Monteiro: Gr.7, Laerskool Jan van Riebeeck , 2013)
Vrye vers (ook genoem prosavers en praatpoësie)[wysig | wysig bron]
Wanneer ’n gedig nie ’n spesifieke dissipline soos ’n vaste rymskema, versreëllengte of strofebou het nie, word dit vrye vers genoem. Daar kan selfs afgewyk word van die gewone toepassing van hoofletters, leestekens en sinskonstruksie. So ’n gedig moet egter ander bindende elemente bevat, byvoorbeeld herhaling van klanke, woorde, beelde, gedagtes of versreëls.
Dit gebeur selfs dat postmoderne digters hierdie soort gedig gebruik om vertellende prosa in versvorm te giet, met die wit tipografie van die bladsy en enjambemente om dit na gedigte te laat lyk/voel/klink. Breyten Breytenbach is bekend vir sy praatpoësie.
Hierdie soort gedigte kan maklik vorm mis, en “die wanbegrip dat die vrye vers sommer kan aanbeweeg sonder enige inherente spanning of interne skakels, skep die indruk van verse sonder vormtug. Die vrye vers behoort net deur ’n geoefende digter geskryf te word. Dit is immers, soos Robert Frost opgemerk het, soos om tennis te speel sonder ’n net.” (digter en letterkundige Joan Hambidge).
Die bekroonde digter Danie Marais het ’n ander mening oor vrye vers:
“Die digkuns laat hom, net soos skoonheid, nie netjies definieer nie, maar miskien is die mees beduidende formele verskil tussen prosa en poësie enjambement, soos Giorgio Agamben sê. Die ware toets is egter myns insiens ’n subjektiewe, praktiese een, want as jy kragtige poësie gelees het, weet jy dit. Daar is, in die woorde van Owen Barfield, ’n “gevoelde verandering in bewussyn”, ’n diep resonansie. Wanneer ’n verhalende of anekdotiese gedig daarin slaag om ’n reël, ’n beeld of ’n paar gewone woorde so te raam dat dit begin galm en spook in die binneste van die leser, is dit poësie.”
eennag het hansie en grietjie
’n Gedig na aanleiding van Christopher Reeve (“Superman”) se dood.
Ek het die perd leer ken as Vronsky:
vier hoewe, vaart en Anna.
En hy het my gegooi, ’n swarte,
af aarde toe. Déúr swaartekrag.
En nog word ek gedryf: vier wiele, battery
en droom. Wat kan my keer – miskien die stoom
Ballade[wysig | wysig bron]
In die Middeleeue het minnesangers rondgereis en ballades gesing. Dit is dus ’n lied met vaste rym en ritme. Ook is daar gewoonlik ’n refrein.
Hoewel die Franse en Engelse ballades ’n ingewikkelde struktuur het, kan leerders doodgewoon ’n storie in vaste rym en ritme skryf en sorg dat daar ’n refrein is.
Die voorbeelde is bekende gedigte in die Afrikaanse letterkunde en is baie lank. Leerders se ballades hoef natuurlik nie so lank te wees nie.
Gister is ’n ver land (ballade vir Mary-May)
Vér in die verre verlede
op ’n dag in 1910
het die mooiste kleine baba
haar eerste lewenslig gesien
en wyl sy wieg in moedersarms
was haar pa so trots en bly
hy sing vir haar ’n lullaby
en hul noem haar, Mary-May.
In die herfs van 1930
stap Mary langs die strand
en ontmoet toe daar ’n jong man
van ’n ver en vreemde land.
’n Ring met diamante
het sy kort voor lank gekry
en hy vra haar om te trou
want hy was lief vir Mary-May.
Die dag toe hul kom groet
het haar ma se hart gebreek
hul sou haar nooit weer sien nie
dit het sy goed geweet.
Haar pa was byna woordeloos
daar’t ’n traan oor sy wang gegly
maar hy sing vir haar ’n lullaby
en sê "vaarwel, my Mary-May."
Veel jare het verby gegaan
voor haar beeld begin vervaag.
Hy koop ’n klompie planke ~
en toe begin die ou man saag.
Hy bou vir hom ’n skuitjie
wat deur seewaters kan sny
maar die bootjie moes ’n naam hê
en hy doop haar, Mary-May.
Maar nimmer kon hy vrede vind
wyl hy oor blou, blou waters staar
tot anderkant die horison ~
en dink aan lande ver van daar.
Dan droom hy van ’n groot skip
wat haar terug bring om te bly
en hy neurie weer ’n lullaby
vir sy mooiste, Mary-May
O, hoe onverwags die stormsee
en dat sy skuit hom só moes faal.
Hoe hy ookal spook en spartel
die strand kon hy nooit haal.
Met nuwe dag se eerste lig
het ’n sonstraal haar gekry
waar die wind suis soos ’n lullaby
alom die wrak van Mary-May.
Oor die see sweef soms ’n droewe stem
soos van ’n siel met seer belas.
Party sal sê dis net ’n meeu
wat sy eensaamheid so kras,
maar ieder wat die storie ken
wis ~ dis die ou man wat so ly
en hy sing nog steeds ’n lullaby
vir sy liefkind, Mary-May
die koning opgestaan
En almal luister nou:
O, howelinge hoor my aan
Die Blom van my huis gaan trou!
Met ’n ra, ta, ratatata
En die swaai van ’n rooi banier
Het die hoë besoeker uitgetree
O Koning ek is hier!
En bleek het die koning se dogter geword
En wild was haar oë nou
My laaste druppel bloed sal ek stort
Eer ek met die ridder trou!
Met ’n fa, la falalala
En die sang van ’n silwer basuin
Het die koning se bode gaan staan by sy blom
Gepluk uit die koning se tuin
O wreed het die koning se oë gevlam
En hoog het sy sabel geblink
Soos die kruin van ’n wilker, gesny van sy stam
Het die bode neergesink
Met ’n tra, la, tralalala
En ’n kilte wat kruip oor haar hart
Het die koning se dogter gesing en gelag
Gesing en gelag
Met die singende stem van die smart
(Woorde: I.D.du Plessis)
(Musiek: Laurika Rauch)
Op die pad wat verdyn in die Skimmelperdpan,
by ’n draai in die mond van die kloof,
het ’n bom in die oorlog ’n vlugtende man
op ’n perd soos ’n swaardslag onthoof.
Aand die saalboom krampagtig die hande verstyf,
met ’n laaste stuiptrekkende krag,
en die bene geklem soos ’n skroef om sy lyf,
en gespan soos ’n draad elke spier;
by die huisie verby waar ’n vrou staan en kyk …
met ’n onaardse gil val sy bleek soos ’n lyk …
en vreesagtig by wyle ’n nagdiertjie huil
Want by middernag waai daar ’n wind deu rdie kloof,
waai en huil soos ’n kindjie wat kerm,
en dan jaag daar ’n perd met ’n man sonder hoof …
en die bloed uit sy nek spuit ’n boog;
en dan eensklaps vanuit die vervalle gebou
kom ’n vreeslike skrikbeeld gevaar,
al die hare orent – ’n waansinnige vrou
met ’n hande-verwringend gebaar:
Sal daar nimmer ’n einde kom … altyd maar weer
die galop … die galop … die galop?”
Die afgryslike klank – nóg gehuil nóg gelag –
en die perd met die romp van ’n man …!
Dis geen plek vir ’n Christenmens daar in die nag
langs die pad na Skimmelperdpan!
Op die pad na Nooitgedacht
Op ’n donker aand, diep in Juliemaand,
op die pad na Nooitgedacht,
waar drie rotse staan teen die sekelmaan,
het ek lank gewag die nag,
het ek lank gewag die nag.
Want ’n skurk vanouds het ’n sak vol goud
daar begrawe langs die pad
en elke donker aand, met die sekelmaan,
kom hy terug en soek sy skat,
kom hy terug en soek sy skat.
In die verte hoor ek vier hoewe,
soos ’n hartpols diep in die nag.
Dis of die duiwel hom jaag
want die maan sit al laag
op die pad na Nooitgedacht.
By die Spookklippe naby Nooitgedacht,
so’t die mense my vertel,
kan geen man dit waag op ’n donker nag –
hy begeef hom in die hel,
hy begeef hom in die hel.
Maar ek het vasgestaan en gesê ek gaan
man-alleen een donker nag.
Ek’t my self gestaal en my perd laat haal,
maar ek het so iets nooit verwag,
ek het so iets nooit verwag.
Want die vuurvonke spat uit sy hoewe
en tien vlamtonge speel in die nag
en die ruiter lê plat,
want sy perd ken die pad
na die skat van Nooitgedacht.
Ek het te veel gesien en ek dog miskien
is die beste plek die huis.
Want ek ken gevaar, maar ek trap onklaar
en ek wens ek was al tuis,
en ek wens ek was al tuis.
Maar die huis is ver en die môrester
hang spookagtig oor die veld.
Dis geen plek vir my; ek wil liewer ry –
gee die kêrel maar sy geld,
gee die kêrel maar sy geld.
Maar die hoefslae dreun in my ore
en n skim skiet stil uit sy saal;
en die vuurvonke spat soos hy grou langs die pad,
want hy kom om sy skatte te haal.
Maar die burgers gun hom geen rus nie;
soos ’n veldbrand kom hulle aan.
En die Mauser-vuur dreun en looddruppels reën –
en ek dog die einde breek aan.
Maar twee kole gloei in sy oë;
met een haal is hy weer in die saal,
en sy perd ploeg die lug in sy ylingse vlug,
want hy weet die dood kom hom haal,
want hy weet die dood kom hom haal.
Op ’n donker aand diep in Juliemaand,
het ek lank bly lê die nag,
het ek lank bly lê die nag.
En ek weet geeneen sal my glo nie.
Dit klink alles so gek in die dag.
Maar wees elkeen wat lag
een maal daar in die nag
(Koos du Plessis)
↑ Kruger, E. 2016.Klaskenades: Verrykende idees vir die onderrig van poësie. Ongepubliseerde klasaantekeninge vir Hons. B.Ed-module. Stellenbosch Universiteit.
↑ 2,0 2,1 Vertaal. Bron: http://www.poetrysoup.com/poem/lanterne_3_549276
↑ Bron: http://www.woes.co.za
↑ Bron: http://www.laurikarauch.com/liedjies-en-lirieke/
Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Digvorme.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Digvorme&oldid=2188034"
Die bladsy is laas op 21 Mei 2020 om 12:13 bygewerk.