Versindaba » Blog Archive Marlies Taljard. "Terugskeur uit die dood" : Versindaba
Marlies Taljard. "Terugskeur uit die dood"
"Terugskeur uit die dood": Narratief en poësie in Antjie Krog se bundel Kleur kom nooit alleen nie (2000)
Bron van hierdie artikel, met vergunning: Stilet, nr 22(2), September 2010, p. 89-110
The aim of this article is to undertake a narratological analysis, mainly of the poem "narratief van die parkboer" ("narrative of the farmer in the park"), from the volume of poetry under discussion. This is done by pointing out the differences between the fabula of the poem (logically and chronologically related events) and the story (the manner in which the fabula is presented). The next step is to analyse the poem by focusing on structure, characterisation and place as well as on poetical defamiliarisation techniques. The analysis demonstrates that the story of the poet's day in the veld is embedded in the larger story of Oom Jakobus de Wet and his family. This embeddedness of the stories of the poet and Oom Jakobus is iconic of the way in which the problem of attaining an African identity is treated in the poem under discussion, as well as elsewhere in the volume of poetry. All cultural groups in this country should regard each other as part of one community with shared ideals and common interests. Subsequently it is shown that some of the codes activated at the beginning of the poem are actually part of a recurring theme throughout the volume of poetry. An analysis of the main characters indicates that these characters represent different ways of identity construction. Oom Jakobus mainly represents people who regard themselves as part of a larger group, while the poet tends to focus on personal identity construction. It is suggested by the poet that sensitivity for shared values and a focus on communal values, rather than personal independence, are steps towards a process of reconciliation, a process that is ultimately the focus of the volume of poetry. Finally, the focal point is the different ways in which poetic defamiliarisation techniques contribute towards the narrativity of the text.
1. Narratiwiteit as poëtiese konvensie in Kleur kom nooit alleen nie
Die sogenaamde 'narratiewe wending' of fokusverskuiwing weg van poëtiese tekste na narratiewe tekste word deur kritici soos Connor (2004:62-81) as een van die vernaamste verskille tussen modernistiese en postmodernistiese letterkunde beskou. Connor (2004:63) voer aan dat waar moderniste die aanname gehuldig het dat alle letterkunde na die poëtiese neig, daar by postmoderniste die aanvoeling bestaan dat letterkunde in wese narratief van aard is. Hierdie siening het noodwendig ook die literêre teorie beïnvloed deur 'n fokusverskuiwing ten gunste van narratiwiteit.
Gedurende die 1960's en 1970's het strukturalistiese teorieë veld gewen in Europa en Amerika, en dit het gelei tot die ontwikkeling van die narratologie, die teorie van vertel en verhalende tekste wat gemoeid is met die ondersoek na en beskrywing van die narratiewe aard en struktuur van tekste. Dit beteken natuurlik nie dat geen belangrike poëtiese werke gedurende die postmoderne periode geskryf is of word nie. Wat wel interessant is, is dat postmoderne poëtiese tekste neig om langer soorte gedigte of gedigte met 'n losser struktuur te wees. In Antjie Krog se oeuvre is dit duidelik dat sy sedert Jerusalemgangers (1985) dikwels langer gedigte skryf wat in siklusse gegroepeer word en deel vorm van 'n duidelike, onderliggende verhaal. In sowel Jerusalemganger as Lady Anne (1989) en Kleur kom nooit alleen nie (2000) vorm die narratiewe onderbou deel van die skelet van die bundels. Verweerskrif (2006) vertoon, hoewel nie op dieselfde wyse as sommige van die voorafgaande bundels nie, ook 'n naspeurbare narratiewe lyn, veral indien dit saam met die res van haar oeuvre gelees word as die verhaal van haar persoonlike ontwikkelings- en verouderingsproses. Louise Viljoen (2009:27-53) bespreek die ontwikkeling in Krog se omgang met narratiewe stof in besonderhede in haar opstel "Die verwerking van die geskiedenis" in haar bundel Ons ongehoorde soort.
Oorskryding van genregrense, soos om van die konvensies van die verhaalkuns gebruik te maak in 'n poësiebundel, is 'n belangrike postmodernistiese praktyk wat verband hou met begrippe soos vloeibaarheid, oopheid, disseminasie en hibriditeit. Hierdie artikel sluit aan by die artikel van Heilna du Plooy (2010) waarin die narratiewe onderbou van die bundel Kleur kom nooit alleen nie ondersoek word. Die narratiewe aard van die bundel is volgens haar al ingegee deur die bundeltitel waarin reeds 'n minimale storie opgesluit lê. Ook die bundelomslag suggereer die verhaal van 'n reis. Die bundelstruktuur suggereer op sy beurt 'n ontwikkelingsgang vanaf ongekompliseerdheid wat betref sienings oor verwonding na herkonstruksie en herstel. Ten slotte dra die insluiting van 'n groot aantal verhalende gedigte in die bundel eweneens by tot die narratiewe aard daarvan.
Die doel van hierdie artikel is om, as uitbreiding op wat Du Plooy gedoen het in die genoemde ondersoek, 'n narratologiese ontleding van 'n enkele gedig uit die bundel Kleur kom nooit alleen nie te onderneem. Sodoende word gepoog om die subtiele wyse waarop die narratiewe in die grein van die verse ingeweef is, te ondersoek. Hierdie werkwyse onderlê 'n groot aantal gedigte in die bundel en dra by tot die narratiewe aard van die bundel as geheel. Die gedig "narratief van die parkboer" sal in hierdie artikel eksemplaries gebruik word om enkele van die narratiewe konvensies te ondersoek waarvan Krog ook in baie van die ander gedigte in die bundel gebruik maak.
Die gedigtitel, "narratief van die parkboer" (22), dui reeds op die intensionele narratiewe aard van die gedig. Die betrokke gedig is die laaste in die siklus "ses narratiewe uit die Richtersveld" en 'n mens sou dus kon aanneem dat dit deel is van 'n langer geskiedenis wat oor ses gedigte heen vertel word. Dit is ook duidelik dat die digter, deur die vertel van kleingeskiedenisse, van 'n belangrike postkoloniale praktyk gebruik maak om die gekanoniseerde geskiedenis te herskryf[i].
Met die uitsondering van die eerste gedig, getiteld "[D]ie Groot Gariep" (13), handel die gedigte in die siklus oor die lewe en die bestaansomstandighede van die mense van die Richtersveld. "(N)arratief van die parkboer" is een van die verhale wat deel uitmaak van die groter verhaal van dié gemeenskap. Daarmee is reeds een van die belangrikste temas in hierdie gedigsiklus aangesny, naamlik die interafhanklike aard van die Richtersveld-gemeenskap as 'n groot, uitgebreide familie wat vir hulle bestaan van die natuur en van mekaar afhanklik is.
2. Die vlak van die storie
In die ontleding van die gedig onder bespreking, sal die onderskeidinge "storie" (fabula) en "verhaal" (sjužet) gebruik word om te verwys na die verskillende vlakke waarop die teks ontleed kan word. Die storie is dan die onderliggende logiese, chronologiese en kousale elemente waaruit die teks bestaan, in teenstelling tot die verhaal wat die artistieke ordening is van dié elemente deur 'n ordenende instansie met die spesifieke oogmerk om kuns voort te bring.
By 'n rekonstruksie van die storie uit die verhaalgegewens blyk dat, hoewel daar 'n storie uit die gedig gerekonstrueer kan word, relatief min verhalende elemente daarin teenwoordig is (vergelyk ook Prince, 1973:41, se omskrywing van narratiwiteit) en dat die daar nie 'n sterk spanningslyn teenwoordig is nie. Volgens Prince (1973:31) se A Grammar of Stories is die teenwoordigheid van 'n sterk narratiewe lyn egter nie 'n voorvereiste vir narratiwiteit nie; slegs drie handelingsmomente wat daarop gerig is om gebeurtenisse en handeling te beskryf, is vir hom genoeg in hierdie verband. 'n Ondersoek na die narratiewe elemente in "narratief van die parkboer" toon dat verskillende storielyne in hierdie gedig voorkom en met mekaar vervleg word, naamlik die storie van oom Jakobus de Wet se lewe waarin verskeie ander stories ingebed is, en die storie van die verteller[ii] se dag saam met oom Jakobus-hulle.
Insiggewend is veral die seleksie van gebeurtenisse wat gemaak is in die konstruksie van hierdie twee stories. Alhoewel die eerste storie 'n soort lewensverhaal van oom Jakobus de Wet verteenwoordig, val die klem nie op hom as karakter nie, maar eerder op sy verbondenheid met die natuur en met sy uitgebreide familie. In teenstelling met die Westerse beskouing van identiteit as minder afhanklik van lede van die kulturele of sosiale groep, spreek uit hierdie vertelde geskiedenis 'n siening van identiteit as primêr medebepaald deur die natuur en die groep. Selfpersepsie is dus hier in ooreenstemming met postmoderne filosofieë wat klem lê op kennissisteme wat in patriargale samelewings as minder belangrik geag word. Ook in die storie van die verteller se dag in die veld word klem gelê op haar bewustheid van die natuur en van 'n kennissisteem wat oorlewing in dié barre omstandighede moontlik maak. Daar gaan vir haar 'n nuwe wêreld oop deur haar belewenis van die landskap waaroor sy in die vorige gedig skryf, "'n landskap soos dié maak my bang" (19).
Verwysings na voorwerpe uit die verteller se normale verwysingsraamwerk, soos die radio en die horlosie, dien ter jukstaponering van uiteenlopende belewenisse en derhalwe ter relativering van tipies Cartesiaanse sienings van tydruimtelikhede, aangesien belewenisse van tyd en ruimte, soos weerspieël in nuus en horlosietyd, in die woestyn meestal irrelevant is. Die omgewing waarin die "narratief" afspeel, word op verskillende plekke in die teks beskryf. Uit die teks word dit duidelik dat die Richtersveld 'n ongenaakbare deel van die land is, maar ook dat die "Rivier" die lewensaar van die streek is. Dit is verder duidelik dat die landskap vir oom Jakobus en vir die verteller verskillende betekenisse inhou en dat dit verskillende emosies by die twee karakters ontlok.
3. Die vlak van die verhaal
Die verhaal is die artistieke wyse waarop die narratiewe elemente, naamlik karakters, gebeure, tyd en plek, gerangskik, vertel en aangebied word (Du Plooy, 1986:319). Du Plooy (1986:319) voer aan dat die storie, wat 'n lineêre reeks chronologiese gebeurtenisse is, 'n soort vaste pool vorm waarteen die verhaalgegewens geprojekteer kan word sodat die artistieke spel met dié gegewens beter raakgesien kan word as dit met die strak gegewens van die storie vergelyk word. Die belangrikste verhaalgegewens waarna in die ontleding van "narratief van die parkboer" verwys sal word, is die struktuur van die verhaal, die karakters en die ruimte, asook die verskillende onderlinge verhoudinge wat daar tussen dié verhaalelemente ontstaan. Indien die ruimte dit sou toelaat, sou ander narratiewe aspekte, soos temporele verhoudinge, vertelritme en frekwensie natuurlik ook bespreek kon word.
In die groter opset van die bundel, is "narratief van die parkboer" ingebed in die verhaal van die digter se ontdekkingsreis deur die landskap van haar psige aan die hand van onder andere haar reis deur Suid-Afrika en Afrika, deur die geskiedenis van ons land en deur bepaalde kunswerke wat vir haar betekenis het binne die konteks van die kontemporêre Suid-Afrikaanse omstandighede. "(N)arratief van die parkboer" is ook die laaste gedeelte van die verhaal wat tot stand kom in die eerste gedigsiklus van die bundel, naamlik "ses narratiewe uit die Richtersveld". As sodanig vorm dit deel van die geskiedenis van die mense van ons land, en in die besonder die geskiedenis van 'n groep mense wie se regte deur maghebbers van die verlede en die hede misken is en word. In narratologiese terme is dié gedig dus 'n teks wat ingebed is in die verhaal van die Richtersveld en sy mense, sowel as in die groter geskiedenis van Suid-Afrika.
Die titelkeuse "narratief van die parkboer", in teenstelling met byvoorbeeld "storie/verhaal van die parkboer", dui op die digter se intensie om binne 'n postmoderne denkraamwerk te skryf, aangesien die term "narratief" in die postmoderne idioom spesifiek gebruik word om te verwys na die praktyk om kleingeskiedenisse te skryf in die plek van meesternarratiewe. Dié term verwys na 'n spesifieke manier van geskiedskrywing en sinspeel ook daarop dat die digter bewus is van die implikasies van dié praktyk.
In "narratief van die parkboer" vorm die verhaal van oom Jakobus de Wet se lewe 'n soort raamverhaal waarin die verhaal van die verteller se dag in die veld ingebed is. Deur inbedding van haar verhaal in die verhaal van die Richtersveld-gemeenskap, verkry die verteller se lewe sin in die breër opset van 'n gemeenskap waarvan sy nie natuurlikerwys deel vorm nie. Dié struktuur is ook besonder sinvol binne die opset van haar soeke na nuwe identiteite en is selfs ikonies van die maniere waarop begrip en versoening tussen verskillende gemeenskape en kulturele groepe in hiedie land tot stand kan kom.
Inbedding word ook ikonies vergestalt in die openingsreëls van die gedig waar verwys word na Psalm 125:2[iii]: "'rondom Jerusalem is berge" (22), asook na 'n geloofsbelydenis: "maar rondom ons is God" (22). Hierdie aanhef is tegelykertyd 'n aanroep van die Logos waardeur alle dinge ontstaan het[iv]. Daarna volg 'n synsverklaring: "die begin van my was by Tattasberg". Struktureel sluit dié aanhef aan by die eerste gedig van die siklus, wat ook die eerste gedig in die bundel is, en wat eweneens begin met 'n verwysing na herkoms: "toe was die pole nie ys nie -" (13). "(N)arratief buite die park", die derde gedig van die siklus, verwys ook na 'n vroeër bedeling: "ons was niks / maar vandag is ons iets" (16).
3.1.2 Teksbegin, tekseinde en identiteitskonstruksie
Lotman (1972:305) beskou die plekke waar die leser die teks betree en verlaat, naamlik die begin en die einde van die teks, as sterk gemerkte plekke. Volgens hom hang die besondere rolle wat toegedig word aan die begin en die einde van 'n teks ten nouste saam met die belangrikste kultuurmodelle (Lotman, 1972:305). Hy wys daarop dat die meeste mites en selfs belangrike Middeleeuse tekste begin met 'n bestaansverklaring: "Der Schöpfungsakt ist ein Akt des Beginns. Deshalb existiert nur, was einen Anfang hat"[v]. (Lotman, 1972:305). Die Nestor-kroniek van Kiev begin byvoorbeeld met die woorde: "Dies ist der Bericht der verstrichenen Jahre, von wannen das russische Land gekommen, wer in Kiew zuerst anfing als Fürst zu herrschen, und von wannen das russische Land begonnen zu sein"[vi] (aangehaal deur Lotman, 1972:305). Hierdie aanvang is nie slegs 'n getuienis vir die bestaan van die land nie, maar impliseer ook oorsaaklikheid. In dergelike gevalle is die teks nie op die einde gerig nie, maar op die begin afgestem en is die belangrikste vraag nie hoe die verhaal afgeloop het nie, maar waar alles begin het (Lotman, 1972:306). Die behoefte om 'n verskyning aan die hand van sy oorsprong te verklaar, is volgens Lotman nie slegs by antieke tekste teenwoordig nie, maar is ook 'n tendens van baie moderne tekste wat die skryfhandeling beskou as 'n soort skeppingsdaad of identiteitskonstruksie.
Herkoms en die rol wat dit in verskillende kulture by identiteitsvorming speel, word onder andere deur Moghaddam (1998:60-93) bespreek. Die gemiddelde Westerling is meer gesteld op individualiteit binne die groep, terwyl Oosterlinge en baie mense van Afrika hulleself as interafhanklik van die groep beskou. Dit beteken dat in Westerse kulture klem gelê word op afsonderlikheid, uniekheid en prestasie. Waar individualiteit in 'n kultuur belangrik is, word gewoonlik minder klem gelê op individue se wortels of hulle herkoms, omdat die uiteinde of die bereiking van 'n individuele doelwit belangrik is (in narratologiese terme dus die slot van die verhaal). By kulture waar inter-afhanklikheid van 'n groep belangrik is, word meer klem gelê op die versterking van bande tussen individue van die groep. Herkoms speel in sulke gemeenskappe 'n belangrike rol en mense beskryf hulleself dikwels ten opsigte van hulle afkoms. Vir hierdie gemeenskappe is individuele prestasie van minder belang, terwyl klem gelê word op die welstand en die oorlewing van die groep as geheel.
Wanneer kulturele of nasionale identiteit ter sprake kom, vervul die geskiedenis die rol wat herkoms vir die individu vervul, aangesien die geskiedenis die verhaal is van wat in die lewe van die mensheid, 'n volk of 'n individu gebeur het (Taljard, 2002:32-33). Christa Wolf (1996:13) se bekende uitspraak in die openingsreëls van "Medea", naamlik: "Auch tote Götter regieren"[vii], verwoord die belangrike rol van die mens se verlede in die hede. Alhoewel ons in die hede leef, word ons lewens grootliks bepaal deur ons oerbronne, soos aan ons oorgedra deur middel van onder meer fabels, rotstekening, liedere en mites. Die waarheid wat deur geskiedskrywing vergete is, word dikwels slegs nog deur mites en verhale vertel. Volgens Horn (1998:25-40) kan die skryfproses vergelyk word met die opwekking van dooies ten einde hulle 'n geleentheid te bied om hulle eie verhale, wat deur die gemeenskap vergeet is, te vertel. Willie Burger (1997:22) stel dat die spore van die verlede nog dikwels in die hede teenwoordig is en hy beskou dit as die taak van die historikus om betekenis aan dié verlede te gee deur te onthou, te bewaar en deur patroon en sin daaraan te gee. Hy haal Stefano Tani aan (Burger, 1997:28) wat beweer dat geskiedenis in romans vertel word om sin te gee aan sowel die verlede as aan die hede.
3.1.3 Teksbegin, tekseinde, kodering en mitologisering
In hedendaagse narratiewe tekste speel die kategorieë van die begin en einde van 'n teks egter ook nog 'n ander rol. Volgens Lotman (1972:311) vervul die teksaanvang in moderne tekste dikwels 'n koderende funksie, terwyl die slot dikwels 'n "sujetmatige", mitologiserende funksie vervul. Wanneer die leser 'n onbekende teks opneem om te lees of wanneer hy besluit om 'n onbekende film of toneelstuk te gaan kyk, probeer hy so gou moontlik om die genre en die styl van die teks te plaas, asook die estetiese kodes wat hy nodig het om die resepsie van die teks in sy bewussyn te aktiveer (Lotman, 1972:311). Inligting hieroor vind hy uiteraard in die aanvang van die teks.
Gegewe die belangrike rol wat in die narratologie aan die begin van die teks toegeken word, moet daar dus ook van die veronderstelling uitgegaan word dat die begin van "narratief van die parkboer" belangrike kodes vir die interpretasie van die gedig verskaf. Die synsverklaring aan die begin van die gedig dui op die belangrike rol wat identiteitskonstruksie in die gedig (dus ook die bundel) speel en dat identiteit deur oom Jakobus en sy mense bepaal word aan die hand van hulle herkoms; dat die gemeenskap as 't ware ingebed is in die verlede en in die waardesisteme wat vir die voorgeslagte gegeld het. Struktureel sluit dié gedig aan by die eerste gedig in die siklus, "die Groot Gariep", wat ook begin met 'n synsverklaring en 'n verwysing na die verlede:
toe was die pole nie ys nie –
die see 'n stadig sirkulerende werweling van loue
water rondom Gondwana
– tot met die skeuring
die kontinent wikkel haarself saggies los
en sien hoe't wegdryf as horisonne
dis die geboorte van die Groot Rivier… (13)
Die bogesiteerde fragment is nie net die eerste deel van die eerste gedig van die siklus "ses narratiewe uit die Richtersveld" nie, maar ook van die eerste gedig in die bundel en daarom 'n sterk gemerkte plek in die teks. Dat ook dié gedig begin met 'n verwysing na die verlede en die herkoms of geboorte van die kontinent, suggereer die belangrikheid van herkoms en die waardes wat geassosieer word met gemeenskappe wat die geskiedenis as belangrik ag, vir die bundel as geheel. Hierin kan ook dekonstruksie van Westerse maniere van identiteitskonstruksie gelees word, soos hulle naamlik klem lê op individualiteit en persoonlike prestasie.
Soos reeds betoog, verbind Moghaddam (1998:59) die klem op herkoms met kulture waarin interafhanklikheid van mekaar 'n belangrike rol speel en wys Lotman daarop dat tekste wat op die begin afgestem is, dikwels van mitiese aard is. Donna Wilshire (1989:96-98) stel die primordiale mite teenoor die heroïese mite. Waar die heroïese mite gerig is op hiërargieë, dekonstrueer die primordiale mite alle hiërargiese denke en lê klem op samewerking en interafhanklikheid – waardes wat in 'n postmoderne, feministiese kennissisteem belangrik geag word en in Westerse denke dikwels as minderwaardig beskou word. Wilshire (1989:97) voer aan dat "[t]his feminist quest seeks to validate the social, bonding, community experiences, for therein lie the highest human values and the solution to alienation for all of us on this planet". (Ironies dat hierdie 'nie-hiërargiserende' denkstroming onmiddellik tot nuwe hiërargiseringe aanleiding gee.)
By die lees van "narratief van die Parkboer" binne die konteks van "ses narratiewe uit die Richtersveld", blyk dat dié waardes waarna Wilshire en Moghaddam verwys, inderdaad ook die waardes is waarvolgens die Richtersveldgemeenskap leef. Die tweede gedig van die siklus heet "narratief van ou nomadiese trekpatrone" (15). "Nomade" is, volgens die HAT (Odendal et al., 2000:744) "rondswerwende herdersvolke". Die kollektiewe term "volk" impliseer 'n gemeenskap wat "'n duidelike besef van samehorigheid besit" (Odendal et al., 2000:1310), dus 'n gemeenskap wat in interafhanklikheid van mekaar leef. Ook die derde gedig in die betrokke siklus, "narratief buite die park", verwys na 'n kollektiewe siening van identiteit: "hoekom is om Nama te wees vandag om iets te wees?" (16). In die gedig "narratief van die parkboer" word die kollektiewe aard van identiteit onder andere uitgedruk deur die gebruik van "ons" deur oom Jakobus de Wet, in plaas van "ek": "toe sê ons as ons nie eers weet van park nie / hoe weet ons nou van viennot?" (22) Die antwoord van die "park-se-man" op dié argument, naamlik: "toe sê hulle die erwe van ons vaders moet vir ons kinders bly / nou dit verstaan ons" (22), lewer afdoende bewys dat die verteller homself inderdaad beskou as deel van 'n groep met gedeelde belange.
Noue verbondenheid met voorvaders en die vooruitsig op 'n nageslag is kenmerkend van gemeenskappe wat in afhanklikheid van mekaar leef en waar die uitgebreide familie 'n belangrike bindende struktuur vorm. Volgens Moghaddam (1998:59) is die grense tussen individue in dergelike gemeenskappe nie altyd so duidelik afgebaken nie, sodat ander lede van die groep tot 'n mate as deel van die self beskou kan word. Dat sy kleinseun die bokboerdery by hom oorneem, is vir oom Jakobus de Wet sowel vanselfsprekend as troosryk en die verhouding tussen oupa en kleinseun is tiperend van die ingestemdheid op mekaar wat in interafhanklike gemeenskappe voorkom; hulle het nie baie woorde nodig om met mekaar te kommunikeer nie:
my kleinkind Benjamin doen die weiwerk
sy mond het my dit vanoggend gesê
self gesê hy wil 'n veeboer wees
en ek is tevrede
God het vir elkeen 'n talent ingesit
saans by die staning hoef ons nie te praat nie
ons weet waar gewei is waar gewei moet word (23).
Deur herhaling van die woorde "mond" en "gesê" word die narratiewe aard van die teks beklemtoon. Verder dui dit daarop dat ook die kleinseun tevrede is en uit eie oortuiging by die gebruike van die groep inskakel. Dat lede van die groep elkeen volgens hulle "talent" 'n bydrae tot die welstand van die gemeenskap lewer, is 'n voorvereiste vir noue samewerking en solidariteit in 'n gemeenskap.
Die duidelikste inspeling op vreedsame naasbestaan en groepsgebondenheid vind ons egter in oom Jakobus de Wet se opmerking oor die wyse waarop hy sy bokke behandel, wat ooglopend ook 'n verwysing is na die land en sy mense:
is daar 'n einde (23).
Hierdie reëls verbind die betrokke gedig aan die groter gemeenskap van die land as geheel en dui op 'n nuwe eenheidsideaal wat onder andere in die mite van die Nuwe Suid-Afrika beslag kry. Deur klemlegging op eenheid sluit die gedig aan by een van die belangrikste temas van die bundel, naamlik die soeke na 'n gesamentlike (Suid-) Afrikaanse identiteit. By implikasie is dit dus die siening van oom Jakobus/die verteller aangaande die verhoudinge wat in die postapartheid-Suid-Afrika "seën" sal bring: dat klem op individualiteit ("apartheid") tot "verdeeldheid" lei en dat dit die "einde" van 'n geseënde saambestaan impliseer. Wanneer ons, soos die boktrop, "een" word, sal verdeeldheid eindig en "seën" ons deel word.
Ironies is hier die terme waarmee oom Jakobus vertel, naamlik die groep, gesinswaardes en geslag. Hierdie denkpatroon dui op argetipiese denke en 'n argetipiese menslikheidspatroon téénoor die postmoderne ideaal van disseminasie en ondermyning van samehang. Deur hierdie diskrepansie tree 'n interessante spanning in die teks na vore, naamlik die praktyk van die digter om die postmoderne filosofiese raamwerk te gebruik om sekere ou Afrikanerdenksisteme te ondermyn, maar om dan dieselfde denksisteme wat gebaseer is op verheerliking van eenvoud en opregtheid, as deel van 'n nuwe, postmoderne orde te bepleit. Postmoderne kritiek teen politiek geïnstitusionaliseerde groepsdenke, teen grondbesit, herkoms en genderongelykhede word in die bundel aangevoer, maar terselfdertyd word kleingeskiedenisse vertel ('n postmoderne praktyk) waarin universalia en basiese menslike waardes wat deur die postmodernisme ondermyn word – soos groepsverbondenheid, sterk familiebande en besit van die vrou – as metafore van bestaan gebruik word. Waaroor dit in hierdie gedigte gaan, is 'n primordiale mite van bloedbande, verbondenheid met die grond en grond- en veebesit – teenoor die sofistikasie en ironie wat kenmerkend van die postmodernisme is. En dit terwyl dikwels in die nasionale en internasionale media en in die Suid-Afrikaanse letterkunde fel kritiek uitgespreek word oor dieselfde waardes wat deur Afrikaners aangehang word. Dit is duidelik dat die digter deur die postkoloniale praktyk van inskripsie van kleingeskiedenisse in die geskiedkundige kanon, poog om ín te skryf teen die gekanoniseerde meesterverhale van die Suid-Afrikaanse geskiedenis. Ofskoon sy van 'n postmoderne paradigma gebruik maak om ou waardesisteme te ondermyn, bepleit sy ten slotte nie 'n nuwe postmoderne samelewing nie, maar wel 'n samelewing wat geskoei is op die primordiale mite. Maar dit is ook ironies dat waardes wat dikwels as kolonialistiese trekke in koloniale gemeenskappe veroordeel word, nou binne die raamwerk van kleingeskiedenisse van inheemse mense aangemoedig en aangeprys word. Die diskrepansie tussen appropriasie van postmoderne praktyke en dit wat geskryf word, vorm 'n belangrike onderliggende spanning in hierdie bundel, maar ook in ander bundels van Krog en 'n diepgaande studie daarvan sou met vrug onderneem kon word.
3.1.4 Die verhaal gelees saam met ander verhale in die bundel
Klemplasing op waardes wat verband hou met interafhanklikheid, gedeelde belange en ooreenkomste tussen mense van dieselfde groep — in teenstelling tot die postmoderne ideaal van disseminasie — is ook in die bundel as geheel 'n belangrike verskynsel, soos blyk uit die versugting en die insig van die digter verwoord in die gedig "afskeid" teen die einde van die bundel:
In Wilshire se terme sou ons dus die stelling kon maak dat die aanvang van die gedig onder bespreking – in aansluiting by die eerste gedig in die bundel – die kode van die primordiale mite met sy patrone van interafhanklikheid en groepsgebondenheid aktiveer. Klemlegging op die wenslikheid van die nastrewing van dié waardes dwarsdeur die bundel, bevestig dié vermoede. Lotman se siening dat fokus op ontstaansgeskiedenis in die aanvang van 'n postmodernistiese teks dui op die siening dat die skryfhandeling simbolies word van die skeppingsdaad en dat identiteit tot stand kom deur inskripsie, kan beslis op hierdie gedig van toepassing gemaak word. Verskeie uitsprake elders in die bundel staaf hierdie aanname, byvoorbeeld wanneer die verteller in "skryfode" aan haar minnaar sê: "ek wil terug na die plekke waar ek ons twee gemaak het" (72).
Horn (1998) se vergelyking van geskiedskrywing met die opwekking van dooies is beslis ook 'n kode wat deur die aanvang van die gedig onder bespreking geaktiveer word. 'n Belangrike doelwit met die skryf van kleingeskiedenisse in die twee "dagboek"-siklusse uit die afdeling "Wondweefsel", word verwoord in die eerste gedig uit die siklus "dagboeke uit die laaste deel van die twintigste eeu":
ek vertel jou verhaal (32).
'n Verdere belangrike kode wat gevestig word in die aanvang van die teks, is oorsaaklikheid – dus dat ons lewens bepaal word deur ons oerbronne. Oom Jakobus se verwysing na sy geboorte by Tattasberg (22) en die aanhef van die eerste gedig in die bundel waarin verwys word na die geboorte van die Afrikakontinent, word eweneens in die loop van die bundel verder uitgewerk. Die volgende afdeling van die bundel, "Wondweefsel", begin met twee gedigsiklusse, naamlik "dagboeke uit die begin van die twintigste eeu" en "dagboeke uit die laaste deel van die twintigste eeu", wat fragmente van die geskiedenis van verskillende groepe mense van Suid-Afrika onder woorde bring. In die gedig "roofsonnet", wat tussen dié twee siklusse staan, word die geskiedenis vergelyk met 'n litteken, die merk van verwonding uit die verlede wat identiteit verleen aan die liggaam waarop dit ingegrif is. Daarbenewens is die litteken 'n metafoor wat in "narratief van die parkboer" simbolies gebruik word as 'n merk wat in die verlede op die "liggaam" van die landskap gemaak is. Volgens die gedig "die Groot Gariep" (13) het die "Rivier" sy oorsprong te danke aan die losskeur van die Afrikakontinent uit Gondwana. In aansluiting by die verwondingsmetafoor in dié gedig word die gevolge van die verwonding in "narratief van die parkboer" soos volg beskryf: "weerloos lê die rivier / oop aar in die hitte" (24). Maar die litteken word eweneens deur oom Jakobus gebruik om eienaarskap oor en die afkoms van sy bokke te dokumenteer: alle bokke wat deel is van sy kudde "is deetlik gelittekenmerk: swawelstert en halfmaantjie voor / winkelhaak en swawelstert by die ander oor" (23). Hier dui die metafoor op die belangrikheid wat afkoms en besit van die "trop" het, soos die metafoor van die rivier as litteken dui op die belang van die geskiedenis en van herkoms vir identiteit.
Weer eens sou 'n mens kon wys op die ironie wat geleë is in die diskrepansie tussen die appropriasie van die postmoderne paradigma waarin klem gelê word op versplintering juis deur problematisering en ondermyning van besitterskap, teenoor die beklemtoning van die belangrikheid van herkoms en identiteit en die inskripsie van dié waardes in die kleingeskiedenisse van 'n groep gemarginaliseerde mense. Hierdie praktyk getuig myns insiens van 'n diepgewortelde onvermoë van die digter om haarself ten volle los te maak van haar eie verlede, waarbinne hierdie waardes ten diepste ingebed en gekoester is (vergelyk byvoorbeeld Krog, 2005).
Stefano Tani (aangehaal deur Burger, 1997) se aanname dat geskiedenis sin gee aan sowel die verlede as aan die hede, sluit by die voorafgaande argument aan. In gedig 10 uit die siklus "land van genade en verdriet" word besin oor die invloed wat die voorbeeld van maghebbers uit die verlede op die huidige regeerders het:
dié slag anders ingekleur) (44).
Uit hierdie gedig blyk duidelik dat die geskiedenis ("die oue") 'n bepalende invloed op die hede ("nuwe") het, maar selfs ook die toekoms ("nooit") kan beïnvloed. 'n Duidelike sikliese gang spreek verder uit die twee slotreëls, wat dui op 'n interverbondenheid van alle mense, asook daarop dat verlede, hede en toekoms nie van mekaar onderskei kan word nie en mekaar in onafgebroke siklusse herhaal. Hierdie metafoor is van beduidende belang vir die begrip van die bundel in sy geheel en vir die prosesse waardeur begrip vir mekaar tot vrede in hierdie land kan lei.
3.2 Karakter en ruimte
Ofskoon fokalisasie en vertelinstansie streng gesproke ook belangrike fasette van karakterisering vervul, sal hier volstaan word met 'n bespreking van die narratologiese implikasies van karakter- en ruimtetekening.
Die hoofkarakter in die verhaal "narratief van die parkboer" is oom Jakobus de Wet, soos afgelei kan word uit die subtitel "oom Jakobus de Wet praat poetry". Die ander karakters is oom Jakobus se kleinseun Benjamin, en Joseph – waarskynlik oom Jakobus se seun ("'die kind steek my so in die skanne' sê oom Jakobus", 26). Dan is daar die verteller, "ek", en iemand na wie verwys word as "sy": ""n kleur kom nooit alleen nie' sê sy" (26). Dit is nie heeltemal duidelik of die "sy" op die verteller slaan, dalk op oom Jakobus se vrou of moontlik op 'n ander persona van die verteller nie.
Oom Jakobus de Wet leer ons hoofsaaklik ken uit wat hy self sê in die eerste deel van die gedig en daarna uit wat die verteller van hom sê. Waar sy eie woorde direk weergegee word (22-23), praat oom Jakobus die kenmerkende Afrikaans van die Noordweste. Dit is 'n taal wat sy noue verbondenheid met die natuur weerspieël: "jakkals vreet van die boud af maag toe" (22). 'n Kinderlike geloof spreek uit die feit dat sy eerste woorde Bybelwoorde is en uit sy bewustheid van God as 'n konstante teenwoordigheid ("ek voel Hom heel aand aankom so van Akkediskloof se kant", 22) en as gespreksgenoot ("want dag en nag is jy alleen hier by die staning met Christus / julle praat / jy kan agteroor lê / en met helder oë met Hom praat", 23). Sy ervaringswêreld is, benewens die dag tot dag bestaan as parkboer, beperk tot die familielewe en 'n bepaalde lotsverbondenheid met sy stamgenote. Wanneer die "park-se-man" oor vennootskap kom praat, gebruik oom Jakobus 'n beeld so reg uit die Ou-Testamentiese patriargale orde: "hoe kan twee mans een vrou hê? / wie bestuur die vrou?" (22). Verder ag hy sy familiebetrekkinge belangrik: "laat ek dit maar sê / dis baie smaaklik om saam met 'n kleinkind te wees" (23).
Uit oom Jakobus se vertelling kan afgelei word dat hy 'n eenvoudige mens is met 'n aangebore sin vir regverdigheid, iemand wat leef aan die hand van die waardes en gebruike wat deur die voorgeslagte aan hom oorgelewer is, soos sy naïewe geloof en sy insig wat hy in patriargale terminologie verwoord. Verder is daar uit die verhaal geen aanduiding dat sy kleinkind Benjamin iets anders begeer as wat hy van sy oupa geleer het nie: "self gesê hy wil 'n veeboer wees" (23). Wat die verteller van oom Jakobus sê, onderskryf die aanvanklike indruk dat hy 'n eenvoudige mens is wat ná aan die natuur leef. Sy beskryf die eenvoudige middagmaal wat hulle in die woestyn geniet: "by die paaltjiestaning tussen ebbehout en krie / dop oom Jakobus die dikderm om / en sprei niervet dun oor 'n tak" (34).
Karakterisering geskied in hierdie gedig dus deur eksterne beskrywing van die karakter, deur wat die karakter oor homself sê, deur sy handelinge én deur wat die ek-verteller van hom sê. Scholes (Du Plooy, 1986:266) sien 'n vertelling "primêr as 'n vorm van menslike gedrag, ongeag die aard van die vertelling". Dus sou beweer kan word dat bogenoemde karakteriseringstegnieke deel is van intensionele verhaalkonstruksie wat derhalwe deel van die narratiwiteit van die teks uitmaak.
Du Plooy (1986:280) wys voorts daarop dat akteurs gegroepeer kan word volgens die doel wat hulle nastreef, dus volgens Greimas se aktansiële model, maar, aldus Mieke Bal (1986:34), ook volgens sielkundige of ideologiese verhoudinge. In die geval van "narratief van die parkboer" sou 'n mens die twee belangrikste karakters, oom Jakobus de Wet en die verteller, heel waarskynlik kan groepeer volgens ideologiese of sielkundige verhoudinge en dan sou 'n mens kon beweer dat oom Jakobus verteenwoordigend is van 'n kultuur waarin interafhanklikheid van die groep belangrik is en die verteller van 'n kultuur wat klem lê op individualiteit. As sodanig verteenwoordig hierdie twee karakters dan groepe wat ook binne die groter opset van die bundel dikwels teenoor mekaar gestel word.
Voortvloeiend hieruit sou egter ook die onderskeiding tussen die nastreef van verskillende doelwitte gemaak kon word op grond van die aard van die karakters se identiteite. In oom Jakobus se geval is hy iemand wat die welstand van die groep as geheel nastreef, soos blyk uit sy tevredenheid dat sy boktrop oorgaan in die hande van sy kleinseun. Die verteller, op haar beurt, streef heel waarskynlik haar eie gerief na, soos duidelik blyk uit haar ontevredenheid met die landskap en haar verwondering by die besef dat die dinge waarvolgens sy haar persoonlike lewe struktureer, soos tydsbepalings en nuusflitse, in die ruimte van die Richtersveld niks beteken nie. Ook haar gedagtegang in "narratief van klip" – "dis lelik hier, dink ek by myself" (20) – dui daarop dat haar eie belange swaar weeg.
Onder die term vervreemding, soos dit deur die Russiese Formaliste gebruik word, word algemeen verstaan die tegniek om op 'n nuwe vreemde manier te kyk na iets wat reeds oorbekend is, ten einde die aandag daarop te vestig (Du Plooy, 1986:102). Alhoewel vervreemding 'n kenmerk van alle literêre tekste is en nie uitsluitlik in narratiewe tekste voorkom nie, is dit 'n tegniek wat in narratiewe tekste gebruik kan word om die narratiwiteit van die teks te verhoog, deur byvoorbeld die fabula of storiemateriaal tot 'n artistieke "verhaal", of sjužet in Formalistiese terme, te omskep (Du Plooy, 1986:102-103). In hierdie afdeling sal gefokus word op die verhoging van die narratiwiteit van die teks deur middel van vervreemding, sowel as op die beklemtoning van sekere nienarratiewe elemente van die teks deur op vernuwende wyse daarna te kyk. Aangesien die teks onder bespreking 'n poëtiese teks is, kan verwag word dat relatief baie vervreemdende kunsgrepe sal voorkom. Hier sal egter slegs op twee voorbeelde gefokus word, naamlik op voorbeelde wat direk betrekking het op die narratiwiteit van die teks.
Onderstaande aanhaling uit "narratief van die parkboer" is een van verskeie ingebedde verhale in die gedig:
eers wil die myne die grond het
toe vra ek: hoe kan twee mans een vrou bestuur?
toe sê hulle: oom Jakobus julle bestuur bogronds
ons bestuur ondergronds
toe was daar die park-se-man
'n week lank het hy gesoebat om die jawoord te kry
ou trane huil hy, óú trane
maar ons sê dis onse land
hoekom moet 'n ander man ons land bestuur?
ek sê weer: hoe kan twee mans een vrou hê?
wie bestuur die vrou?
toe sê hulle: viennote – ons sal 'n viennootskap wees
toe sê ons as ons nie eers weet van park nie
hoe weet ons nou van viennot?
toe sê hulle die erwe van ons vaders moet vir ons kinders bly
nou dit verstaan ons (22).
Een van die maniere waarop vervreemding funksioneer, is wanneer "die absurditeit van 'n bepaalde handeling, wat deur tradisie in spesifieke sosiale omstandighede geyk is en dus onbevraagtekenend aanvaar word, aangetoon word deur die situasie deur die oë van 'n vreemdeling of 'n kind of 'n oningewyde te beskou en te beskryf" (Du Plooy, 1986:111). In bostaande fragment word die situasie van grondeise en gedeelde grondbesit deur die oë van oom Jakobus en ander Richtersveldmense gesien. Die feit dat oom Jakobus grondbesit vergelyk met die besit van 'n vrou, is veelseggend. Enersyds dui hierdie siening op 'n simbolestelsel wat uit paleolitiese en neolitiese tye stam, waarin die vrugbaarheid van die grond en die vrugbaarheid van die vrou met mekaar in verband gebring word. Die vrou simboliseer in hierdie kennissisteme die ewige, sikliese gang van tyd en die verbondenheid van alle dinge in die skepping met mekaar. Die vervreemdende funksie van hierdie metafoor laat die fokus val op kennissisteme wat waarde heg aan onderlinge verbondenheid en waarin individualiteit 'n ondergeskikte rol speel.
Andersyds wys oom Jakobus se metafoor egter ook heen na patriargale gebruike waarvolgens die menswaardigheid van die vrou aangetas word deurdat sy vir die man slegs 'n voorwerp simboliseer waaroor hy beskikkingsreg het. Hier vind vervreemding plaas deur emosies van afkeer en ontsteltenis by die leser te ontlok. Die lank aanvaarde aard van sowel grondbesit as huweliksgebruike word hier, deur middel van fokalisasie deur die oë van 'n naïewe persoon, onder verdenking geplaas. Die vermenging van die taal van huweliksgebruike met die taal van grondbesit, soos in die frase "'n week lank het hy gesoebat om die jawoord te kry" (22) dui op die gelykstel van grondbesit met die besit van die vrou.
'n Verdere vervreemdende funksie is die herhaling van woorde wat met narratiwiteit en tydsverloop verband hou. Besondere klem word in hierdie fragment van sestien reëls op die woord "toe" geplaas, deurdat dit ses keer aan die begin van 'n reël staan, terwyl die woord "sê", wat ook 'n belangrike narratief-duidende woord is, vyf keer voorkom. Ander diskoersmerkers, soos "eers", "nou", "vra", "maar" en "hoekom", dui op die bestaan van 'n argumentasielyn, wat 'n belangrike komponent van narratiewe tekste uitmaak. Drievoudige herhaling van die woord "bestuur" dien om die woord uit te hef en in ironiese relasie ten opsigte van die woord "vrou" te plaas. Die woorde "bogronds" en "ondergronds" verwys hier na die bestaan van verskillende fisiese dimensies, maar sluit ook aan by die gedig "skryfode" (66-74) waar hierdie verhoudinge op abstrakte vlak betekenis genereer.
Hier moet dalk 'n oomblik stilgestaan word by die aard van narratiwiteit in poëtiese en prosatekste. Heel eerste moet gestel word dat selfs suiwer epiese gedigte baie swaarder steun op poëtiese konvensies om betekenis te genereer as verhalende prosatekste. Daar is 'n duidelike verskil tussen die verhouding van verhalende teenoor estetiese inhoud in suiwer verhalende tekste en poësie. Uit die aard van die verhalende teks, bevat dié tekstipe in verhouding meer gebeurtenisse as beskrywende passasies. Hoe meer poëties die teks word, hoe meer verander dié verhouding. Eenvoudig gestel, sou 'n mens dus kon beweer dat hoe meer verhalend die teks is, hoe digter is die narratiewe struktuur; en hoe meer poëties die struktuur is, hoe yler word die narratiewe struktuur, maar hoe digter word die poëtiese struktuur, waar van andersoortige middele gebruik gemaak word om betekenis te genereer.
By die ontleding van 'n gedig sou 'n mens beslis ook moet kyk na die impak van spesifiek poëtiese konvensies op die narratiwiteit van die gedig. Die feit dat in die gedig onder bespreking geen eindrym aanwesig is nie, verhoog die narratiewe aard van die gedig deur dit (meer) na gesproke taal te laat klink. Ook die hoë frekwensie van ritmiese heffings suggereer die toon van gesproke taal. 'n Versreël soos die volgende bevat slegs twee dalings aan die begin van die reël en dan vyf heffings direk na mekaar: "… hoě kǎn tweé máns eén vroú hé? Die opeenhoping van heffings is hier ook 'n aanduiding van heftigheid van uiting. Die omgekeerde vind ons in die (effens vervormd) aangehaalde reël uit "Die Stem van Suid-Afrika", "diěĕ érwěĕ vǎn ǒns váděrs moét vǐr ǒns kínděrs blý", met sy sangerige toon, teweeggebring deur 'n opeenhoping van dalings in die twee anapeste. Hierdie meer ontspanne ritme onderskraag die versoening of "viennootskap" waarvan hier op semantiese vlak sprake is. In dié reël lê natuurlik ook nog 'n goeie skeut ironie opgesluit, omdat die "park-se-man" spesifiek die woorde van die "Stem van Suid-Afrika" gebruik om die strukture wat onder apartheid daargestel is, te dekonstrueer, én dat dit juis dié woorde is wat oom Jakobus oortuig – woorde, weer eens, wat nie strook met die strekking van die postmodernistiese raamwerk waarbinne geskryf word in Krog se bundel nie.
Kyk 'n mens na die struktuur van die gedig in sy geheel, is dit dadelik duidelik dat die gedig, soos die meeste ander in die bundel, 'n losser struktuur het wat nie gebaseer is op enige klassieke poëtiese vorme nie. Veral in die bundel onder bespreking is dit opvallend hoe selde van 'n reëlmatige versstruktuur, van eenvormige reëllengtes en van eindrym en vaste metriese patrone gebruik gemaak word. Hierdie wyse van poësieskryf dra natuurlik ook by tot die narratiewe effek van die geheel, deurdat dit 'klink' asof in prosa geskryf word. In die plek van 'n vaste rym- en metriese patroon, gebruik Krog egter ander stilerende middele om binding te bewerkstellig, soos alliterasie en assonansie, woordherhaling, parallelisme en koppeling, asook intertekstuele verwysings na haar eie en na die werk van ander digters.
Tot dusver het die bespreking gehandel oor 'n fragment van "narratief van die parkboer" wat ten opsigte van sy poëtiese aard 'n redelike sterk narratiewe lyn vertoon. 'n Mens sou egter ook die volgende gedeelte kon ondersoek, wat, in vergelyking met die eerste voorbeeld, relatief min narratiewe elemente bevat en meer beskrywend van aard is:
die fluweel van 'n boklam se oor
glip deur my hand
'hoe lê ek die lyne af na jou toe lief
as die laat lig so kliplangs knel
hoe herinner ek my 'n bewende lyf in jou hand
soos jy my rugstring afknabbel
hoe bring ek jou hier lief
tot langs die groot rivier
dat ons die later jare se brak en bitter
weer tot liefde sedimenteer?' (25)
Hierdie gedeelte is 'n bepeinsing wat voorkom binne die verhaal van die verteller se dag in die veld saam met oom Jakobus-hulle. Dit is duidelik dat hier baie minder narratiewe elemente aanwesig is as in die voorafgaande voorbeeld. In hierdie gedeelte val die klem op liriese elemente eerder as op die vertel van 'n verhaal. Tog is daar 'n onderliggende storie aanwesig in die verteller se gedagtegang wat uitdrukking is van 'n droom wat intieme oomblikke saam met haar geliefde in herinnering roep en die versugting om hom na die rivier te bring sodat die liefde wat met tyd afgestomp geraak het, weer kan herleef.
Wat dadelik opval, is die klankrykheid van die gedeelte. Die herhaling van die konsonante f, w en l val op, tesame met 'n herhaling van die a-klank en die opeenhoping van lang vokale. Hierdie relatief 'sagte' klanke (frikatiewe, die syklank en vokale) word gekontrasteer met klanke soos die k, b en die r in byvoorbeeld "brak" en "bitter" waarin die eksplosiewe en die triller die felheid van die emosie naboots. Die teer emosies wat die verteller teen sononder met die sagte kleure wat die landskap omtower tot "lavender blue" (24) klankmatig ervaar, word dus gekontrasteer met die hardheid van die landskap op die middaguur ("sianied sis die vygies", 24). Vloeibaarheid word gesuggereer deur die enjambemente wat as simbolies van 'n bevrydende, gemaklike verhouding beskou sou kon word, maar ook deur die metriese patroon met sy vloeiende ritme as gevolg van die relatief hoë getal dalinge in verhouding tot heffings. Op hierdie wyse dra die klank- en ritmiese struktuur dus by tot ekstra betekenisgewing deur die "sagter" dimensie van die woestyn te evokeer én dit te kontrasteer met die hardheid van die natuur, sowel as om op die diffuse vlak relasies te lê tussen die landskap en die verhouding van die minnaars.
Die herhaling van "lief" as enjamberende woord in reëls 3 en 7 en "rivier" in reël 8, 'n woord wat klankmatig met "lief" verband hou, is veelseggend, veral wanneer die semantiese verband tussen dié twee woordvelde in die laaste reël van die fragment weer beklemtoon word deur die saamgroepering van "liefde" en "sedimenteer". Op hierdie wyse kom daar 'n metaforiese verband tot stand tussen die rivier en die geliefde, soos trouens ook reeds gesuggereer word deur 'n frase soos "weerloos lê die rivier / oop aar in die hitte / die landskap ondenkbaar sonder die bruingroen sny" (24) waarin die rivier as deel van 'n verwonde liggaam voorgestel word. Ironies is dat die metafoor van die verwonde vroulike liggaam juis die patriargale gebruike oproep wat binne 'n postmoderne filosofiese sisteem onaanvaarbaar geword het.
Ofskoon in die aangehaalde gedeelte dus selfs nog minder narratiewe elemente voorkom as in die voorafgaande sitaat, word die poëtiese tekstuur van die gedig as geheel verdig deur subtiele metaforiese verbande te lê tussen die woestynlandskap en die landskap van die liefde. Dit behoort dus duidelik te wees dat, ten spyte van die relatief yl verhalende struktuur van die gedig, die betekenisvolheid nie dienooreenkomstig afneem nie. Uit die metaforiese verbande word dit byvoorbeeld duidelik dat die liefdesverhouding in hierdie gedig, soos elders in die bundel, nie slegs op die letterlike vlak gelees moet word nie, maar dat die verhouding met die geliefde meestal simbolies word vir die verhouding tussen verskillende rasse- en kulturele groepe in hierdie land.
Hierbo is betoog dat klemlegging op narratiwiteit 'n kenmerk van postmoderne literêre teorie is. Die narratiewe onderbou van die onderhawige gedig en die onderhawige bundel as geheel blyk uit verskeie aspekte wat met narratiwiteit geassosieer word. Oorskryding van die grense tussen prosa en poësie deur die gebruik van narratiewe konvensies en die prysgawe van formele poëtiese versstrukture is 'n tipiese postmodernistiese konvensie wat verband hou met skryf in die liminale sone. 'n Mens sou dus kon beweer dat die tipe teks wat deur dié grensoorskrydende praktyke tot stand kom, 'n hibriede teks is. Die vervreemdende effek wat in die grensoorskrydende tegnieke van die digter geleë is, dra beslis daartoe by dat met nuwe oë gekyk word na 'n oorbekende gegewe. Wanneer Krog die formele versstruktuur prysgee ten gunste van 'n narratiewe stramien, maak sy egter tegelyk van so baie poëtiese tegnieke gebruik dat sy nooit haar digterlike greep op die die inhoudmateriaal verloor nie.
1. Vergelyk in hierdie verband Lyotard (1979), Foucault, 1970:371 en Halbert, 2006:1
2. Die verteller vertoon in baie opsigte ooreenkoms met die reële outeur, Antjie Krog, soos byvoorbeeld blyk uit Krog, 2005, maar kan nie ongekwalifiseerd gelykgestel word aan haar nie.
3. Ps.125:2: "Soos die berge Jerusalem aan alle kante beskerm, so beskerm die Here sy volk, nou en vir altyd." (Bybel, 1989 [OT]:670)
4. Joh. 1:1: "In die begin was die Woord daar, en die Woord was by God en die Woord was self God." (Bybel, 1989 [NT]:112)
5. "Die skeppingshandeling is 'n beginhandeling. Daarom bestaan slegs dié dinge wat 'n begin het." (Vry vertaal – MT.)
6. "Hierdie is die berig van die vergange jare, van waar Rusland vandaan kom, van wie in Kiev vir die eerste keer as vors begin heers het en van wanneer Rusland begin het." (Woordeliks vertaal – MT.)
7. "Ook dooie gode regeer" (my vertaling – MT).
Bal, M. 1986. De theorie van vertellen en verhalen: Inleiding in de Narratologie. Muiderberg: Dick Coutinho.
Burger, W. 1997. Geskiedenis in resente genealogiese romans. Stilet, 9:2.
Connor, S. (ed.). 2004. The Cambridge Companion to Postmodernism. Cambridge: Cambridge University Press.
Connor, S. 2004. Postmodernism and literature. In: Connor, Steven (ed.). The Cambridge Companion to Postmodernism. Cambridge: Cambridge University Press.
Du Plooy, H. 2010. Veelvlakkig vertel: Narratiewe strukture en tegnieke in Kleur kom nooit alleen nie van Antjie Krog. Stilet, 22(2).
Foucault, M. 1970. The order of things: An archaeology of the human sciences. London: Travistock Publications.
Halbert, M. 2006. Performativity, cultural capital, and the internet: An analysis of the internet as a proposed medium for scholarly communication. [Internet]. Verkry van: http://userwww.sevice.emory.edu/˜mhalber/Research/Paper/pci- lyotard.html. [Toegang: 18 November 2006]
Horn, P. 1998. Parallels and contrasts – Wendezeit in South African and German literature. Literator, 18(3):25-40.
Jaggar, A.M. & Bordo, S.R. 1989. (eds.). Gender/Body/Knowledge: Feminist reconstructions of being and knowing. New Brunswick: Rutgers University Press.
Lotman, J.M. 1972. Die Struktur Literarischer Texte. Übersetzt von Rolf-Dietrich Keil. München: Wilhelm Fink Verlag.
Lyotard, J-F. 1979. The Postmodern Condition: A report on knowledge. Manchester: Manchester University Press. [Internet]. Verkry van: http://www.letrada.com/Cyborgismos/Jean-Francois%20Lyotard%20-%20Postmodern%20condition.doc. [Toegang: 8 Februarie 2007].
Moghaddam, F. 1998. Social Psycology: Exploring universals across cultures. New York: W.H. Freeman and Company.
Odendal, F.F. & Gouws, R.H. 2000. HAT: Verklarende Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal. Midrand: Perskor Uitgewers.
Prince, G. 1973. A Grammar of Stories. Den Haag: Mouton.
Taljard, M.E. 2002. Herkoms en identiteit in "Die swye van Mario Salviati" (Etienne van Heerden) en "De Naam van de Vader" (Nelleke Noordervliet). Potchefstroom: PU vir CHO. (Verhandeling – MA).
Viljoen, L. 2009. Ons ongehoorde soort: Beskouing oor die werk van Antjie Krog. Stellenbosch: SUN MeDIA.
Wilshire, D. 1989. The uses of Myth, Image, and the Female Body in Re-visioning Knowledge. In: Jaggar, Alison M. & Bordo, Susan R. (eds.). Gender/Body/Knowledge: Feminist reconstructions of being and knowing. New Brunswick: Rutgers University Press.