PressReader - Weg! Platteland: 2015-09-01 - So is die le­we
Dave Pe­pler ont­hou sy ou­pa se groen­te­tuin op Ro­bert­son
Weg! Platteland - 2015-09-01 - Inhoud - IL­LUS­TRA­SIE DIEK GRO­BLER
Ou­pa Boy le Roux se tuin het, net soos dié van die S­weed­se bo­ta­nis Carl Lin­na­eus se blom­ka­len­der by Upp­sa­la, el­ke maand iets op­ge­le­wer. Maar waar Lin­na­eus se tuin die maan­de en sei­soe­ne met blom­me aan­ge­kon­dig het, het Ou­pa Boy se tuin die jaar­ge­tye met vrug­te en groen­te ge­vier. Soos die mees­te tui­ne op Ro­bert­son was dit ver­steek ag­ter die huis, wat knap teen die straat ge­staan het, en ’n mens moes om­stap, deur ’n fyn­tuin, om by die wa­re plan­te­ry uit te kom.
Die erf was reus­ag­tig en diep, met die oud­ste peer- en a­man­del­bo­me teen die huis, en dan het die plan­te al hoe klei­ner ge­word na die g­rens toe, want groen­te­ak­kers het lig no­dig.
El­ke tuin op Ro­bert­son het ’n lei­wa­ter­beurt ge­had, met stro­me hel­der wa­ter uit die Lan­ge­berg wat met net­jie­se vo­re en ’n in­ge­wik­kel­de net­werk van slui­se aan­ge­bring is. Van my vroeg­ste beel­de is juis dié van die wa­ter wat aan­kom, brui­send en le­wen­dig; en ek en Ou­pa, kaal­voet, graaf in die hand, wat die wa­ter in akkers boer­boon­tjies in­keer. Die warm mod­der wat tus­sen jou to­ne deur­pers, die reuk van nat grond, die hel­der lig van ’n Klein-ka­roo-mid­dag...
As jong kind het ek die mees­te na­we­ke by Ou­ma en Ou­pa deur­ge­bring. Ek het op die ag­ter­stoep ge­slaap, en die stoep­ka­mer se deur het heel­nag oop­ge­staan so­dat die eer­ste lig skuins en
geel oor my bed­de­ken sou val. Hier het ’n mens lig ge­slaap, want Ou­pa-hul­le het in die bo­dorp ge­bly, in Tru­ter­straat, op die g­rens van die Ju­bels­dorp, waar die bruin men­se ge­woon het. Hier het die ha­ne lank voor son­op be­gin kraai en daar was hon­de aan ket­tings wat nooit ge­slaap het nie. En Le­na, my ou­ma se buur­vrou, het in die don­ker ver­by­ge­stap met haar melk­koei, op pad na die dorps­meent an­der­kant die kerk­hof. My ou­ers se huis was in die on­der­dorp, teen die wal­le van die Hoop­ri­vier, en hier was nie hoen­ders nie en ook nie koeie nie.
OU­PA SE TUIN het geen luuk­ses op­ge­le­wer nie. El­ke plant, el­ke boom, was daar met ’n spe­si­fie­ke doel, om se­ker te maak die toe­voer na die kom­buis en spens is kon­stant en, ver­al, dat oor­skiet ver­werk kan word. Van oor­skiet ge­praat: Dit laat my dink aan Ou­pa se le­moe­ne. Soos by die mees­te ou­er men­se van daar­die tyd was daar on­der el­ke bed ’n pot, want die toi­let was ge­woon­lik bui­te die huis. Die og­gend­ri­tu­eel was vas: op­staan, wa­ter “op­sit” vir kof­fie, ge­sig en lyf was met ’n kom wa­ter en was­lap, en dan die ka­mer­pot­te na die bad­ka­mer dra waar dit leeg­ge­maak is in ’n “slop­sem­mer”, soos Ou­pa dit ge­noem het. Die in­houd is met wa­ter ver­dun, en dan het Ou­pa ge­stap na sy vier na­vel­le­moen­bo­me, en dit net­jies tus­sen hul­le ver­deel, el­ke dag. Hy het vas ge­glo hier­die be­han­de­ling maak sy le­moe­ne die soet­ste op die dorp.
Sóét was hul­le in­der­daad. Jy het hul­le af­ge­skil met Ou­pa se Joseph Rod­gers­mes en dan die hui­sies een vir een in jou mond laat bars. Die klein seg­ment is heel in­ge­sluk – vir ge­luk, het Ou­ma ge­sê. Die oor­tol­li­ge le­moe­ne is ver­sig­tig, son­der om hul­le te kneus, na die sol­der ge­dra en in rye op die bal­ke ge­pak waar Ou­ma hul­le een keer per week om­ge­draai het. Sta­dig maar se­ker het die le­moe­ne ge­krimp tot die helf­te van hul­le groot­te, die skil so hard soos die dop van ’n a­man­del. Ná die Ker­s­e­te het Ou­ma dan hier­die kos­ba­re e­lik­sers op die sol­der gaan haal, en el­ke kind het een ge­kry om deur ’n gaat­jie uit te suig. Dit was ’n nag­maal vir ’n le­wen­de tuin.
AS EK REG ONT­HOU, was daar ge­woon­lik ’n or­ga­nie­se voort­gang by dié dorps­­tui­ne. Na­by die ag­ter­deur was die vye, ha­ne­poot­drui­we, ap­pel­lie­fies en lu­kwar­te – Ro­bert­son het ’n hor­de hon­ger tip­tol­le, mee­lo­gies en vin­ke ge­had wat só ’n boom bin­ne ’n oog­wink kon stroop – met die meer ro­buus­te vrug­te wat ver­der van die huis af ge­plant is. Aan die ver­ste punt was die ge­har­de bo­me: mis­pels, gra­na­te en si­trus. Ap­pel­ko­se, ge­woon­lik Roy­als, is in ’n boord­jie ge­plant, want met die Koo-in­maak­fa­briek op Ash­ton was dit vir al­mal ’n jaar­lik­se in­kom­ste. Maar die ryp­ste ap­pel­ko­se, dié met die rooi sproet­bloos, is ge­hou vir kon­fyt. Met nie te veel sui­ker nie, ef­fens suur en met ap­pel­koos­pit­te in ’n ko­per­pot ge­kook… die smaak sal my e­wig by­bly. Soet­suur­deeg­brood, dik ge­sny, géél kar­ring­bot­ter en die glan­sen­de o­ran­je van die kon­fyt.
El­ke jaar by die land­bou­skou het die Vlv-tan­nies met hul­le blink kon­fy­te ge­spog. Ek sien nou nog die lang skuur, lin­ne­doe­ke op die ta­fels, en ry op ry kon­fyt­fles­se op pa­pier­doi­lies – in­ge­leg­de per­skes, ne­on­groen si­ter­hal­wes, hal­we koe­ja­wels (al­mal met die sny­kan­te na bui­te ge­pak), kor­rel­kon­fyt en pie­kels.
MET SO ’N TUIN ag­ter el­ke huis was daar na­tuur­lik by tye ’n oor­vloed, ver­al in die hoog­so­mer. ’n Vreem­de ri­tu­eel het hom dan af­ge­speel: My ma het ’n mand­jie ge­pak met vier vleis­ta­ma­ties, ses ei­ers, pe­re, ’n pluk­sel boon­tjies en ’n brood. Eer­ste stop by tant Martjie, waar ek die ei­ers af­ge­laai en ’n pot­jie per­ske­kon­fyt te­rug­ge­kry het. Vol­gen­de stop was by tant Le­na, waar die ta­ma­ties ver­ruil is vir skor­sies, en dan het ek by tant E­li­se die brood af­ge­laai en ’n bos­sie ro­se te­rug­ge­kry. Me­nig­maal het ek met meer kos te­rug­ge­keer as waar­mee ek weg­ge­stuur is. Dit sê iets: Men­se wat tuin­maak, ken en ver­staan me­kaar, en as jul­le me­kaar ken en ver­staan, kan ’n ge­meen­skap ge­sond funk­si­o­neer.
SAANS IS DIE KIN­DERS hoen­der­hok toe ge­stuur om te gaan ei­ers uit­haal. Let­ter­lik uit­haal, want jy moes jou hand on­der ’n nors hen in­steek, en voel-voel tus­sen die sag­te dons die warm ei­ers neem. Hier­die was skrop­hoen­ders, stow­we­rig, nuus­kie­rig en gul­sig, die nek­ke lank ge­rek as ’n mens aan­kom met die mie­li­eem­mer. Al­le kom­buis­af­val is hoen­der­hok toe ge­stuur met die kin­ders, en die tuin­hulp moes on­kruid en vars lu­sern aan­dra. As jou tuin groot ge­noeg was, het jy ’n moer­bei­boom in die mid­del van die hoen­der­hok ge­plant, want dan was daar ska­du­wee en, een maal per jaar, ook oor­vloe­dig kos.
As daar nie jong plan­te in die tuin was nie, is die hek oop­ge­maak en die hoen­ders los­ge­laat. El­ke krie­sel on­kruid en ook ie­de­re slak, wurm, rus­pe, muis en rys­mier is voor die voet op­ge­vreet, en ter­self­der­tyd het die tuin be­mes­ting ge­kry. Maar wat ek ont­hou, is die ei­ers: ka­ra­mel­bruin met spik­kels, die dop hard en mat, die teks­tuur van ’n ge­son­de vel. Die dooi­ers was ge­ler as geel en het ’n ei­e­soor­ti­ge smaak ge­had, net soos die slag­hoen­ders se ferm en bruin vleis.
’n Dorps­tuin is ’n kosmos in die klei­ne. Die huis met sy kom­buis en spens is die son waar­om die tuin met sy plan­te en die­re wen­tel. Wa­ter, uit die bui­ten­ste ruim van die ber­ge en ri­vie­re, voed die lap­pie aar­de waar­in ons pitte en sa­de plant, kui­ken­tjies on­der ka­pok­kies laat uit­broei en waar die sir­kel van le­we en dood ein­de­loos herhaal word. In sul­ke tui­ne leer ’n kind van groei en oes, van af­wag­ting vir ’n ge­lief­de vrug, en in sul­ke tui­ne kniel ’n ou mens, dro­me­rig, oor ’n saad­ak­ker en trek on­kruid uit.
Som­tyds ry ek te­rug na my ge­boor­te­dorp en soek ver­geefs na die tui­ne wat ek ont­hou. Die plek het so een­ders ge­word, so voor­spel­baar en net té net­jies. Maar stap bo­dorp toe, daar teen die wal­le van die Dro­ë­ri­vier, en tus­sen die een­vor­mig­heid is daar nog wa­re tui­ne: tui­ne met ’n oem­pie – graaf in die hand, hoed laag oor die oë – wat in die mid­del van ’n lap boer­boon­tjies staan. Hy wag op sy wa­ter­beurt.
‘Me­nig­maal het ek met meer kos te­rug­ge­keer as waar­mee ek weg­ge­stuur is. Dit sê iets: Men­se wat tuin­maak, ken en ver­staan me­kaar, en as jul­le me­kaar ken en ver­staan, kan ’n ge­meen­skap ge­sond funk­si­o­neer.’