Die proklamasie van Calitzdorp se besproeiingsraad in 1912 het die weg verder vir die bou van die Nelsrivierdam gebaan.
Die voorkoms van herhaalde droogtes in die omgewing van Calitzdorp – ’n gebied waar die gemiddelde reënval per jaar 150 mm is – het die landbou daar nog altyd geknou.
Francis Kanthack, ’n hidro­ingenieur wat in 1906 as die Kaap se besproeiingsdirekteur aangestel is, het besef landbou sonder die opgaar van water is onmoontlik en het die privaat uitkeerwalle as ’n “gekheid” beskou.
Dis droog in die Klein-Karoo: Die gereelde droogtes in die Klein-Karoo het tot die bou van die Nelsrivierdam gelei. Die dam het vroeër vandeesmaand slegs 13% van sy vermoë bevat te midde van die jongste droogte in die streek. Foto: Tisha Steyn
Die aanvang van die Eerste Wêreldoorlog het eerstens die volstruisveerbedryf in duie laat stort. Daar is ’n geneigdheid om te vergeet dat wanneer landbou swaarkry, die hele gemeenskap ly – en dit was ook die geval in dié gebied, want die gemeenskap het verarm.
Die dambouery het wel ’n uitkoms vir sowat 200 werkers en hul gesinne gebied, en die paar sjielings wat hulle verdien het, het die handelaars op die dorp ook aan die lewe gehou.
Die lewe van ’n dambouer was egter nie maklik nie. Waar die bouers op die rivieroewer kamp opgeslaan het, het die water besoedel geraak en gevalle van tifus en maagkoors, asook Spaanse griep het voorgekom.
Die Calitzdorp-afdelingsraad het later uiteindelik ’n hospitaal op die dorp opgerig en in 1915 is ’n tydelike skoolgebou vir die dambouers se kinders ingerig.
Die struweling het eerstens gehandel oor die vergoeding wat die boere sou kry vir hul grond waarop die dam gebou sou word. Dan was daar ook die kwessie van die Calitzdorp-Groenfontein-pad wat verlê moes word.
Die CBR en die plaaslike munisipaliteit was ook voortdurend haaks oor die hoeveelheid water wat aan die dorp verskaf moes word én teen watter koste.
Visser stel die uitkoms van die struwelinge as volg in sy boek: “Uiteindelik het die gemeenskappe van die Klein-Karoo se afhanklikheid van water en die sentrale rol wat die Calitzdorpdam daarin speel, egter tot die betrokke rolspelers deurgedring. Oorlewing sou slegs deur samewerking verseker kon word . . .”
’n Swaartekragdamwal het ’n driehoekige dwarssnee en die waterkant is gewoonlik loodreg. Hierdie soort damwalle gebruik hul gewig om die druk van die water wat na die fondamente verplaas word, te weerstaan.
Die dam het ’n uitlaat op riviervlak, sowel as ’n besproeiingsuitlaat sowat 12 m bokant die riviervlak. Die uitlaatpype word met brons­bedekte sluise beheer.
Die kanaalstelsel onderkant die dam bestaan onder meer uit ’n betonkanaal van sowat 3,21 km vanaf die damwal. Aan die einde van die primêre kanaal vertak dit: die linkeroewerkanaal strek 20,92 km, terwyl die regteroewerkanaal sowat 14,5 km lank is.
Prof. Wessel Visser, mede­professor in geskiedenis aan die Universiteit Stellenbosch, het op ’n herdenkingsdinee vir die Nelsrivierdam in Junie vanjaar sy boek DieNelsrivierdam van Calitzdorp, 1918-2018: Suid-Afrika se oudste werkende beton swaartekragdam bekend gestel.
Kort ná Lawrence se dood word Thabo, die driejarige renosterkalf, deur stropers gewond. Dis die eerste noodgeval sonder haar Lolo, soos sy hom genoem het. Thabo was eerste in hul diere-“weeshuis”, vol selfvertroue met nuuskierige ogies. As groter kalf het hy graag op die dek gegaan waar die gaste ontbyt eet. Teen die reëls, ja! Een stamp van sy sware lyfie en ’n tafel trek soontoe . . . Die kos anderkant toe. In die bos is hy en die jong renosterkoei, Ntombi, onafskeidbaar. Dis dan ook ’n gesukkel om haar van hom af weg te hou sodat die skietplek ondersoek kan word. Gelukkig net ’n vleiswond, maar almal is daarna gedaan.
Françoise was blond, sjiek, ’n Paryse-naar in murg en been. Diere nie deel van haar lewe nie. “Daar was kleintyd eenkeer ’n skilpad in ons tuin. Ek dink amper ons het ’n kat gehad . . .” Maar ’n rooikopman met “Suid-Afrikaanse skouers” sou dit vir altyd verander. Tydens ’n besoek aan Londen in 1987 staan sy voor in die hotel se taxi-tou. Sy word gevra of sy die taxi met die man aan die einde van die tou sal deel, hulle gaan in dieselfde rigting. Sy gee hom ’n kyk en sê nee, ferm.
Sy spot vir hul eerste afspraak vlieg hy 10 000 km Frankryk toe. Tipies, hy was vreesloos, impulsief en het niks in sy pad laat staan nie. Op haar eerste besoek aan Suid-Afrika besoek hulle ’n vriend se wildplaas, Windy Ridge, in Zoeloeland. Dáár sou sy die eerste keer wilde diere sien. Eers ses kameelperde. “So hoog soos ’n dubbelverdieping en met die stadige, wiegende stap van ’n danser.” En toe renosters. “Tien jaar later het daardie einste plek ons s’n geword. Ons het dit Thula Thula gedoop.” Rus, vrede, harmonie in Zoeloe.
In die daaropvolgende 20 jaar sou Afrika sy stempel op dié Franse nooi afdruk. Maar ook omgekeerd. Sy is lief vir klere met diermotiewe, ’n baadjie, serp. Was altyd, selfs voor sy haar Suid-Afrikaner ontmoet het. Sy het ook nie haar Franse flair in die bos verloor nie. “My vriende vertel my altyd my bos-styl is modieus.” Altyd onder haar blad by die huis is Gypsy, haar wit, wollerige Maltese poedel. Want sy loop vinnig en die hondjie se kort beentjies kan nie byhou nie. Dan raap sy haar op . . .
En ja, daar wás al ’n olifant in daai kombuis! Weliswaar ’n kleintjie, net tien weke oud. Tom, die sjef, het haar eerste gewaar. Die dingetjie het van die trop afgedwaal, hoe weet niemand nie. Olifante los nie ’n baba om self reg te kom nie. Baba Tom (só is sy toe genoem) is die vorige dag saam met die trop aan die ander kant van die reservaat opgemerk. En moes kilometers ver geloop het voor sy by die hoofhuis opdaag, moeg, honger en dors. Daar, in die kombuis, het hulle haar melk gegee, versigtig vir te veel fisieke kontak – anders verwerp die trop haar dalk as hulle herenig word. Die wildbewaarders het intussen die trop opgespoor en die storie het ’n goeie einde: Ma en dogter is herenig. ET, die bekommerde moeder, het haar dadelik met haar slurp nader gehark en onder haar ingetrek. “Waar wás jy?”
Vir haar is daar weer geluk, in die arms van Clément “met die sagte oë”. Hy is ’n Durbaniet, oorspronklik van Mauritius en Franssprekend, soos sy. Lawrence sou trots gewees het, want sy nalatenskap gaan voort, sê sy. “En hy ís trots, want sy teenwoordigheid is oral op Thula Thula. Sy hart, sy siel is altyd met ons.”
Die klub het vir vanjaar besluit om slegs op die basiese beginsels te fokus en dit het tot dusver vir die klub gewerk.
’n Motorhuis is nie net daar om jou motors veilig te hou en losgoed te bêre nie; dit moet, nes enige ander vertrek in jou huis, beskou word as ’n funksionele ruimte waar elke vierkante meter tel.
Begin deur gereedskap, tuingoed en sport- toerusting wat oral op die vloer rondstaan, teen die mure te bêre.