Die eenvoudigste en opvallendste kenmerk van fantasie is die versteuring van die normale wette van oorsaak en gevolg van die primêre wêreld. Hierdie versteuring of VERVREEMDING word aangetref in werke so uiteenlopend soos Henry James se The Turn of the Screw, waarin die teenwoordigheid van die dooies 'n sinistere mag uitoefen oor die lewendes, en Homeros se Odusseia met sy mitiese diere en betowerings. Dit kan die vorm aanneem van bonatuurlike verskynsels soos spookmotors wat in 'n moderne stad "rondsluip" of die meer tradisionele drake en duiwelskunstenaars. Dit moet benadruk word dat die voorkoms van sulke elemente uit VOLKSVERHALE en SPROKIES nie noodwendig 'n teken is van sataniese bedoelings by die outeur nie. Hierdie dinge is METAFORE vir aspekte van die gees.
Fantasie het oorspronklik "die verbeelding" beteken, soos bv. in Milton se gedig "At a Solemn Music", waar die oorsprong van die woord se latere ontwikkeling gesien kan word: die digter doen 'n beroep op die verbeelding om dinge te kan sien wat hoër en werkliker as die prosaïese aardse werklikheid is. In hierdie eeu het dit 'n aparte kategorie geword by uitgewers asook die onderwerp van talryke kritiese studies (hieronder in die bibliografie aangegee). Dit is belangrik dat fantasie as 'n literêre kategorie nie 'n aanduiding is van 'n enkele soort werk nie, maar eerder 'n spektrum werke wat strek vanaf dié waarin die bonatuurlike 'n skimeffek het op die gewone wêreld (spookbesoeke soos in The Turn of the Screw) via werke waarin geskiedkundige gebeure 'n belangrike magiese dimensie verkry (soos Judith Tarr se The Golden Horn) tot by werke wat volledig in 'n denkbeeldige wêreld geplaas is (soos Tolkien se The Lord of the Rings). Die kategorieë van uitgewers, wat uiteraard maar taamlik grof is, bestaan tans uit swaard-en-toweryverhale (soos Conan the Barbarian en die wat daaruit voortgekom het), wat nou meer dikwels heldefantasie genoem word, dan gruwelfentasie (Poe; die sensasiebehepte werke van Stephen King; Bram Stoker se Dracula) en epiese fantasie (werke waarvan die groot omvang, goddelike ingrypings en krygshelde 'n mens laat dink aan die eposse van die antieke wêreld). Fantasie omvat 'n veld wat strek van uiters populêre fiksie tot mistieke boeke soos William Morris se The Well at the World's End. Die moderne kritiek sluit gruwelverhale dikwels van die kategorie fantasie uit, soos ook in die onderstaande bespreking gedoen word.
'n Belangrike onderskeidende kenmerk van fantasie is dat dit sg. 'sekondêre wêrelde' voorstel, wêrelde wat in sommige opsigte soos ons eie is maar wat hulle eie interne reëls en logika het, waarin simbole soos die draak of oertipes soos die Groot Woesterny konkrete werklikheid aanneem. Afgesien van wat dit gemeen het met sprokies, mites en legendes, is fantasie die moderne afstammeling van die ROMANSES van die Middeleeue soos die siklusse oor die Heilige Graal en die stories van Arthur. Gevolglik is die sekondêre werelde daarvan baiekeer 'n droomweergawe van die Middeleeue, baie nadruklik 'n pre-industriële wêreld: in fantasie word tegnologie vervang deur toorkuns as 'n simbool van die mag van die gees oor die wêreld. (Vgl. WETENSKAPSFIKSIE vir 'n bespreking van die betekenis van ‘wêreld' in werke van hierdie aard.)
Fantasievertellings is gewoonlik, selfs meer as WETENSKAPSFIKSIE, gestruktureer rondom die Soektog, wat simbolies word van die reis van die siel na 'n vorm van integrasie of inisiasie. Dit is hierin dat die mistieke en die psigologiese een word: moderne fantasie is een van die aangesigte van die moderne mite wat verklaar waarom huidige skrywers dit laat saamsmelt met wetenskapsfiksie, soos Gene Wolf gedoen het in sy belangrikste werk, The Book of the New Sun. Fantasie word vandag al hoe belangriker, wat die wanbalans in die Westerse wêreld se klem op die wetenskaplike en die rasionele ophef. Die sukses van The Lord of the Rings was grotendeels toe te skryf aan die toenemende besorgdheid op universiteitskampusse oor ekologie in die sestigerjare. Volgehoue bemoeienis met die heelheid van die individu en die fundamentele eenheid van alle lewe op ons bedreigde planeet wat gesien word as 'n enkele ekosisteem of entiteit (soos in die hedendaagse Gaia-teorie wat geleidelik aanvaar word) beteken dat fantasie waarskynlik 'n toenemend belangrike literêre modus sal word wat waardes uitdruk wat die lewe van die individu en die planeet respekteer en 'n afskaduwing is van ons diepste insigte in onsself en die wêreld.