Drakentanden, zieltjes-zonder-zorg, fijnproevers en worst. Uit Stellenbosch een allegaartje voor stem en virginaal met twee intermezzo’s plus historisch bijgeruis - citybooks - citybooks
Home > Steden > citybooks > Drakentanden, zieltjes-zonder-zorg, fijnproevers en worst. Uit Stellenbosch een allegaartje voor stem en virginaal met twee intermezzo’s plus historisch bijgeruis
Marlene van Niekerk (Zuid-Afrika, 1954) studeerde talen, literatuur en filosofie aan de Universiteit van Stellenbosch. Ze gaf filosofie en Nederlandse en Afrikaanse literatuur aan de Universiteit van Zuid-Afrika en van Witwatersrand. Ze schreef onder meer vier (ongepubliceerde) theaterteksten, twee poëziebundels , twee bundels met korte verhalen, en drie romans (Triomf, 1994, Agaat, 2004, en Memorandum, 2006, in samenwerking met schilder Adriaan van Zyl). Momenteel schrijft ze aan een vierde roman, die zoals de eerdere gaat over de ‘zenuwaandoening’ bekend als ‘Zuid-Afrika’.Van Niekerk is daarnaast werkzaam aan de Universiteit Stellenbosch, en doceerde de afgelopen jaren ook op regelmatige basis korte periodes aan de Universiteiten van Utrecht en Leiden.
afspelen 'Oor draketande, soetjiespoepers, fynproewers en wors' - Marlene van Niekerk - citybooks Stellenbosch
afspelen 'Drakentanden, zieltjes-zonder-zorg, fijnproevers en worst' - Marlene van Niekerk - citybooks Stellenbosch
afspelen 'Dents de dragon, tartufflets, fins gourmets et saucisses' - Marlene van Niekerk - citybooks Stellenbosch
afspelen 'On dragon’s teeth, goody two-poops, connoisseurs and sausage' - Marlene van Niekerk - citybooks Stellenbosch
Prelude. Draketande – Andante narrante ‘Daar’s ŉ dorpie wat ek ken daar tussen die blou berge/En die lower van die eike oor die straat.’ Hierdie aanvang van ŉ liedjie deur die bekende liriekskrywer Koos Kombuis is reeds ŉ aanduiding van die parogiale sfeer van wit Stellenbosch. In ŉ lig ironiese, outobiografiese trant word die studentelewe in Stellenbosch voorts voorgestel as ŉ gefuif en ŉ gevry, ‘die hele lewe was ŉ bring en braai’. Vergeleke by die polities gemobiliseerde gees wat indertyd by die Universiteit van Kaapstad geheers het, skets die liedjie ŉ kinderlike en naïewe prentjie wat met klein variasies vier dekades later nog steeds op die dorp van toepassing is. Daarby word die dorp, al staan die oudste Universiteit van Suid-Afrika hier, deur vele inwoners en besoekers hoofsaaklik geassosieer met wyn, kos en Kaaps-Hollandse gewels. Deur sy skilderagtige ligging en relatiewe isolasie, (sommige sal sê dis ŉ voorstad van Oranjezicht), is dit egter ŉ dorp wat uitstekende insig bied in die historiese ontwikkelingstrajek van die mensesoort wat sigself hier in die sestienhonderds aan die onderpunt van Afrika, toegerus met Bybel, perd, planne en geweer, as die Lig van die Suide gepresenteer het – en wat sigself vervolgens in die persoon van die sestienjarige raaskal Hendrik Biebouw met twyfelagtige oormoed en in weerwil van die Nederlandse koloniale owerheid, op ŉ besope naweeksaand, in Maart 1707, vir die eerste keer by die Kompanjiesmeul op Stellenbosch tot ‘Afrikaander’ verklaar het (Giliomee, 2003: 22).
Intermezzo Die onnutsige teoloog – Scherzo, tempo di sturb de neighbor
Prelude Draketande vervolg – Andante narrante ma col pugno
Intermezzo Die ou meulsloot – Allegro bisbigliando O opvang van weerlose water uit voorhistoriese valle, o saamloop van takke tot ŉ springende stroom, o saadryke skuime in vlokke op varre, o blêr van die rietbok, hoes van die luiperd, rivierkos van die dolende klein mensestamme, o gerug van die anker en die pikhouweel, o die stomp verkenner in die weerlose vallei, die veldkornet te perd met die kykglas uit sy knapsak wat die vleiroos nader ruk, o pluishoed van die goewerneur, o daghregister waar hy skryf: ‘Eylantje omstroomt met verse water rontsom met hooge boome beplant’, o eerste gemesselde vloeigang, o amber in emmers in die gewelwitte Laan, o sluise van Mostertsdrift, o die leibeurt vir die vryburgerspampoen, o kappende meulwiel met ysere range, o meel, o brood, o mame se kindjie, die voete van die slawevrou gelawe in die sloot, o saad van Lage Oost-Indische kers uit haar roksome gelek, o kinders moenie in die water mors nie, die ou mense wil dit drink, o, groot gemaal van die opgaardam, o slootversorging liefdevol deur die miljoenêrs van Rowanstraat, o stuk vir stuk gedempte dorpse watergang, o oorbrugde, blaarbevaarde, beslaapte en besoedelde walle, o liedjie van die blomverkopers wat mens soms nog in die rondte waan, o suikerkanne, speldekussings, o waar’s die smouse aan die sykant van die Rynse kerk daar teen die sitwal van die ou meulsloot? Stellenbosch die roep mens, maar weet mens of jy bly of gaan?
Minuetto Van grooteet tot fynproe – Allegro strepitoso Dit is op Bolandse dorpe waar die eenvoudige eetgewoontes van die agtiende en negentiende eeuse platteland tenietgegaan is. Waar mens elke dag op die omringende plase dinge soos wurgpatat, stadige intrap (dik boontjiesop), melksnysels, ŉ poek vet en ŉ homp brood geëet het om vol te kom, was dit in die blink dorpe ŉ saak van eer om ŉ ‘goeie tafel’ te hou. Maar wat beteken ŉ goeie tafel op Stellenbosch as jy dit nie voor die oë van jou rivale kan tentoonstel nie?
Intermezzo Vir ŉ stukkie brood – Largo parlando dolente
Van fynproe tot grooteet vervolg – Minuetto strepitoso Hoewel ’n uitgesproke of getematiseerde bewussyn van breuke, alteriteit, en kontradiksies nie oor die algemeen in kookboeke voorkom nie, voel die afwesige en die oorgeslaande van hierdie fynproewersboek ekstra peperig aan vanweë die illustrasies. Op die omslag kry mens, in ooreenstemming met die wellewend beskaafde ‘feestelike’ sfeer van Opperman se gedigte, tekeninge van die ‘erfglase’, die skottels en kandelare teen die agtergrond van die Pieke. Op die titelblad is daar ’n tekening van vrugte en groente op ’n broodplank in die styl van die klassiek informeel-gerangskikte cornucopia. Maar dan volg ’n reeks tekeninge wat nie, soos mens sekerlik in die sewentigerjare sou kon verwag, verwys na professore in dagpak en boere in sportbaadjies en hul gades omhang van varswaterpêrels in chintzy eetkamers nie. Die tekeninge is landelik- soetsappige voorstellings van ’n soort veralgemeende ‘vervloënheid’ waar, teen ’n geykte Kaaps-Hollandse argitektoniese agtergrond, bruin mense, uitkenbaar aan duidelike etniese fisionomiese merkers, as ’n diep geborge en volledig ‘versoende’ laer klas voorgestel word. Lieftallig verkoop hulle vis van ’n karretjie (SEO:6), soet buk hulle in die wingerdrye om die druiwe te oes (SEO:46). Benewens die reïfikasie van die koskultuur as ’n natuurgegewe, het ons hier te make met die twee ander funksies van ideologie, naamlik verdraaiing en verhulling van die materiële moontlikheidsvoorwaardes van die Stellenbosse fynproewerslewe en die politieke en klasseformasies van die tyd.
Vamp till cue Sleepy hollow tussen die berge – Slentando
Hoog bo die dorp staan die rotsige berge, die een reg noord ŉ stekelakkedis voortsloffend met sy kop na die see, die ander, oos, ŉ oerbees, met ŉ stoets gekonsentreerde kop bo groenbegroeide flanke, daaragter die magtige Banghoekskedel wat winter en somer die ondinklike dink. Bo die noordoos-, suidoosklowe ŉ stolwerk vertikaal gegroefde en geradbraakte kolosse wat die asem van arende braveer, in die weste heuweltoppe en glooiinge alom en dan ŉ poek, opgestoot vanuit ŉ breë fondament, ŉ uit die aarde geboetseerde en versteende drol wat solied en onomstootbaar die suidekant bewaak. Die berge, hul barbaarse gestaltes, geskets en gestileer deur Schumacher, Van Stade, Lady Anne, kry name wat hul dorps domestiseer, word op poskaarte be-purper tot baroktoneel en deur landmeters, digters, komponiste met dennewoude, ŉ kantate en ballades besweer – Simonsberg, Bothmaskop, Banghoek, die Tweeling Pieke, Stellenboschberg, Papegaaiberg – massiewe uit die magma opgekolk, onbeweeg- en onbeboubaar, onbedoeld, vererg saam met die bobbejane die boere en die wingerdminnende geleerdes. Hul word beklim deur kloeke generasies, wat eeu na eeu tydelik ontheg afkyk op die enkrustasie in die holte, wit gepleister, rooi bedak, sy paar blou strate, sy waterslote, klein gelui en vergeefse bolwerk wetenskap in ŉ eikbeplante raster, die uitsaai van sy sentrumsweer in negeoë armoedsones, Idasvallei, Cloetesville, Kayamandi, en ander vuiler afvalplekke – loogplaas, storthoop, begraafplaas, industrie, met die wit idiote elektries omhein op die westereinder, die raserige uitlaatpypvervangers en wielomruilers in garages aan die noordelike poort. Die snode klimmers, argitekte, godbesmuiktes, eenmaal tuis, verknies hul steeds oor soveel onbeskrede hoogtes, al die van bo-af waargenome tussenruimtes van hul dorp, dat eenmaal tuis hulle die heinings waardeur mens van hier tot daar kan kyk, nie kan gedoog en presies op alle leë plekke, as troos en as verweer, edifies op edifies, muur vir muur optrek. (1)
Rondo capriccioso Wors – Con brio
(1) Hierdie laaste strofe is die bewerking van ŉ gedig van Christian Morgenstern, ‘Der Lattenzaun’, Duits vir ŉ heining van hout met openinge waardeur gesien kan word. Die gedig word bespreek in Michael de Certeau se The Practise of Everyday Life (1984: 127-9). (2) ŉ Eufemistiese uitdrukking uit Erika Jong se Fear of Flying (1973).
Bronne: Claassens, H.W. Die geskiedenis van Boerekos 1652-1806. Pretoria: Protea Boekhuis 2006. Ewert, J. ‘Poverty and Inequality. Stocktaking of the Social Landscape of Stellenbosch’ in Swilling, M. Subitso, B. Loots R. (reds.) Sustainable Stellenbosch – Opening Dialogues. Stellenbosch: Sun Media 2012. Giliomee, H. The Afrikaners. Biography Of A People. Kaapstad: Tafelberg 2003. Kriel, S. Vir ’n stukkie brood. Emmarentia: Taurus 1983. Louw, N.P. van Wyk. Die halwe kring. Kaapstad: Nasionale Pers Beperk 1937. Oosthuizen, J. (red.). So eet ons in Stellenbosch. Kaapstad: Human & Rousseau 1979. Schoeman, K. Verkenning. Kaapstad: Human & Rousseau 1996. Stellenbosch Fynproewersgilde. So eet ons in Stellenbosch. Kaapstad: Human & Rousseau 1979.
Prelude Drakentanden – Andante narrante ‘Daar’s ’n dorpie wat ik ken daar tussen die blou berge / En die lower van die eike oor die straat.’ In deze eerste woorden van een liedje door de bekende liedjesdichter Koos Kombuis ligt al een vermoeden besloten van de parochiale sfeer van blank Stellenbosch. In licht ironische, autobiografische trant wordt het studentenleven in Stellenbosch vervolgens voorgesteld als een periode van feesten en vrijen, ‘die hele lewe was ’n bring en braai’. (Het hele leven bestond uit samenzijn en barbecueën.) Vergeleken bij de politiek gemobiliseerde geest die indertijd op de Universiteit van Kaapstad heerste, schetst dit liedje een kinderlijk en naïef plaatje dat met kleine varianten vier decennia later nog steeds van toepassing is op Stellenbosch. Daarbij wordt het dorp, al staat de oudste Universiteit van Zuid-Afrika er, door veel bewoners en bezoekers hoofdzakelijk geassocieerd met wijn, lekker eten en Kaap-Hollandse gevels. Door de schilderachtige en relatief geïsoleerde ligging (sommigen zeggen dat het een voorstad is van Oranjezicht) is het echter een dorp dat uitstekend inzicht biedt in het historische ontwikkelingstraject van de mensensoort die zichzelf hier in de zeventiende eeuw aan de zuidpunt van Afrika als het Licht van het Zuiden presenteerde, uitgerust met Bijbel, paard, plannen en geweer. En dat om zichzelf vervolgens, in de persoon van de zestienjarige raaskallende Hendrik Biebouw, met twijfelachtige overmoed en ondanks de Nederlandse koloniale overheid, op een zuipzuchtige weekendavond in maart 1707, voor het allereerst bij de Kompanjiesmeul in Stellenbosch tot ‘Afrikaander’ te verklaren. (Giliomee, 2003, 22)
Intermezzo De nutteloze theoloog – Scherzo, tempo di sturb de neighbor
Prelude Drakentanden vervolg – Andante narrante ma col pugno
Intermezzo De oude molensloot – Allegro bisbigliando
Minuetto Van schransen tot fijnproeven
Intermezzo Voor een stukje brood – Largo parlando dolente
Vamp till cue Sleepy hollow tussen de bergen – Santando
De bergen, hun barbaarse gestalten, geschetst en gestileerd door Schumacher, Van Stade, Lade Anne, krijgen namen die hen domesticeren, worden op ansichtkaarten gepurperd tot baroktoneel en door landmeters, dichters, componisten met dennenwouden, een cantate en ballades bezworen – Simonsberg, Bothmaskop, Banghoek, de Tweeling Pieke, Stellenboschberg, Papegaaiberg – massieven uit magma opgekolkt, onbeweeglijk en onbebouwbaar, onbedoeld, ergeren ze samen met de bavianen de boeren en de wingerdminnende geleerden.
Ze worden beklommen door stoere generaties, die eeuw na eeuw tijdelijk onthecht neerkijken op de incrustatie in de holte, wit gepleisterd, rood bedakt, zijn paar blauwe straten, zijn watersloten een traag en vergeefs bolwerk van wetenschap in een met eiken beplant raster, het uitzaaien van zijn centrumzweer in negenogige armoedzones, Idasvallei, Cloetesville, Kayamandi, en and’re vuilere afvalplekken – loogtoren, storthoop, begraafplaats, industrie, met de blanke zwakzinnigen elektrisch omheind op de westereinder, de lawaaiige uitlaatpijpvervangers en wielvervangers in garages aan de noordelijke poort. De snode klimmers, architecten, godbesmuikten, eenmaal thuis, blijven tobben over zoveel onbeschreden hoogtes, alle van bovenaf waargenomen tussenruimtes van hun dorp, dat eenmaal thuis zij de omheiningen waardoor je van hier naar daar kunt kijken, niet kan gedogen en precies op alle lege plekken, als troost en als verdediging, gebouw op gebouw, muur voor muur optrekken. (14)
Rondo capriccioso Worst – Con brio
Noten 1) Titels van gedichten en teksten van Opperman. 2) Je voelt dat de eerste snoek eraan komt. 3) Op een intiemere manier. 4) Ronder in je omgerold. 5) Je drinkt jonge wijnen op het ontluiken van veldbloemen … het voorzichtige proeven aan de rode punten van de eerste aardbeien. 6) Aan iedereen die belangstelling heeft voor een rijk voorziene dis, onafscheidelijk verbonden is met onze traditionele gastvrijheid. 7) Letterlijke vertaling van het fragment uit het interview met Rosie September door Sandra Kriel: 'Ik krab mijn eigen afval schoon. Kook het afval, flink warm water. Runderpoten, krab ze af. Zilverschoon. En als ik die in warm water doe … sommige mensen branden hem schoon in het vuur, maar ik niet, hij is pikzwart, dan is hij toch bitter, maar ik krab in het flink warme water … Water moet onder de klauwen koken tot hij los is. Moet eigenlijk niet lang koken. Zo tien minuten moet je hem koken. Dan moet je hem uithalen. Wanneer je hem te lang laat koken, brandt de poot vast. De buitenkant, dan haal ik hem uit en spoel ik hem af. Was hem spierwit, Afgewassen, dan kook ik mijn ene runderpoot. Dat doe ik. Als ik afval heb, dan maak ik het afval schoon. De kop en de pootjes. Maak kerrie-afval. Schroei de kop af. Pens kook ik meteen dezelfde dag. Ik krab hem af in flink warm water. Dat is … hoe noemen ze dat? Vliezen vanbinnen. Trek het vlies eruit, zolang hij nog warm in het water. Flink warm water is. Binnenvlies, het gele vlies dat binnenin zit. Trek die buitenvliezen eraf. Was het en snijd in stukjes. En dan kook ik hem. Boontjes of simpel zoals ik wil. Kerrie simpel zoals ik het wil hebben, en aardappels in kleine blokjes. Rijst erbij.' (Kriel, 1983, 85) 8) Zo eten sommigen van ons in Stellenbosch. 9) Glazen afkomstig uit een erfenis.10) Opzichtige eetkamers waarvan de meubels met gebloemde stof zijn bekleed. 11) Op een charmante manier vis verkopen aan hun karretje. 12) Zoetjes bukken ze zich tussen de rijen wijnstokken om de druiven te oogsten. 13) Bekende Afrikaanse stoofschotel met gehakt over vis. 14) Deze laatste strofe is een bewerking van een gedicht van Christian Morgenstern, ‘Der Lattenzaun’, Duits voor een omheining van hout met openingen erin waar je doorheen kunt kijken. Dit gedicht wordt besproken in The Practise of Everyday Life van Michael de Certeau (1984, 127-9).
Bibliografie H.W. Claassens, Die geskiedenis van Boerekos 1652-1802. Protea: Protea Boekhuis, 2006. J. Ewert, ‘Poverty and Inequality. Stocktaking of the Social Landscape of Stellenbosch’ in: Mu. Subitso Swilling, R. Loots (red.), Sustainable Stellenbosch – Opening Dialogues. Stellenbosch: Sun Media, 2012. H. Giliomee, The Afrikaners. Biography Of A People. Kaapstad: Tafelberg, 2003. S. Kriel, Vir ‘n stukkie brood. Emmarentia: Taurus, 1983. N.P. van Wyk Louw, Die halwe kring. Kaapstad: Nasionale Pers Beperk, 1937. J. Oosthuizen (red.), So eet ons in Stellenbosch. Kaapstad: Human & Rousseau, 1979. K. Schoeman, Verkenning. Kaapstad: Human & Rousseau, 1996. Stellenbosch Fynproewersgilde, So eet ons in Stellenbosch. Kaapstad: Human & Rousseau, 1979.
Prélude Dents de dragon – Andante narrante
Intermezzo Le théologien malicieux : Scherzo, tempo derangemento di vicinato
Prélude Les dents de dragon (suite) – Andante narrante ma col pugno
Intermezzo Le vieux bief de moulin – Allegro bisbigliando
Minuetto De la grande bouffe aux fins gourmets – Allegro strepitoso
Intermezzo Pour un morceau de pain – Largo parlando dolente
Vamp al coda Le hameau endormi entre les montagnes – S’entend
Loin au-dessus du village se tiennent les monts rocheux, au nord, un lézard à épines qui se traîne vers la mer, l’autre, à l’est, un auroch avec une tête fière et massive au-delà des côtes verdoyantes, et au fond, le puissant crâne de Banghoek qui, hiver comme été, pense l’impensable. Au-dessus des gorges du nord-est, du sud-est, des colosses solides et mutilés aux sillons verticaux qui bravent le souffle des aigles, à l’ouest, les sommets des collines et leurs pentes autour et puis un étron qui surgit d’un large fondement, un colombin formé de terre et pétrifié qui garde le sud, inébranlable et solide.
Les montagnes, leurs figures barbares, dessinées et stylisées par Schumacher, Van Stade, Lady Anne, ont des noms qui les domestiquent au niveau du village, sont pourprées sur des cartes postales en scènes baroques et chantées par des topographes, poètes, compositeurs avec forêts de pins en cantates et ballades –
les Pics-Jumeaux, Stellenboschberg, Papegaaiberg – les massifs tourbillonnés de magma, immobiles, involontaires, inconstructibles, agacés comme les babouins, les agriculteurs et les érudits œnophiles.
Des générations valeureuses les gravissent, siècle après siècle, et regardent, pendant un moment détachées, le hameau incrusté, blanchi aux toitures rouges, les quelques rues bleues, les cours d’eau, faible tintement et remparts scientifiques impuissants dans une grille aux chênes, la radiation de la pustule centrale dans les zones de misère à neuf yeux, Idasvallei, Cloetesville, Kayamandi et d’autres décharges encore plus sales – égouts, déchetterie, cimetière, industries, et les blancs débiles derrière des clôtures électriques à l’horizon occidental, les remplaceurs de tuyaux d’échappement et les changeurs de pneus chez les mécaniciens des portes septentrionales.
Les ignobles varappeurs, architectes, bigots, une fois chez eux, se morfondent encore tant pour toutes ces hauteurs non-gravies, tous ces entre-espaces de leur village aperçus d’en haut, qu’une fois chez eux, ils ne supportent plus les clôtures à travers lesquelles on peut voir ici et là et comme consolation et défense, dans tous les endroits vides, ils érigent édifice sur édifice et mur sur mur. (12)
Rondo capriccioso Saucisse (13) – Con brio
Sources Claassens, H.W. Die geskiedenis van Boerekos 1652-1806. Pretoria: Protea Boekhuis 2006. Ewert, J. ‘Poverty and Inequality. Stocktaking of the Social Landscape of Stellenbosch’ in Swilling, M. Subitso, B. Loots R. (reds.) Sustainable Stellenbosch – Opening Dialogues. Stellenbosch: Sun Media 2012. Giliomee, H. The Afrikaners. Biography Of A People. Kaapstad: Tafelberg 2003. Kriel, S. Vir ’n stukkie brood. Emmarentia: Taurus 1983. Louw, N.P. van Wyk. Die halwe kring. Kaapstad: Nasionale Pers Beperk 1937. Oosthuizen, J. (red.). So eet ons in Stellenbosch. Kaapstad: Human & Rousseau 1979. Schoeman, K. Verkenning. Kaapstad: Human & Rousseau 1996. Stellenbosch Fynproewersgilde. So eet ons in Stellenbosch. Kaapstad: Human & Rousseau 1979.
Notes (1) Néologisme ! Une personne hypocrite et faussement timide. La traduction littérale du terme afrikaans désigne une personne qui pète en sourdine. (N.d.T.) (2) En Afrique du Sud, on utilise traditionnellement en français le mot “métis” pour désigner la population qui n’est ni d’origine noire (bantoue) ni blanche. C’est un terme impropre car pour la très grande majorité, il ne s’agit pas d’une population issue du métissage noir/blanc. Ce terme couvre en réalité plusieurs populations distinctes : les populations Khoi et Bushman (ils refusent eux-mêmes le terme ‘politiquement correct’ de San) qui sont les habitants originels du Cap occidental et du Cap du Nord, et la population issue de l’esclavage hollandais et qui venait pour la plupart des Indes Orientales, particulièrement de la Malaisie. (N. d. T.) (3) Orothamnus zeyheri, fleur rare. (4) Exploration (5) L’Histoire de la cuisine des Boers, 1652-1806 (6) En Afrique du Sud, le barbecue passe pour cuisine nationale, la seule d’ailleurs qui arrive à unir toutes les couleurs de la nation arc-en-ciel. On y parle de “braï” (“braai” en Afrikaans signifie “grillade”). (N.d.T.) (7) Le Boland, le “haut pays”, est une région du Cap occidental au nord-est de la ville du Cap qui comprend la région viticole principale d’Afrique du Sud. (N.d.T.) (8) Le snoek sud-africain est un poisson de mer à chair ferme, une sorte de barracuda. (N.d.T) (9) Une référence à un recueil du poète D.J. Opperman, Blom en Baaierd (Fleur et Chaos) de 1948. (N.d.T.) (10) Littéralement “Première Rivière”, le torrent qui traverse Stellenbosch. (N.d.T) (11) Bobotie : plat sud-africain à base de viande épicée, gratiné au four avec une couche à base d’œufs et de lait. La recette a ses origines dans les colonies hollandaises de Batavia. (N.d.T.) (12) Cette dernière strophe est une adaptation d’un poème de Christian Morgenstern, ‘Der Lattenzaun’, ce qui, en allemand, signifie un treillage en bois à travers lequel on peut voir. Ce poème est discuté dans The Practice of Everyday Life de Michael de Certeau (1984: 127-9). (13) En Afrique du Sud, on utilise dans toutes les langues le terme “boerewors” (saucisse des boers), une saucisse à base de bœuf, de porc ou d’agneau ou d’un mélange de viandes. En général, ces saucisses font partie d’un barbecue typique ou on en fait des hot-dog (boereworsrol). (N.d.T.) (14) Une expression euphémique de “Zipless Fuck” dans Fear of Flying (1973) par Erika Jong.
Prelude. Dragon’s teeth – Andante narrante
Intermezzo The mischievous theologian – Scherzo, tempo di sturb de neighbor
Prelude Dragon’s teeth continued – Andante narrante ma col pugno
Intermezzo The old millstream – Allegro bisbigliando
Minuetto From grooteet (9) to fynproewer (10) – Allegro strepitoso
Intermezzo For a scrap of bread – Largo parlando dolente Who exactly is included in (and, by extension, excluded from) this particular group is easily clarified by reading the book Vir ’n stukkie brood (24) , published six years later by the alternative Afrikaans publisher Taurus. Sandra Kriel investigates the living conditions of farm workers in the Stellenbosch area. She interviews women, discussing also their cooking and eating habits. The book was one of the first of this kind of documentation undertaken in the region. It is an enduring reminder to everyone stuck in a middle-class comfort zone that there is an ever-growing periphery of desperately poor coloured households, of alcohol abuse and violence and suffering, all around the whitewashed connoisseur culture.
From grooteet to fynproe continued – Minuetto strepitoso Although cookbooks traditionally don’t contain an explicit or thematised knowledge of societal differences, alterity and contradictions, the omission adds insult to injury in the case of this particular book by means of its accompanying illustrations. On the cover one finds, in accordance with the urbanely civil ‘festive’ sphere of Opperman’s poems, sketches of the heirloom wineglasses, dishes and chandeliers against a backdrop of the mountain peaks known as the ‘Pieke’. On the title page there’s a sketch of fruit and vegetables on a breadboard in the style of the classic informally arranged cornucopia. But then there are a few sketches which don’t, as one would certainly assume in the Seventies, depict professors in business suits and farmers in sports jackets and their respective spouses draped in freshwater pearls, all in chintzy dining rooms. The sketches are of a schmaltzier pastoral bent, showing a kind of generalised “days of yore” where, against a stock Cape-Dutch architectural backdrop, coloured people, easily recognisable by means of clear ethnic physiognomic markers, are portrayed as a deeply content and fully reconciled lower class. How sweetly they sell fish from a little cart (SEO:6), how charmingly they bend over the rows in the vineyard to harvest the grapes (SEO:46). Aside from the reification of the culinary culture as a natural given, we also find the two other functions of ideology here, namely the concealment and misrepresentation of the material potentialities of the Stellenbosch connoisseur’s life and the political and class formations of the day.
Vamp till cue Sleepy hollow in the mountains – Slentando High above the town stand the rocky mountains, the one due north a pricklebacked lizard slouching slowly on, head towards the sea, the one to the east, an ancient beast with a stubby concentrated head above green grown flanks, behind this the mighty skull of Banghoek thinking the unthinking, in summer and in winter. Above the northeast-southeast valleys a coagulum of vertically grooved and broken colossi braving the breath of eagles, in the west, hilltops and slopes all around and then a hump, pushed up from a broad foundation, from the earth a moulded and petrified turd guarding the southern end, solidly, securely.
The mountains, their barbaric forms sketched and stylised by Schumacher, Van Stade, Lady Anne, get names, domesticating them like towns, they are empurpled on postcards into a baroque scene, and adjured by surveyors, poets, composers with pine forests, a cantata and a ballad – Simonsberg, Bothmaskop, Banghoek, the Pieke twins, Stellenboschberg, Papegaaiberg – massifs whirled up from the magma, unmovable, un-arable, accidental, vexing, together with the baboons, both farmers and learnéd lovers of the vines.
They are ascended by valorous generations, who century after century look down in temporary abscission on the encrustation at the bottom, whitewashed, red-roofed, its few blue streets, its furrows, little tolling and futile bastion of science in an oak-lined grid, spreading the central infection to carbuncled zones of poverty, Idas Valley, Cloetesville, Kayamandi, and other filthier dumps – sewage works, rubbish pile, cemetery, industry, with the white idiots electrically fenced in on the western front, the noisy exhaust pipe replacers and tyre changers in garages at the northern entrance.
The evil climbers, architects, they so drenched in god, once home, still fret about so many unconquered heights, all the interstices of their town viewed from above, so that once home they cannot tolerate the fences through which one can look from here to there, and so as solace and defence erect edifice upon edifice, building wall after wall. (27)
Rondo capriccioso Boerewors (28) – Con brio
Notes (1) ‘There’s a little town I know amongst the blue mountains / And the leafage of the oak trees over the street.’ (2) ‘All of life was a bring and braai’, with ‘bring and braai’ referring to a social gathering where each guest brings their own food to be barbecued communally. (3) Lit. ‘mother of the nation’ (4) Lit. ‘league of Afrikaner brothers’; a formerly powerful secret organisation of white Afrikaner males. (5) Lit. ‘language bull’ (6) Lit. ‘mother church’ (7) ‘Little island surrounded by freshwater, planted with high trees all around’, a sentence from the ‘Daghregister’ of Simon van der Stel, written on the 8th of November 1679 on his first visit to the fertile valley that would later become Stellenbosch. (8) A reference to the Afrikaans lullaby ‘Siembamba, mame se kindjie’, this fragment meaning ‘mommy’s little child’. (9) Lit. ‘great/grand/big eating’; referring to gluttony (10) Connoisseur (11) Lit. ‘choke sweet potato’ (12) Lit. ‘slow start’/ ‘slow step-in’; a thick bean soup. (13) Lit. ‘milk cuttings’; thin strips of dough cooked in milk. (14) Lit. ‘Exploration’ (15) ‘The history of Boerekos 1652-1806’ (16) ‘It seems as though the Cape is held together by excessive eating and drinking.’ (17) ‘Overall, I know no people who eat, drink and sleep more.’ (18) Guild (19) ‘So we eat in Stellenbosch.’ (20) The first ‘title’ is a play on the real title of D.J. Opperman’s 1948 collection Blom en Baaierd (translated here as Flowers of Chaos) and the second, a play on Baudelaire’s Les Fleurs du mal (1857). (21) a Well-known poem by N.P. van Wyk Louw, translated as ‘Four Prayers with Seasons in the Boland.’ (22) Babiana spp. (23) Sparaxis spp. (24) ‘For a scrap/ piece of bread’ (25) ‘I scrape my own offal too. Cook the offal. In the water, hot water. Cowheels, scrape them. Spotless. And when I set it down in warm water ... some people sear it off on the fire, but I don’t, it’s pitch-black, then it’s bitter, but I scrape in the hot water... Water must boil under the hooves so that they loosen up. Shouldn’t actually cook long. Ten minutes or so you must cook it. Then you bang it out. When you cook it long, the hoof burns. Its shell, I bang it out then I rinse it off. Wash it until it’s white. Washed, then I cook my own cowheel. I make brawn. If I have tripe, I clean my tripe. The head and the trotters. Make curry offal. Sear the head. Stomach I cook the same day. I scrape it off hot. It’s ... how do they say? Membranes inside. Pull out the membrane while it’s still warm in the water, hot water. Inner membrane, the yellow membrane inside. Pull off that outer membrane. Wash it and cut it into pieces. And I cook it. Beans or plain, as I like it. Curry plain like I want it, and potatoes in small cubes. Rice on the side.’ (26) A popular traditional dish of spiced minced meat with a topping of egg custard. (27) This last stanza is partly based on a poem by Christian Morgenstern, ‘Der Lattenzaun’, German for a wooden fence with openings through which one can see. The poem is discussed in Michel de Certeau’s The Practice of Everyday Life (1984:127-9). (28) Lit. ‘farmers’ sausage’, a traditional South African sausage of many variations, containing a least 90% meat by law, usually coarsely ground and somewhat heavily spiced. (29) Barbeque (30) A euphemistic expression from Erika Jong’s Fear of Flying (1973). (31) Kebabs (32) Lit. ‘sausage mountain’
References Claassens, H.W. Die geskiedenis van Boerekos 1652-1806. Pretoria: Protea Book House 2006. Ewert, J. “Poverty and Inequality. Stocktaking of the Social Landscape of Stellenbosch” in Swilling, M. Subitso, B. Loots R. (eds.) Sustainable Stellenbosch – Opening Dialogues. Stellenbosch: Sun Media 2012. Giliomee, H. The Afrikaners. Biography Of A People. Cape Town: Tafelberg Publishers 2003. Kriel, S. Vir ’n stukkie brood. Emmarentia: Taurus 1983. Louw, N.P. van Wyk. Die halwe kring. Cape Town: Nasionale Pers Beperk 1937. Oosthuizen, J. (ed.). So eet ons in Stellenbosch. Cape Town: Human & Rousseau 1979. Schoeman, K. Verkenning. Cape Town: Human & Rousseau 1996. Stellenbosch Fynproewersgilde. So eet ons in Stellenbosch. Cape Town: Human & Rousseau 1979.