Bosbou, hout en houtprodukte
Bosbou, hout en
’n Boom kan eindig as ’n meubelstuk of ’n deel van ’n huis. Of as plastiekstowwe, papier, karton, selfs fotografiese film. Maar die aarde se woude is onrusbarend aan die krimp...
Foto bo: NRCS / U.S. Departement of Agriculture
“BOME en woude,” het die Engelse skrywer John Evelyn gemymer, “het twee keer die wêreld gered: eers met die ark, toe met die kruis...”
Vandag sit bome en woude hul goeie werk voort. Van bome kry ons hout vir meubels en die boubedryf, vir die maak van papier en ander produkte. Dit beskut ons teen die son, verfraai ons wêreld, skep habitatte vir wilde diere en gee suurstof aan die lug.
Maar noudat die aarde se woude vinnig besig is om te verdwyn, is geköordineerde stappe dringend nodig om ons plantasies te bewaar. Niemand kan immers, om dit so te stel, ons hout op eie houtjie red nie.
Ons Suid-Afrikaners is ewe skuldig. Daar was ’n tyd, lank gelede, toe groot inheemse woude met geelhout, stinkhout, ysterhout en assegaai met die kusplato langs van Suid-Kaapland af regdeur tot in die noorde van KwaZulu-Natal en al langs die oostelike platorand gestrek het. Vandag is slegs oorblyfsels daarvan te sien in ’n gebied van 40 000 hektaar rondom Knysna en Tsitsikama en kol-kol elders.
Nog ’n sombere vingerwysing na die mensdom en sy wanbesturing van sy omgewing.
PRESIES hoe word bome—hierdie uiters waardevolle hulpbron—vir hul hout gekweek?
Kommersiële hout word in twee soorte verdeel: naaldhout en loofhout. Naaldhout kom van keëldraers soos denne, seders en sipresse; loofhout van breëblaarbome, onder meer die bloekom, beuke, eike en stinkhout.
Bosbouers plant óf die boomsaad regstreeks in die plantasie óf hulle kweek saailinge onder beheerde toestande in ’n kwekery en verplant later die jong boompies in die bos.
Enting, waar die loot van een boom in ’n spleet van ’n ander bevestig word, word onder meer gebruik om bome te kweek wat teen siektes en peste bestand is.
’n Helikopter kan ’n land voorberei vir ’n plantasie deur dit te bespuit om ontslae te raak van indringerplante wat nadelig vir die bome kan wees wat daar geplant gaan word.
Wanneer die bome eers geplant is, moet bosbouers maar gedurig siektes en peste in die plantasies bestry. Dit word gewoonlik gedoen deur die natuurlike vyande van die peste in te voer of deur ou, swak bome te verwyder waar die swamme en insekte kan gedy. Partykeer het bosbouers egter geen keuse as om gifstowwe te gebruik nie.
In die Suid-Afrikaanse bosbedryf word ’n hele klompie miljoene kubieke meter hout tans jaarliks uit plantasies geoes. Die oesmetodes wissel in verskillende wêrelddele afhangende van die soort bome en hul grootte, die terrein waar hulle groei en hoe hul hout benut gaan word.
In Suid-Afrika kom feitlik al die hout van plantasies en nie van natuurlike woude nie. Denne byvoorbeeld, ofskoon uitheems, groei hier baie vinniger as in die Noordelike Halfrond.
Terloops, wanneer so ’n denneboom afgesaag is, is dit interessant om na die groeiringe te kyk. Daar is afwisselende lae van lentehout (wat in die begin van die groeityd gevorm is) en somerhout (van later gedurende die groeityd). Die ruimte tussen die ringe dui die groei in ’n spesifieke seisoen aan en die getal ringe die ouderdom van die boom.
LINKS BO en REGS BO: In die verlede is bome dikwels met byle afgekap. Vandag word sterk meganiese sae in die reël gebruik.
Die val van die boom word beheer deur dit op ’n sekere manier te saag. Om groot bome of dié in bergagtige gebiede te vel, word ’n wigvormige snee eers aan dieselfde kant van die boom gemaak waar dit moet val. Dan word ’n snee aan die ander kant van die stam ietwat bokant die wigvormige een gemaak, waarna die boom afgesaag word.
Nadat die boom gevel is, word die takke verwyder sodat dit makliker vervoer kan word. Spesiaal ontwerpte trekkers sleep die onttakte stamme in smal paadjies weg sonder om die bome te beskadig wat langsaan staan.
Die hout word daarna tot gerieflike stompe gesaag om per vragmotor na die saagmeule of verpulpingsaanleg vervoer te word.
In Indië word olifante geleer om hout van die woude te verskuif. Dié praktyk het in die laaste paar eeue nie veel verander nie. En in baie dele van Noord-Amerika en Skandinawië is water weer steeds een van die goedkoopste en gerieflikste vervoermiddels. Die hout word in riviere gedompel en deur spesiale bote gemaneuvreer om vlotte te vorm wat dan deur sleepbote gesleep word.
LINKS BO en REGS BO: Die ruwe hout word tot gerieflike stompe gesaag.
• Foto links bo: U.S. Department of Labor • Foto regs bo: U.S. Global Change Research Program: www.usgcrp.gov
By die saagmeule
DIT is interessant om in ’n saagmeule te gaan inloer wat van die hout word wat soontoe gebring is.
Timmerhout word immers ál meer wêreldwyd gebruik. Net in Suid-Afrika is daar tientalle saagmeulens wat denne- of bloekomhoutstompe tot planke, balke of kleinhout verwerk.
Hierdie meulens wissel van groot ondernemings wat deur toonaangewende finansiële instellings beheer word, en jaarliks meer as 200 000 kubieke meter ru-hout hanteer, tot klein familiesake wat minder as 10 persent van dié volume verwerk.
Moderne saagmeultegnieke, tesame met voortreflike hout en streng graderingsreëls, verseker dat ons werkhout vir al ons bou- en ander behoeftes kan lewer.
Nadat die houtstompe by die meul gelewer is, word die bas gewoonlik verwyder. Die stompe word dan volgens hul breedte (en soms volgens hul lengte) gesorteer en in die meul ingevoer.
Die verwerking van stompe tot werkhout geskied in drie fases: die natmeulproses, die drogingsproses en die droogmeulproses. Tydens die natmeulproses word pas afgesaagde stompe in ruwe planke of balke omskep. Stompe word in die raamsaag ingevoer, wat vir die aanvanklike opbreek van die ru-hout sorg.
Tydens die drogingsproses word die oormaat vog só verwyder dat die hout so min moontlik benadeel word. Dit moet gedroog word tot op ’n punt waar die voginhoud en die omringende lugvogtigheid mekaar balanseer. Nadat die hout gedroog is, word dit dikwels met preserveermiddels behandel om dit teen swamme en insekte te beskerm.
Die droogmeulproses behels die verdere verwerking van die gedroogde hout.
Die gedroogde planke word gegradeer. Timmerhout word volgens SABS-grade geklassifiseer; bouhout, gegrond op sterkte en voorkoms; en nywerheidshout, gegrond op voorkoms.
Nog verwerkings behels skawing en afwerking. Die hout is dan reg om bemark te word.
Nie alle houtstompe wat by ’n saagmeul aankom, is bestem vir die saagmeulproses nie. Party kan na die aanleg vir die vervaardiging van laaghout gestuur word waar fineer van die stompe geskil word. Dié word dan gedroog, gegom en tot laaghout of ander samegestelde bordprodukte saamgepers.
HEEL LINKS: By die saagmeul.
LINKS: Soveel bome, soveel houtsoorte. Maar net sekere soorte deug as timmerhout.
• Foto links bo: Kentucky Division of Energy • Foto regs bo: FAS / U.S. Department of Agriculture
TIMMERASIES met hout is so oud soos die ark. Reeds in die voortyd is skuiltes van onder meer takke gebou en het die mense houthandvatsels vir gereedskap en wapens gemaak. Daarbenewens het houtvure hitte verskaf en kos gaargemaak, terwyl deurgesnyde houtstompe die eerste wiele opgelewer het.
Met verloop van tyd is hout vir waens, skepe en baie ander voorwerpe gebruik. Vandag word dit steeds in allerhande produkte benut. Hout, die voortbrengsel van lewende bome, bly een van ons belangrikste grondstowwe.
Hout is selfs in baie wêrelddele die vernaamste boustof van wonings. In Noord-Amerika en Skandinawië is houtraamkonstruksies dikwels die norm. Danksy verbeterde bosbou- en saagmeultegnieke en die lonendheid van houtkonstruksies, word hout ook in ons land ál gewilder as ’n boustof. Die vernaamste bouhoute in Suid-Afrika is Pinus radiata en ’n soort bloekom.
Daarbenewens is hout natuurlik ook ’n gewilde grondstof vir meubels omdat dit maklik met gereedskap gevorm en met spykers, skroewe, kramme en kleefstof geheg kan word. Dit kan ook maklik geverf of andersins afgewerk word.
En behalwe dat hout baie gebruike in sy natuurlike vorm het, word dit verwerk tot duisende produkte soos plastiekstowwe, papier, karton, fotografiese film, sellofaan en rayon.
BO: Die veelsydigheid van hout kan kwalik beter geïllustreer word as met hierdie foto.
Foto: Rolf Diamant / U.S. National Park Service
Papier uit bome
DIE vervaardiging van papier verdien om van naderby bekyk te word. (As jy meer wil weet omtrent die geskiedenis van papier, klik hier.)
Voordat hout papier kan word, moet die sellulosevesels daaruit gewin word deur die verwydering van lignien—’n bestanddeel wat hulle aanmekaar hou. Dié word by ’n pulpmeul gedoen.
Hout kan óf meganies óf chemies óf met ’n kombinasie van albei hierdie metodes verpulp word. Die meeste moderne pulpmeulens maak van die Kraft-metode gebruik, ’n chemiese proses waarvolgens versnipperde hout in ’n sekere oplossing gekook word. Die woord Kraft kom van ’n Duitse en Sweedse woord wat krag beteken.
By die Mondi-pulpmeul by Richardsbaai is onder meer ’n houtwerf, verwerkingsaanleg, wassery, bleikeenheid en papiermeul. Bykomende aanlegte het te doen met chemiese herwinning, krag- en stoomopwekking en afval.
Die verpulpingroges begin by die houtwerf waar die boomstompe ontvang, gesorteer en vir versnippering opgestapel word. Hout word blitsvinnig ontbas en opgekerf, en die houtskerfies word in groot hope geberg waarvandaan hulle per voerband na die verwerkingsaanleg vervoer word.
In die verwerkingsaanleg word die lignien wat die houtvesels saambind, chemies opgelos.
In die wassery word die sellulosevesels (pulp) in vakuumtromfilters van die oorblywende lignien geskei en terselfdertyd met vars water gewas.
Die pulp wat uit die wasaanleg kom, is bruin en word net so vir bruin papier of die maak van bord gebruik of chemies gebleik vir wit papier.
Sowel gebleikte as ongebleikte pulp word dan na die droër gestuur waar dit gedroog word tot ’n voginhoud van 10 persent. Dit is nou reg om na die papier- of bordmeul gestuur te word.
Die Mondi-papiermeul by Merebank, Durban, is een van die grootste papiermeulens ter wêreld.
Die bruin of gebleikte wit pulp wat by só ’n meul aankom, word saam met afvalpapier wat vir herwinning behandel is in ’n massiewe masjien gevoer.
Die pulp, behandelde afvalpapier en bymiddels vloei deur siwwe wat onsuiwerhede uitkeer. Die vesels vloei uit die stofkas op ’n voerband van draadmaas. Die water word deur die maas gedreineer.
’n Veselryke mat vorm op die maas en dié word dan gepers en gedroog. Die oppervlak word voorts geplaneer en verder afgewerk deurdat die papierweb deur ’n kalander gevoer word.
Daarna word dit op ’n yslike tol gedraai. Die gehalte van die papieroppervlak kan nog verder verhoog word met die aanwending van ’n sekere bedekking. Dan kry die papier ’n glansafwerking—die superkalanderproses.
Ons het nou die verhaal gevolg van die boom in die plantasie tot by die boek wat dalk nou langs jou rekenaar op die lessenaar lê. Nie alle hout is timmerhout nie, lui die spreekwoord. En hoe waar is dit nie!