Adverteerders weet dit lankal; die SAUK begin dit op die duur manier verstaan; die ANC sal miskien, soos die Engelse van ouds, honderd jaar vat om iets daarvan te begryp. Ons wat Afrikaans is, so lyk dit vir my, sal dit nooit verstaan nie. Dalk wíl ons nie verstaan nie, want die voortbestaan van Afrikaans is glo nie so belangrik as die voortbestaan van die land nie.
Dit is hoe taalbeplanning werk: oortuig die Afrikaanse taalgemeenskap daarvan dat die gebruik van Afrikaans ’n suksesvolle Suid-Afrika strem, dan glo ons dat Afrikaans as hoëfunksietaal die demokrasie bedreig. Die res is maklik: hierna sal krummels na pitkos proe. Dit klink vir my baie na politieke afpersing.
Jy, hoor ek jou mor, vergeet gerieflik dat Afrikaans ’n apartheidstaal is; ’n taal van die verdrukker; ’n taal van onbillike bevoorregting. Dan vra ek jou: Wat van Engels en Spaans en Mandaryns, of dink jy dié drie het wêreldtale geword op grond van hul rein menseregterekord?
Eintlik is die antwoord hierop só eenvoudig dat dit belaglik klink: ek ís die taal wat ek by my ma geleer het, en waarin ek grootgeword het. Dit is die taal waarin ek bid en waarin ek (by hoë uitsondering, natuurlik) vloek. Dit is nou maar eenmaal ék. Daarmee word die taal nie iets besonders nie, maar die ek word erken as denkende en kreatiewe individu, onmisbare deel van ’n wordende Suid-Afrikaanse geheel. Afrikaans as sodanig het net so min of so veel ’n bydrae tot ’n demokratiese Suid-Afrika te maak as Engels of Sepedi of isiZulu. Dit is nie die taal wat ’n bydrae maak nie. Dit is individue en groepe wat van Suid-Afrika ’n sukses maak. Ek wil in Afrikaans deel van die sukses wees, omdat ek (soos enige ander Suid-Afrikaner) deel is van die intellektuele en kreatiewe prikkel van ’n suksesvolle kollektiewe demokrasie.
Ek het in Switserland moes leer dat jy net suksesvol gaan wees as jy die persoon wat jy aanspreek in sy eie moedertaal aanspreek. En dit vereis harde werk: Die franssprekende Switser kan ook Duits (en Engels), maar, praat met hom suiwer Frans en “jy het hom”. By die Duits sprekende Switser is dit ietwat moeilker: Hy hou van hoog Duits so veel soos die ouens in Suid-Afrika van hoog Engels (“The Queen would say”) Maar, praat met hom in sy Duitse, Switsterse dialek, wel, hy straal. Ons het in Suid-Afrika destyds die groot fout gemaak om nie die tale van die Swartes te leer nie.
Kassie staar na die toneel voor hom. Die nylontou is diep ingebed in Fred Smuts se nek. Hy hang roerloos aan ’n stewige houtbalk in die ruim studeerkamer, arms slap langs sy sye, voete effens na onder gepunt. Op die vloer lê ’n stoel op sy rug.
Die stasie het vanoggend kwart oor sewe ’n oproep van Smuts se suster gekry. ’n Span uniforms onder leiding van kaptein Paulse het kom ondersoek instel. Pollie het kolonel Daniels toe by sy huis gebel en gesê hy vermoed dit was nié selfmoord nie.
Kassie en Rooi het net by die werk geland toe Daniels hulle opdrag gee om hierheen te kom. Die geskokte huishulp het gesê die Van Zyls is op pad van waar hulle op Hermanus vakansie gehou het. Sy het hulle vroegoggend gebel nadat sy op die lyk afgekom het.
Hy volg Kassie by die deur uit. Hulle kry die Van Zyl-egpaar op ’n rusbank in die sitkamer. Die man, sy gesig wasbleek, se hand rus vertroostend op sy vrou se skouer. Haar oë is dik gehuil.
“As dit nie nou vir julle ’n geskikte tyd is om te gesels nie, kan ons dit later vandag doen,” sê Kassie.
“ ’n Seun en dogter,” sê die man. “Tweeling, albei vanjaar op hoërskool. Hulle het op Hermanus by vriende agtergebly. Ons wou hulle nie blootstel aan dié trauma nie.”
“Hy’t beslis nie aan depressie gely nie. Hy was ’n lewenslustige mens wat vir sy werk geleef het. Ek het vinnig in sy kamer gekyk – dis deurmekaar. Iemand het daar rondgekrap. Fred was hipernetjies. Sy bed self opgemaak, sy klere getrou opgehang en al sy ander goed georganiseerd op die tafeltjie in die slaapkamer gepak. Sy skootrekenaar en al die ander goed op die tafeltjie is nou weg.” Sy kyk na haar man. “Behalwe as hy dit studeerkamer toe gevat het?”
Sy skud haar kop. “Nie regtig nie, maar hy was passievol daaroor om onreg bloot te lê. Hy was baie bedrywig in Afrika, soms in die Midde-Ooste. Was selfs al in Indië en China agter stories aan. Sy reeks artikels van so drie jaar gelede oor kinderarbeid in Indië het tot die Time gehaal.” Sy glimlag hartseer. “Hy was so trots daarop. Hy’t ook nog ’n belangrike Amerikaanse joernalistieke toekenning vir daardie artikels gekry.”
Sy skud haar kop. “Dit weet ons nie. Fred het nooit ’n woord gerep oor sy ondersoeke nie. Omdat hy vir homself gewerk het, was hy baie geheimsinnig – altyd bang iemand anders kom daarvan te hore en scoop hom. Hy was die afgelope jaar of twee baie in Afrika vir dié storie. Hy’t net genoem hy’s amper klaar, maar dat hy eers nog mense hier in die Kaap moet sien.”
Sy haal haar skouers op. “Ek weet nie. Ons was net twee dae saam met hom hier voordat ons Hermanus toe is. Ons was die afgelope twee en half weke daar … ons sou eintlik eers môre terugkom. Hy’t sommer ook die huis vir ons opgepas.”
“Verskoon dat ek vra,” sê Kassie fronsend, “maar hoe kan ’n vryskutjoernalis bekostig om die wêreld te deurkruis sonder om deur ’n publikasie geborg te word? Hy kon tog nie so baie geld met die artikels verdien het nie?”
Die vrou lyk verleë. “Ek en my broer het goed geërf toe ons ouers oorlede is – hulle was jare gelede in ’n motorongeluk. Hy kon die reise bekostig. Hy’t in elk geval nie geskryf om regtig geld te verdien nie, maar omdat sy werk sy passie was.”
“Jammer ek pla.” Da Silva stap in met ’n forensiese bewyssakkie in sy hand. Hy hou dit na die vrou uit. “Lyk hierdie vir u bekend?”
Hulle gesigte word styf en stram. Hulle kyk af, senuweeagtig en waaksaam. Hy probeer persoonlike kontak ten alle koste vermy – daar is nie altyd ontsmetgeriewe naby nie – maar as hy ’n man se hand moet skud, is dié se handpalm gewoonlik klam.
Die Pion put innerlike genot uit die reaksie wat hy ontlok, want al dié dinge help hom in sy werk. Dit bevestig ook wat sy oorlede moeder baie jare gelede vir hom gesê het: dat hy spesiaal is. “Jy’t iets bonatuurliks aan jou, my kind,” het sy gesê sonder om hom in die oë te kyk. Soos ander vroue het sy ook meestal sy blik vermy.
Hy gaan sit op die bank in die sitkamer en tel die koerant op. Dié word net Woensdae by sy huis afgelewer. Hy het geen belangstelling in die nuus van die dag nie, kyk net vlugtig na die geklassifiseerde advertensies.
Dan vou hy die koerant toe, staan op en stap kombuis toe. Buskruit, frisbee in die bek, is soos gewoonlik kort op sy hakke. Hy gooi die koerant in die vullisdrommetjie voor hy badkamer toe loop.
Terwyl hy die drukkersink van sy hande af skrop, word hy bewus van die verligting in hom. Hoewel hy die afgelope paar jaar uitsonderlik besig was, is dit beslis nog te gou ná sy vorige opdrag – die joernalis in Rondebosch – om ’n nuwe een te kry.
Dit pas hom uitstekend dat hy eers tyd vir sy ernstige leeswerk gaan hê. Hy’t sy boeke oor die groot skaakmeesters voorlopig weggepak. Dit het tyd geword om sy ou spoke te verjaag, en dit kan hy alleen doen deur die materiaal klaar te lees wat hy drie jaar gelede halfpad gelos het.
Maar eers moet hy ’n bietjie aandag aan Buskruit gee. Hy haal ’n stel latekshandskoene uit die badkamerkassie, trek dit aan en neem die frisbee uit die hond se bek.
Oom Werner Emslie. Oom Werner wat hulle so gereeld “gelift” het met sy Landrover wanneer hulle by die rivier gespeel het; oom Werner met sy groot stem wat altyd grappe gemaak het; oom Werner wat hulle sommer enige plek waar hy hulle gesien het, oor een of ander klein dingetjie sou terg. Oom Werner is sinneloos doodgeskiet.