Chris Barnard, hartoorplanter
Hartebreker wat die wêreld geleer het om harte te vervang... die gebeurtenisryke lewe van die geniale Suid-Afrikaanse professor wat een van die beroemdste medici van alle tye geword het
Die koning van harte
Christiaan Neethling Barnard (1922-2001) was ’n briljante Suid-Afrikaanse hartchirurg wat die eerste menslike hartoorplanting in die geskie­denis gedoen het. Die flambojante lewe van die hartebreker prof. Chris was ’n sepie-agtige ver­volgverhaal op sigself, maar niks kan afbreuk doen aan die monumentale werk wat hy as chirurg verrig het nie. Hy word nie verniet as een van grootste geneeskundiges van die twintigste eeu beskou nie...
BO: Prof. Chris Barnard op die voorblad van die tydskrif Time, 15 Desember 1967. Die wêreld sou met nuwe oë kyk na die stand van die geneeskunde in Suid-Afrika, wat blykbaar reeds ’n graad van sofistikasie bereik het wat min mense verwag het.
IE hart van een mens in ’n ander een oorplant? Destyds het dit byna te fantasties geklink om waar te wees! Die tradisionele siening van die hart is immers dat dit die setel van die lewe is, die sentrum van die gemoed, die tuiste van die siel en die oorsprong van die liefde.
Trouens, woorde soos hartseer, hartelus, hartstog, hartedief en hoeveel ander getuig almal hoe ons mense die hart met ons diepste emosies vereenselwig. Hoe kan ’n mens dan nog dieselfde mens wees as iemand anders se hart in jou borskas klop?
Maar ná die nag van 2 op 3 Desember 1967 sou die wêreld vinnig sy romantiese siening van die biologiese hart verander—en boonop met nuwe oë kyk na die stand van die geneeskunde in Suid-Afrika, wat blykbaar reeds ’n graad van sofistikasie bereik het wat min mense verwag het.
Daardie gedenkwaardige Sondagmôre het mense tot by die uithoeke van die aarde gehoor dat ’n mens-op-mens-hartoorplanting deur ’n Kaapse dokter gedoen is—die eerste in die geskiedenis. Van die vorige middernag af tot dagbreek het ’n span hartchirurge, narkotiseurs en teaterpersoneel van die Groote Schuur-hospitaal met die bystand van mediese tegnoloë die hart van ’n verongelukte jong meisie in ’n sterwende kruidenier van Seepunt ingeplant. Die leier van die hartspan, het die wêreld verneem, was ene prof. dr. Chris Barnard.
Die haas onbekende prof. Barnard was skielik ’n wêreldfiguur. Soos met mnr. Nelson Mandela later, het armes, rykes, onbekendes en die beroemdstes ter wêreld met mekaar gewedywer om hom te ontmoet, en boonop het die aantreklikste vroue voor sy sjarme geswig.
REGS: Prof. Barnard op ’n konferensie waar hy saam met toonaanwende voorstanders van hartoorplantings van die VSA vergader het kort nadat hy sy eerste hartoorplanting gedoen het. ’n Mens kan jou indink hoe verbaas—indien nie enigsins geskok nie—die Amerikaners moet gewees het omdat hulle dié keer nie die eerste was nie!
Gesny uit ’n foto van National Liberary of Medicine / U.S. National Institutes of Health (digitaal verkleur)
Eie aan hom het Barnard in al die verheerliking gebaai, maar sy flambojantheid sou altyd deur Suid-Afrikaners aanvaar word as een van eksentrisiteite van die genie wat hy onbetwisbaar was. Wat Chris Barnard vir Suid-Afrika—en die geneeskunde—beteken het, bly in elk geval onberekenbaar groot.
Die seun uit die Karoo
CHRISTIAAN NEETHLING BARNARD is op 8 November 1922 op Beaufort-Wes in die Karoo gebore, een van vyf seuns van die sendingpredikant Adam Barnard en sy vrou Maria. Een van die seuns, genaamd Abraham, is aan sy hart dood toe hy ’n skamele vyf jaar oud was, en dit kon wel ’n rol gespeel het in Chris se latere besluit om hom as hartchirurg te bekwaam.
Hy het in 1940 aan die Hoërskool Beaufort-Wes gematrikuleer en in 1946 as geneesheer en chirurg aan die Universiteit van Kaapstad gekwalifiseer. Sy ouers het dit nie breed gehad het nie, en die jong Chris moes elke dag sowat agt kilometer ver na die universiteit loop. Hy het sy afronding as ’n intern aan die Groote Schuur-hospitaal ontvang. Tydens sy opleiding in die algemene snykunde het hy ook tyd ingeruim vir hoogs vindingryke navorsing oor aangebore ingewandsafwykings by pasgeborenes.
Barnard is in 1948 met Aletta ("Louwtjie") Louw getroud by wie hy twee kinders gehad het. Ná sy troue het hy hom op die skilderagtige dorp Ceres in die Wes-Kaap gaan vestig waar hy tot 1951 ’n huisdokter was.
Met sy terugkeer na Kaapstad het hy by die Stadshospitaal en Groote Schuur diens gedoen. In 1956 het hy ’n beurs ontvang om aan die Universiteit van Minnesota onder twee pioniers in die hartsnykunde, Richard Varco en C. Walton Lillehei, te studeer. Dit was hier waar hy onder meer die beginsels van opehartoperasies bemeester het.
Weer terug in die Kaap het hy ’n hartlongmasjien wat die Amerikaanse regering beskikbaar gestel het, goed benut en spoedig een van die beste hartsnykunde-eenhede ter wêreld opgebou. Barnard het veral welslae gehad met die herstel van aangebore hartdefekte by kinders en met klep-operasies. Een van sy onderskeidings was sy aanstelling in 1962 as hoogleraar in die departement van chirurgie aan die Universiteit van Kaapstad.
Teen 1965, toe nieroorplantings nie juis goeie resultate getoon het nie, het Barnard aan hartoorplantings begin dink. In 1967 was hy drie maande in Amerika, waar hy die beginsels van immuniteitsonderdrukkingsterapie bestudeer het. In die Kaap het hy ’n nier oorgeplant en die pasiënt het uiteindelik langer as twintig jaar bly lewe. Met dié minimale ondervinding het hy sy aandag na hartoorplantings verskuif.
’n Lewe vir altyd verander
DIE epiese hartoorplanting in 1967—’n wêreld-eerste—het, soos gesê, Barnard se lewe totaal verander.
Die eerste hartskenker was die jong meisie Denise Darval (LINKS), wat daardie Saterdagmiddag in Desember sowat ’n kilometer van die Groote Schuur-hospitaal saam met haar ma in ’n motorongeluk betrokke was. Die ouer vrou was op slag dood, maar Denise het nog gelewe hoewel haar brein onherstelbaar beskadig was. Tog het haar hart steeds geklop.
Die jong, kloppende hart was net wat Barnard nodig gehad het vir die pasiênt Louis Washkansky, wat in sy vyftigerjare was, maar wie se hart so verswak het dat hy vir seker nie meer lank kon lewe nie. As die ontvanger van die wêreld se eerste oorgeplante hart, sou Washkansky se naam spoedig saam met dié van Barnard in hoofberigte regoor die aarde verskyn.
Washkansy (REGS) het net agttien dae met sy nuwe hart bly lewe (hy is aan longontsteking oorlede, moontlik weens ’n te intensiewe behandeling met middels teen verwerping). Tog sou hierdie deurbraak tot ’n heel nuwe era in hartchirurgie lei met letterlik tienduisende hartoorplantings wêreldwyd oor die volgende dekades.
Intussen het Barnard as die "rolprentster-chirurg" en die groot hartebreker-hartdokter ook die skinderbladsye in die wêreldpers oorheers. Met die oorplanting het hy as’t ware wêreldburgerskap ontvang: ’n oudiënsie met die pous, vriendskappe met ’n filmster soos Sophia Loren en selfs ’n verhouding met die rolprentster Gina Lollobrigida. Sy natuurlike aantreklikheid het hom goed te pas gekom, terwyl swerms beroemdes gebaklei het om langs hom afgeneem te word.
Barnard het egter nie op sy louere gerus en in sy roem gestagneer nie, maar as ’n baanbreker op sy gebied steeds groot werk bly doen. Reeds op 2 Januarie 1968 het hy die hart van ’n sekere Clive Haupt in dr. Philip Blaiberg, ’n Kaapse tandarts, oorgeplant. Blaiberg het sowat ’n jaar en ’n half met sy nuwe hart gelewe. Wat meer sê, twee van Barnard se eerste vier pasiënte het langer as ’n jaar oorleef, en die vyfde en sesde onderskeidelik byna 13 en 24 jaar.
Uiteindelik het Barnard meer as 50 harte oorgeplant. Hy was later ook die pionier van die tegniek van die abba-hart—waar die ontvanger se hart nie verwyder word nie, maar die skenker s’n daarby gevoeg word om as ’n hulp-pomp te dien.
In November 1977 het die professor weer opspraak gewek deur ’n bobbejaanhart en ’n sjimpanseehart as tydelike maatreëls in twee sterwende pasiënte oor te plant. Die pasiënte het egter net ’n paar uur en vyf dae onderskeidelik bly lewe. Weens die intense verwerping van die vreemde weefsel het prof. Barnard besluit om hierdie tegniek te laat vaar.
In 1983, op 61-jarige ouderdom, het Barnard vroeg afgetree uit sy pos aan die Universiteit van Kaapstad. Sy belangstelling in kliniese snykunde het afgeneem, deels weens pynlike rumatoïede artritis wat dit vir hom moeilik gemaak het om so goed te opereer as wat hy wou.
Hy het hom op sy skryfwerk begin toespits, wêreldwyd lesings gelewer en onder meer ’n nuwe hartoorplantingsprogram in Oklahoma, Amerika, help vestig.
BARNARD se liefdesavonture alleen bied oornoeg stof vir ’n roman wat ’n hele paar boekdele sal kan beslaan. In 1969 het hy van Louwtjie geskei en in 1970 met Barbara Zoellner getrou. Hulle het twee seuns gehad. Barbara was ’n pragtige vrou en die media het haar verafgood—sy was ’n gewilde voorbladmodel vir tydskrifte.
Maar Barbara het klaarblyklik uiteindelik nie langer kans gesien vir die stralerjakkeraarslewe saam met Chris nie en hulle het in 1982 geskei. ’n Wanhopige Chris het selfs ’n brief in ’n groot Suid-Afrikaaanse koerant laat plaas waarin hy sy liefde aan haar verklaar het, maar dit het Barbara duidelik nie tot ander insigte laat kom nie en hulle het nooit versoen geraak nie.
Uit Chris se huwelik met die model Karin Setzkorn in 1988 (sy was jonk genoeg om sy kleindogter te wees) is ook twee kinders gebore. Hulle is geskei kort voor prof. Barnard se tragiese dood in 2001 in Ciprus.
Die probleme van die ouderdom—die voorland van almal van ons wat lank genoeg bly leef—het ook die "koning van harte" ingehaal. In sy skemerjare is sy voorkoms taamlik geskend deur ’n neusoperasie weens velkanker, terwyl hy ook ’n heupvervangingsoperasie ondergaan nadat hy geval en sy heup gebreek het.
En op 2 September 2001, terwyl hy op die kusdorp Paphos, Ciprus, met vakansie was, het prof. Barnard weens ’n asma-aanval gesterf toe hy nie betyds sy asmapompie in die hande kon kry nie. Hy was byna 79 jaar oud.
As daar ooit iemand was wat volmaak gepas het by die liriek van wyle Frank Sinatra se bekende lied I Did It My Way dan was dit Chris Barnard. Die strofe in die lied "Regrets I had a few, but then too few to mention" strook veral perfek met die eiesinnige individualis wat oor weinig spyt was, maar die geluk waardeer het wat hy in sy lewe kon smaak. Tog het hy ook geweet waar sy hulp vandaan kom. Soos hy eenmaal gesê het: "Wanneer ek sterf, kan ek sê: 'Dankie, Here, ek het ’n groot geleentheid in die lewe gehad.' "
Barnard het geweet hy maak geskiedenis, maar hy het stellig nie die enorme opskudding verwag wat sy eerste hartoorplanting veroorsaak het nie. Vir hom het die hart werklik weinig te doen gehad met die gevoelslewe en was dit bloot ’n "primitiewe pomp". Maar die intensiteit waarmee hy in die kollig ingeruk is, sou uitstekend rym met sy eie intense karakter. Hy het klaarblyklik die geweldige aandag tot die einde toe geniet.
Prof. dr. Chris Barnard se passie juis vir die "menslike pomp" het hom ’n ereplek in die geskiedenis besorg wat min sterflinge beskore is, wat ook al van sy persoonlike hartsake vertel word. Hy was bowenal en allereers die geniale en uiters toegewyde medikus wat onverskrokke ’n nuwe weg ingeslaan het toe ander nog skoorvoetend gehuiwer het om dit te doen.