Diere-sintuie (6): Nie-menslike sintuie
Diere-sintuie (5): Nie-menslike sintuie
'n Sesde sintuig...
Om in vreemde omgewing te verdwaal, is 'n menslike eienskap. Maar baie diere is totaal anders... kyk net hoe kranig hou hulle koers. Het hulle dan sekere bonatuurlike kragte—of hoe word hul rare "sesde sintuig" verklaar?
Geanimeerde foto: U.S. Geological Survey
IE honde hardloop rond. Die hoenders vlieg vervaard in die bome in. Die perde sit op loop. Ma-katte gee haastig pad uit hul huise en dra hul kleintjies saam. Slange slinger uit hul neste, en hase en rotte vlug ylings tot in hul gate.
Geen mens sou kon aanvoel dat die aarde op die punt is om te skeur nie. Maar die diere is rasend. "Iets" vertel hulle: hier kom gevaar.
Aardbewing... In 1976 het 'n groep seismoloë, geoloë en bioloë in Kalifornië, Amerika, koppe bymekaar gesteek om die vreemde gedrag van diere voor skuddings te bespreek. Waarom gebeur dit? Wat waarsku hulle teen die komende onheil? Die 35 kenners wat daar bymekaar was, het talle bewyse aangevoer dat diere—voëls, visse en insekte inkluis—sulke rare vermoëns het.
Vandag kan niemand meer ontken dat dit so is nie. Met die verwoestende tsoenami in Desember 2004 in die Ooste is dit weer eens waargeneem.
Daar was 'n tyd in die verlede toe die bestudeerders van dieregedrag dié soort voorkennis aan 'n bonatuurlike sintuig toegeskryf het. Hierdie onverklaarbare vermoë is as 'n soort towerkrag beskou—en van die diere is selfs as gevolg daarvan aanbid.
Maar navorsing toon vandag dat, hoewel diere beslis bykomende sintuie het, hierdie sintuie volkome natuurlik is. Vanselfsprekend kan ons mense dit nie ten volle begryp nie.
Migrasie—die tergende raaisel
DIE dag volg die nag, die somer volg die winter, die vloed volg die eb in die ewige kom en gaan van die see. Só is daar allerhande siklusse in ons wonderlike wêreld—tydkringe waarvolgens die natuurwesens hulself rig en reguleer.
BO: Die ou vertelling dat lemmings op sekere tye in hul menigtes see se kant toe migreer en saam-saam oor die kranse stort om te verdrink, word vandag deur gerekende kenners as 'n blote wolhaarstorie afgemaak. Lemmings doen dit NIE en pleeg NIE só selfmoord nie, sê hulle.
Diere reël hul lewens volgens die siklusse deur gebruik te maak van wat wetenskaplikes die biologiese horlosie noem—'n ingebore fisiologiese meganisme vir die meting van tyd of die hou van ritmes.
Ons vind dit oral, by die kleinste insekte en die grootste soogdiere. Skoenlappers vlieg geweldig ver. Wildebeeste trek oor groot afstande. Die stiptheid van hul vertrek en aankoms is verstommend, des te meer hul vermoë om hul weg te vind.
Hoewel ons meen dat trekdiere van magnetiese velde gebruik maak om hul pad te kry, het ons geen benul watter deel van hul liggaam as die sensor gebruik word en hoe dit gedoen word nie.
Migrasie is steeds een van die natuur se tergendste raaisels...
Trekvoëls se 'ingeboude' sin vir rigting
VAN alle trekdiere het voëls 'n ongeëwenaarde vermoë om in 'n kort tyd oor lang afstande te beweeg. Hulle vlieg, dikwels snags, ver oor die see en oor onbekende gebiede. Hoe doen hulle dit?
LINKS: Voëls verhuis met die wisseling van die seisoene... maar hoe vind hulle hul pad?
Baie kenners het al die geheim probeer ontrafel. Party het aangevoer dat voëls die son en sterre gebruik om hul weg te vind. Maar uit latere navorsing het geblyk dat voëls wat verblind was ewe suksesvol was.
Vandag is die mees aanvaarde teorie dat voëls 'n hoogs ontwikkelde magnetiese sintuig het, terwyl hul waarneming aangevul word deur inligting wat hulle van die son en sterre ontvang.
Die aarde is baie soos 'n reuse-magneet, en die magnetiese lyne daaromheen word deur die trekvoëls soos 'n kompas gebruik, word gereken.
Wat weet 'n wildebees of 'n kariboe?
DIE grootste "groot trek" van groot landdiere is dié van die blouwildebeeste van die Serengeti-vlakte in Oos-Afrika. Gedurende die reënseisoen is die troppe wyd versprei oor die oostelike deel van die vlakte, waar hulle op die kort, soet gras wei.
In die begin van die droë seisoen versamel die wildebeeste om die oorblywende groen kolle en vorm reuse troppe van 10 000 of meer, wat uiteindelik weswaarts begin trek op soek na nuwe weiveld.
Ook in die Noordelike Halfrond is daar diere, soos die takbokke, wat met die wisseling van die seisoene na ander weivelde verhuis.
Maar wat is die snellers wat só 'n trek laat begin?
BO: Selfs 'n breë rivier stuit nie maklik 'n migrerende kariboe wat kans sien om te swem nie...
Foto: Bureau of Land Management / U.S. Department of the Interior
Lang vlug van die skoenlappers
SEKERE insekte trek verbasend ver, maar daar is geen trek-insek wie se kordaatstuk 'n mens meer verbyster as die Noord-Amerikaanse koningvlinder nie.
REGS: Die delikate maar so kordate koningvlinder ("monarch butterfly") wat 'n vlug van 'n paar duisend kilometer kan oorleef.
In die herfs vlieg die brose koningvlinders sowat 4000 km van Kanada in die noorde tot by Florida of Mexiko in die suide, waar hulle die winter in 'n gedeeltelike winterslaap verwyl.
Presies hoe hulle hul weg vind, is nog onseker. Die waarskynlikste moontlikheid is dat hulle hulself rig volgens die posisie van die son, maar dit moet nog bewys word.
Dis egter onwaarskynlik dat hulle slegs die son aanwend om só akkuraat te navigeer. Moontlik maak hulle ook van die aarde se magneetveld, windrigting en 'n ingebore "geheue" gebruik.
Hittesensors van die slange
SOGENAAMDE "putadders" soos ratelslange is die oorsprong van talle mites. Dis weens hul merkwaardige vermoë om skielik van nêrens af te verskyn met 'n dodelike pik—selfs in stikdonkerte.
LINKS: 'n Mexikaanse soort putadder met een van sy "putte" aangedui deur die pyl.
Foto: Robert S. Simmons / U.S. Fish & Wildlife Service (gewysig)
Hul sekuurheid is nie die gevolg van die een of ander geheimsinnige sintuig nie, maar vanweë uiters doeltreffende hittesensors op die kop. Daar is twee kuiltjie-agtige openinge ("putte") wat soos motorligte weerskante van die gesig tussen die oë en die neusgate lê.
Die "putte" is uitgevoer met delikate membrane wat goed voorsien is van senu-ente. Dié is so sensitief vir hitte dat die slange temperatuurwisselings van so min as 0,003 grade C kan bespeur.
Die senu-ente reageer op die infrarooi straling uit die warm liggame van soogdiertjies en voëls.
Sy vermoë om infrarooi straling te gewaar, stel die slang nie net in staat om te weet wanneer sy prooi naby is nie, maar ook om sy grootte en vorm te bepaal—selfs watter soort dier dit is. 'n Ratelslang wat die sand na 'n voël of muis oorsteek, word nie deur die kamoeflering van sandkleurige vere of pels geflous nie.
NOG 'n buitengewone sintuiglike vermoë is dié van sekere waterdiere om hul omgewing te voel deur 'n elektriese veld rondom hulself op te wek. As daar 'n versteuring in die veld is, weet die dier dat 'n moontlike prooi in aantog is.
Waterdiere soos watersalmanders (in hul waterstadia) en verskillende soorte visse kan weer die elektrisiteit waarneem wat deur die gejagte dier se spiere opgewek word wanneer hy asemhaal. Só kan hulle prooi opspoor wat heeltemal versteek is.
Die eendbekdier is, sover bekend, die enigste soogdier wat op sy prooidiere se elektriese velde reageer. Die rare snawel is ryklik bedeel met sowel elektriese ontvangers as tas-ontvangers en stel die dier in staat om kos in die mere en riviere van Australië te vind.
Eendbekdiere (LINKS BO) en 'n watersalmander (REGS BO). Albei soorte kan op die elektrisiteit van hul prooi reageer.
• Illustrasie van eendbekdiere uit John Gould: The Mammals of Australia (1849-61), openbare besit ("public domain") vanweë die verstryking van kopiereg • Foto van watersalmander (Notophthalmus viridescens) deur W. Battaglin / U.S. Geological Survey
Bombardement van die weeluis
RATELSLANGE en ander kuilvipers is nie die enigste diere wat hul prooi se hitte gebruik om hulle soontoe te lei nie.
Weeluise klim snags op na die slaapkamerplafon en voel met hul voelhorings na die warmte van 'n slapende slagoffer. Georiënteer deur die hittestrale van die liggaam, val die luis dan met die presisie van 'n bom op 'n kaal gedeelte.
REGS: 'n Weeluis maak hom tuis... wee die arme mens...
Foto: U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) / PD
Sekere muskietwyfies kan, behalwe dat hulle mense en diere kan ruik, met hul voelhorings presies bepaal waar 'n slagoffer is volgens die hitte wat sy liggaam uitstraal.