Van Afrikanerstaat tot sosialistiese AfrikastaatFlip Buys is die voorsitter van die Solidariteit Beweging. Foto: René Roux. Die ANC se stapsgewyse transformasie van Suid-Afrika ná 1994 vanaf ŉ Afrikanerstaat na ŉ Afrikastaat, was die voorspel tot die stelselmatige verskuiwing vanaf ŉ liberale grondwetlike bedeling na ŉ linkse staatsbestel. Met so ŉ geweldige omwenteling waar so baie op die spel is, moes die ANC steeds versigtig te werk gaan, om te verseker dat hulle strategie nie ontspoor nie. Die strategie was om dit stapsgewys en met klein treetjies te doen, sodat nie te veel teenstand gelyktydig kon ontstaan nie. Dit was veral so in die tydperk net na 1994 toe die ANC net aan bewind gekom het maar nog nie genoeg mag gehad het om hulle langtermyn agenda deur te dryf nie. Hulle was toe net aan bewind, maar nog nie “in mag” nie, omdat hul regeer het, maar die land steeds deur die vorige staatsdiens bestuur was. Hulle stapsgewyse korttermyn strategie het goed gewerk, omdat daar wye begrip was vir die veranderinge weg van die ou Afrikanerstaat, en omdat aanvaar is dat hulle eindpunt die liberale bestel soos verwoord deur die Grondwet was. Namate die veranderinge verder beweeg het as net die aftakeling van Apartheid van die eerste fase, het daar mettertyd kommer begin ontstaan dat hulle uiteindelike bloudruk nie die Grondwet was nie, maar die “Nasionaal-Demokratiese Rewolusie” gegrond op ŉ stelsel van Afrikanasionalisme en rassesosialisme. Dit het later geblyk dat die ANC tydens die Kodesa-onderhandelinge toegewings gemaak het om die mag te kry, net om die staatsmag ná oorname te gebruik om hulle oorspronklike doelstellings te verwesenlik. Hierdie stapsgewyse strategie was goed deurdag. Die stappies was op hul eie elkeen te klein om ŉ breë weerstand uit te lok, maar die gesamentlike uitwerking van almal was die radikale omskepping van die land en samelewing. Dit was nie maklik om aan die ontvangkant van die veranderings te sit en te besluit hoe dit hanteer moes word nie. Eerstens was sommige van veranderings begryplik, veral aan die begin toe dit op die insluiting van swart mense in die owerheidsbestel gerig was. Die veranderings het later ŉ momentum van hul eie gekry, deurdat die een verandering tot die ander gelei het. Tweedens was daar nie ŉ sentrale Afrikaner-instelling wat die omwenteling kon probeer bestuur nie. Derdens het die Afrikaner ook nie meer die mag gehad om die veranderings te keer nie. Vierdens was die verband tussen al die veranderings aanvanklik nie duidelik nie, en kon die kolletjies nie maklik verbind word om die groot prentjie te sien nie. Die ontwikkeling van ŉ gesamentlike strategie was gevolglik onmoontlik, en elkeen het onsuksesvol probeer om die betrokke verandering op sy terrein op sy eie te hanteer. Die onmoontlike om ŉ sentrale strategie wat met staatsmag en -hulpbronne uitgevoer word, sonder ŉ gesamentlike plan en op ŉ versplinterde manier te probeer hanteer, het gou geblyk. Die probleem was ook dat hoe meer stappies geduld en aanvaar word, hoe minder geregverdig het dit gevoel om oor ŉ enkele, oënskynlik geïsoleerde stap in opstand te kom, veral as daar al soveel onreg in stilte verdra is. Laastens is alles bemoeilik omdat die ANC nou in beheer was, en hulle hele transformasieproses aangevul is met ŉ reuse-staatspropaganda wat die verlede gediskrediteer en die veranderings verduidelik het. So het in Marx se woorde, die “ideologie van die regerende klas, die regerende ideologie van die samelewing” geword. Die ANC en EFF se beleid oor onteiening sonder vergoeding, is die nuutste bewys dat hulle niks van sosialisme vergeet het nie, en niks van die mislukkings daarvan onthou het nie. Dit lyk al meer of hulle vasbeslote is om die foute van postkoloniale Afrika te herhaal. Aan die ander kant is dit ironies dat talle Afrikalande uit hulle eie foute geleer het, en juis wegbeweeg van sosialisme, staatsbeheer oor grond, en onderwys in die koloniale taal. Selfs Zimbabwe begin nou erken dat die staatsgedrewe diefstal van boere se grond ŉ fout was wat die ekonomie verwoes het en dat hulle die boere nou wil vergoed. Die ANC het die staat gekaap en gebruik die staatsinkomste sover moontlik vir sy eie ondersteuners. Die belangrikste les vir Afrikaners en ander minderhede is dat dit nie sal help om afhanklik van die staat en sy instellings te probeer wees nie. Privaat- en gemeenskapsinstellings sal geskep en uitgebou moet word om dienste te voorsien wat die staat nie wil of kan lewer nie. Dit geld vir veiligheid, gesondheidsorg, opleiding, onderwys, werksgeleenthede en ander dienste. Die uitdaging bly om belasting te betaal sonder om waarde en dienste daarvoor te kry, maar die opbou van selfbestuur ter wille van groter selfstandigheid is ongelukkig die enigste antwoord op swak staatsbestuur en groter staatsbeheer.