Vlug 752 en die debat oor kernwapenverspreidingFoto: (AP Photo/Ebrahim Noroozi, File) Watter lesse hou rampspoedige Vlug 752 na die Oekraïne vir die debat oor kernwapenverspreiding in? Kortom, baie. Ná etlike dae van ontkenning, het die Irannese regering op 11 Januarie 2020 eindelik erken dat dié rampspoedige vlug deur ŉ Irannese grond-lug-projektiel van ŉ Russies vervaardigde SA-15-lugverdedigingstelsel – en nie meganiese probleme nie – veroorsaak is. Die Irannese regering voer nou plegtig aan dat ŉ menslike fout die beslissende faktor in die rampspoedige vlug was. Hiervolgens was Iran ŉ Amerikaanse wraakaanval te wagte ná eersgenoemde se aanval op die al-Asad-lugmagbasis waar Amerikaners en ander koalisiemagte gehuisves word met die gevolg dat Irannese lugverdedigingstelsels op ŉ hoë gereedheidsvlak geplaas is. In dié gespanne situasie, meen genl. Amir Ali Hajizadeh, lugruimbevelvoerder van die Irannese Rewolusionêre Wag, het ŉ menslike fout tot gevolg gehad dat die Oekraïense Boeing 737 verkeerdelik as ŉ Amerikaanse missiel geïdentifiseer is. Dié ramp, wat tot die dood van 176 mense gelei het, het bepaalde implikasies vir die debat oor kernwapenverspreiding. Kernoptimiste argumenteer dat die teenwoordigheid van kernwapens in enige gegewe konfliksituasie strydende partye beteuel. Voorts noem hulle dat die historiese rekord daarop wys dat kernwapenstate nog nooit hul kernwapens teen mekaar gebruik het nie en dat kernwapenstate konflikte oplos sonder enige groot lewensverlies. Kernpessimiste, op hul beurt, wys daarop dat die afwesigheid van kernoorlog of grootskaalse oorlogvoering tussen kernwapenstate nie deur enige eienskappe verwant aan kernwapens veroorsaak word nie; eerder, die wêreld is die tragedie van kernoorlog gespaar weens blote geluk. Kernoorlog, meen kernpessimiste, is altyd ŉ beduidende bedreiging, veral gegewe die feit dat ŉ menslike fout nooit buite rekening gelaat kan word nie. Watter raakpunte kan ons tussen Vlug 752 en die kernwapendebat identifiseer? Foto: (AP Photo/Ebrahim Noroozi) Hoewel dié tragedie weliswaar nie teen die agtergrond van ŉ konfliksituasie tussen kernwapenstate afspeel nie (die Amerikaners het menigte kernwapens; die Irannese, hierteenoor, nul), bied die afvuur van die Irannese grond-lug-projektiel een vername les wat die kamp van die kernpessimiste al vir ŉ geruime tyd aanvoer en wat hul pessimisme oor kernwapenverspreiding staaf. Dié les is een wat waarskynlik nie nuut is nie, maar dikwels gerieflik deur kernoptimiste vergeet word: die mens is gebrekkig, maak foute, tree op binne ŉ eng begrensde konteks, en sien dikwels wat hy/sy wil sien. Kortom, die mens tree nie altyd rasioneel op nie en veral nie in oomblikke van hoë spanning nie. Die aanname dat regeringshoofde rasioneel optree – ŉ aanname wat dikwels nou verweef met die argumente van kernoptimiste is – is bloot dít: ŉ aanname, een sonder ŉ voldoende empiriese grondslag. Teen dié agtergrond wys kernpessimiste reeds sedert die begin van die kernera dat ŉ kerntragedie weens ŉ menslike fout op hande is. Vlug 752 wys op die moontlikheid van ŉ menslike fout in situasies van onsekerheid en spanning met groot lewensverlies die uiteinde. Die geskiedenis van die kernera wys op verskeie voorvalle waar ŉ menslike fout byna tot ŉ per abuis kernoorlog of ŉ kernontploffing gelei het, selfs in situasies van lae spanning of die afwesigheid van konflik. Die Amerikaanse term vir voorvalle waarin ernstige kernongelukke (weens menslike en/of meganiese foute) byna plaasgevind het, is “broken arrow”. Luidens die Amerikaanse regering bestaan daar 32 amptelike gevalle waar ŉ kernongeluk byna plaasgevind het, maar in werklikheid is daar veel meer voorvalle (sommige kenners meen dat daar duisende sulke gevalle is). Ek noem slegs twee, veral dié waarin ŉ menslike fout byna tot kernoorlog gelei het. Op 9 November 1979 word die Amerikaanse Landsveiligheidsraadgewer, Zbigniew Brzezinski, om 03:00 deur sy assistent wakkergemaak, met die verontrustende nuus dat die vroeëwaarskuwingstelsel van die Noord-Amerikaanse Lugruimverdedigingsbevel aandui dat 2 200 missiele van die Sowjetunie spoedig op weg na die Verenigde State van Amerika (VSA) is. Een minuut – ek herhaal, slegs een minuut – voor Brzezinski vir president Jimmy Carter sou bel om ŉ onmiddellike kernaanval op die Sowjetunie aan te beveel, word dit duidelik dat ŉ programmatuurprobleem ŉ valse waarskuwingsein veroorsaak het. Dat die programmatuurprobleem deel uitmaak van die amperse kernoorlog is natuurlik waar, maar is hoegenaamd nie die enigste probleem nie. Foto: (AP Photo/Ebrahim Noroozi) Soortgelyke gevalle van valse waarskuwingseine het reeds vroeër in die kernera na vore gekom, met die belofte dat amptenare in die toekoms meer bewus sou wees van tegnologiese foutwerking en uit vorige foute sal leer. Vir Brzezinski, soortgelyk aan ander amptenare in soortgelyke situasies, het blindelingse vertroue in die akkuraatheid van vroeëwaarskuwingsisteme byna tot ŉ kernramp gelei. Die tweede voorval is eweneens angswekkend. Op 29 Augustus 2007 vertrek ŉ Amerikaanse B-52-bomwerper vanaf die Minot Lugmagbasis in Noord-Dakota op weg na Louisiana. Die opdrag is eenvoudig, te wete, om 12 kruismissiele na ŉ wapenbegraafplaas te vervoer. Sonder om die missiele noukeurig te ondersoek, vertrek die bomwerper na sy bestemming met ses van die 12 kruismissiele gewapen met kernplofkoppe. Ná 36 uur – en sonder enige van die vereiste veiligheidsmaatreëls vir die vervoer van kernwapens in werking – het dié feit eers aan die lig gekom. Die lewensverlies van Vlug 757 is betreurenswaardig. In dié situasie, sowel as soveel ander in die tragedie wat die internasionale politiek uitmaak, is die mens (en menslike foute) dikwels die oorsaak. ŉ Menslike fout in ŉ konfliksituasie tussen twee of meer kernstate sal die dodetal aansienlik verhoog en sal, in die ware sin van die woord, ŉ tragedie wees. Dit is juis dié harde werklikheid wat kernpessimiste dryf om te verhoed dat meer state (en, veral, Iran) tot die kernwapenklub toetree. In der waarheid, die wete dat die afvuur van ŉ Irannese grond-lug-projektiel weens ŉ menslike fout ontstaan het, skep meer twyfel dat die vrede tussen kernwapenstate nie vir altyd kan hou nie.