GR 124: Royal Path: Wandelen in . Madrid | spain.info Nederland
Aankomstplaats: Manzanares El Real Taaloord - Taalberigte
“Dis sowaar die ene Grieks”
Valhalla – uniek in SA naamgewing
Enkele Oosterse woorde in Afrikaans
Eerste Fritz Ponelis-Gedenklesing
Dutch, Afrikaans and the Inventories
Valse vriende die gevaarlike avontuur
van vertaal uit Nederlands
DIE VOLKIES, FERREIRA, DAWID EN HORAK
STREEKTALEN IN KAART
AGIE EN DIE WOLF
Kraanvoël en sy
De dans van de
WOORDE UIT EERGISTER
Wanneer daar indringend gekyk word na die ryk Afrikaanse idiomeskat en vaste uitdrukkings, word dit duidelik dat dié taal in daardie opsig nie slegs op eie bodem ’n interessante ontwikkeling toon nie: die oorgrote meerderheid idiomatiese uitdrukkings is erfgoed uit ’n ver verlede en heelwat daarvan kan selfs teruggevoer word tot die antieke Griekse en Romeinse geskiedenis. Veral die Klassiek-Griekse mitologie en volkslegendes is hier van belang: die uitgebreide gode-hiërargie se inmenging op aarde het dikwels verreikende gevolge vir die sterflinge gehad; maar dan was daar ook binne hierdie hiërargie soveel voorbeelde van “tipies-menslike” optrede aan die kant van die gode: jaloesie, twis, liefde, haat, smart, ens.
VALHALLA – uniek in Suid-Afrikaanse naamgewing?
VALHALLA, voorstad van Pretoria, word in 1932 geproklameer as woongebied. Bykans die helfte van die straatname kom voor as plekname in Noorweë, Swede, Finland, Ysland, Rusland en Griekeland. Benewens die plekname is daar mitologiese name, asook persoonsname (histories en hedentyds) as straatname toegeken. Motivering vir die Skandinawiese en Russiese naamgewing word gesoek in die deelname van Skandinawiese en Russiese vrywilligers aan die Anglo-Boereoorlog (1899-1902), en die bewondering en heldeverering wat aan Boerekant vir hierdie vrywilligers bestaan het.
Soos dit algemene talegebruik is, het Afrikaans wat uit 17e-eeuse Nederlands ontwikkel het, ook meegedoen aan ontlening waar daar ’n nuttige woord met passende betekenis in ’n bepaalde behoefte kon voorsien. Vanweë die noue verbintenis met Oosterse lande tydens die VOC-tydperk het ondermeer die volgende woorde met Maleis, Maleis-Javaans of Maleis-Portugees as herkomstaal, Afrikaans binnegekom: aia, amok, amper, baadjie, baba, baklei, gekko, ghantang, ghoem, ghoema, ghoen, ghoeroe, kapok, katel, katjiepiering, kramat, maai, maaifoedie, moesoek, moses, nonna, nooi, orangoetang, paaie, panga, pê, pondok, sambok, sambreel, tamaai en toering. Al hierdie woorde, asook dié wat verder in die artikel bespreek word, is opgeneem in die Etimologiewoordeboek van Afrikaans waar hulle ’n klein dog heel interessante groep vorm.
Die volgende is voorbeelde van Oosterse leengoed wat letterlik die smaak- en reuksintuig prikkel: agar, agar-agar, atjar, blatjang, bobotie, borrie, froetang, piesang, sago, sambal en sosatie vir die proe, en akkerwanie vir die ruik. Etlike van hierdie woorde kom ook as gelyste invoergoedere voor in die waardevolle VOC-dokumente wat in die Kaapse Argiefbewaarplek berus, naamlik die Resolusies van die Politieke Raad van die Kaap die Goeie Hoop (1651–1795) (afgekort: RvdPR). Hierdie volledig getranskribeerde C-reeks wat ’n onderdeel van die wêreldwye Nederland-geïnisieerde en -gefinansierde TANAP-program vorm, kan op die Internet by http://www.tanap.net besoek word.
GEHOU OP 28 JULIE 2010
Deur Christo van Rensburg
Goeienaand, Dames en Here,
Dit is vir my ’n besondere geleentheid om hierdie eerste Fritz Ponelis-gedenklesing aan te bied. Dankie hiervoor aan die organiseerders. Ek wil u dan nou uitnooi om saam met my vir ’n rukkie te fokus op enkele wetenswaardighede van Afrikaans, en ook iets te geniet van Fritz Ponelis se presiese analises, sy insig in die taalomstandighede van die Afrikaanssprekende mense te waardeer, en gelyktydig kennis te neem van die diepgaande grondwerk wat hy gelê het vir die beoefening van die Afrikaanse taalkunde.
En dan wil ek byvoeg: oor die groot verskeidenheid temas waaroor hy gepubliseer het, ook in Engels en in Nederlands, kan mens op ’n aand soos vanaand ongelukkig nooit reg laat geskied nie.
En ’n tweede toevoeging: hierdie afgeronde mens het hom ook nie net op een vakterrein toegespits nie. Sy treffende veelsydigheid was goed bekend. As student byvoorbeeld, toe hulle dosent van daardie tyd, prof. T. T. Cloete, met verlof was, het hy, die latere bekroonde taalkundige, die betrokke dosent se letterkundelesings waargeneem. Een van sy vroeë publikasies het oor Lucebert gehandel. Aan die einde van sy lewe het hy nog geesdriftig Frans geleer, en as die nawerking van sy behandeling veeleisend begin word het, het hy die ongemak op die bed gesit en beveg, en Duitse en Franse gedigte wat hy van buite geleer het, as sy eie terapie geresiteer.
Wat sy taalkundewerk betref, wil ek begin deur te wys op die werk wat in 1968 uit sy pen verskyn het, ’n werk wat die fondasie gelê het om Ponelis se naam vir die volgende dekades die bekendste onder die Afrikaanse taalkundiges te maak: Grondtrekke van die Afrikaanse sintaksis was daardie boek se naam. Nuut, verwikkeld, kernagtig en stimulerend. Sy individuele stempel het dié publikasie totaal anders gemaak as ander studies oor Afrikaans. Hy het verbluffende verbande tussen taalpatrone gelê, en nuwe gevolgtrekkings oor die samehang van Afrikaans se sintaktiese besonderhede gemaak. En hy was toe ’n skrale 26 jaar oud. Talle ander publikasies sou volg. Ek gaan nie sy indrukwekkende curriculum vitae vanaand aan u voorhou nie. Genoeg daarvan sal in elk geval verderaan ter sprake kom.
CORDIS TRUST-TOEKENNING VIR BUITENGEWONE
KULTUURBYDRAES IN AFRIKAANS – 2000-2010
Cordis – “uit die hart”
Cordis Trust het op Maandag, 11 Oktober 2010 tydens ’n glansgeleentheid in die Pierneefteater, Pretoria die eerste keer die ORDE VAN DIE GOUE PEN-toekenning gemaak. Die oorkondes is oorhandig aan individue, groepe en instansies wat aan die kriteria van die toekenning voldoen het. Genomineerdes het oor die afgelope tien jaar binne die kultuur-uitgangspunte van die Trust, met toewyding en passie sonder eie gewin, besonderse bydraes gelewer.
Die geleentheid is bygewoon deur ongeveer tagtig genooide gaste en lede van die pers. Dit was in alle opsigte ’n groot sukses en ’n aand wat nog baie lank met genoegdoening onthou sal word. Benewens dr. Fanie Marais wat die gaste verwelkom en die oorkondes oorhandig het, het elke ontvanger die geleentheid gekry om op te tree, gekomplimenteer deur twee vrouestemme van die Woordgilde en ’n kinderstem van KREATIV SA – almal se bydraes het ’n treffende tafereel van enkelspraak, samespraak en musiek tot gevolg gehad.
Baie dankie aan Cordis Trust wat alles moontlik gemaak het.
Ontvangers van die Orde van die Goue Pen
Die volgende individue het hierdie toekenning ontvang: Johann de Jager (Laingsburg) vir sy dekadeslange betrokkenheid by Afrikaanse letterkunste as erkende skrywer/digter plaaslik en oorsee, uitgewer en e-koeranteienaar; Jopie Koen (Pretoria) vir haar bydrae tot die teaterbedryf (vroeër by Die Teaterhuisie, tans by Pierneefteater), as ’n stigterslid van Die Woordgilde en digter; Helena Liebenberg (Bellville) vir haar betrokkenheid by Afrikaans, o.a. as dosent, taalpraktisyn, skrywer/digter, taalnavorser en transkribeerder van argiefdokumente; Myra Lochner (George), ’n opgeleide maatskaplike werker wat deur haar inisiatief, KREATIV SA, ’n skeppende bydrae lewer as skrywer/digter, uitgewer van o.a. digbundels , asook slypskole ter bevordering van kreatiwiteit; Gert Opperman (Pretoria), HUB van die Voortrekkermonument en Erfenisstigting, vir sy uitmuntende bydrae ter bevordering van die Afrikaner se kultuurerfenis en taal; Jaco van der Merwe (Bellville), argivaris by die Kaapstadse Argiefbewaarplek, vir die aanwending van sy besondere argivale kennis om sy liefde vir ons dokumentêre erfenis, geskiedenis en taal oor te dra aan o.a. groot getalle besoekers, navorsers en leerlinge aan die Kaapse Argief, en ook om gratis genealogiekursusse daar aan te bied.
V.l.n.r.: Jannie du Toit, Christa Steyn, Jopie Koen, Carel Trichardt, Petru Wessels,
Helena Liebenberg, Jaco van der Merwe, Myra Lochner en Org Naudé (Kreativ SA), en Gert Opperman.
Twee groepe is benoem, naamlik die bekende Afrikaanse liedjieskrywer Jannie du Toit (Johannesburg) en komponis/begeleier Christa Steyn (Pretoria) wat onderskeidelik ook optree as sanger en musiekverwerker. Carel Trichardt en Petru Wessels (Pretoria) lewer ’n besondere bydrae tot die Afrikaanse toneel, het Die Teaterhuisie bestuur, tree op in rolprente, doen radio- en TV-werk, en is steeds besig om deur woordprogramme Afrikaanse letterkunde te bevorder. Die twee instansies wat benoem is, is Die Woordgilde (Pretoria) wat ’n merkwaardige bydrae lewer ter bevordering van die Afrikaanse digkuns, en KREATIV SA (George) wat o.a. plaaslike en internasionale publikasies van digkuns en prosa die lig laat sien.
Ontstaan van Cordis Trust
Cordis Trust is in 2000 as ’n Artikel 18A-liefdadigheidsorganisasie gestig, met kapitaal verskaf deur die oprigter, dr. Fanie Marais wat as fasiliteerder met persoonlike betrokkenheid sekere lewensdoelwitte nastreef, deur mense in nood te help en medewerkers te ondersteun tot betekenisvolle resultate.
Cordis Trust het ontstaan uit die Mardene Marais-gedenkbeurs vir skeppende Afrikaans en eer die nagedagtenis van ’n dogter van dr. Marais wat die beginsels van die Trust voluit geleef het. Dit het gelei tot jarelange borgskap, aanvanklik persoonlik van 1990 tot 2000 en daarna tot 2005 deur Cordis Trust vir kreatiewe Afrikaans aan die voormalige Randse Afrikaanse Universiteit (tans UJ).
Cordis Trust in simbiose met ontvangers
Die werksaamhede van Cordis Trust kan breedweg in deernisprojekte, Afrikaanse kultuurbevordering (skryf- en digkuns, drama, sang en erfenisbehoud) en Koninkryk-uitbreiding (Bybel-media en Christelike Lektuurfonds) verdeel word. Die projekte oor die afgelope tien jaar het hoofsaaklik in die Pretoria-omgewing en Wes-Kaapland gesentreer.
Dr. Marais se persoonlike dryfkrag om medewerkers te vind, hulle by te staan, en in hulle te glo en aan te moedig, het ontstaan uit die sentiment om eie drome te leef deur ander te help om hul eie drome te leef.
Die Trust se deernis- en opheffingsprojekte, tans ongeveer 50 per jaar, wissel van direkte voedingshulp tot sielkundige ondersteuning. Die boodskap is: “Ons gee om en kan nie die hele wêreld verander nie, maar wel een mens in nood op ’n keer.”
Wat Afrikaanse kultuurbevordering betref, is Cordis Trust ’n onontbeerlike ondersteuningsvennoot van onder andere Pierneefteater in Pretoria, wat ruim voorsiening maak vir bywoning en optredes van gestremdes (Cordis se Ten Spyte Van-program), bejaardes, kinders en opkomende kunstenaars, wat nie toegang tot fasiliteite het nie.
Verder ondersteun Cordis Trust Die Woordgilde, wat reeds meer as 20 jaar bestaan, om digbundels te publiseer. Digters landswyd is lede van die gilde en verkry blootstelling deur hierdie publikasies.
Die Trust is ook betrokke by KREATIV SA te George, waar Myra Lochner, ’n maatskaplike werker met ’n sterk deernisaanslag, Afrikaanse skryf- en digkuns bevorder via die internet, vertalings doen in Engels, internasionale publikasies die lig laat sien, asook die plaaslike slypskole inisieer en aanbied. Tydens internasionale kompetisies wat aanvanklik deur Cordis geborg is, word bydraes weer in Afrikaans vertaal en sodoende vind wedersydse blootstelling plaas.
Vanweë dr. Marais se betrokkenheid by die Tracing History Trust as trustee saam met Helena Liebenberg, het Cordis Trust fondse bewillig vir die fotografering van VOC-argiefmateriaal wat in die Nationaal Archief, Den Haag gehuisves word, maar in die Kaapstadse Argief ontbreek, asook die plaaslike transkribering en verdere digitalisering daarvan. Hierdie en verwante argiefmateriaal vorm deel van die gedokumenteerde erfenisskat wat elke aspek van die Kaapse samelewing, kultuur en geskiedenis belig, en verder verryk word met talle voorbeelde van Afrikaans as taal in wording. Die dokumente is ook ’n ongeëwenaarde bron vir familienavorsing.
KREATIV SA se gas, Aneka Bellingan,
dr. Fanie Marais en Myra Lochner
Uitgereik deur Cordis Trust, Posbus 73592, Lynnwoodrif, 0040
Navre aan SJ Marais 0836565816, Faks 012-8092839
(Bygewerk deur Helena Liebenberg, 1 November 2010)
by Helena Liebenberg
TEPC editor 2004-2008
Present day Dutch and Afrikaans are sister languages which developed from 17th century Dutch. Although the speakers of these two languages have been separated for more than 350 years, the languages still share about 85-90% of their vocabulary. Apart from the fact that a few but important grammatical changes took place in Afrikaans over three centuries, it is still closely related to modern Standard Dutch. Numerous examples of some of these changes are evident in the language used in the inventories, especially in those documents that were compiled by ordinary people.
A very good, if not excellent, knowledge of Afrikaans and/or Dutch is needed when transcribing these 17th century documents. Even though so many words are familiar to Afrikaans-speakers, it is sometimes quite difficult to find a meaningful way out of a jungle of obsolete words, or words written as they were heard by the scribes in the service of the VOC at the Cape. The important role played by scribes coming from all over the then Low Countries, including the adjacent German-speaking regions, is evident from the type of spelling and other linguistic errors they made when recording household goods in the inventories. The writing and spelling abilities of the scribes and of ordinary people living in remote areas of the Cape colony come under the spotlight when one has to establish the correct spelling of a word to determine its meaning. Folk etymology is sometimes quite amusing: a burgher of Swellendam wrote rysdaadels (literally meaning rice dates) instead of ryksdaalders (rixdollars), while another addressed an official of the Orphan Chamber as Cekkertarel Remkam instead of Secretaris Rönnenkamp.
Many of the Dutch words appearing in the inventories either became obsolete in Afrikaans or were never part of its vocabulary. Through the years many household items were replaced by other objects with different functions. The Dutch word hakmes (chopping knife) was replaced in Afrikaans by kapmes, and the verb hak is seldom heard or used, except in the idiomatic expression die knoop deurhak (cut the knot). The Dutch living in the East Indies used a boekeknaap (literally meaning a young boy carrying books), which was a small table or similar piece of furniture for holding books. In the Cape the Staten-Bijbel (large family Bible) or Bijbel in folio (folio-sized Bible) was often placed on the boekeknaap. The Dutch compounds beugeltas (bag with a metal ring carried by women), glazenspuit (water hose to clean the windows) and vuurmand (drying frame for nappies), which appeared in many inventories during the earlier years of the settlement, were eventually replaced by new names for new objects.
Not so long ago, the following items were in use, while in some instances their modern counterparts can still be found in our households: komfoor (Afrikaans konfoor, English dish-warmer, an old-fashioned hotplate!), naaimachine (sewing-machine), wastafel (washing-stand), tondeldoos (Afrikaans tonteldoos, English tinderbox with flint and lighter), vliegenkastje (Afrikaans vlieëkas, English fly-box, a small box with wire-gauze to protect food from flies), klaptafel (drop-table, Pembroke table) and stoof met test (stove with fire-pan or chafing dish).
Many dialect words that are now obsolete or archaic in Dutch found a safe haven in Afrikaans, for example speek (spoke), vleijs (meat) and blom (flower). Some grammatical processes may also be attributed to the influence of Dutch dialects, such as the derivation of Afrikaans diminutives, for example glaase peerties (small glass pears), rakkie (small shelf) and pompies (small pumps) which may apparently be ascribed to a dialect spoken near Amsterdam.
The VOC ships and their crews also made a special contribution to Afrikaans by coming ashore with words such as combuijs (a ship’s galley), combaars (blanket) and kooij (bed). The combuijs was a very small area on deck where the cook and his mate had to prepare meals. It was the only word used by Jan Van Riebeeck in his Daghregister (diary) to refer to a kitchen in general, and it even appeared in the predesigned plan of the Fort of Good Hope, built in 1652. Combuijs was used in nearly all the inventories where the rooms were listed, and today it is still the only word in Afrikaans to name that very special place where the family may gather at the combuijs tavel.
When Dutch speakers arrived at the Cape they had to create new words to answer to the needs of their new environment with its indigenous peoples, animals, plants and places. Words such as tijgerboscat (serval) and hartebeest originated in Afrikaans. During the early years of the settlement wooden furniture was either imported from Europe or the East and words such as mahonij (mahogony), jatij (Afrikaans kiaat, English teak), slangenhout (serpentine wood) and amboyna (a derivation of the place-name Ambon/Amboina in the Far East, perhaps English imbuia?) found their way into the households at the Cape and therefore also into the inventories of the deceased. After a few years newly created words, mainly compounds, depicting an exciting variety of indigenous wood species crop up in the lists of inventoried items: geelhout (yellow-wood), stinkhout (stinkwood), swarthout (blackwood), (wit)elsehout (white alder), wageboomshout (waboom, Protea Nitida) and ijserhout (ironwood/wild-olive).
A few words were borrowed from the Khoi, for example dagha (wild hemp) and buchu. In 1658 Jan van Riebeeck mentioned dacha in his Daghregister. The Khoi compound daxa-b ‘green tobacco’ was derived from a word borrowed from Arabic, which is an indication of contact between these groups. The word boegoe recorded by Wikar in 1779 is the first spelling form that corresponds with Afrikaans. The following Khoi variants were also recorded: boggoa, puchu, bouchou, bochu, pucku, bugga, buku and buchu.
A small number of words borrowed from languages spoken in the Far East became part and parcel of Afrikaans, such as atchar (Afrikaans atjar, English achar), baatje (jacket), blatjang (chutney), bobotij, bori-borie, borrie (turmeric, Indian saffron), piering (saucer) and piesang (banana).
After the English took power in the late 18th century a few English words entered the inventories, for example spencer, podding (pudding), dissert leepels (dessert spoons) and zet blaauw thégoed (blue tea-set).
Many place names appear in the inventories. Nearly every document contains an estate name (house, homestead or farm) and the district where it was situated. Most of the place names are of Dutch and Khoi origin, for example Tijgerbergen, Wagenmakersvalleij, Roode Sand and Cango, Namakwa, Outenikwa respectively. Since it was customary to name a slave according to his or her presumed place of origin (usually the place where the slave was last shipped from), there are also a large number of place names mainly from the Far East (for example, Ternate, Boegies and Java) and Africa (Rio de la Goa, Angola and Guinea). One of the slaves was called Piet van Tarrentaal, the latter being a corruption of Terra de Natalia, a Portuguese place name that was eventually shortened to Natal. Afrikaans tarentaal (guinea-fowl) is a derivation of this Portuguese place name.
Many household items were imported from the East or Europe. Adjectives derived from place names indicated the places where the objects came from, for example Sinees (Chinese) and Indiase (Indian), Lijdse (from Leiden), Keulse (from Cologne) and IJslandse (Icelandic). Large quantities of beautiful textiles were imported from the Far East. Armosijn was a type of textile originating from Ormuz, Persia; it was also the name of one of the best-known slave women, Armosijn van de Caab. While the entry Persiaensse rosewater flessen (Persian rose water flasks) speaks for itself, Eau de la Reine (water of the Rhine), and its many spelling variations, needs some explanation. The name of the river Rheine (in German) and Rhijn (in Dutch) was spelt incorrectly by most of the scribes, perhaps because it is similar to French reine (queen).
The inventories were signed by many people: Orphan Chamber officials, witnesses, and family or friends of the deceased. The signatures are of great importance for genealogical research. Sometimes the original pronunciation is reflected in the way the people spelt their forename(s) and surnames. In the case of French and German forenames and surnames there is often a discrepancy between the signature by the person him/herself and the spelling used by the official in the introductory paragraph of the inventory or somewhere else in the document. For example, Beatrix Olivier signed her name as Beijatrix Olivier (1740), which corresponds quite well with the spelling of Beatrix Rust’s name as Beyaderiks (1830) nearly a century later: both forms resemble the Dutch/French pronunciation pattern. (At present the English pronunciation seems to be our norm.) Something similar happened to surnames, for instance where Estreaux was turned into Esterhuisen while Lécrivain/Lecrivent was changed by folk etymology to Lekkerwyn. In a number of German surnames minor phonetic changes took place, for example where Roest became Roets. In other cases the difference is quite remarkable, for example Johann Heinrich Bebler becoming Jan Hendrik Pepler and Wilhelm Holtzhausen changed to Willem Houthuis. Only a few nicknames were recorded, for instance, a farmer who probably had a rather dark complexion was called swarte Prinsloo and farmer Jan Muller who was actually Johannes Müller of German descent was also known as Jan de Moff.
From a linguistic perspective the inventories are a gem of great value. The evidence revealed by the contents of these documents should shed some new light on the development of Afrikaans from 17th century Dutch.
According to the Treatise on the Orphan Chamber for His Majesty’s Commissioners, the oldest document of the Orphan Chamber was an inventory, dated 15th June, 1673, in the estate of Dirk Verwey deceased and his spouse Tryntje Theunisz. (see image below). Probably this inventory was lost before the book was bound, because the first inventory in this MOOC series is one dated 20th October 1673, of the estate of Francois Chamfelaer. He and other burghers had recently been murdered by “Hottentots” (see TANAP, Activities, Documents, Inventories MOOC8/1.1 for the transcribed version):
(For further information visit the TANAP website: http://www.tanap.net)
deur Daniel Hugo
Op Saterdag 12 Julie het Daniel Hugo by die HdN ’n praatjie gehou oor sy ervarings as vertaler uit Nederlands. Hy het ook aandag gegee aan die stormagtige verhouding tussen Nederlands en Afrikaans die afgelope halfeeu. By dieselfde geleentheid is sy vertaling van Tom Lanoye se kortverhale bekendgestel. Dit is deur Protea Boekhuis uitgegee onder die titel ’n Slagterseun met ’n brilletjie.
Sedert menseheugenis – dit wil sê vandat ek kon lees – het daar in my ouerhuis ’n geraamde spreuk gehang. Op swart satyn in goud geborduur het daar gestaan: “Gezelligheid kent geen tijd”. Dit was ’n geskenk uit Nederland van my pa se broer wat in die vyftigerjare klassieke tale aan die Universiteit van Utrecht gestudeer het. Dit was my heel eerste kennismaking met Nederlands. Al kon ek die betekenis onmiddellik snap, was die spelling, die grammatika en die lewenshouding van dié swierige woorde vir my vreemd.
In Afrikaans sou dié spreuk só klink: “Geselligheid ken nie tyd nie”, of idiomatieser: “Geselligheid steur hom nie aan tyd nie”. Maar met die Afrikaanse dubbele negatief gaan die bondige trefkrag van dié rymende spreuk verlore. Dat hierdie einste dubbele negatief my jare later as vertaler dikwels ’n skeelhoofpyn sou besorg, kon ek tóé natuurlik nie weet nie. En wat daardie so kernagtig geformuleerde lewenshouding betref: In die geroetineerde Gereformeerde pastorie waarin ek grootgeword het, was daar beslis nie veel tyd vir geselligheid nie. Baie jare later eers sou ek besef dat hierdie spreuk sy oorsprong heel waarskynlik in die gemoedelike, Katolieke suide van die Lae Lande moes gehad het, eerder as in die Calvinistiese, strenge noorde. Ek weet dat ek my hier aan ongeoorloofde stereotipering skuldig maak, maar ek sal dit later nuanseer.
My eerste bewuste kennismaking met die Nederlandse literatuur was in die jaar 1964. Ek was toe nege jaar oud en die boek was die Afrikaanse vertaling van die Vlaamse skrywer Leopold Vermeiren se Die Rooi Ridder. Dit begin só: “Die silwer klanke van die trompette sny deur die môrelug. Die swaar valbrug word neergelaat oor die breë kasteelgrag, en die jong Oerold, groot en sterk, ry op sy pikswart perd deur die poort. Hy hou ’n oomblik die teuels in. In die ooste lê die son nog jonk en rooi, suidwaarts strek die vrugbare lae polderland, en in die weste, anderkant die rivier wat die hele laagland in twee sny, lê die geweldige groot Dagonwoud.” Dae lank het dié adjektiefryke Middeleeuse wêreld my geboei – dáár in die afgeleë, snikhete, droë Namibië waar ek opgegroei het. Per kerende pos het ek aangesluit by die “Orde van die Rooi Ridder” – die skrik van die wrede kasteelhere, maar die vriend en beskermer van die armes. Ek het ook die res van die reeks verslind, met my lapelwapentjie (’n eiketakkie met drie akkers) trots op my bors vasgesteek. Totdat die reeks abrup en sonder verduideliking in die middel van die Rooi Ridder se avonture as Kruisvaarder onderbreek is. Vir al wat ek weet dool hy nog altyd in Palestina rond en hunker hy vol heimwee terug na België!
In die “Ou Suid-Afrika”, waarvan Namibië (oftewel Suidwes-Afrika) deel uitgemaak het, moes hoërskoolleerlinge ’n Nederlandse boek lees as deel van die vak Afrikaans. Ons voorgeskrewe boek in die vroeë sewentigerjare was Aart van der Leeuw se De kleine Rudolf. Van die verhaal onthou ek byna niks meer nie. Veel Nederlands het dit my ook nie geleer nie, omdat ons onderwyser die boek al voorlesende in Afrikaans vertaal het. Die literatuurhistorikus G.P.M. Knuvelder slaan die styl van hierdie boek nogal hoog aan: “… onder de pen van deze auteur gaat ook de taal bloeien, krijgen de woorden klank en kleur, dragen de zinnen zich voort op een bekoorlijk ritme”. Van dié klank, kleur en ritme het ons uiteraard niks gemerk nie. Die onderwyser het nooit ’n woordeboek geraadpleeg nie, en was sekerlik ook onbewus van die tallose valse vriende tussen Afrikaans en Nederlands. Ek is heeltemal daarvan oortuig dat hy op dié manier ’n alternatiewe verhaal geskep het. Vandag sou ’n mens dit seker ’n postmodernistiese leesstrategie kon noem.
Dit was eers aan die Universiteit van Stellenbosch dat ek werklik met die Nederlandse letterkunde kennis gemaak het – in lesings aangebied deur professore wat in Nederland gestudeer het in die dae van onbelemmerde kulturele uitwisseling. Die bekendste van hulle was ongetwyfeld prof. W.E.G. Louw, die digter en broer van N.P. van Wyk Louw. Hy het vanaf 1935 tot 1939 aan die Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam gestudeer en het perfekte Nederlands gepraat.
’n Mens kan nie oor die kontak en wisselwerking tussen Afrikaans en Nederlands praat, sonder om na die kulturele verdrae tussen Suid-Afrika en die Lae Lande te verwys nie. Die akkoord tussen Suid-Afrika en Nederland is in 1951 onderteken, en dié tussen Suid-Afrika en België in 1954 – die jaar voor my geboorte. Dit het voorsiening gemaak vir groter samewerking op geestelike, artistieke, wetenskaplike, opvoedkundige en tegniese gebied. In die jare sewentig en tagtig het die akkoord egter ’n stormagtige tyd binnegegaan wat gekenmerk is deur vervreemding, antagonisme en selfs by tye ’n openlike vyandigheid – veral tussen Nederlanders en Afrikaners. Die ANC en die Anti-Apartheidsbeweging Nederland (AABN) het ’n voortgaande veldtog gevoer teen die wyse waarop die bepalings van die verdrag uitgevoer is. Die Nederlandse regering het gevolglik in 1977 besluit om die verdrag te bevries. In 1981 is dit offisieel opgesê. Die Belgiese regering het eweneens in 1977 die kulturele akkoord met Suid-Afrika opgeskort, hoewel dit nooit volledig opgesê is nie. Dit het ’n einde gemaak aan die kulturele en wetenskaplike samewerking tussen die betrokke regerings. Wel het daar nog beperkte kontak bestaan tussen die universiteite, uitgewers en ander instansies.
Hoewel die Nederlandse taal- en letterkunde gedurende die tagtigerjare nog aan al die universiteite onderrig is, het Nederlands geweldig veld verloor in Suid-Afrika. Nederlands het vir Afrikaanssprekendes ’n vreemde taal geword. In die jare wat Suid-Afrika kultureel deur die Lae Lande geboikot is, was daar egter nooit ’n gebrek aan leesstof, televisiemateriaal en musiek uit die VSA nie. Min Suid-Afrikaanse studente het in die boikotjare die geleentheid gehad om in Nederland en Vlaandere te studeer. Hulle het wel ’n heenkome in Brittanje of die VSA gevind. Die verengelsingingsproses van die Suid-Afrikaanse samelewing is ongetwyfeld deur die verbreking van die bande met die Lae Lande verhaas, hoewel dit nie die enigste of selfs belangrikste rede was nie.
Nederlandse boeke was moeilik bekombaar in Suid-Afrika. Die Suid-Afrikaanse uitgewer Human & Rousseau se reeks “Literatuur van die Lae Lande” wat op die universiteitsmark gerig was, is in die laat tagtigerjare gestaak weens ’n afname van studentegetalle in die kursusse Nederlandse Letterkunde. (Terloops, omrede die kulturele boikot het dié reeks opvallende leemtes ten opsigte van moderne outeurs vertoon. Louis Paul Boon, Harry Mulisch, Jan Wolkers, J. Bernlef, Cees Noteboom, om slegs enkeles te noem, het geweier om opgeneem te word. Mense soos W.F. Hermans, Gerard Reve, Hugo Claus, Hella Haasse en Hubert Lampo het hulle egter nie laat intimideer nie en kom almal in die reeks voor.)
In 1994 het Suid-Afrika ’n ware demokrasie geword en is alle boikotte teen die land opgehef. Ondanks die ondertekening van ’n nuwe kulturele verdrag op 30 September 1996 met Nederland en op 28 Oktober 1996 met Vlaandere is daar nog steeds bitter min Nederlandse publikasies in boekwinkels en openbare biblioteke beskikbaar. Universiteitsbiblioteke het in die meeste gevalle ’n afdeling Nederlandse literatuur, asook taal- en letterkunde. Hoe gereeld dit nog aangevul word, is wel ’n vraag. In Kaapstad is daar ’n goeie Nederlandse biblioteek wat gehuisves is in die Huis der Nederlanden. Daar word selfs beweer dat dit die grootste versameling Nederlandstalige boeke in die suidelike halfrond is! Maar dit is net bereikbaar vir mense in die Kaapse Skiereiland en die Boland. Die televisiestasie BVN (Beste van Vlaandere en Nederland) kan op Suid-Afrika se satelliet-betaalkanaal (DSTV) opgevang word. Nederlandse en Vlaamse skrywers, dans- en teatergroepe besoek die Suid-Afrikaanse kunstefeeste van tyd tot tyd. So ook Herman van Veen, Stef Bos en Dana Winner. En dit is omtrent die somtotaal van die Lae Lande se nie-akademiese, kulturele penetrasie in Suid-Afrika. Ten opsigte van akademiese kontak speel die Nederlandse Taalunie ’n belangrike rol. Verder het sowel Nederland as Vlaandere ’n Fonds vir die subsidiëring van vertalings. Daarsonder sou nie ’n enkele boek uit die Lae Lande in Afrikaans vertaal kon word nie, aangesien die plaaslike uitgewers nie die risiko van ’n potensieel swak verkoper wil loop nie.
Maar nou weer terug na die boikotjare. Ondanks die offisiële opskorting van die kulturele betrekkinge tussen België en Suid-Afrika is ek toegelaat om in 1983 aan die Katholieke Universiteit van Leuven te studeer. Ek was destyds ’n lektor in die Afrikaanse en Nederlandse letterkunde aan die Universiteit van die Vrystaat, en daar het ’n informele skakeling tussen die twee universiteite bestaan. Een van die hoogtepunte vir my daardie jaar was die Antwerpse Boekebeurs, “Het andere boek”, waar ek die pas vrygelate Breyten Breytenbach in ’n vraaggesprek sien optree het. (Breytenbach is die voorafgaande sewe jaar in gevangenisse in Suid-Afrika aangehou weens beweerde “terroristiese bedrywighede”.) Die gespreksleier was die digter en joernalis Herman de Coninck. By dieselfde boekebeurs het ’n baie jong, bekkige en rebelse Tom Lanoye sy gedigte “perform”.
Nooit het ek tóé kon dink dat ek twaalf jaar later Herman de Coninck én Tom Lanoye in Afrikaans sou vertaal nie. Ná hierdie twee Vlaminge het ek ook die Nederlanders Herman van Veen, Harry Mulisch, Gerrit Komrij en Karel Glastra Van Loon vertaal. En ter wille van die Noord-Suid-balans toe weer ’n Vlaming: David van Reybrouck. Met die uitsondering van Mulisch het al dié skrywers Suid-Afrika met die bekendstelling van die vertalings besoek. Intussen het ook Antjie Krog, Abraham H. de Vries en Hennie van Coller tekste van Tom Lanoye, Henk van Woerden, Adriaan van Dis en Luuk Gruwez in Afrikaans oorgesit.
Maar is dit hoegenaamd nodig om vanuit Nederlands in Afrikaans te vertaal? Die tale is tog wedersyds verstaanbaar, hoor ’n mens dikwels. Veral die Afrikaanse leser behoort sonder veel moeite ’n Nederlandse teks te kan lees, omdat Nederlands glo die grootste deel van die Afrikaanssprekende se historiese taalbewussyn uitmaak. Ongelukkig het hierdie romantiese opvatting weinig met die werklikheid te doen. Die lees- en begripsversperrings wat die Nederlandse taal vir Afrikaanse lesers oplewer, is legio. Ek noem enkele van dié slaggate.
1. Nederlands het ’n groter aktiewe woordeskat as Afrikaans, onder meer as gevolg van die verskille tussen “Noord-Nederlands” en “Suid-Nederlands” of “Vlaams”.
2. Identiese woorde en uitdrukkings het dikwels verskillende en selfs teenoorgestelde betekenisse in die twee tale – die sogenaamde valse vriende. (“Afrikaanse literatuur” beteken in Nederlands “literatuur van Afrika”; in Afrikaans is dit “literatuur in die taal Afrikaans”. Andersins praat ons van “Afrika-literatuur”. Die Afrikaanse woord “vaak” beteken “slaperig”, soos in “Klaas Vaak”; die Nederlandse “vaak” is “dikwels” in Afrikaans. Die woord “aardig” beteken in Nederlands “aangenaam”; in Afrikaans beteken dit “onaangenaam”. Enso-eindeloos-voort.)
3. Al vorm Nederlands die fonologiese, leksikale en sintaktiese basis van Afrikaans, het ons taal ander inheemse én uitheemse invloede ondergaan – onder meer van Maleisies, Khoi, die Nguni- en Sotho-tale. Daarom sê ons in Afrikaans “baie” (Maleisies) in plaas van “veel” of “zeer”, “kierie” (Khoi) in plaas van “staf”, “gramadoelas” (Nguni) in plaas van “rimboe”. Die genoemde Nederlandse woorde klink vir die Afrikaanse oor óf vreemd óf argaïes. Die grootste invloed gaan egter van Engels uit, wat Afrikaans tot in sy idiomatiese, Dietse kern aantas. Die anglisering van Afrikaans is ’n voortgaande, skynbaar onkeerbare proses. Die Nederlandssprekendes leen ook al te graag uit Engels, maar dit is beperk tot die woordeskat – die idioom van die taal bly onaangetas.
4. Afrikaanse lesers herken selde die Nederlandse imperfek, omdat Afrikaans nie die onvoltooide verlede tyd het nie. (Afrikaans ken slegs die perfek, behalwe in die geval van enkele hulpwerkwoorde: is – was, wil – wou, sal – sou, kan – kon, het – had.) En die imperfek is die normale tyd waarin die meeste Nederlandse literêre tekste geskryf word. In Afrikaans is die normale verteltyd die historiese presens, omdat die “het ge-” van die voltooide verlede tyd so lomp is.
5. Of “ze/zij” op “hulle” (meervoud) of “sy” (enkelvoud, vroulik) dui, kan alleen afgelei word van die werkwoordsvorm. Aangesien Afrikaanse werkwoorde nie vervoeg nie, ontgaan die betekenis van so ’n sin die meeste Afrikaanse lesers. (Met ander woorde: zij zijn/waren = hulle is/was; zij is/was = sy is/was.)
6. Daar is talle Nederlandse idiome en uitdrukkings wat glad nie in Afrikaans voorkom nie. (Omgekeerd uiteraard ook.)
7. Daar bestaan geen omvattende vertalende woordeboek vir die twee tale nie. En selfs al verskyn daar hopelik binnekort so een, sal dit die leser in die geval van skynbaar bekende woorde nie help nie. Die aard van valse vriende is juis dat hulle nie as sodanig herkenbaar is nie!
As ’n Afrikaanse leser toegang wil kry tot die ryk Nederlandse literatuur moet dit noodsaaklikerwys geskied deur middel van ’n vertaling. Selfs al was Nederlandse boeke vryer beskikbaar in Suid-Afrika, sou dit in ’n groot mate onleesbaar bly vir die gewone leser. Dit is die droewige realiteit.
Ons dra wedersyds skuld aan die vervreemding tussen Afrikaans en Nederlands – die Afrikaner met sy onvergeeflike Apartheidspolitiek en die Nederlandstaliges met hulle kontra-produktiewe kulturele boikot. Maar dié ongelukkige toestande lê al byna ’n dekade in die verlede. Die grense is nou wawyd oop – selfs al kos ’n Schengen-visum deesdae 60 euro!
“Gezelligheid kent geen tijd” sê die Nederlandse spreuk. En ná my jaarlange studieverblyf in Leuven was ek daarvan oortuig dat hierdie lewensmotto sy oorsprong in nonchalante, gemoedelike Vlaandere gehad het. Maar hoe misleidend stereotipering kan wees, het ek ook in Vlaandere uitgevind. ’n Paar jaar gelede woon ek ’n vertalerswerkswinkel by wat deur die Nederlandse Taalunie georganiseer is en wat in Nederland én België plaasgevind het. In ’n lesing oor die kultuurverskille tussen Noord en Suid beweer die spreker dat Nederlanders absolute stiptelikheid van ’n mens verwag. Maar as jy in Vlaandere na iemand se huis genooi word en jy klop betyds aan, is die huismense heeltemal onkant betrap. Die gasheer het dan nog sy pantoffels aan en die gasvrou staan in haar voorskoot voor die stoof. In Vlaandere is dit goeie maniere om ten minste ’n halfuur laat te wees, verseker daardie kultuurkenner ons. Tydens die Belgiese been van die werkswinkels word ek vir aandete uitgenooi na die huis van die radioman Jean-Pierre Rondas. Die afgespreekte tyd is sewe uur. Met my nuutgevonde kennis sit ek op die Concience-plein in Antwerpen en wag tot om half agt voor ek aanlui. Mevrou Rondas maak die deur oop en is baie verlig om my te sien – want Jean-Pierre ry al ’n halfuur lank op sy fiets rond op soek na my. Hy dag ek het verdwaal!
Die opvallendste verskil tussen die twee tekste is dat die eerste in die onvoltooide verlede tyd, die imperfek, geskryf is; die tweede is in die teenwoordige tyd, die presens. Ek hét al gewys op die lompheid van die Afrikaanse verledetydsvorm, omdat ons slegs die voltooide verlede tyd, die perfek, ken. Die eerste sin van hierdie gedig moes streng gesproke só gelui het: “Midde in die vlakte van Julie / het ek jou teëgekom.” Ritmies is dit sonder energie of spankrag vanweë daardie “het ge-”. Gelukkig is dit die aanvaarde gebruik in Afrikaans om die teenwoordige tyd, die sogenaamde historiese presens, te gebruik wanneer ’n verhaal vertel word. Verder kan die verlede deur ’n voegwoord soos “toe” aangedui word, wat ek toe ook gedoen het: “Midde in die vlakte van Julie / kom ek jou toe teë.”
In die Nederlandse reëls is daar ’n herhaling van die a-klank in die woorde “vlakte” / “kwam”. Hierdie assonansie gaan in die Afrikaans verlore, maar word vergoed deur die allitererende “toe” en “teë”. Die vertaalde reëls boet dus nie aan klankrykheid in nie. (Dit is ’n erkende beginsel in die vertaalkunde: vir elke verlies moet daar gekompenseer word – en verkieslik op dieselfde taalvlak, hetsy fonologies, leksikaal, sintakties of metafories.)
Afrikaans is, benewens die perfek, opgesaal met nog ’n lomp konstruksie: die dubbele negatief. In De Coninck se gedig loop die vertaler hom gelukkig net een maal in ’n negatiewe stelwyse vas: “en waar leerde je de kunst / om niet lang te duren?” – staan daar in die eerste strofe. Die letterlike vertaling is ritmies energieloos: “en waar leer jy die kuns / om nie lank te duur nie?” Dit klink veel treffender as ’n mens die negatiewe stelwyse omswaai na ’n positiewe: “en waar leer jy die kuns / van kortstondigheid?” Die verlore l-alliterasie van die oorspronklike (“leerde” / “lang”) word vergoed deur die herhaling van die k in “kuns” en “kortstondigheid”.
Tot sover die Vlaamse voorbeeld. Die gedigte van die Nederlander Gerrit Komrij het ’n bykomende uitdaging gebied – ’n uitdaging op die terrein van die versvorm. De Coninck se gedigte is redelik vry van vorm, selfs ook as hy sonnette skryf. Daarenteen skryf Komrij streng formele verse waarin hy die lettergrepe tel sodat elke versreël presies ewe lank is. Verder rym sy gedigte volgens ’n vaste patroon. Om van hierdie vorm af te wyk sou vir enige ernstige vertaler heiligskennis wees.
Sodra ’n mens lettergrepe begin tel, kom jy agter dat Afrikaanse woorde meestal korter is as die Nederlandse vanweë die talle en-uitgange in Nederlands. In Afrikaans verloor ons dikwels ook ’n lettergreep deur die wegval (elisie) van die tussenvokaliese konsonant. (So word byvoorbeeld die tweelettergrepige “leder” én “leger” die eenlettergrepige “leer” en “leër”.) En dit besorg die vertaler baie gou ’n sillabiese kopseer. Aan die ander kant het die dubbele negatief in Afrikaans weer ’n lettergreep te veel tot gevolg – en boonop een wat telkens aan die einde van die sin in rymposisie beland!
Ter opheldering van wat ek sopas gesê het, gee ek ’n voorbeeld uit my vertaling van ’n keuse uit Gerrit Komrij se gedigte. Dit is in 2005 deur Protea Boekhuis gepubliseer as Die elektries gelaaide hand. Die gedig “Contragewicht” is ’n sonnet met ’n vaste rymskema en elkeen van die 14 versreëls het 10 lettergrepe met ’n jambiese metrum. Die gedig bestaan dus uit presies 140 lettergrepe. Ek haal net die tweede strofe aan:
Hierdie strofe het drie struikelblokke gebied: die negatiewe stelwyse, die rympatroon en die metrum. In die eerste reël staan daar letterlik: “Want waarheen ek gaan, voel ek nie tuis nie.” Só vertaal beslaan die reël presies tien lettergrepe, maar die ritme haper en dit is byna onmoontlik – in elk geval onwenslik – om op daardie onbeklemtoonde “nie” aan die einde van die reël te rym. Maar gelukkig kan ’n mens “nie tuis nie” ook as “ontuis” weergee. Daarmee is een rymprobleem sommer ook opgelos (in Afrikaans rym “tuis” ook op “kruis”), maar nou kort die reël een sillabe. Dit is maklik oplosbaar deur die stopwoordjie “daar” in te voeg. En siedaar ’n volmaakte versreël: “Want waarheen ek gaan, daar voel ek ontuis.” Nee, nie heeltemal volmaak nie, want ek kon nie die jambiese metrum nadoen nie: “Want wáár ik héénga vóél ik mé niet thúís.” Ta tam / ta tam / ta tam / ta tam / ta tam. Maar in dié opsig moes ek die stryd gewonne gee. Die meeste moderne poësielesers is – gelukkig vir die vertaler – skaars van die metrum bewus, dit wil sê van die kunsmatige klempatroon wat onder die normale spraakritme skuilgaan.
Die rympatroon het in die vierde versreël nóg ’n strik gestel: “zeg” rym daar op “weg”. In Afrikaans behoort daar te staan: “Steeds minder dink ek wat ek hardop sê.” Maar “sê” rym natuurlik nie op “weg” nie, daarom moes ek dié reël heeltemal herskryf. Uiteindelik het my vertaling soos volg geklink (let op dat ek die jambiese metrum in ten minste reëls 2 en 3 kon behou):
Die vertaling vanuit een taal na ’n ander behels veel meer as net taal- en vormkwessies. Daar is ook kultureke aspekte wat moeilik of glad nie oorgedra kan word. Soms moet vertalers noodgedwonge hulle toevlug neem tot voetnote of verklarende aantekeninge. By die vertaling van tekste uit die klassieke oudheid is dit selfs onvermydelik. By moderne tekste sal die vertaler eerder so onopsigtelik as moontlik verklarend probeer vertaal, omdat voetnote en aantekeninge die nie-akademiese leser kan afskrik. Dit is ’n saak waaroor ’n mens uitgebreid sou kon uitwei. Ek volstaan egter en sluit af met ’n enkele voorbeeld. Een van Herman de Coninck se gedigte het ek soos volg vertaal.
In die oorspronklike het daar in plaas van “die kritici” ’n persoonsnaam gestaan: “Kees Fens”. Fens was ’n baie bekende en invloedryke Nederlandse literêre kritikus. Dit sou egter onregverdig wees om te verwag dat die deursnee Afrikaanse leser dit moet weet. Vandaar my verklarende, voetnootlose vertaling: “die kritici”.
Herman de Coninck: Liefde, miskien – Uit die Nederlands vertaal deur Daniel Hugo, Queillerie, Kaapstad, 1996.
Daniel Hugo: “Boeke-aanbod só vergroot”, Afrikaans Vandag, Junie 1997.
Gerrit Komrij: Die elektries gelaaide hand – Gedigte vertaal deur Daniel Hugo, Protea Boekhuis, Pretoria, 2005.
F.F. Odendal en R.H. Gouws: HAT – Verklarende Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal, vyfde uitgawe, Maskew Miller Longman, Kaapstad, 2005.
Otto Terblanche: Nederland en die Afrikaner: Gesprek oor Apartheid, Universiteit van Port Elizabeth, 1998.
Leopold Vermeiren: Die Rooi Ridder - Vertaal deur Elma Hartman en Deon van den Heever, Nasionale Boekhandel, Kaapstad, 1964.
Die herkoms van ’n klompie Afrikaanse volksliedjies en spreekwoorde het mettertyd versluier geraak toe veral die mondelinge oorlewering daarvan gestaak is. Maar die herkoms van enkeles het onlangs weer aan die lig gekom – en van die tergendste vrae vir ’n taalnuuskierige opgelos.
So wou iemand onlangs by my weet hoekom die volkies dan in die aand gaan koring sny terwyl die dag soveel beter (en dikwels ook warmer) is. Daarby wil hy weet hoekom die geliefde dan onlogies (en ongemaklik) aan ’n bitterbessiebos hang. Dié vraag hou talle mense al lankal besig, en toe laat weet mnr. Pieter Fourie van Bloemfontein vir my dat hy lank gelede in ’n radioprogram die volgende verklaring daarvan gehoor het:
‘Toentertyd, voor meganisasie, toe daar nog met sekels in die Wes-Kaap koring gesny is, het die werkers (toe volkies genoem) elkeen ’n vak gekry om in oestyd af te sny. Om die koring betyds van die lande af te kry, is daar soms saans koring gesny by die lig van lanterns op lang stokke wat in die grond gesteek is. Om die volkies aan te moedig om nie te laat slap lê nie en klaar te maak voordat dit dou, is ’n bottel vuurwater op die oorkantse punt van die koringland aan ’n bitterbessiebos gehang en die eerste een wie se vak klaar gesny is, kon dié bottel kry.
‘Nou, terwyl die volkies gesny het, het hulle spontaan gesing, en ook hulle eie liedjies gemaak. Toe die groot dors hulle naderhand vat, begin hulle die bottel vuurwater, wat daar aan die einde van die land aan ’n bitterbessiebos wag, “my geliefde” noem. Dit verklaar die woorde van die liedjie.
Wuiwende koringlande in die Wes-Kaap, Suid-Afrika
Die radioluisteraars na RSG (RadioSonderGrense) se taalprogram het nooit op hulle laat wag om inligting aan te stuur nie – en vandaar mnr. Fourie se heel aanneemlike verklaring.
Maar wat van Ferreira wat moes trek? Na ’n jarelange soektog na die oorsprong van die liedjie stuur mev. Marianne Jooste van Orania aan my die volgende inligting wat sy raakgeloop het in hulle biblioteek. Daar is ’n boek met uittreksels uit Die Boervrou – ’n tydskrif wat in die twintigerjare van die vorige eeu verskyn het. In die Oktober 1926-uitgawe verskyn die volgende verstommende inligting onder die titel Liedjies uit die vergetelheid gehaal:
‘Ons lees verlede week in die Sunday Times van die dood van mev. Annie Molony, die skryfster van Vat jou goed en trek, Ferreira.
‘Mevr. Molony het 84 geword, was die moeder van 20 kinders en was die eerste vrou wat saans by feestelikhede klavier gespeel het in Johannesburg, 40 jaar gelede.
‘Toe sy eers in Suid-Afrika gekom het, was sy tuis by ’n ryk boer, mnr. Van Aardt, in die distrik Somerset-Oos.
‘Naas Van Aardt het Ferreira gewoon – sy bynaam was “Hoepelbeen”, omdat sy een been korter was as die ander. Van Aardt het Ferreira se plaas vir kontant gekoop, maar kon hom nie beweeg om dit te verlaat nie! Dit was later ’n grap deur die hele buurt en Van Aardt was verleë oor die plaery van die bure. Toe het Annie Molony en Ada van Aardt (dogter van die ryk Van Aardt) ’n plan gemaak.
‘Ada het Vat jou goed en trek, Ferreira, ens., geskrywe en mevr. Molony het die musiek daarop gemaak. Toe nooi hulle die hele buurt na ’n dans – almal was daar, ook die Ferreiras.
‘Mevr. Molony het die liedjie gespeel en gesing – almal het die grap begryp en die vrolike deuntjie gou geleer en hartlik meegesing.
‘ “Hoepelbeen” het in woede die dans verlaat en vroeg volgende dag toe die Van Aardts opstaan, sien hulle hoe trek die stofwolke op Ferreira se plaas! Ferreira en sy “goed” was besig om te trek, daartoe gedwing deur die deuntjie wat hulle in die lewe geroep het.
‘Is dit nou nie ’n fraai ou storetjie [sic] nie? Ons is tog alte bly om verder in die verhaal te lees dat toe mevr. Molony wegtrek uit die distrik het Van Aardt vir haar £1,000 present gegee!’
Waar Dawid die wortels gegrawe het
’n Ander volksfiguur wat tot dusver verborge gebly het, is die Dawid wat êrens wortels gegrawe het. Onlangs het mev. Hetta Hager van Griekwastad my aandag gevestig op ’n inskrywing in Charles Pettman se boek van 1913, Africanderisms. In dié werk bied die skrywer ’n lys “South African colloquial words and phrases and of place and other names” aan. Hy verwys na Davidjes wortel, ’n naam wat later in die Woordeboek van die Afrikaanse Taal opgeneem is as dawidjieswortel (ook dawidjiewortel). Dit is ’n plantsoort wat baie giftig is vir diere, maar Leipoldt praat ook van ’n Van der Merwe wat sy vrou “met kattekruie en dawidjiesgoed vergewe het” (dawidjiesgoed is ’n ander naam vir dawidjiewortel). As jy nou vir iemand wys waar dawidjiewortel gegrawe (ook begrawe) is, dan kan dit dalk letterlik beteken dat jy hom inlig oor die gifplant, of hom waarsku dat hy met gif speel. Die vervorming van dawidjiewortel tot Dawid die wortel lyk voor die hand liggend, veral as iemand wat nie die plant ken nie die naam daarvan hoor.
In sy proefskrif, Volk en taal van Suid-Afrika (1921) wys S.P.E. Boshoff (bl. 345-6) daarop dat spreekwoorde dikwels in Afrikaans vervorm word, byvoorbeeld in iemand se vaarwater kom is volksetimologies vervorm tot in iemand se vaalwater kom, waarskynlik omdat die skeepsterm vaarwater later nie meer bekend was by die inwoners van ons land nie. Boshoff gaan voort oor die spreekwoord: ‘Die volksetimologie (kan) ook verantwoordelik wees vir die spreekwoord: by dawidswortel is aan ’n persoon Dawid gedink, en deur die volksverbeelding word die denkbeeldige persoon skertsenderwyse voorgestel as ’n grawer van die wortels (vgl. Jantjie se baadjie aanhê by ja(n)loers wees.’
Belangriker is Boshoff se uiteensetting oor die manier waarop ’n mens die onverstaanbare, vreemde woord(e) verstaanbaar maak deur die klank daarvan na te boots maar ’n verstaanbare Afrikaanse woord daarop te vorm, byvoorbeeld die nou oorbekende Slypsteen vir Shepstone, Martjie Louw vir die Engelse Martial Law, Rypatrys of Gryspatrys vir repatriation, orreltjie vir orderly, duisendtree vir dysentry; eendjiebyter vir incubator; halfkoord vir albakoor, die vissoort wat in Portugees albacor(a) is. Vandaar die stelling dat Dawid die wortel goedskiks ’n volksetimologiese vervorming, veral na die klank, van dawidjiewortel kan wees.
Dit is ’n spreekwoord wat in die Paarl ontstaan het. Boshoff vermeld dat prof. Francken van die Grey Universiteitskollege dié Horak as “geheimsinnig” en “nie eers legendaries nie” afmaak.
D.F. Malherbe in sy Spreekwoorde en verwante vorme van 1924 neem die spreekwoord op as Wat sê Horak (As dit maar waar is). Hy sê: ‘Op hierdie spreekwoordelike vraag wat blykbaar uit die Westelike Provinsie (Kaapstad en omstreke) oor die hele land gesprei het, word geen antwoord verwag nie, maar daarmee word eenvoudig iets betwyfel. By nader ondersoek is (sic) geblyk dat hierdie Horak, wat origens 'n in ons land welbekende familienaam dra, 'n historiese persoon of persone voorstel en dus nie onlegendaries is nie, soos beweer word. Die uitdrukking is ten minste 80 jaar oud volgens die getuienis van ’n baie bejaarde persoon.’ (In ’n voetnoot geïdentifiseer as ‘wyle mnr. G.J. Malherbe Pêrel’ (sic)). ‘Daar is verskeie verhale in omloop omtrent ’n seker ou Horak, wat as uitgangspunt vir die spreekwoord kan beskou word. So verhaal ’n bejaarde persoon uit Wellington dat sy vader die betrokke Horak persoonlik geken het, en dat hy die gewoonte gehad het, as hom iets meegedeel word, om te sê: as dit maar waar is. Verder word verhaal van ’n seker Horak wat bekend gestaan het weens sy ongelowige neiginge en wat meer as eenmaal uit die kerk gestap het sodra van die kansel iets gesê word waaraan hy twyfel of waarmee hy nie instem nie. Altwee enigsins vaag herinneringe het tot gemeenskaplike trek: ’n seker persoon met die naam van Horak wat twyfelsugtig was.’ Tot sover Malherbe.
Die feit agter dié spreekwoord is ongeveer ’n dekade gelede deur ’n nasaat van dié mnr. Horak aan my oorgedra en hy kon dit met vers en kapittel bewys. Die werklike toedrag van sake was as volg: Die uitdrukking het in die Paarl ontstaan. Die ou mnr. Horak het agtergekom dat die predikant Sondae sy preek so maak dat die hele gemeente besef dat dit op Horak en sy doen en late gemik is (waarskynlik meer op sy doen as op sy late). Mnr. Horak het dit natuurlik nie gelate aanvaar nie. Hy het dus Sondae by die kerkdeur gestaan en as die dominee iets beskuldigends sê, het hy gesê: As dit maar waar is! Naderhand het die mense as hulle iets betwyfel, eers gevra: Wat sê Horak?
En nou bly daar minstens nog oor oom Daantjie van die kallerhok en die Sarel wat moet sak van wie die maskers afgehaal moet word.
Betowerend, die Afrikaanse taal.
Boshoff, S.P.E. 1921. Volk en taal van Suid-Afrika. Pretoria: J.H. de Bussy.
Malherbe, D.F. 1924. Afrikaanse spreekwoorde en verwante vorme. Bloemfontein: Nasionale Pers.
Pettman, Charles. 1913. Africanderisms. Londen: Longmans, Green.
Prinsloo, A.F. 2004. Spreekwoorde en waar hulle vandaan kom. Kaapstad: Pharos.
VERANDERINGEN VAN STREEKTALEN
Een wandelaar die van West-Vlaanderen naar Oost-Groningen loopt en onderweg praat met dialectsprekers, hoort het Nederlands geleidelijk veranderen. Het woord voor “wijn” bijvoorbeeld verschuift langzaam van “wèn” in Vlaanderen naar “wijn”, “wain” en tenslotte “ wien” in Groningen. De wandelaar zal ook opmerken dat de veranderingen in sommige gebieden subtiel zijn, terwijl ze elkaar in andere gebieden snel opvolgen. Op dialectkaarten van Vlaanderen en Nederland werden dialectgroepen tot nu toe altijd met scherp getrokken grenzen ingetekend. Wilbert Heeringa, taalkundige aan de Rijksuniversiteit Groningen, heeft nu voor het eerst kaarten gemaakt waarop de geleidelijke veranderingen goed in beeld worden gebracht.
Heeringa ontleende zijn datamateriaal aan de Reeks Nederlandse Dialectatlassen (RND), die werd samengesteld in de periode van 1925 tot 1975. Daaruit selecteerde hij 360 Vlaamse en Nederlandse dialecten. Vervolgens bekeek hij de uitspraak van 125 alledaagse woorden, die voor al deze dialecten zijn opgetekend. Voor elk van de dialecten liet hij de computer de linguïstische afstand tot de andere 359 dialecten berekenen. Daarvoor gebruikte hij de techniek van de Levenshtein-afstand, die eerder werd toegepast bij het vergelijken van DNA-structuren en vogelzangpatronen. De computer vergeleek woorden met elkaar en berekende daarna het verschil. Dat gebeurde voor alle 125 woordparen en voor de 360 dialecten. In totaal ging het om acht miljoen berekeningen.
Het cijfermateriaal dat uit de computer rolde, werd vervolgens op verschillende manieren gevisualiseerd. Allereerst werden op een gewone kaart van Vlaanderen en Nederland de 360 dialecten met punten aangegeven, waarna ieder punt door middel van lijntjes met de andere 359 punten verbonden werd. De grijswaarde van het lijntje geeft de linguïstische afstand aan. Een groot verschil resulteert in een wit lijntje, dat wegvalt op de witte ondergrond; kleinere verschillen leveren grijze lijntjes op. Hoe donkerder het lijntje, hoe kleiner de linguïstische afstand. Zo ontstond een kaart met donkere en lichtere gebieden. In de donkere gebieden veranderen de dialecten minder snel dan in de lichte gebieden.
De Levenshtein-afstand, een maat voor het verschil tussen de dialecten, wordt weergegeven in grijze lijnen tussen de dialectmeetpunten. Hoe donkerder een lijn, hoe kleiner het verschil. Bron: W. Heeringa en P. Kleiweg
(Klik vir vergroting)
Deze kaart laat mooi zien dat er in Noordoost-Nederland duidelijk drie groepen van dialecten te onderscheiden zijn: het Fries, het Gronings-Neder-Saksisch en het Overijssels-Neder-Saksisch. Met de ogen half dichtgeknepen is het algemene beeld nog beter te zien. Voor de rest van Nederland, het domein van de Neder-Frankische dialecten, is het beeld minder duidelijk. Limburg is nagenoeg wit, wat erop duidt dat de verschillen tussen dat dialect en aangrenzende dialecten er veel groter zijn dan elders in Nederland. Vlaanderen maakt een zeer verbrokkelde indruk: het is een bonte verzameling van lichte en donkere gebieden.
Een andere manier om de linguïstische afstand tussen de dialecten te visualiseren, heet “multidimensional scaling”: de dialecten worden in een abstracte ruimte geplaatst op zo’n manier, dat de ruimtelijke afstand tussen de dialecten zo goed mogelijk correspondeert met de linguïstische afstand. Er is eigenlijk een ruimte van 359 dimensies voor nodig om die afstanden precies weer te geven. Maar als je de dialecten in een driedimensionale ruimte plaatst, wordt de werkelijke situatie al voor 88 procent benaderd. Bij 4, 5 en 6 dimensies is dat respectievelijk 92, 95 en 96 procent. Heeringa koos voor een driedimensionaal model, omdat de meerwaarde van meer dimensies volgens hem gering is. Bovendien is het aardige van drie dimensies dat ze als kleuren op een gewone landkaart kunnen worden geprojecteerd. Aan iedere dimensie wordt een kleur toegekend (rood, blauw en groen) en die kleuren worden, als bij een televisietoestel, met elkaar vermengd. Elk dialect krijgt zo zijn eigen unieke kleur. Verwante dialecten krijgen kleurschakeringen die dichtbij elkaar in de buurt liggen.
Op de kaart die zo ontstaat, is opnieuw goed te zien dat het Fries (blauw) een geheel eigen positie inneemt. En opnieuw vormen de Neder-Saksische dialecten van Noordoost-Nederland (donkergroen) een duidelijk geheel. De overgang naar de Neder-Frankische dialecten is ook goed te zien. Het overgangsgebied ligt boven de as Amersfoort-Groesbeek. Ook het Limburgs (lichtgroen) tekent zich duidelijk af als een afzonderlijke groep. De overgangen tussen de overige dialecten – Hollands, Utrechts, Brabants, Zeeuws, Oost- en West-Vlaams – zijn geleidelijker. Samen vormen deze dialecten een continuüm van grijs naar donkerrood. Deze kaart maakt trouwens ook korte metten met het idee dat er een duidelijk verband zou zijn tussen de Friese en de Noord-Hollandse (“West-Friese”) dialecten, iets wat vroeger nog wel eens werd aangenomen op grond van de historische banden die er tussen deze gebieden zijn.
Indeling van de Nederlandse dialecten volgens W. Heeringa en P. Kleiweg
Heeringa onderwierp zijn cijfermateriaal ook aan een “clusteranalyse”. De computer maakte (zie tabel). De computer maakte een boomdiagram met binaire vertakkingen, waarin zich eerst het Fries en daarna het Limburgs aftakt. Vervolgens vertakt de boom zich verder: de Neder-Saksische en de Neder-Frankische dialecten (minus het Limburgs) splitsen zich van elkaar. In de traditionele indeling wordt het Limburgs vaak tot het Neder-Frankisch gerekend, maar dit boomdiagram laat zien dat daar weinig reden voor is.
Afstand tot het ABN
Een derde kaart, die Heeringa door de computer liet inkleuren, laat zien hoe groot de afstand is tussen de dialecten en het ABN. Het dialect van Haarlem ligt het dichtst in de buurt van het Standaardnederlands, maar verschilt er toch nog altijd voor 14,7 procent van. Het (Friese) dialect van Schiermonnikoog is er het verst van verwijderd: 44,9 procent. Dat wil zeggen dat een tekst in ABN en de vertaling daarvan in het Schiermonnikoogs maar de helft van de klanken met elkaar gemeen hebben.
Het Nederlandse dialectcontinuüm eindigt abrupt in het Zuiden. Daar botst het tegen het Romaanse dialectcontinuüm. Maar in het Oosten, voorbij de Nederlands-Duitse grens, gaat het continuüm gewoon door. Het maakt deel uit van het grotere Germaanse continuüm, dat pas bij Polen opbotst tegen een ander groot continuüm, dat van de Noord-Slavische talen. Hoe de overgang bij de Nederlands-Duitse grens is en of daar nog gekke dingen gebeuren, heeft Heeringa al eerder onderzocht, samen met zijn collega’s van de Groningse universiteit. In 1999 bekeken zij zeventien dialecten aan weerszijden van de grens bij Bentheim, dat is de inham boven Twente. Materiaal uit 1975 werd vergeleken met materiaal uit 1999. Daaruit bleek dat de Duitse dialecten in die twintig jaar tijd een beetje verschoven waren in de richting van het Standaardduits, terwijl de dialecten aan de Nederlandse zijde een beetje in de richting van het ABN waren gekropen.
Op oudere dialectkaarten, zoals deze van Te Winkel uit 1901, werden de verschillende Nederlandse dialecten nauwkeurig afgebakend. Uit recent onderzoek, zoals dat van Heeringa, blijkt dat de verschuivingen veel geleidelijker gebeuren. Oude dialectkaarten zijn nog te bekijken op de Engelstalige webstek www.euro-support.be/langbel/langbel.htm of op de bijgewerkte webstek http://home-13.tiscali-business.nl/~tpm09245/lang/langbel.htm
Dit is de kaart van de Nederlandse dialecten van Jo Daan uit 1968.
Artikel met vergunning oorgeneem uit:
In Afrikaans is jy jou gewig in sout werd as jy die kosbare woordskaal met sorg (kan) hanteer. As jy egter verbrou omdat jy te nuuskierig is en die agie in jou die oorhand kry, sal jy dalk maar gedweë witvoetjie moet soek. ’n Opregte pluimpie oor jou leeueaandeel in ’n goeie saak herstel dalk jou selfvertroue sodanig dat jy skoon in jou noppies voel met jouself.
Bekende manier van sê, nie waar nie? Alledaags soos asemhaal?! Ja, dit is inderdaad so dat idiome die hart en niere van ’n taal is, met Afrikaans as geen uitsondering nie. Dit is ’n feit soos ’n koei (ook ‘koebeest’ volgens Van Riebeeck) dat daar sonder Nederlands geen Afrikaans sou gewees het nie. En verder sou 17e-eeuse Nederlands nie hier aan die Cabo de Goede Hoop beland het as die VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) nie ’n beleid van handel tussen Nederland en lande in die Ooste gevolg het nie.
Wat aan die Afrikaanse idiomeskat egter so ’n ekstra interessante dimensie verleen, is dat die inhoud van hierdie skatkis uit die Nederlandse stamlandbodem, met seereis op seereis tussen die Weste en die Ooste stewig aan die suidpunt van Afrika wortel geskiet het. Hier het baie nuwe dinge op die inwoners gewag: diere, riviere, plante en plekke – en nog vele meer wat benoem en besê moes word met die woordeskat tot hulle beskikking. Benewens die groot aantal Nederlandse uitdrukkings en segswyses wat behoue gebly het in Afrikaans, het talle wel hier ter plaatse van voorkoms en/of betekenis verander om te pas by nuwe omstandighede wat uitdagende vereistes aan die taalgebruikers se skeppingsvermoë gestel het. Afrikaans het egter nie net geërf en aangepas nie, maar self geskep of geleen (o.a. uit die Ooste soos jou moses teenkom).
Veral een passasier wat in 1652 saam met die klein vlootjie hier aangekom het, het omtrent gebrand van nuuskierigheid om die land te sien. Dit was Aagje, met toevallig dieselfde naam as die vrou wat sedert 1654 in Nederland bekend raak as karakter in Jan Soet se klugboek De gaven van de milde St. Marten: kluchtig avontuurtje van't nieuwsgierige Aegje van Enckhuysen. Volgens dié verhaal gaan Aegje, wat vreeslik nuuskierig was, na Antwerpen waar sy in groot moeilikheid beland. Hoewel ons vandag nie meer hierdie storie ken nie, is iemand wat sy of haar neus oral insteek steeds ’n nuuskierige agie.
Die matrose en ander seeliede wat tydens die lang reis soms maar ’n stryd gehad het om die mas op te kom, het hulle eiesoortige woorde en uitdrukkings saam aan wal gebring. Een van die jong matrose het sy kans gewaag om by die mooie Aagje te probeer aanklamp (die hof maak). Hy was egter maar ’n lomperd vir wie aanklamp slegs ’n letterlike betekenis gehad het, naamlik om met klampe te bevestig of te verstewig. Hy was op die punt om sy arms styf om Aagje se middeltjie te slaan, toe die baastimmerman wat die spul so bekyk het, hom van agter af bykom met ’n moker, 'n kort, swaar, vierkantige houthamer waarmee onder andere hoepelspykers in kiste deeglik ingedryf is. Dit het die matroos soos ’n kishou getref. Maar toe hy daar opstaan, mense, toe wou hy net vuis inlê en amok maak. Dié Maleis-Javaanse woord het eens gedui op ernstige geweld, maar verwys tans slegs na ’n groot rumoer.
Die timmerman het natuurlik self ’n ogie op hierdie aanvallige meisie gehad. Na jare se praktiese ondervinding het hy presies geweet dat Ndl. aanleggen beteken om 'n skip aan wal vas te lê of vas te meer om 'n lading in te neem. Ook het hy op see ervaar wat dit beteken om van bakboord na stuurboord gestuur te word, iets oor ’n ander boeg te gooi, kajuitraad te hou en skoonskip te maak. Hy het egter ook geweet van die fynere kunsies van aanlê by 'n meisie. Dus het hy die beste taktiek gebruik – dit werk nou nog elke keer – deur haar ’n mooi pluimpie te gee vir haar hare wat in sierlike vlegsels om haar kop gedraai was. Hoewel dit in die Middeleeue in Europa die voorreg was van die persoon wat tot ridder geslaan is om ’n pluim of veer op sy helm te dra, het dit later verwys na die vassteek van 'n pluim of veer op iemand se hoed as sierraad. Toe Aagje sy poging met soveel grasie ontvang, het daar ’n hele kentering in hom plaasgevind en waar hy eers gewonder het, het hy nou geweet: met haar wil hy graag trou. 'n Skip word gekenter om herstel of skoongemaak te word. 'n Deel van die bodem word bo die water blootgestel deur dit te laat oorhel, onder andere met gewigte wat oor die dek verskuif word.
Aagje en haar Jan Pieterszoon van Timmeren is kort na hulle aankoms getroud. Die lewensomstandighede was soms maar moeilik en dat die tafel gedek was, het nie altyd beteken dat hulle kon gaan aansit vir ’n groot maaltyd nie. Dié uitdrukking is eerder gebruik om te verwys na die wit wolkkombers oor Taeffelbergh en was eintlik ’n waarskuwing, omdat dit gewoonlik 'n woeste windstorm voorspel het.
Jan, Aagje en die kinders se eenvoudige woning was naby die Ronde Doorn Bosje geleë. Die geselligste kuierplek was die kombuis met sy groot vuurherd waar Aagje die kos oorgehang het. Oorspronklik was die kombuis die kookplek aan boord waar die kok en die coxmaet kos gemaak het. Hoewel Aagje graag Oosterse kruie in haar geregte gebruik het, was gekruide taal taboe. Sonder sout was kosmaak vir haar haas ondenkbaar. Eeue gelede was sout so kosbaar dat Romeinse soldate dit as betaling vir diens aan die oorlogsfront ontvang het. Hoewel geld sout later as salaris (sal beteken sout) vervang het, herinner die Afr. uitdrukking jou (gewig in) sout werd wees ons steeds daaraan. Peper was baie skaars en gevolglik peperduur. In die Middeleeue het dit goud soms as betaalmiddel vervang en die korrels is afgetel om as bruidskat te dien.
Jan en die seuns moes voortdurend op hulle hoede wees vir roofdiere soos die luypaert, tyger, leeuw en wolff. Die luiperd is ook gevlekte tijger genoem; vandaar Tygervallei en Tierpoort. Hoewel geen wolwe in Suid-Afrika voorkom nie en die hiëna in etlike gevalle verkeerdelik wolf genoem is (vgl. strandwolf), is daar heelwat Afr. idiome waarin dié bose dier steeds die hoofrol speel. Wanneer dit reën terwyl die son skyn, sê ons Jakkals trou met Wolf se vrou – iets heel ongeoorloofs, omdat Wolf se vrou Jakkals se peetma was! Die Nederlandse wolf verandert wel van baard maar niet van aard, terwyl die Afrikaanse jakkals verander van haar maar nie van streke nie. Hoewel tweegatjakkals in sy letterlike betekenis hier ontstaan het, kom dié ou skelm figuurlik gesproke egter altyd en dwarsoor die wêreld voor …
Die artikel verskyn in Vrouekeur, 30 Augustus 2002
Kraanvoël en sy pragtige Blom
Is dit dalk ’n nog nie gehoorde Hans Andersen-sprokie uit ’n buite-Europese vasteland? Of die opskrif van een of ander Afrikaanse volksverhaal? Nee, wel nie so nie, maar ’n veer-kragtige woordstorie uit eg Suid-Afrikaanse bodem.
Dit sou ook nie saak maak of ons die kraanvoël en sy verwante in WNT, Van Dale, WAT of EWA gaan soek nie, dié trefwoord sal verseker in een of ander vorm in hierdie woordeboeke ingeskryf wees.
In Van Dale kom kraanvogel, Kraanvogel en kraanvogeldans voor; benewens dieselfde ritsie wat ook in Afrikaans bekend is, kom in dié taal ook nog enkele ander kraanvoëlwoorde voor.
Ndl. kraanvogel is onder andere die “naam van een familie van grote loopvogels (Gruidae) die vooral in moerassen leven, en waartoe de gewone kraan behoort; – naam voor de orde (Gruiformes) die zij met de rallen en trapganzen vormen” en stem in hierdie betekenis ooreen met die Afrikaanse voëlsoort.
Die woordgeskiedenis van Afr. kraanvoël lui soos volg: “Groot, reieragtige trekvoël met ’n lang nek wat veral in moerasse aangetref word. Uit Ndl. kraanvogel (1714). In Ndl. is kraanvogel en vogelkraan wisselvorme, terwyl Afr. slegs kraanvoël geërf het. Eerste optekening in Afr. in Patriotwoordeboek (1902) in die vorm kraanfo’el” (EWA).
Kraanvoëls kom in die meeste lande van die wêreld voor. In Suid-Afrika is ons bekendste kraanvoël die grysblou bloukraanvoël, wat ook die nasionale voël van Suid-Afrika is. Die kroonkraanvoël of mahem wat ook hier voorkom, word in Engels crowned crane genoem. Vroeër het die heraldiek die kraanvoël voorgestel as sinnebeeld van die waaksaamheid. Die Xhosa in die Oos-Kaap het groot ontsag vir die kraanvoël, wat dapperheid simboliseer. Sommige swartmense assosieer hierdie voël met naderende reën. Soos die ooievaar en die sprinkaanvoël, word die kraanvoël as ’n geluksvoël beskou. Vanweë ’n grootliks bedreigde habitat is die kraanvoël tans ’n beskermde voëlsoort in Suid-Afrika.
In albei tale word die voëls se paringsdans woordeliks saamgestel: in Ndl. as kraanvogeldans, en in Afr. as kraanvoëldans. Tydens hierdie dans speel die blou kraanvoël se delikate vlerkvere, wat dikwels verkeerdelik as stertvere aangesien word, ’n belangrike, sigbare rol.
Terwyl daar geen verdere Ndl. inskrywings met kraanvogel in Van Dale voorkom nie, sprei Afrikaans sy woordskeppingsvermoë ’n ent wyer tot in die planteryk met kraanvoëlbossie en kraanvoëlblom.
Die Afr. kraanvoëlbossie ‘misbredie’, is so genoem omdat die kraanvoëls graag die saad van die plant vreet.
’n Baie bekender plant is die pragtige kraanvoëlblom, ook strelitzia, piesangblom en paradysblom genoem. Dit verwys na ’n klein geslag van groot piesangagtige struike, fam. Musaceae, met kleurryke blomme wat soos vlieënde kraanvoëls lyk.
Sierlik soos ’n kraanvoël in kleurvolle vlug
... tot heel hoog waar ons tale weer ontmoet met Ndl. Kraanvogel, Afr. Kraanvoël : “naam van een sterrenbeeld (Grus) op het zuidelijk halfrond", wat bestaan uit ’n ster van die tweede grootte omring deur ’n vyftal dowwer sterretjies wat ’n halwe kring daarom vorm. Hierdie Kraanvoël bly egter net in die suidelike halfrond sirkel.
Lang geleden in het mooie land Japan leefde er eens een arme student. Hij had zelfs geen geld om een kop thee te betalen. Groot was zijn blijdschap dan ook toen hij in een herberg bij een prachtig dorpje toch nog welkom was. Ieder avond kreeg de jonge man van de waard iets warms te eten en te drinken. Niemand wist wat de student eigenlijk studeerde, maar men vond dit ook niet belangrijk: gastvrijheid was heel gewoon. Op een avond kwam de student bij de herbergier en hij zei: “Beste waard morgen moet ik van hier vertrekken. Ik ben u heel dankbaar wat u voor mij gedaan heeft en wil graag een geschenk geven.”
De student liep naar de muur en tekende met krijt een prachtige kraanvogel. Het was een sierlijke en krachtige vogel.
De waard en zijn gasten waren heel blij, maar de student zei dat dit nog niet alles zou zijn. “Het is een bijzondere vogel: als u met uw gasten voor de vogel gaat zitten en tweemaal in de handen klapt zal de kraanvogel voor u dansen. U moet echter beloven dat de vogel nooit voor maar één mens zal dansen en dat er niet meer als twee keer in de handen wordt geklapt”.
De waard beloofde dit en de student vertrok. Hij ging met de andere bezoekers van de herberg voor de muur zitten en samen klapten ze tweemaal in de handen. Het was een bijzondere vogel, het was een wondervogel!: De kraanvogel stapte met prachtige bewegingen van de muur en voerde een dans uit waar de bezoekers tranen van in de ogen kregen. De mensen voelden het dansen diep in hun hart. Al gauw was het verhaal van de dansende kraanvogel bekend in de wijde omgeving. Iedere avond zat de herberg vol met mensen die het ook wel wilden zien. Groot en klein ging voor de muur zitten en samen klapten ze tweemaal in de handen, en de kraanvogel danste haar dans.
De waard deed goede zaken. Op een dag kwam er een rijke en belangrijke man uit de stad op binnen in de herberg.
De waard zag aan de mooie kleren dat dit een belangrijk persoon moest zijn en liep al buigend op de man af.
“Wat is er van uw dienst waarde heer” zei hij met zijn hoofd naar de grond gebogen tegen de man. “Ik wil dat de kraanvogel voor mij danst” zei de rijke man. “Dat kan” antwoordde de herbergier, “gaat u maar zitten, zo meteen klappen we tweemaal in onze handen en dan begint het.” “Ik wil dat het beest alléén voor míj danst” antwoordde de man hooghartig en hij smeet een zak met geld op tafel.
De waard twijfelde even, hij had immers beloofd dat hij dit niet zou doen. Maar ach, voor een keer, en de man was belangrijk en rijk. Het zou vast niet erg zijn. Hij knikte tegen de rijkaard en ging naar de rand van de zaal.
De deftige man ging voor de tekening zitten en klapte driftig in zijn hand. Er gebeurde niets.
De man stond op en klapte nu drie keer in zijn handen en riep: “en nú ga je dansen" Nu bewoog de kraanvogel, met gebogen nek stapte ze langzaam en schokkerig van de muur. Ze stond even stil en begon met een dans, zo traag, … zo droevig, dat de waard dacht dat de vogel ging sterven. Toen de dans was afgelopen ging plotseling de deur van de herberg open en daar kwam de student binnen. In zijn hand droeg hij een fluit, zonder iets te zeggen liep hij naar de kraanvogel, boog even licht zijn hoofd en begon te fluiten.
De kraanvogel draaide zich naar de deur toe en samen liepen zij de herberg uit : Voorop de kraanvogel en daarachter de student. Aan de rand van het dorp verdwenen ze plotseling uit het zicht. Niemand heeft de kraanvogel en de student ooit meer teruggezien.
Dit verhaal is online te vinden op http://www.beleven.org/verhalen/data/verhaal.php?id=6174
DIE WAAGMOEDIGE TAALSUSTER
Die mate waarin taalverandering, -vereenvoudiging, woordontlening en
-skepping gedurende 350 jaar in Afrikaans plaasgevind het, het van haar
’n slanke en soepel taal met ’n aantreklike profiel gemaak, hoewel haar
andersins rustige gelaatstrekke bly spreek van ’n diepliggende en outydse
skoonheid. Taalgeneties wys haar DNS-struktuur onteenseglik heen na
17e-eeuse Nederlands as haar moederlyn na ’n nog ouer taalvorm –
ons taalfamilie se brontaal.
Die Nederlandse TANAP-program (“Towards a New Age of Partnership”), ’n gesamentlike onderneming van die Nationaal Archief in Den Haag en die Rijksuniversiteit van Leiden in medewerking met UNESCO se Memory of the World-program, het geld bewillig vir die digitale beskikbaarmaking van die Resolusies van die Politieke Raad aan die Kaap (1651-1795) vir plasing op die Internet en op CD. Twee Suid-Afrikaanse TANAP-projekte, naamlik die transkriberings- en omskakelingsprojek, is van stapel gestuur. Die hoof van die Kaapstad-Argiefbewaarplek, me. Marian George, het die transkriberingsprojek gekoördineer, terwyl me. Zirkëa Ellis, direktrise van Die Huis der Nederlanden, die kontrakte met die transkriberingspan hanteer en die begroting van sowat R1 miljoen geadministreer het. Dieselfde diens is gelewer ten opsigte van die omskakelingsprojek, wat aan ’n privaatonderneming toegesê is. Dr. Pieter Koenders van die Nationaal Archief het as algehele TANAP-projekbestuurder opgetree. Die projek het aan die einde van September 2003 suksesvol ten einde geloop en die resultaat hiervan is nou op die Internet beskikbaar.
Die VOC se taal tydens die totstandkoming van die verversingspos aan Kaap de Goede Hoop was 17de-eeuse Nederlands, moeder van die hedendaagse Nederlands van Nederland en Vlaandere, en Afrikaans. Een taalsuster het in die Lae Lande bly woon; die ander een het waagmoedig die gevaarvolle seereis na die suidpunt van Afrika onderneem. Hier het sy die onherbergsame nuwe land aangedurf, bewapen met woorde en begrippe soos vasgelê in en deur die taal van haar gedagtes. Ondanks haar bruisende woordskeppingsvermoë, het sy ook heel prakties waar nodig woorde soos dagga (‘marijuana’) en karos (‘skaapvelmantel’, ‘velkombers’) by die Khoi-sprekers op permanente bruikleen bekom. Sy het etlike kere self per retoerskip na Batavia gereis en woorde asook frases tussen fyn moeselien, sy en ander Oosterse materiale verpak en as deel van haar nutsbagasie teruggebring Kaap toe. Woorde in hulle ‘onverwerkte’ vorm, soos atchar, picol, bakkaleien, armosijn, pisang en banje (Mal. banjak) het hier te lande in geselskap met Oosterse slawe en bannelinge (lg. dikwels adellikes) mettertyd effens van vorm verander en is in die Kaapse taalskat opgeneem as atjar, piekel, baklei, armosyn, piesang en baie. (Indien ek ’n vorm soos Afr. baie vergelyk met Fries banje(r) ‘zeer veel’ en Fries, Ndl. banjer ‘groot heer’ is ek van mening dat in hierdie en etlike ander gevalle eintlik herontlening via die Ooste van vroeëre Lae Landse taaleiewoorde in Afrikaans plaasgevind het.)
Op die skepe moes die combaars, kooigoed en combuijs sorg dat die ontberings van geharde matrose tot jong hooplopers minder fel/hel was; by die “rheede” het hierdie items en hulle benamings saam met die seemanne aan wal gegaan en is by die Kaapse huisies met hulle strooidakke en ander plekke ingedra. So beland kok en koksmaat naderhand in die “hospitaal” en “slavenlogie” se combuijsen (1709). Hierdie en talle ander inkommers het net so deel van Afrikaans geword soos pannekoek, bokkems en biltong. Hoewel dit vandag onbekend is dat bil- in biltong ‘boud’ beteken en dat biltong verwys na ‘gedroogde boudvleis van ’n bees of wildsbok gesny in ’n reep wat aan ’n tong herinner’, het ŉ burger wat militêre diens probeer ontduik het, dit volgens die resolusie van 8.9.1693 aan eie lyf gevoel wanneer hy as straf “met een voetschop onder sijn billen van ’t vaandel gejaagd werden”.
Benewens die onheil van scheurbuyk (ook schorbut), bloed persie, kinderpokjes en waters-nood aan boord, het die Kompanjie-skeepslui ook nog met pijraten te doen gekry. In die resolusie van 26.4.1672 word geskryf van “Christen Moor en Indiaan”, na aanleiding van die Nederlandse seerower, Hubert Hugo, wat Moorse skepe aangeval het. In Afrikaans beteken die frase Christen, Moor en Mohammedaan ‘almal’, dus: sonder aansien des geloofs. (Die More, oorspronklik inwoners van Mauritanië, is Moesliems van Arabiese en Berberse afkoms, wat hoofsaaklik in Fez, Marokko woon.) In die Resolusies verwys Ndl. Indiaan deurgaans na ’n inwoner van Indië; in Afr. verwys Indiaan na ’n lid van die Rooihuidstamme in Amerika, terwyl ’n inwoner van Indië ’n Indiër genoem word.
Die miljoene woorde van die VOC-resolusies word tans met belangstelling gelees, getranskribeer en ingeneem – sowel die amptenarytaal as die taal waarin togte na plekke soos die groote Namaquas Land, die Caro en Rio de la Goa (Maputo) beskryf is, persoonlike mededelings vervat in smeekschriften (tot 1716), later versoekschriften, en woordelikse getuienis deur persone uit buitedistrikte soos Swellendam en Graaff-Reinet, in Raadsake. Op 7 Maart 1707 sê stamvader Arij van Wijk, ’n vrijburger, vir sy amptenaar-skoonseun wat die ongewilde goewerneur Van der Stel se bevele uitvoer: “... jij selt nouw geen boeren meer vangen.” Veel later op 27 Maart 1788 verskyn die volgende: “Capitain Kuvel van die Freguat Schip gen:d de Falk ... spreekende met een buiten gewone vorsse Stem ... ‘jij kerel jij bent ’er de Schuld aan’” en later “‘zwijg keerel, of ik neem jo direct in mijn Sloep’”. Daar is sedert die vroegste tyd heel kwistig gejy en gejou!
Nog Oosterse leenwoorde spreek pragtig uit dié aanhalings: “60 kiate plankjes”, “65 porceleine pierings”, “baatje en een muts” (almal 1709). Vgl. die Ndl. kraan en tap in “het water door de pomp laten inlopen met een kraan of tap” (1716), teenoor Afr. kraan, taptoe, aftap, ens. Heel interessant is slinker hand, ‘linkerhand’, wat deurgaans in die Resolusies gebruik is. Afr. linker en links kom uit dieselfde Ndl. vorme wat afgelei is uit die Ndl. volkstaal link ‘slim, vals’, met in beide tale slinks ‘geslepe’ daarnaas.
Die volgende eg Afrikaanse woorde is aangeteken (nie noodwendig die vroegste datum nie): timmerasie en occasie (albei 1680), leccasie, bosgasie, bodempies, lijsies, Bossiesmans, rigsnoer, stijssel (Ndl. stijfsel) (almal 1712). Later verskyn bulsakken en kussens (1760’s), Afr. bulsakke en kussings. Op 10 Januarij 1733 doen Francois Guillaumet verslag oor sy mislukte poging om ’n sykultuur aan die Kaap te vestig. Na die betrokke seisoen het hy net “omtrent drie quart pont eijertjes overgehouden”. Eier(s) en eiertjie(s) leef vandag nog in Afrikaans.
Hoewel idiomatiese uitdrukkings nie volop voorkom nie, is tog interessante voorbeelde aangeteken: Tydens die Raadsvergadering van 10.3.1688 besluit goewerneur Simon van der Stel om die burgerlike onrus in die Colonie “in de wiege te worgen”, maar waarskynlik omdat dit te onuitspreeklik bloeddorstig was, besluit Afrikaans om hierdie opstand eerder in die kiem te smoor. Die Ndl. in duijgen vallen (1700) word Afr. in duie stort; hoe ëer hoe liever (1716) word Afr. hoe eerder, hoe beter. Omdat ’n dyk iets vreemds in Suid-Afrika is, word die Ndl. met vrouw en kinderen op den dijk te setten (1700) in Afr. met vrou en kinders op straat/op die vlak(te) sit. Dit klink of die “solemneele” Ndl. eed: hoe waar ende waarachtigt! (1717) reëlreg gelei het tot Afr. so waar as wragtag! In 1733 word verslag gedoen oor drie Engelse duikers wat by Saldanhabaai vrag uit die gesinkte VOC-skip, Rotterdam, wou berg, maar toe kom groot fout “waardoor de pont hol over bol op strand soude worden gesmeeten”, in Afr. holderstebolder.
Woorde uit die VOC-resolusies wat nie meer in Nederlands algemeen is nie, maar nog in Afrikaans gebruik word, is met groot opgewondenheid begroet, bekyk en beskryf in die Etimologiewoordeboek van Afrikaans (verkort tot EWA). Van groot belang is dat die Resolusies ’n datum van optekening bied, byvoorbeeld “afval ... tot potagie gekookt” (1687), Tong- en klauw-Ziekte (1774) vir Afr. bek-en-klouseer. Ndl. mopsteen (1677) ‘besonder groot steen’ is opgeneem in EWA omdat die woord in Afrikaans byna in onbruik verval het en net sporadies nog in die Mosselbaai-omgewing, Suid-Kaapland, gebruik word.
Die mate waarin taalverandering, -vereenvoudiging, woordontlening en -skepping gedurende 350 jaar in Afrikaans plaasgevind het, het van haar ’n slanke en soepel taal met ’n aantreklike profiel gemaak, hoewel haar andersins rustige gelaatstrekke bly spreek van ’n diepliggende en outydse skoonheid. Taalgeneties wys haar DNS-struktuur onteenseglik heen na 17e-eeuse Nederlands as haar moederlyn na ’n nog ouer taalvorm – ons taalfamilie se brontaal.
Verskyn as oorspronklik as artikel in die
Orde van den Prince-nieuwsbrief, September 2003
met enkele toevoegings in Desember 2005
WOORDE UIT EERGISTER VIR VANDAG
Afrikaans, ’n taal gestol in tyd – Gerrit Komrij
Die TANAP-projekte is Afrikaansgewys ’n heel openbarende ervaring. Die taalgebruik vanaf die eerste resolusies van die Politieke Raad in 1651 tot met die laastes in 1795 is ’n onomstootlike bevestiging van Afrikaans se Nederlandse taalgebondenheid en herkoms (met enkele uitsonderings na word daar in die resolusies na 17e-eeus as “Dúijtsch” of “Dúijtsche taal” verwys). Heel opvallend is die groot hoeveelheid Franse leenwoorde, waarvan talle vanweë hul tydperkgebondenheid nie in hedentydse Nederlandse woordeboeke opgeneem is nie en ook nie in Afrikaans gebruik word nie. Etlike woorde wat destyds uit die Ooste na die suidpunt van Afrika ingeskeep is, is in die Resolusies aangeteken, het inslag in Afrikaans gevind en is steeds deel van ons gebruikswoordeskat (bv. piering, bobotie, sosatie en blatjang). Slegs enkele inheemse woorde (vandag steeds min in getal) is egter aangeteken. Dié waardevolle taalbron werp ook lig op die herkoms, en belangrik vanuit ’n etimologiese oogpunt die ‘eerste’ aantekening, van etlike eg Afrikaanse woorde. (Waar moontlik word die woorde toegelig met beskrywings uit die Etimologiewoordeboek van Afrikaans (EWA).)
Vanweë die skaarsheid van idiomatiese taalgebruik in die resolusies, ontsnap min hiervan ’n mens se aandag. Die vryburgers skryf in 1723 ’n protesskrif waarin hulle meld van hul armoede en treurige lewensomstandighede: “maar ons selven tot den bedelstaff te helpen” (Afr. tot die bedelstaf geraak). Hierdie uitdrukking het ook ander vorme aangeneem: In 1723 word oor Geertruij van der Bijl, huijsvrouw van Hermanus van Brakel, onder andere gemeld “neffens hare kinderen tot den bedenstaff brengen zoude”, en ook “tot den beedelsak gebragt” (1735). In 1739 word daar oor Estienne Barbier wat teen die Kompanjie in opstand gekom het, besluit om “dit quaed op de sagst[te] wijse in zijne geboorte te doen smooren” (Afr. in die kiem te smoor).
In 1727 is Jan de Conink, opperhoof van Rio de la Goa (’n VOC-handelspos geleë by die hedendaagse Maputo, Mosambiek), daar oorlede. Sy weduwee dien ’n versoekskrif in met die volgende: “en meer als gemelte haren man per slot van reek. bij desselfs overleijden bij de E. Comp. verdient en te goed behouden heeft”. Hoewel sy rekening inderdaad moes sluit, kon ook die figuurlike gegeld het, soos in Afr. per slot van rekening ‘eindelik, as ’n mens alles goed beskou’.
Die Ndl. woord opperhoofd word dikwels in die resolusies gebruik. Destyds het dit verwys na ’n aanvoerder van ’n leër of vloot, asook die gesaghebber op ’n skip. ’n Opperhoofd was ook die bestuurder van ’n nedersetting in die kolonies was, soos uit bogenoemde aanhaling blyk. Derdens het dit verwys na die hoofman van ’n stam of volk. Laasgenoemde betekenis het in Afrikaans behoue gebly as eretitel vir die hoofman van ’n swart stam.
In die resolusies is dikwels tot in frases gebruik, teenoor die veel ‘deftiger’ Afr. ter soos onder andere in ter bevordering van en ter wille van, wat waarskynlik onder invloed van die Statebybeltaal ontwikkel het. In 1737 word geskryf: “sonder aansien/aanschouw van persoonen”, teenoor Afr. sonder aansien des persoons, met die outydse besitsvorm. In die sinsnede “onse eijgen aan handen sijnde vaartuijgen mans genoeg sijn” (1734) is die gebruik van mans genoeg om te verwys na ’n nie-lewende, nie-menslike voorwerp heel opvallend. In Afrikaans word dit net gebruik in die uitdrukking mans genoeg wees, gesê van iemand wat homself kan verdedig, wat opgewasse is teen ’n taak.
Terwyl “de rasse loop des tijds” (1790) toe al iets was om te meld, praat ons in ‘moderne’ Afr. sommer van die vinnige/snelle verloop van tyd, maar gebruik hiernaas wel nog met rasse skrede. Die woord ras word buiten in idiomatiese verband nie meer in Afrikaans gebruik nie.
Diegene wat hulle in die VOC-tyd te lande aan swak en onvergeeflike gedrag skuldig gemaak het, is dikwels teruggestuur na die vaderland met verlies van gagie (salaris), rang, byna als. Ene Hendrik Meijer, ’n volslae alkoholis en moeilikheidmaker is in die resolusie van 16 Desember 1727 as “een onnut meubil” beskryf en summier teruggestuur Nederland toe. In Afr. verwys onnut na iemand, meestal ’n kind, wat ondeund of stout is. In Ndl. beteken onnut ‘iemand wat vir niks deug nie’, en het dus ’n ongunstiger betekenis as in Afrikaans (EWA). Dikwels is ’n soldaat wie se oortreding nie erg genoeg was dat hy teruggestuur moes word nie, gedemoveer tot rot(s)gezel, in Nederlands verwysend na ’n soldaat wat met ander deel uitgemaak het van ’n rot ‘kleinste militêre onderafdeling’ (1572), tans verouderd (WNT). Dit het ook ‘samesweerder’, ‘iemand wat geminag word’ beteken. In Afrikaans weet ons van rot ‘knaagdier’, rot ‘vrot, sleg, bedorwe’ en rot en kaal steel ‘alles van iemand steel’.
Daar is ook sake in die resolusies benoem, waarvoor die bekende Nederlandse woord of ’n omskrywing gebruik is. In 1738 word gesoek na “drie leevendige gestreepte ezels ... om tot een present voor den Candiassen vorst te kunnen dienen”. Volgens die resolusie van 29 April 1777 soek die VOC-amptenare toe nog steeds “na twee levendige gestreepte Ezels ... tot geskenk voor ’t Hof van Candia”. Hierdie pragtige diersoort, bekend as die Kaapse sebra is tot die laaste een gejag en het gevolglik uitgesterf. In Afrikaans verwys sebra na ’n kleinerige wildeperd met ’n unieke wit en swart streeppatroon. In die 16de eeu het zebra, die ‘nuwe naam’ uit ’n Afrikataal, die destyds bekende naam wilde ezel ‘sebra’ begin verdring. Dié dier is gedurende die 17de eeu in S.A. ook wilde esel en wilde paert genoem, maar is later deur sebra verdring.
In hul kennismaking met die Khoi het die amptenare en burgers ook met talle nuwe voorwerpe en hul benamings kennis gemaak. Hoewel min inheemse woorde in die resolusies opgeneem is, verskyn daggha en caros wel. Reeds kort na Jan van Riebeeck se aankoms (1658) het hy dagga en die uitwerking daarvan op die inheemse bevolking beskryf. Die woord is afkomstig uit Khoi daxab-b, waarskynlik uit Arabies duxan ‘tabak’, wat dui op vroeë kontak tussen Arabiessprekendes en die Khoi.
Op 8.12.1739 word aangeteken van “den bekende capn. Swarte Booij, die onder desselfs caros een kuijthoorn met kruijt had”. Die Afr. karos verwys na ’n gebreide vel van ’n dier, gewoonlik met die hare nog daaraan, wat as liggaamsbedekking of kombers gebruik word of waarmee ’n kind op die rug vasgemaak word. Dit is geleen uit Khoi caro-s, karo-s, cro-s of kro-s, wat waarskynlik die verkleinwoord is van Nama kho-b ‘vel’.
Die lewensomstandighede in die slawelosie was moeilik. In die combuijs moes die kosvoorraad gewoonlik gerek word om al die mense te voed. (Afr. kombuis ‘vertrek, ruimte of plek in ’n huis of ander gebou waar kos gekook word’. Waarskynlik uit Ndl. seemanstaal (Mnl. cabuse) ‘voorraadkamer, kookruimte op ’n skip’. Afr. kombuis is sinoniem met Ndl. keuken.) Wanneer die skepe wat rys na die Kaap moes bring, nie betyds gearriveer het nie, het dit dikwels gelei tot ’n kosskaarste en gevolglike rantsoenering van die kosvoorraad. Om veral onder sulke krisisomstandighede te voorsien in voedsame en kraggewende kos, is daar besluit om afval vir die slawe te kook: “tot voedsel te doen verstrekken de hoofden, voeten, ingewand en verdere afval van ... geslagte vee ... tot potagie gekookt” (1687). Later het die ander ingesetenes ook afval begin eet en dit het ’n gewilde dis op tafel geraak. Hierdie tradisionele gereg, keurig én geurig voorberei en met rys bedien, vul steeds ’n leë maag tot volle tevredenheid.
Talle koswoorde, waarvan sommige reeds in Nederlands bekend was, is uit Batavia hier aan wal gebring. Heerlike geregte besprinkel met kruie en speserye het saam met hul benamings op ons tafel beland, soos atjar ‘mengsel van fyngesnyde vrugte en groente in ’n asynspeserymengsel gepreserveer. Uit Ndl. atjar (1617 in die vorm atchaer) ‘groente en vrugte in asyn ingelê, as bygereg’ of Maleis achar, acar ‘gekruide suurtjie, voorgereggie’ uit Persies acar ‘suurtjie’. Eerste optekening in vroeë Afr. in 1694 in die vorm achaar. (EWA). Vergelyk ook sosatie ‘gekruide of gegeurde vleisstukkies wat op ’n stokkie geryg is en gebraai kan word, soms saam met uie, droë vrugte en vet’. Wsk. uit Ind.-Ndl. sateh of Maleis-Javaans sesateh, sateh, satai of minder wsk. uit Tamil satai ‘vleis’ of moontlik volgens Mansvelt (1884), uit Maleis soesatoe ‘mengelmoes’. Sosatie is moontlik deur Maleise kokke in S.A. in gebruik gebring (EWA).
Daar kom ’n groot hoeveelheid ‘Franse’ leenwoorde in die resolusies voor, onder andere appuijeerd, poursuiveerd, antameeren, aúfúgeeren, clandestine, condúiseeren, animeeren, interdiceeren, sacreeren, sufficeeren, appoincteeren, presemeeren, obtenue, contraventeur, recouvreeren, perfecteeren, differeeren, extrueeren en emolument, waarvan talle nie in hedentydse Nederlands behoue gebly het nie. Vergelyk die geykte bewoording waarmee die resolusies meestal gesluit het: “Aldus geresolveerd ende gearresteerd in ’t Casteel [aan die begin ‘Fort’] de Goede Hoop, ten daage en jaare voorsz.”, gevolg deur die handtekeninge van die lede van die Politieke Raad. Die ww. resolveeren ontbreek in Ndl. woordeboeke, maar resolutie (verouderd) kom in Van Dale voor. In die resolusies beteken resolveren ‘besluit’ (vgl. Eng. resolve) en arresteren ‘goedkeuren, voor gezien tekenen’ (vgl. Van Dale: ‘de notulen worden goedgekeurd en gearresteerd’). Die volgende is van hierdie woorde wat met of sonder klein spelveranderings in Afrikaans inslag gevind het: resolutie, equipagie, maguazijn, petitie, debit, attestatie, vendutie, exact, extraordinaire, provisioneel en transport.
Plekname is naas ons taal, Afrikaans, die mees besondere woordnalatenskap uit die VOC-tydperk. Met enkele voorbeelde uit ’n groot verskeidenheid word afgesluit: Mosselbaaij (1601), Schaapen Eijland (1657), Robben Eijland, Vondelingeiland (1660), Elandspas (tans Sir Lowryspas), Soetendaals Valleij, Hanglip (wat Hangklip geword het), Oedekensbaaij (ook Hoetjesbaaij wat Hoetjesbaai geword het (1669)), Houtenicuasland (“een bosch gelijk in Noorweegen” (1710)) – ook Oúde Niqúas land genoem, Rivier Sonder Eijnde (1710), Orangiefontijn/Orange Fontein (“gelegen over de Oliphants Rivier” (1759)), Calabassche Kraal, Klippen Kloof (1789), Citzij kamma (“circa agt dagen verder als de plettenbergs baaij” (1789)), Terra de Natal, Mosambicque, Hantam, Gamtoos, Gouriqua, Attakwaskloof, Caro, Camdeboo, Camiebergen, Hesseqúascloof, Ysselsteinsbaaij, Patientie Baaij (tans Smitswinkelsbaai). In 1743 kry Rudolf Sigfried Allemann, kaptein van die Kasteel, “een stukje land ... Sonneblom gent.” met die Afr. blom en al. Die Ndl. bloem kom egter steeds en dikwels in Suid-Afrikaanse plekname voor. So byvoorbeeld is die destydse plaas Roodebloem tans ’n woongebied in groter Kaapstad. Verder geleë en later benoem, is Bloemfontein, hoofstad van die Oranje-Vrystaat.
Al hierdie woorde het voortgevloei uit die Fort en later die Casteel, geleë in die “stadt de Goede Hoop” (1738), toe beter bekend as Cabo de Goede Hoop – nou bekend as Kaapstad, ons land se moederstad.
Verwerk uit inAfrika – HdN-maandbrief
DIE EERSTE TANAP-PROJEKTE
OOR KAAP DIE GOEIE HOOP
(Inligting aangepas uit inAfrika HdN-maandbrief, 1 April 2003)
Wie’t gesê dis erg om tronk toe te gaan? Enigeen wat homself willens en wetens kontraktueel daartoe verbind om twee jaar lank daagliks vroegoggend gewilliglik die tronkpoorte binne te stap en na ’n dag se gedelf in die verlede nog daarin kan slaag om met ’n vonkel in die oog (al is die kyk teen daardie tyd soms heel dof en bysiende) huiswaarts te keer, is ongetwyfeld van vreemde stoffasie gemaak en word sekerlik deur iets heel besonders binne daardie dik mure geïnspireer.
Dié beskrywing pas die lede van die TANAP-transkriberingsprojek soos ’n 18e-eeuse VOC-handskoen. En hul inspirasie put hulle uit dié deel van die Resolusies van die Politieke Raad wat jare geduldig gewag het om deur hulle ontsluit en toeganklik gemaak te word. Die Resolusies van die Politieke Raad wat in die C-reeks vervat is, vorm deel van die VOC-dokumente wat saam met ander bronne van onskatbare geskiedkundige en kulturele belang in die Kaapse Argiefbewaarplek bo in Roelandstraat, Kaapstad bewaar word. Die moderne en volledig toegeruste Kaapse Argiefbewaarplek is gebou op die terrein waar die veelbesonge Roelandstraatse tronk eens was. Onder meer die ringmuur om en hoofingang tot die toenmalige tronk is behou; en dit is nou wanneer ’n mens deur hierdie poort stap dat jy die voorreg kan benut om blad vir blad terug te lees in die verlede totdat jy jou in 1651 bevind op die Drommedaris wat saam met die Reijger en die Hope pas uit Texel vertrek het op reis Kaap toe. Op Zaterdach den 30en December 1651 is die eerste resolusie van die Politieke Raad aan boord van die Drommedaris geskryf.
Alvorens daar by die TANAP-transkriberingspan ingeloer word om meer oor die praktiese sy van die werk te wete te kom, word aangehaal uit dr. Con de Wet, voormalige Argiefhoof, se skrywe oor die aanloop tot en totstandkoming van die betrokke inisiatief (aangepas uit Die Burger, 27 Oktober 2001):
Tydens die Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) se bewindstyd aan die Kaap (1651-1795) was die Politieke Raad die belangrikste bestuursinstelling in die Kaapkolonie. Om hierdie belangrike historiese bron aan ’n groter gehoor bekend te stel, het die destydse Staatsargiefdiens in die jare vyftig besluit om dit volledig te publiseer as ’n onderdeel van hul publikasieprogram van oorspronklike argivale bronne.
Die publikasie van die Resolusies het begin nadat dr. Anna Böeseken in 1955 as redakteur van bronnepublikasies by die toenmalige Kaapse Argiefbewaarplek aangestel is. Sy en haar opvolger, G.C. de Wet, het tussen 1957 en 1984 tien dele van die Resolusies van die Politieke Raad, wat die resolusies vir die tydperk 1651-1743 bevat, laat publiseer. (Die inhoud van die tien dele dek die resolusies in C.1 tot en met C.121.)
Afgesien van die belangrikste argiefbewaarplekke en biblioteke in Suid-Afrika en ander lande in Suider Afrika, kan eksemplare van die reeks vandag onder meer ook in die Library of Congress in Washington, die Public Record Office in Londen en die Nationaal Archief in Den Haag geraadpleeg word.
Omdat die publikasie van die reeks in die 1980’s vanweë ’n geldnood gestaak moes word, is daar ’n groot leemte gelaat en dit was ’n ernstige struikelblok vir navorsing oor die VOC-geskiedenis in Suid-Afrika.
Na ’n onderbreking van langer as twee dekades word die beskikbaarstelling van die res van die resolusies nou moontlik gemaak deur die geld wat die Nederlandse program Towards A New Age of Partnership (TANAP) bewillig het. Die TANAP-projekte is ’n gesamentlike poging van die Nationaal Archief in Den Haag en die Rijksuniversiteit van Leiden, in medewerking met UNESCO se Memory of the World-program.
Sedert 1997 het veral die Stigting VOC hom sterk daarvoor beywer dat die publikasie van die reeks hervat word. In Mei en Junie 1999 het ’n TANAP-span bestaande uit dr. Pieter Koenders van die Nationaal Archief en twee van sy kollegas, dr. Ben Slot en mnr. Gerrit de Bruin, argiefbewaarplekke in Djakarta (Indonesië), Chennai (Indië), Colombo (Sri Lanka) en Kaapstad besoek om hulle te vergewis van die omvang en toestand van VOC-argiewe by hierdie plekke.
Tydens hul besoek aan Kaapstad het hulle met personeellede van die Argiefbewaarplek en lede van die Stigting VOC (o.m. mnr. Piet Westra) samesprekings gevoer. By daardie geleentheid is die hervatting van die publikasie van die resolusies as die hoogste prioriteit van Suid-Afrika se deelname aan die TANAP-program geïdentifiseer. Daar was geen beswaar dat dit ’n digitale projek word nie, met ander woorde dat sowel die reeds gepubliseerde resolusies as die tot nog toe ongetranskribeerde resolusies op CD-ROM en die Internet beskikbaar gestel word.
Die Nasionale Argief van Suid-Afrika se amptelike aansoek om geldelike hulp is deur TANAP toegestaan, waarna ’n formele ooreenkoms ten opsigte van die TANAP-transkriberingsprojek deur die nasionale argivaris, dr. Graham Dominy, namens die departement van kuns, kultuur, wetenskap en tegnologie, en dr. Koenders namens die Nationaal Archief onderteken is. Hiervolgens moet die transkripsie en redigering van die 110 oorspronklike C-bande binne twee jaar afgehandel word.
Die toenmalige hoof van die Kaapstadse Argiefbewaarplek, me. Marian George, het die TANAP-transkriberingsprojek gekoördineer en die kantoorgeriewe voorsien, terwyl die Huis der Nederlanden die begroting van die sowat R1 miljoen wat deur TANAP vir die transkriberingsprojek bewillig is, geadministreer en die kontrakte met die personeel gesluit het. Die HdN het dieselfde diens gelewer ten opsigte van die TANAP-omskakelingsprojek asook die twee kleinere projekte (Inleiding/Introduction en Glossarium/Glossary).
Die transkriberingspan is vir die duur van die projek (Oktober 2001 tot September 2003) in die administrasie-afdeling van die Kaapse Argiefbewaarplek gehuisves. Daar het ’n oudsielkundige, ’n oudonderwyseres en twee taalkundiges daagliks elektronies gestalte gegee het aan die krulhandskrifte in die groter as groot bande wat voor hulle op boekstaanders oopgevou gelê het. Hulle was verantwoordelik vir die transkribering van die magdom resolusies van die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie aan die Kaapse verversingspos in die tydperk wat strek van 1744 tot en met 1795.
Toe die projek ’n aanvang geneem het, is daar aan elke transkribeerder die bande van ’n bepaalde tydperk toegesê. Dr. Helena Liebenberg, voormalige Unisa-dosent wat haar doktorale studie in Afrikaanse Taalkunde gedoen het, was verantwoordelik vir die transkribering van 29 bande (1744-1772), dr. Andrew Alberts, sielkundige en voormalige hoof van verskeie klinieke en met ’n besondere belangstelling in geskiedenis, transkribeer 27 bande (1773-1786), me. Erika van As, voorheen Afrikaans-onderwyseres wat haar meestergraad oor die werkwoord in Adam Tas se dagboek gedoen het, was eweneens verantwoordelik vir 27 bande (1787-1792), so ook me. Illona Meyer (M.A.), voorheen verbonde aan ’n onderwyskollege as Afrikaans-dosent wie se 27 bande slegs drie jaar (1793-1795) gedek het! Op die laaste bladsye van die laaste band (C.231) verskyn in Engels en Nederlands die voorwaardes vir die Engelse oorname van die Kaap, met die inskrywing: “Voorslaagen van Capitulatie gedaan door den Commissaris en de Regeering van Kaap de goede hoop aan den Generaal Clarke als Commandeerende het Leger van Zyne groot brittanische Majesteit ... Capitulation 16 September 1795”.
Die bande is professioneel gerestoureer en stewig gebind, en die gehalte van die groot folioblaaie baie goed, inaggenome die ouderdom van hierdie handgeskrewe kopieë. Die handskrifte van die kopiïste is heel leesbaar en hoewel hulle vanweë die feit dat hulle moes fyn luister en direk skryf, nogal onvas gespel en skynbaar nie reëls vir gebruik van hoofletters gehad het nie, is die skryfstyl tog vloeiend. Sommige van veral die latere bande se ink is heel lig en die woorde gevolglik plek-plek kwalik leesbaar. Die rede hiervoor is bes moontlik omdat die VOC van 1780 af al hoe minder steenkool wat met denneboomsap gemeng is om as ink te dien, beskikbaar gestel het. (Soms wanneer ’n mens in die oggend jou boek oopgemaak het om te begin werk, kon jy nog die fynbos van die Wes-Kaap of die Tsitsikamma-woud in die blaaie ruik.)
Vir ’n Afrikaanse oog is die taal van die resolusies so na aan Afrikaans soos byna-eergister. Daar kom opvallend baie Franse leenwoorde voor, hoewel hulle meestal vreemdwoorde gebly het; hierteenoor het leenwoorde uit die Ooste soos pikol (vgl. Afr. aanpiekel), baatje, piering en bakkaleien (Afr. baklei) wat reeds deel van die 17e-eeuse Resolusie-taalgebruik was, in Afrikaans inslag gevind. Vanuit ’n taalhistoriese oogpunt bied die resolusies genoeg stof vir ’n verskeidenheid navorsingsonderwerpe. In die Etimologiewoordeboek van Afrikaans wat in Julie 2003 verskyn het, verskyn daar etlike lemmas wat uit die resolusies aangevul kon word met ’n datum van eerste optekening in vroeë Afrikaans.
Die transkribering van die groot verskeidenheid plekname was deurgaans ’n besonderse ervaring. Cabo de boa Esperance se portugeesheid vernederlands byna geheel tot Caab de Goede Hoop. Name soos Tafelberg, Saldanha Baij, Baaij fals, Ronde bosje, name van “buijten districten” soos Stellenbosch, Draakensteijn, Land van Waveren, Swarte Land, tot sover as die Colonie van Swellendam, Groot vaders bosch, Attaquas Cloof, Gourits Rivier, Sneeuwberg en Caro-velden het deel geraak van ’n mens se transkribeer-en-reis-program.
Hierdie land was bestem om die versamelpunt van baie te word. Sover as wat die Ooste verwyder is van die Weste, in so ’n mate het dit gebeur dat hierdie suidelike uithoek gedien het as dié punt waar die Ooste en die Weste mekaar ontmoet het, en ter plaatse kennis gemaak het met die inheemse bevolkingsgroepe. En net soos ons as transkribeerders deur die inhoud van die resolusies plekname hier aan die Kaap leer ken het, net so het ons gelees en getranskribeer van verre lande: uit die Weste name soos Groot Brittaniën, Engeland, Vrankrijk, Deenemarken, Pruissche, en uit die Ooste name soos China, de Cust van Mallabar, Bengale, Malacca, Padang, die Ganges, Boegis, Ambon, Pattena; so ook van eilande, eksoties, vreemd, anders, soos Madagascar, Mauritius en die Cocus-eilande. Die resolusies is ’n geweldig uitgebreide bron vir pleknaamnavorsing, en sluit dorps-, plaas-, streeks-, rivier- en bergname in – voorwaar ’n vindplek van groot waarde. Hierbenewens hou ’n groot aantal persoonsname wat in die resolusies voorkom, onder andere VOC-amptenare, vryburgers, slawe en bannelinge (laaste twee groepe wat meestal geïdentifiseer is volgens plek van ‘herkoms’), met ’n bepaalde pleknaam verband. Hierdie aspek is ook van besondere belang vir die genealogie.
Wat uit die resolusies opval, is die voortdurende aankoms en vertrek, ’n ewige bedrywigheid om die retoerskepe heen, gevul met voorraad en skeepslui, en passasiers/reisigers as besoekers of voornemende inwoners van die Kaap. Skeepsname soos Standvastigheijd, Liefde, Gecroonde Leeuw, Patriot, Landscroon, Bartha Petronella, Wackerheijd, Held Wolthemade, Vlissingen, Tolsduijn en Admiraal de Ruijter is naderhand bekendes omdat hulle jaar na jaar by die “rheede” vasmeer. Enkeles vergaan aan die ruwe Suider Afrikaanse kus, ander verdwyn in ’n storm op see, of spoel as wrakstukke op vreemde strande uit. Van die oudste en mees gehawende skepe wat nie meer geskik was vir nog ’n vaart nie, is aan diens onttrek en uitmekaar gehaal. Alles bruikbaars is gewoonlik later tydens ’n “publicque Vendutie” verkoop om so die “Compagnie” se geldkas aan te vul.
Aangesien sowel die reeds gepubliseerde resolusies as dié van die TANAP-transkriberingsprojek binne afsienbare tyd as geheel deur die Nationaal Archief in Nederland op CD-ROM en die Internet beskikbaar gestel sou word, moes die inligting in elektronies bruikbare formaat wees. Ten einde aan dié vereiste te voldoen, is die TANAP-omskakelingsprojek geïmplementeer. Hierdie projek waarby ’n privaatgroep bestaande uit twee rekenaarkundiges en twee proeflesers betrek is, het ten eerste die aftasting/skandering van die reeds gepubliseerde resolusies in Word, asook die proeflees en korrigering van hierdie inligting hanteer.
Ten tweede is al die Word-dokumente in XML-formaat omgeskakel, ook dié wat tot in September 2002 deur die transkribeerders gelewer is, waarna hulle XML-opleiding ontvang en daarna in dié program gewerk het. Die plaaslike rekenaarkundiges het ten nouste saam met die betrokke spesialiste van die Nationaal Archief gewerk om te verseker dat die kodering/etikettering in XML (eXtensible Markup Language) volgens die TEI (text encoding initiative) uitgevoer word. Die TEI is ’n internasionaal erkende spesifikasie wat spesiaal opgestel is om as riglyn te dien vir die interpretasie/etikettering van ’n verskeidenheid dokumente, insluitend die Resolusies van die Politieke Raad.
Die C-bande waaruit getranskribeer is, staan in TEI-konteks as die primêre bron bekend. Soos neergelê volgens internasionale standaard, bevat die TEI ’n groot aantal elemente of etikette aan die hand waarvan al die elemente of etikette wat vir ’n bepaalde soort dokument benodig word, gedefinieer word. Die onderskeie gemeenskaplike elemente waaruit die resolusies bestaan, is deur die kundiges geïdentifiseer en daarvolgens is ’n sjabloon met vaste elementkenmerke opgestel. In die huidige fase word skeepsname en aardrykskundige (plek-) name ook gekodeer. Gevolglik kan daar op die Internet soektogte hiervoor uitgevoer en al die gekodeerde inligting oor ’n bepaalde onderwerp afgetrek word. Wanneer die inligting eers in XML as data omgestel is, kan dit op ’n verskeidenheid maniere beskikbaar gestel word, onder andere in gepubliseerde vorm, of in elektroniese formaat op die Internet of op CD. Sodoende word aan die hele wêreld toegang tot die ruim Resolusie-leeskamer verleen.
Twee kleinere projekte, naamlik die skryf van die Inleiding/Introduction en die redigering van die Glossarium/Glossary is sedertdien ook afgehandel ter afronding van die geheelprojek.
Al die inligting is reeds op die Internet beskikbaar en ’n CD word ook beplan.
Soos duidelik uit voorgaande blyk, is die TANAP-projekte nie net van groot geskiedkundige en kultuur-historiese belang nie, maar bied uitdagende navorsingsmoontlikhede vir ’n verskeidenheid vakgebiede, onder meer historiese taalkunde, genealogie en naamkunde.
Ons in Suid-Afrika het groot waardering vir hierdie heel besonderse TANAP-inisiatief.
TANAP-webadres: http://www.tanap.net > activities > documents > Resolutions