Hoe ook al, Rembrandt se status as ’n onbetwiste meester het nog nooit getaan nie. Hy word die meeste bewonder vir die warmte en menslikheid in sy werke. Sy groot belangstelling was die mens. Elke individu wat hy geskilder het, is met meelewing uitgebeeld, en vir hom was bedelaars en hooggeplaastes ewe belangrik. Sy gebruik van dramatiese ruimtes van lig wat met onreëlmatige donker ruimtes afgewissel word, is iets besonders.
Wat hy as belangrik beskou het, het hy geskilder sodat dit lyk of lig daarop skyn. Mindere besonderhede wat die aandag kan aflei, is in skadu gehul.
En hoewel Rembrandt nooit sy lewensverhaal in ’n boek opgeteken het nie, vertel sy 62 selfportrette ons meer van sy lewe as duisende woorde. In hierdie meesterwerke sien ons hoe hy ontwikkel het van ’n selfversekerde jong lewensgenieter tot ’n ou man met skerp, deurdringende oë en ’n gesig waaruit die ervaring van ’n veelbewoë lewe spreek.
Sy pa, ’n welgestelde meulenaar, wil graag hê dat sy seun goed geleerd moet kom om ’n geëerde beroep te beoefen. In 1620, toe die jong Rembrandt slegs veertien jaar oud is, word hy dus na die Latynse Skool van die Universiteit van Leiden gestuur om klassieke tale en geskiedenis te studeer. Die gebruiklike leeftyd vir ’n eerstejaarstudent is 17, 18 jaar.
Hy studeer daarna kuns, eers in Leiden onder Jacob van Swanenburch en toe in Amsterdam onder Pieter Lastman, waarna hy na Leiden terugkeer. Mense in sy tuisstad het so ’n hoë dunk van sy vermoëns dat hy op 22-jarige leeftyd reeds sy eerste leerlinge kan inneem.
Hy het baie leerlinge en is ’n gevierde portretskilder. Hy kan trouens kwalik byhou om al die opdragte uit te voer wat uit alle oorde instroom.
Maar agt jaar nadat hulle getroud is, sterf Saskia in 1642 op ’n jeugdige dertig jaar, skaars ’n jaar ná die geboorte van hul seun Titus, die enigste van hul vier kinders wat nie jonk dood is nie. Vir Rembrandt is Saskia se sterfte ’n geweldige slag, en hy treur só oor haar dat hy ’n jaar ná haar dood nog ’n laaste portret van haar skilder.
Ander werk hou hom ook steeds besig en in dieselfde jaar van Saskia se dood skilder hy miskien sy beroemdste werk, die groot "Nagwag"—’n lewendige beeld van ’n groep wagte wat skielik op straat uit ’n huis storm LINKS. Ene kaptein Frans Cocq en sy manne vra Rembrandt om ’n groepportret van hulle te skilder en dit word ’n dramatiese skildery van ’n toneel wat ’n mindere kunstenaar maklik leweloos en geposeerd sou uitgebeeld het.
["Die Nagwag" is eintlik ’n verkeerde benaming, weens die baie donker vernis wat die skildery tot die 1940’s bedek het. Dit behoort in der waarheid "Die Kompanie van Kaptein Frans Cocq" genoem te word. Dit is ’n groepportret van ’n kompanie van burgerlike wagte onder bevel van Cocq en sy luitenant, Willem van Ruytenburch (in ligte klere). Dié skildery is vandag in die Rijksmuseum in Amsterdam.]
Dis juis in die jare veertig van sy eeu dat daar ’n verandering in Rembrandt se werk begin plaasvind. Uiterlike drama en opwinding maak plek vir ’n besorgdheid om ’n innerlike geesteslewe en die dieptes van die siel vas te lê, nie net van sy modelle nie, maar in sy merkwaardige latere selfportrette.
Toe hy jonk was, was sy skilderye hoofsaaklik groen-grys en kouerig van kleur, maar die kleure word ál warmer, pragtige goudbruin en bruin. Hy soek nie net mooi gesigte om te skilder nie, maar gesigte wat iets uitdruk: gesigte van mense wat swaargekry het, wat pyn geken het. In elke gesig kan ’n mens feitlik ’n hele lewe sien.
Saskia se dood is ook vir hom die begin van die pyn wat hy self in sy latere lewe sal belewe. Algaande versleg Rembrandt se geldsake tot die punt waar hy in 1656 bankrot verklaar word. Sy huis en al sy kosbare besittings word verkoop en hy moet ’n beskeie woning aan die Rozengracht betrek. Ingevolge Saskia se testament ontvang wel nog ’n klein inkomste uit haar boedel, maar slegs as hy nie weer trou nie.
Tog skilder hy steeds, en in hierdie laaste jare van sy lewe ontstaan party van sy grootste en aangrypendste werke. Maar op 4 Oktober 1669 sterf hy en word sonder enige ophef vanuit die Westerkerk begrawe. Niemand weet selfs eens meer waar sy graf is nie.
Rembrandt se artistieke nalatenskap is ongelooflik groot. Ongelukkig heers daar, soos ons vroeër in hierdie artikel gesien het, onsekerheid oor baie van die skilderye wat vandag as sy werk beskou word. Daar kan nie gesê word dat hy dit eiehandig geskilder het nie, want soms is sy naam op die werke van sy leerlinge geteken.
Maar tog meen die meeste mense wat sy werk bestudeer het dat daar nog honderde prente bestaan wat deur die meester self gemaak is. Hulle is in die groot kunsversamelings oor die hele wêreld versprei, in Amsterdam, Berlyn, Leningrad en ander plekke. En baie word as so kosbaar beskou dat ek en jy ’n hele leeftyd kan werk en nie eens een van hulle sal kan koop nie!
Rembrandt was Nederlands en miskien is dit gepas om opsommend af te sluit met ’n Nederlandse aanhaling—een van die baie loftuitinge vir Rembrandt wat vandag op die wêreldwye web te vind is: