Ho kula ho amahangwa le sebe seo re se futsitseng
Jesu o tla fedisa ho se phethahale le ho kula ka ho felletseng Mmusong wa Modimo 59A re ho e mong: Ntatele. Empa eo a re: Morena, ako ntumelle, ke ye ho epela ntate pele. Dinokeng tša kua Babilona re be re dutše fase. Re bile re lla ge re gopola Tsione.
Re ile ra fega diharepa tša rena Godimo ga dihlare tša yona tša mepopoliri.
Anke leleme la ka le nkgomarele magalagapa, Ge e ba nka se go gopole, Ge e ba nka se phagamiše Jerusalema ya feta Lebaka la ka le legolo la go thaba. bona bao ba bego ba nthuša go hwetša tshedimošo le methopo ya nyakišišo ya ka, e lego
Ke leboga gape le ba NRF ge ba ile ba nthuša ka mašeleng ge ke be ke katana le
lengwalonyakišišo le. Thušo ya lena ebile ye kgolo kudu, le ba bangwe le ba thuše ka
kakaretšo ya nyakišišo ye lelemeng la Seisimane. Ke re le ka moso o dire bjalo.
le nna go tlanya mošomo wo. Ke leboga ge le ile la ikemišetša go nthakgela mošomo wo
ka bokgwari bjo bo šiišago. A Morena a le godiše.
Go mogwera waka wa puku, Juliet Metse Masalesa ke re, re tšwa kgole kudu ka tša
malebana le tša thuto. A Modimo a fele a le šegofaditše.
leboga go menagane Tau, ge o be o fela o mphelegetša ka karikana ya rena kua
Yunibesithing ya Pretoria o sa fele pelo ge ke be ke lebane le nyakišišo ye. Ke re
Modimo a go lote, a go atišetše matšatši a bophelo. Go dithorwana tša rena, Motlatsi,
Go tše ka moka, ke lebiša ditebogo tše kgolokgolo go Mohlodi wa tšohle, Modimo, Yena
Ramasedi `a poloko. O ntotile Tate ge ke be ke swaragane le lengwalonyakišišo le.
Ge go bolelwa ka kgolo le tšwetšopele ya ditaodišosengwalo tša Sepedi, go ka se lebalwe
polelong ya Sepedi. Ke yona tsela yeo nyakišišo ye e bonago bohlokwa bja go lekodišiša
Bjalo ka ge go šetše go hlalošitšwe ka godimo malebana le bokgoni bja Matlala bja
Mokgwa wa nyakišišo ke tsela yeo e tlogo latelwa ke nyakišišo ye ge go nyakišišwa.
Nyakišišo ye e kgethile mekgwa ye mebedi ya nyakišišo, e lego go hlaloša le go hlatholla
sebopego, seemo goba kamano ya selo se tee le tše dingwe ka mantšu. Webster’s
ya lentšu goba lefoko, bjalobjalo. Yona e thekgwa ke Kgatla (2000:17) ge a re go hlaloša
ke go fa polelo ye e tseneletšego ya selo gomme gwa utollwa dipharologantšho tša sona
Mokgwa wo wa nyakišišo wa go hlaloša o bohlokwa kudu go sererwa se ka ge go tlo
Wales (1995:256) ge a re go hlatholla ke go tšweletša dipharologantšho le mešomo ya
Serudu (1987:30) yena o hlaloša kgopolo ye ka go no re go hlatholla sengwalo go lebane
Se se hlaloša gore go hlatholla go amana le go kwešiša, e lego go kwešiša molaetša wa
polelo ye e itšego, le go kwešiša tlhalošo le kgwekgwe yeo e lego ya ditaba.
Go hlatholla le gona go bohlokwa nyakišišong ye ka gore go ya go hlathollwa
ditaodišosengwalo tša Matlala go bona ge e le gore o na le bokgoni goba aowa.
bohlokwa bjoo. Ke ka fao nyakišišo ye e bonago go le bohlokwa go tšweletša mediro yeo
1.5 BOHLOKWA BJA NYAKIŠIŠO YE
Matlala ge e le mongwadi wa ditaodišosengwalo tša mathomo tša Sepedi.
Ditaodišosengwalo di tlo hlopšha go ya ka mehutana ye mene ya tšona. Gomme go tlo
makatšago. Taba yeo e yo šalwa morago ka botlalo.
kakaretšo ya dikgaolo tše nne tša nyakišišo ye.
Polelo ye ya Holman e hlaloša gore sererwa se be le magomo ka polelo ye kopana. Ge a
tšwela pele o re tlhalošo ya taodišo ke ye e phatlaletšego gomme ke ka lebaka leo e
Go ka thwe, polelo ye e laetša o ka re ga se ye e tletšego goba e hlaloša ditaba ka botlalo
ka gobane ge go ka ngwalwa kanegelo ye nngwe le ye nngwe ye kopana, le yona go ka
ka go hlaloša gore e be bjo bokaakang, ke go re mantšu a mokgolo a se makae. Ge a iša
pele o oketša taba yeo ka go re thulaganyo ya ditiragalo tša taodišo e se ke ya ba ye e
ka go ngwala ka hlogo ye e itšego ya ditaba ka boripana goba boteletšana bjo bo ka se
fetšego mmadi pelo ge a bala. Go laetša gore mongwadi wa taodišo o swanetše go šomiša
mantšu ka tsheketšo ye kgolo ge a ngwala sengwalo se. Go ra gore molaodiši ga a
swanela go iketla kudu ka polelo, fela o swanetše go ikgethela ditaba tšeo a bonago e le
tše bohlokwa, tšeo di lebanego le maikemišetšo a gagwe.
Lee (1912:1) o sepedišana le bona tsela ge a re taodišo e swanetše go ba ye kopana goba
ya botelele bjo bo lekanetšego gomme e lebane le hlogo ye e itšego, mo e lego gore e fo
kgemethwa dintlha tše di rilego fela. O tšwela pele go gatelela gore taodišo ga se
Tše dingwe tšeo Abrams (1985:59) a di tšweletšago mabapi le ge go ngwalwa taodišo ke
ka gobane ga e na le mokgwa wo o itšego wa go latelanya ditaba ka ge e sa ngwalelwe
legoro tsoko la batho, eupša e hlamelwa setšhaba ka kakaretšo (c) go ba le thulaganyo ye
polelo. Tše ke tšona dintlha tše nne tše bohlokwa tšeo go ka thwego ke dipharologanyo
Ge go lebeletšwe polelo ye ya Cuddon o ka re o hlaloša gore ditaodišo tša kgale e be e le
bja go lekana le bja puku. Ge a tšwela pele o hlatholla gore ditaodišo tšeo di arotšwe ka
magoro a mabedi, e lego (a) taodišosengwalo (b) le taodišosemolao. O tiišetša kgopolo ya
leleme ka fao ga e na mokgwa wo o itšego wa go rungwa. O tiišetša gape gore taodišo ke
goba mokgwa wo o ikemetšego wo e ka tsebjago ka wona.
Mohlala (1994:15) o thekga dikgopolo tša borateori ba ka godimo ka go re taodišo e ka
tšea sebopego goba mokgwa wo mongwe le wo mongwe go ya le ka moo ditaba di
Yelland (1983:62) o ruma dikgopolo tša borateori ba ba ka godimo ka go tšweletša
pharologantšho ye nngwe gape ya taodišo, e lego mokgwa wa go e ngwala goba wa go e
wa go ngwala taodišo, e lego mongwalelo. Go ka akaretšwa ka gore thulaganyo le
mabedi, e lego taodišosemolao le taodišosengwalo, mola taodišosengwalo le yona e na le
Go ya ka Groenewald (1991:18) taodišo ge e sekasekwa go nepišwa gore:
Diteng di lebane le tša bophelo ka bophara, ke tše di sego tša rulaganywa ke
motho a e tlwaetšego, ke tatelano yeo e kwagalago. Ka lebaka leo, nako e
go bonala kgopolo ye ya diteng e bontšha e na le ditlhalošo tše di fapanego go ya ka
bangwadi le banyakišiši ba bangwe. O tšwela pele go re le ge go le bjalo ye e lego
Sererwa seo se kgethwa ke mongwadi wa taodišo, a ba a beakanya le ka mokgwa wo a
ratago go laodiša ditaba tšeo tša gagwe ka gona. Kgetho le peakanyo yeo, di lebane le go
le selo, motho goba phoofolo.
Selwalekgwadi (1994:1) o gata ka mošito o tee le Mohlala ge a re mongwadi wa taodišo
Hobsbaum (1983:97) o tšwetša pele taba ye ka go re tlhamo ya taodišo e akaretša go
Mabapi le go kgetha ditaba tšeo mongwadi a ratago go ngwala ka tšona, Berger
(1964:64) o re ga se la mathomo ge ditaba tša taodišo di bolelwa goba di ngwalwa. Ga di
bolelwe la mathomo, mongwadi o šomiša tše di šetšego di le gona, gomme sa gagwe e no
ba go di ngwalolla gore polelo yeo e be le sebopego se sefsa.
lebane le bokgoni le bohlale bja mongwadi.
ditiragalo tšeo di lebanego le bophelo le ge e le boitemogelo bja mongwadi bophelong.
Se se bontšha gore ditaba tšeo go ngwalwago ka tšona, di swanetše gore di lebane thwii
Dikarolwana tše tša thulaganyo di ya go hlalošwa ka bokopana.
gore di kwešišege. Ke go re, thaetlele e swanetše go amana le molaetša le diteng, e lego
tšeo mongwadi a ngwalago ka tšona sengwalong. Last (1985:6) o re mantšwana ka moka
ao a bopago thaetlele a swanetše go kgethwa ka šedi ye kgolo ka ge e le mantšuhlokwa.
thulano ye e lego gona. Mohlala (1994:500) le Maphike (1978:79) ba lebanya matseno le
maatlakgogedi. Ke go re, matseno a swanetše go tanya kgahlego ya mmadi, a mo
gapeletša go balela pele.
Malebana le morumo goba mafelelo a taodišo Groenewald (1993:19), Mohlala (1994:53)
go swanetše go kwagale gore ditaba di fedile.
Maibelo le Sepota (1996:116) ge ba hlaloša mongwalelo ba re ke :
hlokomela le mongwalelo wa mongwadi, re era tšhomišo ya gagwe ya polelo yeo
maswaodikga, tšhomišo ya motho wa pele goba wa boraro, bj.bj. Ka moka tšeo di
Selwalekgwadi (1994:1) le Mohlala (1994:20) ge ba gatelela tirišo ya polelo ya
mongwalelo wa taodišo ba re e swanetše go ba ye kopana, ya go kwešišega, ya go
kgahliša, ye e nonnego, le ya go tšweletša bokgabo.
Go ruma dikgopolo tše, Berger (1964:26) le Groenewald (1991:6) ba hlaloša gore
tebelelo ya mongwadi ka yona. Ke ka fao mongwadi wa yona ka mehla ge a ngwala
sengwalo sa mohuta wo, a sego a swanela go kgetha lehlakore tirišong ya polelo ka ge
Yelland (1983:62) ge a tlaleletša kgopolo ye ya Holman o re taodišosengwalo ke yeo go
mokgwa wo a bonago go le maleba ka gona.
dikgopolo tša gagwe a sa thibelwe ke selo. O re go tšwela pele, taodišosengwalo ga e
swane le dingangišano, eupša e ka tšewa bjalo ka poledišano magareng ga molaodiši le
pele ga gagwe a mo theeleditše ge a bolela.
mmadi ka go mo hlompha ge a laodiša, gomme o swanetše go leka ka maatla gore mmadi
hlalošwa ye mene fela, e lego (a) taodišotlhaloši, (b) taodišotshekatsheko, (c)
taodišosengwalo ke go re, ga e na ditiragalo tšeo di ka hlolago phego go mmadi. Bjale go
Alexander (1965:58) ge a hlaloša taodišotshekatsheko o re tabakgolo ke go ba le tsebo ye
pele, molaodiši le mmadi ba swanetše go ba le tsebo ya maleba mabapi le dingwalo tše di
dikgopolo tša gagwe go sona gomme a ngwala ka ga sona ka maitekelo a go ntšha sa
Alexander (1965:22) ge a bolela ka taodišokanegelo o re molaodiši o swanetše go tseba le
go kwešiša ditiragalo tšeo a di laodišago, gomme a tle a lemoge bohlokwa bja go di
e laolwa ke kokwane e tee ye kgolo, e lego ditaba tšeo di anegwago. Ka gare ga kanegelo
Mminele (1995:5) o ruma ditaba tše ka go re:
Go anega mo go be bjalo ka ge mohlatswi wa diaparo a anega mašela a gagwe
gore yo mongwe le yo mongwe a ikgotsofatše ka go a bona. Mmadi a ikhwetše a
na le seswantšhokgopolo se se hlwekilego sa seo se anegwago.
Bjale ka ge Mminele a tswaletše dikgoro ka mantšu a ka godimo, gona nyakišišo e ya go
Peakanyo ya ditaba e swanetšwe go hlokomelwa gore dintlha tše kgolo di se ke tša tlišwa
pele ga nako eupša di bewe mafelelong. Mongwadi o thoma ka ntlha ye e sego ye maatla
kudu gomme a latela ka yeo e e fetago ka maatla ka nepo ya go šoma ka maikutlo a
ya yona e be e le sengwalo se setelele. E hlamilwe ka ditaba tša saense le tša thuto go
akaretšwa le tše di amanago le bophelo ka kakaretšo. Sebopego sa taodišo se na le
mongwadi wa taodišo a di hwetšago di le gona ge a thoma go ngwala taodišo. Tšona
ditaba tše di hlaloša merero ye e fapanego ya bophelo go swana le setšo, sedumedi,
saense, bjalobjalo. Thulaganyo ya taodišo yona e na le dikarolo tše nne, e lego thaetlele,
Polelo ya mongwalelo wa taodišo e swanetše go ba ye kopana, ya go hlweka, ya go
kwešišega, ya go kgahliša, ya go nona le ya go tšweletša bokgabo.
mohutana wo mongwe le wo mongwe le taodišo. Ka go dira bjalo, go ka thwe Matlala o
ka gona. Go tla thongwa ka taodišosengwalo ya ‘Lexae’.
Taodišosengwalo ya mathomo ya Matlala, e lego ‘Lexae’ e rulagantšwe ka lentšu le tee
taodišongsengwalo ye, e lego bohlokwa bja legae la Mothomoso wa bogologolo. Ka go
moo Matlala a e beakantšego ka gona ka gobane direrwa tše pedi tšeo bjale di a fapana.
wo o rego Bathobaso ba amogilwe legae goba naga ya bona ke Makgowa ka lebaka la
ba amoga dinaga tšeo gore ba gapeletšege go šomela tšhelete yeo e ba beilego ka tlase ga
gatelela gore mantšu ao a bopago thaetlele a swanetše go kgethwa ka šedi ye kgolo. Ke
gore e se hlakahlakantšhe mmadi wa yona. Matlala o tšwela pele go tšweletša taba ye ka
thaetlele ye, go ka lemogwa gore e hlaloša tshepedišo ya ditaba ka botlalo ge lesogana le
Ka thaetlele ye ‘Sakeng la bophelo’, Matlala o tšweletša bophelo bja motho mo lefaseng
mantšu ao a bopago thaetlele a swanetše go kgethwa ka tlhokomelo ye kgolo gore hlogo
ya taodišosengwalo e kwagale gabotse. Godimo ga moo thaetlele e swanetše go
mmadi gore a lemoge se a yago go laodiša ka ga sona. Tebanyo ya mohuta wo ya
gagwe. Se ke sona seo se dirago gore mmadi ge a bala dithaetlele tša ditaodišosengwalo
Go ya ka fao basekaseki ba lemošitšego ka gona, ge go thongwa go laodišwa ditaba,
go ngwala ka tšona. Ditaba tše di tšweletšwago di hlalošwa ka mokgwa wa thulano.
maleba a swanetše go tšweletša thulano ya dikgopolo ka tatelano le kgokagano ya go
ka thwe matseno ke pulamadibogo taodišongsengwalo, gomme a swanetše go ba le
ditaodišongsengwalo tša gagwe.
Ge a tšweletša matseno a ditaba tša taodišosengwalo ye ya ‘Lexae’, Matlala o no re :
tšweletša karabo ya potšišoritorike ye e bego e swanetše go arabja ke mmadi, ka gobane
yona karabo yeo e tliša dipotšišo go mmadi go nyaka go tseba gore ke ka lebaka la eng go
se na seo se ka fetago legae. Ka go realo o tšweletša ditiragalo tše a yago go ngwala ka
tšona. Tšona ditiragalo tšeo o di ngwala ka mokgwa wa go hlohla mmadi ka gore o tliša
thulano. Thulano yeo e lebane le dilo tše botse le tše mpe tše di ka lebatšago motho legae
la gabo. Matlala o rarolla thulano ye ka go hlaloša ka go gatelela gore le ge Mosotho a ka
tšhelete go feta magae a bona. Godimo ga fao Matlala o šomišitše mantšu a go tanya
Mo go taodišosengwalo ya ‘Tato ya monnyana ke lesoxana’, Matlala o thoma ka go re:
Mo Matlala o leka go tšweletša ditiragalo tšeo a yago go bolela ka tšona, tšeo di
gore mekgwa ye mengwe ya tshepedišo e a bapela mola ye mengwe e tla aroga
bala ka ge a nyaka go ba le tsebo yeo ya phapano ya ditšhaba goba merafe ge go sepetšwa
bjo bothata kudu ka gore go na le tše botse le tše mpe ge a re:
sereto. Le ge sereto seo se bonagala o ka re ke se setelele, ke go re o ka re matseno a
taodišo ya gagwe ke a matelele, ga se fokotše maatlakgogedi ka gobane mmadi o
šušumetšwa go rata go tseba tšeo di ya go go direga malebana le ‘Sakeng la bophelo’.
maatla a tšona go fihla mafelelong ge a feleletša ka ya go di feta ka moka ka maatla. Ka
bohlokwa bja bophelo bja setšo sa Mopedi. Taba ye e bolela gore legae le a rerago ka
Go ka thwe, moko wa ditaba wa taodišosengwalo ye o bolela bohlokwa bja lefelo leo
Mopedi a phelago go lona. Ka go realo taodišosengwalo ye ya ‘Lexae’, go ka thwe e
Bjale go yo lebelelwa taodišosengwalo ye e latelago ya go ngwalwa ke Matlala, e lego
Taodišosengwalo ye le yona Matlala o kgonne go tšweletša bokgoni bja gagwe bja go
bophelo bjo bo tswalantšwego ke melao ya mmušo wa kgethollo go hlola dinagamagae.
Dikgomo tša mathomo di a tšwa.
gorošwa ga ngwetši. Ka go realo, go ka thwe Matlala o kgonne go thoma ka taba yeo e
sego ye maatla kudu, e lego go loša kgarebe gomme a e latelanya le ditiragalo tše dingwe
bohlokwa, e lego go aga motse goba lapa.
Go taodišosengwalo ye ya mafelelo ya Matlala ya go bitšwa ‘Sakeng la bophelo’, go tla
tšona. Ditiragalo tša gona di ka akaretšwa ka go re:
O a gola o bile o bapala bjalo ka digotlane tše dingwe; a bina ‘matlampulele ke tla
O tšwela pele o hlwa le diputšane go fihlela a thoma go diša dipudi go ya ka
bophelo bja setšo.
O išwa komeng gomme a thoma tša bophelo bja motho yo a godilego go fihla
bophelo bja motho ka setšo. Ka fao go ka thwe thulaganyo ya taodišosengwalo ya
Morumo le matseno di a nyalelana ka lebaka la gore matseno a bitša mafelelo goba
mafelelo a bitša matseno. Taba ye e gatelela gore go swanetše go ba le kgokagano
Ge go bolelwa ka botelele bja morumo wa taodišosengwalo, go ra gore bo swanetše bo
Ge go bapetšwa ditiragalo tša mafelelo le matseno a taodišosengwalo ye, go tla lemogwa
Matlala o ngwadile ka ‘Lexae” bjalo ka selo le bjalo ka motho.
O, Modimo a badimo, o re llela Fase la xešo, re thuše O re hlakantšhe. Mosotho,
a bone gore ditiragalo tša gona ke tše dintši kudu ka go realo o di akaretša ka sereto gore
‘Tato ya monnyana ke lesoxana’, ke ka moo a bonego go le bohlokwa go di akaretša ka
go wetša ditaba ka go re:
Taodišosengwalo ye Matlala o e thomile ka sereto a ba a e fetša ka sereto. Le ge direto
tše di sa lekane ka botelele go na le tekatekano ka gore o thoma ka sereto ebile o ruma ka
lekanywago ka ona ka ge e le yona e swerego dinyakwa tše bohlokwa tša
Tlhopho ye ya taodišosengwalo e laolwa ke dielemente tša go swana le go anega, go
taodišosengwalo go ya ka kgetho ya mongwadi. Se se ra go re pele ga ge mongwadi a ka
Go tšwela pele go ya go lekolwa ge e ba Matlala o atlegile ge a hlopha ditaodišosengwalo
ditaodišo ka moka tša Matlala go ya ka mohutana wa tšona bjalo ka ge Matlala a
swanetše go hlokomelwa dintlha tše di latelago:
Molaodiši o ikgethela kgopolo e tee ye kgolo gomme a laodiša ka yona.
Taodišo e tšea sebopego sa go ba le matseno, tšwetšopele ya ditaba le thumo.
Bjale go ya go hlokomelwa ka fao Matlala a latetšego bohlokwa bja thulaganyo ya
Taodišosengwalo ye ya ‘Lexae’ e na le matseno a mabotse ao a alago ditaba tša ‘lexae.’
mmoledišwa e lego ‘lexae’. Taodišosengwalo ye ga e na le phego ka ge ditaba di no
dikgopolo tše di latelago:
Molaodiši le mmadi ba swanetše go ba le tsebo ya maleba mabapi le dingwalo tše
E na le dikarolwana tše tharo, e lego babadi, nepo le polelo.
bontšha kamano, phapantšho goba bobedi bja tšona magareng ga dingwalo tše di
Mongwadi o bapetša lefase la dingwalo le bophelo bja nnete.
Polelo ye e amogelegago go babadi ka bophara.
Ka boripana go ya go hlokomelwa bohlokwa bja thulaganyo ya mohuta wo wa
taodišosemolao go ya ka fao Matlala a e beakantšego ka gona ge a ngwala
Mothomoso ke mmušo wa kgatelelo. Babadi ba sengwalo sa mohuta wo le bona ba na le
tsebo ya seo Matlala a ngwalago ka sona ka ge le bona, go ka thwe, ba a tseba goba
tshekatsheko, ye e sego ya mehleng ka gore e na le melao goba tshepedišo ye e rilego.
tša gabobona gomme a ba jabetša ka tšhelete. Lehono bophelo bja nnete ke ge motho a na
gabotse ge a bapetša lefase la dingwalo le bophelo bja nnete.
Go tla latela taodišosengwalo ya mohuta wa taodišokanegelo.
Temana ya mathomo ya taodišo e kgatha tema ye bohlokwa.
Molaodiši o swanetše go tseba le go kwešiša ditiragalo tše a laodišago ka tšona.
ya ka bohlokwa bja tšona.
Go swanetše go ba le baboledišwa bao ba tswalanago le ditiragalo.
Tiragalo ya sehloa e swanetše go bewa mafelelong a taodišo.
ge go latwa goba go nyalwa mosadi, Matlala o kgonne go tšweletša tshepedišo ye botse
ya ditaba tša setšo ge go nyalwa. O di hlaloša ka bokgwari bjo bogolo go bontšha tsebo le
kwešišo ya makgonthe. Taba ye ya go hlaloša tshepedišo ya ditaba ge go nyalwa e
sego sa meetse go fihlela ge mosadi yo a nyetšwego a lokollwa a eya bogadi.
gapeletšago mmadi go fihla go yona, go tseba gore ka morago ga tatelano yeo ya ditaba
Bjale go tla lekolwa taodišomaikutlo, e lego taodišosengwalo ya mafelelo ya Matlala.
lebelelwa le go lekolwa dintlha tše di latelago:
godimo, ga se a lethabo bophelong. Go ka thwe ke dipšhišamare tšeo go kopanwago le
tšona bophelong go tloga letšatšing leo motho a belegwago ka lona go fihlela ge a godile
a tšofetše, mohlomongwe go fihlela ge a tlogela lefase le. Matlala o tšweletša taba ye ya
bophelo bja motho ka thulano: bophelo bo bose ebile bo a baba. Go bontšha kwešišo yeo
o anega ditaba tše ka go di lateleganya go ya ka tatelano ya bophelo: go tswalwa, go gola,
nama o yo hwa bjang, bjalo ka ge batho ba sa hlokofale ka go swana.
monnyana ke lesoxana’, le ‘Sakeng la bophelo’, tšeo di emelago mehutana ye mene ye e
ya Seisimane ke maemo ao taodišosengwalo tše dingwe di ka lekanywago ka ona ka ge e
le yona e swerego di nyakwa tše bohlokwa tša taodišosengwalo.
ditaodišosengwalo tša Matlala ka moka go ya ka mohutana wa tšona bjalo ka ge a
Dintlha tše tša thulaganyo ya taodišosengwalo bjale di yo lebelelwa ka e tee ka e tee
Ditaba tše e lego kgale di le gona di lebanego le bophelo.
Ke tša saense le boitemogelo.
Bjale go ya go hlokomelwa diteng tša ditaodišosengwalo tša Matlala ka moka ga tšona go
hlokometšwe dintlha tšeo tša ka godimo. Go tla thongwa ka ya mathomo, e lego ‘Lexae’.
nnete tše di phethegago dinagamagaeng. Ditaba tše tša ‘Lexae’ ke kgale di le gona ka ge
motho a thoma go ba le legae ge a belegwa gomme sona seo sa gore a be le legae se
Matlala o gatelela gape ditaba tšeo e lego kgale di le gona ebile di lebanego le bophelo, e
le gona tše bohlokwa tša mabapi le tshepedišo ya lenyalo la setšo. Ke histori ya
mokgwa wa histori ya motho ge a belegwa ebile a gola ka go akaretšwa ka go re:
Ngwana o a belegwa bophelong, a lwalalwala bjalo ka bana ka moka, a gola a ithalokela
lego thaetlele, matseno, mmele le morumo. Dikarolwana tše tše nne tša go bopa
‘Lexae’ ka go latela:
Matlala o gatelela gore le ge Mosotho a ka gokwa ke menate ya lefase ka lebaka la go ba
tše botse le tše mpe tše di ka lebatšago batho magae a bona ge ba gokwa ke menate ya
mmadi wa ‘Lexae’ ka ga bohlokwa bja bophelo bja setšo sa Mopedi. Ka go realo go ka
legae bjalo ka motho.
Bathobaso e swanetše go swana le ya Makgowa. Ka go realo o šupa kgethollo go ya ka
thopilego Bathobaso ka gona ge a re:
e lebeletše mekgwa ya go swana le go ahlola, go alafa, go nyala mosadi, bjalobjalo.
Go kgopelwa sego sa meetse.
Go tšwa dikgomo tša mathomo.
Ditaba tše di hlalošwa gabotse go thoma mathomong go fihlela ge di rungwa go
ka setšo, ebile o hlaloša le gore dikgomo tšeo di emetše eng ge a re, go bolelwa ka
le metšo ye mebedi, gomme ge go bolelwa ka go bona kgoro go šupša kgomo ya
Ka thaetlele ya ‘Sakeng la bophelo’, Matlala o tšweletša bophelo bja motho mo lefaseng
bophelo le tša bjona mo lefaseng, go ka thwe e nepiša mathata a bophelo.
kopanago le ona ge a šetše a tsene bophelong go tloga letšatšile a belegwa ka lona.
Matlala o hlaloša gore bophelong go na le dilo tše ntši tšeo di diregago. Motho yo
mongwe le yo mongwe o ya ka mo le ka mo bophelong gomme bophelo ka bobjona ga
tloga bjaneng go fihla botšofading. Ditiragalo tše tša bophelo bja motho ge Matlala a di
dipudi, o išwa komeng, o thoma bophelo, go fihlela a tšofala.
go akaretšwa ditaba ka moka tše bohlokwa.
le ‘lexae la bo motho le thebe- phaswa’ go tšweletša seema se se bolelago gore motho wa
bana ka kamoreng e tee. Se se tšweletša mahlomola ao a hlolwago ke go hloka tšhelete
mašuaneng. O re kgatelelo le kgethello ye ya Makgowa e tlišitše le malwetši a mantši a
ona malebana le malwetši ao a go fetela a go swana le boHIV le AIDS. Ka go realo
Le gona mo taodišongsengwalo ye polelo ya Matlala ga se e hlweke ka gobane e bonala e
na le maadingwa a go tšwa dipolelong tše dingwe le semmotwana. Polelo ye ya Matlala e
lena’ sebakeng sa go re ‘lentšu le’ go ‘ithsasa sebakeng sa go ‘itšhaša’, bjalobjalo.
Matlala o tšwetše pele go šomiša le semmotwana ge a re ‘kxaitšadi’ sebakeng sa gore a
no re ‘kgaetšedi’, ‘mouwe’ sebakeng sa go no re ‘moo’, ‘lothšiša’ sebakeng sa
Le gona mo go ‘Sakeng la bophelo’, Matlala o diriša polelo ya go tshotshoma ka
bjalobjalo. Go lemogwa gore polelo ya Matlala ga e kwešišege gabonolo ka ntle le gore a
bolele ka ditaba tša bogologolo fela ka gobane o hlakanya le ka tša sebjalebjale.
Ge go badišišwa polelo ya Matlala go tla lemogwa gore go bonagala tirišo ya mantšu a
gape gore polelo ya Matlala ga se e hlweke ka lebaka la tšhomišo ya maadingwa go tšwa
mongwalo wa kgale kudu wa 1929 woo le wona a sa o šalego morago ka tshwanelo.
ke Boto ya Sepedi. Fela le ge go le bjalo Matlala o tšweleditše bokgoni bja gagwe bja
ditaodišosengwalo tša gagwe.
Ge go tšwela pele go hlokometšwe maikemišetšomagolo a nyakišišo, ye ka go tsinkela
lego go hlaloša le go hlatholla. Mokgwa wa go hlaloša o lebane le go tšweletša bohlokwa
dikgopolo tše di amanago le bokgoni bja gagwe. Mokgwa wa go hlatholla le wona o
hlatholotšwe ditaodišosengwalo tša Matlala go bona ge eba go ka thwe o na le bokgoni
Ge go hlalošwa taodišo, go gateletšwe gore e na le magoro a mabedi, e lego
ngwadile ka yona mehuta yeo fela.
bongwading bja ditaodišosengwalo ka gobane taodišosengwalo ye nngwe le ye nngwe e
mankge wa ditaodišosengwalo tša Sepedi ka gona.
mohutana wo mongwe le wo mongwe.
tabakgolo (sererwa), ditaba tše e lego kgale di le gona ge di lebane le bophelo, ditaba tša
akareditšwe go tšweletša ka fao e lego karolo ya sebopego sa sengwalo.
dielemente tše di latelago, e lego:
Nyakišišo e lemogile gore Matlala o dirišitše polelo ya go se hlweke ka gobane e tletše ka
go le bjalo se ga se sa šitiša Matlala go tšweletša bokgoni bja gagwe ka ge Matlala a