Vir die ou seevaarders om die Kaap sou die 21ste eeu se posdiensstelsels maklik na toordery geklink het—dat ’n pakkie wat vandag hiervandaan versend word, môre, oormôre in Enge­land oopgemaak kan word. Om nie te praat van e-pos-briewe wat mense op verskillende vastelande feitlik dadelik met me­kaar kan verbind nie. Hoeveel duiselingwekkende veranderings was daar nie in die posstelsel sedert die eerste brief in ons land in ’n skoen gepos is nie...
BO: ’n Replika van ’n ou skip van die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie (VOC), die Nederlandse skeepvaartmaatskappy wat Europa via die Kaap met die Ooste verbind het en wie se Kaapse verversingpos die wesenlike Europese betrokkenheid by Suid-Afrika ingelui het. Voordat die verversingspos egter nog in 1652 gestig is, het die VOC reeds ’n “poskantoor” aan die Kaap georganiseer gehad. Dit is gedoen deur middel van “poskantoorklippe”. Briewe en ander posstukke sou deur een skip onder die een of ander gemerkte klip in Tafelbaai gelaat word, net om opgepik te word deur ’n volgende skip wat in ’n teenoorgestelde rigting vaar.
VOC-skip: Gewysigde weergawe van ’n oorspronklike foto deur “Magalhães”, wat dit by Wikimedia Commons op die wêreldwye web tot openbare besit verklaar het (“released to the public domain”)
IE posman gooi gereeld sy stapeltjies briewe in die posbus by jul voorhek—en jy gaan haal dit gereeld daar uit asof dit die natuurlikste ding ter wêreld is. Maar hierdie gesofistikeerde manier van pos ontvang, is ’n betreklik nuwe ontwikkeling in die wêreldgeskiedenis. Nie verskriklik lank gelede nie was daar nog talle mense wat hul oogtande sou gegee het om op hierdie wyse bederf te word. (Wat nog te sê om briewe blitsig deur middel van die internet te ontvang!)
Of jy skryf self agterop ’n mooi poskaart, plak ’n seël daarop en gooi dit in die rooi openbare posbus by die poskantoor naby jou huis. Môreoggend vroeg kom mense dit met ’n voertuig haal en binne ’n ommesientjie is dit op ’n vliegtuig onderweg na Londen. Binne enkele dae ontvang jou oudste suster, wat in Engeland werk, jou poskaart. Dié soort blitsdiens bestaan nog maar net enkele dekades.
Die stigters van die eerste gereelde posdiens waaroor meer bekend is, was die antieke Perse. In hul groot ryk is geskrewe boodskappe reeds meer as tweeduisend jaar gelede op ’n vaste grondslag deur perderuiters van een stad na ’n ander gebring.
Die ou Grieke en die Romeine se posdienste was soortgelyk aan dié van die Perse. Die Romeinse keiser Augustus (1ste eeu n.C.) het ’n uiters doeltreffende posdiens deur die hele Romeinse Ryk ingestel. Dit was die Cursus publicus.
Nadat die Romeinse ryk tot ’n val gekom het, het dit ruim vierhonderd jaar geduur voordat Karel die Grote, keiser van die Heilige Romeinse Ryk, weer ’n posdiens vir Europa ingestel het. Dit was na die voorbeeld van die ou Romeinse posdiens. Dié posdiens was nodig vir die keiser om sy staatsake te behartig, en die groot opbloei in die handel en die verspreiding van kennis ná die Middeleeue het eweneens ’n groot rol gespeel.
Eers in 1500 het posdienste ontstaan wat, hoewel toe nog op ’n baie beperkte skaal, deur die algemene publiek gebruik kon word. Maar die tariewe was betreklik hoog. Erger nog: die wêreld sou nog sowat drie eeue op ’n ander ontwikkeling moes wag voordat die moderne posstelsel sy beslag kon kry. Dit was die geboorte van die posseël.
Oor die posseël is daar ’n kort artikel in Mieliestronk se Laslappie-afdeling. Maar kom ons kyk ook hoe die geskiedenis van die poswese in ons eie land verloop het...
HOE het Suid-Afrika se eerste posbus gelyk? Nee, dit was nie rooi en rond met ’n gleuf waardeur die briewe na binne gegly het nie. Ons eerste posbus was ’n skoen. En dit is by die huidige Mosselbaai aan ’n boom opgehang deur ’n Portugese skeepskaptein wat saam met ’n vloot na die Ooste onderweg was—in die jaar 1501 en dus ’n eeu en ’n half voordat Jan van Riebeeck hier aangekom het.
Pedro d’Ataide wou die boodskap Portugal toe stuur dat Bartholomeu Dias se skip ter see vergaan het en kom toe op die gedagte om ’n brief in ’n ou skoen te steek en dit aan ’n melkhoutboom naby die see op te hang.
Dias en sy manne was, volgens die heersende beskouing, in 1488 die eerste Westerlinge wat in Suid-Afrika voet aan wal gesit het. Dié ontdekker is egter twaalf jaar later, in 1500, tragies dood tydens ’n ander seereis toe sy karveel in die Atlantiese Oseaan wes van die Kaap gesink het. Die karveel was ’n deel van die vloot van Pedro Alvares Cabral wat na die Ooste onderweg was.
Pedro d’Ataide se brief rakende Dias het die versoek bevat dat iemand wat die brief daar kry, dit tog na Portugal moes saamneem. En werklik—’n paar maande later het ’n ander Portugees, Joao da Nova, die brief daar gevind en saamgeneem huis toe.
Die ou boom staan nog by Mosseblaai en elkeen wat in die geskiedenis belang stel, moet nie nalaat om daarna te gaan kyk wanneer hy of sy daardie deel van die land besoek nie.
Hoe ook al, die eintlike geskiedenis van die poswese in ons land het eers begin toe die Nederlanders en die Engelse gereeld om die Kaap begin vaar het om die ryk handelsware van die Ooste te gaan haal. Nadat die kooplui van Nederland in 1602 die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie gestig het, het hulle ’n “poskantoor” aan die Kaap georganiseer. Dié was natuurlik nie in ’n gebou gesetel soos ons dit vandag ken nie, maar baie jare lank was die hele Tafelbaai self die “poskantoor”.
Die kapteins van die skepe wat na Oos-Indië gevaar het, is beveel om, waar moontlik, dinge só te reël dat uitvarende en terugkerende skepe vir mekaar in Tafelbaai sou wag. Dit was sodat die een groep skepe briewe huis toe kon neem, terwyl die matrose van die ander weer nuus van hul mense tuis kon kry. Tog kon die skepe nie altyd vir mekaar wag nie. ’n Plan moes toe beraam word om die briewe hier agter te laat sodat verbygaande skepe hulle kon kry en saamneem.
Nadat die verversingspos aan die Kaap gevestig was, was posklippe gelukkig nie meer nodig nie. Tog is daar in die eerste dekades ná die stigting van die nedersetting weinig gedoen om werklik die poswese op te knap. Die gewone mense het geen posdiens gehad nie. Amptelike dokumente is deur renbodes—Khoikhoi-boodskappers wat dit soos ’n aflosspan van hardlopers vir mekaar aangegee het—na landdroste geneem.
Die eerste werklike poskantoor aan die Kaap het eers ’n paar jaar voor die einde van die Kompanjie se bewind tot stand gekom. Op 2 Maart 1792 het waarnemende goewerneur Johan Isaac Rhenius ’n proklamasie uitgevaardig dat daar ’n poskantoor aan die Kaap geopen sou word. A.V. Bergh is as posmeester aangestel, en die kamer langs die spens in die Kasteel sou as poskantoor ingerig word. Benewens die posmeester was daar een posbode of briewebesteller.
Teen 1899 was alle dele van Suid-Afrika deur poskoetsroetes verbind. ’n Gereelde posdiens is ingestel en ’n posunie het tot stand gekom tussen wat nou die nege provinsies van Suid-Afrika en Mosambiek is.
En toe kom e-pos ook nog met die wêreldwye verbreiding van die internet teen die einde van die twintigste eeu! Die eeu van elektroniese kommunikasie is deeglik met ons en die wêreld het as ’t ware in ’n “dorpie” verander. Maar dit is weer ’n heeltemal ander storie...