"Melk is goed vir elk!"
DIS 'n toneel van landelike vredigheid. Koeie wat in die loomheid van die laat middag aankom in die laan, met die koeiklokke wat ritmies bengel en die beeswagters wat skril bevele skreeu. Uit 'n ander rigting loop die melkers reeds met klaterende emmers na die stalle...
Foto: ARS / U.S. Departement of Agriculture (USDA) (gewysig)
Idillies—maar om 'n suiwelboer te wees is beslis nie altyd so 'n sorgeloos nie. Dit verg immers harde werk, goeie opleiding en 'n deeglike kennis van beeste. Soos dat 'n koei se melklewering nie net beïnvloed word deur haar kos nie, maar miskien ook deur die klimaat (droogte of reëntye) en stellig deur die siklus van die dier self (minder maar ryker melk aan die einde van die melkverskaffingstyd).
BO: Soogdiere is almal melkdiere—maar die mens is kieskeurig en sal nie sommer enige melk drink wat hy in die hande kry nie. Uitsonderings (volgens die ou Italiaanse legende) was die tweelingbroers Romulus en Remus, wat kleintyd aan 'n wolvin gedrink het en, toe hulle groot was, besluit het om die stad Rome te stig. Romulus sou egter vir Remus doodgemaak en die enigste heerser van die stad geword het.
ONDER en HEEL ONDER: Mense sal natuurlik ook nie hul mond aan vark- of robmelk sit nie, maar vir die kleintjies van hierdie diere verskaf hul mammas die heerlikste drinkgoed onder die son.
• Illustrasie van babas en wolvin: U.S. National Institutes of Health
• Foto van robbe: NOAA
• Foto van varke: Scott Bauer / ARS / U.S. Department of Agriculture
Die melk­verskaf­fings­orgaan, dié sal almal darem weet, is die uier. Maar wie weet melk word geproduseer deur selle wat alveoli genoem word? Elke alveolus is 'n melkfabriekie in die klein en sorg self vir die vervaardiging van vet, proteïen en melksuiker. Die melk gaan deur 'n stelsel van kanaaltjies na die uier.
As 'n mens 'n dwarssnee van 'n koei se uier maak, kan 'n linker- en regterhelfte onderskei word, wat geskei word deur spiere waarmee dit aan die bekken geheg is. Elke helfte word weer in twee gedeel en elke kwart word met 'n speen verbind.
Die melk wat deur selle uitgeskei word, versamel in 'n holte bokant 'n speen. Hier word dit geberg totdat dit met drukking of suiging verwyder word. 'n Sluitspier hou die speen onder toe.
VAN die vroegste tye af verskaf diere reeds melk aan die mens. Maar van al die melkdiere—bokke, jakke, seboes, waterbuffels, kamele, takbokke—kan geeneen die koei met haar voedsame melk klop nie.
Baie min is bekend omtrent die vroegste melkboerderye, hoewel getuienis bestaan dat koeie reeds in Mesopotamiese tye (rondom 3500-2800 vC) gemelk is.
Moderne melkerye met hul kliniese meganiese toerusting is baie gesofistikeerd, maar koeie word vandag op baie plekke steeds met die hand gemelk soos duisende jare gelede. Laboratoriumtoetse en moderne verwerkingsmetodes verseker wel dat die melk in jou glas suiwer is.
REGS: Melk in die kunste... die bekende Melkmeisie van die Nederlandse skilder Jan Vermeer (1632-1675) [Detail].
Melk is goed vir elk, lui 'n ou gesegde. Maar tot die negentiende eeu het mense onbehandelde melk gedrink voordat die proses ontwikkel is om kieme daarin dood te maak. Vandag is daar talle stappe van verwerking en toetsing wat aan plaaslike en selfs internasionale standaarde moet voldoen.
Melk word deur groot vragmotors met geïsoleerde staaltenks van die plase na die melkerye vervoer. Daar word dit in groot koeltenks gehou waar dit tot 4 grade C verkoel word.
Die suiwering van melk is des te belangriker as 'n mens daaraan dink dat dit gevaarlike siektes soos tuberkulose, witseerkeel en ingewandskoors kan oordra. Geen ander voedsel word dan ook soveel getoets nie. Sogenaamde pasteurisasie is ewe belangrik.
Louis Pasteur, 'n negentiende-eeuse Franse skeikundige, het vasgestel dat skadelike kieme in vloeibare voedsel vernietig word as dit tot 70 grade C en meer verhit word. Dié proses word steeds met welslae met melk toegepas.
Met pasteurisasie in 'n moderne melkery word die melk tot 72,5 grade C verhit en vinnig tot 4 grade afgekoel. Dit word ook gehomogeniseer, 'n proses wat die vetdeeltjies opbreek en egaliger versprei.
Nadat die melk deur al die nodige prosesse gegaan het, word dit in tenks gepomp waaruit houers van glas, karton of plastiek gevul word.
Koeimelk se besondere voedsaamheid kan nie betwis word nie, al bevat dit omtrent 87 persent water per volume. Maar dit bevat ook onder meer die vitamiene A en B (vir groei en weerstand teen siektes), asook minerale soos kalsium, yster en fosfor (om beendere, bloed en tande te help bou). Voorts tref 'n mens koolhidrate en vette daarin aan (vir die verskaffing van hitte en energie) en proteïene (vir die bou en herstel van liggaamsweefsels).
Ons gebruik melk in 'n vars, verpoeierde of gekondenseerde vorm. Kaas, room, botter, karringmelk en roomys is net 'n paar van die menigte produkte wat van melk verkry word—maar ook plastiek, gom, verf, medisyne, noem maar op.
Foto van kaas: U.S. Department of Agriculture (USDA)
Melkbottel-komberse "beter as wol"
AS melk gebruik word om plastiek te maak, wat word gemaak met ou plastiek? Dis 'n goeie vraag, want plastiek is uiters skadelik vir die omgewing. Dit breek nie op nie en vergaan nie sommer waar dit neergegooi word nie. Trouens, plastiek kan jare lank in die grond bly waarin dit beland.
Dit geld ook vir melkbottels wat van plastiek vervaardig word.
Daarom is dit so verblydend dat navorsers van die Amerikaanse ruimte-agentskap NASA in hierdie verband met 'n blink plan vorendag gekom het.
Die navorsers wil die heuningkoek-struktuur in die metaal-isolasie van toekomstige ruimtetuie gebruik. Hulle sê hierdie soort struktuur in die isolasie vorm 'n uitmuntende skild om ruimtetuie teen oorverhitting te beskerm.
Maar hulle het ook agtergekom het dat dieselfde heuningkoek-konsep aangewend kan word om 'n ligte isolerende kleedstof van plastiek te maak wat "beter is as wol".
En soos wol hou die nuwe materiaal 'n mens snoesig warm, selfs al is dit nat.
Die mooiste van alles is dus dat die einste plastiek van die weggooi-melkbottels nuttig herwin kan word vir die vervaardiging van besonder dienlike komberse en klere.