Hoe lyk Afrikaans se toekoms-beitel? Oorweging van die 2020 NP van Wyk Louw-gedenklesing. - Diskoers
Op 18 Junie 2020 lewer Jeremy Vearey, skrywer en speurhoof in die Wes-Kaap, die NP van Wyk Louw-gedenklesing. Dié lesing is besonders nie net omdat 2020 die 50ste herdenking van Louw se dood is nie, maar ook omdat dit aanlyn plaasvind te midde van die heersend pandemie en omdat die lesing in Kaaps gelewer word. Kaaps, die "stamtaal" of "taalpa" van Standaardafrikaans, in Vearey se woorde.
Die hele wêreld, ook Suid-Afrika, bespiegel oor die "nuwe normaal" in die vorm van virtuele werkspasies, altyd-aan-gesigmaskers en halfvol filmteaters. Ons kantore en vermaak is egter nie al wat 'n verandering ondergaan nie. Hierdie lesing bied 'n blik of die toekoms van Afrikaans en haar diverse sprekers.
NP van Wyk Louw publiseer in 1954 die gedig 'Die beiteltjie', sy beiteltjie slaat 'n klippie stukkend, 'n rots en skeur die aarde:
en kloof hom wortel toe
– só moet 'n beitel slaan
Rondom die 1900s slyp Afrikaans haar eie beiteltjie en, hier aan die suidpunt van Afrika, slaat die beiteltjie 'n skeur. Die slag van 'n jonge taal verklink deur die wêreld. 'n Taal en volk bloei, 'n Bybel word gepubliseer en letterkunde word gepleeg. Die skeur is ook letterlik, die Afrikaanse woord "apartheid" word verewig in die wêreld se kollektiewe mond. Dié beiteltjie kán klip breek.
En 120 jaar later? Afrikaans beleef groeipyne, om dit sagkens te stel. Elke goeie slag, dink maar aan Loftus Marais se uitstekende 'Jan, Piet, Koos en Jakob' digbundel, gaan gepaard met 'n hou wat die vooruitgaan klaarblyklik ongedaan laat. (Sien hier die kontroversie rondom die Media24 Boek-pryse van vanjaar.)
"Ôs moet oepkop dowwel merrit, en nie vaskyk in ôs bokse nie," sê Vearey oor die idees van die toekoms, "Kô narrie mirrelgrond. Kô pad toe. Wan is dáá waa ôs oepkop met gedagtes moet spit ommie vollene waarheid yt te skoffel."
Kom pad toe. As jy terug kyk sal jy verbaas wees. Groot was mý verbasing (lees: naïwiteit) toe ek verlede jaar ontdek dat Afrikaans se "taalpa" inderdaad Kaaps is. (Taalpa wat dui, soos ek dit verstaan, op die baie los beskouing van begin of oorsprong.) Op 24 Februarie 1856 verskyn 'n aankondiging in Het Volksblad dat die Islamitiese skrif Gablomatiem of Al quwl al matim ("Die Betroubare Woord") in Afrikaans getranskribeer is uit Arabies, deur die Arabiese alfabet en skryftekens te gebruik, deur die Moslembevolking in die Bo-Kaap. Lank voor Pannevis se 1872 pleit vir 'n Afrikaanse Bybelvertaling of die Genootskap van Regte Afrikaners se Paarl berg-bestyging in 1875.
Kom pad toe. Die begin bied insig tot die einde en 'n nuwe begin. "'n Goeie einde is die vastrapplek vir 'n beter begin," skryf Dot Serfontein. In 2019 berig StatsSA dat Afrikaans die derde meeste moedertaalsprekers in Suid-Afrika het, met 12,2% van die bevolking wat Afrikaans tuis praat. In totaal praat 2,7 miljoen wit persone Afrikaans en 3,8 miljoen bruin persone Afrikaans tuis.
Op universiteite kwyn Afrikaans al lank. 'n Gepleit dat hoёordefunksies die taal se behoud is val op dowe orde. Vearey meen dit is juis dié "vihemel" van Standaardafrikaans wat veroorsaak dat die taal "wegvrek van hoogtesiekte". Hiermee is ek nie 100% eens nie, 'n standaard, 'n maatstaf ís nodig. Sonder 'n 'standaard' van 'n taal is beskerming en befondsing daarvan moeilik. Ek glo dat die behoud van Afrikaans juis vanweë standaardisering moontlik is. Tog, stem ek saam dat Standaardafrikaans nie álles is nie. Standaardafrikaans het mense nodig wat haar sal "afhelp as [s]y op [haar] perdjie spring en [haar] sal ophelp as [s]y aanjaag en uitlaat as [s]y wil verken," in Hunter Kennedy se woorde.
Die literatuur is 'n plek om die groei en bloei van die taal waar te neem en aan te moedig. So meen NP van Wyk Louw, "Die literatuur is in 'n sekere sin tog iets van ons almal. Hy gebruik ons almal se taal," (Oud en nuut in die literatuur, 1956). Antjie Krog en Alfred Schaffer, in die 'Verantwoording' van 'Nuwe stemme 3' (2005) skryf dat hulle "bruin Afrikaanse digters [beny] wat op 'n goudmyn van 'n nuwe woordeskat, nuwe agtergronde en nuwe temas sit wat nog nooit tevore in Afrikaans gehoor is nie." Met twintig-twintig visie weet ons dat dié woordeskat, agtergronde en temas nie so nuut is (of was) nie. Veavey meen dat letterkunde die geleentheid bied om "oepskryf van nie net wat is nie, maa oek die 'volle werklikheid' van wat was".
Die pad vorentoe sal oopgeskryf word. Dáárom moet ons kennis neem van jong digters, LitNet se Bybel in Kaaps-projek, klyntji.com, Diskoers skrywers en van Jeremy Vearey se NP van Wyk Louw lesing.
Die beiteltjie moet in 2020 getik en geslyp word, bedink en herskryf word. Maar die beitel is steeds híér, in óns hande om die taal te vorm. 'n Taal met die potensiaal om "dwarsdeur die sterre [te] loop".
Michelle Oelofse is 'n LLM student aan die Universiteit van Pretoria. Michelle is mede-aanbieder van die Afrikaanse poёsie podsending, HUI-DIG en deel van die Diskoers redaksie.
2 thoughts on "Hoe lyk Afrikaans se toekoms-beitel? Oorweging van die 2020 NP van Wyk Louw-gedenklesing."
Frederik vD sê:
Junie 25, 2020 om 6:38 nm
Ek sal eerlik wees, ek het onlangs eers regtig in diepte met hierdie blog omgegaan, en jou analises is van 'n enorme goeie gehalte. xx