By ou gewere is die kruit ontsteek met ’n koperdoppie. As jou doppie dus geklap het, het dit beteken dat die koeël afgevuur is en die geweer verder nutteloos was.
Die duie is die segmente van ’n houtvat wat deur die hoepels in posisie gehou word. As die hoepels losraak, stort die vat in duie uitmekaar.
Volgens oorlewering stam dit uit die tyd van die gladiatore in die Romeinse arena: as die verloorder se lewe gespaar moes word, het die keiser sy duim in sy vuis toegevou – andersins het hy die duim uitgesteek, met noodlottige gevolge.
Duiwel: So bang vir iets soos die duiwel vir die slypsteen/draaisteen/knapsak (baie bang vir iets wees)
Die slypsteenvrees berus op ’n oorlewering dat die duiwel as straf die slypsteen moet draai as hy ’n dronk man laat verongeluk. Die knapsakvrees het ’n ander oorlewering as oorsprong: Dit is gegrond op ’n ou Vlaamse verhaal oor die smid wat sy siel aan die duiwel verkoop het. Hierdie soort verhaal het reeds in 1587 in Frankfurt verskyn in Johann Spiess se Historia von D. Johann Fausten, waarin Faust (’n historiese figuur wat deur sy handelinge ook Martin Luther oortuig het dat hy oor demoniese magte beskik) 24 jaar se jeug, kennis en towerkrag van die duiwel ontvang in ruil vir sy onsterflike siel. Ons Vlaamse smid kon ongelukkig nie dieselfde kontrak beding nie en moes met sewe jaar tevrede wees. Tydens die sewe jaar kom Sint Petrus daar aan om sy donkies te laat beslaan. Die smid, waarskynlik onder die indruk van die vernaamheid van die besoeker, doen die nodige gratis. Sint Petrus skenk hom toe drie wense. Die smid vra gewoon dat iemand wat op sy stoel gaan sit, nie sonder sy verlof sal kan opstaan nie. Dieselfde wens geld ook vir iemand wat in sy geldsak kruip of in sy peerboom klim. Volgens die kontrak kom die duiwel ná sewe jaar terug om sy smid te eis. Die smid nooi hom om te gaan sit solank as wat hy hom vir die reis gaan klaarmaak. Toe die smid terugkom, kan die duiwel nie opstaan nie en die smid laat hom eers belowe dat hy nog sewe jaar sal wag voordat hy weer terugkom. Die volgende keer haal die smid die duiwel oor om pere te gaan pluk as padkos vir die reis, met dieselfde resultaat van nog sewe jaar se uitstel. Die derde keer groet die smid hom vriendelik en knoop ’n praatjie aan. Is dit waar dat jy jou baie groot kan maak? vra hy. Die duiwel knik en skielik is hy so groot soos ’n toring (so lui die Vlaamse verhaal, nie soos ’n reus of berg nie). Kan jy jou ook so klein maak dat jy in hierdie sakkie kan kruip? vra die smid. Natuurlik kan die duiwel dit doen. Die smid knoop skielik die sak toe en sit dit op die aambeeld. Hy roep al die manne met hulle hamers en beveel hulle om op die sak te slaan. Hulle het die duiwel behoorlik plat geslaan, en voordat hulle hom laat loop het, moes hy belowe dat hy die smid nie weer sou lastig val nie. Maar van daardie tyd af is hy bang vir ’n sak.
Uit Die Boervrou van Oktober 1926 die volgende (opsommende) verduideliking van die herkoms: Mev. Annie Malony was die komponis van die wysie van Vat jou goed en trek, Ferreira. Sy was die moeder van 20 kinders en was die eerste vrou wat saans by feestelikhede in Johannesburg klavier gespeel het. Toe sy in Suid-Afrika aangekom het, was sy tuis by ’n ryk boer in die distrik Somerset-Oos, ’n mnr. Van Aardt. Langsaan Van Aardt het ’n Ferreira gewoon met die bynaam Hoepelbeen (omdat sy een been korter as die ander was). Van Aardt het Ferreira se plaas vir kontant gekoop, maar kon hom nie beweeg om die plaas te verlaat nie. Dit was later die grap van die buurt en ’n verleentheid vir die nuwe eienaar. Toe het Annie Molony en Ada van Aardt (dogter van die ryk boer) ’n plan gemaak. Ada het die woorde van Vat jou goed en trek, Ferreira geskryf, en mev. Malony het dit getoonset. Toe nooi hulle die hele buurt na ’n dans toe – en Ferreira was ook daar. Mev. Malony het die liedjie gesing, en naderhand het almal saamgesing, wel wetende waarop dit sinspeel. Hoepelbeen Ferreira was woedend en het die dans verlaat. Die volgende dag was daar net stofwolke soos Ferreira besig was om op te pak – gedwing deur die liedjie waarin sy naam verewig is.
Die stokkie waarna verwys word, is die sotskolf wat die nar aan die hof van die koning gedra het (dikwels in die vorm van ’n stok met eselsore). Die spreekwoord was eintlik ’n vermaning aan die nar om sy grappies nou te staak en vir homself te hou (letterlik op sy stok). Daar is ’n Groningse toevoegsel en 't stokje in 't vuur wat daarop dui dat die situasie so ernstig is dat die nar sommer die stok (met grappies en al) moet verbrand.
Die uitdrukking het oorspronklik verwys na ’n ongetroude vrou wat meer as een man intiem onthaal het. Die vermoede is dat dit buite in die gras was, eerder as in die wettige huweliksbed. Maar die eintlike bedoeling was dat sy ’n kind buite die huwelik gehad het. ’n Ander bron verklaar met groot oortuiging dat die uitdrukking oorspronklik uit Brits-Indië gekom het waar die vrouens en kinders gedurende die versengende dae van die somer na die bergstreke toe gestuur is. Daar was dit nie net koeler nie, maar daar was ook gras - en geskei van hulle mans was hulle dus grasweduwees. Na hierdie voorbeeld het daar later natuurlik toe ook graswewenaars ontstaan. Uit die VSA is daar ook ’n ander verklaring: Tydens die goudstormloop in Kalifornië het die man dikwels vrou en kinders by familie laat loseer terwyl hy gaan goud grawe het. In Amerikaans het dit bekend gestaan as "putting a wife to grass" – ’n uitdrukking wat eintlik gebruik is vir ’n perd wat te oud was om te werk. Hierdie tydelike skeiding het van die vrou ’n grasweduwee gemaak. Maar dit is alles raaiskote. Die oorspronklike woord wat later grass in Engels geword het, was "grace". Die vrou was ’n grace widow. Dit het verwys na die grace, die grasie of genade wat die vrou van die pous ontvang het om van haar man te skei – ’n toegewing wat in die vroeë dae slegs deur die Katolieke Kerk toegestaan kon word. Dié verklaring word ook gestaaf deur die Franse benaming veuve de grâce (genadeweduwee), en die Latynse viduca de gratia. [Vandag noem die Franse dié soort dame ’n halfweduwee]. Omdat die Franse woord grâce amper soos die Engelse grass klink, was dit voorspelbaar dat die oorspronklike betekenis verlore sou raak.
Die hef aan verwys na die aanhef van byvoorbeeld ’n lied – en spesifiek na die moeilike hoë note in die middel van die ou Gesang 2:1 wat voorsingers laat vasbrand het by die woorde: Hef aan, hef aan, roem sy gena...
Die skenkel was oorspronklik die onderbeen van die mens – om dus iemand se heup en been buite aksie te stel, was om so ’n persoon onskadelik te maak.
’n Merk wat naastenby soos ’n hoender se spoor lyk, is vroeër op staatseiendom aangebring, onder andere op die klere van gevangenes.
Oorspronklik ’n verwysing na ’n posisie op ’n hoë plek waar vloedwater of die see nie kan kom nie, dus buite bereik van gevaar.
’n Uitdrukking wat in die Paarl ontstaan het. ’n Sekere Horak het agtergekom dat die predikant Sondae sy preek so maak dat die hele gemeente besef dat dit op Horak en sy doen en late gemik is (waarskynlik meer op sy doen as op sy late). Natuurlik het mnr. Horak dit nie gelate aanvaar nie. Hy het dus Sondae by die kerkdeur gestaan en as die dominee iets beskuldigends sê, het hy gesê: As dit maar waar is! Naderhand het die mense as hulle iets betwyfel, eers gevra: Wat sê Horak?. Dié gesegde het nou bykans uitgesterf omdat niemand meer die verband met mnr. Horak van die Paarl kan lê nie.
Mense het somtyds twee kerfhoute (kerfstokke) gehad wat netjies in die lengte in mekaar voeg. Een is deur die koper en een deur die verkoper gehou. Op die houte is die transaksies tussen die twee aangeteken. As ’n nuwe transaksie op die stok aangebring moes word, is ’n keep oor albei dele van die saamgevoegde hout gekerf. Op hierdie manier het die twee partye te alle tye die stand van hulle rekening in die hand gehad en kon geen bedrog plaasvind nie. As een dus op sy eie houtjie ’n kerf gemaak het, was dit gou duidelik dat dit nie kon geld nie.
Slim in Middelnederlands het "skeef, skeel, skuins" beteken. Iemand was dus so skeef soos die houtjie van die galg. Dit was ’n figuurlike betekenis wat aangedui het dat daar ’n sekere slinksheid, selfs misdadigheid in die man steek. (In Latyn het scelus "misdaad" beteken.) Die houtjie van die galg is in die praktyk glad "geslyp" deur die tou wat gereeld daaroor gegly het ("slijpen" se vroeëre betekenis het juis met die handeling gly te make gehad). Dit was dus naderhand letterlik ’n geslepe houtjie, wat later ’n figuurlike betekenis verkry het. Een van die vroeëre betekenisse van geslyp was juis ook "glibberig" – en dit beskryf nog een van die kenmerke van ’n geslepe persoon.
In Grieks was die borskraakbeen die "xondros". Dit is die plek voor waar die ribbes se kraakbeen bymekaar kom. Soms het ’n mens so ’n vae ongemak hier by die borsbeen rond wat afgemaak word as so ’n hol kol op die maag. Vroeër eeue is daar gedink dat daardie kol die setel van talle siektes was. As iemand dus so ’n vae hol kol het wat nie medies diagnoseerbaar is nie, word dit as hypochondria beskryf, met die hypo-deel wat "onder" beteken. Die "siektegevoel" is dus onder die borsbeen. Dit is later in Afrikaans vervorm tot iepekonders.
Die naam is ontleen aan die flou, effens soet smaak van melk waarin salie gekook is. Reeds in die 17de eeu was die naam vir ’n sukkelaar bekend.
Die Wandelende Jood is die sentrale figuur in die laat-Middeleeuse legende wat vertel hoe Christus deur ’n Jood weggewys is toe Hy die kruis na Golgota gedra het. Die Jood is as gevolg daarvan veroordeel om oor die wêreld te swerf totdat Christus weer sou kom. Een weergawe is dat die Jood ’n skoenmaker met die naam Ahasveros was. Hy het geweier dat Jesus voor sy deur rus. Volgens die oorlewering sou Christus gesê het: Dis goed so – Ek gaan gou hier weg, maar jy sal hier bly totdat Ek weer kom.
Dit verwys na die oorhandiging van die Kaap aan die Bataafse regering ná die Britse besetting van 1795-1802. Die Engelse besetting was nie baie gewild onder die inwoners nie.
’n Mannetjie van karton of hout waarvan die ledemate met toutjies verbind is wat dan beweeg as daaraan getrek word.
’n Verwysing na die ou manier van graan dors deur byvoorbeeld perde op die dorsvloer te laat draf of loop totdat die korrels uit is en net die kaf oorbly.
Uit die skeepvaart: Dié beraadslaging het vroeër gewoonlik in die kajuit van ’n gesagvoerder soos die admiraal ter see plaasgevind.
’n Lekker stukkie vleis, oorspronklik uit Frans carbonnade "vleis wat oor die kole gebraai is". Die karmenaadjie in die uitdrukking is versagtend vir sitvlak wat vroeër jare as onfatsoenlik beskou is.
Kaskenade is ’n vervorming van die naam van die inwoner van die Franse streek Gascogne, ’n gasconnade. Soos elke volk sy spotfiguur het, word die gasconnade van grootpratery en oordrywing beskuldig. Hy is vol streke en vertel van sy goeie eienskappe wat hy nie het nie.
In die Noorse kultuur het mense vroeër geglo dat die gedrag van katte en honde die weer voorspel het, en simbole van wind en reën was. As ’n kat met sy rug na die vuur toe sit, kom ’n storm aan. As hy sy gesig was, kom dit reën. As die kat ook met ’n krulstert spring, kon ’n mens maar jou reënmeter uithang. Dieselfde psigiese talente is ook aan honde toegeskryf, en as dit dus katte en honde reën, was dit die ergste wat die diere kon voorspel. Die stormagtige noordwestewind in die Harzberge het lank die bynaam van die kat se neus gehad. In ander weergawes is die hond, net soos die wolf, die simbool van die wind.
Solank as wat die mens mens was, was dit in sy aard om ander te verkul, veral niksvermoedende klante. Die uitdrukking ’n kat in die sak koop is die gevolg van hierdie menslike eienskap. ’n Jong varkie is voor in die verkoper se kraampie of stalletjie aan die voornemende kopers vertoon – veral in die ou tyd op markdae waar die kopers vir die dag van heinde en ver gekom het. Daar was ’n hele paar sakkies wat klaar toegeknoop was en waarin dan vermoedelik dieselfde model as die lekker sappige, vet jong prototipe was. As jou geld reg was, kon jy net die sak vat en wegdra. Die goedgelowige koper het betaal, sy sak gevat en huis toe gegaan. Daar aangekom het hy gevind dat hy hom ’n kat in die sak gekoop het.
Vir die wewer is die keper die kettingskering met die inslag. As ’n mens die grofheid of fynheid van die weefsel, byvoorbeeld ’n laken, wil bepaal, druk ’n mens die wollige deel waarmee die basis van die weefsel bedek is teen die draad in en terug en dit wys hoe fyn of grof die keper is.
Voordat elektrisiteit in die wêreld gekom het, het die vakleerlinge van die ambagsman vir die meester ’n kers vasgehou as hy in donker plekke gaan werk het. Party leerlinge sou nooit die paal haal om self ’n meester te word nie, en dan is gesê dat hy nie by die meester kon kers vashou nie (so onbekwaam is hy).
Die uitdrukking het ’n baie interessante maar wrede herkoms. In Middelnederlands was die uitdrukking kind no craet, en die craet was die gekraai van die haan. Die kraai in die Afrikaanse idioom het dus niks te make met die voël wat so kan kras nie. Vroeër eeue is mense voor die hof gesleep as hulle nie hulle skuld kon betaal nie, en dan in die tronk gestop totdat hulle dit kon doen. Dit was natuurlik ’n wrede kringloop, want in die tronk kon jy geen geld verdien om jou krediteure te betaal nie. In die hof sou die aangeklaagde dus vurig smeek om nie gekerker te word nie. As hy nie kind gehad het nie, het dit beteken dat daar niemand was, nie eers ’n familielid, om namens hom te praat en hom sodoende van sy lot te red nie. As jy nie hanekraai het nie, beteken dit logieserwys dat jy nie eers ’n haan het nie, en die haan was ’n simbool van besittings: selfs die armste mens het darem altyd ’n haan gehad. As jy dus no craet gehad het, het die hof geweet dat jy nie ’n duit of dubbeltjie het om te betaal nie.
Met verwysing na ’n kaartspel soos brug waar iemand verplig kan word om die kleur van sy kaarte te wys omdat hy ’n besondere kleur moet navolg.
Na aanleiding van ’n gedig van omstreeks 1854 deur ’n Duitse digter, Fritz Reuter, waarin vertel word hoe ’n jagter ’n bok met een skoot deur die klou en deur die oor geskiet het. Die bok sou dan op daardie oomblik besig gewees het om met die klou agter die oor te krap.
Kluitjie: Iemand met ’n kluitjie in die riet stuur (iemand met mooi praatjies van die spoor af bring)
Die Nederlandse werkwoord klutsen beteken om dinge saam te klop, byvoorbeeld in ’n mengsel. Die uitdrukking kom moontlik uit die handpapiermakery wanneer die werkers die slag kwyt raak om die papiervloeistof egalig oor die vorm uit te sprei.