Die aarde se oseane (1)
Reis na die kelders van die see
Foto: NOAA (gewysig)
· 'n Magdom geheime steek hy steeds jaloers vir ons weg—die groot en magtige see wat meer as 71 persent van die aarde se oppervlak bedek. Want dele daarvan bly selfs in ons tegno­logiese eeu nog ontoeganklik vir die mens. Tog is ons, danksy die ontwikkeling van die wetenskap en verbeterde duik­toerusting, geleidelik besig om die duister kelders van die oseane te ontsluit.
· In hierdie aflewering—die eerste—van ons reeks oor die see kyk ons na die verskillende gebiede van die see en hoekom hierdie onderskeie streke so geweldig van mekaar verskil.
· In ander aflewerings van hierdie reeks word van hierdie gebiede afsonderlik verken... van die kusstreek met sy bekende rotse en sand, af met die seevloer langs, deur die oop see en tot in die donkerste, koudste uitgestrektheid van die abissale diep­tes. Dis 'n reis na die ongelooflike, na plekke waarin sprokies waar word...
IE storm was so ontsaglik dat dit 'n reuse-sandduin middeldeur gekerf het. En, glo dit, die wetenskaplikes wat na die verwoesting kom kyk het, was verheug!
Daar, op een van die Orkney-eilande noord van Skotland, het argeoloë in die jaar 1850 'n ontdekking gedoen waaroor vandag nog gepraat word: die oorblyfsels van 'n nedersetting uit die Steentydperk.
Een van die merkwaardigste vondste was 'n antieke ashoop met die reste van kos wat duisende jare gelede geëet is. Benewens die bene van beeste en skape, was daar ook nog 'n menigte mossels en ander skulpe.
In latere argeologiese opgrawings oor die wêreld heen is nog afvalhope met oorvloedige oorblyfsels van skulpkos gevind. Die strand was ongetwyfeld 'n noodsaaklike voedingsbron vir die prehistoriese mens.
Vandag is dit nog so, tot 'n groot hoogte. Trouens, deur alle eeue het mense op die see bly teer. Die oseane is nie net snelweë vir skepe om mense en goedere oor die wêreld heen te vervoer nie—dit dien ook steeds as jagveld vir vissers en vir walvisjagters. Boonop is die see 'n potensiële bron van waardevolle minerale.
Dit is maar betreklik onlangs dat die mens die enorme dieptes van die oseane begin verken het. Op plekke strek bergreekse, met spitse hoër as Everest en klowe dieper as die Grand Canyon, honderde kilometers ver onder die water.
En in elke deel van die see is daar 'n verbasende verskeidenheid van lewensvorms. Variasies in lig, waterdruk, temperatuur, die getye, strome, golwe en soutgehalte vorm saam unieke omgewings, elk met eiesoortige seeplante en -diere.
BO: Verskillende sones in die see. In die boonste laag (die epipelagiese sone) word die meeste lewensvorms aangetref en gaan dit dan dit ook die bedrywigste daaraan toe. Dit is die laag waar fotosintese plaasvind as gevolg van die baie sonlig wat dit ontvang, en gevolglik kan die plantelewe floreer, wat op sy beurt die dierelewe voed. Die mesopelagiese sone daar onder is bedags in skemerte gehul, en baie seediere kruip dan ook in dié tyd daar weg. Die "ewige nag" breek aan in die batipelagiese sone, waar die waterdruk reeds so geweldig is—byna honderd keer meer as by die oppervlak—dat die wesens daar spesiaal toegerus is om dit te kan verduur. In die abissopelagiese sone, en plek-plek die trôe in die seebodem, is die druk des te groter. Trouens, in die hadalpelagiese sone kan dit tot 'n verbysterende 1100 standaard-atmosfere styg. 'n Mens wil nie eens dink wat met die liggaam sal gebeur van enige lewende wese van die land wat op die bodem van die diepste kelder van die see beland nie.
DIE see word in verskillende sones ingedeel, maar verskillende navorsers doen dit ietwat verskillend. Breedweg word nietemin onderskei tussen die bentoniese gedeelte (seebodem) en die pelagiese gedeelte (al die water bokant die seebodem).
Die bentoniese gedeelte word weer onderverdeel in die litorale sone (tussen die twee getye) en die seebodem heel pad ondertoe teen die vastelandsplat en vastelandshelling af tot op die diepseebodem of abissale vlakte.
Die pelagiese gedeelte bestaan uit verskillende diepte-lae, te wete die epipelagiese sone, mesopelagiese sone, batipelagiese sone en abissopelagiese sone. Waar daar diep trôe in die seebodem voorkom, is die heel diepste streek, die hadalpelagiese sone. Dit is die ware "onderwêreld" van die see.
Die hoeveelheid lig wat deur die seewater dring, is deurslaggewend in soverre dit die soorte, verskeidenheid en veelheid van lewensvorms in 'n bepaalde sone aangaan.
Waar daar sonlig is, kan fotosintese plaasvind—die proses waardeur plante sonlig gebruik om kos uit koolstofdioksied en water te vervaardig. Alle dierelewe is uiteindelik afhanklik van plante, en hoe dieper 'n mens in die see afdaal, hoe minder raak die plante en hoe skaarser word die diere.
Daar is egter sekere uitsonderings op die reël dat voedselkettings op fotosintese gegrond moet wees. Wetenskaplikes het reeds verskillende organismes ontdek wat om kraterpype baie diep onder in die see woon. Pleks van die energie van die son te benut, floreer hulle in die verskriklike hitte en swawelagtige chemikalieë van die vulkane en is hulle van die vulkaniese energie en chemikalieë afhanklik om te oorlewe.
BO: Buiswurms by 'n hidrotermiese uitlaat op die seebodem kilometers onder die seeoppervlak, in die Galapagos-skeur in die see by Ecuador. Hierdie kreature het blykbaar nie sonlig nodig om te oorlewe nie. Pleks daarvan floreer hulle in 'n diep en stikdonker wêreld onder die geweldige waterdruk, in die nabyheid van superverhitte water van 'n ongehoorde 350 grade C.
Foto': NASA / JPL / PLANET QUEST, the search for another Earth
Die beskik­baar­heid van mi­ne­raal­sou­te, veral ni­trate en fos­fate, speel ook 'n be­lang­rike rol in die groei van see­plan­te. Op­wel­len­de stro­me dra minerale van die seebedding na die oppervlak. Daar is byvoorbeeld 'n groot verskeidenheid plante en diere in die koue Benguela-stroom.
Namate die see dieper word, styg die waterdruk. Verskeie seediere lewe streng in hul onderskeie dieptes en kan nie baie ver daaruit beweeg nie. Die hadalpelagiese sone—diep, diep onder—is byvoorbeeld 'n vreeslike wêreld waar die druk tot meer as 1100 standaard-atmosfere kan styg.
As 'n vis uit die vlak water na die donker dieptes geneem sou word, sou sy liggaam weens die geweldige drukking inmekaargepers word. Diere van die abissale sone en hadalpelagiese sone sal weer nie naby die oppervlak kan oorleef nie. Visse wat skielik deur vissers uit die water gepluk word, vrek dikwels weens die uitsetting van die gas in hul swemblase.
DIE soorte lewensvorms wat in bepaalde gebiede voorkom, hang ook grootliks van die heersende temperatuur af. In die Suidelike Yssee is daar byvoorbeeld uiterste temperatuurverskille, wat grense vorm met uiteenlopende plant- en diersoorte aan weerskante daarvan.
Die beweging van die water speel 'n baie belangrike rol in die verspreiding van die seelewe. Verskeie faktore laat die water beweeg: seestrome, getye, winde op die oppervlak van die see, die draaiing van die aarde om sy as en die vorm van die landmassas en die seebodem. Maar dan het die mens ook nog baie om te leer van die groot ekologiese sisteme van die breë waters.
Só is die hele fantastiese see ons buurwêreld waarvan ons eintlik glad nie soveel weet as wat ons moet nie. Die mens is van die see afhanklik, maar hy is ook besig om dit stelselmatig met sy besoedeling te versmoor.
Deesdae word fabrieksafval wat te gevaarlik is om in riviere of vlak water af te laai in die oseane gestort. Dit kan selfs dodelike chemikalieë insluit. 'n Groter bewustheid van die oseane is nodig as ons hierdie planeet met minder letsels vir die nageslag wil bewaar.