Xikombiso xo Voyamela tlhelo rin?
Dyondzo ya Xiyimo xa Mahanyelo yi na xikongomelo xo nyika vatirhi va khoto hinkwavo vutivi lebyi lavekaka na vutwisisi ku amukela mavonele ya vanwana na swiyimo swa vona swo hambana leswaku swiboho swa vona swi va kahle no fanela eka vaaki lava va hanyaka na vona.?
Xikombiso xo Voyamelaka tlhelo rin?
Ku voyamela tlhelo rinwe ekhoto swi tikombisa hikwalaho ka?
Ku languta tlhelo rin?
Ku voyamela tlhelo rin?
Hinkwerhu ka hina hi na ku voymela tlhelo rin?
Ku voyamela tlhelo rinwe swi khumba ku yelanisa xivumbeko xokarhi lexi munhu a nga na xona na swin?
Ku voyamela tlhelo rinwe i xivumbeko xa ku avanyisiwa ka vanhu hi mintlawa?
A ndzi ringanyeti leswaku vanhu va hlawula ku tirhisa ku voyamela tlhelo rinwe loku nga riki kahleKahle-kahle, ku voyamela tlhelo rinwe ka rixaka na rimbewu swi kona emiehleketweni ya hina leswi endliwaka hi swiyimo swa mahanyelo no khutaziwa hi mfuwo wa ndhuma na swihangalasa-mahungu. Minkarhi yinwana swi kumeka ni le ndzeni ka minhlangano ya hina. Hi tala ku ku amukela tanihi hi mintiyiso. Loko hi ri na swirhalanganyi , hi ku tirhisa xikanwe-kanwe hikuva i ka ntumbuluko no olova ku olova ngopfu ku tlula ku kambela xiphiqo no fikelela mahetelelo ya kahle hi ku tirhisa endlelo ra miehleketo, ku yingisela no kambela.?
Ku yelana eka ntlawa na ku hambana exikarhi ka mintlawa swi tala ku thatheriwa kumbe ku tikisiwa.
Ntolovelo wo vona swirho swa le handle ka ntlawa tanihi loko swi fana kumbe swi fana ku tlula swirho loko swi ri eka ntlawa.
Ku voyamela tlhelo rin?
Ntolovelo wa vanhu ku endla mavonele yo hambana ngopfu ya swirho leswi nga riki swa ntlawa ku tlula swirho leswi nga swa ntlawa.
Tidyondzo ta sayense ti kombisile leswaku ku na ntolovelo lowu ya ka emahlweni wo vona vaxinuna va ri na nkoka ku tlula vaxisati.?
Ekhoto, nkoka wu nga va xipfuno xa nkoka lexi munhu a nga na xona, swi nga ri na mhaka leswaku munhu i muyimeri wa nawu, mbhoni, mulumbeti, muvileri kumbe mulumbetiwa, hikwalaho xiyimo lexi xo voyamela tlhelo rinwe xi nga va ni nkhumbo wo biha?
Hi ndlela yo fana vaavanyisi swi nga endleka va nga swi tivi leswaku nkoka wu nga languteriwa ehansi hikwalaho ka ntolovelo lowu voniwaka wu nga ri na nkoka wo vitana (vanhu vanwana) hi mavito ya vona, kumbe ku tirhisa matheme yo dzunisa?
Matikhomelo ya mahanyelo ya miehleketo ya vanhu eka swiyimo swin?
Mpakaniso wo Voyamela tlhelo rin?
Ku voyamela tlhelo rinwe swi nga tirha eka ntlawa wunwana na wunwana, kambe ku ya hi matwisiselo ya xikombiso ku hambana ka mhaka kumbe munhu loyi swi le eka mintokoto ya vutomi swa muendli wa swiboho, laha minkarhi yotala swiyimo leswi swi nga taleki ku tirhisiwa?
Ku chava ka Mintlawa ya mintsakelo yo Hlawuleka?
Ku hundzula Tikhoto ti va ta Tipolitiki?
Hi lowu nongonoko wa mintolovelo yo tsandzeka ku yingisela kahle ni swibumabumelo swa hilaha leswi swi nga lulamisiwaka hi kona.
Ku yingisela loku kavanyetiwaka: Ntolovelo lowu wu vangiwa hi mhaka yo va vanhu votala va ehleketaka hi ku hatlisa ku tlula ndlela leyi munhu a vulavulaka hi yona. Hikwalaho muyingiseri u na ku ringana tikotara tinharhu ta minete leswi a nga swi tirhisaka ku ehleketa eka minete yinwana na yinwana leyi a yingiselaka. Nkarhi wunwana muyingiseri u tirhisa nkarhi lowu wo engetela ku ehleketa hi timhaka ta yena, swivilelo na swirhalanganyi /makhombo ematshanweni yo yingisela, ku hlanganisa no komisa leswi vuriwaka hi xivulavuri?
Ku yingisela ka mujeko wo tshuka: Vanhu vanwana va ni marito yo fana na xivuriso xa mujeko wo tshuka eka nkuzi. Loko hi ya twa ha hlundzuka kutani hi nga ha yingiseli. Matheme lama ya hambana eka nhlangano wunwana na wunwana. Eka vanhu vanwana marito yo fana na mukhomonisi, munhu wo hlantsweka miehleketo, muntshwa wa manguva-lawa sw. n. sw. i swikombiso leswi hi endlaka hi hlamula hi ku hatlisa?
Loko xikombiso lexi xi twala, hi tima xipikara. A hi lavi ku tihlanganisa na yena no tsandzeka ku hluvukisa no nwi twisisa?
Ku yingisela ko pfula tindleve no pfala miehleketo: Nkarhi wunwana hi boha hi ku hatlisa leswaku nhlokomhaka kumbe xipikara xi nyanyuli, kutani leswi vuriwaka swi nga twali. Minkarhi yotala hi hatlisa ku fika emakumu leswaku hi nga kumbetela leswi hi swi tivaka kumbe leswi a nga ta swi vula kutani hi boha leswaku a ku na xivangelo xo yingisela hikuva a ku na swilo swintshwa leswi nga ta vuriwa. Swa antswa hi yingisela no kumisisa leswaku hakunene leswi swi lulamile kumbe a swi lulamangi?
Ku yingisela hi mahlo ya manghilazi: Nkarhi wunwana hi languta munhu hi ku hi vukheta no languteka hi yingisela kambe miehleketo ya hina yi nga va eka swilo swinwana kumbe etindhawini ta le kule. Hi tlhelela eka miehleketo ya hina. Ku languteka ka mahlo ya manghilzai (loko ku nga ri milorho) ku tikomba eswikandzeni swa hina. Hi nga swi vona loko vanhu va hi languta hi ndlela leyi. Hi ndlela yo fana va nga vona swo fana eka hina a hi xisi munhu. Tshika ku lorha?
Ku yingisela ko enta: Loko hi yingisela miehleketo leyi tikaka ngopfu no kala yi nga twisiseki hi fanele ku tisindzisa ku landzelela nkanelo no tikarhatela ku twisisa. Swi nga endleka leswaku hi kuma xivulavuri na nhlokomhaka swi nyanyula loko hi yingisela no twisisa leswi a swi vulaka.
Ku yingisela ka mhaka ehenhla ka miehleketo: Votala va hina a hi tsakeri ku boxa miehleketo ya ntsakelo wa hina, loko ku ya ringhohe na mavonele ya hina na ku twisisa ka hina loko swi tlhontlhiwa. Hikwalaho loko xivulavuri xi vula swinwana leswi kanetanaka ni leswi hi swi ehleketaka, hi swi tshembaka no pfumela eka swona hi tshika ku yingisela kumbe hi sungula ku tisirhelela no kunguhata ku kaneta. Ni loko hi lava ku endla leswi, swa antswa ku kuma leswi a swi ehleketaka, ku kuma mavonele manwana leswaku hi kota ku twisisa no hlamula?
loko va vulavula hi swona hi lava leswaku va ringeta no vona swivangelo swa swirhalanganyi swa vona no vona leswi nga endliwaka ku ololoxa swirhalanganyi leswi.
ku kombisa ntsakelo ku twisisa munhu unwana ku kombisa ku tsakela/navela no twisisa ku veka xiphiqo etlhelo loko xi ri kona, ku yingisela swivangelo swa xiphiqo ku pfuna xivulavuri ku yelanisa xiphiqo na xivangelo ku khutaza xivulavuri ku antswisa vuswikoti no nwi khutaza ku ololoxa swirhalanganyi swa yena ku dyondza ku miyela loko hi fanele ku miyela. Vanhu lava humelelaka va tiva nkarhi lowu va faneleke ku miyela no nyika switsundzuxo swa vona?
nyika swivangelo nghenelela avanyisa hi ku hatlisa kumbe hi xihatla nyika xitsundzuxo. Nyika swinwana swo hambana no pfuna vanhu ku ehleketa hi swona?
tsutsumela ku boha teka vutihlamuleri byo endla xiboho emavokweni ya muvileri tshiketa miehleketo ya xivulavuri yi nghena eka miehleketo ya wena.
Hi hanya eminkarhini ya swirhalanganyi swo tala leswi katsaka vanhu na swiyimo. Xilaveko xo yingisela ku kota ku twisisa i xa xihatla.
Hi ehleketa leswaku hi twisisa vanhu loko hi nga va yingiseli.
Hi ehleketa leswaku hi twisisa xiyimo loko hi ntiyiso hi vona xiphemu xa xiyimo no tokota switsongo hi xona.
Hi ehleketa leswaku hi twisisa swirhalanganyi swa vanhu loko hi ntiyiso hi ri na vutivi byitsongo na ku yelana, kambe hi ntiyiso swi nga endleka hi tirhana na swikombiso ku nga ri swivangelo.
Hi fanele ku tiva leswaku ku yingisela i mhaka ya nkoka eka vutivi na ku twisisa.
MUNHU UNWANA U RHANGA EMAHLWENI. U tshika vanhu va rhanga emahlweni eka mbulavurisano. A wu va susumeteli ku tlula hi laha va lavaka hi kona. Leswi swi endla leswaku ku va ni xichavo no tshembana?
MUNHU UNWANA U TSHUNXEKILE KU VA YENA. Leswi swa pfumaleka eka vanhu votala naswona va tala ku swi tirhisa kahle hi ku olova no swi khoma hi tindlela leti nga ta xiviri no ti antswisa. Loko u kombisa leswaku wa tshembeka. Loko u kombisa leswaku wa tshembeka, vanhu vanwana va tshunxeka ku ku byela swirhalanganyi swa vona, swihundla na milorho ya vona. Mbuyelo wa leswi u kota ku va tiva hi ku hetiseka?
MUNHU UNWANA U VALANGA/LAVISISA XIPHIQO. Ku yingisela kahle swi pfuna vanhu ku ololoxa swivilelo na swirhalanganyi swa vona. Va nga pakanisa eka xiyimo, va xi twisisa ku antswa no hlamusela xiphiqo xa vona hi ndlela ya kahle na leyi nga hava swihoxo?
MUNHUWANA U LAVISISA/VALANGA XIPHIQO. Loko u kombisa ku titwa ka vona no va pfuna ku hlamusela ku titwa loku, swi va pfuna ku humesa ku titwa loku. Va tala ku titwa va humesile ku tikeriwa lokukulu hi ku vulavula hi swona?
MUNHU UNWANA U KOTA KU TITWISISA KAHLE. Eka xivoni u nga vona swilo hi xivumbeko xa miri wa wena lexi nga voniweki. Hi ndlela yo fana, ku yingisela kahle swi tirha tanihi xivoni lexi vanhu va vonaka matikhomelo ya vona na mvonele hi ndlela yo hetiseka. Leswi swi pfuna ku titwisisa hi ndlela yo antswa no va sindzisa ku boha leswaku va titsakela kumbe a va titsakeli hi ndlela leyi va nga hi yona, kumbe loko va lava ku cinca?
SWI KU HUMESA EKHOMBYENI. Ku yingisela kahle swi ku sivela ku tirhisa mavonele ya wena kumbe matwisiselo ya swirhalanganyi kumbe ku endla swinwana leswi nga twisaka ku vava, swi nga karhataka kumbe ku vavisa munhu unwana?
KU YINGISELA KAHLE I KU NYIKA SWILO SWINWANA NKOKA. Ku yingisela kahle swa tika naswona munhu unwana wa swi tiva. Loko u yingisela kahle, u kombisa munhu unwana leswaku wa nwi rhandza?
Ku voyamela tlhelo rin?
Eka ndzavisiso wo voyamela tlhelo rinwe swi le rivaleni leswaku hinkwerhu hi na kona no tirhisa ku voyamela tlhelo rinwe. Ku voyamela tlhelo rinwe swi khumba ku hlanganisa xivumbeko xokarhi xa munhu na swinwana leswi tsakeriwaka kumbe (minkarhi yo tala) leswi nga tsakeriweki kumbe minkoka leyi nga kona eka ntlawa. I xivumbeko xa mintlawa ya vaaki, ndlela yo hatlisa, ya vulolo kumbe yo koma yo lulamisa mavonele ya vanhu. Swa olova ku tirhisa miehleketo leyi nga ya ntumbuluko hi mintlawa ku tlula ku tikarhata ku tiva no herisa mintsakelo ya ku ya hi ringhohe na mintolovelo eka munhu. Swa olova ku kuma xitiyisiso xa ku tumbuluxiwa ka mintolovelo ya miehleketo ku tlula ku tikarhata ku kanetana na munhu loko ku ri na ku hambana swi nga ri na mhaka leswaku ku na matimba yo voyamelo tlhelo rinwe. Tanihi laha Muavanyisi B?
A ndzi ringanyeti leswaku vanhu va boha hi xihatla ku tirhisa ku voyamela tlhelo rinweKahle-kahle ku voyamelo tlhelo rinwe ka rixaka na rimbewu swi kona, emiehleketweni ya hina, leswi vangiwaka hi xiyimo xa mahanyelo no khutaziwa hi mfuwo wa ndhuma ma swihangalasa-mahungu?
Minkarhi yinwana swi kumeka ni le ndzeni ka minhlangano ya hina. Hi tala ku swi amukela tanihi hi mintiyiso. Loko hi hlangana na swirhalanganyi, hi tala ku swi tirhisa xikanwe-kanwe hikuva swi ri swa ntumbuluko no olova hi ndlela yo olova ku tlula ku kambela xiphiqo no fikelela xiboho xa kahle hi ku tirhisa endlelo ra miehleketo no yingisela no kambela?
Hi ku languta ku hambana loku nga kona eAfrika Dzonga, hikwalaho ka matimu lama nga kona ya xihlawuhlawu lexi endliweke hi mfumo na xihlawuhlawu xa rimbewu, na mpimo wo va mintlawa yotala yi siveriwa ku kota ku tivana no hanya swinwe na ku chava loku hi nga na kona hi vanwana, a swi hlamarisi leswaku hikwalaho ka yini hi ri na ku voyamela tlhelo rinwe?
Nawu wo tiva leswi toloveriweke i nhlamuselo yo tiveka ngopfu ya mahanyelo ya vanhu na ku hlamuseriwa hi vuxokoxoko ka maendlelo lama khumbekaka kumbe lama yelanaka na ku voyamela tlhelo rinwe. Ku ya hi dyondzo ya miehleketo ya mahanyelo, endzeni ka ku voyamela tlhelo rinwe i ku tiva leswi nga kona ni leswi nga riki kona eka mintlawa ya vaaki. Xikanwe-kanwe loko xiyimo xa ntlawa xi voniwile kumbe ku aviwa eka milawu ya dyondzo ya miehleketo ya mahanyelo ya nghenelela ku lawula endlelo ra ku aviwa hi mintlawa ya vaaki?
nawu wa ntikiso, laha ku yelana eka ntlawa na ku hambana exikarhi ka mintlawa swi thatheriwaka xik.
Ku voyamela tlhelo rinwe ka ntlawa wunwe, kumbe ntolovelo wo vona swirho swinwana leswi nga riki swa ntlawa swi fana kumbe swi fana ku tlula swirho swa ntlawa xik?
Ku voyamelo tlhelo rinwe ka swirho swa ntlawa / ka swirho swo kala swi nga ri swa ntlawa, kumbe ntolovelo wo vona swirho swa ntlawa swi tika ngopfu no hambana ku tlula swirho swo kala swi nga ri swa ntlawa xik. hi?
Ku voyamela tlhelo ka swirho swa ntlawa / swirho swo kala swi nga ri swa ntlawa; kumbe ntolovelo wo endla swiboho swo hambana ngopfu hi swirho swo kala swi nga ri swa ntlawa ku tlula swirho swa ntlawa xik. Vachayeri va mathekisi va vantima lava chayelaka handle ka vukheta i swipengi, kasi vachayeri va xiyimo xa le xikarhi va valungu vona va tikeriwa?
Nawu wa tinhlayo titsongo kumbe ntolovelo wo ehleketela ntlawa leswi simekiweke eka sampula ya vanhu va tsongo (xik. Mhaka yo va nhlayo yitsongo ya vatirhi va le makhixini yi yivela vathori va vona ya thatheriwa hi ku vula leswaku vatirhi va le makhixini votala va yiva)?
Eka xiyimo xa Afrika Dzonga, laha ku avanyisiwa ka mintlawa na vutitivisi swi nga enawini no teka magoza hi ku landza ku fikeleleka ka swipfuno na xiyimo, ntolovelo lowukulu i wo va ku ri na ku enta ko ehleketa hi swirho swa ntlawa na swirho swo kala swi nga ri swa ntlawa. A swi twali ku langutela leswaku unwana wa hina loyi a kuleke a va nkulukumba ehansi ka xihlawuhlawu a nga hundzuka hi ku hetiseka eka ntolovelo lowu, hambileswi vana va hina va nga swi kotaka. Ntlhontlho lowu nga kona i ku tiva mintolovelo yo voyamela tlhelo rinwe na ku ya emahlweni hi kombisa vutshila byo yi sivela?
Hambileswi ku tiyimisela ko kaneta na ntolovelo wo tiva leswi toloveriweke ku nga ntlhontlho eka hina hinkwerhu, i ntirho wa xihundla eka lava nga eka xiyimo xa vurhangeri. Loko xiboho xa wena xi nga khumba vutomi hinkwabyo bya munhu loyi a hanyeke wena u nga si va kona, swi le rivaleni leswaku u fanele ku tiva nkoka wa mintolovelo yo voyamela tlhelo rinwe no tiyimisela ku tirhisa endlelo ro kala ri nga voyameli tlhelo rinwe. Vutivi bya tindlela leti ntolovelo wo tiva swilo leswi toloveriweke wu tikomba kumbe ku tirhisiwa swi pfuna ngopfu eka nghingiriko lowu?
Swiyimo swa nawu swa mimfuwo yotala swi tala ku va ni swirhalanganyi leswi vaka kona eka mfuwo na swivandla swa semantiki leswi hlamuseriwaka tanihi ku kala swi nga ri kona eka ririmi rinwe leri nga na nhlamuselo yinwe eka theme rokarhi leri kumekaka eka ririmi rinwana (Dagut, loyi a tshahiweke eka Kashula, 1995: 92). Swivandla leswi swi humelela eka theminoloji ya swa nawu, mintolovelo yokarhi ya mimfuwo na ku hambana ka ku tika ka ku swi tlhantlha endzeni ka tisisiteme leti yelanaka ta ririmi. Xiphiqo xa ku hlanganisiwa i xa matimu na ku ya emahlweni ka ntolovelo wo tirha hi ririmi rinwana na mfuwo tanihi xileriso eka xiyimo xa nawu xinwana ni xinwana. Hikwalaho xikombiso, mutirhi wa swa nawu a nga lava tinhlamuselo ta XiXhosa ta ku hlayisa na ku amukela tanihi laha ti twisisiwaka hi kona hi Xinghezi na mimfuwo ya Anglo-Saxon. Kahle-kahle ndlela yi ri yinwe leyi nga tirhisiwaka ku yelanisa tikhonsepe leti ku ta va ku vutisa ku hambana exikarhi ka tisisiteme ta mindyangu ta MaXhosa na Anglo-Saxon na vutihlamuleri byo yelana bya ntolovelo bya yona?
Lingwisitiki yi kombisa ku hambana lokukulu ka ririmi na mfuwo eka swiyimo swa nawu, xikombiso, vuxaka, theminoloji ya mivala, swiyila na vusasekisi, tisisiteme to landzelelana, swiyelaniso swa nkarhi, mintolovelo ya mahanyelo na mintolovelo. Ku tiyimisela ko kala u nga landzeleli ntolovelo wo voyamela tlhelo rinwe swi lava magoza ya kahle ku kuma mpimo wa vutivi na ku twisisa ku hambana loku. Ku tirhisiwa ka vativi endzeni ni le handle ka khoto swi ta pfuna kambe swi pfuna ngopfu ku kuma timhaka ta unwana hi ku tihlanganisa na yena xikanwe-kanwe. Ku hlangana loku swi nga va xiphemu xa ntirho wa kholicihi ya hina?
Swi le rivaleni leswaku ku voyamela tlhelo rinwe ku vangiwa hi ku tekela swilo ehansi. Loko hi tiva vanhu, a ha tali ku va ni mavonele ya ringhohe eka vona. Leswi a swi hi chavisa leswi hi nga swi tiveki swi sungula ku kala swi nga ha hi chavisi ngopfu, no toloveleka no kala swi nga hi hlamarisi swi va swilo leswi hi swi tivaka. Eka xiyimo xa miehleketo, ku tekela swilo ehansi leswi vangaka ku voyamela tlhelo rinwe a swi vuli ntsena ku pfumaleka ka ntokoto wa munhu kambe ku pfumaleka ka mahungu (kumbe mahungu yo hoxeka) hi swiyimo swa vutomi swa vanwana. Loko ku nga ri na mahungu lama nga hava swihoxo na xiyimo xa nawu lexi sivelaka endlelo ra xiyimo kumbe endlelo ro twela vusiwana, swiboho swa nawu swi nga tala ku yisa emahlweni swivumbeko kumbe tisisiteme leti nga riki kahle?
Vululami a byi tali ku va kona loko xiboho xa nawu xi nga ri na mahungu yo enela ya nkhumbo wa byona eka ikhonomi ya mahanyelo. Majisitarata wa xiyimo xa le xikarhi waxinuna, xikombiso, u ta fanela ku gingirika ku kuma mahungu ya hilaha xileriso xo ehlisiwa ka nhlayiso swi nga khumbaka hi kona ndyangu lowu rhangelaka hi waxisati endhawini leyi nga riki ya ximfumo laha ku nga riki na mintirho ya masungulo. Ndzavisiso wa madzolonga eka vaxisati eka vaaki, swiyimo swa ntlulelo wa HIV kumbe swiyimo swa ku pfumala mintirho i swikombiso swa mahungu lama nga pfunaka eka xiboho xa nawu. Hi mayelana na ku boha hi mpimo wa milandzu yo onhakeriwa, ku na ku tekela swilo ehansi eka nkoka wa ntirho lowu nga hakeriweki wa waxisati endyangu. Ku na ku tekela swilo ehansi eka mhaka ya timhaka ta rimbewu leti onhaka to fana na ntshikilelo wa ku xanisiwa etimhakeni ta swa masangu. Ku na ku tekela swilo ehansi eka mhaka ya Ntolovelo wo Ba Vaxisati, Swikombiso swo Vavisiwa hi ku Pfinyiwa, ku tshembeka ka vumbhoni byo huma eka vaxanisiwa va vana lava xanisiweke etimhakeni ta swa masangu, ku pfuxetiwa ka swihlaya swa vaxanisi va vana eka swa masangu. Vaavanyisi va gingirika ngopfu ku lwa na ku voyamela tlhelo rinwe eka ku lulamela ku tiva no lulamisa swivandla leswi nga kona eka mahungu?
Hi ku ya hi vandla ra ntirho ra Amerika eka ku voyamela tlhelo rinwe ka nawu, tidyondzo ta swa sayense ti kombisile leswaku ntolovelo lowu yaka emahlweni wo vona vaxinuna va ri na nkoka ku tlula vaxisati. Ntolovelo lowu wo kala wu nga tiyisisiwangiki wu tala ku humeseriwa erivaleni eka Shariah, nawu lowu tirhisiwaka ematikweni ya Islamic, laha vumbhoni lebyi nyikiwaka hi vaxinuna byi nga na ntikelo ku tlula vumbhoni lebyi nyikiwaka hi vaxisati. Wikler u kume leswaku; Tidyondzo (mindzavisiso) yi kombisa leswaku vuxirho bya munhu eka mintlawa ya xiyimo yo hambana swo fana na vukhale, rixaka kumbe rimbewu swi tala ku kucetela hi laha nkoka wa munhu wu nga ta pimanisiwa/kamberiwa hi kona hi vanhu vanwana. Mindzavisiso yo enta yi endliwile eka xivandla xa nkoka wa rimbewu eka marhavi ya nawu manwana. EAfrika Dzonga ku voyamela tlhelo rinwe loku nga kona eka nkoka wa vantima, ngopfu-ngopfu vaxisati, a ku amukeriwa ngopfu ku fikela ni le ka xiyimo xa nawu. Nkoka wu simekiwe eka swilo swo hambana swo tala, leswi katsaka ikhonomi, mahanyelo, matimba ya miri na vanhu, timhaka ta miehleketo na dyondzo ya vaaki; tipatironi to vulavula na mavulavulelo; ririmi ra miri; na tipatrioni ta mimfuwo yokarhi swo fana na ku hlamula swivutiso hi ndlela yo kombisa vukarhi kumbe ku tsandzeka ku vulavula hi timhaka ta swa masangu emahlweni ka vaxinuna lava u nga va tiveki, kumbe ku tirhisa vusasekisi etimhakeni ta rifu na ku fa. A ku na mhaka ya ntirhisano eka nkoka leyi vulavulaka hi vuxaka exikarhi ka vanhu lava khumbekaka laha ku vulavuriwaka hi nkoka. Hikwalaho ka leswi Wikler (1987: 234) u lemuke leswaku vaavanyisi swi nga endleka va nga swi tivi hi ku hetiseka hi laha nkoka wu nga languteriwaka ehansi hi kona hi ntolovelo lowu tikombaka wu nga ri wa nkoka wo vitana (vanhu vanwana) hi mavito ya vona, kumbe ku tirhisa matheme yo kombisa ku dzunisa?
Swikombiso leswi landzelaka swo voyamela tlhelo rinwe hi mayelana na nkoka lowu simekiweke eka vutitivisi bya mintlawa ku hlawuriwile eka milandzu ya Afrika Dzonga na tibuku laha a ku nyiketiwile tanihi switatimendhe swa matwisiselo yo toloveleka?
Swilo swo huma evuxeni orientals swi tala ku va swi nga ri erivaleni Patel v Patel 1946 CPD 46: khoto yi yelanise ku tikeriwa ko hlawuleka loko vangiweke hi ku pfumala ku twisiseka ka swilo swo huma evuxeni?
vaxisati eka milandzu ya nhlaselo wa swa masangu swi nga endleka va kuceteriwa hi rivengo, ku tsandzeka etimhakeni ta swa masangu kumbe swivangelo swo titwa leswi tiviweki swin?
vantima, loko va nyika vumbhoni byo kala va nga endlangi nandzu, va tala ku hemba majisitarata eka mcunu na Vanwana vRex, 1938: Ndzi tala ku kuma leswaku timbhoni ta Vantima leti nyikaka vumbhoni ku seketela ku kala vumbhoni byo va va nga endlangi milandzu i vahembi, kutani hikwalaho ka ntokoto lowu na ntumbuluko wa vumbhoni bya Crown, a ndzi tiyimiselangi ku amukela vumbhoni byo kala ku endliwangi nandzu eka nandzu lowu tanihi lebyi faneleke ku bya nkoka?
vaxisati va vantima va tala ku amukela ku ya emasangweni na loko va nga sw itsakeli hi xihatla ku tluala vaxisati va valangu s v M 1965 40 SA 577 NPD; R v A 1952 30 SA 212: Sweswi, nwina vakulukumba lava nga na ntokoto wa khoto leyi mi ta tiva leswaku swi tala ku humelela loko muvileri eka nandzu wo fana ni lowu a ri waxisati wa Muntima, leswaku endzhaku ko va a khomiwile, wa pfumela. Leswaku hikwalaho ka yini swi vi tano a ndzi swi tivi. Ku bohiwile leswaku xitiviso xa vuavanyisi a xi nge tirhisiwi emhakeni?
vantima va nga komba vanhu lava va tivaka exinyameni ku tlula valungu R v Tusini 1953 4 SA 406 A: Swi tiveka ngopfu leswaku hi ku ya hi ntokoto wa Khoto leyi Vantima va nga tiva vanhu lava va va tivaka exinyameni lexikulu lexi Mulungu, a nga tikeriwaka ku vona. Ku bohiwile leswaku a ku nga ri na vumbhoni byo seketela leswi eka matimba yo vona ya Muntima exinyameni naswona xitiviso xa vuavanyisi a xi nge tirhisiwi emhakeni leyi?
Ku voyamela tlhelo rin?
Ku voyamela tlhelo rinwe ka nawu ku nga tirha eka ntlawa wunwana na wunwana kambe ku hambana ka mhaka kumbe munhu i ka mintokoto ya vutomi bya muendli wa xiboho, swi nga vanga leswaku ku vani ku voyamela tlhelo rinwe. Matimba ya ku hambana ka nkoka (na ku voyamela tlhelo rinwe) i rimbewu, rixaka, vukhale, ntsakelo wa swa masangu, xiyimo na, ku hlangana ka mintlawa leyi, xikombiso, waxisati wa xitavani wa muntima loyi a tshamaka endhawini ya swisiwana?
Swi tikomba onge ku na xiyimo xa ntshikelelo lexi nga kona. Ku ya hi Johnson na Knapp (1971: 692), vaanyisi tanihi ntlawa va humelele ngopfu eku tshunxekeni ka ku voyamelo tlhelo rinwe ka rixaka ku tlula ku voyamela tlhelo rinwe ka rimbewu. Va pfumela leswaku eka rixaka ra vaanyisi lava nga kona sweswi swi nga olova ngopfu ku kumbetela xiyimo xa miehleketo xa waxinuna wa muntima, wa xiyimo xinwana ni xinwana xa vutomi, ku tlula ku kumbetela miehleketo ya waxisati (hambiloko a ri mulungu wa xiyimo xa le xikarhi) (swi tshahiwile hi Wikler, 1987)?
Wikler u bumabumela leswaku xiivangelo xa leswi: I ku va hi dyondza ku ehleketa hi hina tanihi vaxinuna kumbe vaxisati loko hi nga si dyondza ku titiva tanihi valungu kumbe vantima, na endlelo ro dyondza ku susa mavonele ya hina yo voyamela tlhelo rinwe ya ya emahlweni hi ku ya hi ndlela leyi swi endliwaka hi yona.?
A swi nge pfuni nchumu ku vulavula hi mhaka yo va xihlawuhlawu kumbe rimbewu swi ya emahlweni eka vaaki va hina na le ka tikhoto ta hina. Swi ringanile ku vula leswaku swi fanerile ku amukela swivumbweko swa ku voyamela tlhelo rinwe loku a ku tirhisiwa tanihi xandla xa ku tluriwa ka nawu loko a ku ri endzeni ka nawu wa nkoka wa hina ku suka enkarhini wa Marhoma ku fikela enkarhini wa sweswi, no lava ku swi herisa. Ku langutiwa loku ka vaendli va swiboho swa nawu va nkarhi wa sweswi na nkarhi lowu taka i ka nkoka eka ntirho wo pfuxeta lowu lawulaka vumundzuku bya nawu na rixaka?
Hlamula xivutiso lexi nga laha hansi hi laha u nga kotaka hi kona, laha u sungulaka hi leswi u talaka ku swi endla.
Loko u hetile phepha ra swivutiso kambela xiyelaniso xa wena.
Yingisela leswi xivulavuri xi swi vulaka no ringeta ku papalata swilo leswi kavanyetaka.
Khutaza xipikara hi ku dzinginisa nhloko no endla huwa yo yingisela.?
U yimela xipikara xi heta leswi xi swi vulaka handle ko xi kavanyeta kumbe ku vulavula na xona hi nkarhi wunwe?
Vutisa swivutiso loko u nga twisisi leswi vuriwaka.
Boha hi leswi xipikara xi swi vulaka, swi nga ri na mhaka leswaku i mani kumbe leswaku u languteka njhani.
Komisa kumbe ku vuyelela marito ya nkoka lama tirhisiweke hi xipikara.
Yingisela leswi munhu a vulaka swona na ntikiso wa rito ra yena lowu a wu tirhisaka ku vula leswi.
Mfhungo wa 2 eka Minkarhi yin?
Minkutlunyo ya 21 ku fika 24 Vuswikoti bya wena byo yingisela i swa xiyimo xa le henhla.
Minkutlunyo ya 15 ku fika 20 Wa yingisela kambe u nga swi antswisa.
Minkutlunyo ya 8 ku fika 14 A wu yingiseli hi ndlela yo fana naswona u fanele ku hluvukisa vuswikoti bya wena.
Ehleketa hi ntirhisano lowu u nga tshama u va na wona na munhu unwana loyi a nga ku yingiseli kumbe ku ringeta ku twisisa leswi a swi ri swa nkoka eka wena. Xana u titwe njhani?
Ehleketa hi ntirhisano lowu u nga tshama u va na wona na munhu unwana loyi a nga ku yingiseli kumbe ku ringeta ku twisisa leswi a swi ri swa nkoka eka wena. Xana u titwe njhani?
Nandzu lowu wu vikiwile ekhoto hi siku ra 14 Khotavuxika 2004 hi Sylvia (muvileri). 41 U sungule hi ku vula leswaku u tile khoto ku ta mangalela motho yo ke dulago le yena (munhu unwana loyi ndzi tshamaka na yena). Mutshama-xitulu wa huvo u nwi vutisile leswaku xana munhu loyi a ri mokgalabja (nuna) wa yena. U pfumerile leswi handle ko kanakana. Muvileri u yile emahlweni vula leswaku u mangalela nuna loyi hikuva u ala ku suka endlwini. Mutshama-xtulu u nwi nghenelerile enkarhini lowu ku vula leswaku khoto a yi nga si tenga nandzu enakrhini lowu, leswi vulaka leswaku a ku na vuxokoxoko lebyi lavekaka. Mutshama-xtulu nakambe u vutisile leswaku xana xiphiqo lexi ku vulavuriwile hi xona ekaya swinwe na maxaka na vaakelani, laha muvileri a hlamueleke handle ko kanakana leswaku swi vile tano no tlhela a engetela leswaku (maxaka na vaakelani) va byerile mulumbetiwa leswaku (wanuna) a suka endhawini?
Mutsundzuxinkulu u nghenelerile kutani a vutisa: Xana kahle-kahle i yini xiphiqo Muvileri u boxile leswaku xiphiqo xi sungule hikuva mulumbetiwa a kume xitandi xintshwa xa yena naswona a lava ku famba. Kambe mulumbetiwa a lava ku teka swoaka swa mukhukhu lowu va tshamaka eka wona. Enkarhini lowu se a teka mazenge yo ringana nkombo. Leswi swi endle leswaku khoto yi nwi twela vusiwana. Unwana wa vatsundzuxi u vutisile xivutiso lexi landzelaka: Xana mi tekanile Muvileri u vule leswaku a va tekananga kambe a tshama swinwe. Endzhaku ko vula leswi swirho swa khoto swi sungule ku nununuta xikanwe na mutshama-xitulu wa huvo ku kombisa ku kala va nga yimi na mhaka yo tenga milandzu ya vat en sit (vanhu lava tshamaka swinwe ehandle ko tekana). Endzhaku ko vula leswi mutshama-xitulu wa huvo u vutisile leswaku xana xitandi a xi ri xa mani kutani muvileri a vula leswaku a xi ri xa yena. Mutshama-xitulu u tlhele a lava k utiva nakambe leswaku xana mazenge lama tekiweke hi mulumbetiwa a ya ri ya mani. Muvileri u hlamurile leswaku a ya ri ya mulumbetiwa. Xivutiso lexi landzeleke a xi ri xa leswaku: Loko a teka mazenge ya yena, xana xiphiqo xa wena i yini Muvileri u vule leswaku a nga telangi ku ta mangalela ku va mulumbetiwa a teka mazenge ya yena kambe mhaka ya leswaku loko mulumbetiwa a ya teka (mazenge) u nwi rhukanile. Khoto kutani yi bohe leswaku mulumbetiwa u fanele ku vitaniwa ku ta hlamuala swivutiso swo rhukana. Ku tsariwile papilla leri vitaneke mulumbetiwa leswaku a ya ekhoto?
Nandzu lowu wu khumba nuna na nsati, James na Winnie, naswona wu tile xikanwe-kanwe ekhoto ya hosi hikuva a wu nga weli ehansi ka ntona (ndhuna). 42 Wu humelele hi siku ra 17 Khotavuxika 2004 eka Mfumo-xivongo wa Mokopane laha wu tengiweke ekhoto ya ndzhavuko leyi vumbiwaka hi huvo ya vuhosi. Vanhu lavambirhi a ku ri vona ntsena lava a va ri kona eholweni ku tengisiwa hi huvo, xikanwe na valavisisi vambirhi?
Mutsundzuxinkulu u va vutisile leswaku i va mani timbhoni ta vona. Muvileri (nsati) u vurile leswaku i sesi wa yena na hahani wa mulumbetiwa (nuna wa yena) hi vona timbhoni ta vona. U yile emahlweni a vula leswaku sesi wa yena a fanele se a fikile kambe lexi hlamarisaka a nga si fika ekhoto. U vurile leswaku hahani wa mulumbetiwa wa vabya, naswona a nge swikoti ku va kona. Mutsundzuxinkulu u vurile leswaku swi ta tika ku ya emahlweni na nandzu lowu nga hava timbhoni.
Mutshama-xitulu wa huvo na vatsundzuxi vanharhu va sungule ku vulavurisana. Kutani mutshama-xitulu u byele mutsundzuxinkulu leswaku nandzu wu nga ya emahlweni hambiloko timbhoni ti nga ri kona, kutani loko swi kumeka leswaku timbhoni ti ta laveka ku endla xiboho xa nkanetano, nandzu wu ta hundziseriwa emahlweni. Mutsundzuxinkulu u kombisile ku kanakana ka yena swinwe na vakanetani hi vambirhi loko timbhoni ti nga ri kona hikuva Lena ba babedi le ka se kwane ka selo?
Le tlo phigisana (nwina vambirhi a mi nge twanani. Mi ta sungula ku kanetana hi leswi humeleleke). Endzhaku ko vula leswi, u vutisile mintlawa hi yimbirhi loko va lava ku ya emahlweni na nandzu wa vona hambiloko ku nga ri na timbhoni. Havumbirhi va vule leswaku va tsakela k uya emahlweni. Mutsundzuxinkulu u lerise muvileri leswaku a yima. U yimile kutani mutsundzuxinkulu u nwi komberiele leswaku a boxa xivilelo xa yena?
Ndzi munhu loyi a vabyaka. Vuvabyi bya mina byi fambelana na vakowana va mina. Ndzi ye eka nanga laha ndzi tshunguriwaka kona. Sweswiku laveka leswaku ndzi tlhava mbuti ku khensa vakokwana va mina. Vhiki leri nga hundza ndzi lulamise ntirho laha ku nga ta tlhaviwa mbuti. Ndzi sweke na byalwa bya ntirho lowu. Kambe hambi swi ri tano, byalwa a byi nga si vila hi Sonto siku leri ntirho a wu fanele ku endliwa hi rona. Ntirho a wu endleriwa ekaya ka vatswari va mina ku nga ri endyangwini wa mina. Nuna wa mina a nga ri kona enkarhini wa kona loko hi ya vikela vakokwana va mina. U fikile endzhaku laha ndzi yeke eka yena leswaku se hi yile emahlweni nantirho kutani na yena a nga ya a ya vikela vakokwana. U vule leswaku u ta swi endla endzhaku. Leswi a swi kalanaga swi humelela kambe a swi ndzi vilerisaka. U tshamile na hina nkarhinyana loko a nga si famba. Siku leri landzelaka u vuyile na sesi wa yena. Loko a fika a ku ri na nuna unwana loyi a hi tshame na yenaloyi a tinwela byalwa. Eku fikeni ka yena u hi xewetile kutani a lava ku tiva leswaku i mani nuna loyi. Ndzi vule leswaku; U siye vanhu va ri ku nweni tolo kutani loko u vuya namuntlha u lava k utiva leswaku i va mani. Lava hi vona vanhu lava hi va rhambeke leswaku va ta va na hina entirhweni. Nuna wa mina u hlundzukile. A thoma go ntshwara ka di watshene a nkisa pele le morago (u sungule ku ndzi khoma hi swiambalo a ndzi susumetele emahlweni ni le ndzhaku). Ndzi nwi susumetele endlwini ya sesi wa mina kutani ndzi suke ndzi tsutsuma. Ndzi yile endlwini ya hina laha a ndzi lava ku byela jaha ra hina lerikulu hi matikhomelo ya tatana wa yena. Kambe loko ndzi fika jaha ra hina a ri nga ri kona a ri yile ekaya ka ntombhi ya rona laha ri talaka ku etlelea kona. Hambi swi ri tano ndzi byele majaha ya hina mambirhi lamanwana hi xiphiqo lexi ndzi nga na xona. Ndzi etlele ekaya ku fikela siku leri landzelaka loko ndzi ta tlhelela ku ya vona jaha ra mina. Ndzi nwi kumile kutani ndzi nwi tivisa hi matikhomelo ya tatana wa yena vusiku bya matolo. Jaha ra mina ri vule leswaku swa antswa hi tlhelela eka yena ku ya vona leswaku xana (nuna wa mina) u njhani na leswaku ku ta va ku humelele yini endzhaku ka loko ndzi sukile. Hi tlhelerile. Loko hi fika eka yena swi ndzi hlamarisile/chavisile ku kuma leswaku a hise swiambalo swa miana hinkwaswo leswi a swi ri eka wadiropo nakambe a tlhele a teka byalwa a tota makhumbi. Leswi hi swona swi endleke leswaku ndzi va lahawani ku ta vilela?
Enkarhini lowu mutsundzuxinkulu u tivisile muvileri leswaku leyi hi yona mhaka leyi va nga ta yi tenga no vutisa loko hakunene a vurile hinkwaswo leswi a lava ku swi vula emahlweni ka khoto. Muvileri u hlamurile handle ko kanakana. Mutsundzuxinkulu u nwi tsundzuxile leswaku a nge pfumeleriwi ku boxa timhaka tinwana endzhaku. Muvileri u vurile leswaku wa swi twisisa. Mutsundzuxinkulu u lerisile mulumbetiwa leswaku a suka a yima. U nwi vutisle leswaku xana u xi twile xivilelo xo mangaleriwa ka yena. Mulumbetiwa u pfumerile handle ko kanakana. Mutsundzuxi wosungula u byeriwile leswaku a ya emahlweni na nandzu. Mustndzuxi wosungula u nwi komberile leswaku a hlamula leswi vuriweke hi nsati wa yena?
Ndza pfumela leswaku hi ve na ntirho lowu a wu fambelana na vuvabyi bya nati wa mina laha ku tlhaviweke mbuti. Xiphiqo xa mina i xa leswaku se i tshama na vatswari va yena laha a vulaka leswaku i nanga hambileswi nga si holaka hi ku hetiseka. Ndlela ya kahle i ku va a hola ro sungula kutani ndzi ta ta na yena laha mosate (hofisini ya vuhosi) ku ta mi tivisa leswaku se i nanga. Ematshanwen yo va a landzelela endlelo leri faneleke, u sungula ku endla vunanga bya yena naswona u swi endla ekaya ka vatswari va yena leswaku mali leyi a nga ta yi kuma yi ta pfuna ndyangu wa ka vona. Leswi hi swona leswi ndzi tsakelaka ku swi vula emhakeni leyi?
Mutsundzuxi wosungula u nwi nghene enonweni hi k uvula leswaku a hi swona ntsena leswi a nga swi vulaka hikuva muvileri u vulavule hi ku hisiwa ka swiambalo na swilo swinwana?
Xiphemu xexo hi xi lulamisile ekaya hikuva ndzi kombele ku rivaleriwa. Naswona, ndzi tlhele ndzi tiboha nakambe leswaku ndzi ta xava swiambalo hinkwaswo leswi ndzi swi hiseke kumbe ku nwi rihela. Loko hi vulavula hi ku nwi ba ka siku leriya hi yena (muvileri) loyi a makaleke sivara wa yena hi mpama kambirhi. U nwi Ma vona, u nwi bile kutani a suka a tsutsuma. Lowu hi wo na nkarhi lowu a sukeke hi wona laha tlheleke a vuya siku leri landzelaka?
Enkarhini lowu, mutsundzuxi wosungula u byerile mintlawa leswaku mbhoni (sesi wa muvileri) u ta vitaniwa ku byela khoto leswi a swi voneke hi siku leri vuriwaka loko khoto yi nga si ya emahlweni yi vutisa mintlawa swivutiso. Mbhoni a yi nyamalarile naswona matshalatshala yo nwi languta ehandle ka khoto a ya humelelangi. Enkarhini lowu huvo yi pfumelelanile ku ya emahlweni na nandzu, laha goza leri landzelaka a ku ri nkarhi wa swirho swa huvo ku vutisa swivutiso. Xivutiso xosungula a xi huma eka mutshama-xitulu naswona bula ra yena swin?
Q: Wena na nuna wa wena mi pfumerile leswaku mi ve na ntirho naswona ku tlhaviwile mbuti hi xikongomelo xa ntirho lowu. Xana mbuti leyi a yi huma kwihi?
Q: Xana nuna wa wena a ri kwihi hikuva swa hlamarisa leswaku hikwalaho ka yini swi fanele ku va vutihlamuleri bya jaha ra wena ku xava mbuti ya ntirho?
Mutshama-xitulu wa huvo enkarhini lowu u kombele muvileri leswaku a tshama ehansi. Kutani u kombele mulumbetiwa leswaku a yima kutani a nwi kombela ku hlamusela khoto leswaku hikwalaho ka yini nsati na jaha ra yena va xavile mbuti. Mulumbetiwa u hlamurile hi ku vula leswaku wa swi tiva leswaku nsati wa yena na jaha ra yena va xavile mbuti kambe leswi siw ve tano hikuva enkarhini lowu nsati wa yena (muvileri) a nwi kombeleke ku xava mbuti a nga ri na mali. Hikwalaho ko va nsati wa yena na jaha ra yena va ri na mali va bohile leswaku va ta yi xava. Kambe hambi swi ri tano, u tshikelerile mhaka ya leswaku leswi va swi endlile endzhaku ko pfumelelana na yena. Mutshama-xitulu u lerise mulumbetiwa leswaku a tshama ehansi kutani a byela muvileri leswaku a suka a yima. Kutani u n?
Q: Xana wa swi tiva leswaku loko ku ri nkanetano wa le ndyangwini u fanele ku ya vikela vanhu lava u tshamaka ekusuhi na vona?
Q: Xana hikwalaho ka yini u nga vikelangi munhu unwana hi mhaka ya nuna wa wena?
A: Ndzi yile eka Sinah ndzi ya kombela thawula na swiambalo hikuva nuna wa mina a handzulele swiambalo swa mina. Kutani endzhaku ndzi yile eka jaha ra mina.
Q: Xana Sinah a nga lavangi ku ku teka mi tlhelela ku ya vona leswi a swi humelela hi nuna wa wena Ku vona leswaku xiphiqo xa yena a ku ri yini?
A: E-e. Va karhele hi yena hikuva a hi ro sungula a ndzi ba. Hambi hahani wa yena u karhele hi yena hikuva ndzi tshamela ku vilela hi yena. Vana va hina na vona va karhele hi nuna loyi. Hambi khoto leyi ya swi tiva leswaku a hi ro sungula hi ta lahawani. Tatana lavaya va swi tiva na vona hikuva minkarhi yotala u byele nuna wa mina leswaku a tshika ku ndzi karhata. Ndzi karhele ku ku byela ntiyiso xibvangelo xo va ndzi nwi tise lahawani namuntlha I xa leswaku ndzi lava leswaku khoto yi hi hambanisa leswaku ndzi ta ewisa. Sweswi se ndzi na vana vakulukumba na vatukulu. A ndzi nge pfumeleli nuna wa mina ku ya emahlweni a ndzi nyumisa hi ndlela leyi?
Mutshama-xitulu wa huvo u vurile leswaku u ta nyika swirho swa huvo swinwana nkarhi wo ya emahlweni swi vutisa swivutiso. Mutsundzuxinkulu u nghenelerile laha a nga vula leswaku a vona onge nkanelo a wu rhendzelekela hikuva muvileri se a boxile leswi a navela swona. Ge pitsa e thubegile o ka se e bope gape wa e kgona (loko mbita yi fayekile, a wu nge swikoti ku yi lulamisa). A swi tikomba ku ri na ku pfumelelana emhakeni leyi exikarhi ka swirho swa huvo. Endzhaku ko pfumelelana na muvileri leswaku a ehlekete kahle ghi mhaka leyi naswona a tiyisile leswaku a lava ku dlaya vukati bya vona, mutsundzuxinkulu endzhaku ko hlohleteriwa hi mutshama-xitulu u kombele mulumbetiwa loko a twile leswi vuriweke hi muvileri naswona loko swi ri tano, hi yihi nhlamulo ya yena. Mulumbetiwa u vule leswaku a nga na xiphiqo emhakeni yo va va hambana. Mbuyelo wa nandzu lowu a ku ri mhaka yo va khoto yi tlherisela mintlawa eka mindyangu ya vona leyi kanerisaneke hi vukati ro sungula leswaku yi tirhana na mhaka leyi. Mintlawa yi tsundzuxiwile ku vuya ekhoto ya ndzhavuko loko mhaka yi nga tengiwangi hi ndlela leyi va enerisaka?