'n Verslag van sterflikheid
Elisabeth Eybers, Respijt. Querido, 1993, f 25,-
Die gerespekteerde Afrikaanse digteres, Elisabeth Eybers, woon sedert 1961 in Amsterdam en het inmiddels 'n bekende literere figuur en genaturaliseerde burger van Nederland geword. Sy is egter steeds produktief as digter in Afrikaans en haar poësie, wat ook vir die Nederlandse leser redelik toeganklik is, lewer 'n demonstrasie van die uitsonderlike soepelheid van die taal in die hande van 'n meester.
Een van die boeiende aspekte van haar oeuvre vir sowel die Suid-Afrikaanse as die Nederlandse leser is die wyse waarop haar belewing van Nederland tot uitdrukking kom. Sy beklee trouens ook 'n ereplek binne die Nederlandse literêre wereld; haar werk is reeds bekroon met die Herman Gorterprijs (1974), die Constantijn Huygensprijs (1978) en die P.C. Hooftprijs (1991).
Respyt, Eybers se nuutste bundel, het vanjaar1. op haar agt-en-sewentigste verjaardag by Querido verskyn. Hierby is ook die negentien gedigte ingelyf wat in 1991 onder die titel Teëspraak aan haar oorhandig is ná die toekenning van die P.C. Hooftprijs. In hierdie bundel weerklink bekende motiewe binne haar werk, soos ontheemding, die gang van die seisoene, verbittering oor'n mislukte liefde en herinneringe aan Suid-Afrika, opnuut. Die leser wat bekend is met die oeuvre sal haar stem ook herken aan die volgehoue strenge rymskema en buitengewone klank- en taalgevoelige woordgebruik. Soos die meeste van haar bundels bevat Respyt ook enkele verse in Engels, dikwels vertalings van die Afrikaanse weergawe wat daarvóór afgedruk staan. Aangesien Engels die taal van haar moeder is en Afrikaans dié van haar predikantvader, is sy ewe tuis in die taal. Die Engelse verse demonstreer'n volgehoue ambagtelike soeke na die gepaste woord, in welke taal dan ook.
Die kort, maar veelseggende bundeltitel verwys na'n laaste tydperk van grasie vóór die finale afrekening. In nog hoër mate as in haar vorige bundels staan die universele tema van aftakeling, ontluistering, verganklikheid sentraal. Dit is terloops 'n problematiek wat ook opval in van die onlangse poësie en prosa van die ouer generasie Afrikaanse kunstenaars soos Ernst van Heerden, Lina Spies en Alba Bouwer.
Respyt is 'n genadelose blik op die ouderdom, maar is allermins 'n deprimerende klag van selfbejammering. Die bundel is die produk van 'n doelgerigte voortleef en voortdig inbewuste afwagting
van die dood. In die openingsvers ('Teëspraak') word 'n konfrontasie met die werklikheid aangegaan. Die pynlike daarvan word juis uitgebuit as inspirasiebron vir die digproses: al digtend werp die digter 'n skans op teen2. die verganklikheid, sy dit dan tydelik. Terselfdertyd word die digterlike werksaamheid geïroniseer as 'n 'woordegegogel'.
Die slotvers, 'Envoi', handel eweneens oor die digproses, met name die '(s)oete, subtiele, verdagte rym'. Rymdwang is 'n kenmerkende procédé en tema by Eybers; haar bundel uit 1987 heet byvoorbeeld Rymdwang. Die selfopgelegde tirannie van die rym kan soms tot frustrasie lei, maar gee dikwels aanleiding tot 'n verrassende en onvoorsiene produk.
Deur haar te hou aan 'n strenge vormdissipline, slaag die digteres in die meeste verse daarin om die emosionaliteit van die versinhoud te temper. Haar grootste wapen teen ontroering bly egter steeds die ironie: rymend op 'goedgunstige rym' sluit die vers (en daarmee die bundel) byvoorbeeld met: 'ek suig dit die volgende dag uit my duim'!
Respyt getuig van 'n nugtere aanvaarding van onvermydelikhede. Daar is dikwels sprake van 'n verlange na die dood, wat beskryf word as 'n begeerlike staat van "onherroeplike rus" en "gewiglose swewing"'3.. Die dood hou geen verskrikking in nie; inteendeel. 'Uitkoms' en 'Evolusie' lui die veelseggende titels van twee verse waarin die dood bestempel word as onderskeiding wat die mens aan die einde van sy lewe behaal. Ook in die sleutelgedig 'Samevatting' word die dood voorgestel as die beloning waarna gestreef word.
In skrille kontras met die positiewe konnotasies wat aan die dood geheg word, word die mens veral teen die einde van sy lewe gereduseer tot 'n patetiese figuur. Die liggaamlike en geestelike aftakeling weens ouderdom en siekte maak die inspanning van die daaglikse sleur bykans ondraaglik - die lewe verskraal tot 'n 'slobbergang', 'n 'ontluisterende geskuifel' wat verder bemoeilik word deur die 'verstrooide begrip' en 'meedobberende kop'.
Met tipiese selfironie slaag Eybers in 'Nogmaals facialis' daarin om die pynlike proses te relativeer tot die 'kaperjolle4. van verval' deur die potsierlikheid van die ouderdomsverskynsels en aftakeling deur siekte (hier: 'n beroerte) aan die kaak te stel.
Terwyl die daaglikse bestaan inkrimp tot die noodsaaklike uitstappies om kruideniersware te koop, slaaploosheid en herinneringe aan die verlede, word die proses van teleskopering ook op 'n geestelike vlak voltrek.
Vele van die verse weerspieël 'n sterk drang tot inkeer, anonimiteit en eenselwigheid wat algaande lei tot 'n verminderde sosiale interaksie en 'n afkeer van openbare blootstelling, ook as digter. Die gevoel van ontheemding in 'n vreemde land intensiveer inverse soos5. 'Uitgewekene' en 'Buitestaander' tot 'n allesomvattende buitestaanderskap wat ook die land van herkoms en die literêre wêreld insluit.
Dit word uiteindelik 'n krampagtige refleks 'om my nog inniger/ in te spin'. Hierdie besonder geslaagde kokon-beeld suggereer enersyds 'n drang na isolasie van die buitewêreld en andersyds'n instinktiewe vasklou aan die lewe as laaste verwysingsraamwerk.
'n Hoogtepunt uit hierdie bundel waarin die dood van digterby beskou word, is 'Uitsig op die kade'. Dit is 'n intieme vers waarin daar met grasie afskeid geneem word van die lewe, 'n toonbeeld van beheersing wat vorm én inhoud betref: