My 8-jarige seunskind sit die saak so en kyk, en laat droogweg hoor: “Miskien moes sy eerder ‘n dominee geword het. Dan het sy nie nodig gehad om te dans of te sing nie, want sy is nie baie goed nie.”
(Hierdie artikel het verskyn in verlede maand se rooi rose. Ek plaas dit graag hier vir die wat dalk nie rooi rose lees nie, of oorsee woon. )
Almal wat saam getrek het, betaal maandeliks huur vir hulle staanplekkie, en so, tussen almal, kan hulle die hoewe net-net bekostig.
Maar die huis-eienaars in die buurt was glad nie gelukkig toe hulle al die ou karavane en sinkhuisies hier kom staanmaak het nie, en die kwessie het al selfs in die hof gaan draai. Loeloe-hulle betaal steeds af aan regskoste van R80 000 vir ‘n saak wat die plaaslike munisipaliteit teen hulle gemaak het, maar is genadiglik nog nie van hulle grondjie afgeskop nie.
Tannie Georgina word wakker, staar nikssiende voor haar uit, die dowwe oë se sluiers dig getrek. Sy is net 69, maar lyk tagtig. Op die hardste grondpad van die lewe geloop, dié kan mens dadelik sien. Tina dink sy treur oor haar oorlede man, maar dit lyk vir my of die tannie in ‘n inrigting hoort. Nie dat daar meer inrigtings is vir mense soos sy nie. Honderde mense met geestesgesondheidsprobleme het eenvoudig op straat beland toe die staat ‘n paar jaar gelede inrigtings soos Weskoppies gesluit het.
Hoe dan so? Sy is tog al uit die skool uit, wil ek weet. Nee, sê die meisiekind by navraag, die dag toe sy die kinderhuis verlaat het hulle vir haar die vorms gegee, en ‘n maand of twee later het sy haar eerste “pensioen” gekry: R1 200.
Tina oorleef van ‘n ongeskiktheidspensioen, al is sy net 46. Soos tannie Georgina, lyk sy veel, veel ouer – dalk was hulle op dieselfde sinkplaatpad. Sy kry ook kindertoelaes vir die tweeling. Vir Boetietjie kry sy skynbaar niks.
Hoekom bly hulle hier? “Die lewe daar buite is te duur,” sê sy, eenvoudig. Maar sy bly baie lekker, dankie, en sy help waar sy kan.
Wat vir ‘n ding is ‘n hosthostesses, vra ek verward. “Die een wat tee bedien vir die pasiënte,” sê sy trots terwyl sy met die fluweelrok-kind poseer vir ‘n foto.
Die Botha’s se dogter Margaret bly ook by hulle. Sy en David het hulle eie kamer in die beskeie sinkhuisie met die volvloermat, sy werk nie.
Dave is nou ‘n “casual op die trokke”. Hy kry gemiddeld so R1 500 per maand vir sy nie-vaste werk. Hulle betaal R1 300 huur, maar is tevrede met die lewe.
Sy is dankbaar vir die skenkings wat hulle van weldoeners ontvang, en daarom voel sy sy wil iets teruggee. Nou brei sy kombersies vir die “armes” met wol wat ‘n kerkgroep verskaf. “Daar is mense wat swaarder kry as ons,” sê sy terwyl sy trots na David kyk.
• Jurie (61) en Susan Austen (78) bly in ‘n pomphuisie van 2x2m in familie se erf. Jurie het 23 jaar by die Spoorweg gewerk, maar sy werk verloor weens regstellende aksie. Toe hy sy werk verloor, moes hulle dadelik uit die spoorweghuis trek. Hy kry R700 ‘n maand pensioen, en R500 daarvan moet hy betaal vir die huur van die pomphuisie. Sy vrou het 25 jaar by die poskantoor gewerk as briewesorteerder. Sy kry nie ‘n pensioen nie. Die egpaar het ook nie ‘n badkamer nie, en was in ‘n skotteltjie.
Paul Alberts, een van SA se fotografie-meesters, het oor die jare sy kamera ingespan om te praat oor die onregte en stryd in ons samelewing. Nou is hy self gewikkel in die stryd van sy lewe: teen pankreaskanker. Ilse Salzwedel vertel meer.
Paul Alberts hou nie van etikette nie. “Ek het ‘n broertjie dood daaraan,” sê hy ferm waar ons sit en gesels in die biblioteek van die gerestoureerde hotel waar hy en sy gesin al 17 jaar woon.
Kyk mens na die foto’s wat oor dekades voor sy kamera se lens afgespeel het, wéét jy nie een van die etikette is gepas nie. Want Paul Alberts is in die eerste plek ‘n mens.
Dit maak dit egter nie noodwendig makliker om die dood daagliks so in die oë te kyk nie. “Ek is nie bang om dood te gaan nie. Dis net dat daar dinge is wat ek nog graag sou wou doen. Ek sal graag vir Dewald, my jongste seun, wou sien klaarmaak met skool. En ek het nog so baie werk wat ek sou wou doen!”
Met my kuier kon hy nog vol dae se werk insit. Hy is juis besig om sy foto’s te organiseer, afdrukke te maak, hier en daar foto’s te laat onderteken deur die mense wat hy afgeneem het. Ek moes juis stapels fotografiese papier en ink uit Johannesburg vir hom saambring. Alles om dinge reg te kry vir Charmaine. Sodat sy darem na sy dood nog ‘n paar rand kan verdien uit sy foto’s. Wat, ironies soos dit is, dan veel meer werd sal wees as nou.
Toe, op ‘n dag, ontmoet hy vir Charmaine. Sestien jaar jonger as hy, en ‘n weduwee met ‘n klein seuntjie. Nou, na 22 jaar se getroude lewe en nog twee seuns later, huil hy saam met haar oor die doodsvonnis juis omdat hy dit vir haar en sy seuns anders sou wou hê. “Elkeen van die seuns weet wat wag. Charmaine ook. Sy kry baie swaar. Ons is nou in die stadium van ons huwelik en lewe waar ons eintlik moes gaan reis het.”
Tog, glo Paul, is die siekte die wil van sy Hemelse Vader. “En dis goed so. Ek glo onwrikbaar hierdie siekte is ‘n toets vir my geloof.”
Sy kamera het dikwels die lot van weerlose mense op film vasgelê – verlede jaar, al klaar baie siek aan die kanker, het hy ‘n boek, Gebroke Land, en ‘n uitstalling oor die armoede onder Afrikaners voltooi vir Solidariteit en die Helpende Hand-fonds. “Jong, ek veg maar my lewe lank vir die underdog. Ek skreeu selfs vir die verloorspan as ek rugby kyk!”
Dis juis sy passie vir die bewaring van die geskiedenis van die Afrikaner wat hom in sommige kringe ‘n (onverdiende) regse etiket gegee het. “Verbeel jou, ek regs! Ek het juis destyds by Die Burger bedank nadat Piet Cillie my ingeroep het oor my betrokkenheid by linkses en hul dinge. Ek sal sy woorde nooit vergeet nie: ‘Hier binne sê jy wat jy wil, maar as jy hier uitstap, dan ís jy Die Burger. As jy dit nie kan wees nie, dan weet jy wat om te doen.’ Ek kon nie langer saamleef met die onmenslikheid van ‘n Broederbondbeheerde-media nie, en ek hét toe bedank. ‘n Mens moet fyn onderskei tussen ‘n nuusblad en ‘n nasionale propagandablad.”
Die foto’s was eenvoudig te aangrypend om nie in boekvorm uitgegee te word nie, en so het Die smarte van oorlog ontstaan. Hy het dit self uitgegee in sy uitgewery Kraal-Uitgewers – “in ‘n kraal word verskillende dinge saamgetrek wat jy teen die aanslae van buite beskerm”. Die titel van die boek is ontleen aan die gelyknamige boek oor die oorlog wat Emily Hobhouse, vir wie Paul ‘n groot bewondering het, geskryf het om die Britte bewus te maak van die onreg van die oorlog.
Met die bewaring en die boeke wil hy nie oorlog teen die Engelse verklaar nie. Allermins. Hy wil bloot hê die “dapperste van alle dapper mense, die onskuldige vroue en kinders van die Anglo-Boereoorlog” moet onthou word. Ook daardie swartes wat weens hul lojaliteit aan die Boere gesterf het in soortgelyke kampe.
As hy sy lewe kon oorhê sal hy “sonder twyfel” presies dieselfde beroep kies. “Maar ek sal meer van my tyd afstaan aan ontspanning. Baie meer selfsugtig wees met my tyd. Ek kon mos nooit nee sê vir iemand nie. Maar afgesien daarvan het ek ‘n wonderlike lewe gehad – ek sou niks anders wou hê nie.”
Wat vir hom meer beteken, is die respek van mense. Net nou die dag sê ‘n swart munisipale amptenaar van Brandfort so half troostend vir hom: “Ntathi, ons gaan vir jou goed bêre as jy dood is.” ‘n Ander keer het ‘n PAC-man vir hom ‘n geraamde prent van die Slag van Bloedrivier gebring omdat hy weet Paul hou van geskiedkundige goed. Dis sulke dinge, die liefde en deernis op grondvlak, wat die gebrek aan amptelike erkenning vir sy bydrae tot die struggle en alles wat daarna gekom het, vir hom uitbalanseer.
Maar hulle moet hom tog net nie begrawe nie – eerder veras. En daar moet ‘n boom vir hom geplant word. Saam met die byna 100 ander wat hy al hier op sy reuse erf in Brandfort geplant het. En vir my klink dit reg so. Want dan gaan nog iets behalwe sy foto’s voortleef.