PressReader - Volksblad: 2018-10-13 - Waar kom die woord ‘pyl­vak’ van­daan?
Waar kom die woord ‘pyl­vak’ van­daan?
Volksblad - 2018-10-13 - Kommentaar - Ger­hard van Huys­steen
Se­dert hy my ja­re ge­le­de in ’n re­stau­rant in die Baai aan Die­mers­fon­tein se sjo­ko­la­de­pi­no­ta­ge voor­ge­stel het, kry ek so dan en wan ’n e-pos met ’n taal­uit­da­ging van die fa­meu­se Ker­neels B­rey­ten­bach.
My dag/week/maand word ge­woon­lik op­ge­vro­lik, want hy stel nou nie juis jou ge­mid­del­de agt-tot-vyf-taal­vrae nie.
Van­dees­week is Ker­neels se vraag: “Waar kom die woord ‘pyl­vak’ van­daan?”
Ek dag eers daar was ’n ver­la­ging in die al­ge­me­ne stan­daard van sy vrae, want dis tog voor die hand lig­gend: “Pyl­vak” kom uit . . .
Wag ’n bie­tjie!
Ek loop my vas in my eie on­kun­de, want ken­ne­lik be­staan daar geen woord soos “pi­jl­vak” in Ne­der­lands nie; ins­ge­lyks geen En­gel­se di­rek­te­ver­taal­e­kwi­va­lent, soos “ar­row secti­on/­ cour­se/field/sub­ject/ bay/pa­ne”, nie.
In Ne­der­lands ver­wys hul­le na die “eindsprint” (be­gin in A­fri­kaans en ein­dig in En­gels om die woord te ver­staan) of “de laat­ste rech­te li­jn” (waar “rech­te” = “reg­uit”).
In B­rits is dit meest­al die “ho­me straig­ht”.
In A­me­ri­kaans is dit “ho­me stretch”.
Dit smaak my ons het hier te doen met nog ’n eie skep­ping in A­fri­kaans, net soos “toe­brood­jie”, “hys­bak” en “ghoe­ma­ha­re”.
Soos hier­die an­der voor­beel­de is “pyl­vak” ook ’n sa­me­stel­ling.
Die “pyl” dui vol­gens die E­ti­mo­lo­gie­woor­de­boek van A­fri­kaans op die feit dat hier­die deel van die baan so reg­uit soos ’n pyl is, of an­der­sins dat jy in die pyl­vak so vin­nig soos ’n pyl moet be­weeg.
Die “vak” het be­trek­king op die “on­der­ver­de­ling van ’n ruim­te”.
Die pyl­vak is dus daar­die ge­deel­te van die hard­loop­ruim­te wat so reg­uit soos ’n pyl is, of waar ’n mens so vin­nig soos ’n pyl moet be­weeg.
Wan­neer maak “pyl­vak” sy ver­sky­ning in A­fri­kaans?
Ek kry niks se geen “pyl­vak” in e­ni­ge van die oud­ste (voor 1908) Afrikaanse woor­de­lys­te en kor­pus­se tot my be­skik­king nie.
Ons kan myns in­siens met ’n re­de­li­ke hoë waar­skyn­lik­heid aan­neem dat “pyl­vak” nog nie in die ne­ën­tien­de eeu be­kend was nie.
In die eer­ste Afrikaanse woor­de­lys en spel­re­ëls (1917) kry ons “pi­jl”, “pi­jl­reg­uit” en “pi­jl­snel”, en van­af die 1921-AWS met ’n “y” ge­spel.
Dis eg­ter eers in die 1953-uit­ga­we van die AWS wat ons “pyl­vak” aan­tref.
Met geen an­der ge­ge­wens in hand nie, kan ons dit dus tans slegs stel dat “pyl­vak” ie­wers in die eer­ste helf­te van die twin­tig­ste eeu op eie bo­dem geskep is.
As ek nou my ou spy­ker­skoe­ne in ’n wed­den­skap moes waag, sou ek wed dat dié woord uit die En­gels-Afrikaanse woor­de­lys van. a, at­le­tiek­ter­me. b, boks­ter­me van 1935, ge­pu­bli­seer deur die FAK, kon spruit.
Ten tye van pu­bli­ka­sie van dié ru­briek kon ek he­laas nog nie my han­de op ’n ko­pie van die boek lê nie.
As jy hom het, of as jy met nu­we ge­ge­wens met be­trek­king tot die her­koms van “pyl­vak” vo­ren­dag kan kom, laat hoor ge­rus van jou.
Ger­hard van Huys­steen is ’n taal­kun­di­ge aan die Noord­wesU­ni­ver­si­teit (ger­hard.van­huys­steen@nwu.ac.za)