UMasipala waseThekwini ufisa ukuthenga lezi ziza ezigagulwe lapha ngenzansi ukuze akhe izindlu ezingxenyeni ze-Farm Riet Vallei No. 851 ngakho-ke udinga ukuxhumana nabanikazi abakuloluhla olulapha ngenzansi, lezi ziza ezibhaliswe emagameni abo, ukuze kuxoxiswane ngokuthengiselana.
Shaka: [Ecwila]: Ubudlova yiyona nto abayizwa kangcono, yinye kuphela indlela ongabusa ngayo amaZulu, ukubulala. Ngangike ngicabange ngendlela ehlukile kulena, kodwa manje sengishintshe umqondo. Obani amaZulu Bayimthonselana engaphezu kwamakhulu amabili ezizwe ezingabuswa ngendlela efanele engazaphula ngabuye ngazakha kabusha. Ukusabela izimpilo zabo okungababumba, kuze kufike isikhathi lapho bezoba isizwe esisodwa, kuthi izizwe zikhunjulwe ngezibongo zazo. Kuyoba ngaleso sikhathi lapho ukubulawa kwabantu kuzonqamuka?
Phampatha: Bazowathatha amandla akho, nkosi yami. Futhi umholi onamandla angaguqula izingqondo zabo. Igazi alingcono kunamanzi njalo. uDingiswayo wabophela amanqin' enyathi uyise omzalayo uJobe, walwa nabafowabo. UNandi wadikilwa ngomalume bakhe, ngisho nobaba wakho imbala. Kungenzeka ukuthi kunomuntu onyenyezela abafowenu ukuthi impilo yabo isengozini.
Mdlaka: [Ngokujabula okukhulu] Uthini ngamabutho ami manje, nkosi enkulu Usasho namanje ukuthi ahuqa ubuthongo?
Ross: Yebo-ke! Ngiyabona.
Nqoboka: Bayethe! Nkosi. [Uya kuMbopha bese ehlala eceleni kwakhe.] [UMgobhozi uma phambi kukaShaka, ethukuthele ethelwa ngamanzi.
Khuzwayo: Abantwana bezihlahla abanalungelo lapha.
Dingiswayo: Mlethe kimi uShaka ngokuphazima kweso, bese uletha nomholi webutho lenu.
Abalingani: [Besho kanye kanye] Igazi!
Jadezweni: Njengabantu, sicela usilandise ngempi yaseQokli.
Isigijimi: Bayede, Bayede. Sebefikile, sebefikile.
Shaka uqinisile. Leli qili elimbuluzayo selingqongqoza esangweni. Yiya ngokuphazima kweso kwaBulawayo ulethe amaWombe, uMbelebele kanye noFasimba. Ayihlome, madoda, ayihlom' ihlasele!
Farewell: Kulungile, kodwa iyona ndaba exoxwayo eKapa.
Njengabantu: Yebo. Waletha amaqhawe angu-1,500 ayezohlasela, kwathi indodana kaZwide yamane yazibonela ukuthi isengozini. Yabaleka yaya ngasemuva iyofuna ukuziphephisa kodwa yafika impi kaZulu isiyihlanganisela. Jadezweni awungiphuzise amanzi. UJadezweni udlulisa amanzi ngenkenzo, kuthi ngenkathi uNjengabantu ephuza, uPika Zulu uqhubeka nokuxoxa indaba.
Shaka: Mdlaka uyindoda emadodeni. Manje-ke ngifuna onke amabutho aviliyele phambi kwami!
jadezwane: [Ezama ukuzithoba kunokuba ahluthukelwe yinhliziyo] Indaba yakho imnandi. Uyixoxa kamnandi kodwa thina sifuna ukuzwa ngoMgobhozi wakwaMsane.
Shaka: Ngizosithatha iseluleko sakho. Letha izanusi phambi kwami, zilindile lapha phandle. [Umqaphi uyaphuthuma ukwenza lokho okushiwo.] Kumele bazilungiselele ngokugcwele ukunuka ukusuka nokuhlala komuzi. Angizuba nazwelo kulabo benzi bobubi. Imizimba yabo izophonswa ibe ukudla kwamanqe. [Izanusi ziyangeniswa. Ziholwa uNobela, isanusi esinamandla asabekayo, kanye nezinye izanusi zabesifazane ezine. Zivunule ngezikhumba ezihlotshiswe ngamathambo, kanti ziphethe amashoba. UNobela uqobo lwakhe uthandelwe yinyoka ekhanda lakhe evule umlomo wayo ngendlela esabisayo ngaphezu kobuso bakhe, kanti uphethe ishoba lenkonkoni. Amadoda amabili asemancane, uNqiwane kanye noMdiniso balandela ngemuva kukaNobela; nabo bayizanusi kodwa ezingethusi kangako. Bamile ngaseceleni bathule bathe du.
Mthembu: Ayi, nguwe Khumalo, mhlasele kuqala.
Amabutho: UZulu! Uqobo lwakhe!
Pakalisa: Bayede! Bayede! Nkosi!
Mbopha: Imbube yamaZulu inesimemezelo esiphuthumayo efuna ukusenza. UShaka uyasukuma esigqikini ahleli kuso, uthatha igxathu ezixukwini ezibuthene lapho, ubuka amadoda emehlweni ukuze ashalaze ngenxa yengebhe. Ubukeka ewotha ubomvu. Masinyane uqhwakela phezu kwedwala, wendlala izingalo zakhe zombili, bese ememeza.
Ngomane: Sizwa ngandlebenye ukuthi abantu baseLangeni sebekhonza ngaphansi kwesizwe sakwaZulu.
Mudli: Ngiyabonga, nduna, ukungikhathalela kwakho. Ngizokucela ukuthi udlulisele la mazwi kumadodana ami nabo bonke abasemndenini wami. [Athule kancane aphinde adonse kakhulu ugwayi wakhe] Batshele, kanti futhi lokhu kwenzelwe nezakho izindlebe, amabutho asakhula ukuthi uZulu usenenkosi yamakhosi, enkulu ukwedlula uZulu wonkana kusukela ezingonyameni ezagxuma kwabonakala, esigqoke amagama azo nanamuhla. Batshele, lokhu ngikusho kuphuma ekujuleni komphefumulo wami, ukuthi ngangivaleke amehlo ukuba ngingakuboni lokhu kuseza, nokuthi ukufa kungifanele, ngilandele emkhondweni weziNdlovu eziNkulu, esezingigxobe ngaba yisicaba kodwa zasindisa umuzi wami. Batshele ukuthi ngizofa ngeneme manje ngoba iNdlovu eNkulu izodla bonke abayizitha zayo ibuye idle nezizwana ezingomakhelwane ukuze ikhulise isizwe sakwaZulu. Okokugcina, batshele ukuthi kuyisifiso sami nomyalezo ukuthi balwele inkosi yabo entsha baze balifulathele elikaMthaniya! [Usephendukela ngakuNandi bese eguqa ngamadolo phambi kwakhe.] Ngixolisa angizenzisi kumama wesizwe ngobubi engabenza esikhathini esedlule kuyena. Kwakuyisiko lethu ukuthi ngisho lokho engakusho ngawe kanye nezinyane lakho ngaphambi kokuba lizalwe. Ukube ngangazi ukuthi kuwena kuzovela inkosi enkulu ezokhulisa uZulu, ngangingeke neze ngijivaze umendo wakho nomfowethu uSenzangakhona. [Uyasuka uphendukela kuShaka.] Ndodana yomfowethu, ngikunikeza bonke abantwana bami kanye nabazukulu ukuba bakukhonze ngokweqiniso baze bafe. Kusho mina uMudli, kaNkwelo, kaNdaba, osezokhuma umhlabathi. Ngivumele ukuba ngikuvalelise okokugcina, ndodana yomfowethu. Bayede! Bayede! Nkosi yamakhosi! [Uphendula amehlo akhe ubheka kubabulali; uza kubona ngamagxathu amabili namathathu.
Mthembu: Sawubona, mathananazane wehlathi!
Shaka: Ndlov'enkulu, ngenkathi sibehlula okokuqala abakwaButhelezi, inkosi yabo uPhungashe wazinikela kuwe wathembisa ukuthi uzokuhlonipha. Kodwa kwathi efika ekhaya, waguqula sivumelwano. Sekuyiminyaka eminingi abakwaButhelezi bephonsa inselelo kumaZulu, manje ngibone ukuthi sekuyisikhathi sokuba sibanqobe kanye nomhlaba wabo okuwumnxhantela nowakhelwe ngabantu bezinye izizwe, sifundise nabanye abantu bezinye izizwe.
Shaka: Ungangihluleli, lo mqoqi wezingebhezi zamakhanda abantu. Ubuwanqumelani amakhanda wawagaxa endlini yakho Lokhu kungubuthakathi obuphindiwe?
Nandi: Kanti kunjalo nje ngiyakwesabela, ndodana yami. Akubona bonke ezitheni zakho abaphatha umkhonto. Kunezitha ezinhliziyweni zethu kanye nasemizimbeni yethu ezibukela phansi wonke amandla ongawaletha aphikisana nazo. Ungazenzi uMvelinqangi.
Mgobhozi: Nkosi, batshele bangibulale nami. Ngifuna ukuyohlala noNqoboka ngidle umhlabathi kanye naye. Kungenzeka ukuthi usulibele imisebenzi emihle eyenziwa nguNqoboka. Asizange yini wena, uNqoboka kanye nami sifunge ukuthi sizovikelana noma ngabe kuthiwani Akuyena yini uNqoboka owavikela inkosi uShaka empini yakwaButhelezi. Usulibele yini ukuthi ngubani owavikela umngane wakho uManyosi empini yaseQokli Ubani owavikela uMgobhozi empini yakwaNdwandwe Angikwazi ukumlahla namuhla. Ngifuna ukuba siye kwagoqanyawo?
Shaka: Amandla ayajulukelwa kodwa awatholwa ngobuqili. Nilingcolisile igama elihle labeNguni.
Nobela: Igazi liqhamuka kuphi?
Shaka: [Ephuma egijima]: Ayihlome! Nkosi! Ayihlome!
Mgobhozi: Baba, Ngiyethemba ukuthi uzongivumela ukuba ngilwe njengebutho kulokhu, hhayi ukubukela ngibhacile njengempungushe okwenzeka empini yaseQokli. Inhliziyo yami igcwele umfutho kakhulu kunakuqala. Ngivumele ngisuke nayo amagqozo ngiyichathe ngize ngiyoyifaka phakathi emaviyweni ezitha.
Ebandleni: Ubeseshonephi uBuza nebutho leziChwe ngenkathi kwenzeka into ebuhlungu kangaka?
Shaka: Kusho ukuthi ngingasho ukuthi, "ndawo yaseLangeni sala kahle." UShaka kanye nonina baphuma ngakwesokunxele. Ukukhanya kuya kufiphala kancane kuze kube mnyama.
Ross: Akwehli kahle lokhu kimina, mnumzane Farewell.
Shaka: Unamandla ngaphezu kwezimpisi?
Dingane: Kodwa, babekazi, singayivukela kanjani indoda enkulu enamandla enjengaye Sinathemba lini ukuthi singahle siphumelele njengoba izwe lonke limkhonzile?
Phampatha: Lezi yizinhloso ezinqala nezinhle. Kodwa kumele ube nabaqaphi abazokuvikela. Shaka ngiyakwesabela. Izitha zakho zigcwele izwe lonke.
Amabutho ashaya ihlombe. Ukukhanya kuyehla ngokushesha njengoba bonke abakhona bephuma, ngaphandle kwamabutho akhanyiswa yilambu. Lapho sebeqedile umholi wabo ukhipha imiyalelo. Bayahlangana bese bayaviliyela ngenkulu intokozo behla benyuka esiteji. Emva kokwehla benyuka isikhashana bayaphuma ngakwesokunxele kanti ngenkathi amakhethini evaleka emva kwabo siqaphela indoda endala, esencane kanye nabafana ababili abancane behlezi esiteji ngakwesokudla.
Mgobhozi: Ngiyabonga ngiyanconcoza, Zulu, Nampa beza. Ukubona amabutho kujabulisa inhliziyo. Angene amabutho. Aviliyele phambi kwenkosi uShaka ngokwezigaba zokubuthwa kwawo, okuhlukaniswe ngemibala yezihlangu zawo.
Abafana bayabubula, kodwa bathuliswa yihlo elibukhali lekhehla.
Mhlangana: Ngaphandle kwalokho, inkosi inomusa kithina njengabafowabo. Kukaningi izinduna zakhe zimnxenxa ukuba asibulale. Kodwa uShaka wenqaba ukubulala abafowabo.
Farewell: Ngicabanga ukuthi ukudelela lokhu kunokuncokola.
Shaka: Uzonikwa ukudla notshwala kodwa umhlobo wakho angeke athole lutho.
Shaka: Ngiyakuzwa, Nobela, kodwa hlukana nomndeni wami. uDingane indodana kababa.
Ntombazi: Ngamandla ami angebona ubuthakathi.
Dingiswayo: Mhla lo mfana, uShaka, efika lapha ngangingacabangi ukuthi angase abe yibutho. Wayephelelwe yinhliziyo edumele ngoba ethi yena benonina uNandi baxoshwa nguyise uSenzangakhona waseFenilenja. Wayekhala ngokuthi abantu baseLangeni bamphatha kabi kakhulu. Kodwa manje ngithola imibiko engcono. UBhuza umholi webutho leziChwe uyamncoma ngendlela alwa ngayo.
Nobela: Nizwa kunukani manje Ingabe kunuka indoda edingayo Umlingani 1: Indoda efuna into eyodwa kodwa ithole engayifuni?
Shaka: [Efutheka] Ngobuthakathi?
Mbopha: Nkosi yami, Ngi [Uyasukuma, uyavevezela kodwa uzenza oneme. Ngemuva kukaShaka, uDingane kanye noMhlangana beqa uthango. Bobabili bahlome ngemikhonto.] Nkosi yami, ngicela uhlole lo mkhonto. Ngiyakunxusa! [Uzama ukulibazisa uShaka.
Shaka: Yebo, ngabe uselikhile ilala. Kodwa angaba usizo kimina. Imithi yesintu emihle ivamise ukubaba uma uyiphuza. Uma imithi yakhe ingasaselaphi isifo, kodwa iphenduka ubuthi obulalayo, ngizomenza awuphuze yena uqobo lwakhe. [Ayikho inhlokomo manje ngoba wonke amabutho ayamenyanya uNobela.] Ibutho 5: Kungani inkosi ingaganwa izale izindlalifa ezizothatha ubukhosi bayo?
Ross: Uphi ukaputeni King Kufanele ngabe usebuyile manje?
Shaka: Mhlampe kwakuyoba ngcono ukuba abazali bami bobabili babulawa ngaphambi kokufika kwami kuleli le ngabade, lapho impilo yami imuncu futhi ilukhuni. Ubaba ubenesihluku kumame, emphathisa okwesigqila. Iminyaka eyisithupha yokuqala empilweni yami ibikhungethwe ukungajabuli kukamame engimthanda kakhulu. Ngenkathi ubaba esikhipha ngesango eSiklebheni, sacabanga ukuthi impilo yaseLangeni izoba ngcono kubantu bakubo. Kodwa bheka lapho ngikhona, ngilokhu ngiklolodelwa kanti namaqiniso okuzalwa kwami aphonswa ebusweni bami. [Kuze kube manje uShaka ubekhuluma ngobuchule, ikakhulu kuyena. Manje usekhuluma ngokuzethemba ebhekise entsheni.] Angizuhlupheka ngenxa yezenzo zabazali bami. Umame engimkhonzile, futhi engizomvikela ngamandla ami onke enginawo. Futhi angizuvumela ukuzalwa kwami Ushaka kasenzangakhona kungiphazamise noma kuphazamise ikusasa lempilo yami. Futhi angizukuvumela ukuthi nina nithuke umama wami. Sengishilo.
Shaka: Ayihlome! Ngizoyibamba! Wozani sibone! [UShaka ulwa ngesibindi ubabulala ngamunye ngamunye.] [Kungena uNandi ngakwesokudla, ephelelwa ngumoya.
Dingiswayo: Obani bona labo asebefikile?
Shaka: [Ebuka izethameli]: UZwide!
Kaputeni: Uyamthanda uShaka, Henry, akunjalo?
Shaka: Yebo, uqinisile, baningi abantu abafile. Phampatha, ngingasho nje ukuthi inhliziyo yami yayigula kanti nomphefumulo udiniwe nengqondo yami yayingakwazi ekwenzayo.
Phampatha: Kumele ube nomqaphi ozohlala ekubhekile, ngoba abantu bazoqhubeka nokuhlupheka futhi bapheze ukuhlupheka.
Ngomane: Manje-ke nginazisa ngokudabuka okukhulu ukuthi uDingiswayo bamshumpule ikhanda layofakwa endlini kaNtombazi njengomhlobiso.
Manje sekuqala intambana kanti amabutho asenciphe nhlangothi zombili uma kuqhathaniswa nobuningi bawo ngezikhathi zasekuseni. [Ngenkathi esho imigqa yakhe yokugcina izwi lakhe seliqale ukuba buthakathaka futhi lihoshozela. Ekugcineni uyakhwehlela bese ethi:] Pika Zulu, umphimbo wami awusavumi, ake uthathe kancane.
Ntombazi: Qha! Qha!
Nobela: [Ngomzuzu wakhe wokugcina] Uze ungikhumbule, Mbopha! [UShaka uqonda eziboshweni zakhe esezikhululiwe uyazanga, ngale nkathi isixuku sesiqalile siyahlakazeka. Uhamba kanye nabakade beboshiwe. Ngenkathi sekuphuma abokugcina sibona uMbopha kuphela engowokugcina. Umile ubuka lapho uNobela ewele khona. Uyamqgolozela futhi uyacabanga isikhashana. Udla amathambo ekhanda. Ekugcineni naye uyahamba, ejeqeza emuva esemcabangweni kakhulu, njengoba ephuma esiteji namalambu aya ngokufiphala kanye naye.
Shaka: [Ehlikihlana nekhala lakhe]: Mmfi! [UGumede aqalaze ithimba analo, bese eyabaleka aye ngakwesokudla. UMthembu noKhumalo bavikisane ngezinduku.
Shaka: Entabeni yaseQokli kwafa obani UMgobhozi kanye namadoda ayefakwe ophondweni lwempi njengesijeziso Noma indodana kaZwide uNomahlanjana owayesele ngemuva Indoda ehlasela kakhulu ayivinjelwa kalula. Khumbulani lokhu mabutho ami. Nqobani izimpi zenu, khona nizonqoba abafazi nezingane zenu. Amabutho ayangundaza ezama ukunquma ukuthi ayavumelana nalokhu noma qha?
Ibandla: Yeka ubuqotho babantu besifazane! Izincekukazi ezithembekile! Abanye besifazane bakhala bebelethe izandla bekhombisa ukudabuka.
Kungena uMdlaka, uMgobhozi kanye noNqoboka lapho uShaka ehlezi khona.
Dingiswayo: Nalokhu, futhi, kuyezwakala. Empini ucishe ushaye khona. Kodwa okwamanje, mina ngikholelwa ekutheni ulwe ngokuchitha igazi elincane, kanti ukuze ngifeze inhloso yami ngokusebenzisa amandla amancane. [ephendukela kuBuza] Buza, Ngizokhuluma namabutho eziChwe kanye neYengandlovu khona manje.
Shaka: [Ngokuthukuthela okukhulu]: Kungani ngibizwa ngokuthi uShaka [UMudli uyathula, uqalaza ngapha nangapha ephuthaphuthaza ugwayi wakhe ebhandeni?
Fynn: Yebo. UShaka kanye nami sasizingela izindlovu, ebangeni elingamamayela angamashumi ayisithupha uma usuka emzini kanina eMkhindini. Kwathi ethola umbiko wokuthi unina ugula kabi wasuka masinyane waphikelela khona eMkhindini. Kwakuyinkinga ngisho nasehhashini ukuhambisana naye. Sahamba ubusuku bonke. Sathi uma sifika eMkhindini safica unina ethathe isihlwathi. Akaphindanga waphaphama emva kwalokho.
Njengabantu: Kwakuyimpi enkulu emlandweni wabeNguni. Maye, ngasengikhulile ukuthi ngingaya empini ngiyolwa, kodwa ngangiqhwakele endaweni ephakeme ngibukela ukusuka nokuhlala. UPika Zulu uzonixoxela uma kunezingxenye engizilibalayo nengingaziqondi kahle. Lapho kwakunenkosi enkulu uShaka eyayisophe ukuphindiselela ukuphangalala kwenkosi uDingiswayo. Kwakukhona uZwide wakwaNdwandwe owayefuna ukuthatha isihlalo sobukhosi babeNguni. Indodana yakhe uNomahlanjana yayihola izingqalabutho ibutho laMankayiya, elalibalelwa ku-7,500. Impi kaShaka yayiholwa nguMdlaka waseMgazini. [Athi ukuthula kancane ngabomu athathe igudu lakhe.] Ake ngithi ukuchaza ukuthi kwakwenze njani ngempela.
Dingiswayo: [Emangele] Balahla izimbadada zabo?
Ross: Kwenz enjani kaputeni?
Shaka: Kuyiqiniso elimsulwa, ndunankulu. Lokhu yiyona ndlela engenza ukuba kuqedwe ulaka lwabo futhi. Abantu esengibababele uZwide wesizwe samaNdwandwe.
Ngomane: Sizwe sakwaMthethwa, inkosi yethu uDingiswayo isiphangalele. Impicabadala ikhungethe ukuphangalala kolungileyo kubeNguni bephelele. Ehola ibutho lakhe lezingqalabutho uYengandlovu, uhlasele isitha sakhe sakwaNdwandwe ngase-Ucayiwane. Ithe isinyathela amasimba abantwana igasela emzini kaZwide, kwaDlovunga kwenzeka isimanga. Njengendoda ingenwe yidlozi wakhuza uYengandlovu ukuthi uhlukane naye. Wathatha amantombazane ambalwa wawenza abaqaphi bakhe wasefulathela impi yakhe.
Ntombazi: Ngangizibhincisa amandla mina kanye nendodana yami ngamandla alawo makhosi. Ngiyisanusi kodwa angiyena umthakathi. Inkosi ingaphezulu komthetho wobuthakathi. Njengendlovukazi ngiyinkosi yamakhosi. Umthetho uqobo lwawo uthi angiyena umthakathi.
Shaka: Ngiyanibonga nonke ngothi lwenu. Manje hambani niyovikela izwe lenu!
Ngomane: Uqinisile ndoda endala. Ukudabuka angeke kusibuyisele uDingiswayo noma kusixoshele uZwide. Leli zwe lidinga enye inkosi. Izwi Lesithathu Elivela Ebandleni: Yinye vo indoda engaba yinkosi. [Ibandla linokungabaza, kodwa aliphumi nazwi emqondweni walo lilonke.] Inkosi yethu kumele kube nguShaka! [Bonke bangenwa ingebhe. Isixuku siyaphikisana ngokukhulu ukwesaba. Kuzwakala enye indoda ememeza ngaphezu komsindo wesixuku.
Amabutho: UBhakuza kaSenzangakhona kanye nonkosikazi wakhe weshumi uSoduko kaNzama basele empini kanye namakhulu abantu bakwaButhelezi.
Mdlaka: [Ngokujabula] Nkosi yami, amabutho asevele ayaviva, njengoba uwatshelile ekuseni.
Shaka: Kuyiqiniso elimsulwa lokho, nkosi.
Kuvuleka amakhethini aveza uShaka emile egoqe izandla phambi kwezixongololo zamabutho akhe. Izihlwele ziyanyamalala esiteji. Unina, indlovukazi uNandi, uhlezi eceleni kwakhe; ngakolunye uhlangothi kumi uMgobhozi.
Shaka: Mhlampe kwakuyoba ngcono ukuba abazali bami bobabili babulawa ngaphambi kokufika kwami kuleli le ngabade, lapho impilo imuncu futhi ilukhuni. Ubaba ubenesihluku kumame, emphathise okwesigqila. Iminyaka eyisithupha yokuqala empilweni yami ibikhungethwe usizi kumame engimthanda kakhulu. Ngenkathi ubaba esikhipha ngesango eSiklebheni, sacabanga ukuthi impilo yaseLangeni izoba ngcono kubantu bakubo kodwa bheka lapho ngikhona, ngilokhu ngiklolodelwa kanti namaqiniso okuzalwa kwami aphonswa ebusweni bami. 1. Lalithini isiko ngalabo abaphula umthetho wokuthola abantwana ngaphandle kokugcagca 2. Kungani uShaka ayethi impilo yakhe imuncu futhi ilukhuni 3. Ngabe kuchazani lokhu: 3 .1 kuleli le ngabade 3 .2 ubaba esikhipha ngesango 3 .3 amaqiniso okuzalwa kwami aphonswa ebusweni bami. 4. Ukhuluma kanjena nje uShaka ukhuluma nobani 5. Yikuphi okwashiwo uShaka emva kokuba esesho la mazwi. Bala kube kuthathu. 6. UMudli omunye owahlukumeza uShaka, wamjezisa kanjani lapho eseyinkosi 7. Ubani igama lomlungu owayekhona ngenkathi kuphangalala uNandi. 8. Kwamthinta kanjani uShaka ukuphangalala kukaNandi?
Esixukwini: Inomfi ekhula emthini. Kungenzeka ukuthi usho uMdlaka, uMkhuzi wempi.
Dingiswayo: Kodwa ungakhohlwa ukuthi zivikela izinyawo zalo.
Farewell: Kulula ukugcina inhlanzeko nokuzijwayeza umthetho e-Afrika. Abanayo imikhukho etholakala eLandani.
UShaka uzizwa esengozini ngokushesha. Uyaphenduka ukubhekana noDingane. Kodwa ngakwelinye icala uMhlangana uphonsa umkhonto wakhe uphisela kuShaka ngemuva. Ngenkathi ezama ukubhekana noMhlangana, uDingane umgwaza ehlombe. uShaka uwa ngamadolo ngenkathi uDingane noMhlangana bebuyela emuva, bejika bebaleka.
Shaka: Kungani wena kanye nendodana yakho uZwide nabulala amakhosi angenacala angamashumi amathathu?
Nandi: Zimbi izinto. Ndodana yami, usengozini enkulu. Kumele sisuke eLangeni siye endodeni yami yesibili, uGendeyana, inkosi yamaQwabe, uyise womfowenu uNgwadi. Nakuba uGendeyana wansondo enothando; akanalo ugazi, kodwa unenhliziyo emnene. [Uqonda kuShaka umbamba ngengalo uzama ukumduduza kulolu sizi abhekene nalo.] USenzangakhona kanye nabakithi eLangeni basilahlile. Lo buhlungu bokuba wedwa nokulaxazwa, ubuhlungu bokuhlala emhlabeni ononya, kungangihlanyisa. Kodwa akufanele sivumele lolu hlupho lwesikhashana lwehlise imimoya yethu. [Athi ukuma kancane, bese ekhuluma ngamazwi aqinile] Nginomqondo ongifikelayo ukuthi wena ngolunye usuku uzobalwa namaqhawe asembusweni kaZulu. [UShaka uyaphenduka uzama ukuziqoqa bese eviva ngenduku yakhe abheke ngakwesokudla.
Farewell: [Ngokubekezelela]: Kuhle, angeke ngiqophisane nawe. Ngiyamukela ukuthi ungowomdabu ovelele. Futhi uyazi lapho zinoju khona. Bonke ubungani abukhombise kithi ukufuna ukuthola ulwazi kithina. UShaka ukhonze amandla kakhulu. Izinsuku zokulwa ngemikhonto sezidlulile futhi uShaka ngowokuqala ukubona lokhu. Ufuna ulwazi lwethu ukuze andise olwakhe.
Mudli: Bayede! Bayede! Nkosi! [Uthukulula isikhwama ekugcineni athi ukuhogela ugwayi wakhe.] Induna Yabaqaphi: Kuzoba ukufa kweqhawe, njengoba ubaba wethu esho. Kodwa zinike ithuba, Mhlonishwa, ngoba ukuhogela nokuntongela kokugcina kumtoti. [UMudli uyakuthakasela lokho. Uqhelisa konke emphinjeni wakhe, uyantongela.
Shaka: Ukuphangalala kwebutho langempela kungukufa kwethu sonke. Kodwa akukho lutho engingalwenza ukuba ngiphikisane nesifiso sakho. Sengishilo emabuthweni ukuthi uzobe uyibambile kusasa. Angeke ngephule leso sithembiso. Kodwa uma ushintsha umqondo, amabutho kuzoba yiwona kuqala azosazi isizathu salokho kuguquka.
Dingiswayo: Kubonakala kungifanele ukuba ngikuhalalisele ngokukhula kwamandla akho ngendlela eshesha kangaka. Ngiyezwa ukuthi ushaye wabhuqa esizweni sakwaButhelezi.
Shaka: Mnike ukudla ngamandla akho Ntombazi.
Shaka: [Ngokujabula] Zazinhle lezi zindaba! Abeze abakwaNdwandwe! Nyakazisani amabutho enu alele ubuthongo, Mdlaka!
Mthembu: Asimsukeleni sonke.
Amabutho: Bayede, Bayede! Amabutho aphume noMdlaka. UShaka, uMgobhozi kanye noNqoboka bamile bayabukela amabutho ephuma. Uma bekhuluma bababaza abakubone kwenziwa ngamabutho.
Ukaputeni King uyangena. Uneminyaka engamashumi amane ubudala kanti ubukeka ekhathele futhi egula. Inyufomu yakhe imadlakadlaka kanti izicathulo aziwazi upholishi.
Kumnyama esteji. Kancane kancane ilambu lihlaba liqondaneInoMxoxi. Uphethe ipipi elenziwe ngobumba ngakwesinyeIisandla alokhu elidonsa njalo ngenkathi evela kuze kuyophela umdlalo. Ngesinye isandla uphethe umkhonto ancika kuwona kakhulu, njengoba exhugela emlenzeni wangakwesokudla. Lena indoda esikhulile egqoke isikhumba kanye nezimbadada. Uzotshela ababukeli indaba ngoShaka Zulu, uNodum' ehlezi kaMenzi.
Shaka: Kwenze njani Ingabe amaphupho asedlulele kuwe Ubukeka njengomuntu obenukwa izithende yibhubesi?
Mdiniso: Yizulu eliphezulu akekho omunye. UShaka uhleka inhlinini bese eqalaza ngasesixukwini. Amehlo akhe agcina kuNobela.
Phampatha: Zingangotshani basendle. Ubani ongabahlalula ngalokhu Kodwa qaphela labo abasondelene nawe. uMhlangana noDingane?
Fynn: Yebo ngiyavuma, ngesinye isikhathi uba nolunya. Kodwa ngolunye usuku wawusixoxela ukuthi uTitus, umRoma wabethela amaJuda ayinkulungwane ngosuku agasela ngalo eJerusalema, nokuthi uCrassus wabulala izigqila ezingu-6,000 emva kokunqoba uSpartacus. Kodwa amaRoma ayengezilwane, angithi?
Fynn: Ngikhumbula sibona uShaka okokuqala ngqa. Wayenemibuzo exakise okwemibuzo yomfana wesikole. Wasibuza ngezindlu zethu, izingubo zokugqoka, indlela esilwa ngayo, umthetho wethu kanye nezinkantolo. Wabuye wasibuza ngokudaleka komhlaba.
Ross: Angisho ukuthi lokho kuzwakala kahle kakhulu.
Shaka: Izolo ngilale kamnandi. Amaphupho asephelile. Sekuyisiphetho sesikhathi esibi, Mbopha.
Mgobhozi: [Egcwele ukubonga] Ngiyabonga nkosi yami.
Kaputeni: Ngikholwa ukuthi wawukhona ngenkathi uNandi ephangalala, wawungekho yini Henry?
Mgobhozi: [Ngokujabula okukhulu] Ngizogasela ngokushesha kunomlilo wequbula. Ngizophendla indlela, ngiyotheleka ngasemuva kwempi yakwaNdwandwe. Ngizophakamisa izihlangu zabo, ngibagwaze emakhwapheni, bese ngidlulela kwenye indoda ngaphambi kokuba eyokugcina iwele phansi. [Ulandelisa amazwi akhe ngokugxumagxuma elingisa, egwaza emoyeni ngomkhonto wakhe, egabavula ngokushesha ngemuva kwesihlangu sakhe.
Shaka: Uma ucabanga uthi uZwide uyoluqonda lolu limi?
Buza: Yebo, Baba!
Shaka: Walethe lapha phambi kwami. Ngifuna ukubona ukuthi asakwazi yini ukubamba umkhonto!
Mgobhozi: Asituse ubaba wethu, wendlu kaZulu, indodana kaSenzangakhona, isizukulwane sikaJama kaMalandela!
Ngomane: UShaka ubekwaBulawayo. Ngenkathi kuzwakala ukuthi nansi impi yakwaNdwandwe isigasele umhlaba wethu, uShaka wavivisa impi yakhe yaqonda khona. Kodwa ekufikeni kwakhe, ubeshiywe yisikhathi ufika emva kwendaba. Indodana kaSenzangakhona yafunga yagomela ngodadewabo uNomcoba ukuthi kuyosuka impi ebomvu, kuze kube sekupheleni.
Mdlaka: Yebo nkosi uyiqiniso. Impi yakwaNdwandwe isiyaviliyela.
Shaka: Unephutha. Umfazi osevuthiwe uzala abantwana abanqala. Uma umfazi ethola abantwana esemncane nabo abantwana baba ntekenteke. Ibutho 6: Kodwa abayeni babo kuzobe kungamavaka asinde ezimpini ngokuba omuva kwezinye ezimpini.
Shaka: Umdlwane olumayo awubulawa. Uyawukhaliphisa ukuze ulume izitha zakho. AbakwaQwabe bangabafowethu kanti sifuna ukuba babe ngabangane bethu. [Inkundla iyahlokoma ngezwi lokuvumelana nenkulumo. Ibutho lesithathu liyasukuma.] Ibutho 3: [Liphuma ebuthweni labesifazane iVuthwamini] Lokho singekusho kwabakwaNdwandwe, umgodoyi ohlanyayo awulashwa. Sizwa kuthiwa bayadlondlobala futhi. Asibaqobaqobi ngani ngaphambi kokuba babuye babe namandla amakhulu?
Izwi Likadingiswayo: Sawubona, Shaka!
Ibandla: Impi ebomvu! Impi ebomvu! Uzokufa Zwide! Uzokufa Ntombazi! Ukumemeza kwesixuku kuya ngokuncipha lapho impunga endala iza ngaphambili. Iyalinda kuze kuthule nya bese iqala ukukhuluma.
Shaka: Bantwana bakababa. Yini laba eningibulalayo! Ngenzeni kini [Uyawa bese ezama ukuvuka futhi.] Nicabanga ukuthi nizolibusa leli zwe. Kodwa vele ngibona izinkonjane ziza. Manje sekumele nibhekane nabamhlophe. [Masinyane uyakhumbula ukuthi kunoMbopha. Ngomzamo omkhulu uqala ukusukuma ame ngezinyawo zakhe. Welula izandla zakhe ecabanga ukuthi uMbopha angase amsize. Umkhonto usesesandleni sikaMbopha azame ukuwuphakamisa bese eyangabaza, kuthi kusenjalo atheleke uMkabayi?
Shaka: Sekunesikhathi eside ngethemba ukuthi ngizolalela amazwi ahlakaniphileyo aphuma emlonyeni wakho ngezinambuzane lezo eziyishaka. Ngitshele, imaphi amazwi owawathumela kugogo ozala umame, uMfunda, indodakazi kaKhondlo wesizwe sakwaQwabe?
Mgobhozi: Kuhle emehlweni eNdlovu enkulu ukuthi namhlanje onke amabutho angasho lokho akucabangayo. Lokhu kuyaqala ngqa emlandweni wezwe ukuthi inkosi inikeze inkululeko yokuba wonke uwonke asho akuthandayo ngendlela efana nalena. Noma ngubani ofuna ukugxeka inqubo yenkosi uShaka ukhululekile ukwenze njalo. Inkosi izophendula ngaphandle kokufutheka nolaka. [Kunongabazane olukhulu, amabutho abukeka engayikholwa neze le nto eshiwoyo, kuze kube oyedwa uzidela amathambo uphumela eshashalazini.] Ibutho 1: Ngikhulumela iningi. Kungani izifiki zithathelwa phezulu kunezakhamuzi zakwaZulu na [Kunomsinjwana owesekelayo kumabutho?
Emva kwemizuzwana, kuzwakala umsindo wequlu labantu, uya ngokudlondlobala. Uma usudlondlobele isiteji siyakhanya ngokushesha kugqamisa bha isigodlo saseSiklebheni, umuzi kaSenzangakhona lapho uShaka kanye noNandi baxoshwa khona eminyakeni eyishumi nanhlanu eyedlula. USenzangakhona usekhotheme kanti isixuku esifuna ukwazi ukuthi kuqhubekani komkhulu sibuthene, silindele ngokungxama ukuzwa ukuthi ngubani ozoba yinkosi entsha. Iningi labantu liphendula imiqala ukuthola ukuthi ingabe uShaka ukhona na ngenxa yodumo lwakhe njengeqhawe ngaphansi kwenkosi uDingiswayo osedume izwe lonke, ebengaziwa ngobuso kwabaningi. Phakathi kwesixuku kukhona uMudli, ubab'omncane kaShaka. UShaka, ephelezelwa nguNgomane, undunankulu kaDingiswayo, kanye nonina uNandi, bayangena eshashalazini. Ugqoke uyaconsa, kanti unyathela ngokukhulu ukuzigqaja lokhu. Amehlo akhe ahlabayo nokubuka kwakhe okunesithunzi sokuphatha kugqame okwempahla yesele kunoma ubani ombukayo. UShaka umi ngaseceleni kukaNgomane, unina uNandi umi ngakwelinye icala.
Shaka: UMgobhozi usefile, indoda ebengiyikhonzile, indoda eyalola impi yami ngobuhlakani, kanye nomame, umame engimkhonzile akasekho. Phampatha, ngiyazi ukuthi umlilela ngeqiniso umame.
Njengabantu: Kwase kuthi uShaka waya lapho abaqaphi bemi khona njengemikhovu esibanjwe wunyezi. "Uphi uMgobhozi" Ememeza. "Ulele namadodana kaZwide". Ngaphansi kwalezi zidumbu ulele kanye nezitha zakhe. UShaka washo ngokukhulu ukudabuka: "Impilo yakhe beyimelwe ukugadwa yinina baqaphi. Waphendula uNjikiza wathi, "Ngokukhulu ukwethembeka iso lami belikuye ngaso sonke isikhathi," nangesikhathi sakhe sethunzi lokufa bengimqaphile. Lalela baba uzozwa ukuthi bengimqaphise okokhozi. [Kwaba nokungunaza okuzwakala phakathi kwezidumbu, ubuso bukaShaka bachachamba ngentokozo nokumangala uma ezwa lokhu.] "Dadewethu!" ememeza. "Ngiyawazi lowo msindo. Kukaningi ungenza ngilale ngingalele." "Mgobhozi bhongisa okwenkunzi." "Mgobhozi! Mgobhozi!" Wathi esememeza okwesithathu kwezwakala izwi ngaphansi kwezinqwabanqwaba zezidumbu. "Yebo baba." "Wenzani lapho phakathi" "Angenzi lutho baba, lutho ngaphandle kokulala ngaphansi kwegquma engicabanga ukuthi liwele phezu kwami." Izidumbu zasuswa phezu kwakhe, umafavuke njengedangabani wahlala ngezinqe?
Shaka: Nginikeze imvume uMgobhozi yokufeza isifiso sakhe ukuba anihole niyibambe ezimpondweni. Mgobhozi, phumela obala. [Enze njalo uMgobhozi]. Bakhombise ozokwenza empini yezitha.
Nqoboka: Baba, nami ngivumele ngisuke phambi kwakho. Iqhawe selihambile kanti ukulibala kwami kungase kudale inkinga. Ngicela ungivumela nami ngilandele ezinyathelweni zalo.
Dingiswayo: Kungensuku zatshwala ubulele isiqhwaga ebesesihluphe abantu iminyaka eminingi. Futhi asikalibali ngesibindi asikhombisa mhlazane ebulala ingonyama ngeklwa eyedwa.
Ntombazi: Ukhulumisa okomntwana. Iwe kanjani inkosi yakho uDingiswayo?
Dingiswayo: Nakuba engeyena wakwaMthethwa kodwa uzakhele igama kithina sonke. Ngijabula kakhulu, ngimnika isikhundla sokuba umholi webutho.
Shaka: Owami lo mkhonto. Usho ukuthini?
Fynn: Ndodana, uShaka uyibutho elinobuhlakani obuphindiwe kanti uyinkosi enkulu lapha e-Afrika.
Fynn: Ukhohlise uShaka wathi akasayinde iphepha elisemthethweni elinikezela ingxenye yezwe lakhe embusweni waseBrithani.
Ntombazi: Nginamandla okwangempela.
Ibandla: Hawu bakithi!
Amabutho: Ayihlome! Ayihlome!
Mdlaka: USikhunyana, owayeyinganyana ngenkathi uMgobhozi ecaba umnewabo empini yaseQokli uzophindiselela. Impi yakhe ivive eNdolowane, ibanga elingekude kangako, libalelwa kumadoda angu-15,000 anamandla. Thina sinamadoda angu-30,000 akulungele ukulwa. Sengithumele ukuba bayohlola ukuthi isitha sifuna ukuhlasela kanjani.
Dingiswayo: Sengikutshelile nje wena kaSenzangakhona, ukuthi ngifuna ukuba yinkosi yabeNguni bonkana ngaphandle kokusebenzisa indlakadla, ngincamela ukuxoxisana nokubonisana.
Njengabantu: He! He! Bekezela, mfana omncane. Ngiyeza kuye njengamanje. Ngasohlangothini lwakwaNdwandwe, uNomahlanjana wahlala phansi komthunzi womuthi ezikhululekele nje. Wacabanga ukuthi indlalifa kaZwide yinkulu kakhulu ukuthi ingazikhathaza ngomsebenzi onzima. Impi yakwaZulu yayilindile, inelukuluku lempi. Kwase kuthi abakwaNdwandwe basondela kuyona. Bathi besasondela ngezansi bahlangabezana nommango abangakwazanga ukushesha ngoba wawunyukela. Kwabenza bangenwa ngamanzi emadolweni. Babengakwazi ukuphonsa imikhonto yabo iqonde phezulu kodwa thina sasikwazi ukuyiphonsa ibheke ezansi. Leli kwakuyisu lokulwa impi ngobuhlakani. Ngaze ngakhumbula ngezikhathi zami eminyakeni engamashumi amane adlule, lapho...
Njengabantu: Ake ngibone. Okwalandela lapho icala elilodwa lempi yakwaNdwandwe lanikela esihlahleni lapho uNomahlanjana wayehlezi khona. Ngaleso sikhathi babebalelwa ku-7,500 ababengunge uNomahlanjana owayecabangela ukuthi impi kaZulu inamandla angamakhulu ayisithupha, ingxenye yabo yayilimele. Ngamadoda akhe abalelwa ku-2,500 wayecabanga ukuthi uzobashaya ngomkhonto owodwa. Kodwa uNomahlanjana wansondo akazange abe nolwazi ukuthi uShaka wayenamabutho angu-2,000 ayengakhathele ayewafihlile.
Khuzwayo: Ingakafiki le nto kwakunoxolo kubafana baseLangeni. Manje wonke umfana umonazelana nomunye.
Shaka: [Ecabangisisile] Kodwa ibhubesi lihlale linesikhathi sokubulala njalo. Kwenzekani uma ibhubesi lingasadingi ukuba libulale futhi Lilahlekelwa ngamandla alo, igunya kanye nentando. Yilokhu okwenzekayo kithi bafowethu. Kuyangicacela ukuthi ukubulala kulula kodwa ukugcina umthetho ngezikhathi zokuthula okwenza isizwe sibe namandla. Kade ngicabanga ngale nkiyankiya, kodwa ezinyangeni ezimbalwa ezedlule bekuyima ngiyithola impendulo?
Bonke: Bayede, nkosi, Bayede! Kunokujabula okungajwayelekile kanye nokwenama kwabanye.
Amabutho: Bayede! Bayede! Bayede nkosi!
Shaka: Umthetho ubeka amakhosi ngaphezu kobuthakathi kodwa wena usuzibeke waba ngaphandle komthetho. Awungitshele, kukusize ngani ukuthola lawo mandla, njengoba uphika ukuthi ungumthakathi phambi kwempi yami elawulwa umthetho?
Shaka: Malume, uyaziwa ngokubalekela amaqiniso. Kodwa angeke ngigudluke kulokhu. Ngitshele ukuthi kungani wawungibiza ngeshaka?
Phampatha: Kukhala ibhungane emzini weNkosi. Usefile, nezimpungushe ziyakufakazela lokho. Sekuphelile konke, sekuyisiphetho sakho konke. Uzohlala esemlandweni, kodwa manje uZulu usefike esiphethweni. UZulu ubemkhulu kodwa manje uZulu usephelile. Bonke lobo bukhulu bebukuShaka. Kodwa manje usekhotheme. Ubeyindoda emadodeni, inkosi yamakhosi, kanti mina Phampatha bengimthanda. [Izimpungushe sezizwakala eduzane. UPhampatha uyasukuma uthatha omunye wemikhonto ephukile. Ngobuso obunokuzimisela ugxavuna umkhonto ngezandla zombili uma phezu komzimba kaShaka.] [Ikhethini liyavaleka.
Shaka: Mabutho! Hambani njengamanje niyobamba impisi ukuze izohlala kanye noNtombazi.
Ngomane: UBuza kanye nebutho leziChwe bebethunyelwe ukuyohlasela ibutho lakwaNdwandwe ebelikude nalapho bekwenzeka khona le mihlola.
Shaka: Awuzubulawa. Ngikuxoshisa ngezinkabi eziyisihlanu njengomvuzo wakho wokuphatha kahle umame. Ngokukhulu ukujabula, uPakalisa uza phambili futhi uyakhuleka eNkosini.
Mkabayi: UShaka akuseyena lo Shaka omaziyo, kodwa umthandi wegazi labantu usekumenze wabulala wonke umuntu. Izithutha ziyahlala zikhale ngobuthutha bazo. Amabutho angempela ayakhohlwa ngamaphutha awenzile ngokuthi athathe isinyathelo esiya phambili. Asivumelane ngazwi linye ukuthi ngeke iphele le nyanga uShaka singambulalanga. Dingane kuzoqala wena.
Phampatha: Maye, ubani owaziyo ukuthi bangenzani Angisona isanusi. Ngingowesifazane ogcwele uvalo. UShaka wanga uPhampatha, bese eyahamba. UPhampatha uyambuka ngenkathi ukukhanya kufiphala kuze kube mnyama?
UNobela aphendukele kuMbopha ngeso lentukuthelo uMbopha aze athathe amagxatho amabili ebuyela emuva.
Shaka: Kodwa eLangeni kusekhaya likamame; futhi nginelungelo eligcwele lokuhlala lapha njengabantu bonke.
Nobela: Nizwani balingani bami Umlingani 2: Lokhu okuconsa emkhontweni wempi?
Kaputeni: Umbusi akasona isithutha. Bekuyinhloso yokudala ubuhlobo okwenze ukuthi uShaka athumele izithunywa zakhe. Ubefuna ukuthi amanxusa akhe aqeqeshwe ngobuhlakani babantu abamhlophe.
Mbopha: Ukuze siphephise izwe kule nkosi ephethe ngonya, ngiyafunga ngoMvelinqangi abaphethe impi kanye nawo onke amakhosi alele eMakhosini nangabo bonke abalele oDongeni lukaTiyana, ukuthi uShaka kufanele afe. Sengishilo.
Mudli: Manje nduna, yenza umsebenzi wakho. [Uyaqhubeka namagxathu aya phambili ubhekene nomkhonto wenduna, bese ewa phansi.] [Isixuku siyavungama sibabaza ubuqhawe bakhe.
Ntombazi: Zinja! Zimpungushe! Zingulube zamaZulu ezingamavaka! Ningakwenza kanjani ukuthi ningilokothe ningihudulele lapha njengesigelekeqe. Ningangilokotha kanjani ngiyindlovukazi nizongiqulisa icala phambi kwabantukazana abazali bakhe aba...
Shaka: [Ekhuluma yedwa] uMgobhozi, uNqoboka kanye nami sakhe umlando ongakaze ubonwe kwelabeNguni. Manje ngiyasola ukuthi lo nxantathu obubambisene usufinyelele emaphethelweni. Izinsizwa ezifana nalezi akulula ukuvala isikhala sazo, futhi nginokuthuthumela ngesizwe sami kulo mzuzu ofana nalona. Yeka indlela engimthanda ngayo uMgobhozi! Ukukhula kwamandla ami kuyilapho engimdinga kakhulu. Kodwa usehambile. Impi yakusasa izonquma lokho okudaliweyo ngekusasa lakhe kodwa sengiyalazi mina kadeni. Isizwe sami sisengozini enkulu; hhayi ekulweni empini, kodwa ingozi yalokho okuzolandela emva kwalokho. Kumele ngibe namandla amakhulu ukuze isizwe samaZulu sisimame ngaphandle kukaMgobhozi. Izinsuku ezinkulu zesizwe zisendleleni. [Uyaqhubeka ugqolozele esixukwini ngenkathi amalambu eya ngokufiphala namakhethini evaleka.
Shaka: Amadoda ayazi ukuthi ngelinye ilanga ayokufa. Kodwa uma ukufa kugasela, abaseleyo okumele bakuzilele abazithola njalo bengakulindele ukufa.
Nqoboka: Ngingumuntu wamazwi amafushane, nkosi yami. UMgobhozi usengikhulumele ebengizokusho.
Kaputeni: Impela, kwaBulawayo kuyidolobha elihle futhi elikhulukazi, elingafaniswa namadolobhakazi aseNgilandi nahlanzekile, nalawulwa kangcono futhi. Akukho masela nomalal'epayipini kwaBulawayo.
Phampatha: [Ngezwi elipholile]: Cha, nkosi yami.
Shaka: [Egqolozele uMudli]: Ngibheke, malume, bese uyakhuluma. Wema endleleni yomendo kamame nobaba uSenzangakhona, ngaphambi kokuba ngizalwe. [UMudli ubuka uShaka kodwa akuphumi lutho emlonyeni.
Mhlangana: Kukaningi simfica ehlezi, ebalisa ngesingakwazi. Kuyiziqubu ezine lapho ngike ngaphakamisa iklwa ngithi ngiyamjuqa. Kodwa uShaka simsabisa okwenyoka; kunento ekuyena eyenza ukuthi uma simbona sivevezele.
Mkabayi: Yilona hlobo lwamadoda esiwadingayo kuleli zwe lethu. Dingane kanye nawe Mhlangana, thathelani kuMbopha nisuse uShaka. Uma kungenjalo, uzonisusa kungekudala.
UMkabayi, ubabekazi kaShaka, kanye nabafowabo ababili uDingane kanye noMhlangana, basongoza ukubulala uShaka: kukhona noMbopa.
Dingiswayo: Obani abalimele, Ngomane?
Shaka: Ngizokushiyela kuwe lokho kanye namabutho Mgobhozi.
Kuyakhanya esteji ukuze kuvele oYengweni, ikomkhulu lenkosi uDingiswayo. Esihlalweni kuhlezi yena uqobo uDingiswayo, inkosi yaBathethwa. Ugqoke isikhumba sesilwane, amabhengele ezinyo lendlovu emlenzeni kanye nasezingalweni. Undunankulu wakhe uNgomane uhlezi ecansini. Kukhona nezinye izinduna (iziphathimandla) ezihleli naye, kungabalwa uBhuza, uMholi webutho leziChwe. Amadoda ahleli phandle endlini yodaka efulelwe ngotshani okuthuquzwa kuyo umthunzi wezinkukhu - Ibandla. Umnyango othi awube yindilinga uvulekile. Ngemuva kunezinkulungwane zezindlu ezakhiwe ngesintu.
Kaputeni: Wenzeni uFarewell?
Dingiswayo: Hawu! Kodwa izitha azikwazi yini ukumkaka?
Khumalo: Ilungelo abanalo elokubulawa qha, ukuze kuvuleke indawo kulaba abazelwe ngokusemthethweni. Ungangitshela ukuthi kungani abazali bakho bengazange babulawe ngokuphula umthetho wethu?
Mkabayi: Dingane kanye nawe Mhlangana, kuyoze kube nini isizwe samaZulu sihlupheka Izwe libheke nina. Sheshisani, uma kungenjalo nizolandela nani?
Fynn: Ubuphukuphuku obuphindiwe lobu uma ucabanga ukuthi uShaka wayesiphethe kahle kanjani.
Shaka: Nqiwane; Mdiniso, asike sizwe kinina. Ubani ogile le mikhuba emzini wami Sebenzisani amandla enu ukunuka umthakathi, mina ngizomkhumisa umhlabathi lingakashoni ilanga lanamuhla?
Farewell: Konke kwenziwa ngokwesatshiswa okukhulu.
Dingane: Kodwa, babekazi, singayivukela kanjani indoda enkulu enjengaye Sinathemba lini ukuthi singahle siphumelele njengoba izwe lonke limkhonzile?
Dingane: Mkabayi kaJama, babekazi, awudingi ukusinxenxa. Sekuyizinyanga salubopha uzungu. Isifiso sikhona, kodwa njalo uma sithi siyazama, siba namanzi emadolweni.
Ngomane: Izethenjwa zezincekukazi zakhe zenqabile ukubuyela emuva ngaphandle kwenkosi yazo. Zema phambi kwakhe ngenkathi ewa elala phansi, kwathi ngokuvumelana zakhipha imimese zazibhuxeka ezinhlizweni zazo zawa phansi phambi komzimba wenkosi zayilandela edlinzeni layo.
Umxoxi: Ukuwa kombuso omkhulu nothandekayo kaShaka kulezi zinsuku kuyanyelela, njengokubola komuthi ngaphakathi kwamagxolo awo. AbakwaNdwandwe behluliwe, kodwa umngane kaShaka omkhulu kanye nebutho eliyiqhawe uMgobhozi linikele ngempilo yalo kule mpi. Impi ayikaze ibe namandla kangaka, kodwa omunye wamabutho ubekezelele ukwehlulwa okubanga amahloni ngesandla sabeSuthu kanye nequlu lamaKhaladi; ladodobaliswa yisifo esiliphethe, kodwa uShaka akalwamukelanga uxolo, wabakhanda ngamatshe baze baphangalala. Kulesi sikhathi esinzima kangaka wayedinga kakhulu iseluleko sikanina uNandi, owaquleka wasephangalala ekude nezandla zikaShaka ebezingamgona. Usizi nomunyu kwakhungatha iNdlovu eNkulu yaqhubeka yaba sesimeni esimuncu, kwathi ububanzi bezwe elingaphansi kwesandla sakhe esiqinile sashaqeka kakhulu. Ngisho nabangane bakhe baqala ukumngabaza, kwahlaluka amazwi ayeshiwo umthakashana uNobela okuthi ukufa kuzoza nalabo abaseduze naye.
Shaka: Abafowethu! Phampatha, ukwesaba kwakho kuwubulima obuphindiwe. Ilukuluku likaDingane ukuba yinina! Kanti uMhlangana, hhayi ngeke! Abangibambelanga magqubu.
Fynn: Ngizizwa ngingeneme ngoShaka. Usebenze kanzima. Kodwa ukuphangalala kukanina sengathi kumphendule ingqondo yakhe.
Buza: He, hehe! Baba, Ndabezitha, bangenzani abantu bakwaButhelezi Bamangala bonke, Nkosi yami. Ngaphambi kokuphela kwempi, ngitshele ibutho leZichwe ukuthi ligasele ibangana phakathi kwabo nabakwaButhelezi bese bebacela ukuthi bazinikele. Sibathembise uxolo uma nje bekwamukela njengeNkosi yabo. Kodwa esikhundleni salokho bamane basethuka kwathi iqhawe labo uNkalakatha laphuma lathi qekelele lamemeza lathi, "Zinja, buyelani enkosini yenu engenamazinyo niyitshele ukuthi ayikhiphe insizwa ezizwayo ukuzolwa nami, hhayi imigodoyi eyinina." Ngokuphazima kweso waqhasha uShaka wabhekana ngqo noNkalakatha eduzane kakhulu wamemeza, "hheyi wena sithutha esiziqhenyayo, uzowagwinywa la mazwi akho, ubuye ube ukudla kweklwa lami. Yilwa-ke manje." Washo esondela ngegxathu lakhe elikhulu uShaka eqonda ngqo kuye. Wathi eseseduze kakhulu wagadla uNkalakatha umkhonto wakhe washaya ehawini likaShaka. Ngaleso sikhathi uShaka wayephethe omunye umkhonto wesibili esihlangwini sakhe; kwathi ngemizuzwana embalwa uShaka wagasela. Wambhokoda ngomkhonto wakhe onokudla okukhulu ekhwapheni langakwesobunxele, washayeka phansi uButhelezi waphelela khona lapho. Wezwakala uShaka esethi; "Ngadla mina kababa". Emva kwalokho uShaka wavala isikhala esasimhlukanise noButhelezi, kodwa uNqoboka benoMgobhozi balahla phansi izimbadada zabo, babaleka bayosekela iqabane labo ngemuva, uShaka kaSenzangakhona?
Mkabayi: Hlasela njengamanje! UMbopha asondele awubhuxeke umkhonto enhlizweni kaShaka. UMkabayi aqandule ngenjabulo yokunqoba.
Imibuzo: 1. Kungani uMkabayi ekhuluma ngalolu hlobo noDingane noMhlangane 2. Uhlobene kanjani uMkabayi noShaka 3. Kungani uMbopha avuma ukuba ingxenye yetulo lokubulala uShaka 4. "Nawe Mbopha KaSithayi" Lawa ngamazwi kaShaka esefa. Kungani asho la mazwi 5. Uma ubona ngokwakho ngabe kwakufanele yini uMkabayi abulalise uShaka ngalolu hlobo. 6. Kunabelungu abafika ngesikhathi sikaShaka. Ake ubasho njengoba bebaliwe encwadini. 7. Ngabe uShaka wabemukela kanjani laba belungu Sekela umbono wakho. 8. Kwakubangwa yini ukuba uFynn abe nokumthanda uShaka 9. Bhala imigqa emihlanu ngokufa kukaShaka kaSenzangakhona. Kusukela kungena uMbopha kuze kufike lapho uPhampatha ema phezu kwesidumbu sikaShaka?
Farewell: [Ejokola]: Kunomsebenzi wenkosi.
Gumede: Nangu uShaka eza!
Fynn: Cha akunjalo Farewell. Kunokwesaba, ngiyavuma. UMvelinqangi kuphela ongabusa ngaphandle kovalo kanti angiphiki ukuthi uShaka okwakhe kudlulele. Kodwa okusalayo ukuthi ubukhulu bale ndoda buncike ekuthini ikwazile ukwakha isizwe esinamandla e-Afrika ngokudala ingebhe kanye nendlakadla. Ngaleyo ndlela uma elahla izikhali, uzama ukusimamisa isizwe sakhe ngokuqinisa isandla kanye namandla olwazi analo.
Fynn: Iqinisile insizwa. Ukwenza kwakho kunobulima.
Dingiswayo: Shaka kaSenzangakhona, ngiyakuhalalisela ngokuhlabana kwakho empini nabakwaButhelezi. Kodwa ngifuna ukuzizwela ngowakho umlomo ukuthi kungani udabule izimbadada zakho thina abanye sizithanda ngakaka uma silwa ezimpini. UShaka uphumela obala bese ema ngokwasempini.
Farewell: Kulungile, kuthathe ngendlela obona ngayo. Kodwa kukhona okushaya amanzi ngalo mbhemu. UnobuNapholiyoni. Uthi akafuni ukuvikelwa ngonogada. Ucabanga ukuthi angeke abhubhiswe muntu.
Shaka: Bheka, Mama bonke laba bantu bathi mina. Bangabakho futhi, njengoba ngabikezela ngaphambili, usuphenduke indlovukazi enkulu engakaze ibonwe ezweni labeNguni.
Ngomane: Bafowethu, uhlaselwe ngobuthakathi. Entabeni iMbuzi-umane waziyela kwabakwaNdwandwe abamane bamthatha njengesiboshwa bamusa esitheni sakhe uZwide KwaDlovunga. Eminye imibiko esiyitholayo ithi uDingiswayo wamukelwe ngenhlonipho nguZwide; abanye bathi uphathiswe okwenja nesigqila. Kodwa engineqiniso ngakho kunye: uNtombazi umqoqi wezingebhezi zamakhanda amakhosi wamfaka umoya wokuvukela uDingiswayo inkosi yethu, yaholelwa ophathe ngaphandle komuzi. Osibhincamakhasane bathi wayemile egoqe izandla, kwathi ngezwi lakhe elipholile watshela induna yakhe ukuthi imbhokode ngomkhonto ngokweqiniso futhi iqinisekise ukuthi ungena enhliziyweni. Ngokuphazima kweso yashaya kwaba kanye, isehlo esishaqisayo sabe sesenzekile.
Khumalo: [Ngokuphuthuma] Shesha Njengabantu. Waphila uMgobhozi noma cha?
Esixukwini: Manje usehlasela uMhlangana, umfowabo kaShaka.
Khumalo: Akeze. Ucabanga ukuthi siyamesaba?
Khumalo: Cha, cha! Kufanele silandele isiko labeNguni; akuqale oyedwa ngesikhathi. Mthembu kuzoqala wena.
Khumalo: Thina esesibadala sinazo zonke izizathu zokumzonda: uyasishaya emidlalweni yonke futhi uyazigqaja ngalokho.
Mthembu: Usuzibambe zaqina, Shaka?
Fynn: Asinaqiniso ngalokho.
Khumalo: Manje uPika uzoke asixoxele ngoMgobhozi. [UPika Zulu amamatheke ngokuzwelana naye.] Pika Zulu: Emva kokulolozela okufushane uShaka uthola isikhathi sokuhlola amabutho akhe. "Siyabona-ke manje", kusho indlovu enkulu, "ukuthi bengiqinisile. Ukuphosa isikhali sakho akuyona indlela yokunqoba impi. Indlela yokugwaza ngomkhonto isiyazihlonza ukuthi kusukela kulolu suku kuya phambili, umhlabathi ungufakazi walokho". Emva kokulolozela nokududuza, uNomahlanjana indodana kaZwide wazama ukubophel' amanqin' enyathi abakwaZulu. AbakwaNdwandwe bayagasela. Emva kwesikhashana beqalile baphendula imisila yabo bathi galo ngephule nezihlangu zabo bezithwele ngemuva. UShaka wabona ukuthi bayabayenga. Wamemeza ngelikhulu izwi, "Bantwana beZulu, ugibe lolu. Ningabalandeli eduze." Kodwa ngenxa yokwenama kwamaZulu behlanyiswa ukulangazelela ukubulala, abazange bawuzwe umyalelo kaShaka. Behamba ngezinyawo, ngaphandle kwezingxabulela, babasukela isilinganiso esingamagxalothi angamakhulu amathathu. Ngokuphazima kweso yaphenduka impi yakwaNdwandwe yabhekana nabo ngqo. Bebebayengile. Iningi lamabutho kaShaka lagasela lachusha phakathi kwempi yezitha ngaphambi kokuba life. Kodwa iningi lamabutho kaZulu ashesha ayibona ingozi. "Asibuyele phezu kwentaba nezihlangu zethu sizithwele ngemuva", kumemeza uShaka. Baphenduka banikela phezu kwentaba behleleke ngononina. Kodwa ukungahloniphi izwi likaShaka kwakungafanele kuzitshwe, ngisho ukungahloniphi kokuba azigqaje kakhulu. Wabathethisa kalhulu olwesabekayo kwathi iviyo ngalinye laqoka indoda eyodwa ezokufa njengesibonelo esizofundisa abanye. Amadoda ayethweswe icala anikezwa ithuba lokufa njengamabutho angamaqhawe. Emunye kwakumele ame ebangeni lokuphosa umkhonto bese bayaqhubeka nokulwa bebodwa kuze kube bayafa. La madoda athatha izindawo zawo ngaphandle kokungabaza. Bathi uma sebefike ezindaweni zawo baphenduka bonke bakhuleka okokugcina bephakamise imikhonto yabo yabheka phezulu. "Bayede !" Bathe lapho sebebhekene nempi yezitha base begxoba ngonyawo lwangakwesokudla bamemeza, "Ayize!" Kodwa okwenzeka lapho kwakumnandi kakhulu ngenxa yokuthi babenga...
Ntombazi: Akusona isijeziso esifanele indlovukazi leso.
Dingiswayo: IziChwe namhlanje zidl' ubhedu empini yazo nabakwaButhelezi. Ngiyanihalalisela nonke. [Ephendukela kuShaka] Shaka, woza lapha. [UShaka eze phambili ngeqholo elikhulu] Ukunqoba kwanamhlanje kuncike kakhulu kuleli butho eliselincane futhi elinesibindi ngendlela yalo entsha yokulwa. Okokuqala ngifuna ukugcizelela izibongo zakhe ezithi, uNodumehlezi kanye noSigidi.
Mkabayi: Izwe alisamkhonzile. Cabanga ngamadoda angenacala, abesimame kanye nabantwana abalahlekelwa ukuphila kwabo selokhu uNandi aphangalala. Ngenkathi esathatha umbuso ukubulala kwakhe kwakwamukelekile, ngenxa yokuthi wayekwenza egameni lokwakha isizwe ngokuhlasela ezinye izizwe. Manje akwamukeleki.
Ngomane: Amabutho empi asenqumile. Thumelani kuShaka ngaphandle kokuchitha isikhathi. Useyinkosi yethu entsha.
Mbopha: Ngiyamesaba. Noma engasekho ngiyamesaba! Alahle umkhonto bese uyabaleka. Emva kwesikhashana uMkabayi uyamlandela. Ikhethini liyawa, emva kwemizuzwana embalwa liyaphakama futhi. UShaka usalele lapho ewele khona. UPhampatha uguqe ngamadolo eceleni kwakhe. Umkhonto otshingwe nguMbopha uwugone esifubeni sakhe. Uzwa kukhala izimpungushe kude le, umsindo wazo uyenyuka ngenkathi uPhampatha ekhuluma.
Nandi: Ndodana yami, uyinkosi enkulu kunawo onke amakhosi ake aba khona. Kodwa ubukeka engeneme ngalokho akushoyo.
Shaka: Akuphi amandla akho njengamanje Ubanjwe ngamabutho amabili vo. Futhi zonke izingebhezi zamakhanda ezingamashumi amathathu angeke zikuvikele kimina. [Athule nya uNtombazi. UShaka ukhuluma ngokuzethemba okukhulu njengoba esesithathile isinqumo.] Abathakathi bangabahlobo bezimpisi. Ingabe yiqiniso lelo?
Mbopha: Nobela, mathananazana ongcolile, usukuphi manje?
Shaka: Ake ungilalele. Qiniseka ngokuthi ngikhuluma iqiniso lodwa. Angiganiwe mina. Kunowesimame walesi sizwe engimhloniphayo futhi engimkhonzile ngokwanele ukuthi angaba uNdlunkulu wami. Uma ngingase ngithathe manje, angethembi ukuthi ngingazifaka engozini yokuba nemicabango ngaye enhliziyweni yami. Umthwalo osemahlombe ami usemabuthweni ami. Angeke ngithathe uNdlunkulu bese nginishiya nilwe izimpi zami. Umcabango wami wokuqala nowokugcina ukinina. [Kunenhlokomo enganqamukiyo. Kuyamenyezwa lapha nalapha.] Ibutho 1: Sigidi! Ibutho 2: Nodumehlezi kaMenzi! Ibutho 3: Mbube yamaZulu! [UShaka uyaphuma kanti amabutho ayamemeza ngenjabulo kuze kuvaleke amakhethini.
Mdlaka: Abamhlophe! Banyathele kowethu umhlaba, bamba, baloba ephepheni, bese betshala izithombo! Abakaze balwe nathi sampela.
Nobela: Ingabe nizwa lokhu engikuzwayo balingani bami Umlingani 1: Sizwa lokhu okuzwayo nawe?
Shaka: Ufanele ukuya kwagoqanyawo. Ukuya kwakho kwagoqanyawo akuzuba lula neze. [Uphendukela esixukwini] Nonke niyazi ukuthi umalume uMudli waba nonya kumame uNandi, icala eliphindwe kabili ngoba naye wayenegazi lasebukhosini. Wafaka ubuthi emqondweni kababa waphendukela umame, wabe esedala ukunganambithiseki kukamame okwaze kwamkhipha emzini kababa eSiklebheni. Inzondo yakhe kimina yaziwa ngumuntu wonke. Wayegqugquzela ukuba ubaba angangifuna uma ethola ithuba. Wavuna uSigujana ukuthi athathe isihlalo sikababa nakuba kucaca ukuthi njengoba kuyimina omdala endlini enkulu, indlunkulu, kumele ngithathe ubukhosi bukababa uSenzangakhona. Nangokufa kukaSigujana, uMudli wehluleka ukwelula ingalo yakhe angamukele. Qinisekani ukuthi akagqabuli uMudli ngenkathi sisathetha amanye amacala. [Uphendukela kubaqaphi] Baqaphi, lethani bonke ababanesihluku kumame, noma labo abaphikisana nokuthatha kwami ubukhosi, noma kokubili. [Abantu abayisithupha ababukeka bedabukisa beluswa ngabaqaphi beza phambili bephakamise izandla zabo zangakwesokudla, bekhuleka enkosini besho uBayede.
Buza: Ehe, Ndabezitha, iyona ndlela iqabane labo uShaka ayelwa ngayo izimpi zakhe. Iqulu elalimlandela elibalelwa emashumini ayisihlanu alandela emva kwakhe kanye nebutho leZichwe lalisezithendeni zakhe. Ndabezitha, kwasuk' uthuli lapho uShaka ebhekana nabo ngqo, ngokuphazima kweso isizwe sakwaButhelezi sathi galo yephuka sisindisa izimpilo zaso. Inkosi uPhungashe wakwaButhelezi wazinikela kanye nesizwe sakhe wavuma ukuba ngaphansi kwenkosi uDingiswayo kaJobe.
Fynn: Sikwazi sonke ukuphanga umdaka kukaShaka ukuqinisa isizwe sakhe ngolwazi olunzulu lwase-Yurophu. Kwaze kwaba yishwa ukuthi ujenene uCloete enze ubutha kumngane wethu.
Mkabayi: Akuphele nya ukukhuluma ngamazwi, kodwa thathani izinyathelo. Asihambeni siyozilungiselela.
Shaka: Ndlovu enkulu, ngineqiniso ukuthi ukuphonsa imikhonto akulungile. Akubona yini ubuthutha ukuba ibutho liphonse isikhali salo ezitheni, ngaleyo ndlela liziphuce isikhali salo ngokwalo, ngaleso sikhathi isitha siyahlonyiswa ngalezo zikhali eziphonsiwe Okuhle ngomkhonto omfishane ukuthi ngizifikela mathupha esitheni sami ngisibhokode?
Amabutho: Sigidi! Nodumehlezi! Izulu eladuma kayinkulungwane, eladuma ehlezi!
Fynn: Uma ngikhuluma iqiniso, ngiyamthanda. Noma angaba nolunya kodwa mina ngazi umusa wakhe omkhulu. Uyazi ukuthi wayenogogo. Wayecishe abe neminyaka eyikhulu ngenkathi ephangalala. Kodwa njalo ngangibona uShaka emgeza ubhici emehlweni nasezindlebeni okwakusesimeni esibi kakhulu ngenxa yokuguga.
Isigijimi: Ayidle izishiyele, nkosi yami, ngokuphazamisa ibandla. Umbiko wami mfushane; uSikhunyana, indodana kaZwide ongasekho, igasela umbuso wakho ongasenyakatho. Uzophindiselela uyise ngesizwe sakwaNdwandwe esadliwa nguwe.
Shaka: Izitha! Obani abayizitha zami, Phampatha?
Dingiswayo: [Esukuma ema ngezinyawo ekhungathekile]: Kuyamangaza lokhu. Uma bengena ngendlovu yangena akuselula ukuthi ngisebenzise indlela yami yokuthula noxolo. Ngomane, tshela uBuza ukuthi ahole iziChwe empini, mina ngizohola izingqalabutho zebutho leYengandlovu. [Uyaphuma uthe qekelele phambi kweshashalazi eshiya izinduna ebumnyameni. Manje kunoShaka kuphela kanye noDingiswayo.
Fynn: UShaka walila kwathi izikhonzi zakhe zabhubhisa amakhulu abantu abangenacala. Abanye babo babebulawa ngenxa yomyalo wenkosi uqobo lwayo ngenxa yokuthi bengakhombisi usizi ngokushona kukanina. UFarewell ubuyela etafuleni futhi ugxisha inyama emlonyeni wakhe.
Mgobhozi: Akumele ngichithe isikhathi sami manje, baba, nkosi yami. Ngivumele ngisuke emehlweni akho, ukuze ngilungiselele impi yakusasa.
Wabumba wahlanganisa izizwe zabeNguni, wakha ubukhosi obungakaze bubonakale e-Afrika yonkana. Nizobona uShaka ehlelela ukuphendula isizwe sakwaZulu ekubeni ngamabutho sibe yizakhamizi zakwaZulu. Kodwa umlando uqhikiza amahlombe amakhosi, kanti sewuzobona umsuka wosizi oluzokwehlela amadoda aziwayo acabanga ukuthi anezimpendulo zayo imibuzo maqondana nempilo kodwa manje aseyabona ukuthi awayiqondi le mibuzo. Kodwa ngigeqa amagula manje mina. Zibonele inkosi uShaka ezinsukwini zokubusa kwakhe. Ilambu liyafiphala kuthi amakhethini ahlukene akhombisa oYengweni. Indawo okudlalelwa kuyo eyesigcawu sesibili kodwa ngasohlangothini olungaphambili kuneliba eliqoshwe ngedwala. UNgomane umi ngasedwaleni ngenkathi izixuku zakwaMthethwa zingena ngeziqubu ezimbili kanti ezintathu ziqhamuka kuwona wonke amacala, isiteji siyaphithizela. Idlanzana lamabutho liyaviliyela bese liyangena lime ngononina ngaseceleni kweliba. Bonke bami ngokukhulu ukudabuka begobondise ngamakhanda. UNgomane uphakamisa izihlangu zakhe ukhuluma nesixuku.
Ngomane: Thulani! Sizwe sakwaMthethwa, sisempini lapha. Inkosi yethu kuyoba uMkhuzi wempi. Impi akube yiyona enqumayo ukuthi kuyoba ngubani leyo ndoda.
Shaka: Lalelani bantu bami. Bengifuna ukuthola izanusi zangempela ezweni lethu. Futhi bengifuna ukuthola izanusi mbumbulu ngaphambi kokuba zibulalise abanye abantu. Ngase ngifafaza igazi endlini yami. Bengibuka izanusi zami zenza umsebenzi wazo. Lezo ebezisebenza ngokuthakatha zizosiwa kwagoqanyawo. Umsindo wokuvumelana noShaka uyaqandula esixukwini. Abethweswe icala bamile, bese kuthi uMbopha aphuthume aye phambili, agxavune ishoba likaNobela ambhule ngalo ebusweni.
Mdlaka: Bayeza baba! Isigqi sokunyathela kwamabutho siyezwakala kanti nokushayana kwemikhonto ezihlangwini kukhulu kunamandla.
Mgobhozi: Lokhu esiyikho sibonga wena, Baba. Isibindi sakho nobuholi kungenze ngaba yilokhu engiyikho. Ugqozi enginalo ngabo luyefana nolwezizwe zonke kanye nezizukulwane ezizolandela.
Pakalisa: Yebo, nkosi.
Fynn: Uqinisile. Ngicasukile futhi ngendlela uFarewell axoxisana ngayo noShaka. Sonke siyamazi uFarewell ukuthi ungumuntu onjani. Kodwa empeleni bekufanele abe namahloni uma ecabanga ukuthi inkosi ibe nomusa ongakanani kithi selokhu sabeka umcondo wethu kuleli zwe.
Nobela: Kusukela manje uzohlala ngokwesaba futhi uzofa unokwesaba. Uzoba omunye wababulali bendlovu enkulu uShaka. Kanti uzoba nomthwalo kuze kube sekufeni. Uthatha okuthile ngasemphethweni wengubo yakhe ukufaka emlonyeni wakhe. Wonke umuntu uyamangala; bese kuthi onogada baphuthume kuNobela osevele esewa.
Fynn: Kwakuyoba kuhle ukuba wawukanye nathi eminyakeni emine eyedlule ngenkathi mina noFarewell sibonana okokuqala ngqa nenkosi uShaka. Waviliyelisa amabutho ayishumi nanhlanu phambi kwethu, ibutho ngalinye linemibala yalo kanye nezihlangu zalo.
Ukukhanya kwelambu kuveza uMxoxi emile.
Jadezweni: [Ngokuphuthuma okukhulu] Sheshisa bo siyakunxusa. Kwenzekani kuMgobhozi?
Mgobhozi: Sala kahle, baba, nawe uhlale kahle futhi. Nqoboka, nkosi yakwaSokhulu; uma kwenzeka singabonani futhi, ngiyaqonda ukuthi uzoqhubeka ulwele ubaba wethu njengoba wenzile ngokwethembeka esikhathini esedlule. Thina sobathathu, angingabazi ukuthi sizobuye sihlangane futhi sisebenze ndawonye futhi kwelizayo. Baphume.
Shaka: [Elula isandla sakhe ngakunina uNandi]: Woza lapha mame. [Uyeza enovala olunokuziqhenya futhi uzohlala eceleni kukaShaka.
Farewell: Ngiyabona, kodwa kwabe sekwenzekani emva kwalokho?
Dingiswayo: Nathi silahlekelwe yini?
Ntombazi: Ngiyazi icala selingilahlile. Qhubeka nokuhlekisa ngami.
Shaka: Bathatheni laba abanye baye kwagoqanyawo. Icala liyaguqa. Ibandla liyahlakazeka, linikina amakhanda ngokumangala, abanye banokwesaba ngokuguquka kwezinto. Abanye bathe njo emzimbeni kaMudli oselele phansi; babodwa abalandelisa amehlo kulabo abasazobulawa. Ukukhanya kuyafiphala kuba mnyama, ngaphandle kwebala lapho kunoShaka khona. Uncike emkhontweni wakhe ubuka izihlwele, kusukela ngasesandleni sangakwesokudla. Uyathula isigamu somzuzu.
Esixukwini: Usho uNqoboka; uyisifiki lapha. UNobela ngohleko olunentukuthelo nonya ushaya uNqoboka ngeshoba, uNqoboka ubuka uShaka ngeso lokucela uxolo.
Buza: Kuyiqiniso lokho okushoyo, Ndabezitha.
Shaka: Ukhulume kahle Mudli. Angifisi ukuthi ufise okwesela. Uzofa okweqhawe, kanti futhi ngiyazi ukuthi nemimoya yezingqalabutho ezilele eMakhosini, lapho kutshalwa khona amakhosi, izofisa kanjalo. UMudli uyakhuleka kuShaka.
Dingiswayo: Kodwa lokho kubi. Angihambisani nesihluku esinjalo esibhekiswe esizweni sakwaButhelezi.
Shaka: Mgobhozi nawe Nqoboka, niyazikhumbula izinsuku zami zobunzima. Ngaphandle kwenu igama lami ngabe aliyilutho kunalokhu eliyikho namhlanje. Ukuchwaza kwamabutho ngentambama yanamuhla, kuwudumo lwenu njengoba nami kungolwami.
Shaka: Mayelana necala lobuthakathi, wacela ukukhoseliswa nokuvikeleka ngokusemthethweni wezwe. Ibutho 4: Kodwa akukho ukulunga ngokwenza iphutha lokukhohlisa iNdlovu enkulu. Kumele ukuba ngabe usekhe ilala kudala.
Ross: Amabutho esifazane! Akukuhle lokho. Kodwa noma ekhona, ngiyakholwa ukuthi asoze athunyelwe ukuyolwa nathi!
Khumalo: [Ngokuphuthuma okukhulu] UMgobhozi!
Kaputeni: [Uhlezi phansi, ukhamise umlomo]: Akunakwenzeka lokho.
Fynn: Usazama ukuthola izindaba zezithunywa zikaShaka enkosini uGeorge. Kunombiko osanda kufika ovela eKapa.
Ntombazi: Sasifuna amandla. Ukuqonda kahle lokhu, ndodana kaSenzangakhona?
Ntombazi: Abantu abafuna ukuhlwitha amandla abeneliswa ngamandla abanawo. Njengoba nawe uqobo lwakho uzozitholela leli qiniso.
Shaka: Phampatha, nginqobe umhlaba wonke kodwa ngalahlekelwa ngumame.
Nqiwane: [Ehlisa umoya] Ndabezitha, ngibona izulu eliphezulu. NguShaka uqobo lwakhe ogile le mihlola.
Amabutho: Bayede! Bayede! Bayaphuma bonke, isiteji siya ngokufiphala futhi kuthule cwaka.
Fynn: Ungazikhohlisi. Yini ongayenza wena Inkohliso, ubugebengu obuhleliwe, izigwebo kanye nokwehlisa isithunzi sezithunywa zabo. Uma bengase basiphendukele balwe nathi, Farewell, asethembe ukuthi impi ngeke ibe nobudlova esibafundise bona?
Kaputeni: Siyaphila, lutheneti. Sixoxa ngesimanga sesivumelwano sakho noShaka.
Khumalo: Kwaze kwamnandi, Pika Zulu. Pika Zulu: Indodana kaZwide uNomahlanjana, wawa kanye nabafowabo abane, uMpepha, uSixoloba, uNombengula kanye noDayinguba bafa bonke kanye kanye. Ibutho labo, amaNkayiya, nawo aduduleka. Njengabantu, wayibona ibambana lapho eyayibhace khona entabeni.
Shaka: Abadingi ukulwa nathi, mfowethu! Bathule bonke, wathi ekuqaphela lokho uShaka ukuthi uyihlabe esikhonkosini kodwa wangakwazi ukulandela umcabango wakhe. Ngokushesha baphazamiseka ngokufika kwesigijimi sihefuzela.
Khumalo: Mthembu, ungenwa ngamanzi emadolweni - isithutha esingenamsebenzi walutho! Khuzwayo mthathe!
Njengabantu: Manje lalelani kahle bafana. UNdlela wayazi ukuthi sekumele ehlele ngezansi kanti abaqaphi bazama ukususa uMgobhozi olakeni lwabakwaNdwandwe. Kodwa uMgobhozi wayengabagqize qakala. Waqhubeka nokulwa njengebhubesi, kodwa ngemuva kwesikhashana, wazithola eselele enganyakazi ngaphansi kwesihlangu sakhe. Umqaphi wema phezu kwakhe emvikela kwaze kwaba iyaqhela impi yakwaNdwandwe.
Khuzwayo: Ngokwesiko lethu esilithandayo, labo abaphula umthetho wokuthola abantwana ngaphandle komshado bayiswa kwagoqanyawo.
Fynn: Okungicasula du ngale ndaba, inzwabethi efaka igama lami kulokhu kungcola okunje. Ngingumbumbi wemibuso mina, kodwa angeke ngenze ubulwane bokukhohlisa okufana nalokhu. Kungena uFarewell egqoke amanikiniki. Indoda enyundelayo ibe ikhulumela phansi kanti iseminyakeni ephakathi nendawo.
Shaka: [Uma phambi kwesixuku.]: Nginibonga nonke ngokwamukela izwi likaDingiswayo. Manje bantu bakithi eFenilenja, ngizweni kahle. Kunezinguquko eziningana engizoziletha zisuka amagqoza. Okokuqala, kufanele kube nenhlonipho esizweni sonke, hhayi emabuthweni kuphela. Kufanele kube nangenhlonipho egcwele ukwethembeka. Ngifuna ukwakha isizwe esinamandla nesizohlonishwa umhlaba wonke. Amadoda aphakathi kweminyaka engamashumi amathathu kanye namane azokwakha ibutho laMawombe. Ngenxa yokuthi sebevele bathathile, ngizobavumela ukuba bahlale bengabantu abaganiwe. Bazokwakhiswa eMbelebeleni, uMkabayi ubabekazi wami uzokwengamela leli butho. Wonke amadoda abalelwa eminyakeni engamashumi amabili nesihlanu kanye namashumi amathathu eminyaka yobudala, akhehlile engaganiwe azoba yintsha, bona bakhe ibutho leJubingqwanga. Leli butho lizoba umfelandawonye nebutho loDlambedlu babe yibutho leZimpohlo. Umuzi wabo uzolawulwa nguMkabi kanye noLangazana, izindlovukazi ezingabafelokazi bakaBaba ongasekho. Bonke abaneminyaka engamashumi amabili bazoba yibutho elaziwa ngokuthi uFasimba. Ngaleli butho ngizokwakha ngalo umuzi wami omusha KwaBulawayo, indawo lapho kubulawana khona, ngiliqamba kanje ngenxa yokukhumbula ububi engahlangabezana nabo ngenkathi ngisemncane - lezo zinsuku zezinyembezi! Akukho butho elizovunyelwa ukuganwa, lize lilwele izwe ngokuhlonipha. Ngalezi zindlela ngizokwazi ukuqinisa impi ngakhele abantu bakithi udumo. [Kuthule kuthe nya njengoba belalela ukulawula kukaShaka.
Mgobhozi: Ndlovu eNkulu, kumele kube yimpi engukhukhulela ngoqo. Hhayi impi emfushane kulokho, baba!
Kaputeni: Indoda enomqondo ophusile lena.
Inkundla Yesithathu 1. UFrancis Fynn wayembona njengenkosi enjani uShaka (2) 2. UFarewell wamkhohlisa kanjani uShaka (2) 3. Uyixoxa kanjani uFrancis Fynn eyokufa kukaNandi ongunina kaShaka (2) 4. Yini ekhunjulwa nguFynn ayeyenza kugogo wakhe uShaka (2) 5. Kungani uFarewell ethi uShaka unobuNapholiyone (2) 6. Yini tshengisa isihluku eyenziwa nguShaka emva kokufa kukanina (2) 7. Kungani uMkabayi ayefuna ukuba uShaka abulawe (2) 8. uPhampatha wazama kanjani ukuxwayisa uShaka ngendlela ayebusa ngayo (3) 9. Walibopha nobani uMkabayi itulo lokubulala uShaka (3) 10. Ubani owagwaza kuqala kuShaka (1) 11. Ngaphambi kokuba awe aphangalale uShaka wathini kubafowabo ebaxwayisa (3) 12. Kungani uShaka engakholwanga ukuthi uMbopha naye wabe emdibi munye nababulali bakhe (2) 13. Ubani owokugcina owayemi phezu komzimba kaShaka Babehlobene kanjani?
Fynn: Kuhle, impumelelo yakhe ayihlukile kakhulu kwekaNapholiyoni, nawe uyazazela. Zolo lokhu abanye babantu bakwaNdwandwe bezame ukumbulala. Akabadinganga onogada; esikhundleni salokhu bakhe bababhaxabule bababulala.
Mudli: [Ngokuzilandula]: Anginalutho engingalusho, Ndabezitha. Angikwazi ukuzilamulela.
Mgobhozi: Baba, nkosi enkulu usayikhumbula le nto engcolile enguNobela eyayisho kimina.
Mthembu: Uyagabadela futhi ushwabadela bonke ubuholi.
Nobela: [Edinwa] Kusizani ukubhula kwami uma ungeke- [Athi ukuthula kancane ebona intukuthelo esemehlweni kaShaka. Wagxuma, waphenduka waseqhubeka nokushuduza esixukwini. Uyaxhamazela uqonda ngqo kuMhlangana, ngaphandle kokulinda abalingani bakhe.
Shaka: Ngikholwa ukuthi igama elithi, "ukubonisana" akuyona ingxenye yamagama angaqondiswa esizweni sakwaNdwandwe. Ulimi abaluzwa kangcono oluphatha "impi ebomvu", impi kuze kuyophela nya.
Shaka: Thula! UShaka uqhamuke ngakwesokudla esiteji. Ukutheleka kwakhe ngendlovu iyangena kwenze wonke umuntu athule nya ngenkathi ehamba eyohlala esigqikini sakhe. Aqale ukuqaqeka futhi uNtombazi.
Amabutho: Sigiiidi! Ndabezitha!
Ebandleni: Ubekuphi uShaka kaSenzangakhona?
Shaka: [Emhlala emlonyeni]: Okungamacala uZwide asewenze izikhathi eziyikhulu!
Fynn: Umbhedo lowo!
Shaka: Ndabezitha, Ndlov' enkulu, wena kaJobe, sengithole ukuthi izimbadada ziyabambezela kunokuba zelekelele empini. Zinciphisa ijubane ebuthweni.
UShaka akawaqondi amazwi kanina, futhi akathandi ukuwaqonda. Uphendukela kuMgobhozi.
Shaka: Bengazi ukuthi lowo mbuzo uzoqhamuka. Kufanele ukuqonde ukuthi ukuganwa kuyinkathazo enkulu emabuthweni. Ngiyakholwa ukuthi nonke nizofa nisijabulele isizwe sethu. Nizolwa ngaphandle kovalo. Kodwa ake nicabange ninomthwalo wokucabangana namakhosikazi enu, abantwana abangeke baphile ngaphandle kwenu. Ningayibalekela ingozi; nibeke imindeni yenu phambili kunesizwe senu. Lindani mabutho ami size sibhuqe izitha zethu zonke. Kuyothi emva kwalokho, abafazi bethu bakhonze abayeni babo babathathe njengamaqhawe esizwe. Ibutho 6: Kodwa ngaleso sikhathi izipawupete zethu ziyobe seziyincithakalo. Angeke zibe ngomama bezingane abahle.
Kaputeni: Akukholakali. Ujenene Cloete, omele umbusi waseKapa, akazivumelanga izithunywa zenkosi uShaka ukuba zeqe ngale komngcele waseBhayi. Emva kokubambezeleka izinyanga ezintathu, izinduna zinqume ukubuyela emuva enkosini yazo. Angikaze ngisibone isihluku esinjena empilweni yami yonke.
Shaka: [Ediniwe kodwa ezama ukuzibamba]: Angikwazi ukuphendula lowo mbuzo, ngoba bawuphula ngingakazalwa lowo mthetho!
Shaka: Nobela, ikhanda lempi yami malingalokothwa. Ngake ngaluxoxa lolu daba nawe ngaphambilini. UNobela udinwe uthelwa ngamanzi, kodwa uyagwema uqonda kwenye indawo. Uma phambi komfowabo kaShaka uDingane.
Imibuzo Yokuzihlola Inkundla Yokuqala 1. UShaka akazalelwanga ebukhosini njengabo bonke abantwana basendlunkulu. Shono okubili okwenzeka ngenkathi uShaka ezalwa. (2) 2. Kulo mdlalo uShaka uthulwa eneminyaka emingaki (1) 3. Uhlobene kanjani uShaka nabantu baseLangeni (1) 4. Kulo mdlalo sithola uShaka ebulala amadoda amathathu. Yisho ukuthi angobani la madoda nokuthi kungani awabulala. (5) 5. Yini eyenza ukuba uShaka nonina balifulathele elaseLangeni (2) 6. Wazakhela kunjani udumo uShaka kwelakwaMthethwa Bhala kube kubili. (2) 7. Obani ababevame ukuvikela uShaka uma kuliwa kwelakwaMthethwa (2) 8. Kungani uShaka ayewuncoma umkhonto omfishane kunalowo omude (2) 9. Iliphi igama ababembiza ngalo lapha kwaMthethwa uma besempini (1) 10. Ubani umalume kaShaka (1) 11. Ubani owabeka uShaka njengenkosi yaKwaZulu emva kokukhothama kwenkosi uSenzangakhona?
Gumede: Thina, bafana abancane, simzondela imithetho eqinile. Kodwa siyamhlonipha njengeqhawe. Wonke umuntu uyaphenduka, emangele futhi ediniwe.
Mkabayi: Izwe alisamkhonzile. Cabanga ngamadoda angenacala, abesimame kanye nabantwana abalahlekelwa izimpilo zabo selokhu uNandi aphangalala. Ngenkathi esathatha umbuso ukubulala kwakhe kwakwamukelekile, ngenxa yokuthi wayekwenza egameni lokwakha isizwe ngokuhlasela ezinye izizwe ezazivele zilwa. Manje akusemukeleki.
Imibuzo Emide 1. Kulo mdlalo impilo kaShaka ihlukene izigaba ezintathu. Ake uxoxe ngalokhu kuhlukana kwale mpilo yakhe. (i) Ukuzalwa kanye nokukhuliswa kwakhe. (10) (ii) Ukuthatha kukaShaka umbuso waKwaZulu nangendlela abusa ngayo. (10) (iii) Ukuhlangana kukaShaka nabelungu kanye nokuphela kwamandla akhe emva kokuphangalala kukanina, uNandi. (10) 2. Ngabe isizinda sibe namthelela muni empilweni kaShaka kuze kube uyabulawa. (15) 3. Lo mdlalo usivezela umlando ngokubumbeka kombuso waKwaZulu. Ake uxoxe ngezehlakalo ezigqamisa lo mlando esandleni senkosi uShaka. (15) 4. UMudli ngabe ube namthelela muni ekuhlukumezeni uShaka. Saba yini isiphetho sakhe ngaleso senzo (10) 5. Kulo mdlalo uShaka uvezwe njengomdlali onjani Phawula ngobunjalo bakhe. (10) 6. Ukuba nesibindi kukaShaka yikho kanye okuphinde kwaba yimbangela yokubulawa kwakhe. Ngabe uyahambisana nalo mbono Sekela umbono wakho. (10) 7. UShaka ungummeleli kulo mdlalo kanti imbangi isimo UShaka azalelwa kusona. Lokhu kwenza isimo sakhe kube yiso esiqhubeza izinkinga zakhe phambili. Phawula ngalokhu. (10) 8. Kulo mdlalo uShaka owazalelwa ekhaya waphinda wahlupheka komalume kodwa simthola kunguye osinike igama ukuba sibizwe ngamaZulu. Ngabe uyavuma yini ukuthi esinye isifundo esisithola kulo mdlalo esithi, Ukuthi uzalwe kanjani akukuvimbi ukuba ugcine usuhlonishwa endaweni yakini. Sekele ngokwenzeka kuShaka?
Phampatha: Nkosi yami awusaguli manje, kodwa usaqhubeka nokubulala. Kunesikhathi esimnandi lapho isizwe sonkana sasikuthanda.
Dingiswayo: Amazwi akho afana ncamashi nalokhu engangikusho ngisakhula ngingumfana omncane. Kodwa ngifuna ukukuxoxela ngomlando wami omfushane. Umfowethu kanye nami sabophela amanqina enyathi ubaba osizalayo. Kwathi izethenjwa zakhe zabulala umfowethu, kodwa mina ngakwazi ukweqa ngagcwala izinkalo iminyaka eminingi ngaze ngafinyelela eDelagubhe, lapho engahlangana khona neNgisi, uDokotela Cowan, owangitshela okuthile ngempuncuko yabantu abamhlophe okungathatha izinyanga eziningi ukuya eNingizimu. Ngaphesheya kwezilwandle abelungu bayabalwa kunabeNguni bebuthelwe ndawonye, izimpi zabo zinguqhibukhowe, zihlome ngezinduku ezibulalayo ezikhafula umbani wezulu kanye nentuthu. Banemithi enamandla elaphayo nakuba bengebona abakhunkuli. Banendlela yokubusa engajwayelekile lapho wonke amakhosi amancane elalela inkosi enkulu eyodwa ebusa wonke amakhosi, lokhu kunciphisa izimpi ezingadingekile futhi kudale uxolo ezweni lonkana. Yilokhu nami engizama ukukwenza kuleli zwe.
Kunakuqala: Khumalo, Jadezweni sheshani bo!
Njengabantu: Niloyiwe yini ngalo Mgobhozi wenu [Athi ukuma kancane okohlanya, bese enikela egudwini lakhe futhi, achithe imizuzwana ecabanga ngazokusho.] Bathi ukuma kancane abakwaNdwandwe babethuka ngezinhlamba abakwaZulu, bebabiza ngemigodoyi engenamazinyo kanye nezimfene zasezintabeni. Bathi bayavungama abakwaZulu uShaka wabathulisa ebatshela ukuthi banganyakazi. "Ziphi izingwazi zakini" kumemeza abakwaNdwandwe. "Mana lapha", kumemeza uManyosi, indodana kaDlekezele. Ngemvume kaShaka waphumela eshashalazini wema ngaphambi kweZimpohlo, wasondela wehla nentaba esegamenxe ngokuyingxenye yokuphonsa umkhonto. [Unikela egudwini lakhe kancane.] Ibutho lakwaNdwandwe nalo laphuma lathi qekelele, labuza kuManyosi. Ngenhlanhla umkhonto washaya isihlangu sakhe. He! He! He! hhayi madoda! Emva kwalokho uManyosi wagasela kwabakwaNdwandwe ngaphansi kwekhwapha. "Ngadla!," ezibongela lapho owakwaNdwandwe egingqika phansi. Kwachwaza kwabakwaZulu ababebukele. "Asinjengoba besho bethi asinamazinyo! AbakwaNdwandwe bawuhlaba inhlali. "Ubani olandelayo Ubaphosela inselele umfo kaDlelezele uManyosi. Beza abakwaNdwandwe. Imikhonto yayindiza, ukushayisana kwezihlangu kudla umunyu, waphinda uManyosi wamemeza. "Ngadla! Ngingasaqali"! Ngenkathi owesibili kwabakwaNdwandwe eshayeka phansi?
Shaka: Kuyiqiniso elimsulwa, Ndabezitha, ukuthi zivikela izinyawo zalo. Kodwa izinyawo zamabutho kumele ziqine.
Njengabantu: Wayephila saka esabambe umkhonto wakhe ngesandla sakhe sokudla. Wacikica amehlo akhe waqalaza njengomuntu ovuka ebuthongweni. "Hawu!" emangele. "Kubukeka sengathi bekuliwa lapha. Impikazi elukhuni lena," wayejabule kakhulu ngokubona bonke ababemngungile ejatshuliswe nangokuvuka kwakhe ekufeni. Amabutho athakasa emamukela. UMgobhozi wayeyiqhawe kuleyo mpi yaseQokli. Unina wabafana wangena egane unwabu ngokungalaleli kwamadodana akhe. Kodwa kwathi ebona ukuthi ahlezi noNjengabantu wathi dlengelele, wasebanika ithuba lokuba uNjengabantu aqedele inkulumo.
Ross: Kodwa izithunywa kumele ngabe seziseLandani ngalesi sikhathi.
Khumalo: Sawubona, qili ndini!
Kuyaphinda futhi kuba nomsinjwana ovumelana nale nkulumo.
Khumalo: Awuwedwa okulesi simo. Sonke siyamzonda. Ngisho uyise uyamzonda.
Shaka: Iqiniso kuphela, Nqiwane. Futhi ungabi naluvalo.
Jadezweni: [Ngokukhulu ukuphelelwa yisineke] Kodwa kwenzekani ngempi uqobo lwayo Sitshele ngoMgobhozi ovel' entabeni?
Kaputeni: Akukho ndaba entsha. Ngesinye isikhathi ngizizwa nginamahloni ngalokho esikwenza egameni leNgilandi [Ebubula].
Farewell: Impi! Henry, into engeke yenzeke leyo. Kube mnyama.
Shaka: Asituse uZulu wonkana, abangasekho nabaphilayo nalabo abazophila emva kwethu. Asizinikele ngokwethu ukuwuvikela lo mbuso omuhle kangaka.
Shaka: Insimbi eshisisiwe ingakwenza ukhulume.
Shaka: [Emile ethe phuhle]: Sengilungelele noma yini.
Shaka: Ubuthakathi! [Babukana bonke, bemangele futhi benokwesaba.] Namhlanje ekuseni ngenkathi abaqaphi benza umsebenzi wabo, bathole umuzi wasebukhosini ufafazwe ngegazi. Ubani owenze isenzo esibi ngale ndlela emzini kaZulu Ubani onesibindi sokungethuka ngale ndlela Igazi libiza elinye igazi. [Usondela ngakuMbopha] Bebekuphi abaqaphi?
Mgobhozi: Ngithunywe yiNdlovu eNkulu ukuba ngenze lesi simemezelo. Izanusi kumele zithungathe izigilamkhuba ezigile le mihlola. Labo abazonukwa bazohlala laphaya [Ekhomba laphaya ngakwesokudla esiteji]. Bonke abafunyanwa benecala ngasekupheleni kosuku bazoba ngukudla kwamankentshane. [Abantu abaningi bangunaza bebukeka bethukile besaba uNobela onezitha eziningi.] Uphi uNobela [UNobela aphume athi qekelele, engungwe ozakwabo.] Inkosi enkulu uShaka uthi ungaqala manje. [UNobela kanye nozakwabo abane baqale bachushe esixukwini, esimbalekelayo ngokudala inxushunxushu. Indlela yokuma isikokela ayisekho enkundleni njengoba sekukhona abacasha ngemuva kwabanye, kodwa kunamaqembu amancane amadoda asewumthanyana esiteji. Kuthi ngesinye isikhathi uNobela ame phambi komuntu, ambuke ebusweni. Konke lokhu imizamo yokudala ukushuba kwesimo. Ekugcineni uNobela, elandelwa ngozakwabo, uma phambi kukaMbopha?
Khumalo: [Ephazamisa inkulumo]: Siyakucela ukuba ukhulume ngoMgobhozi.
Shaka: Uma wazi ukuthi uyiqili nkosi yami, kungani esaphila Umehlule wamthumba kathathu, okusho ukuthi kukathathu umyeka. Kufanele umbulale manje, uma kungenjalo uzokubulala?
Dingiswayo: Kuyezwakala. Umbuzo wami wesibili engidinga impendulo kuwo umayelana nokulwa ngomkhonto owodwa. Ulwa kanjani ngomkhonto owodwa Isiko lethu ukulwa ngemikhonto emibili. Njengoba bexoxa nje uBuza ungena noMholi weZiChwe kanye nebutho leLandandlovu ulindele inkosi uDingiswayo ukuba ikhulume naye. Ibutho leLandandlovu elamakhehla amadala asike ungiyane - abaqaphi abadala, kanti eleziChwe elabafana abancane. Bobabili bahlome ngezihlangu ezinkulu?
Mgobhozi: Baba, ngiyadabuka ukukubona ujabhile. Ndlovu eNkulu, sonke sifanele ukufa manje noma ngesikhathi esizayo. Uma isikhathi sami sesifikile, akukho okungasivimba. Okwenzekile kufana nokudaliwe kanti okudaliwe yikhona okuma phakathi kokufa nokuphila. Ngiphile impilo yami yonke ngomkhonto kanti ngikulungele ukufa ngawo futhi. Yilokho-ke ukufa kwendoda. Ngiyakuncamela kunokufa usumdala.
Farewell: Buka lapha, bahle ngakolunye uhlangothi kanti futhi babi ngakolunye. Engikushoyo ukuthi asidingi ukubabeka ezingeni labelungu. Angeke bakuqonde uma lokho kwenzeka.
Ntombazi: Angiyena umthakathi futhi angithakathi mina. Kodwa nginamandla obungoma angaziwa muntu.
Njengabantu: Yonke into kufanele ixoxwe ngononina. Impi yonke yakwaNdwandwe yasondela ukuzoyibamba. Ilanga laliphakathi kokusa nentambama. "Ayihlome! Ayihlome!" Kumemeza uShaka kanti izwi lakhe lezwakala kuwo wonke amabutho selidluliselwa abakhuzi bempi. Amakhulu ayishumi nesihlanu ezinyawo zamaZulu ayenyathela ngesigqi esisodwa emhlabathini, kwazamazama intaba iQokli. Sigidi! Bagasela njengokuduma kwezulu. Izijula zazinikwa ukudla kwazo ngokukhulu ukucophelela. Ngesibindi esaziwayo sabeNguni bebonke, abakwaNdwandwe balwa njengamabhubesi anamanxeba. Kodwa babengaqeqeshekanga njengathi. Ngezijula zethu ezinokudla okubanzi sabulala futhi salimaza abakwaNdwandwe ngangokuba baze bahlehla beyokhotha amanxeba.
Shaka: [Ukhuluma namabutho] Bantwana besizwe saKwaZulu. Umbuso kaZulu eseniwakhile ngemikhonto yenu, kumele lo mbuso niwulwele ngemikhonto. Umbuso kaZulu obumbene usudlondlobele ngendlela yokuthi akekho ongasishabalalisa ngaphandle kokuxhamazela kwethu. AbakwaNdwandwe ngaphansi kukaSikhunyana, indodana kaZwide, sebemi ngomumo ukubhidliza umbuso wenu. Kodwa mina ngiyazi ukuthi angeke nibavumele bakwenze lokho. Esenilwe iminyaka eminingi ukuba lo mbuso ube yilokhu oyikho namhlanje. Onke amabutho kaZulu angabafowethu kanti niyashisekela ngezwe lakini. Hambani niye empini ngokuzimisela okukhulu nothando lwezwe lenu.
Fynn: Cha, Farewell. Uyakhohlwa, njengoba uhlale ukhohlwa ezinye izinto. Wayitusa inkosi uGeorge ngokuba nomfazi oyedwa kanti kulokhu wakubalela eminyakeni yakhe eminingi yobudala. Wabe esethi inkosi yayizophila kangcono uma ingenaye umfazi sampela, njengoShaka. Ngicabanga ukuthi wayezama ukuncokola nje.
Shaka: Ukwethembeka kwenu kuyayithinta inhliziyo yami. Kodwa ngiyajabha. Ngenkathi ngibona uMgobhozi khona manje engqashangqasha ebhekise ezitheni ezingabonakali, ngazile ukuthi akukho lutho olungamvimba empini; ngisho izwi lami lingeke limvimbe. Futhi kukhona okungitshela ukuthi kusasa kuyobe kuyisigcino sikaMgobhozi.
Khumalo: Wayekuphi uMgobhozi?
Ibandla: Isenzo sobudlova obungaka!
Nandi: [Ebagqolozela labo abazogwetshwa]: Shaka, le ndoda uPakalisa, nakuba aphikisana nawe wayenomusa kimi.
Shaka: Mgobhozi! UMgobhozi uza ngaphambili futhi ukhuluma namabutho.
Inkundla Yesibili 1. Yakhothama kanjani inkosi uDingiswayo Xoxa kafushane. (4) 2. Ubani owabekwa waba yinkosi emva kwaDingiswayo (1) 3. uNomhlanjana owayeyindodana kaZwide wawayenga kanjani amabutho aKwaZulu (3) 4. Yini eyenza abantu bacabange ukuthi uMgobhozi ufile empini eyayiphakathi kukaZulu nabakwaNdwandwe (2) 5. UShaka uthi yini eyenza ukuba angaganwa (2) 6. Kungani abantu babengamthandi uNobela, isanusi (2) 7. Ngubani unina kaZwide (1) 8. Xoxa kafushane ukuthi wabulawa kanjani (4) 9. Inkosi uShaka ubheca umuzi wakhe ngengazi ebiza izanusi ukuba zibhule ukuthi ubani owenze lo mhlola. Xoxa ngabantu abanukwa ngosuku lwengoboco. (5) 10. Phawula ngezanusi ezabhula iqiniso (3) 11. Yisho amazwi okugcina kaNobela ngaphambi kokufa. (3) 12. Phawula amagama amathathu amabutho ayethandwa yinkosi uShaka. (3) 13. Phawula ngempi yokugcina eyabanjwa yila mabutho?
Dingiswayo: Phezu kwalolu dumo, ngimxoshisa ngezinkomo ezingamashumi ayisihlanu. UNqoboka kanye noMgobhozi nabo babe neqhaza elikhulu empini yanamuhla, ngithi ngizobanika izinkomo eziyishumi umuntu emunye. Kinina nonke mabutho eziChwe, nginixoshisa ngamakhulu amabili ezinkomo. Kinina mabutho eYengandlovu, nginixoshisa ngezinkomo ezilinganayo ngenxa yokuhlabana kwenu ezimpini ezedlule kanye nokuthembeka kwenu.
Mthembu: Ngimbambele igqubu lo mfana wesihlahla. Ulimi lwakhe olumtoti luthakathe intombi yami engifisa ukuyendisa. Manje ayisangifuni nalapho ngihambe khona!
Shaka: [Ngezwi elipholile]: Niyangimangaza, bakithi. Nginibingelela kahle kodwa ningibiza ngawo onke amagama ayiziswana. Ngenzeni kini ningiphatha kabi kanje?
Shaka: Kungabe laba abamangalelwe kukhona abangakusho [Wathi ukuthula kancane, kuthule kuthe cwaka kwababoshiwe.] Nilibuka niyaligcina namhlanje. Kodwa angeke ngithinte imindeni yenu kanye nezinkomo zenu. [UMudli uza phambili, ephuthaphuthaza belu ugwayi wakhe esikhwameni?
Amabutho: Shaka! Shaka! Shaka! Shaka! [Umholi wabo uphumela eshashalazini.] Umholi Wempi: Sifuna uShaka abe yinkosi yethu. Akayena owesizwe sakwaMthethwa kodwa nguyena kuphela ongasihola futhi avikele abantu bakithi.
Dingiswayo: [Emziba]: Inkosi enkulu ibusa amakhosi amancane, kuthi amancane abuse izigodi. Amandla ayahlanganyelwa ukuze kungabikho nkosi enamandla amaningi. La makhosi awazalwa, kodwa akhethwa ngabantu.
Shaka: Nginibizele ukuthi sizodingida ngesimo sezwe lethu. Selokhu sabumba umbuso wesizwe samaZulu impi ayenzi lutho, ibulawa isizungu. Uma lesi simo siqhubeka, imizamo yonke yethu yokusimamisa umbuso izophelela ezeni kuhle kwezithukuthuku zenja. Amabutho aseyavilapha. Bengiwayalele ukuba aviliyele phambi kwenu namhlanje, ukuze nizibonele ngokwenu ukuthi ngikhuluma iqiniso.
Mbopha: Wubuke nkosi yami. Akuwona umkhonto kaMgobhozi lona?
Mgobhozi: Uqinisile baba, iqiniso lalokho okushoyo selisihluphe cishe izinyanga ezimbalwa ezedlule. Izinga neqophelo lesi sizwe elikusona manje kumelwe kugcinwe, uma kungenjalo izwe lizofa. Kodwa uma ibhubesi selidle isitha akukho okunye ngaphandle kokulala kuze kube yisikhathi eliyohlasela ngaso futhi.
Dingiswayo: Kumele ngizame noma kanjani. Indlela yobulungiswa yabamhlophe inikeza ithuba elilinganayo kumuntu wonke, inkosi nomuntukazana ngendlela elinganayo, kanti abantu babulawa kuphela uma benze amacala amabi kakhulu, njengokuvukela umbuso kanye nokubulala.
Farewell: Suka lapha wena Henry. Sibhekene nezilwane uqobo lwazo. Asizukhubazeka isithunzi saseBrithani uma usebenzisana nabomdabu baseNingizimu Afrika. Ngizwa kuthiwa lo mbhemu ubulale unina ngonyaka odlule.
Shaka: Ingabe umkhonto uyalitshela ibutho ukuthi malilwe nini, noma kuyinhlanekezela yalokho [Amabutho ayahlokoma evumelana nalokho okushiwoyo.] Ibutho 4: Nkosi yami, wonke amabutho ayamnyanya uNobela, isanusi sesizwe sethu. Sesibulalise abantu abangenacala sabathela ngamahloni. Sikuyengile, kodwa usasivumela ukuba sidle amabele?
Khumalo: Wayekuphi uMgobhozi, bakithi Sicela usitshele?
Mkabayi: Dingane kanye nawe Mhlangana, kuyoze kube nini isizwe samaZulu sihlupheka Izwe libheke nina. Sheshisani, uma kungenjalo nizolandela nani?
Umxoxi: Nazo-ke! Nango-ke! Njengebhubesi lensikazi liya emhlambini. Njengenqe lisobozela igundane, nango-ke uShaka egasela kwabakwaNdwandwe. Kodwa njengoba nizozibonela, kusemuva kwendaba. Uthe efika nempi yakhe, uDingiswayo wayesefakwe kwamanye amakhanda endlini kaNtombazi. Njengoba uShaka efunga ngokuziphindisela kuZwide nomthakashana ongunina, usezimisele ukulandela inqubo yakhe yeminyaka eyishumi yokukotela esikhundleni; isikhundla sokubusa abeNguni abangakaze baphuphe ngaso ezweni labo. UShaka wayeyindlovu enkulu eyayidlisa izitha zayo uthuli. Wayeyibhubesi lamabhubesi elashwabadela amadodana kaZwide. Izulu lakwaZulu osezulwini elidume ezweni lonkana. Lathumela uNtombazi umqoqi wezingebhezi zamakhanda amakhosi ezimpisini. Wanuka ufeleba olangazelela amagazi abantu uNobela, inkunzi yomthakathi.
Mbopha: Nkosi yami! Ubeka phansi emlalazani alola ngawo imikhonto kaShaka.
Amabutho: Bayede, nkosi, Bayede!
Shaka: Uma umuntu eba yibutho empini kaZulu, uba ngumZulu. Abekho abantu bokufika noma izihambi. Ingabe umbuzo wakho ubhekiswe kimi njengothathe isihlalo sikaDingiswayo ebengeyena owakwaMthethwa [Amabutho ayenanela futhi ahleka ngokukhululeka. Ibutho lesibili lingena enkundleni.] Ibutho 2: Kungani abakwaQwabe beyekwe kalula kanje Besilindele ukuthi nabo bazophulwa amahlombe?
Shaka: [Ngezwi lentukuthelo]: Sakubona Mudli!
Shaka: Wena kaSokhulu omkhulu, ukuzithoba kwakho kuhlale kuyithinta inhliziyo yami. Hamba kahle. Lesi yisikhathi lapho amazwi angeke aveze imicabango yami enzulu, hamba kahle Nqoboka.
Shaka: Angikakulungeli lokho. Kudinga ngidle amathambo engqondo. Kuzoguqula ikusasa emlandweni wabantu bethu. Kodwa uma ufuna ukungisiza, Mdlaka, funa impendulo kulaba abamhlophe.
Buza: Yebo Ndabezitha.
Nobela: Ninukani balingani bami Umlingani 4: Sinuka okukhula emthini bese kunamathela eminweni?
Igama lekhehla uNjengabantu; indoda esencane nguPika Zulu; abafana ngoKhumalo kanye noJadezweni. UNjengabantu ude ezithikazisa ngokubhema igudu lakhe. Uxoxa indaba ngomoya ophansi futhi ngesibomu okwenza abafana abancane baphelelwe yisineke. UPika Zulu uyafithifithiza. Isigcawu senzeka esiteji.
Shaka: Iqiniso, selikuthethile, uthethwe yizenzo zakho zeminyaka eyisishiyagalombili. Kodwa ngifuna ukuzwa wena uzikhulumela ngokwakho. Mhlawumbe uzonginxenxa ukuba ngiguqule isigwebo kuleso enginaso emqondweni wami njengamanje. UNtombazi uyazithombulula kubaqaphi bakhe, uphuthuma kuShaka, umphimisela ngamathe. Ngokukhulu ukunganaki uShaka umane amzibe kuze kube uyabanjwa ubuyiselwa endaweni yakhe bese uyaqhubeka ngesikhulu isizotha, kwaba sengathi akwenzekanga lutho.
Njengabantu: Ningangijahi, ngiyeza kulokho. Indlovu enkulu uShaka Zulu kanye noMdlaka eseceleni kwakhe wayemi ngasenyakatho. uNzobo umkhuzi wempi yeziMpohlo, emi ngaseningizimu ekanye noNqoboka wakwaSokhulu walibangisa ngasempumalanga kwathi uNgomane waba ngasentshonalanga.
Shaka: Yeka inzondo yakho ebhekiswe emzini kababa, uqhubeke nokunuka abathakathi.
[UNtombazi uyaholwa ususwa esiteji ehhewula. Babukana bodwa abantu beqhaqhazela. Umsindo wokuqandula kwakhe uya ngokuphela.] [UMbopha uza ngaphambili.
Dingane: [Ngetwetwe elikhulu kodwa ezama ukuziqinisa] Ngiyafunga ngodadewethu, ngizombulala.
Fynn: Waphinde wabuza ngephalamende lethu; uhulumeni wasekhaya, amaphoyisa. Wayekuqonda konke njengomuntu oseke wahlala edolobheni laseLandani esikhathini esingaphambili. Kanti lokhu akumangalisi neze. Uma sibuka lokho esakuthola esigodlweni sakhe, Farewell, kuyazisho; ubukhosi, uhulumeni, inhlanzeko nokulawulwa komthetho, ezenhlalo kanye nezokuphepha. Akukuningi akufunde kithina. Ubesevele efunde lukhulu ngesidingo salezi zinto kanti iyona ngxenye ebalulekile okumele kubhekwane nayo.
Mhlangana: Dadewethu kababa, ngiyethembisa ngendlela efanayo.
Mudli: Sakubona, nkosi! uyavevezela uphethe isikhwama sogwayi esisebhandeni lakhe kodwa akakwazi ukuthi nyaka.
Akungabazeki ukuthi ngubani oyinkosi enkulu yabeNguni. INdlovu enkulu isibusa sonke isizwe. Bafana bami sekuyisiphetho sendaba enkulu lesi, ningagoduka niyolala manje. Kube mnyama.
Shaka: [Ngaphandle kwesasasa] Sawubona, nkosi! [Ukukhanya okuqonde ngqo kwidlanzana labantu abahlezi ngakwesokunxele esiteji. UDingiswayo, uNgomane kanye nezinduna bahlezi babheke ngakuShaka ngokwesigamu, ngesinye isigamu babheke izethameli. Kuso sonke isigcawu, uDingiswayo ukhuluma sengathi noShaka ukhona, kodwa ukukhanya kwethoshi kugqamisa isizungu esikhungethe uShaka ezama ukuzuza ubuyena kanye nekusasa lakhe. UShaka ukhuluma nezethameli njalo.
Nandi: Ngitshelwe ngumfanyana omncane uGumede ukuthi ungungwe yizitha zakho, ndodana yami?
Umxoxi: KukwaZulu lapha; umhlaba kaNodum'ehlezi kaMenzi, indodana kaNandi noSenzangakhona, abesizwe samaZulu; abantwana bakwaZulu eladalwa nguMvelinqangi. UShaka, umngane kaMgobhozi ovel'entabeni; umngane kaMdlaka waseGazini; umngane kaNjikiza, Umqaphi Wezibuko; umngane kaNdlela izimzimu abangumfelandawonye. UShaka wazakhela ugazi enkosini uPhampatha iqhawe lamaqhawe, intandokazi kodwa engendile, owayezondwa nguZwide inkosi yakwaNdwandwe, indodana kaLanga noNtombazi owayechoma izingebhezi zamakhanda abantu. UShaka, ongumholi kanye nomsunguli wodumo lwebutho amaWombe, uFasimbe, uMbelebele, iziMpohlo, uKhangela kanye namanye amaningi akhunjulwa ngoZulu wonkana e-Afrika. UShaka waguqula umkhuba wamaZulu ngokuthi ahlomise amabutho akhe ngesijula. Wabulala ingonyama ngeklwa. Wasina phezu kwameva ngonyawo ezama ukuvusa ugqozi emabuthweni ukuze alandele emva kwakhe. Wathi anganqoba; wakha isizwe; kwase kuthi ubukhulu bakhe nodumo kwamphendukela, wafa ngomkhonto wamambuka. Udaba lwale ndoda engizonitshela ngayo. Amanye amakhosi azalwa engabaNtwana; kodwa akunjalo ngoShaka. Wazalwa waba ngumphikwa, ngenxa yabazali abangagcagcanga. Wayengumntwana ongeneme ebuntwaneni bakhe bonke, kwaze kwalamula ubuhlobo bakhe nenkosi enkulu uDingiswayo owazitholela yena kanti uzogcina esedlondlobele wadlula inkosi uDingiswayo ngokuqopha umlando wamaZulu ngegazi. Manje usuyabona ukuthi uShaka wafika kanjani kuDingiswayo, wakhula waba inkosi enamandla, waba ngumsizi wakhe ngenkathi enqoba uZwide ezogasela abakwaMthethwa. Ngasemigqeni emibili yokugcina ukukhanya kuya ngokuncipha kuze kufiphale, kuthi uma esephimisa igama lokugcina isteji sesimnyama. Dukuduku isteji sikhanya bha. Iqembu lentsha elihlome ngezinduku liyalwa kanti lithukuthele ligane unwabu.
Shaka: [Waqala ukumphazamisa enkulumeni yakhe]: Abasangithandi?
Buza: Kunento engajwayelekile ngendlela lo mfana alwa ngayo. Akalwi njengabantu bonke. uShaka usebenzisa umkhonto ophonswayo njengesikhali sokugwaza eduze kwesitha, kunokuba ame kude naso. Uzogasela aye phambili, agoqe ihawu lesitha ngelakhe, agwaze abulale isitha ememeza ethi, Ngadla! Ngadla mina kaBaba!
Nobela: Balingani bami! Nginuka umthakathi. Niyamuzwa nani balingani Umlingani 2: Sinuka lokho okunukayo, Nobela. Umlingani 3: [Egqolozele ebusweni bukaNqoboka] Usunukani manje Umlingani 3: Lowo owazalwa endaweni kodwa osehlala kwenye indawo?
Njengabantu: Yebo, kanti cha. "Bambulele uMgobhozi ovel'entabeni", kumemeza omunye wonogada, kwaduma kuyona yonke impi kaZulu. Kwathi ngenxa yomunyu nentukuthelo, yonke impi yaqala ukulwa sengathi iyahlanya. Yabambana okokugcina, yadlula nemiphefumulo eminingi enkundleni. Angikwazi nokuchaza indlela ababelwa ngayo. Ngokuphazima kweso impi yabe isiphelile, kwalala uyaca empini yakwaNdwandwe. Kwakunezinqwabanqwaba zezidumbu phezu kwemizimba yamakhosana akwaNdwandwe lapho uMgobhozi onesibindi naye wayelele khona nabaqaphi besamile, bencike ezikhalini zabo. Izwi Lowesifazane Ngaphandle Kwasesiteji: Khumalo! Jadezweni! Wozani nizolala manje.
UShaka wayazi ukuthi isikhathi sokuqeda lokhu kubulawa kwabantu sesifikile. Wakhuthalela ukwakha isizwe esinoxolo, wasecobelelana ulwazi kanye nobungani nabamhlophe, abayizifikinamthwalo ezivela eningizimu, ecabanga ukuthi lokhu kuzomelekelela ukufeza injongo yakhe yokwakha isizwe esinoxolo. Kodwa kunomlando ongenakuguqulwa wokuthi ngisho indoda efana noShaka ebingeke yavumela intando yayo. Manje ake sibone inkosi esesikhathini esibuhlungu esiphetha ngokuthi lokho okudaliwe ngayo kuvume ukuba ikhothame. Umxoxi ukhombisa ukuvuleka kwekhethini okuveza itende eligxunyekwe ehlathini elingasemzini wenkosi KwaBulawayo elinamaNgisi amabili ehlezi ngasemnyango ovulekile. Ngaphakathi etendeni kubonakala imibhede kanye namalambu okukhanyisa. Ngaphandle kwalo kunetafula lokubhalela kanye nebhodlela elinoyinki kanye nosiba lokubhala; izihlalo ezimbili; ibhokisi lensimbi; ingubo yokulala egoqiwe, kanye nokudla okusalile kwelinye itafula. uHenry Francis Fynn ugqoke ingubo emanikiniki ethandele emahlombe akhe ngentambo, kanti akafake zicathulo. Unentshebe ende emahlikihliki kanti iminyaka yakhe yobudala ibalelwa emashumini ayisithupha. UJohn Ross ucishe abe neminyaka engamashumi amabili, ushefile, ugqoke kangconywana; ibhulukwe, iyembe kanye nebhantshi. UHenry Fynn ufake ubhememe wesigqoko esinompheme omude. Kusemini yantambama.
Shaka: [Akaboni ukuthi unina uphezu kwani] Kodwa lokhu kuyisiqalo nje. Angikagculiseki neze, kanti angikazugculiseka kuze kube zonke izitha zami ziguqe ngamadolo phambi kwami. Kuyothi uma lokho kwenzeka, kube yima kuyisiqalo sesibili.
Ross: Waliqamba ngokuthini lelo butho?
Kusekuseni emzini wenkosi kwaDukuza. Kunendlu kaShaka ngakwelinye icala, bese kuba nothango oluyibiyele esteji. UMbopha ulola imikhonto kaShaka emlalazini; ubonakala enovalo. UShaka uphuma endlini yakhe welula izingalo zakhe ukubingelela usuku.
Isigijimi: AbakwaNdwandwe! AbakwaNdwandwe! UShaka uqala ukujabula.
Buza: He he he! Bamkake! Unamaqabane amabili amlingisayo uNqoboka kanye noMgobhozi Ovelentabeni. Ngenkathi silwa noButhelezi laba bobabili babevikele umhlane wakhe.
Buza: Yebo, Baba.
Farewell: [Esho ngomlomo omumethe ukudla]: Kunjalo. Lokhu kungumdlalo wethu, akunjalo Konke kulungile uma kunothando, impi, kanye nokufiswa umbuso waseBrithani?
Mudli: [Ngokukhulu ukwesaba]: Ndlovu enkulu, isikhathi sokwenzeka kwezinto sikwenza kube lukhuni kimina ukukhumbula lowo myalezo waseLangeni maqondana nawe kanye neNdlovukazi, unina wesizwe.
Khumalo: Gaqa ubuyele eFenilenja, emzini kayihlo.
Pika Zulu: Ngalesi sikhathi uShaka ekugcineni wavumela uMgobhozi ukuthi ayongenelela empini. [Abafana bafa wukujabula bagxuma babheka phezulu bagijima bezungeza isiteji belinganisa ukugwaza ngomkhonto ongekho. Base behlala phansi balungela ukulalela futhi.] UShaka wabeka uMgobhozi ngasophondweni lwebutho uFasimba, engungwe onogada bekhethelo lamadoda athathwe ebuthweni lamaWombe kanye neNjikaza okungabaqaphi benqaba, uNdlela kaSompisi kanye noNkayishana kaKhuzwayo wesizwe sakwaKhumalo. Ubaba wethu watshela uMgobhozi ukuthi aqikelele ukuthi amabutho alwa ngendlela efanele, kungabiko noyedwa wamadodana kaZwide ozophunyula. Wabadonsa ngendlebe ukuthi mabaqaphele lokhu kunokulwa impi. Eqinisweni uMgobhozi kwakungesiyo indoda engabukela amanye amadoda elwa. Wayezifikela yena mathupha abe mdibi munye nabalwayo uqobo lwakhe. Wayingenela impi enokuzimisela ngokuthi uzonqoba. Impi okwachitheka kuyo igazi ngendlela engakaze ibonwe emlandweni kaZulu yayisizofika esicongweni sayo. "Ngadla!" kwakungamazwi ayezwakala macala onke. Kodwa impi yezingqalabutho zakwaNdwandwe aMankayiya nawo ayengazibekile phansi. Alwa ngokukhulu ukuzimisela kanti baningi abakwaZulu abasala enkundleni. Macala omabili amabutho ayesevuza igazi emanxebeni kanye nasemlonyeni abhekana kwaba ongaphansi nongaphezulu belwela ukufa nokuphila. uMgobhozi wayelwisa okohlonya, ebulala izitha zakhe ubuthaphuthaphu. Ziningi izikhathi lapho wayephephiswa ekufeni ngokusheshisa kwabaQaphi. UNjikiza owayeseduze kwakhe ngasemuva wayeshaya kwasani olusophe ukuzohlasela uMgobhozi ngempiselo yakhe enesibambo eside. UNdlela owake waba yizimu esikhathini esiphambili kanye noNgomane babeluse uMgobhozi ngakwesokudla kuthi uNkayishana Khuzwayo engakwesokunxele. Bobabili bagila izimanga kule mpi kodwa uMgobhozi uyena owayehamba phambili kubona bonke.
Shaka: [Ngomzamo wokuzibamba] Hamba-ke, uyohlala noNqoboka, uma kuyilokho okufisayo.
Farewell: Abantu bakhe sebekhathele manje, ngiyakutshela. Kuningi okonakele. Badinga usizo lwethu olunempucuko.
Mbopha: Mkabayi kaJama, ukhuluma iqiniso. Kungaba yiphutha uma ngingakhuluma kabi ngomuntu ongiphathe kahle. Kodwa kungangisiza ngani ukunginyusa esikhundleni kwakhe lapho abantu bakithi bethwele kanzima ngaphansi kwakhe Ubaba uSithayi wayelwela ubulungiswa ezweni. Sengicabange kahle. Ngenxa kababa ngihlose ukulwa nobubi, noma ngabe kubiza ukubulala umngani wami osenhliziyweni uShaka?
Njengabantu: [Emvivinya]: Hhayi manje. Yonke indaba kumele ixoxwe njengoba yayilwa impi. Manje usungiphazamisile, manje sengikhohlwe nokuthi bengikuphi. Pika Zulu: UShaka waletha amabutho akhe ayewafihlile.
Ebandleni: UShaka uyisihambi. Akayena owakwaMthethwa.
Mudli: Nakhu engizokusho, wena kaSenzangakhona. Uyihlo nami siwukhondolo lwamabutho amakhulu angazange ehlulwe ezimpini zezitha zawo. Angikwesabi ukufa, kudala ngibhekana nakho empini. Kodwa ukufa kowegazi lasebukhosini njengesigelekeqe kuletha amahloni kulowo ofanele ukufa, kodwa nakulowo okhipha isinqumo sokufa.
Kaputeni: Nginamahloni ngakho konke okwenzekile.
Mthembu: Zilungiselele ukufa, Shaka.
Shaka: Sitshele konke!
UShaka ucambalele okhukhwini elawini lakhe. Kusemini kanti uvunule ngokuphelele; amaklwa ayeme ngasodongeni lwendlu. Oguqile ngaseceleni kwakhe nguPhampatha.
Shaka: Hamba kahle, Mgobhozi ovel'entabeni. Hamba kahle wena wesizwe sakwaMsane; wena ofundise amabutho ami ngobuchule. Ubuyiqhawe leqiniso kimi. Nasemhlabeni ozayo, uyoba yiqhawe lami langempela.
Wangitshela ukuthi mangingesabi lutho nokuthi uma isikhathi sami sokugcina sifika, ngizoba yisicebi ngamaqhuzu okunconywa bese ngifa ukufa okumnandi okwake kwabonwa nguZulu wonkana. Washo nokusho ukuthi amadlozi endlu yakwaZulu azobe engilindele ukuba angiklomelise emhlabeni ozayo. Kungenzeka ukuthi wayeqinisile. Kumele ngiyolwa ngilwelwe inkosi yami. Baba ungangincishi ithuba kanye nodumo olufana nalolu. Ube nomusa kimina esikhathini esedlule. Wangivumela ukuba ngiganwe; waphinde wavuma nokuthi ngilwe empini yakho nokuba ngivunyelwe ukuba ngumZulu. Manje ngicela unginike ithuba lokugcina ngomusa wakho omkhulu. Mangikulwele futhi ngikufele nkosi, ngifele nombuso engizigqaja ngawo ukuba ngibe yingxenye yawo.
Farewell: Uzama ukuzithethelela nje. Ngiyakutshela, kuningi okuhle ngaye kodwa elami limile ukuthi unonya futhi uyisilwane esesabekayo.
Shaka: Hawu! Nawe Mbopha kaSithayi! Nawe futhi, Mbopha uyangibulala! [Awe ngomhlane, aphangalale] [UMbopha ambuke ethukile.
Ngokushesha okukhulu ilambu likhanyisa kuMxoxi emile eshashalazini. Ubheke ngakuShaka osemane wathathela ngejubane. Emva kwemizuzwana uphendukela ezihlweleni.
Khuzwayo: Sawubona, le nja ehamb' ithungatha!
Fynn: Sawubona kaputeni. Zithini izindaba zezithunywa?
Ngomane: Nina beSilo sakwaZulu, inkosi yenu uSenzangakhona isikhotheme, isilele noyisemkhulu eMpembeni eMakhosini. Namhlanje sizoqoka ozongena ezihlangwini zakhe. Njengoba nazi, Ngithunywe yiNdlovu eNkulu uDingiswayo ukuzommela kulo mbuthano, nokunazisa ngezibilini zakhe kulolu daba. Inkosi yenu esikhotheme yayinamadodana amaningi: uSigujana osanda kwendela koyisemkhulu empini; uDingane, uMhlangana, uShaka kanye noMfokazana. Inkosi enkulu uDingiswayo ifisa ukumemezela ukuthi yelulela isandla sayo kuShaka! [Kunokuvungama kokukhononda esixukwini. UNgomane umemeza adlule ukuvungama.] Ngenkathi inkosi uSenzangakhona ongasekho emenywe yinkosi uDingiswayo ukuzothamela umgubho lapho uShaka wayemiswa njengoMkhuzi Wempi, uShaka kanye noyise baba ngabangane futhi. UShaka uyindodana enkulu esaphila eNdlunkulu. Amandla kaShaka njengebutho kanye nekhono lakhe lokubusa alingatshazwa. Phezu kwalokho, uyise wayethanda ukuba kube nguye othatha izintambo. Ngenxa yalezi zizathu, uDingiswayo ufisa ukuthi kube nguye oqhwakela esihlalweni sobukhosi bakwaZulu endaweni kayise. Nina beSilo, nginethulela uShaka kaSenzangakhona, kaJama, isizukulwane sikaZulu, njengenkosi yenu ngokusemthethweni. Ukhona yini phakathi kwenu omelene nalesi sinqumo Uma kunjalo, akasukume njengamanje akhulume, noma athule aze afe. [Kudlula impukane.] Kuthule kuthi nya. Uma engekho okhulumayo, khulekani eNkosini yenu entsha?
Khuzwayo: Asikufuni lapha kwelakithi eLangeni. Phindela emzini kayihlo.
Jadezweni: Siyakucela Njengabantu. Umama wethu uzosibiza ukuba sizolala khona manje. Sicela usitshele ngoMgobhozi.
Njengabantu: Cha, kusamele nginixoxele ngamadoda ayenqunyelwe ukufa ngenxa yokungahloniphi kwawo. Babesamile ezindaweni zabo ngaphambi kwempi. UShaka wababiza ukuba bazokuma phambi kwakhe. "Izinyanya zibe kanye nani zaba nomusa kini; wonke amabutho abeyibambe ngaseningizimu aficwe ngukufa. Benginithembisile ukuthi aniyukufa ngesandla samaZulu. Njengoba isitha sehlulekile ukunibulala, ngizonikhulula nihambe. Hambani niyohlanganyela nebutho lenu." Yakhuluma kanjalo- ke indlovu enkulu. Amadoda ayesemele ukufa akhuleka kanye kanye athi, "Bayede!" Asehlanganyela namanye amabutho ngokukhulu ukuziqhenya. Izwi Lowesifazane Selizwakala Eduzane: Khumalo! Jadezweni!
Nqiwane: Ingabe iNkosi ifuna ukuzwa iqiniso?
Njengabantu: Sengiyeza kuMgobhozi njengamanje. Impi yaqala phansi futhi, uZulu wazinqoba izitha zakhe. Le mpi yashiya izinsizwa namadoda elele phansi macala omabili; kodwa kumZulu ngamunye owile, ubungabala abathathu ezitheni zabo abasele enkundleni.
Phampatha: Ngiyalila futhi ngiyamkhalela njengoba umoya wakhe wethukile ngenxa yokubulawa kwabantu selokhu akhothama.
UShaka: Indlalifa yalobu bukhosi ibutho elivelele. [Kuthuleke kancane, bese kuyahlokoma futhi.] Ibutho 6: Sizovunyelwa nini ukuba nathi siganwe?
Shaka: Lalela lapha, Phampatha. Nakhu okuzokwenziwa ngamandla ami. Ngizokwakha isizwe sami kulo mhlaba ongenalutho ophakathi kombuso wami nolwandle. Lo mhlaba uzogcwaliswa ngamaSwazi aphuma enyakatho; bese kuthi indawo yawo yakhele amaXhosa, abaThembu kanye namaMfengu avela eningizimu. Iminyaka eyishumi nambili ezayo ngizobe ngiphezu kwalo msebenzi. Umbuso wami uzoba yimbumba futhi unwebeke. Ngizophoqa abantu bami ukuba baye esikoleni bayofunda ulwazi lwabamhlophe. Eminyakeni eyishumi ezayo ngizoqeda ukungazi ngomfutho olinganayo njengoba nginqobe izitha zami zonke. Ngisakhile isizwe, Phampatha. Ngamandla ami ngikufezile lokhu kanti ngifuna ukukugcina kusesimeni esifanayo njalo. Ngeke ngibe buthakathaka. Amagwala kanye nezithutha kanye nabangenamandla zobulawa kuze kube yisikhathi lapho ulwazi luzokwazi ukugcina isizwe sinamandla.
Isigijimi: AbakwaNdwandwe, nkosi yami! Baholwa nguZwide kanye nendodana yakhe uNomahlanjana, ohola aMankayiya.
Phampatha: Nkosi yami, lezi yizinsuku ezibuhlungu kakhulu kithina.
Shaka: Simi kanjani isimo lapha phandle Umbiko wesigijimi uyiqiniso?
Dingiswayo: Benzeni abakwaButhelezi ngenkathi bebona le ndlela yokulwa?
Gumede: [Ngobuqhalaqhala]: Ehhe, iqhawe. Uyakwazi ukugijima nokulwa kangcono kunoma ngubani. Wasindisa intombazane emlonyeni wempisi; wabulala ingonyama kanye nempisi ngeklwa, kulapho bonke abafana babaleka...
Dingiswayo: Ha! Ha! Ha! [Ehleka inhlinini] UZwide uyiqili.
Farewell: Ngikutshelile ukuthi lo mbhemu yisilwane.
Farewell: Wabe esethuka inkosi yethu.
Shaka: Ndlovu Enkulu! Konke okushilo ngabelungu nempucuko yabo kuzwakala kahle futhi kulungile. Kodwa angazi ukuthi bangase benze njani ngendoda efana noZwide owabhokoda wabulala umlamu wakhe uMashobane, uyise kaMzilikazi, osengumholi empini yami njengamanje. UZwide nguye owaphoqelela zonke izizwe ukuthi zibalekele indawo yabeNguni ngenxa yenhliziyo yomthakathi anayo. Ingabe benzani ngoNtombazi, unina kaZwide, olengisa izingebhezi zamakhanda amakhosi angenacala, angamashumi amathathu phezu kwendlu yakhe Abelungu ababhekane nabamhlophe thina sibhekane nabaNguni. Ngaphandle kokuba uZwide ashatshalaliswe manje, angeke kube khona ukuthula kule lizwe. Kungena isigijimi sijuluke simanzi te?
Kuvuleka amakhethini aveze umuzi wenkosi KwaBulawayo. UShaka unebandla lakhe kanti abaholi bempi bamile sakumngunga kodwa befulathele isiteji, lapho isigqiki esingenamuntu okungesikaShaka simlindile. Kunesiyaluyalu nesiphithiphithi kuzethameli ngakwesokunxele. Kulowo mnyama uNtombazi, unina wenkosi uZwide, uhudulwa ngamabutho amabili. Usekhulile kodwa umoya wakhe wengwe, nomzinjana wakhe omncane uyazabalaza ngesikhulu isankahlu.
Jadezweni: Kodwa ingabe lokhu kusho ukuthi uMgobhozi waya koyisemkhulu Wezwakala ekhungathekile, ngoba wambona uMgobhozi ekuseni ngalolo suku?
Shaka: Ziningi izimpi esike sazilwa nabantu bakwaNdwandwe, Mgobhozi. Manje le mpi kumele ifeze zonke izimpi ezike zabanjwa. Konke ngikushiya ezandleni zakho.
Ross: Lo mlisa unamagangangozi, akunjalo, uthi angathumela kanjani umbiko enkosini uGeorge?
Amabutho: Sigidi! Bayede! Nkosi yamakhosi!
Mgobhozi: Bayethe! Nkosi. [Ahambe ayohlala noNqoboka] [Isixuku sibukeka sikhathazekile. UNobela uneme, usephendukela kuMdlaka, umkhuzi wempi kaShaka.
Fynn: UShaka ubemkhonzile unina.
Yekhehla: Kuyadabukisa ukuthi indoda enjengoDingiswayo ingafa ngalesi sikhathi esibaluleke kangaka ezweni lakithi. Ubethandwa nangale kwemingcele yaleli zwe kanti ubeyiNkosi enkulu esizweni sabeNguni. Kodwa angeke sihlale phansi silile njengamanina isitha sethu sisavivile. Kudlula impukane, bese kuzwakala ukuvungama okuvumelana nala mazwi esixukwini.
Mdlaka: Sitshele Ndabezitha!
Shaka: Angibadingi abaqaphi. Igama lami liyisihlangu sami. Nalabo abazizwayo abazama ukungihlasela, izinhliziyo zabo zithelwa ngamanzi. Ayikho intando abayaziyo ngaphandle kwentando yenkosi yabo. UShaka ugqanyiswa ngelambu bese ehlala phansi ephambanise imilenze.
Shaka: Kuhle [Uyasukuma ukhipha isinqumo sakhe.] Njengoba usungumhlobo wezimpisi sizokuvalela nempisi ibe ngumhlobo wakho.
Nobela: Ngiyakuzwa Ndabezitha, futhi ngiyakuhlonipha. Kodwa bheka lowo mkhonto owuphethe ngesandla. Ngelinye ilanga igazi lakho liyochaphazeleka kuwo. Kuzobe sekukude ukuba ulalele isixwayiso sikaNobela.
Khuzwayo: Asikhohlweni ngesiko silwe naye simhlanganyele; isiko angeke lisiyise ndawo uma sibhekene noShaka.
Ntombazi: [Useyasaba ekugcineni] Qha!
Shaka: [Ukhungethwe wuvalo] Mame, ngibase kwagoqanyawo. Bengizivikela. Impilo yami ibisengcupheni ngabona kumele ukuba ngenze lokhu.
Khuzwayo: Vala lowo mlonyana wakho; asikhulumi ngezimpisi, izingonyama kanye nezingwe lapha Kungene uShaka. Ucishe abe neminyaka eyishumi nesithupha ubudala, mkhulu futhi uyisigansonso. Uphatha induku esindayo, futhi uhamba ngokukhulu ukuziqhenya. Uyazibona ubukhulu bakhe kunabanye abasebasha?
Ross: [Eshisa]: Ngingathi nje mnumzane Farewell, uma inkosi izithoba ibuye ithole inhlonipho kubantu bayo, leyo iyinkosi yoqobo ngoqobo.
Manje sengikhuluma ngezinye izinto. Isikhathi sesifikile ukuba ngijezise bonke abenza ububi kumama uNandi kanye nami uqobo ezinsukwini ezedlule, kanye nalabo ababephikisana nokuthi ngithathe ubukhosi. Okokuqala, ngizobhekana noMudli, umalume ngasohlangothini lukababa, owethuka umame ngaphambi kokuba ngizalwe ethi uphethwe yishaka, isifo esiyibhungane esakhela emathunjini esisu sakhe. Baqaphi, lethani uMudli lapha kimi! [Abaqaphi ababili bambambe uMudli bamlethe phambi kukaShaka.] Mudli Kanye Nabaqaphi: [Bephakamisa izandla zangakwesokudla kanye kanye] Bayede, nkosi!
Fynn: UShaka ubonakala ebakhonzile amaNgisi. Wabemukela ngezandla ezimhlophe esikhungweni sokuhwebelana esisePort Natal. Kanti uqambe elinye lebutho lakhe labesifazane ngathi.
Fynn: Akupheleli lapho. Kwakunamabutho abantu besifazane kanye nezikhulu zawo, abalelwa ezinkulungwaneni eziyishumi.
Dingiswayo: Manje umhlangano usuyaguqa.
Njengabantu: [Emhlala emadevini] Cha, cha, cha! Xoxa indaba ngokulandelana kwezigameko, uqaphele nangendlela yobuhlakani yokulwa kwempi. Ngiyaqhubeka nendaba manje.
Mbopha: [Ephakamisa isandla sakhe sangakwesokudla.] Ndabezitha, nkosi enkulu, isigodlo siqashwe ngemithetho yakho. Abaqaphi badonswa ngendlebe ukuba babeke iso esigodlweni kunasemzini wakho nkosi. Kodwa lesi senzo esibi kangaka sengathi esobuthakathi, kanti kufanele sinukwe ngezinye izanusi.
Esixukwini: Usho uMbopha wesizwe saMsegazini. UNobela ashaye uMbopha ngeshoba; abaqaphi bamgxavune bamhudulele ngakwesokudla lapho ephoqwa khona ukuba ahlale. Nakuba uShaka engumngane kaMbopha uyahlala ngaphandle kokungenela kulolu daba. Manje uNobela kanye nabalingani bakhe basondela ngasesigqikini sobukhosi lapho kumi khona uNqoboka.
Njengabantu: Akufanele ungincenge Jadezweni. Ngizokhuluma ngayo uma ngisadla anhlamvana. Kumele ngiphuthume ngoba angiziboni ngisazophila isikhathi esitheni.
Shaka: Nqoboka, angeke ngiphikisane nezwi lami. Ayikho enye indlela, umele ukuhlangana noMbopha. Kodwa hambisa okwenkosi engenabo abaqaphi.
Mudli: Angisakhumbuli, Ndabezitha!
Farewell: Ngiyajabula ukunibona nonke! Ninjani kaputeni Nawe Henry, nawe mfana omncane, Ross Uqonda ekudleni okusele etafuleni bese uyazisiza kukho?
Nobela: [Ebuka ebusweni bukaMhlangana] Ungubani yena, onyawo zakhe zisodakeni kanti ikhanda lakhe lisemafini?
Ngomane: Silahlekelwe ngabangamashumi amabili ngoba abakwaButhelezi abakwazi ukulwa. Kungena uShaka. Uneminyaka engamashumi amabili nambili ubudala, evunule futhi efake uphaphe ekhanda.
Kaputeni: Kuneqiniso kulokho akushoyo, Henry. Ngenkathi sifika lapha kwakungekho zenzo zolunya. Kodwa manje ulunya lwenzeka nsuku zonke.