Emosioneel en vervleg, maar allermins so goed | Netwerk24
Deur Loftus Marais 06 Desember 2020 00:00
Shuggie Bain deur Douglas Stuart. Uitgewer: Picador. Prys: R340.
Stuart se debuut is een van daardie boeke wat baie resensente na ou, betroubare lofclichés laat gryp: "instant classic", "a testament to the human spirit"; en "compulsively readable". Die roman is verlede maand met die Bookerprys bekroon én dit verkoop goed.
Die verhaal is hartroerend. Jong Shuggie woon saam met sy ma, pa, suster, broer, ouma en oupa in 'n woonstel in Glasgow. Hulle is brandarm. Dit is die 1980's. Dallas is op die TV en mense doen oefeninge saam met Jane Fonda, maar in Glasgow is daar oral agteruitgang.
Stuart maak hom nie skuldig aan die maklike Thatcher bashing wat 'n mens deesdae teëkom nie, maar een karakter beskou die breër politieke situasie so: "He heard that Thatcher didn't want honest workers any more; her future was technology and nuclear power and private health. Industrial days were over." Dinge gaan sleg. "The women all had men at home. Men rotting into the settee for want of decent work."
Shuggie se ma is 'n alkoholis. Sy pa het darem 'n werk, maar hy is 'n vroueslaner en rondloper. Mans is 'n bietjie te gereeld net gevoellose monsters in die boek.
Die leser volg die Skotse familie deur hul eie agteruitgang. Die pa vertrek en die ma, Agnes, en haar kinders beland in 'n behuisingskema naby 'n toegemaakte steenkoolmyn. Later sukkel Shuggie en Agnes ook voort in die behoeftige ooste van Glasgow.
Agnes is die spil van die roman. Sy is werkloos, byna altyd dronk, maar sy't 'n hardkoppige trots en ook 'n unieke gehegtheid aan haar seun. Shuggie self is verfynd en word geboelie omdat hy 'n "poofter" is.
Stuart se talent is narratief. Hy lei jou slinks in een rigting, en verras jou dan met iets wat jy glad nie sien kom het nie.
Die verskillende kruise wat Agnes en Shuggie dra, word soms eenvoudig en erg direk aan die leser uiteengesit, byvoorbeeld oor Agnes se alkoholisme: "She was drinking to forget herself, because she didn't know how else to keep out the pain and the loneliness."
En oor Shuggie se gayheid: "He prayed to God to make him normal for his birthday."
Daar is 'n middelmatigheid aan die prosa wat dan soms bots met 'n skielik dramatiese aanslag. Byna elke derde paragraaf bevat 'n beskrywende vergelyking en Stuart sit soms die pot mis met sy poëtiese pogings: "He took her hands and tried to tug her from the chair the way plumbers pull a stuborn clog out of a drain."
Tog, op die vlak van storie is die roman dikwels aangrypend. Stuart se talent is narratief. Hy lei jou slinks in een rigting, en verras jou dan met iets wat jy glad nie sien kom het nie. Dis 'n rowwe en growwe roman. Die verslawing; die swaarkry; die geweld; die vrees. Maar daar is ook 'n ongemaklike sjarme, 'n tant Stienierige of Triomf-agtige eerlikheid in die karakters en hul armoede. Die valstande; die haarkrullers; die verbeeldingryke vloekery.
Daar is gereeld, in die middel van al die hartseer, iets wat die leser laat lag.
Die Skotse geur van die roman is ook spesiaal. Die Protestante teen die Rooms-Katolieke. Die triestige weer. Heerlike slengwoorde soos sleekit (skelm), bevvy (drank), glaikit (dom), smirr (motreën) . . .
Die beskrywings van die arm Glasgow tref ook soms. "Each street was a scarred field of burnt-out off-licences, dirty canals, and cars on bricks . . . five or six tall high-rises pinned the heavy winter sky in place."
Suid-Afrika maak 'n verskyning. Catherine, Shuggie se suster, trou en vlug weg van hul alkoholis-ma na Suid-Afrika, waar daar, anders as in Skotland, werk is vir Catherine se man, 'n mynwerker. Dit is 'n vreemde, ander wêreld vir Shuggie. "He listened to the adults fight about something he thought was called Joanna's Bird that lived in the south of Africa." Catherine skryf ook vir haar familie oor "biltong sausage", asook boerewors-en-vrugte-sosaties. Vreemd.
Shuggie Bain sal heerlik in 'n leeskring werk waar dit uiteenlopende reaksies sal ontlok. Party lesers is baie vatbaar vir dié soort tragedie, al word die pap soms dik aangemaak. Ander sal weer op 'n meer tegniese manier belang stel in hoe die "hoofkarakter" Shuggie eintlik maar net 'n randfiguur in sy eie bildungsroman is – die fokus is die ma, die verskriklike én tere ma.
Daar is ook politieke vrae waaroor 'n mens kan stry. Is die boek 'n voorbeeld van 'n oorvereenvoudigde slagspreukfeminisme – alles is mans se skuld, manlikheid is toksies? Is die roman nie vir baie lesers ook "poverty porn" nie – armes as vermaak?
Shuggie Bain is nie die meesterstuk wat dit so links en regs genoem word nie, maar dis 'n sterk werk, 'n emosionele en ingewikkelde roman.
Plek-plek voel dit of die skrywer nie heeltemal in beheer is nie. Lomphede; buitensporighede; ongemotiveerde gedrag deur karakters.
Ek vermoed dis omdat so baie van die boek op Stuart se eie jeugervarings gebaseer is – die verhaal is te naby aan hom, dit oorrompel selfs die skrywer.