Daar is steeds religieuse en sekulêre geleenthede waar poësie opgevoer en gesing is, maar in sy oordrag – wat ook sy aard en bestanddele bepaal – is dit nou literatuur in die letterlike sin van die woord.
Min tekste het uit die 3e en 2e eeu v.C. behoue gebly. Vir die literatuurbeskouing is ons op die praktyk van die outeurs self en op aanhalings en verwysings deur latere skrywers aangewese. Onder die digters heers polemieke en uitsprake oor die poësie word in gedigte gemaak. Kallimachos (ca. 300–ca. 240 v.C), wat die eerste literatuurgeskiedenis in sy Pinakes opstel, sou verantwoordelik gewees het vir die uitspraak: " ŉ Groot boek is ŉ groot euwel" (Athenaios 72a). In sy himne aan Apollo (2. 105–113) spreek hy sy voorkeur uit vir ŉ helder stroompie bo die modderige Eufraat, en in ŉ fragment (1.25–30 Pfeiffer) beveel hy eie paadjies bo hoofweë aan. In die proloog tot sy Aitia ("Oorspronge") regverdig hy sy standpunt teen kritici. Die pastoraaldigter Theokritos van Sicilië en Kos (uit die laat 4e–3e eeu v.C.) skaar hom by Kallímachos as hy in sy Idille 7 dit het teen "huise soos berge". Aan die ander kant het Apollonios van Rhodos, wat in ca. 260 v.C. hoofbibliotekaris in Alexandrië was, die ou tradisie verteenwoordig en was hy volgens oorlewering met Kallímachos in ŉ literêre twis betrokke. En tog beslaan sy epos, die Argonautika, oor Jason en die Goue Vlies, net vier boeke. Daar is wel elemente van die Homeriese epos, maar die nuwe literêre milieu is te bespeur o.a. in die nuuskierigheid oor en vertoon van nuwe kennis en die psigologiese uitbeelding van Medea.
Teen die 1e eeu n.C. verskyn die codex van perkament as draer van die nuwe Christelike literatuur. Die ou papirusrol sou tot die 3e eeu n.C. voortduur en beskou word as draer van die "heidense" literatuur. Hierdie faktor het tot die verlies van ontelbare Griekse en Latynse literêre werke bygedra: talle werke op papirus is nie op die duursamer perkament oorgeskryf nie.
In die tydperk van die Republiek word Polúbios van Megalópo­lis (200–118 v.C.) in 168 v.C. as gyselaar na Rome gebring, waar hy die leermeester van die jongere Scipio word en sy geskiedenis van Rome skryf. In die twaalfde boek daarvan verskyn sy belangrike bydrae tot die teorie van die historiografie. Hy propageer aandag aan die waarheid eerder as retoriese effekbejag. Hiervoor is die gebruik van dokumentasie en ooggetuies en ŉ begrip van politieke gebeure en kousaliteitsverbande noodsaaklik.
Plutarchos van Chaironeia (ca. 50–ca. 120 n.C.) skryf opstelle wat in sy Moralia versamel is. Teoretikus was hy nie, maar sy essays bied allerlei gegewens oor die lewens en werke van skry­wers. Die opstelle weerspieël grotendeels die smaak van sy tyd, bv. in sy voorkeur vir Menandros bo Aristophanes (Mor. 853a e.v.), en in sy gebruik van die morele waarde as kriterium in die beoordeling van ŉ werk (Mor. 14d e.v.).
Die werk van Marcus Tullius Cicero (106–43 v.C.) steun meestal op Griekse voorgangers, en gaan hoofsaaklik oor die redenaarskuns as hoogste vorm van literêre uiting. Daar is min direkte of volgehoue literatuurteorie of -kritiek as sodanig: die opvoeding en opleiding van die redenaar bly primêr. Cicero het nie veel smaak of liefde vir die poësie van sy tyd gehad nie: hy het die ouer digters soos Ennius verkies bo die jonger geslag, die sg. "nuwe digters" (poetae novi), waaronder ook die liriese digter Catullus getel kan word. Cicero sou volgens Seneca (Epist. 49.5) gesê het dat hy selfs in ŉ tweede lewe nie vir liriese poësie tyd sou vind nie. In ŉ gedig ("Carmen 49") verwys Catullus dalk neerhalend en ironies na Cicero se eie digpogings wat, te oordeel aan die enkele oorblywende fragmente, nie ŉ groot bydrae tot die Latynse literatuur was nie.
Aan die groot geskiedskrywer en kunsprosaïs, Cornelius Taci­tus (ca. 56–113 n.C), word die Dialoog oor die redenaars (Dialogus de oratoribus) toegeskryf. Dit handel oor die verhouding tussen die retoriek en die poësie en bespreek o.a. die oorsake vir die agteruitgang van die redenaarskuns, die tekortkominge van tydgenootlike redenaars en die ou teenoor die nuwe stylsoorte.