Die hantering van verlies - Corona Krisissentrum
Tuis / COVID-19 / Die hantering van verlies
Vir e-leer in isoleringstydperk van Covid-19
Met die aanbreek van die periode van inperking ten tyde van Covid-19 beleef baie mense outomaties en onmiddellik 'n gevoel van verlies. Om enkele voorbeelde te noem:
Daar is 'n gevoel van verlies of werklike verlies aan die normale.
Daar is 'n gevoel van verlies of werklike verlies aan sekerheid op politieke, ekonomiese, sosiale en maatskaplike vlak.
Daar is 'n gevoel van verlies of werklike verlies aan die bekende.
Daar is 'n gevoel van verlies of werklike verlies aan my werkomgewing.
Daar is 'n gevoel van verlies of werklike verlies aan gesondheid waar mense om my begin siek word.
Daar is 'n gevoel van verlies of werklike verlies waar dood dalk mag intree by kennisse of familie.
In kort, verlies kan beleef word op liggaamlike-, psigiese- of geestelike vlak.
Uiteraard kan daar nie 'n antwoord op alles in 'n aanbieding soos hierdie gegee word nie. Daar is wel sekere dinge wat hier bespreek kan word en beklemtoon moet word. Daarom dan die aanbieding: Om die hantering van die gevoel van verlies te verreken en te help hanteer.
Natuurlik is daar 'n onderskeid tussen trauma, verlies en depressie, maar daar is ook duidelike lyne wat getrek kan word. So kan die verkeerde hantering van die dood van iemand na aan jou wat afsterf baie maklik lei tot depressie en 'n langtermyn uitdaging word rondom die normale voortgaan van dinge.
Covid-19 en die trauma en psigiese impak én verlies wat dit teweeg bring se gevolge sal waarskynlik nog jare met ons wees. Hoe sterker en beter ons hierdie gevoel van verlies nou bestuur en hanteer, hoe makliker gaan ons kan vorentoe beweeg. In kort: Saam met alles wat ons in 'n veranderende wêreld tans beleef en ervaar, moet ons ook voorsiening maak dat mense om ons met hierdie gevoel van verlies op verskeie vlakke van hulle menswees gekonfronteer gaan word en dat dit aangespreek en hanteer sal moet word.
Bestuur van gevolge
Sou ons nie verantwoordelik daarmee omgaan en dit verantwoordelik bestuur nie gaan hierdie gevoel van verlies by mense omsit in 'n tydelike of permanente depressie wat weer opnuut uitdagings gaan meebring. Ons sal moet gereed maak om hierdie trauma, posttraumatiese stres en depressie wat hieruit kan voortspruit te hanteer en effektief te bestuur.
Die impak van Covid-19 op die ekonomie is reeds duidelik.
Die impak van Covid-19 op maatskaplike gebied is ook reeds duidelik.
Die impak van Covid-19 op die psige van die mens is egter nog onduidelik. Doodgewoon, veral hier in Suid-Afrika, omdat dit so vinnig op ons afgekom het. Tog moet ons in ag neem ons werk met mense. Gedurende hierdie tydperk sien ons mense wat onseker is, mense wat wonder, mense wat verlies begin beleef en ervaar. Hierdie mense word nou boonop nog ingeperk ook vir die volgende ruk. Oefeninge word beperk. Gewone roetines word omvergegooi.
Juis daarom is dit so belangrik om gevolge te begin bestuur. Ons moet onthou Covid-19 maak mense nie net fisies siek nie, maar bring ook emosionele en geestelike pyn. Dit maak seer. Dit maak dinge anders.
In die eerste plek sal elke verantwoordelike volwassene moet verantwoording neem vir die hantering van hierdie verlies in sy of haar lewe en waar hy of sy agterkom dat dit 'n krisis word, moet hy of sy betyds moet hulp soek.
Ouers sal ook na hulle kinders moet uitreik om te kyk dat hulle emosioneel gereed is om die verandering van roetine, gesondheid, omgewing ensovoorts te kan hanteer. Byvoorbeeld, 'n kind van 8 wat elke dag sy of haar maats by die skool sien en vir weke dan hulle nie meer sien nie, kan dit onmiddellik 'n gevoel van verlies meebring.
In gemeenskappe en kerke sal mense na mekaar moet uitreik in verantwoordelikheid – mense is ingestel op mense. Nou kan mense nie met mekaar in aanraking kom nie. Die impak is geweldig. Kreatief en digitaal kan jy uitreik na mense, maar onthou dat dit nie noodwendig die gevoel van verlies wat tans beleef en ervaar word gaan wegvat nie. Daarom moet mense ingestel daarop wees om te probeer om steeds so normaal moontlik voort te gaan in 'n nie-normale konteks. Dit beperk die gevoel van verlies.
Mense kan hierdie verlies of gevoel van verlies hanteer deur uitbarstings of deur onderdrukking, óf hulle kan dit leer verwerk en hanteer. Die vraag is met hoeveel verantwoordelikheid daarmee omgegaan word.
Impak van verlies
Die impak van 'n gevoel van verlies of verlies wat 'n mens beleef is op die algehele menswees van toepassing. Dit bring intense vrees, 'n gevoel van hopeloosheid, jy voel nie in beheer nie en totale ontwrigting. Dit is asof daar net nie rustigheid en vrede kom nie. Dit is asof jou hele vryheid van menswees ingeperk word tot hierdie gevoel van dit wat jy verloor het. Jy verloor jou gebalanseerde uitkyk op die lewe en begin baie eerder op die negatiewe eerder as die positiewe te fokus.
Daarom veroorsaak verlies of die gevoel van verlies dikwels trauma.
Verlies en trauma gaan hand aan hand. Die oomblik as trauma beleef word lei dit weer tot die volgende simptome. (Elkeen van hulle raak opsigself uitdagend as mens dit nie hanteer nie.)
Gemoedsversteurings (depressie – sien hieronder)
Herhaalde kompulsiewe gedrag
Ander verslawende en self-vernietigende gedrag
In die meeste normale gevalle sal verliese egter hanteer word en mens kan normaal voortgaan. Waar dit nie gebeur nie, kan dit oorsit in 'n lang durende depressie. Depressie opsigself kan 'n struikelblok of 'n uitdaging word.
'n Mens moet in ag neem dat depressie selfs lank voor Covid-19 'n daaglikse struikelblok geword in baie mense se lewens is. Dit is opsigself 'n onderwerp op sy eie. Tog sit mens in die huidige situasie waar die konteks van die tyd:
depressie wat mense het kan of gaan vererger;
depressie laat voorkom by mense waar dit nooit voorheen was nie;
depressiewe omstandighede depressiewe emosies kan of gaan skep; en waar
depressie steeds effektief en kragtig bestuur en hanteer moet word ten spyte van 'n tyd gevul met uitdagings.
Juis daarom moet gesinne en families aangemoedig word om seker te maak hulle is kundig en opgevoed in die simptome van posttraumatiese stres, depressie, angs en ander soortgelyke sielkundige toestande. Dit is nie nou nodig of tyd om onkant gevang te word nie.
Een van die grootste verliese wat mense tans kan beleef is nie eers noodwendig verlies aan gesondheid oor die virus self nie, maar juis 'n verlies aan vryheid en selfs 'n verlies aan my psigiese gesondheid eerder as noodwendig aan my fisiese gesondheid.
Depressie het eintlik net een van twee dinge wat belangrik is – of dit beheer jou of jy leer dit bestuur en hanteer. Verlies, trauma en depressie kan as reuse struikelblokke voor 'n mens lê of 'n mens kan leer om dit te hanteer en deur dit te groei.
Depressie / Trauma / Verlies
Uiteraard is al drie hierdie begrippe enorm en kan 'n artikel soos hierdie nie alles antwoord nie, maar dit is belangrik dat mens onthou dat die gevoel van verlies nie noodwendig vervang kan word nie en ook nie noodwendig kan weggaan nie, maar mens kan trauma en depressie hanteer en bestuur ten spyte van verlies en die gevoel van verlies.
Dit is wel belangrik om te stabiliseer, te ontlont, te evalueer, berading te kry en kragtig vorentoe te gaan. Dit is selde dat verlies of die gevoel van verlies in mens se binneste sommer net weggaan. 'n Mens moet dit hanteer, erken en wegwerk.
Die hantering van dood
Uiteraard is die grootste vorm van verlies wat ons kan beleef die dood van 'n geliefde. Dit is 'n omvattende tema. Daar is sekere dinge wat ons rondom dood in ag moet neem.
Dood bring verlies aan die bekende.
Dood maak seer.
Dood verander dinge.
Die realiteit met Covid-19 is dat daar wêreldwyd mense sterf a.g.v. die siekte en dit maak mense benoud en bring 'n gevoel van verlies mee. Die lyne tussen trauma, depressie, angs, dood en verlies daarmee saam is 'n dun lyn. Daarom is dit nodig om die seer van dood en die verlies wat dit bring nie gering te skat nie.
Sonder om daarop in te gaan moet 'n mens in ag neem dat dood die volgene fases meebring, wat hanteer moet word:
Wanneer mens verlies beleef deur dood is 'n mens geneig om te dink jy gaan hierdie gevoelens en reaksies ontvlug. Jy gaan nie. Dus, hoe gouer jy deur dit werk hoe beter. Die impak van rousmart op 'n mens se lewe is enorm, daarom is dit sinvol en verantwoordelik om met hierdie groot verlies doelgerig te handel en dit deur te werk. Deur jou pyn en rou te ignoreer gaan niks beter raak nie.
Wat jy kan doen wanneer iemand verlies beleef a.g.v. iemand se afsterwe:
Moedig mense aan om daaroor te gesels.
Wees teenwoordig en beskikbaar om te luister.
Gee duidelik te kenne dat verlies en seer daar mag en kan wees.
Moenie verras of verbaas wees oor wisselende emosies nie.
Help die persoon doelgerigte besluite neem sonder om die besluite vir hom of haar te neem.
Bevraagteken irrasionele gevolgtrekkings op 'n mooi manier.
Gee praktiese hulp soos etes, hulp met kinders, dag tot dag take.
Bid en doen saam voorbidding.
Pas op vir clichés.
Pas op vir te veel praat.
Moenie die verlies van die dood versag nie.
Riglyne in die hantering van verlies:
Wees eerlik oor jou gevoelens. Ontkenning oor die verlies wat jy voel of beleef gaan jou niks help nie.
Soek betyds hulp.
Praat met ander daaroor.
Treur oor verlies. Asseblief doen. Moenie maak asof jy nie voel om te treur nie. Treur.
Moenie groot veranderinge aan jou lewe maak en/of besluite neem as jy in 'n donker gat van verlies is nie.
Dit klink dom maar dit bring werklik perspektief.
Reik uit na ander. Dit help jou.
Hanteer die woede in jou – verlies bring dikwels woede. Erken en hanteer dit.
Doen moeite om geestelik nie terug te sak nie. Gebed en jou geloofslewe is belangrik in tye van verlies of dit nou gaan oor dood, siekte, verhoudings of ander vorme van verlies.
Leer en oefen onderskeidingsvermoë aan. In tye van verlies begin alles ewe swaar en ewe groot lyk. Dit is nie. Leer om te onderskei.
Hanteer seerkry en handel dit af. 'n Mens is geneig om in tye van verlies seerkry te probeer vermy. Moenie. Hanteer dit wat op jou lewenstafel is nou, hier en dadelik. Hanteer dit. Moenie dink dit gaan net weggaan nie.
Wees standvastig in dit wat jy het. Wanneer 'n mens verlies beleef vergeet mens van dit wat wel seker en vas is. Soms moet mens leer werk met wat jy het en nie met wat jy verloor het nie. Dit is 'n aanpassing en vra werk, maar dit is moontlik en logies en goed vir jou.
Oefen 'n positiewe lewensbeskouing uit. 'n Mens is geneig om wanneer jy negatiwiteit beleef, negatief te begin dink oor alles en negatief te kyk na alles. Daar is baie meer waarde daarin om positief na die dinge om jou te kyk. Selfs die verlies wat jy beleef kan positief omgesit word in kragtige energie.
Leer om ten spyte van die verlies wat jy beleef of ervaar het, nie op te hou om te volhard in dit wat jy moet doen nie. Verlies is nie 'n verskoning om op te hou met dit waarmee jy moet besig wees nie.
Raak betrokke by ander.
Leer weer om te lag. Verlies steel soms 'n mens se lag. Moet dit nie toelaat nie.
Ten spyte van verlies wees vergenoegd.
Wanneer iemand verlies beleef en ervaar is die kragtigse hulp en ondersteuning wat ons kan bied om te luister. Die ander sake hierbo genoem is kragtig en tot hulp, maar die belangrikste wanneer dit by verlies en verlieshantering kom, is dat mense nie alleen wil wees nie. Hulle het die behoefte om te hoor dat alles wel reg sal kom, selfs ten spyte van die verlies. Jy hoef nie die verlies te vervang of te probeer vervang of te versag nie, maar deur te luister bring heling. Daarom is dit vanuit 'n beradingsperspektief baie belangrik om te leer om te luister vir ander.
Wat kan ek nog doen ter ondersteuning van ander?
Behalwe om te luister, hoe kan ek ander ondersteun ten tye van verlies:
Gee raad sonder om beter te weet
Werk met die uniekheid van elke mens en die uniekheid van hoe verlies beleef word
Moenie valse beloftes maak nie
Moenie wegstoot nie
Moenie kitsoplossings gee nie
In die konteks van vandag lyk 'n krisis soms onoplosbaar. Dit is egter nie. Daar is altyd 'n einde aan alle krisisse. Krisisse veroorsaak wel dat ons verlies beleef en ervaar. Verlies of die gevoel van verlies is 'n werklikheid. Covid-19 konfronteer ons weer daarmee. Laat ons betyds daarmee handel en dit bestuur en begelei so goed soos ons kan. Wanneer iemand beproef word, laat ons betyds hulp soek. As ons daarmee gekonfronteer word laat ons dit hanteer – verlies in 'n mens se lewe raak sake soos trauma, depressie, angs en rousmart direk aan. Dit is groot en gewigtig. Tog is dit hanteerbaar. Die grootste verlies sal wees as ons die vermoë verloor om verlies te hanteer. Deur verlies moet ons leer en groei. Dit is moontlik.
Barnard, A.J. 1983. Hoe hanteer ek…? Kaapstad: Daan Retief uitgewers.
De Klerk, W.J. 1972. Rousmart. Johannesburg : Die Evangelis.
De Villiers, I.L. 1982. Wat dra my deur 'n krisis? Kaapstad : N.G. Kerk uitgewers.
Minnie, F.G. 2010. Trauma begeleiding. 'n Bybelse perspektief. Reformanda Beradingsdienste. Potchefstroom