Krappe en hul koddighede
Knypende knaphandiges van die land, die riviere en die see...
BO: Van al die sowat 4500 soorte egte krappe ter wêreld is Macrocheira kaempferi, die Japanse spinnekopkrap, sover bekend, die grootste. Trouens, hy is ook die bielie onder alle geleedpotiges op aarde. Sy dop is omtrent 30 cm breed, maar hy kan tot byna 4 meter lank wees wanneer sy pote uitgestrek is. En hy kan 'n massa van tot 20 kg hê. Sy natuurlike hougebied is die seebodem van die Stille Oseaan om Japan. Daar word gereken dat hierdie soort reuse-krappe tot honderd jaar oud kan word.
Fotokrediet: Gewysigde weergawe van 'n foto deur Lycaon (Hans Hillewaert)Vlaamse seebioloog, wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution 2.5-lisensie. Vrye verspreiding en wysiging word vergun mits die nodige erkenning gegee word.
'n Hond kan blaf en 'n kat kan miaau, maar 'n krap... wat maak 'n krap? Wel, hy krap! Met sy skewe, sydelingse loopwyse moet hy mos darem krapmerke op die sand maak. Maar, pas op, jy's die een wat krap-perig sal raak as sy venynige knypers jou beetkry!
REGS: Die rooi koningskrap, nog 'n knewel, is gesogte seekos. Hy kom onder meer in die noordelike Stille Oseaan voor.
OOP 'n bietjie langs die strand of 'n rivier, of verken 'n rotskuil of wortelboom-moeras. Bes moontlik gaan jy op dosyne, of dalk selfs honderde of duisende, bisarre langbeen-skepseltjies afkom wat tersluiks rondskarrel.
Hulle is natuurlik krappe. En so bedrywig as kan kom. Op 'n dwars galop oor die seesand. Klouterend oor die rotse. Besig om hulle deur smal tonnels uit die sand uit te wurm. Aan die swem deur die water. Of aan die waad deur vlak strome. Met daardie imposante knypers wat hulle in die lug waai.
Krappe is van die natuur se mees aanpasbare skepsels. In sekere wêrelddele sal 'n mens hulle aan boomstamme sien vasklou, partymaal etlike kilometers die land in.
Reis 'n mens na die Australiese agterveld, sal jy hulle selfs daar aantref waar hulle in ondergrondse gate teen die brandende woestynson skuil. En as jy in Jamaika se bergwoude die gebladerte van 'n sekere plant wegdruk, kan jy maklik 'n alleenloper-krap vind in die water wat in die holte versamel het wat deur die blare gevorm word.
REGS: Ons Suid-Afrikaanse rivierkrappe (Potamonautes) boer gewoonlik in slote, riviere en damme. Hulle is dikwels te vinde in gate of skuilplekke onder walle of klippe in die water. Van al die talle krapsoorte is seekrappe baie volop, maar daar is betreklik min wat hoofsaaklik in riviere woon of landdiere is.
Verwerk uit Afrikaanse Kinderensiklopedie
Krappe is skaaldiere, soos ook byvoorbeeld krewe en garnale. Hoewel die krapsoorte verskillende groottes, kleure, gewoontes en houplekke het, is hulle in baie opsigte eenders.
Kyk 'n mens af na 'n krap in sy normale posisie, sien jy slegs 'n harde rugdop, tien gelede pote en sekere aanhangsels in die omgewing van die mond.
Maar draai hom om (uiters versigtig, hoor, jy kan dalk geknyp word!) en jy sal merk dat daar 'n sagte, gesegmenteerde liggaam is wat in drie hoofdele ingedeel kan word: die kop, borsdeel (toraks) en agterlyf.
Die kop en toraks is verbind om 'n sogenaamde cephalothorax te vorm, na die Griekse woord cephalo, wat kop beteken.
Die krap se twee voorpote is baie spesiale aanhangsels. Hulle is dikwels groter as die ander agt pote en voor aan elkeen is 'n tweevingerige klou of knyper. Hoewel die krap die kloue soms gebruik om mee te loop, is hul hooffunksie om sy kos vir hom vas te hou terwyl hy vreet. Die kloue het dikwels saagrande om die kos makliker te kan vashou en sny.
Die bou van 'n tipiese krap
Belangrike liggaamsdele van die krap is:
1. Die karapaks van die krap. Dit is sy uitwendige dop, wat uit chitien bestaan. Chitien is 'n horingagtige stof wat ook in die buiteskelette van byvoorbeeld insekte, garnale en krewe voorkom. Dis stikstof-houdend en ryk aan kalsiumsoute wat onttrek word uit die water waarin die krap leef. Die karapaks word deur 'n afskeiding van die krap se opperhuid gevorm.
2. Twee pare voelers, waarmee die krap voel en ruik.
3. Die kake.
4. Twee pare hulpkake.
5. Drie pare voetkake, wat die krap gebruik om sy kos in sy mond te prop.
6. Twee saamgestelde oë, wat aan bewegende uitsteeksels geleë is. Die krap kan sy oë uitsteek om beter te sien, en ook intrek om dan in groefies aan die kante van die kop beskerm te word.
7. Vyf pare pote. Die krap loop met vier van die pare, maar die voorste paar is sy knypers of "hande". Dié gebruik hy om sy weg deur sy wêreldjie oop te baklei of om sy prooi te vang.
8. 'n Stel kieue. Dié lê onder die voorste deel van die karapaks en lyk soos rye klein veertjies. Aan die basisse van die voorpote is die openinge waardeur die water na die kieue beweeg.
Verwerk uit Kennis-ensiklopedie
Party krappe het ook 'n ekstra gebruik vir hul knypers. Die mannetjie van die vioolspelerkrap—met sy een, uiters vergrote klou—gebruik dit om 'n wyfie se aandag te trek en haar na sy gat te lok. Hy waai met sy klou om ander mannetjies te waarsku om uit sy gebied weg te bly, anders gebruik hy dit om hulle by te kom.
REGS: Een van die nagenoeg honderd verskillende soorte vioolspelerkrappe. Hulle is seekrappe wat ook deels op land lewe. Die opmerklikste is daardie een, yslike vergrote klou by die mannetjies.
Party krappe gebruik hul kloue ter verdediging. Wanneer 'n roofdier hulle bedreig, waai hulle die kloue in die lug rond. Hierdie magsvertoon kan werk, maar wee die aanvaller wat hom nie daardeur laat afskrik nie.
Die meeste krappe maak van meer passiewe taktieke gebruik om hulle te beskerm. Een van die volopste taktieke is kamoeflering. Die doppe van baie soorte het kleure en teksture wat met hul omgewing saamsmelt.
Spookkrappe lyk byvoorbeeld so baie soos die sand om hulle dat hulle as 't ware "voor jou oë verdwyn". Haarkrappe het weer "hare" wat hulle met die wuiwende seegras laat vermeng.
BO: 'n Spookkrap.
Foto: Patrick Verdier, wat vrye gebruik vir enige doeleindes vergun
REGS: 'n Haarkrap.
Krappe wat nie van nature gekamoefleer is nie, "leen" soms 'n vermomming. Sponskrappe breek stukke seespons af en hou dit bo-oor hulle met hul twee agterpote. Versierkrappe plaas stukkies gebreekte skulp op hul rugdoppe—ander weer stukkies seegras.
Selfs vernuftiger is die krappe wat anemone—seediertjies met giftige tentakels—op hul rûe laai. Roofdiere bly weens die gif van die krap af weg en die anemone ontvang op hul beurt weer gratis losies van die krap.
Baie krapsoorte kruip in gate weg wanneer hulle skrikgemaak word, óf in hul permanente tuistes óf in gate wat hulle gou-gou in die sand grawe.
Word een van sy pote gevang, kan die krap dit afwerp en weghardloop, net soos akkedisse met hul sterte maak. Kort voor lank groei daar 'n nuwe poot. Hierdie proses staan as regenerasie bekend.
Dan sal party krappe hulself ook verdedig deur daar en dan te "vries". Nog ander sal verstommend vinnig weghardloop.
Omdat sy knypers so beweeglik is, kan die krap 'n groot verskeidenheid van kosse benut. Seekrappe se prooi is klein vissies, ander skaaldiere en weekdiere. Hulle wring die skulpe met hul kragtige kloue oop, skeur stukke vleis af en plaas die kos in die mond. Die aanhangsels om die mond help die kos sny en kou.
Bewoners van rotskuile skraap alge van rotsoppervlakke af of versnipper seewier en ander plante met hul kloue. Dié wat op die strande leef waar seeskilpaaie hul eiers lê, vreet die pas uitgebroeide reptieletjies wat na die water toe op pad is.
Baie is aasvreters wat omtrent alles sal vreet wat deur die gety ingebring word, hetsy 'n gestrande jellievis of 'n walvis se karkas. Sekeres verorber ander krappe, seifs hul eie soort. Dié wat bome klim, vreet dikwels vrugte.
Vioolspelerkrappe vreet op 'n fassinerende manier. Hulle skep sand en modder met hul knypers op en plaas dit in die mond. Die monddele sif die stof en skei die kosdeeltjies van die oneetbare. Die sand word tot koeëltjies so groot soos ertjies verwerk wat "uitgespoeg" word. Partykeer be­weeg hordes vioolstrykerkrappe so vreet-vreet oor die strand en laat 'n massa koeëltjies agter.
Hoewel die mannetjie van die vioolspelerkrap se klou ideaal vir hofmakery is, is dit vir hom 'n belemmernis met die vretery omdat dit te groot en lomp is om kosdeeltjies op te tel. Met net een klou wat kos kan optel, vreet die mannetjie dus twee keer so lank as die wyfie.
Krappe loop of hardloop gewoonlik met vier paar pote oor die strand of seebedding, hoewel vyf soms gebruik word. Baie hardloop sywaarts pleks van reguit vorentoe. Vier pote aan die een kant van die liggaam buig binnewaarts en trek die krap vorentoe, terwyl die vier pote aan die ander kant strek en druk. Sekere krappe is swemmers en het spane aan een paar pote.
Krappe plant seksueel voort. Sperma van die mannetjie bevrug die eiers van die wyfie. By sekere soorte word die eiers in 'n gat gelê. Die ouers los hulle net so en die kleintjies moet self sien kom klaar.
By ander dra die wyfie die eiers met haar saam in 'n jellie-agtige massa wat onderaan haar kleef. Strand- en landkrappe bly in dié tyd naby die water, want die eiers moet klam gehou word.
Die wyfie se agterlyf wat gewoonlik onder haar lyf is, word uitgevou om 'n beskermende wieg oor die eiers te vorm. Wanneer die eiers gereed is om uit te broei, gaan die wyfie in die water in en beweeg haar agterlyf heen en weer om die eierhouers te help breek en haar nageslag in die water vry te laat.
Die larwes wat uit die eiers kom, gaan deur verskillende stadiums totdat hulle volwassenheid bereik. Aangesien die dop nie kan rek namate die liggaam groei nie, vervel die krap deurentyd.
LINKS BO: 'n Kraplarwe. REGS BO: Nie te groot vir sy skoene nie, maar te groot vir sy dop... en al wat die krap kan doen, is om die ou dop af te werp of te "vervel".