Leon Rousseau (1931–2016) | LitNet
“Ek deel nie die voorbehoude oor die skryf van wetenskapfiksie in Afrikaans nie. Jan Rabie het tog al geslaagde wetenskapfiksie geskryf wat in ’n Suid-Afrikaanse ruimte afspeel.” (Die Burger, 3 Mei 2004)
“Iemand wat in die eerste plek ’n skrywer is, moet nie ’n uitgewery probeer bedryf sonder ’n vennoot met sy voete stewig op die aarde nie.” (Rapport, 8 April 2009)
“Kinders het daardie geweldige leervermoë; ek dink dit word algemeen aanvaar dat ’n kind se taalleervermoë tussen 18 maande en vier jaar optimaal is. As hy dan sy moedertaal goed kan leer in daai tyd dan kan hy ander tale leer. Ek glo Afrikaans is werklik in gevaar, en een manier om dit te bewaar is om vir baie jong kinders Afrikaans te leer.” (Die Burger, 14 September 2012)
Oor die invloed wat hy op lewens het en gehad het deur sy skryfwerk: “Dit is vir my in ’n mate nogal ’n regverdiging vir ’n mens se eie bestaan. Waarop ek nogal trots is, is Die Groot Verlange, en Storieman en StorieMuis. Maar Fritz Deelman is nie onbelangrik nie. Dit het by kinders ’n liefde vir lees gewek omdat dit avontuurlik is. En ook: dit het vir hulle nuwe wêrelde, buite ons land, oopgemaak. Dit speel af in verskillende wêrelddele. Ek hét briewe ontvang van mense wat my bedank daarvoor dat hulle ’n bietjie oper begin dink het oor goed.” (Die Burger, 14 September 2012)
“Ek het nooit opgehou werk nie. Ek sit nie daar en televisie kyk nie. Dit is baie goed vir ’n mens se gees om iets te doen. ’n Mens kan sê we are all going through the motions, maar daar is verskillende motions wat jy kan deurgaan.” (Die Burger, 14 September 2012)
Oor sy tyd by Human & Rousseau: “Daardie twintig jaar saam met Koos Human was regtig die opwindendste en vervullendste tyd van my lewe. Koos is ’n baie besonderse mens. Ag, die hele ding was ’n avontuur. Jy weet ons het begin sonder kapitaal, staatgemaak op my persagentskap. Ons was maar jonk, ons was maar 27 of daar rond. Dit was baie verrykend om met iemand soos Koos saam te werk.” (Die Burger, 14 September 2012)
“Tradisionele stories is deel van ’n volk se kultuur. Dit gee die kind die gerusstellende gevoel dat hy êrens tuis hoort.” (Beeld, 19 September 2012)
“Dit is belangrik om kinders van baie jongs af stories te laat hoor wat hulle trots op hul eie taal maak en wat die kind natuurlik ook sy eie taal goed leer praat. ’n Kind wat sy eie taal deeglik leer, kan ander tale makliker aanleer. Dis asof stewige taalfondamente gelê word.” (Beeld, 19 September 2012)
“Ek beskou Storieman en StorieMuis, wat later gevolg het en nie meer verkrygbaar is nie, as van die belangrikste dinge wat ek in my lewe gedoen het.” (Beeld, 19 Januarie 2011)
Sy pa was aanvanklik skoolinspekteur, en later direkteur van bekende maatskappye soos Sanlam. Sy grootvader aan vaderskant was ds PD Rossouw van Fraserburg, een van die Patriot-digters. Hy was, sover bekend, die eerste Rossouw wat die ou Franse spelling van die van weer ingevoer het: hy het al sy kinders “Rousseau” gedoop. Aan moederskant was daar meer as een voorsaat wat as gevolg van hulle skrywery bekend was. Een was dr GBA Gerdener van Stellenbosch, ’n oom van Leon.
Hy praat oor sy kinderjare met Murray la Vita (Die Burger, 14 September 2012): “Oranjezicht was my stomping ground; my kontrei. Ek was ’n laatlam; 13 jaar jonger as my jongste suster, so ek was maar eintlik ’n enkelkind. My herinneringe is grotendeels wonderlik. Ek onthou daar het elke kwartier ’n bus in Marmionweg, naby my ouerhuis, verbygekom waarop ek kon spring. En natuurlik, soos daardie gedig van Ina Rousseau: alles was standvastig, stabiel ... In die ou dae, in ons kinderdae, was alles so stabiel, rustig, vreedsaam, en nou het moord so alledaags geword soos brood.”
Hy vertel verder vermoedelik aan Willemien Brümmer (Die Burger, 5 Maart 2011): “Vroeg in 1937 was ek vyf, op pad na ses. Ek was ’n laatlam. My ouers het in Oranjezicht in Kaapstad gewoon, en in daardie buurt was Afrikaanssprekendes destyds yl gesaai.
“Erni voor, Hugo agter, ek in die saal, en daar gaat ons. Af in Glencoeweg, Strathcona, Marmion, Montrose – en daar word dit so steil dat die remme ingee. Teen ’n hoë spoed om die draai by Gibbert se kafee, af in Bo-Oranje, af in Oranje, af in Langstraat, af, af, af...tot ’n reuse-lorrie op die hoek van Langstraat en Dokweg ons pad versper. ’n Desperate pluk aan die stuurstang, ’n swenk na links en daar seil ons deur ’n vulstasie en rol stadig in Dokweg tot stilstand.
Oor Zeekoevlei en The Wind in the Willows van Kenneth Grahame vertel hy aan Die Burger van 31 Mei 2012: “Ek is self ’n watermens, gebore in die teken van die Vis. Die vakansiehuis wat ek in Zeekoevlei gekoop het, het ek mettertyd my vaste verblyf gemaak. Daar kon ek die vreugdes van Die Wind in die Wilgers herleef, met byna altyd twee of drie bote op die grasperk tussen die boothuis en die vleioewer.
Drie vroue het die blaaie van kinderboeke vir Leon oopgeslaan: sy ma met haar kinder- en volksrympies, Helena JF Lochner en Enid Blyton met haar Sunny Stories.
Hy het tot standerd 6 (vandag graad 8) aan die Laerskool Jan van Riebeeck in Kloofstraat, Kaapstad skoolgegaan en is daarna vir twee jaar na die koshuis van die Hoërskool Gimnasium in die Paarl. Hy keer terug na die Hoërskool Jan van Riebeeck vir standerd 9 en 10, waar hy die Senior Sertifikaat-eksamen in 1947 in die eerste klas slaag.
Ná skool is Leon na die Universiteit van Kaapstad, waar hy sy BA-graad aan die einde van 1950 behaal. “Op ’n foto van 1950 verskyn Erni en ek in togas saam met sy broer, Johannes, sy suster, Marie, en Mutti. Erni se pa was toe al oorlede en dit was vier jaar voor my pa se dood. Dit was vir my ouers seker moeilik om die gradedag by te woon. Tog is dié foto vir my simbolies van die mate waarin Mutti my aangeneem het.” (Die Burger, 5 Maart 2011)
Oor die ontstaan van Human & Rousseau het Leon met die uitgewery se vyftigste verjaarsdag vertel (Beeld, 14 Maart 2009): “Ek was ’n redaksielid van Die Burger in Kaapstad, ’n jeugdige 25. Die ewe jeugdige Koos Human, wat weldra my vennoot sou word, het in dieselfde jaar uit die destydse Transvaal na die Kaap gekom om by Nasboek te werk. Dit was destyds die uitgewersafdeling van Naspers (vandag Media 24).
Leon se Fritz Deelman en die Skepe van Mars is geskryf lank voordat Joeri Gagarin die eerste ruimtereis onderneem het. Dit het dus duidelik geblyk dat Leon amper sy tyd vooruit was wat tegnologiese ontwikkelings betref. “En sy sin vir humor en waarnemings was só in die kol dat dit maklik verby 2004 kan weerklink,” skryf Francois Smith in Die Burger, 3 Mei 2004.
Leon se “pedagogiese streep” wat in Storieman na vore kom, is ook in die Fritz Deelman-reeks te vinde. Saam met Fritz reis die jong lesers na verskillende wêrelddele, beleef avonture in Tibet, aan die Suidpool, in die Sahara en selfs diep onder die oppervlak van die see. Die Skepe van Mars het aanvanklik as ’n vervolgverhaal in die destydse Die Jongspan verskyn. Koos Human het hom aangepor om ’n boekreeks te skryf – “twintig boeke as jy wil”. “Maar jy moet vir Fritz ’n nooi gee,” het Koos aangeraai. (Die Burger, 3 Mei 2004)
Leon se inspirasie vir die reeks het gekom van die jeugboeke wat hy as kind gelees het: Boy’s Own, Gem en Magnet. “So het ek Engels geleer. En in dié boeke kom die helde nie naby die meisies nie.” (Die Burger, 3 Mei 2004)
Oor die oorsprong van die naam Fritz Deelman vertel Leon aan Francois Smith (Die Burger, 3 Mei 2004): “Miskien het die Duits avontuurlik en robuust geklink. Maar ek onthou dat Louis Hiemstra, destyds Die Burger se hoof-taaladviseur, beswaar gemaak het dat Fritz met ’n ‘z’ geskryf word. Dis onafrikaans, het hy gesê. Ek en Koos Human het groot genot daaruit geput.”
Oor die kwessie dat Fritz nooit verder as luitenant bevorder is nie, verduidelik Leon aan Smith dat daar ’n generaal Heyns moes wees wat bevele gee. “Die res van die resep behels ’n magtige skurk en avonture in ’n vreemde en nuwe omgewing. Nuwe lesers sal miskien meer van die latere boeke hou, maar as jy by die eerstes begin, is daar ten minste genoeg aksie.”
Hy is ook nie bekommerd dat van die tegnologiese voorspellings en fantasievlugte agter die klip sou raak nie: “Heelwat daarvan is nie te sleg voorspel nie. Eers onlangs is vasgestel dat Mars skeure het wat vier keer so diep soos die Grand Canyon is. Miskien is daar nie lewe in nie, maar wie weet ...”
Leon was in sy loopbaan verantwoordelik vir ’n groot aantal vertalings en verwerkings van veral kinderboeke. Op hierdie gebied het hy oorspronklike en semi-oorspronklike werk gelewer, soos Ou Tante Koba, Die mens begeer maar altyd meer, Die Kaapse vlek enDie bruilof van die voëls. Die ryme in hierdie boeke en in ’n hele klomp ander is later versamel in Rympies vir kleuters en Rympies vir kinders, Leon se versameling tradisionele Afrikaanse volksryme en sy pogings om klassieke Duitse, Engelse en Nederlandse ryme in dieselfde styl te herskep.
Die idee om ’n boek oor Eugène Marais te skryf het reeds in sy standerd 9-jaar ontstaan (aan Murray la Vita, Die Burger, 14 September 2012). “In standerd nege het ek Lust for Life, die verhaal van Van Gogh deur Irving Stone, gelees. En ons het ook die gedigte van Marais gehad as ’n voorgeskrewe werk en daar was ’n baie prikkelende ... foutief, maar baie prikkelende, lewensketsie van Marais in die boek. En ek het toe die idee gekry: magtie, maar ek sal eendag graag so ’n boek soos Lust for Life oor Marais in Afrikaans wil maak.”
Dit was eers in 1961 toe Leon Robert Ardrey se African Genesis, wat aan Marais opgedra was, gelees het, dat hy weer aan sy storie oor Eugène Marais begin dink het.
Leon is destyds op soveel maniere gekeer om Die groot verlange te skryf dat dit later na meer as toeval begin lyk het, vertel hy aan Hanlie Retief in Rapport, van 5 April 2009: “Een skemeraand in 1963 het ek tussen die bome op die plaas Rietfontein gestap. Dis waar Marais ’n groot deel van sy agt jaar in die Waterberg gebly het. Skielik kon ek ’n teenwoordigheid voel. Ek kon niks sien of hoor nie, maar die boodskap was duidelik: Bly weg! Hou op!”
André P Brink het in Rapport (5 Januarie 1975) geskryf: “Ons het in ons taal op die terrein van lewensbeskrywing nog nie ’n werk van hierdie omvang, tegelyk in breedte en in diepte, opgelewer nie. Die hoofindruk wat die boek by die leser laat, is juis sy meevoerende vloei, en ’n verbysterende hoeveelheid en verskeidenheid materiaal word op ’n merkwaardig vlotte manier hier geïntegreer om nie net die beeld van ’n individu te herskep nie, maar hom volledig binne die raamwerk van sy tyd, nasionaal en internasionaal, te ‘plaas’.
Vir Brink is Rousseau se grootste prestasie waarskynlik hierdie vermoë om Marais in konteks te ontgin: “teenoor die Europees-Engelse 19de-eeuse tradisie in kuns, lettere en wetenskap; teenoor die geskiedkundige prosesse en strominge van die Zuid-Afrikaanse Republiek en die jong Unie; teenoor die ontplooiende taalbewegings; teenoor wêreldontwikkelinge op die gebied van literatuur, psigologie en die eksakte wetenskappe. Nooit verslap Rousseau se greep op sy stof nie; nooit neem die intrinsieke spanning af nie. En hoewel ek sekere voorbehoude en kritiek het, is Die groot verlange ’n formidabele werk en op sy terrein en uit eie reg is die boek ’n mylpaal in ons literatuur.”
Vir PM (Volksblad, 17 Desember 1974) is Die groot verlange in baie opsigte ’n model-biografie: “omvattend, deeglik nagevors, genadeloos eerlik, boeiend, dikwels aangrypend, en bowenal vlot geskryf, met ’n besonder fyn aanvoeling vir die omgewing en die tydsgees van ’n bepaalde periode.
“En die skrywer het nie alleen ’n deernis met en begrip vir die komplekse Marais verraai nie, maar dra dit aan die leser oor deur hom ook die tye, plekke en invloede te laat voel. Hoewel die biografie betreklik lywig is, lees dit so glad soos ’n besonder goedgeskrewe roman, omdat dit soos ’n klassieke tragedie onstuitbaar voortsnel na die onvermydelike einde.”
In 1977 het Koos Human en Leon hul uitgewery aan Nasionale Pers verkoop. Twee jaar later het Leon as medehoofbestuurder van Human & Rousseau bedank. In 2009 het hy dit beskryf as sy grootste fout om weg te gaan by Human & Rousseau weens ’n “onenigheid tussen my en Koos”. Hy is bitter spyt oor dié “breuk en verlies”, veral die verlies van Koos Human se breë kennis en finansiële insig. Maar gelukkig is daardie vriendskap weer waterdig. ( Rapport, van 5 April 2009)
Leon begewe hom in 1992 met sy ’n Toevlug in die Weste op die gebied van die politiek. Hierin raak hy ’n teer snaar by baie Suid-Afrikaners aan, veral met die 1994-verkiesing destyds op hande: naamlik dié van ’n “billike verdeling van die land”. Leon is nie skaam om ’n Afrikaner genoem te word nie en hy was reeds vanaf die jare sestig teen die destydse apartheidsbeleid, en in ’n Toevlug in die Weste vra hy vrae oor of ’n eenheidstaat soos dit afgehandel is, wenslik is. Hy doen aan die hand dat almal met ’n Wes-Kaapse oorsprong, wat alle Afrikaanssprekendes insluit, hul heil eerder soek in een of twee outonome state in die weste van die land. (Theuns van der Westhuizen, Die Burger, 29 Maart 1994)
Hieroor vertel Leon: “Dit was die eerste keer dat ’n kind ’n boek kon lees en na die klank luister – eers bande en toe later CD’s. En nou het Human & Rousseau, baie gepas eintlik, dit oorgeneem en hulle het ’n baie mooi uitgawe gemaak, aan Murray la Vita (Die Burger, 14 September 2012).
Aan La Vita: “Ouers het vir my gesê hulle kinders kan nie hierdie vinnige tempo van die lees volg nie, want ek het beweer baie jong kinders kán dit volg. Toe het ek na hulle geluister en StorieMuis uitgegee so agt jaar later wat vir die heel jong kinders bedoel is.”
Storieman Omnibus is op albei genders gemik en met hierdie reeks het Leon ’n geleentheid gesien om die kind baie vroeg, reeds van so twee af, in lees te laat belangstel en ’n liefde daarvoor by hom te kweek. “Hoewel dit ongetwyfeld waar is dat die oudiovisuele benadering die leeftyd waarop kinders ’n storie verstaan en waardeer, dramaties verlaag, was dit tog ’n bietjie vroeg. Vir daardie groep het ek later StorieMuis uitgegee. In die praktyk was die ouderdomsgroepe kleuters (drie tot ses) en voortieners (tot so 12), hoewel baie ouer kinders dit ook geniet het”, aan Naomi Meyer op LitNet.
In 2006 verskyn Die groot avontuur oor die ontstaan en ontwikkeling van lewe op aarde, met ’n voorwoord deur Gideon Joubert, die skrywer van Die groot gedagte. In hierdie werk soek Leon onder meer gronde vir sy opvatting omtrent die “akwatiese aap”, oftewel ’n teorie dat die mens deur ’n waterfase gegaan het. Op ’n onbewuste wyse was Fritz Deelman reeds ’n voorloper hiervan. “’n Hele paar van die agt Fritz Deelman-boeke speel onder water af,” sê Leon aan Francois Smith. “Miskien het dit ook daarmee te make dat my sterreteken die vis is.”
Die Matie-argeoloë Hilary en Janette Deacon se boek Human beginnings in South Africa (1999) was vir Leon die belangrikste aansporing om Die groot avontuur te skryf, vertel Leon aan Fred Pheiffer (Die Burger, 8 Maart 2006). “Dit het my belangstelling in die oergeskiedenis opnuut laat opvlam. Maar dit is iets wat al van ver kom. In die sestigerjare ontmoet ek Raymond Dart, wat my aan die woeste wêreld van Australopithecus, die Suider-aap, bekendstel, opvolger van Dart by Wits en eweneens wêreldberoemde Suider-aap-kenner. In 1971 skryf ek Professor Oer en sy diere vir kinders, en selfs Fritz Deelman het ’n draai gegooi by die mite van ’n versonke As uitgewer van sy boek oor die Boesmans leer ek ook vir Philip Tobias ken vasteland, Lemuria.”
Andries Lategan skryf in Beeld (16 Oktober 2006) dat Rousseau twee take in Die groot avontuur aanpak: “eerstens wil hy die leke-lesers saamneem op sy eie geesdriftige leke-ontdekkingstog deur die oerwoud van teorieë en vertolkings oor hoe lewe op aarde ontstaan en ontwikkel het tot homo sapiens; tweedens wil hy die leser oortuig dat paleontologiese, biochemiese en neurologiese bevindings omtrent die ontwikkeling van die ondermaanse lewensvorme nie verklaar kan word sonder om soms die ingryp van ’n bonatuurlike intelligensie in die verloop van die natuurlike seleksie by te roep nie. Rousseau voer die eerste oor die algemeen helder en met insig uit, maar ek is minder seker of dieselfde gesê kan word oor sy ander selfopgelegde sendingtaak.”
In ’n artikel in Rapport van 12 April 2009 skryf George Claassen en Karel de Pauw dat Die groot avontuur voorgesit kan word as ’n goeie voorbeeld van ’n oningewyde wat nie genoeg navorsing gedoen het oor sy onderwerp nie. Rousseau se boek is ook “halfgebakte en onwetenskaplike idees wat hy aanhoudend in skryfsels en praatjies herhaal.”
Andries Lategan kritiseer ook vir Rousseau “oor die openbarende toevlug wat hy gereeld in sy boek by ’n intelligente ontwerper soek sodra hy iets nie begryp of kan verklaar nie”.
Leon skryf in ’n artikel in Rapport (7 Julie 2009) dat nadat hy The language of God van Francis Collins gelees het, hy besluit het “om a) my openlik van IO te distansieer en b) om my eie onbewysbare, maar ook onweerlegbare indrukke dat daar ’n groot mag agter die werkinge van die heelal moet wees, voortaan sorgvuldiger te skei van wat ek oor die wetenskap skryf. Oor my foutiewe indruk van IO toe ek Die groot avontuur geskryf het, voel ek behoorlik verleë.”
Oor waarmee hy tans besig is, vertel Leon (Die Burger, 10 Maart 2012): “Ek is besig om te werk aan Lalie se lekker liedjies saam met Lochner de Kock. Ons moet aan die einde van Maart 2012 die eerste CD voltooi, maar dis in drie luike met 20 liedjies elk – Lalie in Diereland, Lalie in Luilekkerland en Lalie in Kammaland. Dit sal in een pak verskyn wat ek ’n luisterkis noem. Van die lirieke is nuwe werk, maar baie daarvan is bestaande goed wat ek uit Engels of Duits neem en dan vertaal.”
Leon is ook nog nie klaar met die stig van nuwe sake met hoë ideale nie. Ongeveer 53 jaar nadat hy Human & Rousseau saam met Koos Human gestig het, het hy vir die vervaardiging, verspreiding en bemarking van Lalie saam met Lochner, die boekhandelaar Eddington Esterhuizen en die musiekregisseur Jahn Beukes, ’n nuwe “onderneminkie” in die lewe geroep: Leida. Hul embleem is ’n seuntjie op ’n swaan en die naam staan vir die vennote se name en vir Beukes se “Ateljee”. Dit sou dus logies Leda moes gewees het, maar daar was reeds verskeie ondernemings met die naam Leda, dus is ‘n i vir intelligensie toe bygevoeg. (Die Burger, 10 Maart 2012)
Oor die herkoms van die Jakkals en Wolf-stories vertel Leon in ’n brief aan Die Burger van 2 Februarie 2013: “Party van die Jakkals en Wolf-stories wat ons vandag ken, is reeds in die Middeleeue op skrif gestel, 800 jaar gelede, en daar is van hulle wat miskien nog ouer is. Dit was die tereg beroemde dr. Wilhelm Bleek wat reeds in 1864 met sy boek Reynard the Fox in South Africa te kenne gegee het dat verhale soortgelyk aan dié in die Middelnederlandse diere-epos Van den Vos Reinaerde (13de eeu) deur natuurvolke in Suid-Afrika vertel is.
“Die eerste Afrikaanse oorvertellings van hierdie inheemse stories was dié van GR von Wielligh in sy boek Dire storiis (soos deur Hottennots ferteld), wat in 1907 uitgegee is. Hierdie puik versameling kon egter beïnvloed gewees het deur die 185 dierestories wat in die 25 jaar tussen 1880 en 1905 in Joel Chandler Harris se agt Uncle Remus-boeke verskyn het. In Suid-Afrika, waar die belangstelling in die Amerikaanse Suide groot was, is dié boeke stellig druk gelees.”
Leon het sy navorsing na die Jakkals en Wolf-stories se oer-herkoms in sy boek se nawoord saamgevat: “Op grond van die omstandigheidsgetuienis wil ek die gissing waag dat ons Jakkals en Wolf-stories op die een of ander manier beïnvloed is deur Kaapse blankes wat vertroud was met die Uncle Remus-boeke en dieselfde of ander blankes wat die Reinaert-epos deur oorlewering of andersins geken het. Hierdie twee bronne kon deur ander aangevul gewees het.
“‘Slaan ysterklou in die grond, broer Wolf’ is wesenlik dieselfde storie as die Nederlandse volksverhaal wat in 1905 in die Nederlandse publikasie Volkskunde verskyn het. Die moontlike invloede wat ek noem, verminder nie die waarde van ons Jakkals en Wolf-verhaleskat nie. Alle volksverhale is oorvertellings of hervertellings van oorvertellings.” (Die Burger, 2 Februarie 2013)
Tydens die Woordfees van 2012 op Stellenbosch was daar ’n profielaanbieding van Leon Rousseau waartydens persone soos Dorothea van Zyl, Gerrit Brand en een van sy seuns, Chris, iets oor Leon en sy invloed gesê het. In die loop van die aanbieding is iets bevestig wat onveranderd gebly het aan Leon Rousseau se uiteenlopende bydraes tot Afrikaans en die letterkunde: hy dwing blywende respek af – of dit nou sy grootse biografie oor Eugène Marais is,Die groot verlange, die toekoms-aksie van die Fritz Deelman-reeks of die Storieman-boeke en -kassette en -CD’s. ( Die Burger, 7 Maart 2012)
Leon se nuwe boek, met die voorlopige titel Benjamin, Baäl en die bul van Basan, kyk na hoe die Bybel ons taal gevorm het. Oor sy nuwe boek sê Leon (Die Burger, 10 Maart 2012): “Ek het nou my deel gedoen. Nou moet die konsultante kyk, en hulle is verbaas, want ek het op baie plekke gesê die 1983-vertaling is minder poëties oftewel meer platvloers as die 1953-vertaling. ’n Mens kan mos nie eenvoudig ’n frase weggooi wat in die Lutherbybel, die Statenbijbel en selfs die King James voorkom nie. Neem nou, byvoorbeeld, ‘In die begin was die Woord’. Die 1983-vertaling sê (en dit bots met al die vorige vertalings): ‘In die begin was die Woord daar.’ Dis byna heiligskennis!”
Leon het nog altyd ten diepste omgegee vir die instandhouding en die skep van poëtiese woorde. Toe hy gevra is oor die allemintige hoeveelheid alliterasie in sy nuwe boektitel, antwoord hy met ’n nuutskepping en ’n sjarmante glimlag: “Ek noem dit ‘bryme’ – beginryme met ’n ‘b’.” (Die Burger, 10 Maart 2012)
In 2014 was Leon Rousseau op die kortlys van die Dagbreek Trust-teksskryfprojek. Hierdie projek fokus op die ontwikkeling van nuwe skrywers van dramatekste, asook van enige persoon van wie ’n drama nog nie voorheen opgevoer is nie.
Rousseau se inskrywing is getiteld Rageltjie verby en is gebaseer op die bewering dat Eugène Marais (EM) die inligting vir sy artikel oor Rachel de Beer verkry het uit ’n bron uit Amerika én dat daar nooit regtig ’n Rachel de Beer was nie.
“Die toneelstuk speel in 1921 af in die redaksiekantoor van Die Boerevrou, die blad waarin Marais se beskrywing van die heldedaad kort tevore verskyn het. Die redaktrise, Mabel ­Malherbe (MM), is EM se susterskind. Marais (50) ken haar al sedert haar geboorte 41 jaar tevore. Sy lees vir haar assistent, Miemie Rothmann (MER), ’n disclaimer voor wat sy in die blad wil plaas. MER spreek haar bedenkinge uit: So ’n disclaimer kan EM weer tot morfien dryf en miskien sy lewe verkort.
“Kort daarna daag Marais se seun [EM jr], ’n 27-jarige prokureur, op en ná hom EM. EM jr dring saaklik tot die feite deur. EM verklaar dat hy nooit die Amerikaanse bron gesien het waarvan daar sprake is nie. EM jr dreig om te prosedeer tensy MM haar disclaimer terugtrek.
“MER en EM jr vertrek en laat EM alleen by MM. Sy wil weet waarom hy die gedig waaraan hy werk, ‘Mabalêl’ noem. Dit is haar naam, Mabel, waarby hy ’n ‘al’ gevoeg het. Op sy beurt beweer hy dat Mabel ’n hiperkorrekte vrou is wat van tyd tot tyd deur die gees van ’n losbandige vrou in besit geneem en oorheers word.
“MM weet nie dat EM gewapen is nie. Gaan hy die ­rewolwer gebruik, en met watter doel? Wat is die werk­like verhouding tussen die twee? Wat het dit alles met Rachel de Beer te doen? Hierdie vrae word op verskillende maniere beantwoord.” (Die Burger, 18 Desember 2014)
Tydens die bekendstelling van die program van die KKNK op 25 Januarie 2015 het Rhodé Snyman, uitvoerende hoof van die KKNK, bekendgemaak dat Leon Rousseau die wenner is van die Dagbreek Trust-ontwikkelingsprojek.
Leon Rousseau is op 24 Februarie 2016 ná 'n kort siekbed in die ouderdom van 84 oorlede. Hy laat sy 5 kinders en 8 kleinkinders agter. Sy seun Chris het gesê dat sy pa nie eintlik siek was nie, maar dat hy in die tyd voor sy afsterwe baie moeg was en hy is die Sondag in ’n hospitaal in Port Elizabeth opgeneem. Hy het die dag van sy dood in ’n koma verval en het nie weer wakker geword nie.
Sy seun, Chris: “Pa het ten minste saggies gegaan, so dit bring ietwat troos. Ek dink hy het verwag hy sou sterf. Sy laaste woorde aan my, voor die koma, was: ‘Chris, ek sien jou seker nie weer in hierdie wêreld nie.’ As skrywer het Pa die vermoë gehad om ’n storie lewendig te maak met sy skerp skryfstyl. Hy was baie trots op suiwer Afrikaans en het glad nie gehou van anglisismes nie.” (Die Burger, 26 Februarie 2016')
Alvené Appollis en Candice Bezuidenhout, Die Burger, 26 Februarie 2016: “Vir sy kleinkinders was hy oupa Stories. Vir sy kinders was hy die een wat hulle die woordeboek – veral voor storietyd – leer naslaan het. Vir die skrywerswêreld was hy ’n ‘groot gees wat avonture met soveel humor’ kon vaspen. Hy was ook ’n taalpatriot.”
Koos Human: “Op 1 Februarie l959 het twee jong vennote, Koos ­Human en Leon Rousseau, albei net 27 jaar oud, dit in die oerwoud van boekuitgewery gewaag. Ons was toe reeds jarel ange vriende, juis in die wêreld van die boek, want Rousseau was ook skrywer, aanvanklik van jeugverhale met ­onder meer die baanbrekende Fritz Deelman-boeke , maar later ook volwasse niefiksie waarvan alle lesers Die Groot ­Verlange sal ken.” Die Marais-biografie is ’n voorbeeld van sy byna verbete navorsingsywer. Dirk Opperman het gereken dit is ’n doktorsgraad werd.
“Dit was Leon wat probeer het om ’n beskeie reeks van Engelse digbundels te loods waarin onder meer Sydney Clouts uitgegee is. In Afrikaans het H&R besonder veel tot die Sestigers se vestiging bygedra. Leon se geesdrif was hier altyd aansteeklik, so ook sy vindingrykheid. Leon het die titel van Etienne Leroux se 18-44 voorgestel. Met sy vertalings en verwerkings was dit die vaste reël dat alles ver-Suid-Afrikaans moes word. ’n Monument hiervoor is die ensiklope die Kennis waarin net die kleur­illustrasies die boeke se Italiaanse oorsprong verraai.
“Wanneer twee vasberade jong mans saam ’n onderneming stig soos ’n uitgewery, waarin opinies belangrik is, was mensbotsings verbasend, maar min en altyd vreedsaam opgelos, soos die man in die spreekwoord wat gesê het: Aan moord het hy dikwels gedink, maar nooit aan skei nie. Ons het mekaar gerespekteer. Ek het ’n groot eerbied vir Leon se taalbehendigheid gehad en met advertensies was hy meesterlik. Dit was ’n lang en gebeurtenisvolle lewe en loopbaan en ek bring hulde, nie net aan ’n ou vriend nie, maar aan ’n kollega en strydgenoot.” (Die Burger, 26 Februarie 2016)
Braam de Vries: “Ek onthou Rousseau as een van die noukeurigste skrywers wat ek geken het. Sy joernalis­tieke opleiding was deeglik. Die feite in sy Marais-biografie was volgens sy bronne korrek. Van skrywers het hy dieselfde verwag. In my reisboek oor ­Israel se manuskrip het hy twee of drie feitefoute raakgelees, en vier maal soveel weer laat naslaan. En tog was hy so byna verslaaf aan juis jeug- en kinderboeke met hul diepseeduikbolle, hekse en wolwe. En miskien die belangrikste: saam met Koos Human was hy met H&R een van die aanvanklike klein uitgewerye waarvan die belang vir die Afrikaanse ­letter­kunde en boek nog eeltemal onvolprese is.” (Die Burger, 26 Februarie 2016)
Carel van der Merwe, skrywer: “Ek het Rousseau nooit ontmoet nie, maar ons het wel per e-pos gekorrespondeer terwyl ek navorsing gedoen het vir my boek Donker Stroom. Rousseau het ’n groot rol in my lees- en skryflewe gespeel. Die gaping wat hy in sy steeds indrukwekkende Die groot verlange uitwys in die bestaande kennis oor ’n belangrike tydperk in Marais se lewe, het my aangespoor om my eie navorsing ­hier­oor te doen, iets wat tot Donker stroom gelei het.” (Die Burger, 26 Februarie 2016)
Louise Steyn, indertyd uitgewer van inheemse kinderboeke by H&R: “Rousseau het ’n geweldige bydrae tot die ontwikkeling van die Afrikaanse kinderboek gelewer deur onder meer kinder- en jeugboeke wat hy uit ander ­letterkundes laat vertaal het.” (Die Burger, 26 Februarie 2016)
Marais, Willemien: Niks om te lees nie? Lees hier!
Smith, Francois: Gelukkig het ons vir Fritz
Snyman, Maritha: Fritz … Fritz Deelman
Kannemeyer, JC: Puik biografie lei tot herwaardering van Eugène Marais
Du Plessis, Tim: ’n Mens moet dalk nie aan Rousseau se woorde waarde heg
Van der Westhuizen, Theuns: Die opsie van “billike partisie” onder die loep
Hugo, Daniel: Nuwe feite oor Marais aan lig gebring
Venter, LS: Enigma van Eugène Marais leef voort
Avontuur strand op IO-rotse
Buitengewone aansprake vra buitengewone bewyse
Lategan, Andries: Wetenskap vir die leek
Tobias, Philip: IO nie ’n wetenskap
Nuwe verset . Saam met Daniel Hugo en Phil du Plessis. Pretoria: Protea Boekhuis, 2000 [ISBN 1919825282 (sb)]
Rympies vir kinders . Kaapstad: Human & Rousseau, 1976 [ISBN 0798105550 (hb)]
Rympies vir kleuters . Kaapstad: Human & Rousseau, 1974 [ISBN 0798104813 (hb)]
Die groot oerwoudboek . Kaapstad: Human & Rousseau, 1967
Langenhoven in volkleur . Kaapstad: Tafelberg, 1983
Versamelde werke van Eugène N Marais . Pretoria: Van Schaik, 1984
Die beste van Eugène Marais . Kaapstad: Rubicon, 1986
Breytenbach, Kerneels: Kennerskeuse uit Marais-werk
Storieman . Kaapstad: Rubicon, 1990, 1993, 2012
Rousseau, Leon: Nuwe geslag “Storieman”-kinders
Die versamelde werke van Eugène N Marais. Deel I en II . Kaapstad: Human & Rousseau, 2006
Carnegie, Dale: Die kort en maklike pad na effektiewe redevoering. Roodepoort: Baanbreker, 19-
Collins, Larry en Lapierre, Dominique: Die vyfde ruiter. Kaapstad: Human & Rousseau, 1981 [ISBN 0798111097 (hb)]
Groen ham en eiers. Kaapstad: Human & Rousseau
Gericke, Lona: Dok se dol dinge
Hy praat Afrikaans vir die bome
O, die wêreld lê oop vir jou! Kaapstad: Human & Rousseau
Tom, Tom Pyperseun. Kaapstad: Human & Rousseau, 1973 [ISBN 0798105167 (hb)
Smith, Francois: Bittere boekreeks soos pap met gif
Van Taak, Marlize: Die goeie sal uiteindelik oorwin
Appollis, Alvené: Literêre reus "het verwag hy sou sterf"
Appollis, Alvené: Rousseau laat skatkis vol boeke agter
Bekker, Jana: Storieman-reeks gaan herleef
Brümmer, Willemien: Oor spoke en Storieman
De Vries, Willem: Hulde aan begaafde boekemens
Fritz Deelman se "pa" oorlede
Joubert, Maureen: Fritz Deelman en die vergete kaaskoek
Meyer, Naomi: Dié kabouter deurstaan die toets van die tyd saam met (Human &) Rousseau
La Vita, Murray: Leon en die groot verlange
Nuwe geslag “Storieman”-kinders
Passie vir taal dra steeds vreugde
Retief, Hanlie: Vonkdanse tussen klip en ster
Sestien in die toptienl
Smith, Francois: Fritz altyd aanpasbaar
Artikels deur Leon Rousseau beskikbaar op die internet:
’83-vertaling is taalverskralend
Afrikaans en die Miesies Ples-verskynsel [brief]
Afrikaans is ’n allestaal
Afrikaans kán bondig wees
Arme ou Wolf – of nie?
Dit reën kinderboeke
Drake en dwerge nie net ’n slaaptydstorie
Eet jou hart uit, Jackie Nagtegaal
“Ek was naïef oor intelligente ontwerp”
Ek wil nie meer die dubbel-nie hê (nie)
Feesbeeste geniet groetglase én sloopdoppe
Gautrein sou mos lekkerder ry as hy “Goutrein” sou heet
Gee nuwe woorde ’n kans
Gokpos kan jou die grens laat oorsteek
’n “Groot verlange” na erkenning [brief]
Haai oe, Blommie, my ma is 80!
Haar gekrenkte skedonk neem toe eie lewe … [Reza de Wet]
Haat-liefde tussen Marais en sy seun
Hy was nie Jakkals en Wolf se skepper nie [brief]
Kinderlesers geniet onaptytlikhede, maar is dit nodig?
Kuifie ná 30 jaar weer in Afrikaans te kry
Lê wortels van skeltaal in Amsterdam se gopse?
Lekker Afrikaans sal beter oorleef
Met billike partisie sou Suid-Afrikaners “weer kon asemhaal”
Met dié boek gaan ek bed toe
Ou geboue is goue geboue
Die pad na Afrikaans se bevryding
Prikkel groot en klein
Profetiese woorde van Eugène Marais eggo nog
PWG was geroep (oor Pieter W Grobbelaar)
Seekoeivleis was gesog in Kaapse Vlek
Sendak (83) een van die wêreld se grotes
Swembad bou of plek vind vir 500 t steenkool?
Taal se horlosies teruggedraai
Terugblik op Uys en oorlogtyd nie altyd ewewigtig
Toespraak deur Leon Rousseau by Human & Rousseau se vyftigste verjaarsdag
Vertikaal, hoe ook al, is die wet van Transvaal
Vir 1ste keer in ’n eeu leef almal in SA onder ’n “diktatuur”
Vir kleuters, én ouers
Vroeë “swart” skrywers lyk Europees: MC Vos
2016-02-25 at 11:58
Ek was, en is, een van Leon Rousseau se grootste ondersteuners. Danksy die Fritz Deelman reeks het ek op 11 jaar oud al leer deurnag lees en 'n gesonde belangstelling in die wetenskappe ontwikkel wat my as industriële joernalis goed te staan gekom het. Ek het die voorreg gehad om sy broer Etienne en sy familie op Sasolburg ook te leer ken. Wat 'n formidabele familie wat diep spore in ons Afrikaanse en Suid-Afrikaanse geskiedenis getrap het en steeds deur die nuwe generasie trap.
2016-03-01 at 16:13
In 'n klas vir Vakdidaktiek Afrikaans het ek op 'n stadium vir die vierdejaars gevra watter avontuurverhale hulle vir tieners sou aanbeveel. Dit was 'n groot klas en baie het bygedra tot die gesprek, maar een spesifieke student het telkens nadat so twee of drie ander studente aan woord was, gesê "Fritz Deelman ...", "Maar Fritz Deelman ...", "Ek wil net weer sê Fritz Deelman ...". Daardie student het toe later verder in letterkunde studeer en het 'n ondernemende, kreatiewe letterkundedosent geword.