a.b. mthombeni -- m.s. mahlangu -- p.b. skhosana -- b.d masango -- t.g mnguni -- m.s ntuli iinarha zephasi kubantu abadala nabantwana okungenani abaneminyaka engu--12 ubudala, isilinganiso semaphakathi nsuku zonke yi--0.5 ku--1 milligram (mg) kilogram (kg) yesisindo somzimba. kungakhathaliseki ukuthi umthamo udokotela wakho uyancoma, kufanele uthathwe ngokudla njalo. ngazalelwa ezindaweni ezingaphandle kwasemadolobheni. ngazalelwa emndenini wabalimi abazithobile futhi phezu kwalokho umndeni wethu wawumbalwa ngokwesibalo, ngakho sasiqinelwa esikhathini esiningi. ngenkathi ngineminyaka eyi--13, kukhona ingane eyashaywa umuntu othile wangaphandle kwesigodi sethu. abantu basendaweni banameka ubaba ngecala bathi uyena oqale obasele lokho futhi bathi babezosesha ikhaya lethu bese besimuka impahla yethu, bathathe izingulube zethu baze bashaye nobaba. kukhona nesikhathi lapho omunye wasendaweni athatha inethi yethu yokudoba wagweva nayo. wathi uma ubaba ethi uyoyilanda, lo muntu wamshaya ubaba, ethembele emandleni nasethonyeni lakhe. ubaba wami kwadingeka azehlise njengoba wayazi ukuthi akanamali futhi akanamandla. umama watshela abafowethu nami ukuthi esikhathini esizayo kufanele sizilwele, singaphinde siphile impilo yokucindezelwa kanje. ngisemncane futhi ngenyanya impilo yokungabi khona kobulungiswa emphakathini, ngangizimisele ukuthi esikhathini esizayo ngangizoba ngovelele phakathi kwesixuku futhi ngithole inhlonipho, futhi ngingaphindi ngicindezelwe. ngakho ngafunda ngokukhulu ukuzimisela, kodwa ngangingakhaliphile kakhulu futhi ngangakwazi ukungena enyuvesi, ngakho ngakhetha umkhakha wombutho wezempi ngajoyina khona kalula ngenxa yabantu engangibazi.