WOORDE WAT WEEG: Resensie | Bibi Slippers & Charl-Pierre Naudé (samest.) - Nuwe stemme 6 (2017)
Resensie | Bibi Slippers & Charl-Pierre Naudé (samest.) - Nuwe stemme 6 (2017)
Bibi Slippers en Charl-Pierre Naudé (samest.) - Nuwe stemme 6. Tafelberg, 2017. ISBN-13: 9780624082644
Nuwe stemme is alreeds ’n tradisie binne ons letterkunde en nommer 6 het sopas verskyn onder die redakteurskap van Bibi Slippers en Charl-Pierre Naudé. ’n Mens dink hier aan digters uit hierdie reeks wat tot dusver hul debuut gemaak het: Gilbert Gibson, Kirby van der Merwe, Tom Dreyer, Loftus Marais en Ronelda Kamfer - om enkele name te noem. Tom Dreyer is deesdae eerder prosaskrywer as digter.
Dan is daar digters wat hier gedebuteer het - soos Thérèse Bartman of Renée Marais - wat jammer genoeg nooit weer van hulle laat hoor het nie.
Die rooi voorblad verwys na die voriges: deurgetrek (sous rature/ under erasure) in navolging van die filosoof Jacques Derrida, waar die teken of woord behou word, maar ook uitgewis word.
Ek is gaande oor debuutbundels. Daardie wonderbaarlike “eerste” geluid wat later verder ontwikkel, of dalk nie. Gert Vlok Nel het nooit verder beweeg nie en ’n mens kan in Afrikaans al ’n lang lys maak van o-wat-het-geword-van-daardie-digter.
Nuwe stemme skep ’n geleentheid vir die jong digter wat nog nie genoeg verse het vir ’n solo-bundel nie. Dit mag ook so wees dat die digter se aanslag of styl afwyk of nuut/anders is. Lesers raak dan met Nuwe stemme gewoond aan die styl. Dink maar net hoe vreemd of “anders” was Hilda Smits se eerste gedigte in Nuwe stemme 5.
Maar nuut moet ook nie te maklik verwar word met vernuwend nie. Baie min digters kan werklik die kanon op sy kop keer. Ons dink hier aan die skerp resensie van H.J. Snyman oor hierdie reeks, ’n paar jaar gelede, toe hy krities was oor die ooraanbod van die term “nuutheid”. Jong digters dink dikwels hul truuks is nuut - dan is dit reeds gedoen.
As dosent in kreatiewe skryfwerk is dit altyd verblydend om nóg nuwe stemme te ontdek. Nuut dan as nog nooit voorheen gehoor of gelees nie. Van hierdie bundel herken ek byvoorbeeld Marthé McLoud, Anton Döckel en Franco Colin se name.
Watter tendense en temas tref ’n mens in hierdie bundel aan?
Verlange en stilte:
Tematies is daar verlange na die heimat, aangrypend vertolk deur Donnay Torr (“Verlange het nie ’n GPS nie ...”, 46) waar sy vanuit Sydney as vryskut werk. Haar gedigte is vars, omdat sy in die bevryde Australiese wêreld kan terugkyk op Afrikaans. Haar gedig oor die klitoris “’n Halfduim ekstra”, 44) is heerlik speels en lekker. Die klitoris is nie meer 'n klein penis nie, maar eerder ’n omgekeerde V-formasie met twee “arms”. ’n Digter met ’n melancholiese aanslag en skerp beelde.
Die liggaam as teks: betreding
Lyflikheid, liggaamlikheid, betreding kom aan bod in Marthé Mc Loud se pynlik herinneringsverse wat ’n mens juis tref in die onderstelling eerder as te veel uitsegging. In “Biologieklas” (130) word seksuele ontwaking subtiel beskryf met die breek van ’n fles met flitsende tong van ’n slang ...
“Terugblik” (134) waar die moeder haarself as “geknoeide breiwerk sonder ’n patroon” sien bly lank in die gemoed draal.
Elodi Troskie is net negentien jaar oud, maar sy skryf met ’n vaste hand:
dis 2017 en almal dra chokers
daar is meisies in my klas wat nog
nooit iemand gesoen het nie en daar is
meisies wat al kinders het en ek ken ouens
met sleeve tattoos en ander ouens wat te bang is
om gaatjies in hul ore te skiet en voor my sit
’n kringleier van die kerk en agter my
sit iemand wat haarself naweke ’n paaldanser
noem (omdat sy wil of omdat
sy moet – dit betaal darem haar huur)
en sy lyk altyd so gelukkig want dis 2017 en
almal dra chokers
alles is okay solank jy dit kan regkry om kuns te maak
uit ’n droë maandagoggend dis 2017
en as iemand oor ’n honderd jaar ’n foto
van ons moet sien sal hulle geen
idee hê waarmee ons besig is nie
en ek wonder of hulle my instagram-foto
van ’n filterkoffie so romanties sal vind soos ek
oor ’n verbleikte foto uit die 1950’s voel
en of hulle net sal weet dat als okay is
want dis maandag en ek dra
my nuwe choker en sit langs
die ou met die spul tattoos en my oor brand want
ek het nog ’n gaatjie laat inskiet
Sy registreer in haar gedigte pyn, verlange en onvervuldheid. Sy is die waarnemer van haar ouers se verhouding met die wete dat die pa wat geld tel, die een is wie se voorletters sy vind in Groot Verseboek, eerder as die kunssinnige moeder.
Wanneer ’n mens hierdie bloemlesing lees, raak ’n mens bewus van ontnugtering op soveel vlakke, van die gesin wat gebroke is, van drome wat aan skerwe lê. Onvervulling/teleurstelling is immers die digkuns se sterkste dryfvere.
Vele van hierdie digters tree met die kanon in gesprek. Digters soos George Weideman en Riël Franzsen (Narokkong) word by die naam genoem.
Groot Verseboek staan opgeskryf in hierdie antologie.
Trudie Coetzee se “Ek is” (161) wals met Antjie Krog en Loftus Marais se woede-verse.
Franco Colin se vers handel oor Jean-Michel Basquiat se Untitled (Skull) van 1981. Amerikaanse punk of anti-kultuur, is deur hierdie graffiti kunstenaar verhef tot ’n erkende kunsvorm. Die hype rondom sy werk het waarskynlik gelei tot sy dwelmoordosis in 1988. In “Kopkring” word die gesprek met Picasso uitgewys en word hy inderdaad gesien as ’n “gekreoliseerde verbeelding”. Die gedig eindig met ’n sterk slot:
Kykleser: hier moet jy kophou
in die oogpoëtiek se kopkring (82).
’n Skildery van hierdie kunstenaar het vir meer as $110 miljoen verkoop.
Die besondere gedig analiseer die harlaboerla of rumoer rondom kuns (van die Venus van Villendorf tot by Picasso en Warhol) wat dikwels niks met die werklikheid te make het nie.
Gedigte en skilderye ontspruit uit ’n “skepkring” van ander kunstenaars en tradisies en die leser moet al hierdie gesprekke raaklees.
Erentia Bedeker woeker slim met intertekste in die gedig “Hart van Orkenise” (75) waar sy in gesprek tree met Apollinaire. Landskap word oopgemaak om die “fantoompyne van begeerte” aan die leser oor te dra.
Vanaand sal ek die aandster
teen my mond smoor
en die tuin alleen natlei (78)
Anton Döckel speel in op Van Wyk Louw se “Ars poetica” in ’n pragvers oor sy ma se vingers (“Ma se vingers”, 30). Inderdaad, van watter Louws was hy, artikuleer die ma se onbegrip oor wat die digter impliseer.
“skaamparadys” (25) van Annami Mailovich aktiveer en ironiseer Jan Rabie se kaalkoppe in ’n aweregse liefdesgedig.
Jaco van der Merwe skryf verse wat inspeel op foto’s (geneem deur Wikus de Wet). Onthutsende gedigte waar die foto ’n disjunksie vorm tussen die praatvers met sy assosiasies van brannas tot ref. En ’n analise van die “sterflikheidsvibe” (107). Van Facebook tot die werklikheid tot die foto en terug. Verse wat vrae vra oor politiek en representasie. Ironies. Snaaks. Vervreemdend. Van oog vir oog tot noot vir noot; ink vir jok, lees ons.
Remona Voges tree in gesprek met Frida Kahlo wat nuwe wendings gee aan hierdie kunstenaar se werk.
Standaard-Afrikaans en talle ander vorme van Afrikaans soos Kaaps of die insmokkel van Engelse woorde:
Churchill Naudé se “onse vaders” (38) ondermyn standaard-Afrikaans:
onse vaders wat soe syp
oppie hoekkie wat soe syp
oppie boekkie wat wil man raak ...
Die digter is ’n kletsrymer van die Kaapse vlakte en sy debuutalbum heet Kroeskop vol geraas. Hy het ook saam met Anton Goosen ’n nuwe weergawe gemaak van “Boy van die suburbs”.
Die gedigte lewer sosiale kommentaar.
Vrye verse en praatverse:
Ons vind hier ’n aansluiting by die loslitvers, die praatvers, die assosiatiewe vers eerder as die vormvaste gedig. Elmarie Viljoen-Massyn skryf wel haikoes, ofskoon dit nie rasegte Japannese haikoes is nie.
Ryan Pedro se “as kanye ’n digter was” (159) is ’n vers vir die verhoog. Die digter wonder:
en waarom die swart afrikaanse digter dit steeds met ’n valhelm moet betree;
Die gedig vra inderdaad vrae oor Kaaps wat “mainstream” geraak het. Ronelda Kamfer, Nathan Trantraal, Jolyn Phillips, e.a. het die kanon betree en vir ewig verander.
Ryan Pedro spot egter met die idee dat die “bad boy” deel word van die “VIP-section” en so ware impak verloor.
Facebook, Instagram en wat nog het deel geword van die digterlike onbewuste. Die “prisonhouse of language” (Fredric Jameson) word oopgeskarnier deur sosiale media.
“Inbraak” (123) van Marcel Spaumer word op ’n ironiese manier ook ’n kommentaar op die taalinbraak. Ingrid Penzhorn bekyk dit in “Antropomorfiseer” (101).
Annie Gallagher se “vlerksleep 2.0” (15) wys hoe emoji’s ons digkuns binnegedring het. Dus begeer ons al hoe meer grafies!
Plaasmoorde en terrorisme aanvalle word gebruik as beelde van die Unheimlichkeit wat die jong mens beleef soos in Marcel Spaumer se “’n nag ontwrig” (121).
’n nag ontwrig
gisteraand sewe gelyktydige
aanvalle noord van my oos van my jy
het my eerste gesoen
vyftien minute se doodskote
omdat ek jou die minste verwag het
die knal: jou hand in myne
jou oë jaag my lyf se inwoners na skuilplek-soek.
’n noodtoestand deur die kop gewek hier teen my
bors ’n handgranaat hartklop
in die donker my ribbes tralie
oop toe oop.
la ville de l’amour is jy nie.
lyfskoot kopskoot doodskoot
oral bloeiselreën skrapnel
die Eiffel staan.
Binne / buite:
Die tradisoneel stemlose het stemhebbend geraak. Yabadaka Shamah skryf vanuit Mamelodi as digter en musikant in ’n amper outydse Afrikaans!
Naudé Kritzinger is ’n predikant, in Pretoria, en hy skryf met ’n “hakkeltong” oor ongeregtighede.
So gelees, is beide hierdie digters outsiders, wat kommentaar lewer op ’n sisteem van onreg.
Nostalgie en verloopte drome:
Daar is al dikwels opgemerk dat die letterkunde iets van ’n tydsgees verraai, omdat gedigte meer vertolk as wat ons as lesers besef.
Johan Jack Smith kyk helder terug in “Intermission” (114) na die karwrakke vol geeste.
Ingrid Penzhorn se onthutsende “Kougom gekou” (99) vang iets van hierdie displacement op.
Hannes Visser © Marlene Malan
Hannes Visser se gedigte ruk aan die keel. Jeugherinneringe - in ’n soort dagboekvorm aangebied - neem die leser deur die onthou-tog van ’n pynlike jeug; helder vertel in digvorm met die emosies in beheer. Die sirkelgang illustreer die beheer wat die spreker het oor sy jeug: eers kap pa ’n bordjie in; dan ma. Min woorde - trefkrag.
Elna van Niekerk se verse artikuleer eweneens verwonding. Stilte. Ellende.
Die pragtige Sisiphus-vers dra die splinters in die handpalm ... (“klip, 64).
“Melk” (54) van Elmarie Viljoen-Massyn is gelaai met sub-teks. Daar is ’n slim toespeling op die ontvoerde kinders wat Joey Haarhoff en Gert van Rooyen in 1988 ontvoer en vermoor het. Daardie oom wat soos ’n ouderling lyk ...
Riel (Franzen) word egter sonder die umlaut geskryf in hierdie bundel. En die lettertipe verander skielik op bladsy 156 - 159. Was die gedig te lank? Op bladsy 174 staan Bloemfoentein in plaas van Bloemfontein.
’n Mens sou nou al ’n studie kon onderneem oor die verskillende edisies van Nuwe stemme. Kyk byvoorbeeld na nommer 2 met Petra Müller en Nèlleke de Jager - dan sien ons hoe die tyd verander het.
Hier staan ’n hele paar digters opgeneem met belofte. Maar net die tyd sal leer wie ’n solo-bundel sal publiseer.
Nuwe stemme 6 ontgin tendense en temas verder wat reeds bekend is in Afrikaans.
Daar staan ’n hele paar gedigte wat werklik besonders is.
Posted by Johann de Lange at 3:49 PM
Labels: 2017, Annami Mailovich, Bibi Slippers, Charl-Pierre Naudé, Churchill Naudé, Hannes Visser, Joan Hambidge, Johan Jack Smith, Marcel Spaumer, Nuwe stemme 6, Remona Voges, Resensie, Tafelberg Uitgewers