Keltiese Gode - oorsprong & geloof
Wendag > Forum > Artikels > Mitologie > Keltiese Gode - oorsprong & geloof
Thread: Keltiese Gode - oorsprong & geloof
21st November 2010, 12:49 #1
Die Kelte het sowat 3 000 jaar gelede tot 'n hoogs ontwikkelde beskawing in die hartland van Europa ontwikkel en in die volgende eeue die noorde van die vasteland oorheers. Hulle was veral 'n volk van krygers en ambagsmanne wat eersterangse kunswerke en wapentuig geskep en 'n gevreesde strydmag ontwikkel het.
Adellike Galliër in die Museum van
die Keltiese Beskawing in Bibracte
(Frankryk). Die Kelte was gevreesde
krygers wat dikwels die hoofde van
hul vyande as trofeë versamel het
Die Kelte is onder meer as die "Veroweraars van Europa" en die "Barbare van Europa" beskryf, maar hulle was in elk geval die eerste groot beskawing wat in Sentraal-Europa ontstaan het. In die 2de eeu v.C. het hierdie beskawing sy hoogtepunt bereik en 'n gebied oorheers wat van Klein-Asië (die huidige Turkye) tot by Ierland en van die Iberiese Skiereiland tot by die huidige Duitsland gestrek het. Keltiese nedersettings het selfs in afgeleë gebiede soos Oekraïne ontstaan.
Die Kelte het handel met hulle buurvolke in die Mediterreense gebiede gedryf, en in Keltiese grafte is selfs voorwerpe ontdek wat uit die Midde-Ooste ingevoer is. Maar alhoewel groot dele van Europa noord van die Alpe deur Keltiese stamme oorheers is, het hierdie beskawing nooit 'n gemeenskaplike ryk gestig nie - hulle was eerder 'n soort konfederasie van verskillende stamme wat dieselfde taalgroep, godsdiens en kultuur gedeel het. Die Kelte het ook min historiese dokumente agtergelaat. Ons kennis oor die Kelte is aan argeologiese opgrawings en Griekse en Romeinse skrywers te danke.
Die Kelte is die eerste etniese groep noord van die Alpe waarvan antieke outeurs 'n naam oorlewer het. Die Griekse handelaars, wat in die 6de eeu v.C. met Kelte in aanraking gekom het, het hulle Keltoi of Galatai genoem.
Oorspronklik is historiese teorië ontwikkel wat beweer het dat albei faktore 'n gemeenskaplike oorsprong aandui, maar nuwer teorieë, wat deur genetiese getuienis ondersteun word, bevestig die hipotese dat die Keltiese kultuur na verskillende inheemse volke versprei het wat moontlik nie almal Keltiese tale gepraat het nie. Suiwer etniese definisies word derhalwe in die moderne navorsing nie meer gebruik nie, aangesien dit nou duidelik is dat die Kelte nooit 'n gemeenskaplike etnie of volk gevorm het nie.
Okergeel: Die gebied van die
Hallstatt-beskawing (omtrent 750v.C
tot 500/450 v.C.)
Groen: Die uitbreiding van die
Oranje: Die uitbreiding van Keltiese
tale (3de eeu v.C.)
Argeologiese en taalkundige definisie
'n Gerekonstrueerde Keltiese
nedersetting uit die La-Tène-tydperk
in die Duitse Hunsrück-bergreeks
Die urneveldbeskawing het omstreeks 850 v.C. ontstaan en toon reeds baie ooreenkomste met die Keltiese beskawing wat sowat twee eeue later begin ontwikkel het. Plekname verwys na 'n taalkundige verwantskap tussen hierdie twee beskawings, terwyl hulle ook dieselfde politieke, sosiale en militêre strukture ontwikkel het.
Die benaming urneveldbeskawing is afgelei van hulle begrafnisrituele wat duidelik van dié van hul voorloper, die koepelgrafbeskawing, verskil. Hulle het hul oorledenes veras en die urne op 'n afgebakende begraafplaas ter aarde bestel. Die opvallende grafheuwels van die vroeëre beskawing ontbreek in hierdie periode. Argeoloë en geskiedkundiges het onder meer vermoed dat die Protokelte onder die invloed van volke uit die ooste gekom het, maar die nuwe begrafnisrituele kan moontlik ook aan nuwe religieuse waardes en norme toegeskryf word.
Die toenemde oorlogsaktiwiteite het uit die verbeterde tegnieke van bronsverwerking voortgespruit, terwyl ook mynbou en metallurgiese doeltreffendhede gevorder het. Deskundiges is tans in staat om die verskille tussen die vroeë nywerheidssentra te bepaal en neem aan dat die vervaardigers al begin het om hulle in wapens, kunswerke of huisraad te spesialiseer.
Omstreeks 700 v.C. begin die oorgang van die urneveld- tot die sogenaamde Hallstattbeskawing wat na 'n belangrike argeologiese vindplaas in Oostenryk vernoem is en deur die invoering van die ystervervaardiging gemarkeer word. Die Hallstattbeskawing was die eerste suiwer Keltiese beskawing in Europa en het saam met sy opvolger, die La-Tène-beskawing, oor die hele Keltiese tydperk gestrek wat rofweg met die Europese Ystertydperk ooreenstem.
Die eerste Keltiese beskawing in Europa is vernoem na 'n afgeleë dorp in die Oostenrykse Salzkammergut-streek. Argeoloë het hier in 1824 'n aantal Vroeg-Keltiese grafte ontdek. Die sowat 2 000 grafte en urne dateer uit die tydperk tussen die 8de en 6de eeu v.C.
Johann Georg Ramsauer (1795-1874)
het fyn tekeninge van die Keltiese
begraafplase in Hallstatt gemaak
Die Hallstatt-beskawing het in die tydperk tussen 700 en 500 v.C. ontwikkel en word onder meer deur die gevorderde vervaardiging van yster gekenmerk. Navorsers neem aan dat die Kimmeriërs, 'n volk uit die steppes van Oos-Europa, as gevolg van die Skithiese magsuitbreiding weswaarts getrek en met Sentraal-Europese volke vermeng het. Die kulturele veranderings waardeur die Hallstatt-beskawing gekenmerk word - soos die bou van grafkamers in plaas van urnevelde en die gebruik van waens waarop die oorledenes ter ruste gelê is - word aan die invloed van Oos-Europese ruitervolke toegeskryf.
Oorblyfsels van 'n vorstegraf in die
Magdalenenberg. Die grafkamer
het uit hout bestaan (Fransiskane-
Die twee gebiede het veral ten opsigte van hul begrafnisrituele en die karakter van hul nedersettings duidelik van mekaar verskil. Die westelike beskawing was gekenmerk deur sentrale nedersettings met versterkings, wat kleiner dorpies in hul omgewing oorheers het, terwyl in die ooste kleiner adellike howe ontstaan het.
Hooggeplaaste lede van die westerse beskawing is saam hul swaarde of dolke ter ruste gelê, terwyl in die oostelike beskawing se grafte meestal strydbyle gevind is. Die westelike grafte het 'n strydwa en ryk grafgifte behels, terwyl die oostelike krygers met hul volledige wapenrusting ter aarde bestel is.
Die vorstelike nedersetting op die heuwel Ipf (668 m) in Suidwes-
Duitsland is gedurende die Hallstatt-tydperk versterk
Die opvallendste kenmerk van begrafnisrituele van die laat Hallstatt-periode was die sogenaamde "vorstegrafte" wat ongelukkig meestal reeds in die antieke tydperk deur grafrowers geplunder is. Welgestelde Kelte is in hierdie periode nie meer veras nie, maar in ryk grafte ter ruste gelê. Grafgifte het dikwels ingevoerde gereedskappe uit die Grieks-Etruskiese wêreld ingesluit soos byvoorbeeld bronsketels en drinkbekers wat vir drinkpartye benodig is of ligstoele.
Een van die grootste bekende nedersettings is die sogenaamde Heuneburg naby Hundersingen (Duitsland). Sy opvallende versterking - 'n baksteenmuur met talle torings aan die noordelike kant - het in die 4de en 3de eeu v.C. ontstaan en dui daarop dat die boumeester uit die suide van Europa gekom het of ten minste daar opgelei is.
Hierdie Grieks-Mediterreense boustyl was 'n uitsondering in die gebiede noord van die Alpe; dit bestaan uit 'n Akropolis-agtige sentrum wat deur 'n dorp omring word. Griekse keramiek, amfore en snawelkanne asook Etruskiese, Griekse en Fenisiese kosbaarhede lewer net soos die argitektuur bewys van die kulturele invloede uit die Mediterreense gebied.
'n Keltiese armband met glaspêrels
uit die 5de eeu v.C.
Die kunswerke van die La-Tène-periode, wat orals in Europa tussen die Britse Eilande en die huidige Turkye opgegrawe is, getuig van die gesofistikeerde styl en kulturele rykdom van die destydse ambagsmanne. Die Keltiese beskawing het nou steds meer met die Mediterreense wêreld in aanraking gekom, en in plaas van Massilia (die huidige Marseille) en die Rhône-vallei het die handelspaaie oor die Alpe na Noord-Italië en Etrurië 'n beslissende rol gespeel.
Terwyl die praalgrafte en adellike nedersettings in die westelike Hallstattgebied binne enkele generasies verdwyn het, het die Middelryngebied met die berglandskappe van Hunsrück en Eifel net soos Boheme en Champagne tot die nuwe sentrums van die Keltiese kultuur ontwikkel. Navorsers neem aan dat die Etruskers ná 'n aantal militêre neerlae teen die Grieke in Suid-Italië begin het om hulle op die handel met Europa noord van die Alpe te konsentreer. Die Veneters het as kulturele en ekonomiese middelmanne vir die kontak met die Oos-Hallstattgebied van die Keltiese wêreld gedien.
Keltiese stamme in Europa
Hierdie kaart dui die diachroniese
uitbreiding van Keltiese stamme in
██ die kerngebied van die Hallstaat-
beskawing (6de eeu v.C.)
██ die grootste Keltiese magsuit-
breiding in die 3de eeu v.C.
██ die Lusitaanse gebied van Iberië
waar die presiese Keltiese invloed
nie duidelik is nie
██ die "ses Keltiese nasies" wat ook
tans nog met 'n beduidende aantal
sprekers van Keltiese tale spog
██ die huidige Keltiese taalgebied
Herkoms en uitbreiding
Vercingetorix-monument in Alesia
(tans Alise-Sainte-Reine, Frankryk)
Gedurende die La Tène-periode was Gallië in sestien stamgebiede verdeel, wat deur Romeinse geskiedskrywers as nationes of civitates ("state") beskryf is. Hierdie eenhede is verder verdeel in sogenaamde pagi of oorspronklike tuislande van kleiner stamgroepe wat later tot stamverbonde saamgesluit het.
Gewoonlik het groot stamgebiede uit 'n aantal kleiner pagi bestaan, wat deur onderhoofde geregeer is. Die onderhoofde was ondergeskik aan 'n opperhoof. Groter stamverbonde of nationes het meestal oor 'n hoofstad beskik wat uit 'n kleiner nedersetting in een van die pagi ontwikkel het. Sommige van hierdie sentra het selfs tot beduidende metropole gegroei wat nog steeds bestaan - soos Parys (die hoofstad van die Parisiërs) en Trier (die hoofstad van die Treverers).
Konstam, Angus: Die Kelten. Von der Hallstatt-Kultur bis zur Gegenwart. Wene: tosa/Carl Ueberreuther 2007, bl. 6
Ade, Dorothee en Andreas Willmy: Die Kelten. Stuttgart: Konrad Theiss Verlag 2007
Konstam (2007), bl.6
Konstam (2007), bl. 15
Konstam (2007), bl. 14
Konstam (2007), bl. 16
Ade/Willmy (2007), bl. 27
Von Freeden, Uta en Siegmar von Schnurbein (reds.): Germanica. Unsere Vorfahren von der Steinzeit bis zum Mittelalter. Uitgegee vir die Römisch-Germanische Kommission des Deutschen Archäologischen Instituts. Augsburg: Weltbild 2007, bl. 217
Ade/Willmy (2007), bl. 32-33
Ade/Willmy (2007), bl. 33
21st November 2010, 12:51 #2
Re: Keltiese gode - oorsprong & geloof deel 1
Die belangrikste Keltiese Gode en Godinne
Hier word slegs enkele van die belangrikste Gode en Godinne bespreek. Daar was immers ongeveer 400 Keltiese Gode en Godinne bekend in die Keltiese mitologie.
Anu (Danu of Dana)
Anu was 'n baie belangrike Keltiese Moedergodin. Sy was ook bekend as Annan, Dana, Dana-Ana, Danu, Dannan en Dana. Anu is verwant aan die ou Mesopotamiese Godheid An. Dit is verder ook moontlik dat Anu verwant is aan die Griekse/Romeinse Godin Diana. Die naam Danu kom van die proto-keltiese *danu wat geskenk beteken. Anu was beskou as 'n magtige Aardmoeder wat verantwoordelik was vir vrugbaarheid en die ontstaan van lewe. Die Donau sou uit haar voortgevloei het. Sy was die Moeder van Moeders en die Moeder van die natuur. Sy is beskou as die bron lewende water. Voorname soos Anna, Anke, Ansie, Dana, Diana, ens is afkomstig van hierdie Moedergodinne. Ans is ook verwant aan die Germaanse Godegroep Ase. In die Keltiese skeppingsverhaal sou die water van die Donau 'n eikeboom gevoed het en uit hierdie eikeboom sou alle Keltiese Gode en Godinne ontstaan het.
Badb is beskou as die Godin van inspirasie en wysheid. Badb was 'n Oorlogsgodin en vorm 'n Goddelike drie-eenheid met Macha en Nemain. Oorlogslagvelde het bekend gestaan as Babdvelde. In Gallië was sy bekend as Cath Bodva, 'n Moedergodin.
Banba vorm saam met die Godinne Eriu en Fotla 'n Goddelike drie-eenheid. Hulle is drie susters en was die vroue van drie belangrike Ierse heersers. Banba was die vrou van die oudste heerser Mac Cuill.
Blodeuwedd was die Godin van blomme, misterieë, bosse, wysheid en jeugdigheid. Sy word dikwels afgebeeld saam met 'n uil as teken van haar wysheid. Blodeuwedd was die vrou van die God Lug.
Belenos, Belenus of Bel
Belenos was 'n Keltiese Songod. Maar hy was ook beskou as die God van lug, musiek en waarsêery. Belenos was 'n wydvereerde God. In Wallis was hy bekend as Beli, in Ierland Bile en in Gallië (ou Frankryk) Belenus. Die naam België is afkomstig van hierdie God. Die Meiviering (30 April - 1 Mei) het onder die Kelte bekend gestaan as Beltane en is dus ook na hierdie God vernoem. Belenos was vir die Kelte wat Apollo was vir die Romeine. Belenos is verwant aan die Germaanse God Balder. Die woord Belenos kom van die Indoeuropese wortel *bhel- wat wit en stralend (son) beteken. Vergelyk ook die Engelse naam vir Wit-Rusland naamlik Belorussia of Belarus.
Brigid of Brigit
Brigid, Brigit, Brid, Brig of Brighid was 'n Vrugbaarheidsgodin en ook die Godin van die geneeskunde. Maar Brigit was ook beskou as die Godin van die vuur en die krygskuns. Sy word beskou as die dogter van Moedergodin Anu. Soms was sy ook gesien as die plaasvervanger van Anu. Sy was 'n besonder populêre Godin. Brit, Brittanje en Bretagne is na haar vernoem.
Cailleach was beskou as 'n Almoeder of 'n Ou Wyse Vrou. Maar sy was ook soms in 'n negatiewe lig beskou (moontlik na die koms van die Christendom). Onder die ou Germane was Vrou Holle 'n soortgelyke figuur.
Cernunnos beteken 'met horings'. Cernunnos was beskou as 'n Vadergod of 'n Oppergod. Hy was meester oor die natuur, landbou, diere, voorspoed en die onderwêreld. Hy was as 'n simbool beskou van manlikheid en ook rykdom en die liefde. Hy is ook beskou as 'n Groen God of die God van die bome en die bosse. Wiccas of Hekse (Wyse Vroue) het dikwels 'n beroep op hierdie God gedoen. Met die kerstening van die Kelte is die 'figuur met horings' in sommige kerke uitgebeeld veral in die kerke van Sint-Cornelly wat dui op die kerstening van Cernunnos. Die naam Cornelius is afgelei van hierdie Godheid. Maar met die koms van die Christendom is veral hierdie God (met die horings) as simbool beskou van die duiwel.
Dagda is in Ierland vereer as die Vadergod og Goeie God. Hy het mag gehad oor alles en almal en is as 'n Vader beskou. Volgens die Iere sou alle manlike Gode van hom afgestam het. Hy was ook bekend as Daghda, Dagde of Dagodevas.
Donn word beskou as die eerste manlik Keltiese God. Daar is egter ondersoekers wat meen dat Donn voortvloei uit die ou Moedergodin Anu. Donn en Anu (Danu) is dus 'n splitsing van dieselfde Godheid. Donn en Anu was volgens die Keltise skeppingsgeskiedenis, die eerste Godepaar. Donn het later sy glans verloor en is beskou as die God van die doderyk. Talle voorname soos Donn, Donny, Daniël, Danie, ens is afgelei van Donn (en Danu), maar ook Deen en Denemarke asook die rivier Donau. Die naam Donn (en Danu) is ook verwant aan die Germaanse God Donar, asook aan die Griekse Adonis, en ook 'n ander Griekse God Dionysos. Maar die naam is ook verwant aan die Semitiese Adoni of Adonaj. Die Latynstalige volkere gebruik 'n woord wat afgelei is van hierdie name, as naam vir die Christelike God; naamlik in Spaans Dios, in Frans Dieu en in Italiaans Dio. Vandag word God ook in Grieks, Theos, genoem wat verwant is aan die reeds genoemde name.
donn_en_danu.jpgDonn en Danu
Epona (ook bekend as Rhiannon) was 'n vrugbaarheidsgodin. Sy word dikwels afgebeeld saam met perde, voëls, koring, vrugte, 'n hond of 'n sleutel. Epona was verbind met die geneeskunde, die dood en hergeboorte. Epona is ook beskou as die Godin van die onderwêreld.
Eriu, Erin, Eire, Eirean, Eirin, Eyre of Eiriu vorm 'n Goddelike drie-eenheid met haar susters Banba en Fotla. Eirland is vernoem na hierdie Godin. Sy was die Godin van soewereiniteit, onafhanklikheid en welvaart. Sy was die vrou van 'n belangrike Ierse heerser Mac Greine.
Fotla of Fotia vorm saam met haar susters Eriu en Banba 'n Goddelike drie-eenheid. Hierdie drie Godinne is ook die drie gesigte van die Godin Morrigan. Fotla was die vrou van die belangrike Ierse heerser Mac Cecht.
Gwenhwyfar of Guinevere beteken Wit Gees. Sy was beskou as die oorspronklike Keltiese Mei-Koningin. Verder was sy 'n besonderse aantreklike en gegeerde Godin. Die Keltiese heersers het 'n baie spesiale band met haar gehad en baie van hulle was met haar 'getroud'.
Herecura was 'n Godin van die onderwêreld. Maar sy was ook 'n Vrugbaarheidsgodin of 'n Aardsgodin in Noord-Italië en Slovenië. In Engeland was dieselfde godin vereer as 'n manlike God met die naam Aericurus.
Lugh was 'n Songod en ook bekend as Lug, Lugus, Lugos, Luge of Lleu. Lugh is verwant aan die Germaanse God Loki. Hy word beskryf as jonk, energiek en 'n meester van die kuste. Hy word veral vereer vroeg in Augustus wanneer die oeste binne gehaal word met 'n fees wat bekend staan as Lúghnásádh. Die reënboog word beskou as Lugh se slinger en die melkweg het bekend gestaan as die ketting van Lugh. Die Franse stad Lyon is na Lugh vernoem en die streek rondom Lyon was in die Romeinse tyd bekend as Lugdunum. Moontlik is Leiden en Leignitz ook vernoem na Lugh.
Macha is ook beskou as 'n Oorlogsgodin en het simbool gestaan vir stryd. Sy vorm saam met Nemain en Badb 'n Goddelike drie-eenheid. Haar hare en haar klere was rooi van kleur. Macha word dikwels afgebeeld saam met 'n perd en 'n kraai.
Mogons, Mogetios, Mogounos, Mogti, Mounti, Mogont of Mogunt was waarskynlik 'n Keltiese Oorlogsgod. Sy naam is op talle altare in Brittanje gevind. Mogan word ook as 'n Berggod beskou. Hy was die seun van die Seegod Manannan Mac Lir. Baie Romeinse soldate het hier Keltise Godheid aangeneem. Die woord Mogons is afgelei van die Keltiese mako- wat groot beteken. Die woord mogons is moontlik verwant aan die woord mag of mighty (Eng) en ook moontlik aan mountain (Eng).
Morrigan, Morrigu of Morgan was 'n Ierse Oorlogsgodin. Sy was beskou as 'n drievoudige Godin wat van gedaante kon verander. Die Godinne Badb, Nemain en Mach vorm die drie gesigte van Morrigan. Morrigan kon haarself ook in 'n kraai verander. Wanneer sy haar in 'n kraai verander het, was dit beskou as 'n teken van die naderende dood. Sy was beskou as die Godin van magiese- en bonatuurlike kragte. Priesteresse, Wiccas of Hekse (Wyse Vroue of Sieneresse) het onder haar beskerming gestaan.
Nehalennia was 'n ou Kelties/Germaanse Beskermgodin. Sy word ook as 'n Vrugbaarheidsgodin beskou en sy was ook in Nederland en Duitsland vereer, waar tempels vir haar gebou was. Nehalennia is 'n Latynse vertaling van 'n Kelto-Germaanse Godin en is die Kelties/Germaanse naam van hierdie Godin vandag onbekend.
Nehalennia was egter nie 'n Romeinse Godin nie. In 1647 is op die strand van Domburg teenoor die eiland Walcheren (in Nederland) 'n hele aantal beelde van hierdie Godin (met die naam daarby) ontdek. Saam met die beelde is ook altare, munte, potte en bekers gevind asook die reste van 'n tempel wat in die Romeinse tyd gebou was. Uit ondersoek blyk dat die tempel in gebruik was teen 273 n.C. Hierdie beelde was egter verniel tydens die kerstening van Nederland.
Die name Helena en Lena is verwant aan Nehalennia.
Nemain, Neman, Nemon of Nehhain sou die Keltiese krygers beskerm en hulle aangemoedig het om soos waansinniges te veg. Nemain vorm saam met Macha en Badb 'n Goddelike drie-eenheid.