Zygmunt Bauman in 2014
9 Januarie 2017 (op 91)
Lees, Yorkshire, Engeland
Etiek, politieke filosofie, sosiologie, postmoderniteit
Moderniteit se stryd met dubbelsinnigheid
Karl Marx, Georg Simmel, Antonio Gramsci, Hannah Arendt, Theodor Adorno, Jacques Derrida, Alain Touraine
Zygmunt Bauman (Poznań, 19 November 1925 – Leeds, 9 Januarie 2017) was 'n Pools-Britse sosioloog en filosoof van Joodse afkoms. In die 1980's het hy bekendheid verwerf met sy boeke oor die moderniteit. Bauman was 'n professor in sosiologie aan die Universiteit van Warskou, die Universiteit van Tel Aviv en die Universiteit van Leeds. Hy was ook besoekende professor aan die Universiteit van Berkeley, Yale Universiteit, Canberra, St John's en die Universiteit van Kopenhagen.
1 Jeug jare
2 Vertrek uit Pole
6 Moderne vloeibare tyd
Jeug jare[wysig | wysig bron]
Bauman is in 'n Joodse familie in Pole gebore wat nie die Joodse geloof beoefen het nie. Toe Nazi-Duitsland in 1939 Pole binnegeval het, het die gesin na die Sowjetunie gevlug. Bauman het teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog in die Poolse Weermag dien en het die verdrywing van die Nazi's meegemaak. Na die oorlog studeer hy sosiologie aan die Universiteit van Warskou. In 1954 doseer hy aan dieselfde universiteit. As deel van sy werk het hy gereeld die Weste besoek. Tydens sy verblyf aan die Londense Skool vir Ekonomie berei hy sy proefskrif (1959) voor, met die tema "Britse sosialisme".
Ná sy proefskrif het Bauman meer dikwels werke gepubliseer. Sy eerste boek vir 'n wye gehoor verskyn in 1964 naamlik "Sosiologie vir die alledaagse lewe". Bauman is destyds nog 'n oortuigde kommunis, maar sy idees word al hoe meer liberaal. Hy word beïnvloed deur liberale denke deur sy besoeke aan die Weste en die kennismaking met werke van Antonio Gramsci en Georg Simmel.
Vertrek uit Pole[wysig | wysig bron]
In 1967 het die antisemitisme in Pole herleef, aangemoedig en gestimuleer deur die kommunistiese regime. Vanaf die einde van die Tweede Wêreldoorlog tot 1967 was antisemitisme latent aanwesig in Pole. Hierdie dormante antisemitisme is op slinkse wyse deur die regime gemanipuleer en het in 1967 na vore gekom om sodoende in 1968 tot die Poolse Politieke Krisis te lei. Dit verdryf verreweg die meeste van die oorblywende Jode uit Pole. Voor die Tweede Wêreldoorlog het Pole 3,3 miljoen Joodse inwoners gehad, 40 000 na die oorlog en 5 000 na 1968. As gevolg van die Poolse Krisis verloor Bauman sy leerstoel by die universiteit. Hy vertrek na Israel waar hy aan die Universiteit van Tel Aviv doseer. In 1971 word hy aangestel by die Universiteit van Leeds, waar hy tot 1990 sou bly. Sedert sy aanstelling in Leeds publiseer Bauman hoofsaaklik in Engels.
Bauman is aanvanklik hoofsaaklik geïnteresseerd in die stratifikasie van die samelewing. Hoe ontstaan hoër en laer klasse? En wat hou dit in stand? Die werkersbeweging interesseer hom ook – in watter mate bevry die beweging die werkers of hou hierdie beweging die verdeling in die samelewing in stand? Van stratifikasie en emansipasie van laer klasse verskuif sy belangstelling meer na globalisering en moderniteit. Toe hy nog 'n akademikus in Pole was, het Bauman die geskiedenis van die sosialistiese party van Engeland bestudeer. Hy het ook bygedra tot die formulering van 'n sogenaamde humanistiese en revisionistiese Marxisme. Hy het dit hoofsaaklik onder die invloed van die Italiaanse filosoof Antonio Gramsci gedoen. Veral sy werk, Prison Notebooks, het in sy vroeë jare 'n groot invloed op Bauman se denke gehad. Bauman skenk ook baie aandag aan etiese kwessies in sy werk. Hier kan die invloed van die filosoof Emmanuel Levinas duidelik gesien word. Bauman bestee ook baie aandag aan die rol van utopieë en die rol van intellektuele in samelewings en politiek.
Volkslagting[wysig | wysig bron]
Die tydperk rondom sy aftrede en daarna, is Bauman se mees produktiewe tyd. Hy neem hom die vrymoedigheid aan om te publiseer wat hy wil. In 1989 is 'n boek gepubliseer wat hom onder die aandag van wetenskaplike kringe gebring het: Die moderne era en die Holocaust (Moderniteit en die Holocaust). In hierdie boek wonder Bauman hoe mense so min mense leer van die Sjoa (Holocaust). Sy gevolgtrekking is: "Omdat ons die Holocaust buite die normale gang van die geskiedenis geplaas het." Die Holocaust word gesien as 'n abnormaliteit, iets wat nie by die mens pas nie. Die Holocaust word dus as 'n unieke gebeurtenis beskou en derhalwe op 'n syspoor geplaas. As ons daarna kyk, is dit soos 'n afwyking, en nie iets 'natuurlik' waaruit jy kan leer nie. "Want so iets gebeur een keer, maar nooit weer nie." Op hierdie manier troos die Westerse mens sy gewete: 'Dit was 'n eenmalige gekheid wat nooit weer sal plaasvind nie'. Hierdie posisie bied ook voordele vir die Jode. Hulle is die slagoffers van die mees verskriklike ding wat ooit met 'n volk kan gebeur. Bauman betwis dit en wys op die volksmoorde elders in die wêreld. Wat die Holocaust van ander volksmoorde onderskei, is die burokrasie wat die Holocaust vergesel het. Maar dit beteken nie dat die Holocaust uniek was nie. Die drang om afwykende mense onskadelik te maak, is inherent in die mens self. Dit is presies waarom ons meer van die Holocaust moes leer.
Die moderne era was 'n reis na perfeksie. Om dieselfde redes was die moderne era ook 'n era van vernietiging.
Postmodernisme[wysig | wysig bron]
Sedert 1987 het Bauman gepubliseer oor postmodernisme. Hy vertel van 'n wêreld wat deur ekonomiese gewin gedryf word, waarin die mens van ondergeskikte belang is. In sy boek, Wasted Lives (subtitel: Modernity and Its Outcasts), beskryf Bauman hoe elke hoek van die wêreld deur globalisering beïnvloed word. Deur middel van toenemende kommunikasie kan almal die lewe (en soms die luukse) in ander dele van die wêreld leer ken. Aan die een kant bring dit migrasie van die Suide na die Noorde en van die Ooste na die Weste, maar in die meer ontwikkelde lande sien ons ook dat proteksionisme ontstaan: die ontwikkelde lande verdedig hul eie stelsel. Mense wat nie in die "vaart" van volke kan saamkom nie, lei 'n "vermorsde lewe". Bauman skets nie 'n optimistiese prentjie nie, volgens hom is die politiek – wat plaaslik georganiseer word – nie in staat om ekonomiese globale magte in ander weë te lei nie. Hierdie tema word weerspieël in sy boek oor globalisering en in baie ander werke. Volgens Bauman is die politiek plaaslik geanker terwyl die mag geglobaliseer word. Dit veroorsaak probleme. Politiek kan nie meer oplossings vir die globale probleme bied nie. In sy boek Liquid Fear beweer Bauman dat as gevolg van hierdie teenstrydigheid tussen politiek en mag, 'n kultuur van vrees onder die bevolking ontstaan het. Die gewone mense is bewus daarvan dat politici nie meer voldoende antwoorde op die globale probleme het nie en uiteindelik in 'n toestand van onsekerheid en vrees beland. Hierdie vrees spruit voort uit vrees vir die vreemde, en op hierdie manier lei dit selfs tot rassisme. Die vrees lei ook tot die opkoms van die sogenaamde veilige woonbuurte. Dit is gemeenskappe waarin mense hulself van die samelewing skei met die doel om enige eksterne bedreiging te vermy.
Sy biograaf Dennis Smith beskryf hom in 1999 as 'n profeet van die postmodernisme. Vanaf 2000 sou hy egter toenemend krities word teenoor die postmodernisme en die invloed daarvan op die samelewing. Vanaf 2000 praat hy dan nog ook oor die moderne vloeibare samelewing. Hoe dit met postmodernisme verband hou, is soms nie heeltemal duidelik nie. Wat duidelik is, is dat Bauman al hoe meer pessimisties word oor die lewe in die moderne vloeibare samelewing. Die ekonomiese ongelykheid op nasionale en wêreldvlak bly ook toeneem.
Moderne vloeibare tyd[wysig | wysig bron]
In die vroeë jare van die 21ste eeu fokus Bauman op die bestudering en beskrywing van moderne vloeibare tyd en moderne vloeibare samelewing. Dit is die geval, veral sedert die publikasie van Liquid Modernity in 2000. In Liquid Love beskryf Bauman die toestand van interpersoonlike verhoudings en die toestand van liefde in die moderne vloeibare samelewing. Sy analise is pessimisties. Menslike verhoudings het baie broos en verganklik geword. Selfs familiebande lyk nie of hulle in die moderne vloeibare samelewing op die stabiliteit van die verlede kan reken nie. Huwelike gaan grootliks ten gronde en verhoudings word makliker verbreek as geskep. Kenmerkend van die moderne vloeibare samelewing is die gemak waarmee verhoudings beëindig word. Mense word as ware weggedoen as weggooibare produkte wat in die huishoudelike afval geplaas word wanneer die minste verhoudingsprobleme hul voordoen. Daar is skaars enige poging om verhoudings te red in geval van probleme. Daar is skaars enige poging om verhoudings te red in geval van probleme. Die boek Liquid Life is in groot mate 'n uitbreiding van Liquid Love. In hierdie boek ondersoek Bauman onder meer die verskynsel van spoeduitgaan (speeddating). Hy gee ook baie aandag aan die toestand van die arbeidsmark en die toename in buigsame werk. Hierdie ontledings is nou verwant aan die werk van die Amerikaanse sosioloog Richard Sennett, wat ook omvattend deur Bauman aangehaal word. Hierdie buigsaamheid wat verband hou met onsekerheid is volgens Zygmunt Bauman simptomaties van die moderne vloeibare tyd. Liquid Times vanaf 2007 is 'n soort opsomming van die werk op die moderne vloeibare samelewing. In Consuming Life word die verbruikersgemeenskap vanuit die moderne vloeibare samelewing beskou.Belgiese kulturele wetenskaplike Christophe Andrades het gefokus op die verdere ontleding van hierdie Baumaniese analise van die Westerse samelewing aan die begin van die 21ste eeu.
Bauman konsentreer in sy werk toenemend daarop om die alledaagse kulturele verskynsels uit die hedendaagse samelewing te beskryf. Hy skryf in die boek Does Ethics Have a Chance in a World of Consumers? oor aanlynuitgaan (online dating), blog en populêre televisieprogramme soos The Weakest Link en Big Brother.
Die konsep van moderne vloeibare samelewing is deur ander denkers oorgeneem. Die Amerikaanse sosioloog Moris Berman gebruik die konsep van moderne vloeibare samelewing om die Amerikaanse samelewing aan die begin van die 21ste eeu te beskryf. Nederlandse media-wetenskaplike Mark Deuze het die konsep van vloeibare joernalistiek ontwikkel.
Zygmunt Bauman sterf in 2017 op 91 in sy huis in Leeds, Engeland.
Bauman het in 1992 vir sy werk die Europese Amalfi-prys vir Sosiologie en Sosiale Wetenskappe en die Theodor W. Adorno-prys in 1998 ontvang.
Baie ontleders van die werke van Zygmunt Bauman dui op die essayistiese en fragmentariese karakter van sy latere boeke oor die moderne vloeibare samelewing. Volgens hulle is hierdie styl nie wetenskaplik nie en daarom ontbreek hierdie boeke 'n objektiewe basis. Bauman self skryf egter in die inleidings tot sy boeke dat dit nie sy bedoeling is om heeltemal voltooide boeke aan te bied nie. Hy beskou dit as sy taak om te deel hoe dit voel om in 'n moderne vloeibare samelewing te leef. Daarbenewens verwys hy ook soms na sy ouderdom en beweer dat hy dus vinniger moet skryf om sy boeke betyds te kan voltooi.
1987: Legislators and interpreters – On Modernity, Post-Modernity, Intellectuals
1996: Alone Again – Ethics After Certainty
2013: (met Stanisław Obirek) O bogu i człowieku. Rozmowy. Kraków: Wydawnictwo Literackie. Vertaal in Engels as: Of God and Man.