Afrikaans: ‘Het is ons ernst!’Argieffoto. Die aankondiging van die Noordwes-Universiteit dat hy fluistertolkdienste op die Potchefstroomse kampus gaan uitfaseer en dit met aparte Afrikaanse en Engelse klasse vervang, moet niemand verbaas nie. Ondanks al die mooi praatjies van die rektor, prof. Dan Kgwadi, en sy woordvoerder, prof. Johannes Froneman, lyk dit na die eerste stap na die totale afskaffing van Afrikaans as onderrigtaal in Potchefstroom. Dit pas in ’n breër patroon, en dit kos nie die intelligensie van ’n kernwetenskaplike om dit in te sien nie. Eerstens val dit saam met ’n breë aanslag teen Afrikaans, plek-plek gelei deur wit Engelssprekendes en entoesiasties gesteun deur enkele wit Afrikaners, maar wat steun op ’n breë massa swart studente. ’n Mens moet nooit veralgemeen nie; daar is genoeg swart studente wat niks teen Afrikaans het en ook nie probleme met die fluistertolkdienste op Potch en Stellenbosch het nie. Tog kon voldoende steun gemonster word dat die ruggrate van die universiteitsowerhede op albei kampusse – wat al klaar nie baie stewig was nie – volledig in jellie verander het. Dit val ook saam met die offensief wat gelei word deur die Gautengse LUR van onderwys, Panyaza Lesufi, wat die indruk wek dat hy daarop uit is om Afrikaanse skole in dié provinsie te breek. Van buite kan ’n mens sterk vermoed dat Afrikaans betreklik min met die offensief te make het en dat dit eerder ’n poging is om te keer dat die EFF te veel steun van die ANC wegrokkel, maar dit verminder nie die erns van die saak nie. ’n Tweede aspek van die patroon is dat die hond se stert by wyse van spreke stukkie vir stukkie afgekap word in die verwagting dat hy dit nie sal agterkom nie. Om dit reguit te stel: Elke keer word ons oorval met versekerings dat Afrikaans nie benadeel sal word nie, en elke keer as jy jou oë uitvee, is daar weer ’n stukkie van die taal se ruimte daarmee heen. Toe prof. Chris Brink begin 2002 as rektor op Stellenbosch oorneem, het hy plegtig beloof dat Afrikaans die “eerste onderrigtaal” sou bly. In ’n toespraak het hy kategories gesê: “Hoe onderskei jy jou eie universiteit van ander universiteite? Wel, ’n baie natuurlike manier waarop ons ons kan onderskei, is deur te sê ‘Ons is dié universiteit wat in Afrikaans klasgee’.” Hiervandaan is die dubbelmedium-opsie sluipenderwys steeds verder gevoer. Stellenbosch is nou by die punt dat parallelmedium waarskynlik die mins slegte van al die slegte oorblywende opsies is. Ten derde: Toe ek onlangs in Pretoria was, was ek by ŉ aandete waar ŉ Afrikanervrou, so in haar dertigs, doodluiters sê: “Hoekom moet Afrikaans op universiteit gebruik word? Die ekonomie is immers Engels!” En: “Ons praat mos Afrikaans tuis. Solank mense tuis Afrikaans praat, sal die taal mos oorleef!” Ek het byna van my stoel geval van verbasing oor soveel naïwiteit. Die vrou (en sy is nogal teengespreek deur ŉ besoeker uit Nederland) weet klaarblyklik níks van taalsosiologiese studies oor taalverplasing nie. Kort saamgevat, kom dit hierop neer: As die taal sy hoër funksies verloor – daarmee word bedoel die vlak van die akademie, kuns, handel en owerheid – word dit ook nie meer lonend om die laer funksies (die spreektaal tuis) aan die gang te hou nie. Dit beteken dat die behoefte aan Afrikaans op skool verminder. Mettertyd word Afrikaans teruggedring na waar hy begin het – ’n kombuistaal onder die arm mense, meestal op die platteland waar hulle minder aan die Engelse oormag blootgestel word. Afrikaans het reeds heeltemal verdwyn aan die Universiteit van Wes-Kaapland en die Nelson Mandela- Metropolitaanse Universiteit. Aan die Universiteite van Pretoria en Johannesburg is dit op sterwe na dood. Die Vrystaatse rektor, prof. Jonathan Jansen, steek sy weersin in Afrikaans nie onder stoele en banke weg nie en is duidelik daarop uit om die taal op sy kampus heeltemal af te skaf. Die parallelmedium-praktyk aan die Universiteit van die Vrystaat het sedert 1994 gewys dat dit dié agteruitgang – tydelik – kan stuit. Parallelmedium kan in beginsel werk, mits die leiding die politieke wil het om dit te handhaaf. Die probleem is dat die aanvanklik goedwillende leiding mettertyd oud word, aftree en vervang word deur ’n polities korrekte figuur wat sy politieke betroubaarheid tasbaar wil bewys deur Afrikaans as slaansak te gebruik. Dis presies wat in Bloemfontein gebeur het. Ek weet nie in welke mate prof. Wim de Villiers, Stellenbosse rektor, regtig van plan (of in staat) is om sy rug styf te maak nie, maar selfs al wil hy dit doen, wys die geskiedenis dat die invoering van parallelmedium maar ’n stap in die offensief teen die taal is. En al sê Kgwadi ook wát, dis ’n ope vraag of hy sy mooi praatjies oor Afrikaans in die praktyk sal wil of kan bly toepas. Dalk slaan ek die bal nou volkome mis (ek hoop dit van harte), maar as ’n mens die kreeftegang van die laaste dekade of anderhalf bekyk, is ek geneig om Potchefstroom, Stellenbosch en Bloemfontein vir Afrikaans af te skryf. Ek is bevrees dat al drie kampusse oor enkele jare óf eentalig Engels gaan wees óf dat Afrikaans – om Hermann Giliomee se beeld te gebruik – slegs as versiersuiker sal fungeer. Waar laat dit Afrikaans en sy gebruikers? Moet ons, soos die vrou in Pretoria, dan maar ons skouers ophaal en sê só is nou eenmaal die praktyk – lê jou maar daarby neer? Nee, daar ís ’n uitweg. Dis ’n bitter moeilike een, wat baie sweet en trane gaan verg, een wat uit die diepste vindingryke kern van die Afrikaners en hul bruin taalgenote te voorskyn gehaal sal moet word. Kan dit wees dat daardie uitweg se naam Akademia, Solidariteit se private Afrikaanse universiteit is? Ek verstaan dat Akademia goed op gang begin kom. Die onderrigaanbod is nog nie so groot soos op gevestigde universiteite nie, maar dis vermoedelik op pad. Ek hoop vurig dat ek verkeerd is, maar dis nie onmoontlik nie dat Akademia binne 10 jaar die enigste Afrikaanse universiteit sal wees. Meer as ’n eeu gelede het Onze Jan Hofmeyr oor die taal gevra: “Is ’t ons ernst?” Waarop Gustav Preller geantwoord het: “Laat ’t ons toch ernst wezen!” En dr. DF Malan het die gesprek afgesluit met ’n dawerende: “Het is ons ernst!” Laat dit ook óns erns met ons taal wees.