Verlede week het my goeie vriend prof. Koos Malan, staatsregsgeleerde, ’n prikkelende en baie reguit artikel oor die Grondwet geskryf, soos ’n mens van hom gewoond is. Dit vorm deel van ’n reeks van vyf, wat almal op Maroela Media gepubliseer word.
Ek wil vandag vriendelike kommentaar by die eerste gee en voorstelle doen oor wat hy dalk vir dié wat nog kom, kan oorweeg.
Malan se basiese standpunt kom daarop neer dat die Grondwet se waarde eintlik taamlik na aan nul is. Hy wys nie soseer gebreke in die dokument self uit nie (miskien kom dit nog), maar grond dit op die stelling dat die ANC hom in die praktyk eenvoudig nie daaraan steur nie. Die Grondwet hou nie stand teen die stormwinde in die politieke kragveld nie, is sy standpunt, as ek hom reg begryp.
Met baie – selfs die meeste – in die artikel kan ek saamstem. Malan is reg as hy sê die ANC het die tussentydse Grondwet van 1994 en die “finale” een in 1996 nie as eindpunt gesien nie, maar as (my woorde) ’n tussenstasie op die spoor na totale beheer oor die land.
Wat dit impliseer, is dat die fout nie primêr by die Grondwet lê nie, maar by die ANC. (Waarmee hy terloops saamstem met die standpunt wat die FW de Klerk-Stigting al herhaaldelik gemaak het.)
Wat is ’n grondwet? Baie antwoorde is moontlik, soos dat dit die struktuur van die staat en die regering bepaal, ensovoorts.
Maar as jy dit tot sy diepste kern reduseer, is dit eenvoudig die basiese waardes en reëls waarop ’n gemeenskap sy kollektiewe organisasie baseer. ’n Sosiale kontrak, as jy dit só wil noem.
Dit behoort die minimum van konsensus in ’n samelewing te reflekteer. Selfs al bevredig dit nie almal 100% nie, is dit – as dit goed is – die minimum waarmee ’n oorweldigende meerderheid van die bevolking moet kan saamleef.
Ten eerste: Soos alle kontrakte en dokumente is ’n grondwet ’n dooie stuk gedrukte papier sonder enige mag. As ’n sterk groep in die samelewing daarop uit is om dié stuk papier minagtend eenkant toe te skuif en te maak soos hy wil, is daar niks wat die papier daarteen kan doen nie.
Daar is niks mee verkeerd om, hetsy uit akademiese of polities-aktivistiese oorwegings, op gebreke in die grondwet te wys nie (ek gaan dit self in dié artikel doen). Maar jy kan dit op twee maniere doen: Jy kan die hele grondslag waarop die grondwet berus, met sy gebreke en al, verwerp. Of jy kan opbouend wees, die leemtes uitwys en ’n konsensus probeer bou om dit te verbeter.
Dié morele idealisme het Moseneke nie verblind nie. Nadat hy ’n klomp goeie dinge opgenoem het wat die howe danksy die Grondwet kon regkry, het hy – as ek kortpad kan vat – basies gesê die dokument ken te veel mag aan die president en die kabinet toe (bll. 16-18 van sy toespraak), en ’n klomp voorbeelde genoem. Dit het veral gegaan oor die aanstelling van mense in sleutelposte.