Haas jou, ek neem oor!
Die groot bohaai oor die vankantmaking van duisende Europese konyne (soos die een op die foto HIERONDER) wat Robbeneiland by die Kaap "oorgeneem het", laat weer die soeklig val op die aarde se sowat vyftig konyn- en haasspesies. Hoe en waar lewe hulle eintlik? En presies wat is die verskil tussen konyne en hase, en om watter rede is daar so baie van hulle in die natuur?
BO: Die Europese konyn (Oryctolagus cuniculus). Hierdie soort konyne is al van Jan van Riebeeck se tyd op Robbeneiland, maar die katte wat hulle in toom gehou het, is van kant gemaak omdat dié boonop so erg onder die seevoëls gemaai het. En toe die kat weg was, was haas se neef baas...
Foto deur Thermos,
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het, ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike-lisensie weergawes 3.0, 2.5, 2.0 en 1.0.
Die kante van die oorspronklike foto is deur ons weggesny.
• Verreweg die meeste mense weet steeds nie dat konyne nie regtig knaagdiere is nie, dog eintlik tot 'n ander groep behoort. Dat hulle familie van hase is, is egter 'n feit en nie moeilik om te aanvaar nie, want hulle lyk baie eenders. Maar haas jou en lees hieronder verder oor die haasfamilie en al hul hebbelikhede!
IE Paashaas bly vir baie Suid-Afrikaners maar 'n volksvreemde karaktertjie. Dog kinders van baie lande spring op Paassondag vroeg-vroeg uit die vere om in die tuin rond te soek na sjokolade-eiers wat hy kammakastig gelê het. Of, as die weer te guur is, soek hulle binnenshuis daarvoor.
DIE soort konyn wat hom op ons ghwano-eilande en ook op Robbeneiland aan ons kus tuis gemaak het, is geen Afrika-boorling nie, maar van oorsee ingevoer en word as een van die wêreld se ergste indringerspesies beskou.
Op Robben­eiland het die Europese konyn naamlik so geil aangeteel dat drastiese stappe nodig geword het om die plaag te bestry. Die aankondiging dat sowat tienduisend van die konyne van kant gemaak sou moes word, is nie goed ontvang deur diereliefhebbers nie. Maar wat, word gevra, is die alternatief?
Robbeneiland, 'n Wêreld­erfenisgebied, ervaar 'n geweldige ekologiese krisis. Diere soos springbokke en bontebokke vrek by die hope omdat daar te min groenigheid oor is om te vreet.
Die konyne is al eeue op die eiland: die eerstes is soheentoe gebring enkele jare nadat Jan van Riebeeck in 1652 aan die Kaap geland het, hoofsaaklik sodat die ou pioniers hul vleis kon eet. Die konyne het aangeteel, maar katte wat ook na die eiland gebring is, het hul getalle in toom gehou. Die katte het op hul beurt egter boonop kwaai onder die seevoëls gemaai. Eindelik word toe besluit om die katte van kant te maak... iets wat op sy beurt die konyne die vrye teuels gegee het om te vermenigvuldig.
En as al die konyne uiteindelik dood is—só waarsku 'n kenner—kan die groter beskikbaarheid van voedsel dalk weer tot 'n ontploffing in die eiland se rotbevolking lei.
Waar eindig so 'n onheilige kettingreaksie? Dit kan 'n mens wel vra.
Maar só kan een ding tot die ander lei waar die mens in die gang van die natuur inmeng.
Paaseiers kom van ver af. Lank voor die geboorte van Christus is eiers as simbole van voortgesette lewe en herrysenis beskou, en die antieke Persiërs, Grieke en Chinese het eiers by hul lentefeeste geruil.
Konyne en hase is lank met die vrugbaarheid van die lente vereenselwig omdat hulle so geweldig vinnig aanteel.
In die vroeë dae van die Christendom het eiers en hase as simbole egter met dié rondom die opstanding van Christus verstrengel geraak—wat alles gelei het tot daardie absurde Paashaas wat kwansuis eiers lê.
Almal weet natuurlik dat konyne en hase nie rêrig eiers lê nie. (Die enigste soogdiere wat dit doen, is die stekelrige miervreters en eendbekdiere.)
Maar waar pas konyne en hase dan by die soogdiere in? Konyne en hase behoort tot die familie Leporidae van die orde Lagomorpha. Hulle is vroeër as knaagdiere geklassifiseer—hulle het mos wel beitel-agtige voortande waarmee hulle soos knaagdiere knaag—maar hulle verskil van die laasgenoemde deurdat hulle bo twee paar voortande pleks van een het. Knaagdiere behoort tot die orde Rodentia.
Dan word hase en konyne ook van die knaagdiere onderskei deur hul lang ore en die feit dat hul agterbene beter ontwikkel is as die voorstes.
Die orde Lagomorpha sluit ook ook die pikas in, maar daar is eweneens opmerklike verskille tussen die haasagtiges en die pikas. Die naam Leporidae is afgelei van leporis, die genitief van lepus, die Latynse woord vir 'n haas.
Konyne en hase het min bekendstelling nodig—buiten dat 'n mens die verskil tussen hulle moet verduidelik. Hulle lyk naamlik baie eenders en dis maklik om hulle met mekaar te verwar. Om sake te vererger, word sekere konyne in die spreektaal ook hase genoem en hase op hul beurt weer konyne.
REGS: Om dinge te kompliseer, word party konyne in die spreektaal hase genoem en omgekeerd. Só is hierdie Amerikaanse "black-tailed jack-rabbit" (Lepus californicus) geen "rabbit" (konyn) nie, maar 'n "hare" (haas). Die saak is darem in die Afrikaanse vertaling reggestel deurdat ons na hom as 'n prêriehaas verwys.
Konyne is in die reël kleiner en hul ore korter. Die vorm en grootte van konyne en hase se kopbeen verskil ook.
Maar die maklikste is om na die heel kleintjies te kyk. Pasgebore konyntjies is blind, sonder hare en kan nie rondbeweeg nie. Die hasies kom egter oop oë in die wêreld, pelsies inkluis, en hulle kan gou-gou reeds rondspring.
Natuurlik verskil die twee diere se lewenstyle ook.
Die pels van wilde konyne is 'n gryserige bruin, wat hulle 'n goeie kamoeflering bied, maar troetelkonyne se kleure wissel van swart of wit tot kombinasies hiervan. Min konyne oorleef langer as 'n jaar in die natuur, want hulle is uiters kwesbaar, maar die troeteldiere lewe gewoonlik tot so vyf jaar.
Hase het dieselfde kleure as die konyne, hoewel die pens gewoonlik wit of ligbruin is. Party hase van die koue streke word in die winter sneeuwit.
Daar is sowat vyftig konyn- en haasspesies op aarde. In Suidelike Afrika is daar vier soorte konyne en twee soorte hase, te wete:
• die uiters skaars oewerkonyn (Bunolagus monticularis),
• Smith se rooiklipkonyn (Pronolagus rupestris),
• Jameson se rooiklipkonyn (Pronolagus randensis),
• die Natalse rooiklipkonyn (Pronolagus crassicaudatus),
• • en die vlakhaas (Lepus capensis) en kolhaas (Lepus saxatilis).
En dan is daar ons springhaas, wat soos 'n dwergkangaroe lyk, maar eintlik geen haas is nie, maar onder die eekhoringagtige knaagdiere ingedeel word.
BO: Hierdie foto van twee van Suid-Afrika se bitter skaars oewerkonyne kom van die webwerf van die Oewerkonyn-bewaringsprojek. Die oewerkonyn se voortbestaan hang gevaarlik in die weegskaal, want daar is na berekening nie veel meer as 'n paar honderd van dié konyne oor nie. Die spesie word met ander woorde as krities bedreig beskou. Sy leefgebied is die Groot Karoo en dele van die Klein Karoo, maar hy word nêrens in 'n provinsiale of nasionale wildtuin beskerm nie deurdat sy habitat slegs tot private Karooplase beperk is.
• Dit is ironies dat Suid-Afrikaners enersyds spook om op Robbeneiland die getalle van ons ingevoerde konyne te verminder en andersyds probeer keer dat een van ons eie konynsoorte van die aangesig van die aarde verdwyn.
BO: 'n Vlakhaas (Lepus capensis).
Foto deur Benjamint444,
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het. Kopiëring, verspreiding en/of modifikasie word vergun ingevolge die bepalinge van die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe soos gepubliseer deur die Free Software Foundation.'n Afskrif van die lisensie word ingesluit in die in die afdeling getiteld: "GNU Free Documentation License".
LINKS: Ons springhaas (Pedetes capensis) —geen ware haas nie, maar 'n eekhoringagtige knaagdier.
Illustrasie (gewysig) uit "Brehms Tierleben", 1927 / Openbare besit ("in the public domain") vanweë die verval van kopiereg weens ouderdom
KONYNE en hase kom in byna alle lande voor, van die snerpend koue Noordpoolstreke en die gematigde streke tot die versengende woestyn.
Hulle is egter nie inheems aan Australië nie, en daar was oneindige probleme nadat hulle daar ingevoer is sonder natuurlike vyande wat hul getalle in toom kon hou.
Die konyn se lêplek is meestal 'n vlak holte in die grond wat die dier se vorm aanneem. Dit is agter los stukke plante versteek.
Party konyne verhuis in die winter na meer beskutte tuistes. Dié kan eenvoudig 'n stapel klippe, hout of plante wees, of miskien 'n gat—gewoonlik een wat deur 'n ander dier gegrawe is, want min konyne grawe hul eie gate.
Konyne woon gewoonlik alleen, hoewel hulle soms hul lêplekke in dieselfde hoop plante maak. Dié wat wel gate grawe, skep partymaal ingewikkelde netwerke van kamers en onderling verbinde gange. Hierdie houplek word dan met verskeie ander konyne gedeel.
Hase is meestal alleenlopers. Hul lêplekke is ook vlak holtes en hulle grawe nooit gate nie.
BO: Konyne vreet baie dinge, van gras tot vrugte en groente. Nie verniet dat hierdie wit kalantjie baie geïnteresseerd sal wees in die volryp rooi versnapering langs hom nie.
Foto: U.S. Genome.gov / PD
SOWEL konyne as hase speel en soek hul kos in die nag en rus bedags. Konyne vreet 'n groot verskeidenheid van plante—van gras, onkruid, takkies en boombas tot vrugte en groente. Hulle is groot vernielers van gesaaides en die bas van vrugtebome, en word dus dikwels deur die mens afgemaai.
Hase vreet veral gras en laaggroeiende, kruidagtige plante. Hulle maai gewoonlik nie so baie onder die boere se gewasse nie.
Konyne en hase het nog 'n interessante spys op hul lys—hul eie mis. Dit is om twee redes vir hulle voordelig: die mis bevat bakterieë wat ander kos in die pens help verteer, en dit help hulle om soveel vitamiene en koolhidrate uit die beskikbare kos te onttrek as wat moontlik is.
Die groot vermenigvuldiging
ALICE wag 'n bietjie ... en ná 'n minuut of wat loop sy in die rigting waar die Maart-Haas glo woon.
"Ek het al voorheen (gek) hoedemakers gesien," gesels sy met haarself; "die Maart-Haas sal die heel interessantste wees, en dalk sal hy hier in Meimaand nie so stapelgek wees nie—ten minste nie so gek as wat hy Maart was nie."
Die fassinerende avonture van klein Alice in haar Wonderland! Dié van julle wat kleintyd die beroemde verhaal van die Engelse skrywer Lewis Carroll gelees het, sal dalk onthou dat, toe Alice wel die Maart-Haas raakgeloop het, hy inderdaad so "mal" was soos... nou ja, 'n haas!
Maar presies wat het Alice bedoel toe sy gesê het dat hierdie dier in Maartmaand gek was?
Een van die bekendste eienskappe van hase is hul sonderlinge soort hofmakery. En in die Noordelike Halfrond, waar die Alice-storie hom natuurlik afspeel, gebeur dit in Maart.
In die begin van die noordelike lente en die teelseisoen gaan die mannetjies wild te kere. Hulle spring en krul in die lug, skop woes met hul pote en staan op hul agterpote om met mekaar te boks.
Partykeer kan groepe van so tien tot vyftien hase in 'n veld gesien word waar hulle bokspring asof hulle regtig van lotjie getik is. Af en toe gaan dit so onstuimig dat 'n paar doodgeskop word.
Hierdie dolle gedrag is 'n voorspel tot paring.
Konyne en hase is bekend vir hul teelkragtigheid. Daar is twee redes hoekom daar so baie van hulle is. In die natuur is hulle uiters kwesbaar en word baie deur roofdiere gevang, met die gevolg dat hulle ewe vinnig vervang moet word. Maar nou het die mens ook weer soveel roofdiere uitgewis dat die konyn- en haassoorte met min uitsonderings onbeteuelbaar kan aanteel.
Wyfiekonyne kry gewoonlik vier, vyf kleintjies op 'n slag—en dit kan verskeie kere per jaar wees, afhangende van die soort konyn en die klimaat. Wyfiehase kry omtrent twee tot vier kleintjies, ook etlike male in 'n jaar.
Die gatgrawende wyfiekonyn maak vir haar kleintjies 'n tuiste ondergronds en voer dit uit met hare wat sy uit haar lyf trek. Nadat die kleintjies hul opwagting gemaak het, maak sy hulle met gras en hare toe om hulle warm te hou en weg te steek.
Sy bly selde saam met haar kleintjies in die nes, maar skuil eerder daarnaby om hulle van tyd tot tyd te gaan soog. Binne 'n week of twee is die kleintjies bedek met hare en gereed om die nes te verlaat.
Hase kry hul kleintjies óf net so op die grond óf in hul lêplek. Die kleintjies moet vroeg-vroeg self leer kos soek.
Haas tyd om te hol!
EEN van die interessantste dinge omtrent hase en konyne is daardie neusie wat gedurig rondwoel. Hulle besnuffel natuurlik die lug om vas te stel of daar nie dalk vyande in die omtrek is nie. En met daardie lang, beweeglike ore kan hulle weer die geringste geluide uit watter rigting ook al hoor.
In die oop veld kom hurkende hase soms orent of staan hulle regop op die agterpote om met parmantige, penreguit ore die omgewing vir vyande te verken. Konyne en hase se oë sit aan die kant van die kop, sodat hulle alkant kan sien.
Die eerste vorm van verdediging is om weg te kruip en te hoop hulle word nie gewaar nie. Maar as die vyand te naby kom, hardloop die diere blitsvinnig totdat hulle die een of ander gat of digte bosgasie kry om in te ontsnap.
Paniekbevange konyne kan selfs 3 m of hoër spring en tot knap duskant 30 km/h hardloop. Hulle hol kruis en dwars om die aanvaller te probeer verwar. Maar hul groot swakheid is dat hulle gou moeg raak.
Hase het ook 'n alarmstelsel: hulle stamp die grond met hul agterpote om ander hase teen gevaar te waarsku. Die natuurlike vyande van hase en konyne is onder meer roofvoëls, groot katte, huiskatte, honde en jakkalse. Maar hul grootste vyand is die mens. Hy maak hulle nie net dood omdat hulle sy gesaaides verniel nie, maar ook vir hul pelse en dit wat hy "sport" noem.
In die natuur lewe konyne net sowat 'n jaar. Maar omdat hulle so vinnig aanteel, is daar min gevaar dat hulle uitgewis sal raak (behalwe nou 'n krities bedreigde soort soos ons oewerkonyn).
En benewens die miljoene in die vrye natuur, is daar ook nog baie wat as troeteldiere aangehou of wat vir hul vleis of pelse, of selfs as skoukonyne, geteel word. Oor die jare heen is baie konyne met verskillende eienskappe geteel, en daar is vandag heelparty mak soorte—van piepklein, grys gladdehaar-konyne tot groot, wollerige tipes.
Haas-tige laaste feite
• Waar kom ons woord "haas" en die Engelse woord "hare" vandaan? Dit hou blykbaar verband met die Oud-Hoogduitse woord "hasan" en die Oud-Engelse "haso" en "hasofag"—almal met die betekenis "grou, grys".
• Nadat die konyn uit Engeland na Australië gebring was, het dit so 'n pes in Australië geword dat draadheinings oor duisende kilometers gespan moes word om konyne van plase af weg te hou. In 1859 het slegs 24 van die ingevoerde konyne in die vrye natuur begin vermenigvuldig. Teen 1926 was daar na raming tien biljoen!