Wie was Robert Mugabe regtig?ŉ Vrou loop verby graffiti in Harare. Robert Mugabe, die voormalige president van Zimbabwe, is Vrydagoggend in die ouderdom van 95 jaar dood. (Foto: Tsvangirayi Mukwazhi, AP) Die stof om die dood van Robert Mugabe, eertydse Zimbabwiese president en diktator in sy eie land, sal seker lank vat om te gaan lê. Uit wat ek tot dusver in die media gelees en gehoor het, is een ding seker: hy was by groot dele van sy bevolking die mees gehate man in sy land se geskiedenis… selfs meer as Ian Smith vir wie hy in 1980 opgevolg het. Maar wie was Robert Mugabe regtig, die man wat ek in 1980 oor ’n koppie koffie ontmoet en twee onderhoude mee gevoer het? Net ek en Ton Vosloo, tóé my redakteur en later grootbaas by Media24, het die “voorreg” gehad om met hom te praat. Die Mugabe wat ek leer ken het, was ’n baie gematigde politikus wat my verseker het dat hy nooit dieselfde fout as Samora Machel van Mosambiek sal maak nie: om wit mense uit sy land te jaag. Maar wat het dan verkeerd geloop, en hoekom het hy wit mense se grond afgevat en vir sy ondersteuners gegee? Die antwoord is te vinde in ’n referendum wat hy in 2000 uitgeroep het om lewenslank president te probeer bly. Hy het verloor, maar hom nie aan die uitslag gesteur nie. Die rede? Hy was bang dat hy voor die Wêreldhof in Den Haag gedaag sou word oor die wandade van sy Vyfde Brigade wat hulle in die tagtigerjare aan growwe menseregteskendings in Matabeleland skuldig gemaak en groot getalle Matabeles vermoor het. Die rede vir Mugabe se goedkeuring van die volksmoord (indien nie sy uitdruklike bevel nie) was die vrees dat Joshua Nkomo en sy Russies-gesteunde Zapu-groep die revolusie in Zimbabwe sou kaap. Zapu het toe ook die ANC ondersteun terwyl China aan Mugabe se kant was. Ná sy referendum het Mugabe besluit hy moet sy steun op die platteland behou. Die enigste manier om dit te doen, was om boere se grond te onteien, veral aangesien Brittanje nie sy woord gestand gedoen het deur geld te bewillig om dié boere uit te koop nie. In stede daarvan het die Britte besluit om die Zimbabwiese opposisie van Morgan Tsvangirai geldelik en in ander opsigte te steun. Mugabe het Brittanje dít nooit vergewe nie. Vroeër het Mugabe al getoon dat hy wreed kan wees. Toe ek nog in Harare was, is beweer dat Mugabe nie kinders kon verwek nie en dat sy vrou Sally (’n Ghanees) met sy broer ’n verhouding aangeknoop het. Die polisie het sy broer een oggend leweloos in die presidensiële swembad aangetref. Dieselfde veiligheidsbron wat die bewering teenoor my gemaak het, het ook gesê dat Mugabe tydens die Rhodesiese bosoorlog deur die Suid-Afrikaanse polisie in hegtenis geneem is, dat hy aan die Rhodesiese owerhede oorhandig is en so gemartel is dat hy steriel geword het. Nou ja, Mugabe het daarna met sy tweede vrou Grace getrou en drie kinders by haar gehad. Maar daar is nog baie onbeantwoorde vrae… En nou is Robert Mugabe dood aan prostaatkanker in Singapoer, ’n siekte waarvoor hy die afgelope jare telkens daarheen is. En sy party Zanu-PF is steeds in beheer in Zimbabwe met skaars enige verandering nadat hy gedwing is om die leisels aan sy opvolger en medestryder Emerson Mnangagwa oor te gee. En die Westerse wêreld juig oor hy eindelik van die toneel is. In Afrika, daarenteen, ook deur die ANC, word hy as ’n ware Afrikaan en bevryder beskou. In Zimbabwe self is daar geen gejuig nie. En ek lees elders dat Zimbabwe ’n rekordtabakoes het, maar ek het ook maar my vrae oor hierdie gerugte. Wat kan Suid-Afrika hieruit leer? Die ANC sal ook baie moeilik van sy mag hier sal afstand doen. Die ANC het met die onlangse algemene verkiesing groot geskrik en ek is van mening dié party sal ook eerder grond vat voor hulle die mag verloor.