Die lof van die os en die ossewa is meermale deur Afrikaanse digters besing geword, en tereg. Want wat die skip is vir die Nederlander en die kameel vir die woestijnbewoner, is die ossewa vir die Afrikanerboer. Maar dis nog meer. Jare lang was die
In Die lied van die ossewa trek Totius 'n parallel tussen die rol wat die ossewa in die voortrek gespeel het en sij droewige lot in die laaste oorlog, toe hij weer duisende vrouwe en kinders moes vervoer, maar nou weg van 'n verwoeste huis en haard op 'n treurende tog naar die sterfkampe toe. Vroeër was dit 'n vrijheidslied:
'n Begraafplaas......! Daarmee is die Vrouwekampe geteken, want vir hoeveel duisende was die ‘treurende tog’ nie ook die laaste trek gewees nie?
Is hierdie voorstelling misskien oordrewe? Helaas, dit lig nog maar 'n tippie van die sluier van onbekrijfelike wee, wat oor die geskiedenis van die sterfkampe uitgesprei lê.1) Wat 'n mens in
Van die kamp gaat dit naar die kerkhof toe, heen en weer, dag na dag, totdat daar eindelik 'n groot pad getrap is. Treffend gesien is dit om die doringboompie als stille getuie hiervan te laat vertel.
Viermaal gesien en Kindergraffies, albei van 'n treffende simboliek, behoort tot die skoonste kranse wat Totius om die Monument gevleg het. Daarin veral verneem 'n mens, naar die woorde van Preller, ‘'n innig subtiele sang, soos die fluisterstemme in 'n siekekamer.’
Totius het 'n besondere voorliefde vir sinnebeeldige voorstellinge. So word in die tweede afdeling van hierdie verse-krans die lije van Die Vrouw uitsluitend deur middel van simboliek uitgebeeld. In Die Howenier is sij ‘die blommetjie van waarde’, vertrap in die modder; in Mag en Reg die tortelduif, wat na die verwoesting weer 'n nuwe nessie bouw ‘vir 'n ander huisgesin’; in Vergewe en Vergeet die doringboompie, wat stadig weer sij stam ophef nadat die wawiele daaroor gegaan het.
In die laaste afdeling word in 'n drietal gedigte die lije van Die Man voorgestel. In Rook aanskouw hij van 'n heuwelrand af die verwoesting van sij plaas, totdat hij self deur 'n koeël getref word; in Die Balling beluister hij in die golfslag op die seestrand van St. Helena, die klaagsang van sij enigste oorgeblewe kind oor die see, totdat die dood ook hom wegneem; in Hulle kom nie weer sien ons sij droewige thuiskoms op sij verwoeste plaas na die oorlog, waar alles weer gaandeweg uit die as opgebouw word; maar die verlies van vrouw en kind is onherstelbaar, want ‘hulle kom nie weer’.
Als geheel is Bij die Monument 'n aandoenlike vertolking van die leed van 'n volk, wat sij lijdensbeker tot die bodem toe moes ledig. En solang daar, naar die woorde van Celliers, 'n oog is ‘wat 'n traan nog ween vir 'n helde-geslag, in hul rus daarheen’, - sal die echo van Totius se treursange dieselfde stille ontroering teweeg breng, wat deur die aanblik van die Vrouwemonument gewek word.