Jessica Murray is 'n medeprofessor in die Departement Engelse Studies aan die Universiteit van Suid-Afrika. Sy het al wyd gepubliseer oor queer studies en feminisme in die Suid-Afrikaanse letterkunde. E-pos: murraj@unisa.ac.za
In Klipkus skryf Adri 'n brief aan Brigitta waarin sy vertel van 'n "afgryslike droom [wat sy] gehad [het]" (Joubert 76). Ondanks die deurmekaar beskrywings waaruit die brief bestaan, blyk dit dat die droom te make het met hoe Adri se onderbewussyn poog om sin te maak van haar liefde vir Brigitta in 'n samelewing waar lesbiese seksualiteit grotendeels met verwerping en isolasie gepaardgaan. Sy begin die brief deur te beskryf hoe sy haarself "skielik" bevind in "lang gange hulle is sag soos tonnels ek loop af in 'n tonnel dis 'n vagina weet ek skielik en dis gemaak van rooskleurige rubber daar is geen deure nie ek is alleen" (76). Die gebrek aan deure stel voor dat Adri sowel vasgevang as geïsoleerd voel en dat die droom in duidelike verband gebring word met vroulike genitalia. In die droom beweeg sy na 'n sitkamer en sy sien "die meisies in die sitkamer is almal mooi" (77). Haar eie ondervinding in die droom is egter van akute fisieke pyn wat metafories die psigiese pyn voorstel wat lesbiërs beleef in kontekste wat volgens heteronormatiewe ideale en standaarde gestruktureer is. Adri se brief artikuleer hierdie pyn as volg: "ek besef dat ek verskriklik lelik is en ek begin weer inmekaar te krul van pyn ek ruk en praat deurmekaar ek vra iemand of ek verander het sy sê ja ek het vreemd geword" (Joubert 77). In 'n hoofstuk met die titel "The ugly dyke" verduidelik Chapkis (70) die komplekse en afbrekende dinamika wat betrokke is by die stereotipe dat lesbiërs "verskriklik lelik" is. Sy meen dat, vir vroue, die beskrywing "lelik" dien as 'n sinoniem vir waardeloosheid, on-begeerlikheid en onverdienstelikheid. Dit word ook 'n wyse waarop vroue van 'n keuse ontneem word aangesien die bybetekenis is dat lesbiërs vroue is wat te onaantreklik was om 'n man se aandag en guns te wen (Chapkis 70).
Requiem op ys begin deur die sentrale tema van reis te beklemtoon. Die eerste hoofstuk se titel heet "Kopenhagen" en met die eerste kort, bondige sin meld die verteller, Chris, "[o]ns vlieg noord" (1). Die belangrike rol wat reis in die res van die teks sal hê word verder onder die leser se aandag gebring in die tweede paragraaf waar dit blyk dat Kopenhagen slegs een deel van 'n meer uitgebreide reis is wanneer Chris besluit "[d]ie hotel waarop die reisagent in Johannesburg besluit het, is minder oordrewe as die een in Wes-Berlyn" (1). Soos in Adri se geval hierbo, help die skoonheid van die stad nie veel om Chris se gevoel van vervreemding af te weer nie. Sy erken "Kopenhagen is 'n sjarmante stad" (1) maar haar terminologiese keuses verklap hoe ontuis sy hier voel. Wanneer sy 'n foto neem merk sy 'n "[v]reemede effek so teen die lig in". Sy is effens senuweeagtig en wanneer sy hoor hoe 'n student sy "leë bierbottel" laat val "skrik [sy] so groot dat [sy] die sluiter afdruk" (1). Die ongemaklikheid duur voort wanneer sy probeer om haar reisigerstjeks te wissel en sy verduidelik dit as volg: "Die oomblik toe ek die bank binnegaan, weet ek dis nie die regte plek nie" (1). Sy beskryf die klerke as "uitdrukkingloos en sonder die gebruiklike handswaai" (1).
In die romans wat in hierdie artikel bespreek word, is dit telkemale binne verhoudings wat lesbiërs poog om tuistes te skep. Wanneer Inger, wat in die bank werk, vir Chris nader en met haar begin gesels, verander die atmosfeer egter en Chris vind "[d]aar is geen ongemaklikheid nie" (3). Sy voel hoe haar "waaksaamheid verslap" en sy voel tuis genoeg in Inger se teenwoordigheid om, "vir die eerste keer in maande", te "praat sonder om eers deeglik na te dink" (4). Die stereotipes van lesbiese seksualiteit as onnatuurlik en abnormaal word hier die hoof gebied deur Chris se aanmerkings "[a]lles gebeur so natuurlik" (9) en "[s]elfs om saam wakker te word is maklik, vrien-delik en doodnormaal" (10). Die geluk wat Chris ervaar wanneer sy en Inger saam is, is "[s]uiwer vreugde-vreugde oor die sekerheid van die oomblik" (16) en dit verskil strak van haar verhouding met drie van haar vier broers. Chris "vind hulle bloot vreemdelinge" en sy merk "[h]ulle praat van bloed wat dikker is as water, maar nou ja, nie dikker as 'n suster se liefde vir vroue nie" (39). Chris se reise in ook 'n poging om die dood van haar vader te verwerk. Sy erken dat sy hom "mis" (45) ondanks sy reaksie toe hy uitgevind het dat sy lesbies is en haar die volgende dreigement toegesnou het: "As jyjou voete ooit weer op ons werf sit, skiet ek jou soos 'n hond" (60). Anders as in die geval van die karakters in Klipkus veroorsaak sosiale heteronormatiewe druk egter nie dat Chris haar seksualiteit bevraagteken nie. Tydens 'n afspraak met 'n sielkundige bevestig sy haar seksualiteit uitdruklik: "Dit gaan nie vir my om seksuele identifikasie nie. Ek het geen probleme daarmee nie. Ek is soos ek is. Ek wil so wees" (55).