Wonderlus se Johan Cronjé: Aweregs, natuurlik en gemaklik | LitNet
Johan Cronjé (foto: Chanel van der Merwe)
"Ek wou 'n fliek maak wat die romantiese ideaal op sy kop draai."
Is dít hoe die storie van Wonderlus hom gevind het?
"Dit het eintlik net begin uit 'n drang om 'n fliek te maak." Só verduidelik die skrywer, regisseur en redigeerder van Wonderlus, Johan Cronjé, hoe hy begin het om die eerste weergawes van die draaiboek te skryf. Hy is oorspronklik geïnspireer deur die 2003-rolprent Coffee and cigarettes se reeks dialooggedrewe tonele waarin die karakters rook en koffie drink. "Ek was geïnspireer deur hoe eenvoudig dit was. En ek wou graag 'n karaktergedrewe storie vertel. Op daardie tydstip het almal rondom my getrou en dit was 'n bietjie van 'n persoonlike issue vir my." Dit het hom aan die dink gesit oor sy eie ideale, terwyl hy deurgaans die besluit van al sy jong vriende om te trou, bevraagteken het. Uiteindelik was Wonderlus volgens hom 'n manier om sý eie bevraagtekening van hul oortuigings onder die vergrootglas te plaas.
Is hy dan dus glad nie romanties van geaardheid nie? Hy haal 'n deel uit 'n aanhaling van Aristoteles aan: "Romanticism is concerned with life as it could be or ought to be, but not as it is." Volgens hom is dit dié romantiese ideaal wat ons almal van kleins af gevoer word. "Kuns in al sy vorme is romanties van aard. Veral films! Dit beïnvloed ons. Ons word groot met hierdie idee van hoe romantiese verhoudings "behoort te wees" en dan meet ons onsself die hele tyd teen hierdie maatstaf – van hoe dit veronderstél is om te wees." Dié woorde van Cronjé weerspieël 'n opmerking wat die akteur Ethan Hawke se karakter Jesse in Before sunrise maak: "It's just, people have these romantic projections they put on everything. That's not based on any kind of reality."
By die Wonderlus-première in Johannesburg het die toesigvervaardiger Anneke Villet juis vir Cronjé beskryf as Suid-Afrika se antwoord op die regisseur Richard Linklater. Linklater is veral bekend vir School of rock (2003), Boyhood (2014) en die Before Sunrise-trilogie. Maar ten spyte van die raakpunte tussen Wonderlus en Before sunrise (grotendeels wat tydsgebruik en toonaard betref) sê Johan daar is 'n ander Linklater-fliek wat dalk 'n nog groter invloed op hom gehad het.
In die 2001-rolprent Waking life loop vier mans en filosofeer oor die diepste kwessies van die lewe. Dan stap hulle verby 'n man wat bo-op 'n lamppaal sit en daaraan vashou. Hulle roep op na hom: "Hey, old man, what are you doing up there?" Hy antwoord dat hy nie eintlik seker is wat hy daar bo doen nie. Een van hulle mompel toe aan die ander dat die ou man eintlik nogal simpel is. Sy kameraad se wyse antwoord: "No worse than us. He's all action and no theory. We're all theory and no action."
Volgens Cronjé is hy versot op teorie en was dit juis die bywoon van 'n kunsteorieklas op universiteit wat hom laat besluit het om sy ingenieurswesegraad op te skop. Ná sy drie jaar by die filmskool AFDA het hy vir 'n honneursgraad in suiwer rolprentteorie by die Universiteit van Kaapstad ingeskryf. Dáár is sy denke verder geslyp deur Martin Botha, wat hom ook later aan Leon van der Merwe se Cape Winelands Film Festival bekendgestel het. Sy eerste volwaardige rolprent, Strikfontein, is hier vertoon. Daarna het hy 'n kort fliek vir die Silwerskermfees vervaardig wat volgens hom eintlik sy ware toetrede tot die Afrikaanse rolprentbedryf was. Dié kortfliek, Like my profile, geregisseer deur Adam Heyns, het ook in die betrokke jaar 'n spesiale-vermelding-toekenning by die fees ontvang. Verskeie televisieproduksies onder die vaandel van die maatskappy Nouvanaand (waarvan hy 'n mede-eienaar is) het gevolg.
Johan Cronjé (foto: Koringkriek, Stefan Louw)
Ek merk op dat Johan een van die min regisseurs in die bedryf is wat (soos Sink se Brett Michael Innes) sy rolprent geskryf, geregisseer én geredigeer het. "Dit was vir my belangrik om al drie met Wonderlus te doen, omdat dit vir my so 'n persoonlike storie was." Persoonlik nie omdat dit outobiografies van aard is nie, maar omdat hy so lank daaraan gewerk het. Johan het dié verhaal eers noukeurig beplan en verskeie kere die struktuur en sogenaamde beat outline neergeskryf voordat hy konsep ná konsep neergepen het. Dít is moontlik hoekom dit vir my as resensent gevoel het of Wonderlus die storie deur middel van subteks vertel, terwyl baie ander Afrikaanse flieks jou gereeld met die tema oor die kop slaan. Cronjé lag net hieroor. Volgens hom moet dialoog "geurig dog natuurlik" wees.
"Om te skryf, te direct en te edit is eintlik maar drie fases van dieselfde ding – jou pen verander net. Jy begin met 'n keyboard, dan het jy skielik 'n span akteurs en tegnici en dan het jy weer net 'n keyboard en 'n timeline. Maar al verander jou pen, jy hou aan met skryf."
Weens die feit dat hy die grootste deel van sy loopbaan as redigeerder gewerk het, het dit hom ook gehelp om sy skote te beplan. Op stel kon hy reeds in sy geestesoog sien hoe tonele aan mekaar gesny sou word. As redigeerder is hy fyn ingestel op die gebruik van ritme om storie te vertel. Hy het ook 'n sagte plek vir meetkunde, of altans hoe die lyne op skerm inmekaarvloei. Balans het 'n sleutelrol gespeel toe hy die skote saam met die kinematograaf Devin Toselli beplan het. "Esteties wérk iets, of dit werk nie. Maar ons het baie sterk temas gehad wat ons met beligting en die beweging van die kamera wou uitbeeld; die naby- en wyeskote wys veral die teenpole van selfgesentreerdheid teenoor verantwoordelikheid."
Tog kan jy Wonderlus kyk sonder om enige van hierdie elemente raak te sien en dit sal jou steeds laat wonder oor verhoudings, verwagtinge en die smag na romanse. Ek sou Johan Cronjé se aanslag met Wonderlus in drie woorde beskryf: "aweregs", "natuurlik" en "gemaklik". En dis ook hoe ek hom self, as mens, sou opsom.
Hier onder is foto's van Chanél van der Merwe wat geneem is tydens die verfilming van Wonderlus. (Foto's verskaf deur Johan Cronjé en foto-erkenning: Chanél van der Merwe.)