Vryheid in die Afrikaanse wêreldProf. Pieter Duvenage (Foto: Verskaf) So ŉ week of twee gelede het Ernst Roets ŉ belangrike lesing oor die begrip vryheid by Akademia gelewer. Hierdie lesing is op sy omvangryke doktorale proefskrif gebaseer, wat hy verlede jaar aan die Universiteit van Pretoria, onder leiding van prof. Koos Malan, voltooi het. Soos Roets uitwys is vryheid een van ons grootste beskawingswoorde en -praktyke. In hierdie artikel word by hom aangesluit deur op die historiese en sistematiese betekenis van die begrip te wys – veral hoe dit in die Afrikaanse wêreld na vore getree het. Die begrip vryheid spruit uit die diepste bronne van ons beskawing, soos Roets uitwys, naamlik die Klassiek-Griekse, Romeinse en Judaïes-Christelike. Reeds by Sokrates, Plato en Aristoteles is die begrip van vrye mens vaardig, alhoewel vryheid hier altyd as deugde-etiek en in samehang met die gemeenskap (polis) gesien word. “Die Skool van Athene”. ‘n Voorstelling van die Griekse filosowe Plato, Aristoteles, Pythagoras, Diogenes, Herakleitos, Euklides, Zarathoestra, Ptolemaeus en die skilder Raphael (Foto: Ricciarini/Leemage) In die Romeinse-Hellenisme word daar op hierdie vryheidsbegrip in ŉ meer individualistiese rigting gestuur – in denkskole soos die Skeptisisme, Epikuriërs en die Stoïsyne. Van hierdie drie is laasgenoemde die belangrikste wat ook Paulus se begrip van vryheid – in sy interpretering van die betekenis van Christus in die Nuwe Testament – beïnvloed het. Die Christelike begrip van vryheid bevat dus ook elemente van die vrye mens, maar iemand wat sy of haar vryheid met verantwoordelikheid uitoefen. Hierdie begrip van vryheid het via Augustinus uiteindelik in die Protestantisme van Luther en Calvyn uitgemond. Hier is die stelreëls: Vryheid met verantwoordelikheid en waaksaamheid wat menslike hubris aanbetref. Die vryheidsbegrip volg dan ŉ moderne trajek waar die Franse Rewolusie ŉ deurslaggewende gebeurtenis is, met denkers soos Burke en Payne wat verskillende posisies inneem en iemand soos Tocqueville wat tot ŉ groot mate by Burke se meer behoudende posisie aansluit. ‘n Uitbeelding van die Franse Rewolusie in die ikoniese skildery “Liberty Leading the People” (Foto: Wikipedia) Vir doeleindes van dié bydrae wil ek egter met die moderne opvatting van vryheid in gedagte, meer spesifiek na die konteks van Afrikaners in Suid-Afrika beweeg. Teen die laat 1830’s het ŉ aantal vryburgers, wat in die noord-oostelike gedeelte van die Kaapkolonie gebly het, besluit om hulle van die Britse gesag vry te maak. In die proses het hulle landgenote, wat agtergebly het, Britse onderdane in die Kaap gebly sonder om hul kerk of hul Nederlands-Afrikaanse taal op te gee – twee hoekstene van ŉ selfstandige gemeenskap en kultuur. Die landverhuisers het ŉ lang geskiedenis van vryheidsoeke gehad. Die eerste roeringe van ŉ soeke na onafhanklikheid – die sogenaamde Patriot-beweging van die laat 1770’s (teen die Nederlandse VOC owerheid) – het tydens die Britse kolonisasie van die Kaap al hoe sterker geword en bygedra tot die noordelike beweging van mense wat bekend staan ​​as die Groot Trek. Dit was veral die ervaring van vervreemding, om ŉ gekoloniseerde kolonis te wees, wat tot ŉ sterk begeerte na individuele en kollektiewe vryheid bygedra het. Dit moet gesien word as ŉ weergawe van positiewe vryheid eerder as negatiewe vryheid – ŉ bekende onderskeid wat die politieke filosoof Isaiah Berlin in ŉ beroemde essay, in die laat-1950’s, maak en verder deur Michael Sandel uitgebrei is. Pierneef se skildery “Die Groot Trek” (Foto: Wikipedia) Negatiewe vryheid beteken vryheid van eksterne inmenging, wat Sandel die ongebonde self (“unencumbered self”) noem. Hier gaan dit oor maksimum vryheid – die maksimum vryheid van die individu teenoor sy of haar omgewing. Dit is ŉ begrip van vryheid wat baie Afrikaners deesdae volg, soos baie Westerlinge elders. Hierteenoor is positiewe vryheid die vryheid om ŉ spesifieke lewe te leef – of om ŉ vrye lewe te kan leef. (In sy weergawe verwys Ernst Roets heel interessant na positiewe vryheid as vervullende vryheid). In sy beroemde essay skryf Berlin (1984: 22) dat die positiewe opvatting van vryheid (“liberty”) nie na vore kom nie “… if we try to answer the question… ‘What am I free to do or be?’, but ‘By whom am I ruled?’ or ‘Who is to say what I am, and what I am not, to be or do?’” In die lig van die aanhaling is die verhouding tussen individuele vryheid en demokrasie dus meer kompleks as wat baie mense dink. Hoewel Berlin uiteindelik heel versigtig negatiewe vryheid bo positiewe vryheid kies, bied Michael Sandel ŉ gekwalifiseerde weergawe van dié onderskeid aan in sy werk vanaf die 1980’s. Met verwysing na Hegel se argumente teen Kant, sluit positiewe vryheid in ŉ sekere sin by kommunitêre kritici van die moderne (regte-gebaseerde) liberalisme aan. Hier word die aanspraak op die prioriteit van regte bo die goeie bevraagteken – en die beeld van die keuse-vrye individu wat daardeur beliggaam word. Michael Sandel doseer politieke filosofie aan die Harvard Universiteit. Sy werke oor geregtigheid, etiek, demokrasie en markte is al in 27 tale vertaal. (Foto: Harvard) In aansluiting by Aristoteles is die argument dat ons nie politieke gebeure kan regverdig sonder verwysings na gemeenskaplike doeleindes nie, en dat ons nie ons persoonlike lewe kan bedink sonder om na ons rol as burgers en deelnemers aan ŉ gemeenskaplike lewe te verwys nie. Sandel (1984: 9) se interessante bydrae is dat hy tussen ŉ ongebonde self (“unencumbered self”) en ŉ gesitueerde, narratiewe en gebonde (“encumbered”) self verwys. “I am situated from the start, embedded in a history which locates me among others, and implicates my good in the good of the communities whose stories I share.” Soortgelyk aan Gadamer se konsep van die hermeneutiese self in sy filosofiese hermeneutiek, is hier nie van ŉ persoonlike self in isolasie sprake nie, maar een wat dialogies met ander verbind is – en wat eerder deur die algemene goeie as abstrakte regte beïnvloed word. ŉ Mens sou kon argumenteer dat die Afrikaners van die Patriot-beweging (in die 18de eeu), die Voortrekkers en die burgers van die Oranje-Vrystaat en die Suid-Afrikaanse Republiek (in die 19de eeu) volgens die begrip van positiewe vryheid – ŉ gebonde, gesitueerde en hermeneutiese self – soos deur Sandel verwoord, geleef het. ‘n Kaart van die Boererepublieke (Foto: Wikipedia) ŉ Mens sou ook kon argumenteer dat die oorgrote meerderheid Afrikaners van die 20ste eeu, deur middel van ŉ verskeidenheid van instellings, eerder in die positiewe as negatiewe opvatting van vryheid tuisgevoel het. Die merkwaardige is egter dat ŉ groot deel van die Afrikaner-elites in die 1980’s na ŉ begrip van negatiewe vryheid en individuele regte beweeg het. Op hierdie grondslag het die NP ook die onderhandelinge met die ANC gevoer, wat na 1994 op die nuwe staat en Grondwet uitgeloop het. Die ouer opvatting van positiewe of vervullende vryheid het egter nie daarmee verdwyn nie, maar het deur die skepping van nuwe instellings en die argumente van die intellektuele ŉ nuwe lewenskrag gekry. ŉ Mens kan maar net jou oë oophou en ore spits en jy sal die begrip van positiewe vryheid onder hedendaagse leiers in die Afrikaanse wêreld opmerk. Die uitdaging is nou om die verwikkelde verhouding tussen negatiewe en vervullende vryheid so goed as moontlik te kommunikeer en te debatteer in gemeenskapsverband, die Suid-Afrikaanse konteks en op internasionale gebied. Hierdie is ŉ kwessie wat ons almal se aandag vereis. Bronne: Berlin, I. 1984. ‘Two Concepts of Liberty.’ In: Liberalism and its Critics, edited by Michael Sandel. Oxford: Blackwell. Sandel, M. (ed.) 1984. Liberalism and its Critics. Oxford: Blackwell.