Asterix en Obelix praat Afrikaans
By Jupiter, Asterix praat dan nou Afrikaans!
Die legendariese Asterix en Obelix-strokiesboeke, wat reeds in meer as 100 tale vertaal is, is ook in Afrikaans vertaal.
En hulle sprankel behoorlik in ons taal!
– Ilse Salzwedel
Ek was omtrent ses toe ek die eerste keer die wonderwêreld van Asterix en Obelix betree het. Van die Engelse storie kon ek nie veel verstaan nie, maar elke prentjie het 'n fassinerende storie vertel. Ek het my behoorlik vergaap aan die magdom detail wat opgesluit was in elke kleurvolle illustrasie, en die boek het my ure lank besig gehou. Dis steeds een van my kosbaarste besittings, en staan nou neffens die versameling heerlike Afrikaanse vertalings wat die afgelope paar jaar by Protea verskyn het.
Met die onlangse verskyning by Protea van Asterix en die Koperpot en Asterix in Spanje, is daar nou altesaam agtien Afrikaanse titels om uit te kies.
Dis pure plesier ... Asterix en Obelix sprankel behoorlik
Om die manhaftige Asterix – wat in Asterix en die Koperpot beskryf word as "die pikkie van onsekere ouderdom met die geel snor" – en sy koddige vriend Obelix in Afrikaans te beleef, is pure plesier! Dis nie die eerste keer dat Asterix in Afrikaans uitgegee word nie ('n ander uitgewer het dit 'n dekade of wat gelede ook gedoen) maar die Protea-vertalings se Afrikaans sprankel behoorlik.
Sonya van Schalkwyk-Barrois
Die proses ...
Om die reeks in Afrikaans te vertaal, is egter 'n hele proses. Sonya van Schalkwyk-Barrois, 'n Suid-Afrikaner wat al meer as twintig jaar in Frankryk woon, is die vrou wat die Galliërs, Romeine en ander karakters die wonderlikste, idiomatiese en dikwels tong-in-die-kies Afrikaans laat praat. Sonya het haar M-graad in Frans verwerf aan die Universiteit van Stellenbosch, en het ook die Kuifie-reeks (oorspronklik in Frans bekend as Tintin), in Afrikaans vertaal.
Sonya lees die verhaal van voor tot agter in die oorspronklike Frans voordat sy met die vertaling begin. "Mens verstaan dikwels eers aan die einde van die verhaal al die grappies en woordspelings daarin. Daarna begin ek die verhaal blokkie vir blokkie vertaal." Dit neem ongeveer twee maande om een boek te vertaal. Om die pittige name en woordspelings te vervolmaak, neem die langste, onder meer omdat een van die vereistes vir byvoorbeeld die Galliese name is dat almal op 'n ix-agtervoegsel moet eindig. Volgens Sonya sinspeel dit op Vercingetorix, 'n Galliese hoofman en held wat die Galliërs (die Franse van vandag) verenig het om die Romeinse inval onder Julius Caesar af te weer.
Boonop sinspeel al die karakters in die oorspronklike Frans se name op 'n karaktertrek óf die karakter se beroep, en Sonya moes kopkrap om seker te maak sy laat reg geskied aan hierdie fyn sinspelings. In vroeëre Afrikaanse vertalings het die vertaler bloot die ix so half as 'n nagedagte bygevoeg, maar dit wou sy nie doen nie. Vir haar is daar twee vereistes as dit by die name kom: dit moet snaaks wees, en die ix-agtervoegsel moet natuurlik kan inskakel. So het die kort, kwaai stamhoof, in Engels bekend as Vitalstatistix, in Afrikaans Allamapstix geword. Hy is kort van draad en 'n man wat vrees inboesem by sy onderdane, en 'n mens kan jou maklik verbeel dat hy met sy vuis op 'n tafel sal slaan en "allamapstieks" uitroep om 'n punt te maak of 'n argument te beëindig. "Ek probeer werk rondom die Afrikaanse idioom, maar ek kyk beslis na die gees van die oorspronklike woord en probeer dit weergee in die Afrikaanse name," verduidelik Sonya.
Name soos Kasterolix (vir die medisyneman), Liederlix (vir die dorpsanger wat so lelik sing dat mense eintlik sou verkies dat hy stilbly) of Maclawaai ('n luidrugtige Piktiese of Skotse karakter) laat 'n mens hardop lag. En hoe kan jy anders as om agterdogtig te wees oor Tweegesix, die hoofman van 'n Galliese stam wat graag met die gehate Romeine besigheid doen en op 'n dag skielik Asterix en Obelix se hulp vra? En is Witblix (in Engels Dogmatix) nie net die oulikste naam vir Obelix se geliefde wit brakkie nie? Lus vir 'n stukkie vars vis? Gaan loer dan gerus in by Ansjovix, die vishandelaar, en kyk wat het hy te koop. En jy kan vir jouself dink dat die Romeinse wag Claudius Onbequamus beslis nie die soort kêrel is wat jy met belangrike take behoort te vertrou nie, maar watter tipe soldaat die Romeinse Nahartelus is, sal jy maar self moet uitvind. En as jy gewonder het watter soort knapie is Grootcoq Y Dores, wel... raai!
Waar sy kan, bring Sonya ook bekende Afrikaanse idiome in. Wanneer Asterix en Obelix hul pad Spanje toe probeer vind, bied 'n herbergier aan om 'n Bask te kry om hulle die pad te wys. Waarop Obelix dankbaar antwoord: "Dis goed, anders bly sit ons hier tussen die boom en die baske."
Die Asterix en Obelix-reeks was die breinkind van René Goscinny en die illustreerder Albert Uderzo. Dit het die eerste keer op 29 Oktober 1959 in die Frans-Belgiese tydskrif Pilote verskyn. Saam-saam het die twee 26 Asterix-boeke geskep. Na Goscinny se dood in 1977 het Uderzo tot in 2009 op sy eie aangehou met die reeks, en in hierdie tyd het agt nuwe titels verskyn. Sedert hy die regte aan nuwe uitgewers verkoop het, sorg Jean-Yves Ferri (skrywer) en Didier Conrad (spotprentkunstenaar) dat die karakters voortleef. ('n Ander illustreerder, Frédéric Mébarki, was Uderzo se eerste aanstelling, maar hy het onttrek weens die druk om in Uderzo se voetspore te volg. )
Uderzo het in 2011 sy potlode en penne vir altyd weggepak. Hy was toe 84 jaar oud, maar na die moorde op die sewe spotprentkunstenaars by die Paryse weekblad Charlie Hebdo in Januarie 2015, het hy twee spesiale Asterix-strokies geteken om hierdie dapper kunstenaars, wat vermoor is weens hulle omstrede werk, te vereer.
Ek kan Asterix en Obelix in Afrikaans ten sterkste aanbeveel vir Afrikaanse boekwurms. Kinders sal waarskynlik die strokiesprente die meeste geniet, maar vir volwassenes is die woordspelings waarskynlik die snaaksste. "En," sê my vyftienjarige seun ('n groot Asterix-aanhanger), toe ons daaroor praat: "Vir grootmense is dit seker ook die nostalgie."