Misdaad, die ondier wat gryns en wagDr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Teen die tyd dat hierdie rubriek verskyn, is die jongste van my gereelde besoeke aan Suid-Afrika al weer amper verby. Ek deel ’n paar waarnemings met die lesers. Wat ’n mens baie bekommerd maak, is die feit dat ek – omdat ek met tussenposes hier is – die agteruitgang duidelik kan sien. Dit gaan uiteraard om die gewone dinge soos slaggate in die paaie wat (altans in Gauteng) steeds meer word, maar ook om ander, belangriker dinge. Elke keer as ek hier kom, is die plakkerskampe meer en groter. Dis stedelike woestyne langs die paaie wat steeds groter bronne van onstabiliteit vorm. Wat dit betref, het ek ’n interessante ervaring gehad. Ek moes ’n geleentheid in die Pretoriase middestad bywoon, en ná afloop moes ek na die OR Tambo-lughawe vir my vlug na Kaapstad ry. Toe raak my GPS mal. Ek ry nog so ewe op die snelweg van Pretoria na die lughawe, toe sê my GPS ek moet afdraai. Ek dog nog wat op aarde, maar die affêre is tog gekoppel aan satelliete, en dalk is daar probleme op die pad, laat ek maar so maak. Só gesê, só gedaan. En daar lei die masjientjie my al hoe dieper in ’n plakkerskamp in; weet nie watter een nie. Mense, dis dónker Afrika daar. Ek besluit toe: Ek kan nou verder in kringe ry en die risiko loop dat ek uiteindelik aangeval en uitgehaal word, of ek kan nóú stop en die pad vra. Binne ’n ommesientjie is ek deur maklik 30 mense omring. Baie nuuskierig en baie vriendelik. Een van hulle, duidelik behoorlik intelligent, het my haarfyn vertel hoe en wat. Ek het hulle vertel waar ek woon, in Nederland. Hulle wou alles weet hoe ryk die mense daar is, hoe dikwels dit reën (toe ek sê byna elke dag, was hulle minder beïndruk). Maar dit daar gelaat. Ek kon weer sien hoe ’n ekologiese ramp só ’n plakkerskamp is, en hoe uitsigloos die mense se lewe is – die meeste sonder opleiding, sonder rigting, sonder hoop. En dís die mense met wie ’n land gebou moet word. Dis mense wat veel erger daaraan toe is sedert die land in 1994 oorgeneem is deur die ANC, ’n party wat net in rykdom en mag belangstel en vere voel vir die miljoene mense sonder werk, sonder toekoms en sonder ’n horison. Wat dinge erger maak: Ek het verskeie gesprekke met kenners oor die veiligheidsituasie in die land gehad, en hulle vertel almal dat Suid-Afrika in ’n soort oorlog van lae intensiteit betrokke is. Dis geen ortodokse oorlog tussen erkende state nie, en ook nie tussen ’n erkende regering en ’n rebellebeweging nie. Die skrikwekkende groei van misdaad, gevoed deur die armoede in die soort plakkerskamp wat ek gesien het (terloops, as lid van die leër se reserwemag het ek dit vroeër ook dikwels gesien), kom teenswoordig op ’n soort oorlog neer. Dit gaan naamlik nie slegs meer om misdaad nie; dit het ook ekonomiese en politieke elemente. Om mee te begin, hang baie mense in die townships se bestaan af van wat hulle – hetsy direk of onregstreeks – met misdaad verdien. Die bendes gedra hulle dikwels soos ondernemings, met ’n soort struktuur en ’n bestuur, met “generaals” wat strategiese besluite neem en “soldate” wat die vuil werk doen. Maar daar is meer. Hierdie georganiseerde misdaad skakel op ’n magdom verskillende maniere in by die georganiseerde politiek, veral by elemente van die ANC, die EFF, die BLF en moontlik ander groepe ook. Daar is plek-plek ’n informele verstandhouding tussen die misdaad-“generaals” en politici dat laasgenoemdes op die allerminste anderpad kyk sodat die bendes hul gang kan gaan. Die politici word uiteraard daarvoor vergoed. Twee belangrike nuanses is hier nodig. Ten eerste is daar geen Berlynse muur tussen die politici en die bendeleiers nie. Soms is hulle dieselfde persone. Tweedens, verreweg nie alle politici is met misdadigers deurmekaar nie. Heelparty wil niks daarvan weet nie en hou hulle ver daarvandaan. Op die hoogste vlak het die geskiedenis van Jacob Zuma, die familie Gupta en Bosasa vir ons gewys hoe die misdaad, die politiek en die ekonomie (in die vorm van die georganiseerde sakelewe) in Suid-Afrika in mekaar verstrengel is. Zuma was nie self ’n “generaal” nie; sy sakke is deur die – as ’n mens dit só kan noem – misdadigersakemanne gevul gehou sodat hulle hul gang kon gaan. Erger nog, hulle het Zuma besit. Húlle het dikwels besluit wie in die kabinet mag sit; Zuma het maar netjies gedoen wat vir hom gesê is. Daardie verstrengeling loop van die hoogste kringe af ondertoe tot op straatvlak in die plakkerskamp waar ek vasgeval het. Gelukkig is ek weg voor een van hulle die idee kon kry om dié whitey van sy besittings (of lewe!) te bevry. Baie is gemaak van Cyril Ramaphosa se begeerte om korrupsie aan te pak. Sedertdien wil dit lyk of hy, dalk in beperkte mate, ook deel van die probleem was. Ook is sy mag in die ANC nog glad nie onbetwis nie. As hy te vinnig te veel probeer doen, trap hy op te veel “generaals” se tone en kan hy blitsvinnig sy kop verloor. Vra jy watter rigting moet Suid-Afrika inslaan, is die antwoord maklik: Massiewe beleggings in onderwys en opleiding, werkverskaffing en die bevordering van ’n sosiale gewete. Maar dis duisend maal makliker gesê as gedaan. Terwyl dié verstrengeling tussen misdaad, die ekonomie en die politiek voortduur, sal dit in geeneen van die drie elemente se belang wees om dit af te skaal of te beëindig nie. Die alternatief is dat die “eerlike” element in die Suid-Afrikaanse samelewing (nierassig gedefinieer) hulself maar so veel moontlik in geografiese steunpunte moet konsentreer en terugtrek. Ek is van nature ’n optimis. En ek sien ook in dat ons in 1994 geen ander alternatief gehad het as om apartheid af te skaf nie. Maar ons sal moet spook dat dit bars as ons sake wil omdraai. Die goeie Vader sal ook sorg, maar net as ons ons plig doen.